1189.

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="bs">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>bswiki</dbname>
    <base>https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Mediji</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Posebno</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Razgovor</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Korisnik</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Razgovor s korisnikom</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Razgovor o Wikipediji</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Datoteka</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Razgovor o datoteci</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Razgovor o MediaWikiju</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Šablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Razgovor o šablonu</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Pomoć</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Razgovor o pomoći</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorija</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Razgovor o kategoriji</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Razgovor o portalu</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Razgovor o modulu</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
      <namespace key="2600" case="first-letter">Topic</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1189.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39</id>
    <revision>
      <id>3925903</id>
      <parentid>3791899</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:01:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1194" sha1="rozbhjkaiwtxj3y51glvf7patmrm3y4" xml:space="preserve">{{godina}}

{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1189.''' (MCLXXXIX) bila je redovna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru. U engleskom pravu, 1189. - tačnije početak vladavine Richarda I - smatra se krajem [[pamtivijek]]a.

== Događaji ==

*[[29. august]] - [[Kulin Ban]] izdao povelju [[Dubrovačka Republika|Dubrovniku]] kojom se dubrovačkim trgovcima garantuje potpuna sloboda trgovine unutar granica [[Historija Bosne i Hercegovine|Bosne]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biserje.ba/bosanski-knjizevni-jezik-prvi-razvojni-period-od-9-do-15-stoljeca/|title=Bosanski književni jezik (prvi razvojni period od 9. do 15. stoljeća)|last=biser|date=20. 2. 2020|website=Biserje|language=bs-BA|access-date=23. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;
*[[3. septembar]] - Krunisan kralj [[Rikard I, kralj Engleske|Richard Lavlje srce]] kao kralj Engleske.&lt;ref&gt;Warren, W. Lewis (1961). ''King John''. University of California Press. pp. 38–40.&lt;/ref&gt;

== 1189. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1189|1189.}}</text>
      <sha1>rozbhjkaiwtxj3y51glvf7patmrm3y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1322.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46</id>
    <revision>
      <id>3925910</id>
      <parentid>3812160</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:03:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1357" sha1="ntu7i9fc6as3fmb11wu42uzu5r1mddl" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}

Godina '''1322.''' (MCCCXXII) bila je uobičajena godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru.

== Događaji ==

* Na vlast stupa ban [[Stjepan Kotromanić]] i proširuje [[Bosna|Bosnu]] za veliki dio [[Jadransko more|Jadranske obale]] i [[Hercegovina|Hercegovinu]].
* 3. januar – Karlo IV Lijepi, posljednji član Dinastije Kapeta i mlađi brat kralja Filipa V, postaje novi kralj Francuske nakon Filipove smrti u opatiji Longchamp, blizu Pariza. Nakon što je Karlo preuzeo prijestolje, odbija pustiti iz zatvora svoju suprugu Blanche Burgundsku, koja je zatvorena zbog preljube s normanskim vitezom, i traži da se brak poništi.
[[Datoteka:Mariage_de_Charles_IV_le_Bel_et_de_Marie_de_Luxembourg.jpg|lijevo|mini|Vjenčanje Karla IV sa Marijom Luksemburškom&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.medievalists.net/2021/06/four-wives-of-charles-iv/|title=The Emperor in Politics and Love: The Four Wives of Charles IV|last=Medievalists.net|date=5. 6. 2021|website=Medievalists.net|language=en-US|access-date=15. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (desno) Jean Fouquet.|223x223piksel]]

== 1322. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1322|1322.}}</text>
      <sha1>ntu7i9fc6as3fmb11wu42uzu5r1mddl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fizičar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>984</id>
    <revision>
      <id>3926258</id>
      <parentid>3797274</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2538" sha1="a8gbpfcendfq6j8wz9yg54hnygoeqvv" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
[[File:Lady Physicist.jpg|thumb|Fizičar]]
{{FizikaPortal}}
'''Fizičari''' su naučnici kojima je područje interesa i istraživanja [[fizika]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/physicist|title=Definition of PHYSICIST|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=14. 9. 2022}}&lt;/ref&gt; Zaposleni su na Univerzitetima kao [[profesori]], [[predavači]] ili istraživači, u naučno-istraživačkim institutima kao istraživači ili u industriji, bankama, informatici, novinarstvu... Za uspješno obavljanje naučne karijere fizičar mora proći formalno obrazovanje koje se uglavnom sastoji od [[dodiplomskog studija]] i [[postdiplomskog]] na kojem se stiče stepen [[magistra]], odnosno [[doktora]] [[nauka]].

Neki od najpopularnijih i najpoznatijih fizičara svijeta:
{{Div col|cols=2}}
*[[Arhimed]]
*[[Amedeo Avogadro]]
*[[John Bardeen]]
*[[Henri Becquerel]]
*[[Alexander Graham Bell]]
*[[Niels Bohr]]
*[[Ludwig Boltzmann]]
*[[Max Born]]
*[[Ruđer Bošković]]
*[[Tycho Brahe]]
*[[Henry Cavendish]]
*[[James Chadwick]]
*[[Charles-Augustin de Coulomb]]
*[[Marie Curie]]
*[[Pierre Curie]]
*[[René Descartes]]
*[[Paul Dirac]]
*[[Markantun de Dominis]]
*[[Friedrich Ernst Dorn]]
*[[Albert Einstein]]
*[[Michael Faraday]]
*[[Enrico Fermi]]
*[[Richard Feynman]]
*[[Galileo Galilei]]
*[[Luigi Galvani]]
*[[William Gilbert]]
*[[Werner Heisenberg]]
*[[Joseph Henry]]
*[[Heinrich Rudolf Hertz]]
*[[Robert Hooke]]
*[[Christiaan Huygens]]
*[[Ratko Janev]]&lt;!-- makedonski akademik, Humboldtova fondacija nagradila ga je za istraživanje. --&gt;
*[[James Prescott Joule]]
*[[William Thomson|Lord Kelvin]]
*[[Johannes Kepler]]
*[[Gustav Robert Kirchhoff]]
*[[Igor Vasiljevič Kurčatov]]
*[[Johann Heinrich Lambert]]
*[[Gottfried Leibniz]]
*[[Hendrik Antoon Lorentz|Hendrik Lorentz]]
*[[Guglielmo Marconi]]
*[[James Clark Maxwell]]
*[[Lise Meitner]]
*[[Stjepan Mohorovičić]]
*[[Isaac Newton]]
*[[Georg Simon Ohm]]
*[[Hans Christian Ørsted]]
*[[Blaise Pascal]]
*[[Auguste Piccard]]
*[[Max Planck]]
*[[Henri Poincaré]]
*[[Wilhelm Conrad Röntgen]]
*[[Carlo Rubbia]]
*[[Ernest Rutherford]]
*[[Erwin Schrödinger]]
*[[Werner von Siemens]]
*[[Ivan Supek]]
*[[Nikola Tesla]]
*[[Joseph John Thomson]]
*[[Evangelista Torricelli]]
*[[Alessandro Volta]]
*[[James Watt]]
*[[Wilhelm Eduard Weber]]
*[[Thomas Young]]
{{Div col end}}

== Također pogledajte ==
* [[Historija fizike]]
* [[Nobelova nagrada za fiziku]]

{{Commonscat|Physicists}}

[[Kategorija:Naučna zanimanja]]
[[Kategorija:Fizičari| ]]</text>
      <sha1>a8gbpfcendfq6j8wz9yg54hnygoeqvv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Internet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1458</id>
    <revision>
      <id>3925811</id>
      <parentid>3923856</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11407" sha1="1bbhbuiyyufo2twbin74j75qcijeln1" xml:space="preserve">[[Datoteka:InternetPenetrationWorldMap.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:InternetPenetrationWorldMap.svg|mini|360x360piksel|&lt;div style=&quot;text-align: left&quot;&gt;'''Korisnici interneta u postocima u odnosu na stanovništvo države, 2015.'''&lt;ref name=&quot;ITU-IndividualsUsingTheInternet&quot;&gt;[http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls &quot;Percentage of Individuals using the Internet 2000–2012&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209141641/http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/statistics/2013/Individuals_Internet_2000-2012.xls|date=9. 2. 2014}}, International Telecommunications Union (Geneva), June 2013, retrieved 22 June 2013&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;]]
'''Internet'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtarget.com/whatis/definition/Internet|title=What is the internet? {{!}} Definition from TechTarget|website=WhatIs|language=en|access-date=3. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; jest sistem međusobno povezanih [[Računarska mreža|računarskih mreža]] koji pomoću [[TCP/IP|paketa internetskih protokola]] (TCP/IP) ostvaruju komunikaciju između raznih vrsta uređaja i mreža. Ta skupina mreža sastoji se od privatnih, javnih, akademskih, poslovnih i vladinih mreža lokalnog do globalnog opsega, povezanih raznim vrstama elektronskih, bežičnih i optičkih tehnologija umrežavanja. Internet sadrži veliki raspon informativnih resursa i usluga, poput međusobno povezanih dokumenata [[hipertekst]]a i [[Web aplikacija|aplikacija]] [[World Wide Web|&quot;svjetske mreže&quot;]] (WWW), [[E-mail|elektronske pošte]], [[Voice over Internet Protocol|telefonije]] i [[Dijeljenje datoteka|razmjene datoteka]].

Porijeklo interneta datira iz razvoja [[Tehnologija paketnog prenosa|tehnologije paketnog prijenosa]] i istraživanja koje je 1960. sprovelo [[Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Država]] kako bi se omogućilo [[dijeljenje vremena]] računara na mainframe računarima.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=|first=|url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/|title=A Flaw In The Design|date=30. 5. 2015|work=The Washington Post|access-date=|quote=The Internet was born of a big idea: Messages could be chopped into chunks, sent through a network in a series of transmissions, then reassembled by destination computers quickly and efficiently. Historians credit seminal insights to Welsh scientist Donald W. Davies and American engineer Paul Baran. ... The most important institutional force ... was the Pentagon’s Advanced Research Projects Agency (ARPA) ... as ARPA began work on a groundbreaking computer network, the agency recruited scientists affiliated with the nation’s top universities.}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Prenošenje instrukcija između računskih mašina se prvi put desilo 1940. kada je George Stibitz&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/George-Robert-Stibitz|title=George Robert Stibitz {{!}} Computer Scientist, Bell Labs, Complex Number Calculator {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; iskoristio TTY, odnosno tele-mašinu za kucanje, pomoću koje je poslao instrukcije sa njegovog Model K iz Darthmouth univerziteta u [[Novi Hampshire|Novom Hampshireu]] na njegom &quot;Complex Number Calculator&quot;-u u [[New York]]-u, te također primio rezultate istim putem. Tek [[1964]], istraživali sa Dartmoutha su izumili glavnu mašinu sa dijeljenim vremenom sa priključenim terminalima. U osnovi terminali su iskorištavali resurse glavnog [[računar]]a, te pomoću glavnog računara na kojeg su prikopčani dobijali rezultate natrag na terminal.

Godine 1969. Univerzitet Kalifornija u [[Los Angeles]]u, SRI u [[Standford]]u, Univerzitet [[Kalifornija|Kalifornije]] u [[Santa Barbara|Santa Barbari]] te Univerzitet [[Utah]]a su bili prikopčani na ARPANet mrežu koja je koristila 50 kbit/s mrežna kola. ARPANet je ustvari preteča današnjeg Interneta, iako je bila puno ograničenija nego globalna mreža – Internet, ipak je bila prva mreža takve vrste. Kasnije će se tehnologija sve više razvijati te prerasti u današnju mrežu kakvu poznajemo. Internet je globalno dostupna mreža koju čini više međusobno povezanih manjih i većih mreža koje komuniciraju pomoću Internet Protokola ([[Internet protokol|IP]]), a koji su povezani bakrenim kablovima, optičkim kablovima i drugim. Prva Internet mreža je stvorena 1. januara 1983, što se smatra i stvaranjem Interneta kada je Američka Nacionalna Naučna Fondacija ({{jez-en|National Science Fondation}}) (NSF) napravio univerzitetsku mrežu koja će kasnije postati NSFNet. Brz razvoj Interneta je pomogla mogućnost [[TCP/IP]]-a (Internet protokola) da radi preko već postojećih mreža i komunikacija (kao što su telefonske žice itd).

Prvo predstavljanje javnosti je doživio 1990-tih godina. U augustu 1991. CERN u [[Švicarska|Švicarskoj]] je predstavio [[web sajt]], dok je već prije tri godine Tim Berners-Lee počeo stvaranje [[HTML]], [[HTTP]] te prve [[web stranica|web stranice]] na CERN-u u Švicarskoj. Nacionalni Centar za &quot;Supercomputing Applications&quot; je objavio Mosaic [[web preglednik]], a 1994. se povećava interes javnosti za Internet koji je do sad bio isključivo akademsko/tehničke prirode. Internet je sve više uzimao maha, tako da je 1990-tih integrisao većinu tadašnjih postojećih javnih [[računarske mreže|računarskih mreža]], što je ostvareno najviše zahvaljujući nedostatku mjerodavne centralne administracije što je omogućilo nesmetan rast mreže, kao i prilično slobodnu prirodu Interneta i njegovih protokola. Do [[juni|juna]] 2008. oko 1,46 milijardi ljudi koristi Internet u čitavom svijetu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.internetworldstats.com/stats.htm |title=World Internet Usage Statistics News and World Population Stats |access-date=12. 2. 2009 |archive-date=22. 5. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200522094328/https://www.internetworldstats.com/stats.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Pristup internetu ==
Internet kao globalna svjetska mreža nema cenzuru i nema prepreka. Dostupna je na svakom djeliću planete Zemlje, naravno, uz odgovarajuću opremu. Da bi pristupili ovoj mreži moramo imati jedan od sistema za komunikaciju kao što su:

* Analogna telefonska linija
* [[ISDN]]
* [[ADSL]]
* kablovski
* bežični
* satelitski

=== [[Analogna telefonska linija]] ===
Ovaj sistem podrazumijeva infrastrukturu javne komutirane telefonske mreže (PTNS-Public Telephon Network System) ili jednostavnije rečeno upredenu paricu do telefonske centrale kakvu imaju gotovo svako domaćinstvo. Ovim sistemom se, kroz spojne vodove, vrši prenos '''analognih''' signala (prvobitno namijenjeno isključivo za govorne informacije) u vrlo uskom spektru od 400 do 4000&amp;nbsp;Hz što je sasvim dovoljno za prenos govora. Ako se između računara i ovakve linije postavi uređaj koji će vršiti konverziju digitalnih u analogne signale i obrnuto [[modem]] moguće je ostvariti uvezivanje računara s brzinom prenosa do 56 kbps. (Teoretski 64 kbps).

=== [[ISDN]] ===
Ovaj sistem također koristi upredenu paricu kao fizički prenosnik ''digitalnih signala'' a opseg je proširen i uključuje dva analogna kanala tako da su brzine do 128 kbps. Naziv je dobio kao skraćenica engleskog termina '''I'''ntegrated '''S'''ystem of '''D'''igitaly '''N'''etwork. Prenos podataka kroz spojne vodove je digitalni.

=== [[ADSL]] ===
Kao varijanta DSL ('''D'''igitaly '''S'''ubscriber '''L'''ine) ili u slobodnom prevodu digitalna pretplatnička linija koristi osobinu uvezivanja više &quot;kanala&quot; od po 64 kbps u željenu (bolje rečeno plaćenu) širinu prenosa. Oznaka '''A'''DSL znači da je protok informacja asimetričan tj prema potrebi količina dolaznih informacija (Download) sa servera prema klijentu se uvećava na račun odlaznih (Upload)količina bita. Komunikacija kroz spojne vodove je digitalna.

=== [[Kablovski internet]] ===
U naseljenim mjestima gdje je uspostavljen sistem tzv. kablovske televizije moguće je ostvariti istim vodovima prenos podataka i konekcija na internet. Ovaj sistem ima veoma veliku propusnu širinu podataka koja ide i do 1 Gbps. Veoma često se koristi jedini problem je što brzina prenosa direktno ovisi o broju korisnika (pretplatnicima)

=== [[Bežični internet]] ===
Iako termin možda nije najadekvatniji uspostavljen je prema originalnoj engleskoj verziji '''Wireless'''. Danas se koristi više različitih varijanti a najčešće komunikacije na ultra visokim frekvencijama od 2,4 i 5&amp;nbsp;GHz. Zbog osobina prostiranja ove vrste talasa (pravolinijski i ne prolaze niti se odbijaju od fizičke prepreke) ograničenja su velika: mora postojati optička vidljivost između antena pristupne stanice i korisnika a daljina se kreće do nekoliko kilometara. Brzine koje se mogu postići na ovim frekvencijama su velike i kreću se od 2 Mbps do 54 Mbps.

=== [[Satelitski internet]] ===
Iako najskuplji, ovaj sistem ipak predstavlja najpouzdaniji i najbrži sistem za prenos podataka, pa tako i za pristup internetu. Kao posrednik u komunikaciji koristi se geostacionarni satelit pozicioniran na visini od oko 35000&amp;nbsp;km iznad zemlje. Pošto se kreće ugaonom brzinom identičnoj brzini rotacije Zemlje to je njegov položaj u odnosu na određeni prostor na Zemlji uvijek isti. Prostor koji je pokriven signalom satelita naziva se '''&quot;Footprint&quot;'''.

== Također pogledajte ==
{{colbegin}}
* [[Lotkin zakon]]
* [[Zipfov zakon]]
* [[Portal:Informatika|Informatički portal]]
* [[HTML]]
* [[CFML]]
* [[E-pošta]]
* [[Internet pretraživač]]
* [[Mrtav link]]
* [[Internet klub]]
* [[SmartTV]] internet televizija
* [[Webometrija]]
* [[Internetski mem]]
{{colend}}

== Vanjski linkovi ==
* I [http://www.w3.org World Wide Web Consortium] {{Simboli jezika|en|Engleski}} - vidi [[W3C]]
* [http://www.zakon.org/robert/internet/timeline/ Hobbes' Internet Timeline v7.0] {{Simboli jezika|en|Engleski}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=1kJKTxCAqIE 1 internet, 3 domena, 4 države], RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal
* [https://www.youtube.com/watch?v=fK4A5JQPo28 Nauka 50: Internet], RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal
* [http://www.b92.net/tehnopolis/internet.php?yyyy=2013&amp;mm=05&amp;nav_id=718835 Izubili smo prvu veb stranicu, ili možda ne? (B92, 31.05.2013.)]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Izvori ==

* [http://www.firstmonday.org/ ''First Monday''], a peer-reviewed journal on the Internet by the University Library of the [[:en:University of Illinois at Chicago|University of Illinois at Chicago]], {{ISSN|1396-0466}}
* [http://sonet.digital/articles/internet-explained/ ''The Internet Explained''], Vincent Zegna &amp; Mike Pepper, Sonet Digital, November 2005, pp.&amp;nbsp;1–7.
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=TNQsmPf24go&amp;vl=en|title=How Does the Internet Work?|last=Abram|first=Cleo|date=8. 1. 2020|website=[[YouTube]]|publisher=[[Vox Media]]|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211027/TNQsmPf24go|archive-date=27. 10. 2021|url-status=live|access-date=30. 8. 2020}}{{cbignore}}
* {{Cite book|last=Castells|first=Manuel|title=The Rise of the Network Society|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|year=2010|isbn=9781405196864}}

{{Wikicitat}}
{{Telekomunikacije}}
{{Commonscat}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Internet]]
[[Kategorija:Računarstvo]]
[[Kategorija:Američki izumi]]
[[Kategorija:Cyberpunk teme]]</text>
      <sha1>1bbhbuiyyufo2twbin74j75qcijeln1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maggie Simpson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1527</id>
    <revision>
      <id>3926472</id>
      <parentid>3797391</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926472</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2923" sha1="a5ha6uuedkfsra1jkzsu20cli3dphmg" xml:space="preserve">{{Infokutija fiktivni lik
| boja           = #FADA00
| ime            = Maggie Simpson
| serija         = [[Simpsoni]]
| slika          = Maggie Simpson.png
| prvo           = &quot;[[Good Night (Simpsoni)|Good Night]]&quot; (1987) &lt;br&gt; &quot;[[Simpsons Roasting on an Open Fire]]&quot; (1989)
| zadnje         =
| kreator        =
| portretirao    =
| glas           = Razni&lt;ref&gt;Glas su joj posuđivali brojni glumci u raznim epizodama. U kanonskim epizodama dosad je izgovorila samo jednu riječ i tad joj je glas posudila [[Elizabeth Taylor]].&lt;/ref&gt;
| podaci8        =
| nadimak        =
| alias          =
| vrsta          =
| rod            = Ženski
| zanimanje      =
| titula         =
| porodica       = Otac [[Homer Simpson|Homer]], majka [[Marge Simpson|Marge]], brat [[Bart Simpson|Bart]], sestra [[Lisa Simpson|Lisa]]
| rodbina        =
| religija       =
| nacionalnost   =
| oznaka22       = Starost
| podaci22       = 1-2 godine
}}
'''Margaret &quot;Maggie&quot; Simpson''' izmišljeni je lik iz [[animirani film|animirane]] [[TV-serija|TV-serije]] ''[[Simpsoni]]''.

Kćerka je [[Homer Simpson|Homera]] i [[Marge Simpson]] te [[Bart Simpson|Bartova]] i [[Lisa Simpson|Lisina]] sestra.

'''Maggie''' '''Simpson'''&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=Mother Simpson|series=The Simpsons|network=Fox|airdate=19. 11. 1995|season=07|number=08|time=4:17|quote={{Ubl
| [[Homer Simpson|Homer]]: 'Who the heck is Margaret Simpson?'
| Springfield Hall of Records Worker: 'Uh, your youngest daughter.'
}}}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite episode|title=Manger Things|series=The Simpsons|network=Fox|airdate=21. 3. 2021|season=32|number=16|time=19:41|episodelink=https://tvshowtranscripts.ourboard.org/viewtopic.php?f=431&amp;t=43210|quote=Yep. And for similar reasons, Maggie's middle name is Lenny.}}&lt;/ref&gt; je lik u animiranoj televizijskoj seriji ''[[Simpsoni|Simpsonovi]]'' i najmlađi član [[Porodica Simpson|porodice Simpson]]. Prvi put se pojavila na televiziji u kratkom filmu &quot;[[Good Night (The Simpsons)|Laku noć]] &quot; u ''[[The Tracey Ullman Show|emisiji Tracey Ullman Show]]'' 19. aprila 1987. Maggie je kreirao i dizajnirao karikaturista [[Matt Groening]] dok je čekao u predvorju ureda [[James L. Brooks|Jamesa L. Brooksa]]. Poznata je i kao &quot;[[beba]]&quot; porodice Simpson. Ime je dobila po Groeningovoj najmlađoj sestri. Nakon što su se tri godine pojavljivale u ''emisiji Tracey Ullman Show'', porodica Simpson je dobila vlastitu seriju na [[Fox Broadcasting Company]], koja je premijerno prikazana 17. decembra 1989. godine.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20170114133839/http://www.imdb.com/character/ch0002997/
* https://en.wikipedia.org/wiki/The_Simpsons_episode_guides#The_Simpsons:_A_Complete_Guide_to_Our_Favorite_Family
* https://en.wikipedia.org/wiki/Planet_Simpson

{{Stub-film}}
{{Commonscat|The Simpsons}}
{{Simpsoni}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Animirani likovi]]
[[Kategorija:Simpsoni]]</text>
      <sha1>a5ha6uuedkfsra1jkzsu20cli3dphmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ćamil Sijarić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1815</id>
    <revision>
      <id>3926005</id>
      <parentid>3847515</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Biografija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5407" sha1="qtqdkr8sm70f61b2s6g3nzy35z0xr5u" xml:space="preserve">{{Infokutija pisac
| ime             = Ćamil Sijarić
| slika           = Ćamil Sijarić 2013 stamp of Montenegro.jpg
| opis_slike      =
| puno_ime        =
| datum_rođenja   = {{Datum rođenja|1913|12|18}}
| mjesto_rođenja  = Šipovice, [[Bijelo Polje]]
| datum_smrti     = {{Datum smrti i godine|1989|12|06|1913|12|18}}
| mjesto_smrti    = Sarajevo, [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]]
| zanimanje       = pisac
| jezik           = [[bosanski]]
| nacionalnost    = [[Bošnjak]]
| obrazovanje     =
| period          =
| žanr            =
| poznata_djela   = ''[[Bihorci]]'' (roman - 1955) &lt;br&gt;''[[Mojkovačka bitka]]'' (roman -1968)&lt;br&gt;
| supružnik       =
| djeca           =
| nagrade         = [[Andrićeva nagrada]] - 1980.&lt;br&gt; [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine]]- 1962.
| potpis          =
| web_stranica    =
}}
'''Ćamil Sijarić''' ([[18. decembar]] [[1913]] – [[6. decembar]] [[1989]]) bio je [[Bošnjak|bošnjački]] pisac, porijeklom iz [[Crna Gora|crnogorskog]] dijela [[Sandžak]]a.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://oscsijaricsa.edu.ba/index.php/o-skoli/o-camilu-sijaricu |title=O Ćamilu Sijariću |work=oscsijaricsa.edu.ba |access-date= 9. 3. 2017}}&lt;/ref&gt; Tema većine njegovih romana su ljudi i običaji iz regije [[Bihor (regija)|Bihora]], a jedno od njegovih najpoznatijih djela, roman ''Bihorci,'' je upravo nazvan po stanovnicima te regije. Prevođen je na mnoge svjetske jezike uključujući [[Engleski jezik|engleski]], [[Ruski jezik|ruski]], [[Njemački jezik|njemački]] i [[francuski jezik]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.camo.ch/camil_sijaric.htm |title=Ćamil Sijarić - Biografija |work=camo.ch |access-date=9. 3. 2017 |archive-date=2. 1. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102094745/http://www.camo.ch/camil_sijaric.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Ćamil Sijarić je rođen 18. decembra 1913. godine u mjestu Šipovice kod [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]], u porodici gdje su mu oba roditelja umrla dok je još bio dječak.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://akos.ba/sto-godina-od-rodenja-camila-sijarica/ |title=Sto godina od rođenja Ćamila Sijarića |work=[[AKOS]].ba |access-date= 9. 3. 2017}}&lt;/ref&gt; Osnovnu školu je završio u Godijevu kod Bijelog Polja, a potom od [[1927]]. do [[1935]]. godine pohađa Veliku medresu kralja Aleksandra u [[Skoplje|Skoplju]]. Zbog političkih aktivnosti je bio istjeran. Školovanje nastavlja u [[Vranje|Vranju]] i u tamošnjoj gimnaziji maturira 1936. godine. Od tada je studirao pravo u [[Beograd]]u. Diplomirao je [[1940]]. godine, a za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] službuje u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Mostar]]u, [[Bosanska Gradiška|Bosanskoj Gradišci]] i [[Banja Luka|Banja Luci]]. Za sekretara Suda narodne časti u Banja Luci izabran je 1945. godine. Nedugo zatim postaje novinar lista &quot;[[Glas]]&quot; i dramaturg Narodnog pozorišta u Banja Luci. U Sarajevo prelazi 1947. godine, te radi u redakciji lista &quot;[[Pregled]]&quot;. Bio je učesnik Narodnooslobodilačke borbe. Pored toga je bio angažovan u mnogobrojnim kulturnim i umjetničkim udruženjima i institucijama, kao član Savjeta NIP ''Oslobođenje'', član Savjeta NIP ''Zadrugar'', delegat u Savezu književnika Jugoslavije i urednik izdavačke djelatnosti Međurepubličke kulturno-prosvjetne zajednice.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.anubih.ba/camil-sijaric/|title=Ćamil Sijarić (1913-1989) – ANUBIH|website=www.anubih.ba|access-date=18. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; Radio je i u Glavnom odboru Narodnog fronta i redakciji &quot;[[Zadrugar]]a&quot;. U literalnu sekciju [[Radio Sarajevo|Radio Sarajeva]] prelazi [[1951]]. godine i tu ostaje sve do odlaska u penziju 1983. godine.

Bio je redovni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] i [[Crnogorska akademija nauka i umjetnosti|Crnogorske akademije nauka i umjetnosti]]. Umro je 6. decembra 1989. godine u 75. godini života.

== Djela ==
*&quot;Ram bulja&quot;, 1953. pripovjetke,
*&quot;Naša snaha i momci&quot;, pripovjetke,
*&quot;Bihorci&quot;, roman,
*&quot;Kuću kućom čine lastavice&quot;, 1962. pripovjetke,
*&quot;Sablja&quot;, 1969. pripovjetke,
*&quot;Putnici na putu&quot;, 1969. pripovjetke,
*&quot;Kad djevojka spava&quot;, 1972. pripovjetke,
*&quot;Francuski pamuk&quot;, 1980,
*&quot;Priče kod vode&quot;, 1982,
*&quot;Rimski prsten&quot;, 1985,
*&quot;Pripovijetke&quot;, 1987.
*&quot;Miris lišća orahova&quot;, 1991,
*&quot;Konak&quot;, roman,
*&quot;Mojkovačka bitka&quot;, roman,
*&quot;Carska vojska&quot;, roman,
*&quot;Zelen prsten na vodi&quot;, pripovjetke,
*&quot;Zapis o gradovima&quot; 2005.

== Nagrade ==
* [[Andrićeva nagrada]] - 1980.
* [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine]] - 1962.
* Jugoslovenska nagrada za roman - 1983. (roman &quot;[[Bihorci]]&quot;)
* [[Dvadesetsedmojulska nagrada SR Bosne i Hercegovine]]
* [[Trinaestojulska nagrada SR Crne Gore]] &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Reference ==
{{Refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Wikicitat|Ćamil Sijarić}}
*[http://www.jergovic.com/ajfelov-most/camil-sijaric-prognanik/ Ćamil Sijarić], ''jergovic.com''

{{Članovi ANU BiH}}
{{Dobitnici Andrićeve nagrade}}
{{Crna Gora portal}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Sijarić, Ćamil}}
[[Kategorija:Rođeni 1913.]]
[[Kategorija:Umrli 1989.]]
[[Kategorija:Biografije, Bijelo Polje]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]]
[[Kategorija:Jugoslavenski pisci]]
[[Kategorija:Bošnjaci]]
[[Kategorija:Bošnjaci Sandžaka]]
[[Kategorija:Članovi ANUBiH]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade Društva pisaca Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>qtqdkr8sm70f61b2s6g3nzy35z0xr5u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>13.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1964</id>
    <revision>
      <id>3925907</id>
      <parentid>3919824</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3042" sha1="11avew2jfdp4sm4axdidcoo7p1lk8wy" xml:space="preserve">{{Godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''13.''' ('''[[rimski brojevi|XIII]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. U svoje vrijeme je bila poznata kao '''Godina konzulstva [[Gaj Silije|Silija]] i [[Lucije Munacije Plank (konzul 13)|Planka]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; ili, rjeđe, '''godina 766. ''[[Ab urbe condita]]'''''. Oznaka &quot;13.&quot; za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda za imenovanje godina.

== Događaji ==

* [[Abgar od Edese]] ponovno postavljen za kralja [[Osroene]].
* [[Strabon]] objavljuje svoje stavove o obliku [[Zemlja (planeta)|Zemlje]].
* [[Rimski Senat]] donosi ''senatus consultum'' kojim je služba u ''[[vigintisexviri]]ma'' ograničena na pripadnike [[equites|viteškog reda]].
* [[August (rimski car)|Augustu]] produžen ''[[Imperium|imperium proconsulare]]'' za još deset godina.
* [[3. 4.]] - August zaključio svoj testament, čiji je dio ''[[Res gestae divi Augusti]]''.
* [[Tiberije]]:
** proslavlja u Rimu [[Rimski trijumf|trijumf]] nakon kaznene ekspedicije u [[Germanija|Germaniji]] (tamo je komandu preuzeo [[Germanik]]);
** ovlasti su mu izjednačene sa [[August (rimski car)|Augustovim]] što ga faktički čini njegovim suvladarom i nasljednikom.
* Augustu stigao ambasador indijske kraljevine [[Pandja]].
* Posljednja (5.) godina ''Shijianguo'' [[ime kineske ere|ere]] kineske [[dinastija Xin|dinastije Xin]] ([[Wang Mang]]).

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
* [[Carica Wang Zhengjun]] (r. [[71. p. n. e.]])
== Vanjski linkovi ==
* [http://www.jstor.org/discover/10.2307/292077?uid=3738936&amp;uid=2129&amp;uid=2&amp;uid=70&amp;uid=4&amp;sid=21102049808701 http://www.jstor.org: Roman Names and the Consuls of A. D. 13]
{{Commonscat|13|13.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>11avew2jfdp4sm4axdidcoo7p1lk8wy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>19.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1970</id>
    <revision>
      <id>3925934</id>
      <parentid>3919956</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:47:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3847" sha1="0tscovel7taodcre904q1zxqxs2hp76" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}[[Datoteka:Germanicus.jpg|mini|Germanik]]
Godina '''19.''' ('''[[Rimski brojevi|XIX]]''') je bila [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. U svoje vrijeme je bila poznata kao '''Godina konzulstva Silana i Balba'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; ili, rjeđe, '''godina 772. ''[[Ab urbe condita]]'''''. Oznaka &quot;19.&quot; za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda za imenovanje godina.

== Događaji ==
* Posljednja (6.) godina ''Tianfeng'' ere kineske [[dinastija Xin|dinastije Xin]].
* [[Maroboduus|Marbod]], kralj germanskog plemena [[Marcomanni|Markomana]], je svrgnut od Katualde, čime je za dugo vremena - sve do vladavine [[Marko Aurelije|Marka Aurelija]] - okončana markomanska prijetnja rimskim granicama. Markomani će dotada biti rimski saveznici.
* [[Germanicus Julius Caesar|Germanik Julije Cezar]], vrhovni komandant [[Rimsko Carstvo|rimskih]] legija na Istoku i najpopularniji vojskovođa među [[legionar]]ima, umire od [[otrov]]a. Na samrtnoj postelji optužuje [[Gnaeus Calpurnius Piso|Gneja Kalpurnija Pizona]], rimskog guvernera [[Sirija|Sirije]], da je naručio trovanje.
* Rimski car [[Tiberije]] protjeruje [[Egipćani|Egipćane]] iz [[Rim]]a,a 4.000 Jevreja protjeruje sa [[Sicilija|Sicilije]].
* [[Agripina Starija]] u [[Antiohija|Antiohiji]] optužuje Gneja Kalpurnija Pizona da joj je ubio muža Germanika.
* Bivši partski kralj [[Vonon I od Partije|Vonon I]] je doveden u [[Kilikija|Kilikiju]] i smješten u [[kućni pritvor]]. Iz njega bježi, ali je uhvaćen i ubijen od strane rimskog [[veteran]]a.
* Za Germanika izrađen slavoluk u današnjem [[Saintes]]u.
* [[Gondophares|Gondofar]] postaje kralj Saka (Indo-Parta) u Sjevernoj Indiji.
* U Kini izrađena [[prva leteća mašina]], prema [[Hanshu]]u.

== Rođeni ==
* 10.10. — [[Tiberius Gemellus|Tiberije Gemel]], unuk rimskog cara Tiberija.

== Umrli ==
* 10.10. — [[Germanik]], [[Rimsko Carstvo|rimski]] vojskovođa, (r. [[15. p. n. e.]]).
* [[Vonon I od Partije|Vonon I]], partski kralj.
== Vanjski linkovi ==
* http://www.unrv.com/government/consul-1-ad.php
* [http://books.google.ba/books?id=DAP-uJTfc84C&amp;pg=PA54&amp;lpg=PA54&amp;dq=Year+of+the+Consulship+of+Silanus+and+Balbus+%28&amp;source=bl&amp;ots=UpWuL1N2p5&amp;sig=HBNupOvufEwUKcZ5RwpiQMNSGpk&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=KXx_UeGhFsWBtAa3pYHQBg&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q=Year%20of%20the%20Consulship%20of%20Silanus%20and%20Balbus%20%28&amp;f=false http://books.google.ba/ The Panarion of Epiphanius of Salamis: Sects 47-80, De Fide]
* http://www.friesian.com/romconsl.htm
{{Commonscat|19|19.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>0tscovel7taodcre904q1zxqxs2hp76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1971</id>
    <revision>
      <id>3925937</id>
      <parentid>3919981</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3148" sha1="4nvbasxdyb6t56mnsjtfui7ow6dzkr6" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}[[File:AE Vipsania Agrippina.jpg|thumb|Vipsanija Agripina na kovanici]]

Godina '''20.''' ('''[[rimski brojevi|XX]]''') bila je [[prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. U svoje vrijeme je bila poznata kao '''Godina konzulstva Mesale i Kote'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; ili, rjeđe, '''godina 773. ''[[Ab urbe condita]]'''''. Oznaka &quot;20.&quot; za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda za imenovanje godina.
== Događaji ==
* [[Servius Sulpicius Galba|Servije Sulpicije Galba]] služi kao [[Rimsko Carstvo|rimski]] [[pretor]].
* [[Marcus Valerius Messalla Barbatus|Marko Valerije Mesala Barbat]] postaje rimski [[konzul]].
* Prva godina ''Dihuang'' ere kineske [[dinastija Xin|dinastije Xin]].
* Rimski car [[Tiberije]] je prisiljen organizirati istragu i javno suđenje u [[Rimski Senat|Senatu]] za ubistvo [[Germanik]]a. Plašeći se da će biti proglašen krivim, [[Gnaeus Calpurnius Piso|Gnej Kalpurnije Pizon]] čini [[samoubistvo]].
* [[Filon]] definira [[filozofija|filozofiju]] kao sluškinju [[teologija|teologije]].

== Rođeni ==
{{Proširiti sekciju}}

== Umrli ==
*[[Hillel Stariji]], jevrejski učenjak zaslužan za kasniji razvoj [[Talmud]]a.
*[[Gnaeus Calpurnius Piso|Gnej Kalpurnije Pizon]], rimski političar i guverner [[Syria (rimska provincija)|Sirije]] (r. [[44. p. n. e.]])
*[[Vipsania Agrippina|Vipsanija Agripina]], supruga [[Gaius Asinius Gallus|Gaja Asinija Gala]] i bivša supruga [[Tiberije|Tiberija]]. (r. 36. p. n. e.)
== Vanjski linkovi ==

* http://www.unrv.com/government/consul-1-ad.php
* http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_consuls_table.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424003405/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_consuls_table.htm |date=24. 4. 2013 }}
* http://www.friesian.com/romconsl.htm
{{Commonscat|20|20.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>4nvbasxdyb6t56mnsjtfui7ow6dzkr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>21.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1972</id>
    <revision>
      <id>3925938</id>
      <parentid>3920004</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:49:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3321" sha1="ozqxyqinvsa4ieukh885f0nw2xuzbbg" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''21''' ('''[[rimski brojevi|XXI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u srijedu]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. U svoje vrijeme je bila poznata kao '''Godina konzulstva Augusta i Cezara'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; ili, rjeđe, '''godina 774. ''[[Ab urbe condita]]'''''. Oznaka &quot;21.&quot; za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda za imenovanje godina.
== Događaji ==
* [[Datoteka:Імператор Тиберій.jpg|mini|Tiberije]]Car [[Tiberije]] po četvrti put služi kao [[Popis konzula ranog Rimskog Carstva|rimski konzul]].
* Galsko pleme [[Aedui|Edui]] pod vodstvom [[Julius Florus|Julija Flora]] i Julija Sakrovira diže ustanak protiv rimske vlasti, ali je on ugušen od strane [[Gaius Silius|Gaja Silija]].
* Rimljani na teritoriju plemena [[Quadi|Kvada]]  u današnjoj južnoj [[Slovačka|Slovačkoj]] stvaraju [[tampon država|tampon državu]].
* Na rimskom [[Kvirinal]]u podignuta [[kasarna]] [[Pretorijanska garda|Pretorijanske garde]].
* [[Daeso|Kralj Daeso od Dongbuyeoa]] je ubijen u borbi protiv vojske države Goguryeo, koju je vodio [[Daemusin od Goguryeoa|kralj Daemusin]].
* U Rimu započinje proizvodnja [[pero|pera]] i drugih metalnih alata za pisanje.

== Rođeni ==
{{Proširiti sekciju}}

== Umrli ==
* [[Publius Sulpicius Quirinius|Publije Sulpicije Kvirin]], rimski guverner [[Sirija|Sirije]]
* [[Marcus Valerius Messalla Barbatus|Marko Valerije Mesala Barbat]], [[Popis konzula ranog Rimskog Carstva|rimski konzul]] (ili [[20]])
* [[Arminije]], germanski vođa koji je uništio tri rimske legije u [[Bitka u Teutoburškoj šumi|Teutoburškoj šumi]]
* [[Carica Wang (dinastija Xin)|Carica Wang]], kineska carica
== Vanjski linkovi ==

* http://www.unrv.com/government/consul-1-ad.php
* http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_consuls_table.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130424003405/http://ancienthistory.about.com/library/bl/bl_consuls_table.htm |date=24. 4. 2013 }}
* http://www.friesian.com/romconsl.htm
{{Commonscat|21|21.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>ozqxyqinvsa4ieukh885f0nw2xuzbbg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1775.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2304</id>
    <revision>
      <id>3925755</id>
      <parentid>3924598</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="935" sha1="rqn5pywgwup1ggxrykcufqgofhjyu39" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1775.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1775|title=What Happened in 1775|date=1775|website=On This Day|language=en|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[rimski brojevi|MDCCLXXV]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] ili [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1775. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
*[[20. januar]] - [[André-Marie Ampère]], francuski fizičar i matematičar
*[[16. decembar]] - [[Jane Austen]], britanska književnica

== Umrli ==
* [[15. januar]] - [[Giovanni Battista Sammartini]], italijanski kompozitor, violinista, orguljaš, horovođa i učitelj

{{Commonscat|1775|1775.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>rqn5pywgwup1ggxrykcufqgofhjyu39</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1787.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2425</id>
    <revision>
      <id>3925713</id>
      <parentid>3925159</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="18yyfj7wo506qaytwuea569z1px9wo6" xml:space="preserve">{{godina}}
'''1787.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1787|title=What Happened in 1787|date=1787|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; '''(MDCCLXXXVII)''' bila je '''prosta godina koja je počela u ponedjeljak''' po gregorijanskom kalendaru i '''prosta godina koja je počela u petak''' po julijanskom kalendaru, 1787. godina nove ere (n. e.) i oznake Anno Domini (AD), 787. godina 2. milenija, 87. godina 18. vijeka i 8. godina decenije 1780-ih. Na početku 1787. godine, gregorijanski kalendar bio je 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi sve do 1923. godine.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
* [[13. mart]] - [[William Herschel]] otkriva prva dva [[Uran]]ova mjeseca: [[Titanija|Titaniju]] i [[Oberon]]

== 1789. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[6. mart]] – [[Joseph von Fraunhofer]], njemački fizičar i izumitelj
* [[28. juli]] – [[Pedro Vélez]], meksički političar i pravnik
* [[18. novembar]] – [[Louis Daguerre]], francuski umjetnik i hemičar
* [[23. novembar]] – [[Maksimilijan Vrhovac]], zagrebački biskup

== Umrli ==
* [[10. maj]] – [[William Watson (naučnik)|William Watson]], britanski ljekar i naučnik
* [[28. maj]] - [[Leopold Mozart]], njemačko-austrijski kompozitor
* [[15. novembar]] - [[Christoph Willibald Gluck]], njemački kompozitor i dirigent
{{Commonscat|1787|1787.}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.history.com/a-year-in-history/1787
* https://www.onthisday.com/date/1787
* https://artsandculture.google.com/search?q=1787
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>18yyfj7wo506qaytwuea569z1px9wo6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berlinski kongres</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2932</id>
    <revision>
      <id>3925883</id>
      <parentid>3921979</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9352" sha1="ogv473bfa0nm1rj9m3iy2r348as1gwa" xml:space="preserve">[[Datoteka:Congress_of_Berlin,_13_July_1878,_by_Anton_von_Werner.jpg|mini|400x400piksel|Slika [[Anton von Werner|Antona von Wernera]], ''Berlinski kongres'' (1881), prikazuje posljednji sastanak u [[Kancelarija Rajha|kancelariji Rajha]] 13. jula 1878. [[Otto von Bismarck|Bismarck]] (koji predstavlja Njemačku) je prikazan u centru, između [[Gyula Andrássy|Gyule Andrássyja]] (Austro-Ugarska) i [[Pjotr Šuvalov|Pjotra Šuvalova]] (Rusija). S lijeve strane su [[Alajos Károlyi]] (Austro-Ugarska), [[Aleksandar Gorčakov]] (Rusija) (sjedi) i [[Benjamin Disraeli]] (Velika Britanija). Na krajnjoj desnoj strani je osmanska delegacija; s lijeva na desno prikazani su [[Sadullah paša|Sadullah-paša]], [[Alexander Karatheodori paša|Karatheodori-paša]] i [[Mehmed Ali paša (maršal)|Mehmed Ali-paša]].]]
'''[[Berlin]]ski kongres''' organizirao je [[Otto von Bismarck]] 1878. da bi se izmijenio [[Sanstefanski mir|Sanstefanski sporazum]]. Učesnici kongresa predložili su i ratificirali [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski sporazum]].

Poslije pobjede nad [[Osmansko Carstvo|Osmanskim Carstvom]] [[Ruska Imperija|Rusija]] je krivotvorila izvorni sporazum da bi napravila [[Velika Bugarska|veliko]] autonomno [[Bugarska|bugarsko]] područje pod vlašću [[Istanbul]]a, ali očito pod utjecajem [[Moskva|Moskve]]. Ostale velike sile, naročito [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], nisu mogle to prihvatiti i smatrale su to narušavanjem [[Ravnoteža moći u Evropi|ravnoteže moći]]. Na kongresu su prisustvovali [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Ujedinjeno Kraljevstvo]], [[Austro-Ugarska]], [[Treća Francuska Republika|Francuska]], [[Njemačko Carstvo|Njemačka]], [[Kraljevina Italija|Italija]], [[Ruska Imperija|Rusija]] i Osmansko Carstvo. [[Srbija]] i [[Crna Gora]] na ovom kongresu dobile su nezavisnost poslije višestoljetne okupacije, dok je [[Bosna i Hercegovina]] [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|došla]] pod [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarsku]] upravu.

Na '''Berlinskom kongresu''' (13. juni – 13. juli 1878.), glavne evropske sile su revidirale teritorijalne i političke uslove koje je [[Ruska Imperija|Rusko Carstvo]] nametnulo [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]] [[Sanstefanski mir|Sanstefanskim ugovorom]] (mart 1878.), kojim je okončan [[Russo-Turkish War (1877–1878)|Rusko-turski rat 1877–1878]]  Kongres je bio rezultat eskalacije napetosti; posebno britanskog protivljenja ruskoj hegemoniji nad Osmanskim carstvom na [[Balkan]]u, kroz stvaranje &quot;[[Velika Bugarska|Velike Bugarske]]&quot; savezničke s Rusijom. Da bi osigurala [[European balance of power|evropsku ravnotežu snaga]] u korist svoje [[Splendid isolation|sjajne izolacije]] postignute nakon [[Krimski rat|Krimskog rata]], Britanija je stacionirala [[Mediterranean Fleet|Mediteransku flotu]] u blizini [[Konstantinopolj|Carigrada]] kako bi sprovela britanske zahtjeve. Da bi se izbjegao rat, [[Otto von Bismarck|od Otta von Bismarcka]], [[Njemački kancelar|kancelara]] novoosnovanog [[Njemačko Carstvo|Njemačkog Carstva]], zatraženo je da posreduje u pronalaženju rješenja koje bi obnovilo poziciju Osmanskog Carstva kao protutežu ruskom utjecaju na Mediteranu i Balkanu, u skladu s principima [[Pariški ugovor (1856)|Pariškog ugovora iz 1856. godine]] .

{{Commonscat|Congress of Berlin}}Kongresu su prisustvovali delegati iz tadašnjih šest [[Velika sila|velikih evropskih sila]]: [[Ruska Imperija|Rusije]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Irske|Velike Britanije]], [[Treća Francuska Republika|Francuske]], [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], [[Kraljevina Italija|Italije]] i [[Njemačko Carstvo|Njemačke]];&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Suleyman Elik|url=https://books.google.com/books?id=EhqpAgAAQBAJ&amp;pg=PA12|title=Iran-Turkey Relations, 1979–2011: Conceptualising the Dynamics of Politics, Religion and Security in Middle-Power States|date=mart 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-63088-0|page=12}}&lt;/ref&gt; [[Osmansko Carstvo|Osmanlija]], kao i predstavnici četiri balkanske države ([[Kingdom of Greece|Grčke]], [[Principality of Serbia|Srbije]], [[Kingdom of Romania|Rumunije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]]), a kulminacija je bio [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski ugovor]] (13. jula 1878.). Ovaj sporazum je u suštini demontirao autonomnu Veliku bugarsku državu zamišljenu u San Stefanu i reorganizovao granice jugoistočne Evrope. Glavni rezultati bili su [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarska nasilna okupacija Bosne i Hercegovine]], britanska de facto aneksija [[British Cyprus|Kipra]] pod lažnim izgovorima i formalno priznanje samoproglašene nezavisnosti Rumunije, Srbije i Crne Gore; saveznika Rusije u prethodnom ratu. Iako je sporazum spriječio rat, pogoršao je nacionalističke nezadovoljstva na Balkanu i produbio rivalstvo između Britanije i Rusije ([[Velika igra]]), doprinoseći dugoročnoj regionalnoj nestabilnosti koja je nagovijestila [[Balkanski ratovi|Balkanske ratove]] i [[Prvi svjetski rat]].

Pogođenim teritorijama su dodijeljeni različiti stepeni nezavisnosti. Rumunija je postala potpuno nezavisna, iako je bila prisiljena da preda dio [[Bessarabia|Besarabije]] Rusiji i dobila je [[Northern Dobruja|Sjevernu Dobrudžu]]. Srbija i Crna Gora su također dobile punu nezavisnost, ali su izgubile teritoriju, dok je Austro-Ugarska okupirala [[Novopazarski sandžak]] zajedno s [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Bosnom i Hercegovinom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos128.htm|title=Vincent Ferraro. The Austrian Occupation of Novibazar, 1878–1909 (based on Anderson, Frank Maloy and Amos Shartle Hershey, Handbook for the Diplomatic History of Europe, Asia, and Africa 1870–1914. National Board for Historical Service. Government Printing Office, Washington, 1918.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119180459/http://www.mtholyoke.edu/acad/intrel/boshtml/bos128.htm|archive-date=19. 1. 2012|url-status=dead|access-date=13. 7. 2011}}&lt;/ref&gt; Britanija je preuzela kontrolu nad [[Kipar|Kiprom]]. Od teritorije koja je ostala u okviru Osmanskog carstva, [[Principality of Bulgaria|Bugarska]] je postala polunezavisna kneževina, [[Eastern Rumelia|Istočna Rumelija]] je postala posebna uprava, a [[Makedonija (regija)|regija Makedonija]] je vraćena Osmanlijama pod uslovom reformi u njenom upravljanju.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

== Literatura ==

* {{cite book|last=Albertini|first=Luigi|url={{GBurl|0kUOAQAAIAAJ}}|title=The Origins of the War of 1914: European relations from the Congress of Berlin to the eve of the Sarajevo murder|publisher=Oxford University Press|year=1952|author-link=Luigi Albertini}}
* Djordjevic, Dimitrije.  &quot;The Berlin Congress of 1878 and the Origins of World War I&quot;. ''Serbian Studies'' (1998) 12 #1 pp 1–10.
* {{cite conference|last=Fabry|first=Mikulas|url=http://isanet.ccit.arizona.edu/noarchive/berlincongress.html|title=The Idea of National Self-Determination and the Recognition of New States at the Congress of Berlin (1878)|conference=ISA Annual Convention|location=New Orleans|date=March 24–27, 2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621140434/http://isanet.ccit.arizona.edu/noarchive/berlincongress.html|archive-date=21. 6. 2008}}
* {{cite book|last=Glenny|first=Misha|url={{GBurl|96G-Ofq2iNMC}}|title=The Balkans, 1804–1999: Nationalism, War and the Great Powers|publisher=Granta Books|year=2000|isbn=978-1-86207-073-8|author-link=Misha Glenny}}
* {{cite book|last=Langer|first=William L.|url=https://archive.org/search.php?query=title%3A%28European%20Alliances%20and%20Alignments%201871%E2%80%931890%20%29|title=European Alliances and Alignments 1871–1890|date=1950|chapter=5–6}}
* [[W. N. Medlicott|Medlicott, William Norton]]. ''Congress of Berlin and After'' (1963)
* {{cite journal|last=Medlicott|first=W. N.|author-link=W. N. Medlicott|date=1929|title=Diplomatic Relations after the Congress of Berlin|journal=Slavonic and East European Review|volume=8|issue=22|pages=66–79|jstor=4202362}}
* Millman, Richard. ''Britain and the Eastern Question, 1875–78'' (1979)
* {{Cite EB1911|wstitle=Berlin|display=Berlin § Berlin, Congress and Treaty of|volume=3|pages=790–791|first=Walter Alison|last=Phillips|author-link=Walter Alison Phillips}}
* Seton-Watson, R.W. ''Disraeli, Gladstone, and the Eastern question: a study in diplomacy and party politics'' (1935) pp 431–89. [https://archive.org/search.php?query=title%3A%28%27%27Disraeli%2C%20Gladstone%2C%20and%20the%20Eastern%20question%29 online]
* {{cite book|last=Sumner|first=B. H.|title=Russia and the Balkans 1870-1880|url=https://archive.org/details/russiabalkans1870000bhsu|date=1937}}
* {{cite book|last=Taylor|first=A. J. P.|url=https://archive.org/details/dli.bengal.10689.13016|title=The Struggle for Mastery in Europe: 1848–1918|date=1954|publisher=Oxford University Press|pages=228–254|author-link=A. J. P. Taylor}}
* {{cite book|last=Waller|first=Bruce|title=Bismarck at the crossroads: the reorientation of German foreign policy after the Congress of Berlin, 1878–1880|url=https://archive.org/details/bismarckatcrossr0000wall|date=1974}}
{{Diplomatija Velikih sila}}
{{Velika istočna kriza}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Historija Evrope]]
[[Kategorija:1878.]]
[[Kategorija:Berlin]]
[[Kategorija:Diplomatske konferencije]]</text>
      <sha1>ogv473bfa0nm1rj9m3iy2r348as1gwa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Banovine Kraljevine Jugoslavije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2953</id>
    <revision>
      <id>3926113</id>
      <parentid>3791559</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:39:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1599" sha1="6sa0fsx5k8908rkewcp8dm3n6i7iv2r" xml:space="preserve">[[Datoteka:BanovineKJ.jpg|desno|300p|Banovine kraljevine Jugoslavije.]]
Od [[1929]]. godine [[kraljevina Jugoslavija]] je bila podijeljena u devet [[banovina]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes {{!}} Yugoslavia, Interwar, Unification {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kingdom-of-Serbs-Croats-and-Slovenes|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=22. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lampe|first=John R.|url=https://books.google.ba/books?redir_esc=y&amp;id=AZ1x7gvwx_8C&amp;q=banovine#v=snippet&amp;q=banovine&amp;f=false|title=Yugoslavia as History: Twice There Was a Country|date=28. 3. 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-77401-7|language=en}}&lt;/ref&gt; Granice su namjerno bile drukčije od etničkih granica. Glavni grad kraljevine Jugoslavije, [[Beograd]], nije pripadao nijednoj banovini. 1939. godine, kao rezultat sporazuma Cvetković - Maček spajanjem Savske i Primorske banovine stvorena je Banovina Hrvatska.

* [[Dravska banovina]] ([[Ljubljana]])
* [[Savska banovina]] ([[Zagreb]])
* [[Vrbaska banovina]] ([[Banja Luka]])
* [[Primorska banovina]] ([[Split]])
* [[Drinska banovina]] ([[Sarajevo]])
* [[Zetska banovina]] ([[Cetinje]])
* [[Dunavska banovina]] ([[Novi Sad]])
* [[Moravska banovina]] ([[Niš]])
* [[Vardarska banovina]] ([[Skopje]])

== Također pogledajte ==
* [[Kraljevina Jugoslavija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Banovine Kraljevine Jugoslavije}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Banovine Kraljevine Jugoslavije| ]]
[[Kategorija:Administrativna podjela Jugoslavije]]</text>
      <sha1>6sa0fsx5k8908rkewcp8dm3n6i7iv2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>17. januar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3334</id>
    <revision>
      <id>3926623</id>
      <parentid>3901670</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:49:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dodano: [[1996]] – U naselju Zalik u Mostaru svečano otvorena [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;]] (poznata i kao [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija u Sjevernom logoru]]), izgrađena kao vakuf Mahmuda i Barbare Tantawi.</comment>
      <origin>3926623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4433" sha1="lrj4786thylsh4dcs9ivxz0jblm31xk" xml:space="preserve">{{JanuarKalendar}}
'''17. januar / siječanj (17. 1)''' jest 17. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine još je 348 dana (349 u [[prijestupna godina|prijestupnoj godini]]).

== Događaji ==
* [[1891]] – [[Liliuokalani]] naslijedila tron od svog brata, [[David Kalakaua|Kalakaue]].
* [[1944]] – Počela [[Bitka za Monte Cassino]], jedna od najvažnijih bitaka na [[Italijanski front (Drugi svjetski rat|Italijanskom frontu]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].
* [[1996]] – U naselju Zalik u Mostaru svečano otvorena [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;]] (poznata i kao [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija u Sjevernom logoru]]), izgrađena kao vakuf Mahmuda i Barbare Tantawi.
* [[2015]] – Počeo [[Afrički kup nacija 2015.|Afrički kup nacija]] u [[Ekvatorska Gvineja|Ekvatorsknoj Gvineji]].

== Rođeni ==
=== 16. vijek ===
* [[1504]] – [[Papa Pio V|Pio V]], [[papa]] od [[1566.]] do [[1572.]]
* [[1600]] – [[Pedro Calderón de la Barca]], [[Španija|španski]] [[drama]]tičar

=== 18. vijek ===
* [[1706]] – [[Benjamin Franklin]], [[SAD|američki]] [[priroda|prirodnjak]], [[književnost|književnik]] i [[političar]]
* [[1732]] – [[Stanislav II August]], [[Spisak poljskih vladara|posljednji]] [[Poljska|poljski]] [[kralj]]
* [[1739]] – [[Johann Christian Daniel von Schreber]], [[Njemačka|njemački]] prirodnjak
* [[1749]] – [[Vittorio Alfieri]], [[italija]]nski [[pjesnik]] i dramatičar

=== 19. vijek ===
* [[1820]] – [[Anne Brontë]], [[UK|britanska]] književnica
* [[1860]] – [[Douglas Hyde]], [[Irska|irski]] pjesnik
* [[1877]] – [[Boris Babkin]], [[rusija|ruski]] fiziolog
* [[1880]] – [[Mack Sennett]], američki [[film]]ski [[režiser]], [[glumac]] i [[filmski producent]] [[Kanada|kanadskog]] porijekla
* [[1899]] – [[Al Capone]], američki [[gangster]]

=== 20. vijek ===
* [[1922]] – [[Betty White]], američka glumica i [[pjevanje|pjevačica]]
* [[1927]] – [[Eartha Kitt]], američka pjevačica
* [[1931]] – [[James Earl Jones]], američki glumac
* [[1933]] – [[Dalida]], [[Francuska|francusko]]-italijanska pjevačica i glumica
* [[1942]] – [[Muhammad Ali]], američki [[boks]]er
* [[1944]] – [[Françoise Hardy]], francuska pjevačica i glumica
* [[1951]] – [[Gerhard Winkler (biatlonac)|Gerhard Winkler]], [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[biatlon]]ac
* [[1952.]]
** [[Edhem Bičakčić]], [[BiH|bosanskohercegovački]] političar
** [[Kari Saarela]], [[Finska|finski]] [[biatlon]]ac
* [[1953]] – [[Hiroyuki Deguchi]], [[japan]]ski olimpijski [[biatlon]]ac
* [[1962]] – [[Jim Carrey]], kanadski [[komedija|komičar]] i glumac
* [[1971]] – [[Kid Rock]], američki [[rock muzika|rock]]-[[muzika|muzičar]]
* [[1974]] – [[Aleksandar Menjšikov]], [[Kazahstan|kazaški]] [[biatlon]]ac
* [[1982]] – [[Dwyane Wade]], američki [[košarka]]š
* [[1990]] – [[Marko Rudić]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[Alpsko skijanje|alpski skijaš]]
* [[1994]] – [[Anastasija Kondratjeva]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka
* [[2000]] – [[Kenan Kamenjaš]], bosanskohercegovački košarkaš

== Umrli ==
=== 15. vijek ===
* [[1468]] – [[Skenderbeg]], [[Albanija|albanski]] nacionalni heroj

=== 18. vijek ===

* [[1751]] – [[Tomaso Albinoni]], italijanski [[barok]]ni kompozitor

=== 19. vijek ===
* [[1893]] – [[Rutherford B. Hayes]], američki političar i [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|predsjednik]]

=== 20. vijek ===
* [[1946]] – [[Clarence Erwin McClung]], američki biolog
* [[1964]] – [[Đorđe Andrejević Kun]], jugoslavenski i srpski slikar i grafičar
* [[1993]] – [[Serafima Ljuljakina]], sovjetska i [[Mordovija|mordovska]] kompozitoristica, književnica i pjesnikinja na [[Erzjanski jezik|erzjanskom jeziku]]
* [[1997]] – [[Nikola Koljević]], bosanskohercegovački političar

=== 21. vijek ===
* [[2008]] – [[Bobby Fischer]], američki [[šah]]ist
* [[2017]] – [[Dubravko Lovrenović]], bosanskohercegovački historičar medievalist

== Praznici ==
{{Proširiti sekciju}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|17 January}}
* [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/january/17/ Na današnji dan (17. januar), ''BBC.co.uk''] {{en simbol}}
* [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/january-17/ Na današnji dan (17. januar), ''nytimes.com''] {{en simbol}}

{{Mjeseci}}

[[Kategorija:Januar|*-17]]</text>
      <sha1>lrj4786thylsh4dcs9ivxz0jblm31xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Havana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3650</id>
    <revision>
      <id>3926320</id>
      <parentid>3849765</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:33:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5585" sha1="kmj5h1vh9ll8ek3gu1o7g8y3cp8c4j4" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
  |Grb                     = Escudo de la Habana.svg
  |Karta                   = LocationHavana.png
  |Država                  = {{ZD|KUB}} [[Kuba]]
  |ImeSrednjegNivoaVlasti  = Provincija
  |SrednjiNivoVlasti       = Ciudad de La Habana
  |Općina                  =
  |Stanovništvo            = 2400000
  |StanovništvoGodina      = 2006
  |StanovništvoUrban       = 2700300
  |StanovništvoUrbanGodina = 2006
  |StanovništvoMetro       = 3120000
  |StanovništvoMetroGodina = 2006
  |StanovništvoProcjena    =
  |StanovništvoGodina2     =
  |Površina                = 721.01
  |Nadmorska visina        = 59
  |Pozivni broj            = (+53) 7
  |Poštanski broj          = 10xxx-19xxx
  |VrstaNaselja            =
  |Načelnik                = Juan Contino Aslán
  |NačelnikIzabran         =
  |NačelnikTitula          =
  |NačelnikStranka         =
  |Web                     =
  |Slika                   = CollageHavana2.jpg
  |SlikaInfo               = El Capitolio
}}
'''Havana''' je [[glavni grad]] [[Kuba|Kube]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Havana {{!}} History, Climate, Population, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Havana|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=21. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; Sa svojih 2,1 milion stanovnika ona je najveći grad u [[Karibi]]ma. Havana je osnovana [[1515]], a glavnim gradom Kube, tadašnje španske kolonije, postala je [[1607]]. godine.
Havana ima dugu i raznoliku historiju čiji tragovi ljudskog obitavanja na ovom prostoru datiraju prije više od 7.000 godina. U moderno doba [[Španci]] grade naselje već [[1515]]. godine, ubrzo nakon [[Christopher Columbus|Christophera Columbusa]] i ranih španskih istraživača, u potrazi za alternativnim putem do [[Indija|Indije]], otkrivši Kubu i manja ostrva u [[Karipsko more|Karipskom moru]]. Rast Havane kao važne pomorske luke razvijao se prirodno, od loših vremenskih uslova zaštićena luka i razvija kao glavna Španska luka tzv. Novog svijeta. Priliv [[Afrika|afričkih]] robova desio se dok je Kuba bila pod [[Britanska imperija|britanskom]] vladavinom od [[1762]]. godine, za kojim slijedi 60 godina vladavine [[SAD|SAD-a]] počevši od [[1898]]. U prvoj polovini [[20. vijek]]a Havana je bila popularno odredište za američke turiste.

1. januara [[1959]]. kontrolu nad ovim ostrvskim narodom preuzima revolucionarni vođa [[Fidel Castro]] usprkos diktatu [[Monroova doktrina|Monroeve doktrine]]. Nakon uspona Fidela Castra na vlast Kuba postaje poznata širom svijeta zbog svoje ključne uloge u svjetskoj politici u drugoj polovini 20. vijeka. Tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] između [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] i SAD-a, Kuba je [[1962]]. godine bila u središtu pažnje tokom [[Kubanska raketna kriza|kubanske raketne krize]]. Nakon hlađenja raketne krize, Kuba pod Castrom izvozi [[komunisti]]čke [[Revolucija|revolucije]] u mnogim zemljama širom [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i Afrike.

Havana je grad velikog arhitektonskog karaktera. Stara Havana i njegova utvrđenja su proglašena od strane UNESCO-a svjetskom baštinom [[1982]]. godine. Međutim, grad je izgubio mnogo od svog sjaja dijelom zbog resursa zemlje koji su usmjereni ka ruralnim područjima ostrva. Osim toga, trgovina Kube sa Sovjetskim savezom je praktično održavala kubansku ekonomiju. Nakon ekonomskog kolapsa Sovjetskog Saveza [[1991]]. godine ekonomija Havane je bila gotovo osakaćena.

Budućnost ekonomije Havane je vezana uz sreću vlade Kube. Na početku [[21. vijek]]a, ova nacija pokušava da napreduje nakon desetljeća pod komunističkim i [[Socijalizam|socijalističkim]] sistemom. Kuba, nakon što je Fidel Castro predao kontrolu vlade njegovom bratu [[Raúl Castro|Raulu Castru]], pokušao je da ponovo uspostavi odnose sa razvijenim ekonomskim zemljama. Ekonomski motor koji je dugo postojao u Havani ima potencijal da se ponovo pokrene nakon pozitivnih ekonomskih reformi.&lt;ref&gt;http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Havana&lt;/ref&gt;
Havanin međunarodni aerodrom se zove [[Jose Marti International Airport]].
== Historija ==
=== Republikanski period i Post-revolucija ===
{{Proširiti sekciju}}

== Geografija ==
=== Klima ===
{{Proširiti sekciju}}

== Obilježja grada ==
=== Arhitektura ===
==== Značajni objekti ====
{{Proširiti sekciju}}

== Grb ==
{{Proširiti sekciju}}

== Kultura ==
=== Stara Havana ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Kineska četvrt ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Vizuelne umjetnosti ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Pozorište ===
{{Proširiti sekciju}}

== Festivali ==
{{Proširiti sekciju}}

== Ekonomija ==
=== Industrija ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Turizam ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Trgovina i finansije ===
{{Proširiti sekciju}}

== Transport ==
{{Proširiti sekciju}}

== Administracija ==
=== Javna uprava ===
{{Proširiti sekciju}}

== Demografija ==
=== Siromaštvo i siromašna naselja ===
{{Proširiti sekciju}}

== Infrastruktura ==
=== Obrazovanje ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Zdravstvo ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Službe ===
{{Proširiti sekciju}}

== Sport ==
{{Proširiti sekciju}}

== Poznati ljudi iz Havane ==
{{Proširiti sekciju}}

== Međunarodni odnosi ==
{{Proširiti sekciju}}

== Također vidjeti ==
{{Proširiti sekciju}}

== Zabilješke ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{stub-grad}}
{{Glavni_gradovi_sjevernoameričkih_država}}

{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Gradovi na Kubi]]
[[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]]
[[Kategorija:Havana]]</text>
      <sha1>kmj5h1vh9ll8ek3gu1o7g8y3cp8c4j4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Osman Nuri Hadžić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3843</id>
    <revision>
      <id>3925996</id>
      <parentid>3873196</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5043" sha1="d3xzf80mx1am7dy78fw2wdsey5j4daj" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                    = Osman Nuri Hadžić
| slika                  = Osman Nuri Hadžić 1.jpg
| opis                   = Portret Osmana Nurija Hadžića
| datum_rođenja          = 28. juni 1869
| mjesto_rođenja         = Mostar, [[Osmansko Carstvo]]
| datum_smrti            = 23. decembar 1937
| mjesto_smrti           = Beograd, [[Kraljevina Jugoslavija]]
| zanimanje              = pisac, književnik
| značajna_djela         = &quot;Na pragu novoga doba&quot;; Naklada &quot;Matice Hrvatske&quot;;
&quot;Bez nade&quot;;
&quot;Bez svrhe&quot;
}}

'''Osman Nuri Hadžić''' ([[Mostar]], 28. juni 1869 – [[Beograd]], 23. decembar 1937) bio je [[bosanskohercegovački]] intelektualac i pisac koji je krajem 19. i početkom 20. vijeka počeo djelovati među bosanskim muslimanima.

== Biografija ==
Mekteb, ruždiju i [[medresa|medresu]] Hadžić je završio u svom rodnom Mostaru, a [[šerijat]]sku sudačku školu u [[Sarajevo|Sarajevu]], nakon čega se upisao na pravo u [[Beč]]u a diplomirao je u [[Zagreb]]u.&lt;ref name=&quot;zh&quot;&gt;[[Zlatko Hasanbegović]], [http://www.azoo.hr/images/izdanja/manjine/09.html ''Islam i Bošnjaci muslimani u Zagrebu 1878–1941. Pravni položaj vjere i oblikovanje zajednice''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128112914/http://www.azoo.hr/images/izdanja/manjine/09.html |date=28. 1. 2015}}, u: [http://www.azoo.hr/images/izdanja/manjine/index.html Hrvati i manjine u Hrvatskoj: moderni identiteti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170521100850/http://www.azoo.hr/images/izdanja/manjine/index.html |date=21. 5. 2017}}, Agencija za odgoj i obrazovanje, Zagreb, 2014.,{{ISBN|978-953-7290-38-2}}, pristupljeno 24. 1. 2015.&lt;/ref&gt;

Počeo je pisati vrlo rano, i to u zajednici sa svojim dobrim prijateljem [[Ivan Miličević|Ivanom Miličevićem]] objavljujući veliki broj pripovjedaka po raznim književnim časopisima (njihovi radovi su objavljivani pod pseudonimom [[Aziz Osman]]). U saradnji sa Miličevićem, Osman Nuri Hadžić je objavio dugi niz pripovjedaka i jednu dugu pripovjetku: &quot;Pogibija i osveta Smailage Čengića&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;, &quot;Bez nade&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (1895.), te ,&quot;Pripovijest iz mostarskog života&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (1896.). Objavili su i ,&quot;Na pragu novoga doba&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (1896.); ,&quot;Bez svrhe&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt; (1896.) i još mnogo drugih. Hadžić se pored pisanja romana i pripovjetki bavio i kulturnom historijom, vjersko-prosvjetnim pitanjima i polemikom. Pisao je i objavljivao priče, pripovijetke, kratke eseje i romane u književnim časopisima. Nekoliko godina uređivao je Mearif, narodni kalendar za muslimane. Kao izvrstan poznavalac mnogih pitanja postigao je na tom polju zapažen uspjeh. Naročito mu je značajno djelo &quot;[[Muhamed|Muhamed a.s.]] i [[Kur'an]] - Kulturna historija [[Islam]]a&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/teme/1366-osman-nuri-hadzic-islam-nije-prepreka-kulturi-i-muslimani-nisu-kulturno-inferiorni|title=Osman Nuri Hadžić: Islam nije prepreka kulturi i muslimani nisu kulturno inferiorni|last=Urednik|date=8. 3. 2023|website=Muftijstvo Mostarsko|language=bs-ba|access-date=5. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

Zajedno sa [[Safvet-beg Bašagić|Safvet-begom Bašagićem]] i [[Edhem Mulabdić|Edhemom Mulabdićem]] pokreće list [[Behar (časopis)|Behar]] 1. maja 1900,&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=http://www.sarajevotimes.com/safvet-beg-basagic-born-6-may/|title=Safvet-beg Bašagić was Born on 6 May|publisher=Sarajevo Times|date=6. 5. 2014|access-date=27. 8. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|author=|url=http://www.sigma.ba/cuvari-blaga/list-behar/|title=List &quot;Behar&quot;|publisher=Sigma|date=7. 12. 2013|access-date=27. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141025101235/http://www.sigma.ba/cuvari-blaga/list-behar/|archive-date=25. 10. 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; čija je kulturna uloga u životu [[Bošnjaci|Bošnjaka]] bila neosporno značajna. Službovao je u Okružnom sudu u Sarajevu, a poslije toga stalno boravi u Sarajevu sve do [[Prvi svjetski rat|prvog svijetskog rata]] i tu istovremeno radi u Zemaljskoj vladi i Šerijatskoj sudačkoj školi, kao profesor i jedno vrijeme kao upravnik škole. Za vrijeme rata je kotarski predstojnik u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]], a zatim u [[Banja Luka|Banjoj Luci]]. Poslije rata bio je niz godina viši upravni činovnik, da kao član Državnog savjeta u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini ”SHS”]] umire u šezdesetosmoj godini života u [[Beograd]]u.

== Djela ==
* &quot;Islam i kultura&quot;, Zagreb 1894.
* &quot;Muslimansko pitanje u Bosni i Hercegovini&quot;, Zagreb 1902.
* &quot;Muhamed a.s. i Kuran&quot;, Beograd 1931.
* &quot;Borba muslimana za vjersko-prosvjetnu autonomiju&quot;,
* &quot;Pripovjesti iz Bosne i Pripovjesti&quot;,
* &quot;Na pragu novoga doba&quot;, Naklada &quot;Matice Hrvatske&quot;, Zagreb,1896.
* &quot;Bez nade&quot;,
* &quot;Bez svrhe&quot;

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Rođeni 1869.]]
[[Kategorija:Umrli 1937.]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci|Hadžić, Osman Nuri]]
[[Kategorija:Biografije, Mostar|Hadžić, Osman Nuri]]
[[Kategorija:Bošnjački književnici]]</text>
      <sha1>d3xzf80mx1am7dy78fw2wdsey5j4daj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1996.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3947</id>
    <revision>
      <id>3926622</id>
      <parentid>3846837</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dodano: [[17. januar]] – U naselju Zalik u Mostaru svečano otvorena [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;]] (poznata i kao [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija u Sjevernom logoru]]), izgrađena kao vakuf Mahmuda i Barbare Tantawi.</comment>
      <origin>3926622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9579" sha1="1x434hvox532oi06ktjszzf0u46cuw7" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
'''1996. ([[Rimski brojevi|MCMXCVI]])''' bila je prijestupna godina koja je počela u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru, 1996. godina nove ere (CE) i ''Anno Domini'' (AD), 996. godina 2. milenija, 96. godina 20. stoljeća i sedma godina 1990-ih.

Proglašena je Međunarodnom godinom iskorjenjivanja siromaštva.

== Događaji ==
=== Januar===
* [[Homoseksualnost]] dekriminalizirana u Federaciji BiH.
* [[15. januar]] – Donesena [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 1037]] kojom se reguliše osnivanje [[UNTAES]]-a.
* [[17. januar]] – U naselju Zalik u Mostaru svečano otvorena [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;]] (poznata i kao [[Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)|džamija u Sjevernom logoru]]), izgrađena kao vakuf Mahmuda i Barbare Tantawi.

=== Februar ===
* [[3. februar]] – Počelo [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|31. svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1996.|13. prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Njemačka|njemačkom]] gradu [[Ruhpolding]]u.
* [[6. februar]] – U [[Atlantski okean]] srušio se [[Turska|turski]] čarter [[Boeing 757]] nakon polijetanja iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]]. Poginulo je svih 189 putnika, većinom [[Njemačka|njemačkih]] turista.

=== Mart ===
=== April ===
* [[1. april]] – [[Bosna i Hercegovina|BiH]] zvanično postala punopravan član Svjetske banke (WB).
* [[1. april]] – Bosanski Hrvat i bivši zapovjednik Glavnog stožera Hrvatskog vijeća odbrane (HVO), general [[Tihomir Blaškić]] doputovao u Haag.
* [[1. april]] – Spajanjem &quot;Mitsubishi banke&quot; i &quot;Banke Tokio&quot;, u [[Japan]]u stvorena najveća svjetska banka.
* [[3. april]] – U prisustvu pomoćnika američkog državnog sekretara za Evropu i Kanadu, ambasadora Johna Kornbluma u Sarajevu formiran [[Forum Federacije BiH]].
* [[3. april]] – U avionskoj nesreći u blizini [[Dubrovnik]]a poginulo je svih 35 putnika, među njima i [[Sjedinjene Američke Države|američki]] ministar trgovine [[Ron Brown]].
=== Maj ===
=== Juni ===
=== Juli ===
* [[5. juli]] – Rođena [[Ovca Dolly]], prvi uspješno [[Kloniranje|klonirani]] [[sisar]].

=== August ===
=== Septembar ===
* [[14. septembar]] – Održani drugi [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|Opći izbori u Bosni i Hercegovini]].
=== Oktobar ===
=== Novembar ===
* [[6. novembar]] – Više od 2000 ljudi poginulo u [[ciklon]]u koji je pogodio jugoistočnu [[indija|indijsku]] državu Andra Pradeš
* [[6. novembar]] – U [[sarajevo|Sarajevu]] održana konstituirajuća sjednica oba doma Parlamenta Federacije BiH na kojoj su usvojena obilježja Federacije BiH – grb i zastava.
* [[6. novembar]] – U prijateljskoj [[nogomet]]noj utakmici odigranoj na stadionu [[Koševo]] u Sarajevu, reprezentacija [[Bosna i Hercegovina|BiH]] pobijedila trostrukog svjetskog prvaka, reprezentaciju [[italija|Italije]], rezultatom 2:1. Golove za bh. tim postigli [[Hasan Salihamidžić]] i [[Elvir Bolić]].
* [[6. novembar]] – Počelo vađenje tijela ubijenih [[Bošnjak]]a iz masovne grobnice, jame Lanište kod [[Ključ]]a. U jami dubokoj 40 m otkriveni ostaci 80 bošnjačkih civila, koje su ubili bosanski [[Srbi]] 1992.
* [[6. novembar]] – [[Republika Hrvatska]] postala 40. članica Vijeća Evrope.
* [[7. novembar]] – U padu [[nigerija|nigerijskog]] putničkog aviona [[Boeing 727]] 40&amp;nbsp;km istočno od [[Lagos]]a poginula 142 putnika i člana posade.
* [[16. novembar]] – [[Majka Tereza]] postala počasna građanka SAD-a.
* [[18. novembar]] – Požar u tunelu [[La Manche]].
* [[25. novembar]] – Više od 100.000 ljudi protestovalo ulicama [[Beograd]]a zbog sudskog poništavanja pobjede opozicione koalicije &quot;Zajedno&quot; na lokalnim izborima, optužujući predsjednika Srbije [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] da je lažirao rezultate izbora.
* [[28. novembar]] – General [[Ratko Mladić]], protiv koga je [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodni sud za ratne zločine]] podigao optužnicu 25. jula 1995, formalno je smjenjen s mjesta komandanta Glavnog štaba Vojske Republike Srpske. Mladić je na tom mjestu bio od 12. maja 1992.
* [[30. novembar]] – Vlada i pobunjenici u [[Sijera Leone]]u potpisali sporazum o okončanju šestogodišnjeg građanskog rata.

=== Decembar ===

== Rođeni ==
=== Januar===
* [[5. januar]] – [[Dinara Alimbekava]], [[Bjelorusija|bjeloruska]] [[biatlon]]ka
* [[21. januar]] – [[Julia Leitinger]], austrijska [[biatlon]]ka
* [[23. januar]] – [[Ruben Loftus-Cheek]], [[Engleska|engleski]] [[nogomet]]aš
* [[28. januar]] – [[Darija Blaško]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka
* [[31. januar]] – [[Regina Ermits]], estonska [[biatlon]]ka

=== Februar ===
* [[16. februar]] – [[Hana Sola]], bjeloruska [[biatlon]]ka
* [[19. februar]] – [[Jelisaveta Belecka]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka
* [[23. februar]] – [[D'Angelo Russell]], američki [[košarka]]
* [[24. februar]] – [[Tereza Hrochová]], češka atletičarka
* [[26. februar]] – [[Yan Xingyuan]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac

=== Mart ===
* [[12. mart]] – [[Cene Prevc]], slovenski skijaš-skakač
* [[25. mart]] – [[Gabrielė Leščinskaitė]], [[Litvanija|litvanska]] [[biatlon]]ka
* [[31. mart]] – [[Kira Hagi]], rumunska glumica

=== April ===
* [[20. april]] – [[Anže Lanišek]], [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]]
* [[27. april]] – [[Kristina Rezcova]], [[Rusija|ruska]] [[biatlon]]ka

=== Maj ===
* [[4. maj]] – [[Andrea Komšić]], [[hrvatska]] [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]]
* [[12. maj]] – [[Marko Šljivić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] alpski skijaš
* [[29. maj]] – [[R. F. Kuang]], kinesko-američka autorica u žanru fantastike

=== Juni ===
* [[10. juni]] – [[Aleksandar Lazić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarka]]š
* [[16. juni]] – [[Janina Hettich-Walz]], [[njemačka]] [[biatlon]]ka
* [[25. juni]] – [[Pietro Fittipaldi]], [[brazil]]sko-[[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[automobilizam|automobilist]]

=== Juli ===

=== August ===
* [[13. august]] – [[Susan Külm]]''', estonska [[biatlon]]ka

=== Septembar ===
* [[7. septembar]] – [[Natalija Uškina]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka
* [[11. septembar]] – [[Tin Srbić]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[gimnastika|gimnastičar]]

=== Oktobar ===
* [[8. oktobar]] – [[Sara Takanashi]], [[japan]]ska [[skijašica-skakačica]]
* [[22. oktobar]] – [[Johannes Høsflot Klæbo]], norveški skijaš-trkač
* [[30. oktobar]] – [[Tarik Džinić]], bosanskohercegovački glumac

=== Novembar ===
* [[8. novembar]] – [[Ryōyū Kobayashi]], japanski skijaš-skakač

=== Decembar ===
* [[4. decembar]] – [[Diogo Jota]], portugalski nogometaš
* [[13. decembar]] – [[Nika Blaženić]], [[hrvatska]] [[biatlon]]ka
* [[31. decembar]] – [[Amina Kajtaz]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[plivanje|plivačica]]

== Umrli ==
=== Datum nepoznat ===
* [[Don Misener]], kanadski fizičar

=== Januar===
* [[8. januar]] – [[François Mitterrand]], francuski državnik

=== Februar ===
* [[2. februar]]
** [[Gene Kelly]], američki glumac, plesač, pjevač, koreograf i režiser
** [[Müfide İlhan]], turska političarka i prva gradonačelnica u [[Turska|Turskoj]]

=== Mart ===
* [[8. mart]] – [[Mladen Stahuljak]], hrvatski [[kompozitor]] i [[dirigent]]
* [[20. mart]] – [[Klara Abkar]], [[Armenija|armenska]] slikarica minijatura i pozlatarica
* [[25. mart]] – [[Josip Kaplan]], hrvatski i jugoslavenski kompozitor i muzički pedagog

=== April ===
* [[6. april]] – [[Greer Garson]], britansko-američka glumica i pjevačica

=== Maj ===
* [[31. maj]] – [[Timothy Leary]], američki pisac i psiholog

=== Juni ===
* [[15. juni]] – [[Ella Fitzgerald]], američka [[džez]] pjevačica
* [[26. juni]] – [[Veronica Guerin]], irska novinarka

=== Juli ===
* [[30. juli]] – [[Claudette Colbert]], francusko-američka glumica

=== August ===
* [[24. august]] – [[Zejneb Biiševa]], [[Baškortostan|baškirska]] pjesnikinja, pisac i dramaturg

=== Septembar ===
* [[13. septembar]] – [[Tupac Shakur]], američki pjevač
* [[20. septembar]] – [[Krešo Golik]], hrvatski režiser

=== Oktobar ===
* [[7. oktobar]] – [[Muhamed Kondžić]], bosanskohercegovački književnik

=== Novembar ===
* [[23. novembar]] – [[Idries Shah]], pisac i sufija

=== Decembar ===
* [[19. decembar]] – [[Marcello Mastroianni]], italijanski filmski i pozorišni glumac
* [[25. decembar]] – [[Knarik Vardanjan]], armensko-sovjetska slikarka

== [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] ==
* [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]]
** [[David M. Lee]], [[SAD]]
** [[Douglas D. Osheroff]], [[SAD]]
** [[Robert C. Richardson]], [[SAD]]
* [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]]
** [[Robert F. Curl Jr.]], [[SAD]]
** [[Harold Kroto]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]
** [[Richard E. Smalley]], [[SAD]]
* [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]]
** [[Peter C. Doherty]], [[Australija]]
** [[Rolf M. Zinkernagel]], [[Švicarska]]
* [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]]
** [[Wislawa Szymborska]], [[Poljska]]
* [[Nobelova nagrada za mir|Mir]]
** [[Carlos Filipe Ximenes Belo]], [[Istočni Timor]]
** [[José Ramos-Horta]], [[Istočni Timor]]
* [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]]
** [[James A. Mirrlees]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]
** [[William Vickrey]], [[SAD]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{commonscat|1996}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>1x434hvox532oi06ktjszzf0u46cuw7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diktatura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3992</id>
    <revision>
      <id>3926203</id>
      <parentid>3842381</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8750" sha1="s6vw58zyecp23pln5srxwb4yxs41xvt" xml:space="preserve">{{Osnovni oblici vladavine}}
[[Datoteka:Bundesarchiv_Bild_183-B06275,_Berlin,_Reichstagssitzung,_Rede_Adolf_Hitler.jpg|lijevo|mini|Članovi [[Reichstag (Nacistička Njemačka)|Reichstaga]] pozdravljaju [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]], diktatora [[Nacistička Njemačka|nacističke Njemačke]] od 1933. do 1945.]]
'''Diktatura''' jest [[Autokratija|autokratski]] oblik vlasti koji karakterizira vođa ili grupa vođa koji imaju vladine ovlasti s malo ili nimalo ograničenja. Politiku u diktaturi kontroliše [[diktator]], a olakšava je uži krug elita koji uključuje savjetnike, generale i druge visokorangirane dužnosnike. Diktator održava kontrolu utjecajem i smirivanjem užeg kruga te potiskivanjem bilo kakve [[Opozicija (politika)|opozicije]], koja može uključivati ​​suparničke [[Politička stranka|političke stranke]], oružani otpor ili nelojalne članove diktatorovog užeg kruga. Diktature se mogu formirati [[Državni udar|vojnim udarom]] kojim se prethodna vlada svrgava silom ili se mogu formirati samoudarom u kojem izabrane vođe svoju vladavinu čine trajnom. Diktature su autoritarne ili [[Totalitarizam|totalitarne]],&lt;ref name=&quot;Encyclopedia Britannica 1965 r189&quot;&gt;{{cite web | title=What is the difference between totalitarianism and authoritarianism? | website=Encyclopedia Britannica | date=12. 3. 1965 | url=https://www.britannica.com/question/What-is-the-difference-between-totalitarianism-and-authoritarianism | access-date=13. 1. 2024}}&lt;/ref&gt; i mogu se klasificirati kao [[Vojna diktatura|vojne diktature]], [[Jednostranački sistem|jednopartijske diktature]], personalističke diktature ili [[Apsolutna monarhija|apsolutne monarhije]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/dictatorship|title=dictatorship {{!}} Definition, Characteristics, Countries, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 2. 2022}}&lt;/ref&gt; Diktatura nije ograničena nikakvim institucionalnim okvirima kao što su [[ustav]], [[zakon]]i ili običaji.&lt;ref name=&quot;Wintrobe 2019 pp. 285–310&quot;&gt;{{cite book | last=Wintrobe | first=Ronald | editor-first1=Roger D. | editor-first2=Bernard | editor-first3=Stefan | editor-last1=Congleton | editor-last2=Grofman | editor-last3=Voigt | title=The Oxford Handbook of Public Choice, Volume 2 | chapter=Are There Types of Dictatorship? | publisher=Oxford University Press | date=28. 2. 2019 | isbn=978-0-19-046977-1 | doi=10.1093/oxfordhb/9780190469771.013.13 | pages=285–310}}&lt;/ref&gt;

Riječ diktator nastala je u ranoj [[Rimska Republika|Rimskoj Republici]] i odnosila se na ustavnu funkciju s &quot;privremenim davanjem apsolutne moći vođi za rješavanje nekih vanrednih situacija&quot;.&lt;ref name=&quot;Guriev, Treisman 2022&quot;&gt;{{Cite web |last1=Guriev |first1=Sergei |last2=Treisman |first2=Daniel |date=6. 12. 2022 |title=How Do Dictatorships Survive in the 21st Century? |url=https://www.carnegie.org/our-work/article/how-do-dictatorships-survive-21st-century/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230416235952/https://www.carnegie.org/our-work/article/how-do-dictatorships-survive-21st-century/ |archive-date=16. 4. 2023}}&lt;/ref&gt;

Najranije vojne diktature razvile su se u postklasičnoj eri, posebno u Japanu u doba [[šogun]]a i u Engleskoj pod [[Oliver Cromwell|Oliverom Cromwellom]]. Moderne diktature su se prvi put razvile u 19. vijeku, uključujući [[Bonapartisti|bonapartizam]] u Evropi i ''[[Caudillo]]'' u [[Latinska Amerika|Latinskoj Americi]]. U 20. vijeku došlo je do uspona [[Fašizam|fašističkih]] i [[Komunizam|komunističkih]] diktatura u Evropi; fašizam je uglavnom iskorijenjen nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] 1945, dok se komunizam proširio na druge kontinente, zadržavajući istaknutost do kraja [[Hladni rat|Hladnog rata]] 1991. U 20. vijeku došlo je i do uspona personalističkih diktatura u Africi i vojnih diktatura u Latinskoj Americi, koje su obje postale istaknute 1960-ih i 1970-ih.

Period nakon [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspada Sovjetskog Saveza]] svjedočio je sporadičnom usponu demokratija širom svijeta, uprkos tome što je nekoliko diktatura opstalo u 21. vijeku, posebno u [[Afrika|Africi]] i [[Azija|Aziji]]. Tokom ranog 21. vijeka, demokratske vlade su brojčano nadmašivale autoritarne države u odnosu 98 prema 80. Drugu deceniju obilježila je demokratska recesija, nakon finansijske krize iz 2008. koja je drastično smanjila privlačnost zapadnog modela širom svijeta. Do 2019, broj autoritarnih vlada ponovo je premašio broj demokratija u odnosu 92 prema 87.&lt;ref name=&quot;Guriev, Treisman 2022&quot;/&gt;

Diktature često pokušavaju prikazati [[Demokratija|demokratsku]] fasadu, često održavajući izbore kako bi utvrdili svoj [[Politički legitimitet|legitimitet]] ili dali poticaje članovima vladajuće stranke, ali ti izbori nisu konkurentni za [[Opozicija (politika)|opoziciju]]. Stabilnost u diktaturi održava se [[Prinuda|prinudom]] i [[Politička represija|političkom represijom]], što uključuje ograničavanje pristupa informacijama, praćenje političke opozicije i akte [[Nasilje|nasilja]]. Diktature koje ne uspijevaju potisnuti opoziciju podložne su kolapsu pučem ili [[Revolucija|revolucijom]].

== Također pogledajte ==
* [[Autokratija]]
* [[Komunizam]]
* [[Fašizam]]
* [[Nacionalizam]]
* [[Nacizam]]
* [[Totalitarizam]]
* [[Tiranija]]

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite journal|last=Behrends|first=Jan C.|date=14. 3. 2017|title=Dictatorship: Modern Tyranny Between Leviathan and Behemoth (Version 2.0) (english version)|url=https://zeitgeschichte-digital.de/doks/frontdoor/index/index/docId/790|journal=Docupedia-Zeitgeschichte|doi=10.14765/zzf.dok.2.790.v2}}
* {{Cite book|last=Dikötter|first=Frank|url=https://books.google.com/books?id=35mkDwAAQBAJ|title=How to Be a Dictator: The Cult of Personality in the Twentieth Century|date=3. 12. 2019|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-1-63557-380-0|language=en}}
** scholarly analysis of Mussolini, Hitler, Stalin and Mao, as well as Kim Il Sung of North Korea; François Duvalier, or Papa Doc, of Haiti; Nicolae Ceaușescu of Romania; and Mengistu Haile Mariam of Ethiopia. [https://www.wsj.com/articles/how-to-be-a-dictator-review-a-poetics-for-tyrants-11575065830 online review]; also [https://www.amazon.com/How-Be-Dictator-Personality-Twentieth/dp/1635573793/ excerpt]
* {{cite book|author=Dobson|first=William J.|title=The Dictator's Learning Curve: Inside the Global Battle for Democracy|url=https://archive.org/details/dictatorslearnin0000dobs|publisher=Anchor|year=2013|isbn=978-0-307-47755-2|author-link=William J. Dobson}}
* {{Cite book|last1=Fraenkel|first1=Ernst|url=https://academic.oup.com/book/35937|title=The Dual State: A Contribution to the Theory of Dictatorship|last2=Meierhenrich|first2=Jens|date=13. 4. 2017|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-102533-4|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780198716204.001.0001}}
* {{cite book|last=Friedrich|first=Carl J.|url=https://archive.org/details/totalitariandict0000frie|title=Totalitarian Dictatorship and Autocracy|author2=Brzezinski, Zbigniew K.|publisher=Praeger|year=1965|edition=2nd|author-link2=Zbigniew Brzezinski|url-access=registration}}
* {{cite book|author=Bueno de Mesquita|first1=Bruce|title=The Dictator's Handbook: Why Bad Behavior is Almost Always Good Politics|last2=Smith|first2=Alastair|publisher=Random House|year=2011|isbn=978-1-61039-044-6|page=272|oclc=701015473}}

== Bibliografija ==
* {{Cite book|last1=Ezrow|first1=Natasha M.|url=https://books.google.com/books?id=N8eoAwAAQBAJ|title=Dictators and Dictatorships: Understanding Authoritarian Regimes and Their Leaders|last2=Frantz|first2=Erica|publisher=Bloomsbury|year=2011|isbn=9781441196828}}
* {{Cite book|last=Galván|first=Javier A.|url=https://books.google.com/books?id=kW3P9uf-jRYC|title=Latin American Dictators of the 20th Century: The Lives and Regimes of 15 Rulers|date=21. 12. 2012|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-6691-7|language=en}}
* {{Cite book|last1=Geddes|first1=Barbara|url=https://books.google.com/books?id=qnlnDwAAQBAJ|title=How Dictatorships Work|last2=Wright|first2=Joseph|last3=Frantz|first3=Erica|publisher=Cambridge University Press|year=2018|isbn=9781107115828}}
* {{Cite book|last=Lee|first=Stephen J.|url=https://archive.org/details/europeandictator0000lees|title=European Dictatorships 1918-1945|publisher=Routledge|year=2016|isbn=9781315646176|edition=4th}}
* {{Cite book|last=Staar|first=Richard F.|url=https://archive.org/details/communistregimes0000staa|title=Communist Regimes in Eastern Europe|publisher=Hoover Institution Press|year=1982|isbn=9780817976934|edition=4th}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Commonscat|Dictatorship}}

{{Autoritarni oblici vladavine}}

[[Kategorija:Politika]]
[[Kategorija:Diktatura]]</text>
      <sha1>s6vw58zyecp23pln5srxwb4yxs41xvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>J. R. R. Tolkien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4007</id>
    <revision>
      <id>3926360</id>
      <parentid>3791694</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:55:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5082" sha1="hdkolg5i9vrhr5r6cz5q9acvhlynd50" xml:space="preserve">{{Infokutija pisac
| ime             = J. R. R. Tolkien
| slika           = J. R. R. Tolkien, ca. 1925.jpg
| opis_slike      = Tolkien tokom 1940-ih
| puno_ime        = John Ronald Reuel Tolkien
| datum_rođenja   = {{Datum rođenja|1892|1|3}}
| mjesto_rođenja  = [[Bloemfontein]], Slobodna država Oranje
| datum_smrti     = {{Datum smrti i godine|1973|9|2|1892|1|3}}
| mjesto_smrti    = [[Bournemouth]], [[Engleska]]
| zanimanje       = pisac
| jezik           = [[Engleski jezik|engleski]]
| nacionalnost    = {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}
| obrazovanje     =
| period          =
| žanr            = fantazija
| poznata_djela   = {{Plainlist}}
* ''[[Hobit (roman)]]''
* ''[[Gospodar prstenova]]''
* ''[[Silmarilion]]''{{Endplainlist}}
| supružnik       =
| djeca           =  {{Plainlist}}
* John Francis (1917–2003)
* Michael Hilary (1920–1984)
* Christopher John (r. 1924)
* Priscilla Anne (r. 1929)
{{Endplainlist}}
| nagrade         =
| potpis          =
| web_stranica    =
}}
'''J. R. R. Tolkin''' (John Ronald Reuel Tolkien), bio je engleski pisac i pjesnik.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=J.R.R. Tolkien {{!}} Biography, Books, Movies, Middle-earth, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/J-R-R-Tolkien|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=22. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; Rođen je [[3. januar]]a [[1892]]. u Bloemfontejnu (Bloemfontein) u Južnoj Africi. Sa majkom, nakon očeve smrti, se seli u Englesku gdje će se oženiti i raditi do svoje smrti.

Studirao je [[latinski jezik|latinski]], [[grčki jezik|grčki]] ali i gotički i [[finski jezik|finski]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/jrr-tolkien-celebrating-an-unusual-life/a-36988803|title=J.R.R. Tolkien - an unusual life – DW – 01/03/2017|website=dw.com|language=en|access-date=22. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Također, zanimao ga je i staro-engleski, anglo-saksonski, velške pjesme. Svi ovi jezici će ga inspirisati da stvori nove jezike koji su prisutni u njegovim knjigama. Tolkin je studirao u [[Oxford]]u gdje je postao i profesor i jedan od vodećih engleskih i svjetskih lingvista. Bio je borac u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]].

Tolkin je bio mnogo poznatiji po svojim knjigama nego po svom znanju lingvistike. Kada se vratio iz rata napisao je &quot;[[Knjigu izgubljenih bajki]]&quot; (The Book of Lost Tales) koja će biti preteča mitologiji njegove sljedeće knjige &quot;[[Silmarilion]]&quot; (The Silmarillion). U ovoj knjizi on će postaviti temelje ''Međuzemske'' ili ''Među-zemlja'' (The Middle-Earth). Ocjenjivajući ispite, 1928, na čistom listu papira napisao je ''U rupi u zemlji živio je hobit'' (In a hole in the ground there lived a hobbit). Ovo će biti prva rečenica njegove knjige &quot;[[Hobit]]&quot;, koja će doživjeti veliki uspjeh. Čitaoci su zahtijevali nastavak.

Tolkin je 12 godina pisao novu knjigu. U početku to je trebala biti samo duža priča ali on je napisao mnogo više- čitavu historiju Međuzemlja, mitologiju koju je počeo opisivati u &quot;Silmarilionu&quot;, izmislio je čitave jezike (Konija i Sindarin i drugi). Knjiga se zvala &quot;[[Gospodar prstenova]]&quot; i napisana je 1949. To je trebala biti samo jedna knjiga ali su je izdavači razdvojili u tri radi logističkih razloga. To su bile &quot;[[Prstenova družina]]&quot; (1954), &quot;[[Dvije Kule]]&quot; (1954) i &quot;[[Povratak kralja]]&quot; (1955).

Knjige su bile toliko uspješne u Velikoj Britaniji i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u da se Tolkin morao preseliti i promijeniti broj telefona. Umro je 2. septembra 1973. godine. Njegov sin Kristofer je završavao neke njegove knjige i izdavao ih poslije očeve smrti.

Tolkin u svojim knjigama nije prepričavao mitove već je stvarao potpuno nove. Njegovo veliko poznavanje lingvistike pomoglo mu je pri stvaranju jezika naroda u ''Međuzemskoj''. Na bilo kojoj anketi u Velikoj Britaniji oko toga koja je knjiga vijeka &quot;Gospodar prstenova&quot; je uvijek prvi. Najbolji komentar o odnosu [[Britanac]]a i ove knjige dao je jedan novinar koji je rekao da se čitaoci dijele za one koji su pročitali &quot;Gospodara prstenova&quot; i &quot;Hobita&quot; i one koji će ga pročitati.

Njegove knjige su dobile i [[film]]sku dimenziju&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/The_Lord_of_the_Rings_(film_series)|title=The Lord of the Rings (film series)|date=21. 10. 2025|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=22. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; kada je redatelj [[Peter Jackson]] sa produkcijskom kućom ''New Line Cinema'' stvorio jako uspješnu trilogiju od knjige &quot;Gospodar prstenova&quot;. To je ujedno i najnagrađenija trilogija u historiji Američke Filmske Akademije, jer je nagrađena sa 17 [[Oskar]]a (prvi dio sa 4, drugi sa 2 i treći sa 11). Treći dio trilogije &quot;Povratak kralja&quot; postao je prvi film poslije [[Titanic (1997 film)|Titanica]], koji je zaradio u svijetu više od jedne milijarde dolara (i treći film u historiji koji je dobio 11 Oskara).

{{wikicitat|J. R. R. Tolkien}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Rođeni 1892.]]
[[Kategorija:Umrli 1973.]]
[[Kategorija:Britanski pisci]]</text>
      <sha1>hdkolg5i9vrhr5r6cz5q9acvhlynd50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hipasus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4157</id>
    <revision>
      <id>3926330</id>
      <parentid>3897594</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:36:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1568" sha1="craxtvdnulxlw7cgdqhv5jijmsypgf6" xml:space="preserve">[[Datoteka:Hippasus_Metapontinus_-_Illustrium_philosophorum_et_sapientum_effigies_ab_eorum_numistatibus_extractae.png|desno|mini|Hipas, gravura Girolama Olgiatija, 1580]]
'''Hipasus'''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Philolaus|url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511597367|title=Philolaus of Croton|last2=Huffman|first2=Carl A.|date=1993|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-511-59736-7|location=Cambridge}}&lt;/ref&gt; se rodio oko 500. p. n. e. u ''Magna Graciji'' (jugoistočna [[Italija]]), i bio je [[Grčka|grčki]] [[filozofija|filozof]]. On je bio [[Pitagora|Pitagorin]] učenik i njemu se pripisuje otkriće da je korijen od 2 iracionalan broj. Nakon što se broj pokazao iracionalnim, pitagorejci su ubili Hipasusa, ne želeći da vjeruju da ovaj fundamentalni broj može biti beskonačan i da se ne ponavlja. Za njega se, također, govori da je bio rani eksperimentista akustike i rezonance. Malo njegovih dijela je sačuvano.

== Također pogledajte ==

*[[Filozofija]]
*[[Antička filozofija]]
*[[Pitagora]]
*[[Pitagorejski savez]]

{{Wikicitat|Hipasus}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Hippasus-of-Metapontum|title=Hippasus of Metapontum {{!}} Greek philosopher|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=20. 9. 2021}}
* {{cite book|author=Iamblichus|url=https://archive.org/details/lifeofpythagoras00iamb|title=The life of Pythagoras|year=1918|edition=1918 translation|page=327}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grčki filozofi]]
[[Kategorija:Iracionalni brojevi]]</text>
      <sha1>craxtvdnulxlw7cgdqhv5jijmsypgf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kontinent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4379</id>
    <revision>
      <id>3926417</id>
      <parentid>3849803</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:06:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8048" sha1="74fv44oyg7np4q3ilk1sqfij6w8wj4i" xml:space="preserve">[[Datoteka:Continental models-Bosnian language.gif|350px|mini]]

'''Kontinent''' (od [[Latinski|lat.]]: ''(terra) continens'') kao pojam označava ''međusobno povezanu zemlju''.

Svi kontinenti zajedno čine samo 29 procenata površine zemaljske kugle.

'''Kontinent''' je bilo koja od nekoliko velikih [[Geografija|geografskih]] [[regija]]. Kontinenti se općenito identificiraju [[Konvencija|konvencijom]], a ne bilo kakvim strogim kriterijima. Kontinent može biti jedna [[Kopno|kopnena masa]] ili dio veoma velike kopnene mase, kao u slučaju Azije ili Evrope. Zbog toga, broj kontinenata varira; do sedam ili samo četiri geografske regije se obično smatraju kontinentima. Većina [[Svijet engleskog govornog područja|zemalja engleskog govornog područja]] priznaje sedam regija kao kontinente. Od najveće do najmanje površine, ovih sedam regija su [[Azija]], [[Afrika]], [[Sjeverna Amerika]], [[Južna Amerika]], [[Antarktik]], [[Evropa]] i [[Australija (kontinent)|Australija]].&lt;ref name=&quot;NatlGeo1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://education.nationalgeographic.org/resource/Continent/|title=Continents: What is a Continent?|date=20. 9. 2011|publisher=[[National Geographic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716045120/https://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/continent/|archive-date=16. 7. 2019|url-status=live|access-date=6. 12. 2020}} &quot;Most people recognize seven continents—Asia, Africa, North America, South America, Antarctica, Europe, and Australia, from largest to smallest—although sometimes Asia and Europe are considered a single continent, Eurasia.&quot;&lt;/ref&gt; Različite varijacije s manje kontinenata spajaju neke od ovih regija; primjeri za to su spajanje Sjeverne Amerike i Južne Amerike u [[Amerika|Ameriku]], Azije i Evrope u [[Evroazija|Evroaziju]], a Afrike, Azije i Evrope u [[Afroevroazija|Afro-Euraziju]].

[[Ostrvo|Okeanska ostrva]] se povremeno grupišu sa obližnjim kontinentom kako bi se sva svjetska kopna podelila na geografske regione. Prema ovoj shemi, većina ostrvskih zemalja i teritorija u [[Tihi okean|Tihom okeanu]] grupisane su zajedno sa kontinentom Australija kako bi se formirala geografska regija [[Okeanija]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Murray|first=Warwick E.|title=An Introduction To Human Geography|date=2016|publisher=[[Pearson Education|Pearson]]|isbn=978-1-292-12939-6|editor-last=Daniels|editor-first=Peter|edition=5th|page=231|chapter=Changing Rural Worlds – A Global View|author-link=Warwick Murray|editor-last2=Bradshaw|editor-first2=Michael|editor-link2=Michael J. Bradshaw|editor-last3=Shaw|editor-first3=Denis|editor-last4=Sidaway|editor-first4=James|editor-last5=Hall|editor-first5=Tim}}&lt;/ref&gt;

U [[Geologija|geologiji]], kontinent je definiran kao &quot;jedna od najvećih [[Zemlja (planeta)|Zemljinih]] kopnenih masa, uključujući i suho [[kopno]] i [[Kontinentalni prag|kontinentalne police]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Glossary2005&quot;&gt;{{Cite book|title=Glossary of Geology|publisher=American Geological Institute|year=2005|isbn=978-0922152896|editor-last=Neuendorf|editor-first=K.K.E.|edition=5th|location=Alexandria, Virginia|page=139|editor-last2=Mehl|editor-first2=J.P. Jr.|editor-last3=Jackson|editor-first3=J.A.}}&lt;/ref&gt; Geološki kontinenti odgovaraju sedam velikih područja kontinentalne kore koje se nalaze na [[Spisak tektonskih ploča|tektonskim pločama]], ali isključuju male [[Kontinentalni fragment|kontinentalne fragmente]] kao što je [[Madagaskar]] koji se općenito nazivaju mikrokontinentima. Poznato je da kontinentalna kora postoji samo na Zemlji.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.space.com/29967-ancient-mars-continents-curiosity-rover.html|title=Did Ancient Mars Have Continents?|last=Choi|first=Charles Q.|date=16. 7. 2015|website=Space.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230609190241/https://www.space.com/29967-ancient-mars-continents-curiosity-rover.html|archive-date=9. 6. 2023|url-status=live|access-date=6. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Island_nations.svg|mini|Karta [[Spisak ostrvskih zemalja|ostrvskih zemalja]]: ove države su često geografski grupisane sa susjednim kontinentalnim kopnom]]

== Definicije ==

Geografski gledano, kontinent prestavlja jednu veliku, međusobno povezanu kopnenu površinu, potpuno ili skoro potpuno omeđenu [[Voda|vodom]] ili nekom drugom prirodnom granicom. Tako se velike kopnene površine, koje su povezane samo uskim prijelazima (npr., [[Afrika]] i [[Azija]]), posmatraju kao različiti kontinenti.

Osim ovog, postoji i historijsko-politički aspekt termina ''kontinent''. Po istom terminu, kontinent predstavlja jedan veći geografski prostor koji se iz raznoraznih utjecaja razlikuje od drugih prostora na zemlji. Značenje ovog historijsko-političkog aspekta termina ''kontinent'' najbolje je uočljiv u slučaju Evrope, koja se samo na osnovu prve definicije ni u kojem slučaju ne bi mogla smatrati zasebnim kontinentom.

== Površina i broj stanovnika ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right&quot;
|-
! Kontinent
! Površina (km²)
! Procentualni udio&lt;br&gt;ukupnog kopna
! Broj stanovnika
! Procentualni udio&lt;br /&gt;ukupnog stanovništva
! Gustoća&lt;br /&gt;Stanovnika po&lt;br /&gt;km²
! Najmnogoljudniji&lt;br /&gt;gradovi
|-

! [[Azija]]
| 43.820.000|| 29,5% || 4.164.252.000 || 60% || 95,0||[[Shanghai]], [[Kina]]
|-
! [[Afrika]]
| 30.370.000|| 20,4% || 1.022.234.000 || 15% || 33,7||[[Lagos]], [[Nigerija]]
|-
! [[Sjeverna Amerika]]
| 24.490.000 || 16,5% || 542.056.000 || 8% || 22,1||[[Ciudad de México|Meksiko]], [[Meksiko]]
|-
! [[Južna Amerika]]
| 17.840.000 || 12,0% || 392.555.000 || 6% || 22,0||[[São Paulo]], [[Brazil]]
|-
! [[Antarktik]]
| 13.720.000
|| 9,2% ||data-sort-value=4490| 4.490&lt;ref&gt;Non-permanent, varies.[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html Antarctica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181225211652/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ay.html%20 |date=25. 12. 2018 }}. CIA World Factbook. Podaci za mart 2011. Pristupljeno 21. mart 2016.&lt;/ref&gt; || 0% || 0,0003||[[McMurdo Station]], [[SAD]]
|-
! [[Evropa]]
| 10.180.000 || 6,8% || 738.199.000 || 11% || 72,5||[[Moskva]], [[Rusija]]&lt;ref name=&quot;Индикаторы рынка недвижимости&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.irn.ru/articles/14426.html|title=Forbes проигнорировал Москву|publisher=www.irn.ru}}&lt;/ref&gt;
|-
! [[Australija (kontinent)|Australia]]
| 9.008.500 || 5,9% || 29.127.000 || 0,4% || 3,2}||[[Sydney]], [[Australija]]
|}

== Broj kontinenata ==

[[Herodot]] je prvobitno podijelio svijet na tri kontinenta: Evropu, Aziju i [[Libija|Libiju]]. Njegova podjela je uzimana kao osnova kroz cijelo staro doba. Od tada postoji razilaženje oko brojanja kontinenata:

Nesporno je da [[Afrika]], [[Antarktika]] i [[Australija (kontinent)|Australija]] predstavljaju kontinente. Sporne su podjele [[Amerika (kontinent)|Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i [[Azija|Azije]]. Zbog relativno uske kopnene veze veoma često Amerika biva dijeljena na [[Sjeverna Amerika|Sjevernu]] i [[Južna Amerika|Južnu Ameriku]].

Iz historijskih razloga pravi se razlika između Evrope i Azije. U mnogim djelovima svijeta, Evropa i Azija bivaju posmatrani kao jedan kontinent za nazivom [[Evroazija]].

Time se broj kontinenata na zemlji kreće, zavisno od načina brojanja, između pet i sedam.

== Davanje naziva ==

Pod Afrikom se u prošlosti podrazumijevala samo današnji [[Tunis]], koja je od strane [[Rimska imperija|Rimljana]] tako prozvana po plemenu Afri iz okoline [[Kartaga|Kartage]].

[[Amerika (kontinent)|Amerika]] je po prijedlogu [[Martin Waldseemüller|Martina Waldseemüllera]] dobila ime po [[Amerigo Vespucci|Amerigu Vespućiju]], koji je kratko nakon [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] plovio istočnom obalom Južne Amerike.

[[Australija (kontinent)|Australija]] vodi svoje ime od latinskog izraza ''Terra Australis'' = Južna zemlja.

== Također pogledajte ==
* [[Subregija]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Continents}}
{{Fizičke osobine Zemlje}}
{{Kontinenti}}
{{Zemlja}}

[[Kategorija:Kontinenti| ]]</text>
      <sha1>74fv44oyg7np4q3ilk1sqfij6w8wj4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barbados</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4542</id>
    <revision>
      <id>3925694</id>
      <parentid>3925673</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20428" sha1="tvmkso3ol84c0tn9qmufy2511g4nlu1" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| zvanično_ime                   = Barbados
| izvorno_ime                    = 
| ime_genitiv                    = Barbadosa
| zastava                        = Flag of Barbados.svg
| zastava_širina                 = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| grb                            = Coat of arms of Barbados (3).svg
| grb_širina                     = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| vrsta_simbola                  = &lt;!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--&gt;
| uzrečica                       = 
| himna                          = &quot;[[In Plenty and In Time of Need]]&quot;
| karta                          = BRB orthographic.svg
| opis_karte                     = 
| širina_karte                   = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| glavni_grad                    = [[Bridgetown]]
| glavni_grad_koordinate         = {{Coord|13|05|52|N|59|37|06|W|type:city|display=inline}}
| najveći_grad                   = [[Bridgetown]]
| službeni_jezik                 = [[Engleski jezik|engleski]]
| sistem_pisanja                 = 
| etničke_grupe                  = 
| religija                       = 
| demonim                        = 
| državno_uređenje               = 
| vrsta_prve_vlasti              = [[Spisak predsjednika Barbadosa|Predsjednik]]
| vladar_prva_vlast              = [[Jeffrey Bostic]]
| vrsta_druge_vlasti             = [[Spisak premijera Barbadosa|Premijer]]
| vladar_druga_vlast             = [[Mia Mottley]]
| vrsta_treće_vlasti             = 
| vladar_treća_vlast             = 
| zakonodavstvo                  = 
| vrsta_prvog_zakonodavstva      = 
| naziv_prvog_zakonodavstva      = 
| vrsta_drugog_zakonodavstva     = 
| naziv_drugog_zakonodavstva     = 
| vrsta_trećeg_zakonodavstva     = 
| naziv_trećeg_zakonodavstva     = 
| vrsta_četvrtog_zakonodavstva   = 
| naziv_četvrtog_zakonodavstva   = 
| vrsta_petog_zakonodavstva      = 
| naziv_petog_zakonodavstva      = 
| tip_suvereniteta               = 
| nota_suvereniteta              = 
| nastanak                       = 
| događaj1                      = 
| događaj_datum1                = 
| događaj2                      = 
| događaj_datum2                = 
| događaj3                      = 
| događaj_datum3                = 
| događaj4                      = 
| događaj_datum4                = 
| događaj5                      = 
| događaj_datum5                = 
&lt;!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --&gt;
| nezavisnost                    = 30. novembar 1966. (od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]])
| nezavisnost_priznato           = 
| površina                       = 439
| po_površini_na_svijetu         = 183
| procenat_vode                  = 
| stanovnika                     = 269.090&lt;ref&gt;{{Cite report |url=https://stats.gov.bb/wp-content/uploads/2024/02/2021-Population-and-Housing-Census.pdf |title=2021 Population and Housing Census Report – August 1, 2021 |date=juni 2023 |publisher=Barbados Statistical Service |page=21}}&lt;/ref&gt;
| stanovnika_godina              = 2021
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 174
| procjena                       = 281.998&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&amp;time=2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112120730/https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&amp;time=2023 |archive-date=12. 1. 2024 |access-date=11. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;
| procjena_godina                = 2023
| gustoća                        = 660
| po_broju_gustoće_na_svijetu    = 
| bdp_ukupno                     = {{increase}} $5,436 milijardi&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot;&gt;{{cite web |date=10. 10. 2023 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Barbados) |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=316,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105113603/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=316,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |archive-date=5. 11. 2023 |access-date=20. 10. 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| bdp_godina                     = 2023.
| po_broju_bdp_na_svijetu        = 175
| bdp_per_capita                 = {{increase}} $18.738&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot; /&gt;
| bdp_per_capita_na_svijetu      = 90
| bdp_nominalni_ukupno           = {{increase}} $6,220 milijardi&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot; /&gt;
| bdp_nominalni_godina           = 2023
| bdp_nominalni_na_svijetu       = 165
| bdp_nominalni_per_capita       = {{increase}} $21.442&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot; /&gt;
| bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 50
| hdi                            = 
| hdi_godina                     = 2023
| hdi_nivo                       = 0,811&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26. 5. 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/BRB |access-date=25. 5. 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| po_broju_hdi_na_svijetu        = 69
| gini                           = 34,1&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gini index - Barbados |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BB |access-date=25. 11. 2025 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;
| gini_godina                    = 2016
| gini_nivo                      =
| po_broju_gini_na_svijetu       = 
| valuta                         = [[Barbadoški dolar]] (BBD)
| vremenska_zona                 = [[AST]] ([[UTC]]-4)&lt;br /&gt; - ljeti [[AST]] (UTC-3)
| ljetno_računanje_vremena       = 
| format_datuma                  = 
| najviša_tačka_ime              = 
| najviša_tačka_metara           = 
| najveće_jezero_ime             = 
| najveće_jezero_površina        = 
| najveća_rijeka_ime             = 
| najveća_rijeka_dužina          = 
| nacionalni_dan                 = 
| vozacka_strana                 = 
| pozivni_broj                   = +1-246
| iso_kod                        = 
| internetski_nastavak           = [[.bb]]
| komentar                       = 
}}
[[Datoteka:Bridgetown_barbados_parliament_building.jpg|mini|desno|200px|Zgrada parlamenta]]
'''Barbados''' je ostrvska država u [[Karipsko more|Karipskom moru]] i [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Barbados|title=Britannica Barbados}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je površine 430&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, uglavnom je ravno, sa nekolicinom brda u unutrašnjosti otoka. Nalazi se na 13ºN,59ºW.

Ostrvo je tropski i na njemu se nalazi veći broj močvara. U unutrašnjosti otoka se nalaze plantaže šećerne trske. Barbados pripada [[Mali Antili|Malim Antilima]], a najbliže zemlje su mu [[Sveta Lucija]] i [[Sveti Vincent i Grenadini]].

Barbados je jedna od država sa najvišim standardom na svijetu.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Barbados profile - Overview|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723929|newspaper=BBC News|date=20. 8. 2012|access-date=11. 1. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je jedna od velikih [[Turizam|turističkih]] destinacija.

== Historija ==
{{Proširiti sekciju}}

== Vlada ==
{{Proširiti sekciju}}

== Političke podjele ==
{{Proširiti sekciju}}

== Geografija ==
[[Image:Barbados-2022 englisch.png|thumb|upright=1.1|Karta Barbadosa]]

Barbados se nalazi u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]], istočno od Zapadnoindijskih ostrva. Barbados je najistočnije ostrvo u lancu [[Mali Antili|Malih Antila]], u južnom dijelu [[Karibi|Kariba]]. Dug je 34&amp;nbsp;km, a širok do 23&amp;nbsp;km, te pokriva površinu od 439&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2. 8. 2012 |title=Barbados country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002085534/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928 |archive-date=2. 10. 2023 |access-date=2. 10. 2023 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; Smješten je oko 168&amp;nbsp;km istočno od [[Sveta Lucija|Svete Lucije]] i [[Sveti Vincent i Grenadini|Svetog Vincenta i Grenadina]], 180&amp;nbsp;km jugoistočno od [[Martinique]]a i 400&amp;nbsp;km sjeveroistočno od [[Trinidad i Tobago|Trinidada i Tobaga]]. Relativno je ravan u poređenju sa susjednim ostrvima na zapadu, [[Ostrva privjetrine|Ostrvima privjetrine]]. Teren se blago uzdiže prema centralnom visoravni poznatom kao okrug Scotland, a najviša tačka je [[Mount Hillaby]], visoka 340&amp;nbsp;m iznad nivoa mora.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;&gt;{{cite web |title=Barbados |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008193237/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/52655/Barbados/54603/History |archive-date=8. 10. 2014 |access-date=9. 7. 2019 |website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

Šumski pokrivač na Barbadosu zauzima oko 15% ukupne kopnene površine, što je 2020. iznosilo 6.300&amp;nbsp;ha šume – podatak koji je ostao nepromijenjen u odnosu na 1990. Godine 2020. prirodno obnovljena šuma pokrivala je 6.300&amp;nbsp;ha, dok su vještački zasađene šume zauzimale 0&amp;nbsp;ha. Od prirodno obnovljenih šuma, 0&amp;nbsp;% je klasifikovano kao primarna šuma (koju čine autohtone vrste drveća bez jasno vidljivih tragova ljudske aktivnosti), a oko 5&amp;nbsp;% šumske površine nalazilo se unutar zaštićenih područja. Za 2015. zabilježeno je da je 1% šumske površine u javnom vlasništvu, 0&amp;nbsp;% u privatnom vlasništvu, dok je za 99&amp;nbsp;% vlasništvo zavedeno kao &quot;ostalo&quot; ili &quot;nepoznato&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Barbados |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BRB/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt;

U parohiji Saint Michael nalazi se glavni grad Barbadosa, [[Bridgetown]], u kojem živi trećina stanovništva zemlje.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;/&gt; Ostali značajni gradovi raspoređeni širom ostrva uključuju [[Holetown]] u parohiji Saint James i Oistins u parohiji Christ Church. i [[Speightstown]], u parohiji Saint Peter.

Barbados se nalazi na 13&amp;nbsp;° sjeverne geografske širine i 59&amp;nbsp;° zapadne geografske dužine. Stanovništvo je uglavnom koncentrisano duž jugozapadne obale, dok je unutrašnjost rjeđe naseljena; to je posljedica socioekonomskog modela usmjerenog na poljoprivredu tokom kolonijalnog perioda, koji se vezuje za uzgoj šećerne trske i sistem plantaža što je dominirao na ostrvu.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook – Barbados&quot;&gt;{{Cite web |title=Barbados |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123091149/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |archive-date=23. 1. 2021 |website=CIA World Factbook |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Encyclopedia Britannica – Barbados&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |title=Encyclopædia Britannica – Barbados |access-date=19. 6. 2026 |archive-date=20. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120150159/https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Geologija ===
Barbados se nalazi na granici [[Južnoamerička ploča|Južnoameričke]] i [[Karipska ploče|Karipske ploče]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Logan |first=Gabi |title=Geologic History of Barbados Beaches |url=http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322063852/http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html |archive-date=22. 3. 2012 |access-date=2. 7. 2011 |newspaper=[[USA Today]] |quote=Barbados lies directly over the intersection of the Caribbean Plate and the South American Plate in a region known as a subduction zone. Beneath the ocean floor, the South American Plate slowly slides below the Caribbean Plate.}}&lt;/ref&gt; [[Subdukcija]] Južnoameričke ploče ispod Karipske ploče uzrokuje struganje sedimenta sa Južnoameričke ploče i njegovo taloženje iznad zone subdukcije, čime se formira [[akreciona prizma]]. Brzina ovog taloženja materijala omogućava Barbadosu da se uzdiže brzinom od oko 25&amp;nbsp;mm na 1.000 godina.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Barbados Sightseeing – Animal Flower Cave |url=http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212233710/http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |archive-date=12. 12. 2011 |access-date=10. 7. 2011 |work=Leigh Designs |publisher=Little Bay House |quote=The Animal flower Cave is the island's lone accessible sea-cave and was discovered from the sea in 1780 by two English explorers. The cave's coral floor is estimated to be 400,000 to 500,000 years old and the &quot;younger&quot; coral section above the floor is about 126,000 years old. The dating was carried out by the German Geographical Institute, and visitors can see a &quot;map&quot; of the dating work in the bar and restaurant. The cave now stands some six feet above the high tide mark even though it was formed at sea level. This is because Barbados is rising about one inch per 1,000 years, which is yet another indication of the cave's age.}}&lt;/ref&gt; Zbog ove subdukcije, ostrvo je geološki sastavljeno od koralnih naslaga debljine približno 90&amp;nbsp;m, pri čemu su se grebeni formirali iznad sedimenta. Teren se na zapadu spušta u nizu &quot;terasa&quot;, dok na istoku prelazi u uzvišenje. Veliki dio ostrva okružen je [[Koralni greben|koralnim grebenima]].&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;/&gt;

Erozija [[krečnjak]]a na sjeveroistoku ostrva, u oblasti Scotland District, dovela je do stvaranja raznih [[pećina]] i [[jaruga]]. Na istočnoj obali ostrva, okrenutoj ka [[Atlantski okean|Atlantiku]], formirali su se obalni oblici reljefa, uključujući morske stupove, uslijed krečnjačkog sastava tog područja. Također je značajan stjenoviti rt poznat kao Pico Teneriffe&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gloria |title=Pico Teneriffe – Barbados Pocket Guide |url=http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022828/http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |archive-date=27. 11. 2016 |access-date=3. 4. 2017 |website=barbadospocketguide.com}}&lt;/ref&gt; ili Pico de Tenerife; ime je dobio po vjerovanju lokalnog stanovništva da je ostrvo Tenerife u Španiji prvo kopno istočno od Barbadosa.

=== Klima ===
[[File:Bathsheba, Barbados 08.jpg|thumb|[[Bathsheba]], [[Saint Joseph]]]]

Zemlja uglavnom ima dva godišnja doba, od kojih jedno karakterišu znatno obilnije padavine. Taj period, poznat kao &quot;[[kišna sezona]]&quot;, traje od juna do decembra. Nasuprot tome, &quot;[[sušna sezona]]&quot; traje od decembra do maja. Godišnja količina padavina kreće se između 1.000 i 2.300&amp;nbsp;mm. Od decembra do maja prosječne temperature se kreću od 21 do 31&amp;nbsp;°C, dok se u periodu od juna do novembra kreću od 23 do 31&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Average and Record Conditions at Bridgetown, Barbados |url=https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220165443/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-date=20. 2. 2007 |access-date=10. 9. 2009 |work=BBC Weather}}&lt;/ref&gt;

Prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]], veći dio Barbadosa ima tropsku monsunsku klimu (Am). Ipak, tokom cijele godine prisutni su vjetrovi brzine od 12 do 16&amp;nbsp;km/h, što Barbadosu osigurava umjereno tropsku klimu.

Rijetke prirodne opasnosti uključuju [[zemljotres]]e, [[Klizište|klizišta]] i [[uragan]]e. Barbados se nalazi izvan glavnog područja nastanka tropskih ciklona u Atlantiku, te je često pošteđen najtežih posljedica oluja karakterističnih za tu regiju tokom kišne sezone. U prosjeku, snažan uragan pogodi kopno Barbadosa otprilike jednom u 26 godina. Posljednji značajan udar uragana koji je prouzrokovao veliku štetu na Barbadosu bio je udar uragana Janet 1955; ostrvo je 2010. pogodio uragan Tomas, ali je on izazvao samo manju štetu širom zemlje jer je u trenutku udara imao snagu tropske oluje.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30. 10. 2010 |title=Hurricane Tomas lashes Caribbean islands |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105151112/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 |archive-date=5. 11. 2015 |work=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Privreda ==
{{Proširiti sekciju}}

== Stanovništvo ==
{{Proširiti sekciju}}

== Kultura ==
{{Proširiti sekciju}}

== Također pogledajte ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Burns |first=Sir Alan |title=History of the British West Indies |publisher=George Allen and Unwin |year=1965 |location=London}}
* {{cite book |last=Davis |first=David Brion |author-link=David Brion Davis |title=[[Inhuman Bondage: The Rise and Fall of Slavery in the New World]] |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=0-19-514073-7 |location=New York}}
* {{cite book |last=De Ledesma |first=Charles |title=Rough Guide to World Music, Vol. 2 |author2=Georgia Popplewell |publisher=[[Rough Guides]] |year=2000 |isbn=1-85828-636-0 |editor1=Broughton, Simon |pages=507–526 |chapter=Put Water in the Brandy? |editor2=Ellingham, Mark |editor3=McConnachie, James |editor4=Duane, Orla}}
* {{cite book |last=Frere |first=Samuel |url=https://archive.org/download/shorthistoryofba00john/shorthistoryofba00john.pdf |title=A Short History of Barbados |publisher=J. Dodsley |year=1768 |location=London}}
* {{cite book |last=Gragg |first=Larry Dale |title=Englishmen transplanted: The English Colonization of Barbados, 1627–1660 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0199253890}}
* {{cite book |last=Hamshere |first=Cyril |title=The British in the Caribbean |publisher=Harvard University Press |year=1972 |location=Cambridge, MA}}
* {{cite book |last=Newman, Simon P |title=A New World of Labor: The Development of Slavery in the British Atlantic |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2013 |isbn=978-0812245196 |location=Philadelphia, PA}}
* {{cite book |title=The Atlantic Slave Trade |publisher=Houghton Mifflin Company, 2002 |isbn=0-618-11624-9 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=Second |location=Boston, MA}}
* {{cite book |last=O'Shaughnessy |first=Andrew Jackson |title=An Empire Divided: The American Revolution and the British Caribbean |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2000 |isbn=978-0812217322 |location=Philadelphia, PA}}
* {{Cite book |last=Rogoziński |first=Jan |title=A brief history of the Caribbean: from the Arawak and the Carib to the present |date=januar 1999 |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3811-4 |edition=Revised |location=New York}}
* {{cite book |last=Scott |first=Caroline |title=Insight Guide Barbados |publisher=Discovery Channel and Insight Guides |year=1999 |isbn=0-88729-033-7 |edition=fourth |location=Singapore}}
* {{CIA World Factbook |article=Barbados}} 
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|Barbados}}
{{wikiatlas|Barbados}}
* [http://www.gov.bb/ Zvanični sajt Vlade Barbadosa]
* [https://www.barbadosparliament.com/ Zvanični sajt Parlamenta Barbadosa]
* [http://www.barbados.org/ Barbados.org]
* [http://www.centralbank.org.bb/ Zvanični sajt Centralne banke Barbadosa]
*{{CIA_World_Factbook link|bb|Barbados}}

{{Commonwealth}}
{{Države Sjeverne i Srednje Amerike}}
{{Karibi}}
{{Organizacija američkih država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Barbados|*]]
[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Ostrvske države]]
[[Kategorija:Ostrva u Karipskom moru]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1966.]]</text>
      <sha1>tvmkso3ol84c0tn9qmufy2511g4nlu1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926491</id>
      <parentid>3925694</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:41:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tulum387</username>
        <id>155909</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3926491</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20429" sha1="crqn2ydyn04fl47j92uckkp8cwr9uqh" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| zvanično_ime                   = Barbados
| izvorno_ime                    = 
| ime_genitiv                    = Barbadosa
| zastava                        = Flag of Barbados.svg
| zastava_širina                 = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| grb                            = Coat of arms of Barbados (3).svg
| grb_širina                     = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| vrsta_simbola                  = &lt;!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--&gt;
| uzrečica                       = 
| himna                          = &quot;[[In Plenty and In Time of Need]]&quot;
| karta                          = BRB orthographic.svg
| opis_karte                     = 
| širina_karte                   = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| glavni_grad                    = [[Bridgetown]]
| glavni_grad_koordinate         = {{Coord|13|05|52|N|59|37|06|W|type:city|display=inline}}
| najveći_grad                   = [[Bridgetown]]
| službeni_jezik                 = [[Engleski jezik|engleski]]
| sistem_pisanja                 = 
| etničke_grupe                  = 
| religija                       = 
| demonim                        = 
| državno_uređenje               = 
| vrsta_prve_vlasti              = [[Spisak predsjednika Barbadosa|Predsjednik]]
| vladar_prva_vlast              = [[Jeffrey Bostic]]
| vrsta_druge_vlasti             = [[Spisak premijera Barbadosa|Premijer]]
| vladar_druga_vlast             = [[Mia Mottley]]
| vrsta_treće_vlasti             = 
| vladar_treća_vlast             = 
| zakonodavstvo                  = 
| vrsta_prvog_zakonodavstva      = 
| naziv_prvog_zakonodavstva      = 
| vrsta_drugog_zakonodavstva     = 
| naziv_drugog_zakonodavstva     = 
| vrsta_trećeg_zakonodavstva     = 
| naziv_trećeg_zakonodavstva     = 
| vrsta_četvrtog_zakonodavstva   = 
| naziv_četvrtog_zakonodavstva   = 
| vrsta_petog_zakonodavstva      = 
| naziv_petog_zakonodavstva      = 
| tip_suvereniteta               = 
| nota_suvereniteta              = 
| nastanak                       = 
| događaj1                      = 
| događaj_datum1                = 
| događaj2                      = 
| događaj_datum2                = 
| događaj3                      = 
| događaj_datum3                = 
| događaj4                      = 
| događaj_datum4                = 
| događaj5                      = 
| događaj_datum5                = 
&lt;!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --&gt;
| nezavisnost                    = 30. novembar 1966. (od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]])
| nezavisnost_priznato           = 
| površina                       = 439
| po_površini_na_svijetu         = 183
| procenat_vode                  = 
| stanovnika                     = 269.090&lt;ref&gt;{{Cite report |url=https://stats.gov.bb/wp-content/uploads/2024/02/2021-Population-and-Housing-Census.pdf |title=2021 Population and Housing Census Report – August 1, 2021 |date=juni 2023 |publisher=Barbados Statistical Service |page=21}}&lt;/ref&gt;
| stanovnika_godina              = 2021
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 174
| procjena                       = 281.998&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Our World in Data |url=https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&amp;time=2023 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112120730/https://ourworldindata.org/grapher/population-with-un-projections?tab=table&amp;time=2023 |archive-date=12. 1. 2024 |access-date=11. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;
| procjena_godina                = 2023
| gustoća                        = 660
| po_broju_gustoće_na_svijetu    = 
| bdp_ukupno                     = {{increase}} $5,436 milijardi&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot;&gt;{{cite web |date=10. 10. 2023 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Barbados) |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=316,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105113603/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=316,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |archive-date=5. 11. 2023 |access-date=20. 10. 2023 |website=IMF.org |publisher=[[International Monetary Fund]]}}&lt;/ref&gt;
| bdp_godina                     = 2023.
| po_broju_bdp_na_svijetu        = 175
| bdp_per_capita                 = {{increase}} $18.738&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot; /&gt;
| bdp_per_capita_na_svijetu      = 90
| bdp_nominalni_ukupno           = {{increase}} $6,220 milijardi&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot; /&gt;
| bdp_nominalni_godina           = 2023
| bdp_nominalni_na_svijetu       = 165
| bdp_nominalni_per_capita       = {{increase}} $21.442&lt;ref name=&quot;IMFWEO.BB&quot; /&gt;
| bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 50
| hdi                            = 
| hdi_godina                     = 2023
| hdi_nivo                       = 0,811&lt;ref&gt;{{Cite web |date=26. 5. 2025 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/data-center/specific-country-data#/countries/BRB |access-date=25. 5. 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}&lt;/ref&gt;
| po_broju_hdi_na_svijetu        = 69
| gini                           = 34,1&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gini index - Barbados |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=BB |access-date=25. 11. 2025 |website=World Bank Open Data}}&lt;/ref&gt;
| gini_godina                    = 2016
| gini_nivo                      =
| po_broju_gini_na_svijetu       = 
| valuta                         = [[Barbadoški dolar]] (BBD)
| vremenska_zona                 = [[AST]] ([[UTC]]-4)&lt;br /&gt; - ljeti [[AST]] (UTC-3)
| ljetno_računanje_vremena       = 
| format_datuma                  = 
| najviša_tačka_ime              = 
| najviša_tačka_metara           = 
| najveće_jezero_ime             = 
| najveće_jezero_površina        = 
| najveća_rijeka_ime             = 
| najveća_rijeka_dužina          = 
| nacionalni_dan                 = 
| vozacka_strana                 = 
| pozivni_broj                   = +1-246
| iso_kod                        = 
| internetski_nastavak           = [[.bb]]
| komentar                       = 
}}
[[Datoteka:Bridgetown_barbados_parliament_building.jpg|mini|desno|200px|Zgrada parlamenta]]
'''Barbados''' je ostrvska država u [[Karipsko more|Karipskom moru]] i [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Barbados|title=Britannica Barbados}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je površine 430&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, uglavnom je ravno, sa nekolicinom brda u unutrašnjosti otoka. Nalazi se na 13ºN, 59ºW.

Ostrvo je tropski i na njemu se nalazi veći broj močvara. U unutrašnjosti otoka se nalaze plantaže šećerne trske. Barbados pripada [[Mali Antili|Malim Antilima]], a najbliže zemlje su mu [[Sveta Lucija]] i [[Sveti Vincent i Grenadini]].

Barbados je jedna od država sa najvišim standardom na svijetu.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Barbados profile - Overview|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723929|newspaper=BBC News|date=20. 8. 2012|access-date=11. 1. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je jedna od velikih [[Turizam|turističkih]] destinacija.

== Historija ==
{{Proširiti sekciju}}

== Vlada ==
{{Proširiti sekciju}}

== Političke podjele ==
{{Proširiti sekciju}}

== Geografija ==
[[Image:Barbados-2022 englisch.png|thumb|upright=1.1|Karta Barbadosa]]

Barbados se nalazi u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]], istočno od Zapadnoindijskih ostrva. Barbados je najistočnije ostrvo u lancu [[Mali Antili|Malih Antila]], u južnom dijelu [[Karibi|Kariba]]. Dug je 34&amp;nbsp;km, a širok do 23&amp;nbsp;km, te pokriva površinu od 439&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=2. 8. 2012 |title=Barbados country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002085534/https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18723928 |archive-date=2. 10. 2023 |access-date=2. 10. 2023 |work=BBC News}}&lt;/ref&gt; Smješten je oko 168&amp;nbsp;km istočno od [[Sveta Lucija|Svete Lucije]] i [[Sveti Vincent i Grenadini|Svetog Vincenta i Grenadina]], 180&amp;nbsp;km jugoistočno od [[Martinique]]a i 400&amp;nbsp;km sjeveroistočno od [[Trinidad i Tobago|Trinidada i Tobaga]]. Relativno je ravan u poređenju sa susjednim ostrvima na zapadu, [[Ostrva privjetrine|Ostrvima privjetrine]]. Teren se blago uzdiže prema centralnom visoravni poznatom kao okrug Scotland, a najviša tačka je [[Mount Hillaby]], visoka 340&amp;nbsp;m iznad nivoa mora.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;&gt;{{cite web |title=Barbados |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141008193237/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/52655/Barbados/54603/History |archive-date=8. 10. 2014 |access-date=9. 7. 2019 |website=Encyclopedia Britannica}}&lt;/ref&gt;

Šumski pokrivač na Barbadosu zauzima oko 15% ukupne kopnene površine, što je 2020. iznosilo 6.300&amp;nbsp;ha šume – podatak koji je ostao nepromijenjen u odnosu na 1990. Godine 2020. prirodno obnovljena šuma pokrivala je 6.300&amp;nbsp;ha, dok su vještački zasađene šume zauzimale 0&amp;nbsp;ha. Od prirodno obnovljenih šuma, 0&amp;nbsp;% je klasifikovano kao primarna šuma (koju čine autohtone vrste drveća bez jasno vidljivih tragova ljudske aktivnosti), a oko 5&amp;nbsp;% šumske površine nalazilo se unutar zaštićenih područja. Za 2015. zabilježeno je da je 1% šumske površine u javnom vlasništvu, 0&amp;nbsp;% u privatnom vlasništvu, dok je za 99&amp;nbsp;% vlasništvo zavedeno kao &quot;ostalo&quot; ili &quot;nepoznato&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://openknowledge.fao.org/server/api/core/bitstreams/a6e225da-4a31-4e06-818d-ca3aeadfd635/content |title=Terms and Definitions FRA 2025 Forest Resources Assessment, Working Paper 194 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations |year=2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Global Forest Resources Assessment 2020, Barbados |url=https://fra-data.fao.org/assessments/fra/2020/BRB/home/overview |website=Food Agriculture Organization of the United Nations}}&lt;/ref&gt;

U parohiji Saint Michael nalazi se glavni grad Barbadosa, [[Bridgetown]], u kojem živi trećina stanovništva zemlje.&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;/&gt; Ostali značajni gradovi raspoređeni širom ostrva uključuju [[Holetown]] u parohiji Saint James i Oistins u parohiji Christ Church. i [[Speightstown]], u parohiji Saint Peter.

Barbados se nalazi na 13&amp;nbsp;° sjeverne geografske širine i 59&amp;nbsp;° zapadne geografske dužine. Stanovništvo je uglavnom koncentrisano duž jugozapadne obale, dok je unutrašnjost rjeđe naseljena; to je posljedica socioekonomskog modela usmjerenog na poljoprivredu tokom kolonijalnog perioda, koji se vezuje za uzgoj šećerne trske i sistem plantaža što je dominirao na ostrvu.&lt;ref name=&quot;CIA World Factbook – Barbados&quot;&gt;{{Cite web |title=Barbados |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210123091149/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/barbados/ |archive-date=23. 1. 2021 |website=CIA World Factbook |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Encyclopedia Britannica – Barbados&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Barbados |title=Encyclopædia Britannica – Barbados |access-date=19. 6. 2026 |archive-date=20. 11. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120150159/https://www.britannica.com/place/Barbados |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Geologija ===
Barbados se nalazi na granici [[Južnoamerička ploča|Južnoameričke]] i [[Karipska ploče|Karipske ploče]].&lt;ref&gt;{{cite news |last=Logan |first=Gabi |title=Geologic History of Barbados Beaches |url=http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322063852/http://traveltips.usatoday.com/geologic-history-barbados-beaches-57660.html |archive-date=22. 3. 2012 |access-date=2. 7. 2011 |newspaper=[[USA Today]] |quote=Barbados lies directly over the intersection of the Caribbean Plate and the South American Plate in a region known as a subduction zone. Beneath the ocean floor, the South American Plate slowly slides below the Caribbean Plate.}}&lt;/ref&gt; [[Subdukcija]] Južnoameričke ploče ispod Karipske ploče uzrokuje struganje sedimenta sa Južnoameričke ploče i njegovo taloženje iznad zone subdukcije, čime se formira [[akreciona prizma]]. Brzina ovog taloženja materijala omogućava Barbadosu da se uzdiže brzinom od oko 25&amp;nbsp;mm na 1.000 godina.&lt;ref&gt;{{cite web |year=2010 |title=Barbados Sightseeing – Animal Flower Cave |url=http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212233710/http://www.barbadosbeachhouse.com/barbados_sightseeing_animal_flower_cave.php |archive-date=12. 12. 2011 |access-date=10. 7. 2011 |work=Leigh Designs |publisher=Little Bay House |quote=The Animal flower Cave is the island's lone accessible sea-cave and was discovered from the sea in 1780 by two English explorers. The cave's coral floor is estimated to be 400,000 to 500,000 years old and the &quot;younger&quot; coral section above the floor is about 126,000 years old. The dating was carried out by the German Geographical Institute, and visitors can see a &quot;map&quot; of the dating work in the bar and restaurant. The cave now stands some six feet above the high tide mark even though it was formed at sea level. This is because Barbados is rising about one inch per 1,000 years, which is yet another indication of the cave's age.}}&lt;/ref&gt; Zbog ove subdukcije, ostrvo je geološki sastavljeno od koralnih naslaga debljine približno 90&amp;nbsp;m, pri čemu su se grebeni formirali iznad sedimenta. Teren se na zapadu spušta u nizu &quot;terasa&quot;, dok na istoku prelazi u uzvišenje. Veliki dio ostrva okružen je [[Koralni greben|koralnim grebenima]].&lt;ref name=&quot;Encylopedia Britannica- Barbados&quot;/&gt;

Erozija [[krečnjak]]a na sjeveroistoku ostrva, u oblasti Scotland District, dovela je do stvaranja raznih [[pećina]] i [[jaruga]]. Na istočnoj obali ostrva, okrenutoj ka [[Atlantski okean|Atlantiku]], formirali su se obalni oblici reljefa, uključujući morske stupove, uslijed krečnjačkog sastava tog područja. Također je značajan stjenoviti rt poznat kao Pico Teneriffe&lt;ref&gt;{{cite web |last=Gloria |title=Pico Teneriffe – Barbados Pocket Guide |url=http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127022828/http://www.barbadospocketguide.com/barbados-attractions/beaches-and-bays/north-coast-beaches/pico-teneriffe.html |archive-date=27. 11. 2016 |access-date=3. 4. 2017 |website=barbadospocketguide.com}}&lt;/ref&gt; ili Pico de Tenerife; ime je dobio po vjerovanju lokalnog stanovništva da je ostrvo Tenerife u Španiji prvo kopno istočno od Barbadosa.

=== Klima ===
[[File:Bathsheba, Barbados 08.jpg|thumb|[[Bathsheba]], [[Saint Joseph]]]]

Zemlja uglavnom ima dva godišnja doba, od kojih jedno karakterišu znatno obilnije padavine. Taj period, poznat kao &quot;[[kišna sezona]]&quot;, traje od juna do decembra. Nasuprot tome, &quot;[[sušna sezona]]&quot; traje od decembra do maja. Godišnja količina padavina kreće se između 1.000 i 2.300&amp;nbsp;mm. Od decembra do maja prosječne temperature se kreću od 21 do 31&amp;nbsp;°C, dok se u periodu od juna do novembra kreću od 23 do 31&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Average and Record Conditions at Bridgetown, Barbados |url=https://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070220165443/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003280 |archive-date=20. 2. 2007 |access-date=10. 9. 2009 |work=BBC Weather}}&lt;/ref&gt;

Prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]], veći dio Barbadosa ima tropsku monsunsku klimu (Am). Ipak, tokom cijele godine prisutni su vjetrovi brzine od 12 do 16&amp;nbsp;km/h, što Barbadosu osigurava umjereno tropsku klimu.

Rijetke prirodne opasnosti uključuju [[zemljotres]]e, [[Klizište|klizišta]] i [[uragan]]e. Barbados se nalazi izvan glavnog područja nastanka tropskih ciklona u Atlantiku, te je često pošteđen najtežih posljedica oluja karakterističnih za tu regiju tokom kišne sezone. U prosjeku, snažan uragan pogodi kopno Barbadosa otprilike jednom u 26 godina. Posljednji značajan udar uragana koji je prouzrokovao veliku štetu na Barbadosu bio je udar uragana Janet 1955; ostrvo je 2010. pogodio uragan Tomas, ali je on izazvao samo manju štetu širom zemlje jer je u trenutku udara imao snagu tropske oluje.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=30. 10. 2010 |title=Hurricane Tomas lashes Caribbean islands |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105151112/http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11660080 |archive-date=5. 11. 2015 |work=BBC News |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Privreda ==
{{Proširiti sekciju}}

== Stanovništvo ==
{{Proširiti sekciju}}

== Kultura ==
{{Proširiti sekciju}}

== Također pogledajte ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite book |last=Burns |first=Sir Alan |title=History of the British West Indies |publisher=George Allen and Unwin |year=1965 |location=London}}
* {{cite book |last=Davis |first=David Brion |author-link=David Brion Davis |title=[[Inhuman Bondage: The Rise and Fall of Slavery in the New World]] |publisher=Oxford University Press |year=2006 |isbn=0-19-514073-7 |location=New York}}
* {{cite book |last=De Ledesma |first=Charles |title=Rough Guide to World Music, Vol. 2 |author2=Georgia Popplewell |publisher=[[Rough Guides]] |year=2000 |isbn=1-85828-636-0 |editor1=Broughton, Simon |pages=507–526 |chapter=Put Water in the Brandy? |editor2=Ellingham, Mark |editor3=McConnachie, James |editor4=Duane, Orla}}
* {{cite book |last=Frere |first=Samuel |url=https://archive.org/download/shorthistoryofba00john/shorthistoryofba00john.pdf |title=A Short History of Barbados |publisher=J. Dodsley |year=1768 |location=London}}
* {{cite book |last=Gragg |first=Larry Dale |title=Englishmen transplanted: The English Colonization of Barbados, 1627–1660 |publisher=Oxford University Press |year=2003 |isbn=978-0199253890}}
* {{cite book |last=Hamshere |first=Cyril |title=The British in the Caribbean |publisher=Harvard University Press |year=1972 |location=Cambridge, MA}}
* {{cite book |last=Newman, Simon P |title=A New World of Labor: The Development of Slavery in the British Atlantic |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2013 |isbn=978-0812245196 |location=Philadelphia, PA}}
* {{cite book |title=The Atlantic Slave Trade |publisher=Houghton Mifflin Company, 2002 |isbn=0-618-11624-9 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=Second |location=Boston, MA}}
* {{cite book |last=O'Shaughnessy |first=Andrew Jackson |title=An Empire Divided: The American Revolution and the British Caribbean |publisher=University of Pennsylvania Press |year=2000 |isbn=978-0812217322 |location=Philadelphia, PA}}
* {{Cite book |last=Rogoziński |first=Jan |title=A brief history of the Caribbean: from the Arawak and the Carib to the present |date=januar 1999 |publisher=Facts On File |isbn=978-0-8160-3811-4 |edition=Revised |location=New York}}
* {{cite book |last=Scott |first=Caroline |title=Insight Guide Barbados |publisher=Discovery Channel and Insight Guides |year=1999 |isbn=0-88729-033-7 |edition=fourth |location=Singapore}}
* {{CIA World Factbook |article=Barbados}} 
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|Barbados}}
{{wikiatlas|Barbados}}
* [http://www.gov.bb/ Zvanični sajt Vlade Barbadosa]
* [https://www.barbadosparliament.com/ Zvanični sajt Parlamenta Barbadosa]
* [http://www.barbados.org/ Barbados.org]
* [http://www.centralbank.org.bb/ Zvanični sajt Centralne banke Barbadosa]
*{{CIA_World_Factbook link|bb|Barbados}}

{{Commonwealth}}
{{Države Sjeverne i Srednje Amerike}}
{{Karibi}}
{{Organizacija američkih država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Barbados|*]]
[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Ostrvske države]]
[[Kategorija:Ostrva u Karipskom moru]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1966.]]</text>
      <sha1>crqn2ydyn04fl47j92uckkp8cwr9uqh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1510-e</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4786</id>
    <revision>
      <id>3925920</id>
      <parentid>3849496</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:06:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2740" sha1="2u5bilzcp6yimmaorsf08tud4qjpd23" xml:space="preserve">{{Decenija|152}}

Dekada '''1510-ih''' trajala je od 1. januara 1510. do 31. decembra 1519. godine.
[[Datoteka:Battle_of_Ravenna_(1512).JPG|desno|mini|11. april 1512: [[Bitka kod Ravene (1512)|Bitka kod Ravene]]]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
23. januar – Osamnaestogodišnji Henry VIII anonimno se takmiči u viteškom turniru u Richmondu, Surrey, i izaziva aplauz prije nego što otkriva svoj identitet.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Weir|first=Alison|url=https://books.google.com/books?id=nymODQAAQBAJ&amp;dq=Henry+VIII+joust+richmond+23+january+1510&amp;pg=PA117|title=Henry VIII: The King and His Court|date=29. 10. 2002|publisher=Random House Publishing Group|isbn=978-0-345-43708-2|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/details/hallschronicleco00halluoft/page/512/mode/2up?q=compton|title=Hall's chronicle : containing the history of England, during the reign of Henry the Fourth, and the succeeding monarchs, to the end of the reign of Henry the Eighth, in which are particularly described the manners and customs of those periods. Carefully collated with the editions of 1548 and 1550 : Hall, Edward, d. 1547 : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive|website=Internet Archive|language=en|access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

29. januar – Brod Mary Rose je porinut.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=McElvogue|first=Douglas|url=https://books.google.com/books?id=fF7TDwAAQBAJ&amp;dq=Mary+Rose+%2229+january+1510%22&amp;pg=PA13|title=Tudor Warship Mary Rose|date=20. 2. 2020|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-1-4728-4571-9|language=en}}&lt;/ref&gt; Sljedeće godine brod je porinut 29. jula 1511. godine, a potom je odvučen u London radi ugradnje, te je konačno završen 1512. godine.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Marsden|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=JZ7fAAAAMAAJ|title=Sealed by Time: The Loss and Recovery of the Mary Rose|last2=Marsden|first2=Peter Richard Valentine|date=2003|publisher=Mary Rose Trust|isbn=978-0-9544029-0-7|language=en}}&lt;/ref&gt; Godine 1545., tokom bitke kod Solenta, potonuo je.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Books|first=Chronicle|url=https://books.google.com/books?id=ivo9okUs30wC|title=Chronicle of the Royal Family|date=1991|publisher=Chronicle Communications|isbn=978-1-872031-20-0|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;: 2&lt;/sup&gt;  Razlog njegovog potonuća je sporan, a savremeni izvještaji tvrde da su brod prevrnuli ili potopili francuski brodovi vatrenim oružjem, iako moderni historičari vjeruju da je potonuo zbog nestabilnosti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;sup&gt;: 22–23&lt;/sup&gt;

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1510s}}

[[Kategorija:Decenije]]</text>
      <sha1>2u5bilzcp6yimmaorsf08tud4qjpd23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Godina 0</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5218</id>
    <revision>
      <id>3926295</id>
      <parentid>3793725</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3069" sha1="cypup04ytp6qw2boosecnsbq0wiuq9m" xml:space="preserve">'''Nulta godina''' je datum gdje je tekuća godina za dati kalendarski sistem jednaka nuli. U sistemima koji uključuju nultu godinu, ta godina bi bila [[epoha]]. Nulta godina ne postoji u kalendarskom sistemu godine [[Anno Domini]] (AD) koji se obično koristi za numeriranje godina u [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom]] i [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Umjesto toga, [[0-te|1. godina nove ere]] se tretira kao epoha, tako da nakon {{Nowrap|[[1. p. n. e.]]}} direktno slijedi {{Nowrap|[[1.]]}} . Međutim, postoji nulta godina i u [[Astronomski sistemu numerisanja godina|astronomskom sistemu numeriranja godina]] (gdje se poklapa s julijanskom {{Nowrap|1 BC}} ) i u sistemu [[ISO 8601|ISO 8601:2004]], standardu za razmjenu podataka za određene vremenske i kalendarske informacije (gdje se nulta godina poklapa s gregorijanskom {{Nowrap|1 BC}};

Eru ''[[Anno Domini]]'' uveo je 525. godine [[Scythia Minor|skitski]] monah [[Dionizije Exiguus]] (oko 470. – oko 544.), koji ju je koristio za identifikaciju godina na svojoj [[Uskršnja tabela Dionizija Exiguusa|uskršnjoj tabeli]] . Novu eru uveo je kako bi izbjegao korištenje ''[[Dioklecijanova era mučenika|Dioklecijanove ere]]'', zasnovane na stupanja na prijestolje [[Rimski imperator|rimskog cara]] [[Dioklecijan]]a, jer nije želio nastaviti sjećanje na [[Dioklecijanov progon kršćana|progonitelja kršćana]]. U predgovoru svoje uskršnje tabele, Dionizije je naveo da je &quot;sadašnja godina&quot; &quot;[[konzul]]stvo [[Probus (konzul 525.)|Proba Mlađeg]]&quot;, što je ujedno i 525 godina &quot;od utjelovljenja Gospodina našeg [[Isus|Isusa Krista]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Dionysius&quot;&gt;{{Cite web|url=http://hbar.phys.msu.su/gorm/chrono/paschata.htm|title=Dionysius Exiguus. Liber de paschate sive cyclus paschalis|archive-url=https://web.archive.org/web/20060109025617/http://hbar.phys.msu.su/gorm/chrono/paschata.htm|archive-date=9. 1. 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Kako je došao do tog broja nije poznato.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Blackburn|first=Bonnie|url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont00blac|title=The Oxford Companion to the Year: An exploration of calendar customs and time-reckoning|last2=Holford-Strevens|first2=Leofranc|publisher=Oxford University Press|year=2003|isbn=9780192142313|edition=corrected reprinting of 1999|pages=778–779}}&lt;/ref&gt;

U našem vremenskom sistemu ne postoji '''godina 0'''.
Prva godina našeg kalendara bila je godina 1, tj. 1. februara 1. n. e. bilo je proteklo 0 godina i 1 mjesec u novoj eri, odnosno 31. decembra 1. p. n. e. slijedio je 1. januar 1. n. e.

Shodno tome jedna [[decenija]] nije vremenski raspon između 0. i 9, već se definiše vremenskim rasponom između 1. januara 1. godine i 31. decembra 10. godine.

Treći milenijum znači nije nastupio 1. januara [[2000]], već tek 1. januara [[2001]].

Nasuprot ovome [[astronomija]] i [[ISO 8601]] računaju sa godinom 0, sa tom konsekvencom da 2. godina p. n. e. odgovara astronomskoj godini -1.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kalendari]]</text>
      <sha1>cypup04ytp6qw2boosecnsbq0wiuq9m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciudad de México</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5559</id>
    <revision>
      <id>3926176</id>
      <parentid>3798334</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4788" sha1="0nkylin40kkj2y1slhg8kulp0f3vmev" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
  |Grb                     = Coat of arms of Mexico City, Mexico.svg
  |Karta                   = Mexico map, MX-DIF.svg
  |Država                  = {{ZD|MEX}} [[Meksiko]]
  |ImeSrednjegNivoaVlasti  =
  |SrednjiNivoVlasti       =
  |Općina                  =
  |Stanovništvo            = 9209944
  |StanovništvoGodina      = 2020
  |StanovništvoUrban       =
  |StanovništvoUrbanGodina =
  |StanovništvoMetro       = 19826918
  |StanovništvoMetroGodina = 2008
  |StanovništvoProcjena    =
  |StanovništvoGodina2     =
  |Površina                = 1485
  |Nadmorska visina        = 2240
  |Pozivni broj            =
  |Poštanski broj          =
  |VrstaNaselja            = [[Grad]]
  |Načelnik                = [[Miguel Ángel Mancera]]
  |NačelnikIzabran         =
  |NačelnikTitula          =
  |NačelnikStranka         =
  |Web                     = www.cdmx.gob.mx
  |Slika                   = Montaje de CDMX.jpg
  |SlikaInfo               =
}}
'''Ciudad de México''' je [[Glavni grad|glavni]] i najveći grad [[Meksiko|Meksika]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Mexico City {{!}} Population, Weather, Attractions, Culture, &amp; History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Mexico-City|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=21. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; Geografski se prostire dužinom sjevernog dijela Federalne oblasti, a širi dio grada prostire se i u oblast zvanom Država Meksiko i oblast zvanom [[Hidalgo]]. Mexico City je najnaseljeniji grad [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]] i treći u svijetu poslije [[Tokijo|Tokija]] i [[Sao Paulo|Sao Paula]] sa oko 22.1 miliona stanovnika. Iako se pod ovim brojem podrazumjeva uži dio grada, širi dio grada koji se i oficijelno zove Mexico City je najnaseljeniji grad na svijetu. To je grad koji ima najveći broj stanovnika pod upravom jednog gradonačelnika.

{{Commonscat|Mexico, D. F.}}'''Mexico City''' ({{Jez-es|Ciudad de México}},{{Efn|U [[Poluostrvski španski]], varijanta pravopisa ''Méjico'', također se koristi uz ''México''. Prema ''[[Diccionario panhispánico de dudas]]'' [[Kraljevske španske akademije]] i [[Asocijacije akademija španskog jezika]], verzija sa J je tačna, međutim, pravopis sa X se preporučuje, jer se to koristi u [[meksički španski|meksičkom španskom]].}}&lt;ref&gt;&quot;México&quot; in ''[[iarchive:diccionariopanhi0000unse|Diccionario panhispánico de dudas]]'' by [[Royal Spanish Academy]] and [[Association of Academies of the Spanish Language]], Madrid: Santillana.&lt;/ref&gt;; skraćeno: '''CDMX''' ; [[Nahuatl]]: {{Jezik|nah|Āltepētl Mēxihco}}, [[Otomi jezik|Otomi]]: {{Jezik|ote|'Monda}}) je [[Glavni grad|glavni]] i [[Primatski grad|najveći grad]] [[Meksiko|Meksika]] i [[Lista sjevernoameričkih gradova prema broju stanovnika|najnaseljeniji grad]] u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|title=Artículo 44|publisher=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos|archive-url=https://web.archive.org/web/20200117163053/http://www.ordenjuridico.gob.mx/Constitucion/articulos/44.pdf|archive-date=17. 1. 2020|url-status=live|access-date=14. 5. 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df|title=Mexico City officially changes its name to – Mexico City|first=David|last=Agren|date=29. 1. 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=17. 12. 2016|archive-date=24. 4. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200424045620/https://www.theguardian.com/world/2016/jan/29/mexico-city-name-change-federal-district-df}}&lt;/ref&gt; Mexico City je jedan od najvažnijih kulturnih i finansijskih centara u svijetu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1|title=The 2008 Global Cities Index|year=2008|website=Foreign Policy|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&amp;page=1|archive-date=10. 1. 2010|url-status=dead|access-date=27. 12. 2009}}&lt;/ref&gt; Nalazi se u [[Dolina Meksika|dolini Meksika]] unutar visoke meksičke centralne [[Visoravan|visoravni]], na nadmorskoj visini od 2240 metara. Grad ima 16 [[Općine Meksiko Sitija|općina]] ili ''{{Jezik|es|demarcaciones territoriales}}'', koje su pak podijeljene na [[Spisak četvrti u Meksiko Sitiju|susjedstva]] ili {{Jezik|es|colonias}}.

== Bilješke ==
{{Spisaknapomena}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Savezne države Meksika}}
{{Glavni gradovi sjevernoameričkih država}}
{{Glavni gradovi meksičkih država}}
{{Gradovi domaćini LJOI-a}}{{Normativna kontrola}}{{stub-grad}}

[[Kategorija:Mexico City]]
[[Kategorija:Gradovi u Meksiku]]
[[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]]</text>
      <sha1>0nkylin40kkj2y1slhg8kulp0f3vmev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svemirska opservatorija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6049</id>
    <revision>
      <id>3925833</id>
      <parentid>3923215</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4255" sha1="g5vcv5f2f6cjt16513483vn8dvn5qhg" xml:space="preserve">[[Datoteka:Space_telescopes.jpg|mini|desno|350px|Svemirske opservatorije i njihove radne talasne dužine]]
[[Datoteka:Spitzer,_Hubble_and_XMM-Newton.jpg|mini|desno|250px|Spitzer, Hubble i XMM-Newton: prikaz njihovih najvažnijih dijelova.]]
'''Svemirska opservatorija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/terms/space_observatory.htm|title=Space observatory|website=ScienceDaily|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Space-based telescopes {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je instrument u [[svemir]]u, koji služi za posmatranje udaljenih [[planeta]], [[galaksija]] i drugih [[Svemirski objekti|svemirskih objekata]].

Ova kategorija se razlikuje od drugih opservatorija lociranih u svemiru koje su usmjerene prema Zemljii, u svrhu izviđanja i drugih tipova prikupljanja informacija.

== Uvod ==
Veliki broj teleskopa je lansiran u orbitu. Mnogi od njih su uveliko povećali naše znanje o Svemiru. Izučavanje [[Astronomija|astronomije]] sa [[Zemlja (planeta)|zemljine]] površine je ograničeno zbog smetnji uzrokovanih [[Elektromegnetna radijacija|elektromagnetnom radijacijom]] zemljine [[Atmosfera|atmosfere]]. Ova činjenica čini postavljanje asktronomskih sprava u svemir više poželjnom.

Godine 1946. američki astrofizičar Lyman Spitzer je prvi dao ideju o postavljanju teleskopa u Zemljinu orbitu ili na neku drugu lokaciju u Svemiru. To je bilo deceniju prije lansiranja prvog satelita po imenu Sputnik (ruskog) u orbitu &lt;ref&gt;{{cite web|title=Hubble Essentials: About Lyman Spitzer, Jr.|publisher=Hubble Site|url=http://hubblesite.org/the_telescope/hubble_essentials/lyman_spitzer.php}}&lt;/ref&gt;. Spitzer je predložio veliki satelit koji bi kružio oko naše planete i obavljao posmatranja svemira i njegovih objekata. Nakon lobiranja za ovaj projekt tokom 1960-ih i 1970-ih godina, isti je realizovan lansiranjem prvog Svemirskog teleskopa Hubble (optičkog tipa) 20. aprila 1990. godine. Hubble je lansiran pomoću šatla Discovery &lt;ref&gt;{{cite web|title=Hubble Essentials: Quick Facts|publisher=Hubble Site|url=http://hubblesite.org/the_telescope/hubble_essentials/quick_facts.php}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Hubble Space Telescope|publisher=Vic Stathopoulos|url=http://www.aerospaceguide.net/hubblespacetelescope.html|access-date=22. 7. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20101225053139/http://www.aerospaceguide.net/hubblespacetelescope.html|archive-date=25. 12. 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Mnogi svemirske opservatorije su završile svoje misije, dok drugi još uvijek rade. Dosada su satelite lansirali [[NASA]], [[Evropska Svemirska Agencija|ESA]] i [[Japanska Svemirska Agencija]] i [[Sovjetski svemirski program]] (kojeg je naslijedio ruski [[Roscosmos|Roskosmos]]).
[[Datoteka:NASA's_Great_Observatories_Provide_a_Detailed_View_of_Kepler's_Supernova_Remnant.jpg|mini|[[Keplerova supernova]] posmatrana u vidljivoj svjetlosti, infracrvenom i rendgenskom zračenju od strane tri NASA-ine [[Great Observatories|Velike opservatorije]]]]
[[Datoteka:Wavelength_Sensitivity_of_Hubble,_Webb,_Roman,_and_Other_Observatories_(01FEBQTM8Y4FESTQ4N2AFQDBXH).jpg|mini|Osjetljivost talasnih dužina opservatorija Hubble, Webb, Roman i drugih velikih opservatorija]]

== Također pogledajte ==
* [[Astrofizika]]
* [[Opservatorija]]
* [[Svemirska letjelica]]
* [[Teleskop]]
* [[Spisak svemirskih opservatorija]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Space telescopes}}
* http://hubblesite.org/the_telescope/hubble_essentials/lyman_spitzer.php
* http://hubblesite.org/the_telescope/hubble_essentials/quick_facts.php
* https://web.archive.org/web/20101225053139/http://www.aerospaceguide.net/hubblespacetelescope.html
* &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mpg.de/24878805/telescopes-in-comparison|title=Focus on the universe|website=www.mpg.de|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Svemirske opservatorije}}
{{Astronomija}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Svemirski teleskopi| ]]
[[Kategorija:Optički instrumenti]]
[[Kategorija:Vrste teleskopa]]
[[Kategorija:Američki izumi]]
[[Kategorija:Bespilotne svemirske letjelice]]</text>
      <sha1>g5vcv5f2f6cjt16513483vn8dvn5qhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ratko Mladić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6140</id>
    <revision>
      <id>3925708</id>
      <parentid>3925342</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:13:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43086" sha1="lzi663e66a62b2w7ppqfbr9ik3z63ce" xml:space="preserve">{{Neutralnost}}
{{Infokutija zločinac
| počasni_prefiks        = 
| ime                    = Ratko Mladić
| počasni_sufiks         = 
| slika                  = Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg
| veličina_slike         = 
| alt_slike              = Mladić 1993.
| opis_slike             = Mladić 1993.
| izvorno_ime            = Ратко Младић
| izvorni_jezik          = sr-Cyrl
| ime_pri_rođenju        = 
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja|1942|03|12}}
| mjesto_rođenja         = [[Božanovići]], [[Kraljevina Jugoslavija]] {{Malo|([[de jure]])}}&lt;br&gt;[[Nezavisna Država Hrvatska]] {{Malo|([[de facto]])}}
| datum_nestanka         = 
| mjesto_nestanka        = 
| status_nestanka        = 
| datum_smrti            = {{Datum smrti i godine|2026|08|27|1942|03|12}}
| mjesto_smrti           = [[Den Haag]], [[Nizozemska]]
| uzrok_smrti            = [[Moždani udar]]
| tijelo_pronađeno       = 
| mjesto_počivanja       = 
| koordinate_mjesta_počivanja = 
| spomenici              = 
| druga_imena            = 
| nacionalnost           = [[Srbi]]n
| etnicitet              = 
| državljanstvo          = {{ZID|Bosna i Hercegovina}}&lt;br&gt;{{ZID|Srbija}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/vesti/hronika/16209/nestali-otisci-ratka-mladica.html|title=Nestali otisci Ratka Mladića|website=РТС|language=sr|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;
| politička_stranka      = [[Srpska demokratska stranka]] {{Malo|(od 1990)}}&lt;br&gt;[[Savez komunista Jugoslavije]] {{Malo|(1965-1990)}}
| obrazovanje            = '''Srednje: '''Vojnoindustrijska škola Beograd&lt;br&gt;'''Visoko: '''[[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojna akademija Beograd]]&lt;br&gt;[[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Komando-štabna akademija KV JNA]]
| zanimanje              = Oficir, vojni zapovjednik
| vjera                  = [[Srpska pravoslavna crkva]]
| pripadnost             = 
| godine_službe          = 
| poslodavac             = 
| agent                  = 
| poznat_po              = 
| značajan_rad           = 
| stil                   = 
| televizija             = 
| visina                 = 
| prethodnik             = 
| nasljednik             = 
| pokret                 = 
| član                   = 
| kriminalni_status      = 
| supružnik              = Bosiljka Mladić
| djeca                  = 2 (Darko i Ana)
| roditelji              = Neđo Mladić (otac)&lt;br&gt;Stana (rođ. Lalović) Mladić (majka)
| rodbina                = 
| pozivni_znak           = 
| nagrade                = 
| tražen                 = [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]]
| potjernica_raspisana   = {{Početni datum|1995|07|25}}
| status_hapšenja        = Uhapšen
| iznos_nagrade          = 5 miliona [[Američki dolar|dolara]] ([[Sjedinjene Američke Države]], 1999.)&lt;br&gt;10 miliona [[Euro|eura]] ([[Srbija]], 28. oktobar 2010)
| u_bjekstvu             = 
| vrijeme_u_bjekstvu     = {{ayd|1995|07|25|2011|05|26}}
| kraj_bjekstva          = {{Završni datum|2011|05|26}}
| saučesnici             = 
| komentari              = 
| optužnica              = {{ubli|[[Genocid]] (2 tačke)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}}
| suđenje                = [[Suđenje Ratku Mladiću|IT-09-92]]
| početak_suđenja        = {{Početni datum|2012|05|16}}
| kraj_suđenja           = {{Završni datum|2016|12|15}}
| presuda                = 
| osuđujuća_presuda      = {{ubli|[[Genocid]] (1 tačka)|[[Ratni zločin]]i (4 tačke)|[[Zločini protiv čovječnosti]] (5 tačaka)}}
| osuđen                 = Prvostepeno: {{Završni datum|2017|11|22}}&lt;br&gt;Pravosnažno: {{Završni datum|2021|06|08}}
| kazna                  = 
| krivična_kazna         = [[Doživotni zatvor]]
| motiv                  = [[Velika Srbija]]
| žrtve                  = 
| datum                  = 
| vrijeme                = 
| početna_godina         = 1991
| završna_godina         = 1995.
| država                 = {{ZID|Hrvatska}}&lt;br&gt;{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
| savezna_država         = 
| lokacija               = 
| mete                   = Nesrpsko stanovništvo
| ubijeni                = 
| ranjeni                = 
| oružje                 = 
| uhapšen                = {{Završni datum|2011|05|26}} ([[Srbija]])
| zatvoren               = {{Završni datum|2011|05|31}} ([[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u)
| modul                  = {{Infokutija vojno lice
 | embed                   = yes
 | pripadnost              = {{ZID|Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}} (1965-1992)&lt;br&gt;{{ZID|Republika Srpska Krajina}}&lt;br&gt;{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}} (1992-2002)
 | služba                  = 1965 – 2002.
 | čin                     = [[Datoteka:16 General-pukovnik VRS 92-97.png|15px]] [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|VRS]]&lt;br&gt;[[Datoteka:Yugoslavia-Army-OF-7 (1951–2006).svg|15px]] [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]
 | ratovi                  = {{unbulleted list
 | {{Tree list}}
* [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji]]
** [[Rat u Hrvatskoj]]
** [[Rat u Bosni i Hercegovini]]
{{Tree list/end}}
}}
 | vojska                  = [[Datoteka:Logo of the JNA.svg|20px]] [[Jugoslavenska narodna armija]] (1965-1992)&lt;br&gt;[[Datoteka:Patch of the Army of Republika Srpska.svg|20px]] [[Vojska Republike Srpske]] (1992-2002)
 | rod                     = 
 | jedinice                = Oklopne divizije, artiljerija, specijalne jedinice
 | komandovao              = 9. korpus [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]&lt;br&gt;Načelnik štaba 2. armijske oblasti [[Jugoslavenska narodna armija|JNA]]&lt;br&gt; [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Generalštab]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (1992-1996)
 | odlikovanja             = {{unbulleted list
 | {{Tree list}}
* [[Ordeni, odlikovanja i medalje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|Odlikovanja SFRJ]]
** [[Datoteka:Order of the brotherhood and unity with silver wreath RIB.gif|40px]] [[Orden bratstva i jedinstva]] sa srebrnim vijencem
** [[Datoteka:Order of the People's Army with golden star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa zlatnom zvijezdom
** [[Datoteka:Order of the People's Army with silver star RIB.gif|40px]] [[Orden narodne armije]] sa srebrnom zvijezdom
** [[Datoteka:Order of military merits FRY 2.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa zlatnim mačevima
** [[Datoteka:Order of military merits FRY 3.gif|40px]] [[Orden za vojne zasluge]] sa srebrnim mačevima
* [[Ordeni, odlikovanja i medalje Republike Srpske|Odlikovanja RS]]
** [[Datoteka:BIH Order of the Republic of Srpska sash ribbon.svg|40px]] [[Orden Republike Srpske]] na lenti
** [[Datoteka:BIH Order of the Star of Karadjordje III - ribbon.svg|40px]] [[Orden Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)|Orden Karađorđeve zvijezde]] trećeg reda
{{Tree list/end}}
}}
 }}
| veb-sajt               = 
| potpis                 = 
| potpis_veličina        = 
| fusnote                = 
}}
'''Ratko Mladić''' (12. mart 1942 – 27. august 2026) bio je [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenski]],{{efn|Po geografskoj odrednici, kao i vojnoj pripadnosti Jugoslavenskoj narodnoj armiji (JNA).}} [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]]{{efn|Po geografskoj odrednici, iako se borio protiv Armije Republike Bosne i Hercegovine, kao i Republike Bosne i Hercegovine.}} i [[Srbi|srpski]]{{efn|Po nacionalnoj/etničkoj odrednici kao i vojnoj pripadnosti Vojsci Republike Srpske (VRS).}} oficir i vojni zapovjednik. Bio je [[general-potpukovnik]] [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i [[general-pukovnik]] [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] za vrijeme [[Rat u Hrvatskoj|rata u Hrvatskoj]] i [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|title=Ratko Mladic dead at 84 — reports|website=dw.com|language=en|access-date=27. 8. 2026|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827125624/https://www.dw.com/en/ratko-mladic-dead-at-84-reports/a-78531323|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ratko Mladic, Murderous ‘Butcher of Bosnia,’ Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|newspaper=The New York Times|date=27. 8. 2026|access-date=27. 8. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Dan|last=Bilefsky|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|title=Bosnian Serb warlord Ratko Mladić disrupts genocide verdict hearing|author=Julian Borger|date=22. 11. 2017|publisher=|via=www.theguardian.com|location=UK|access-date=28. 1. 2019|archive-date=27. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327091451/https://www.theguardian.com/world/2017/nov/21/ratko-mladic-bosnian-serb-genocide-war-crimes|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|location=UK|url=https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|title=Ratko Mladić|work=World news|publisher=The Guardian|access-date=28. 1. 2019|archive-date=24. 5. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524043753/https://www.theguardian.com/world/ratko-mladic|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|title=Mladic convicted of genocide and war crimes by UN tribunal|author=Peter Cluskey|website=The Irish Times|access-date=28. 1. 2019|archive-date=17. 5. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517005645/https://www.irishtimes.com/news/world/europe/mladic-convicted-of-genocide-and-war-crimes-by-un-tribunal-1.3300887|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Na [[Zapadni svijet|Zapadu]] nazivan &quot;Bosanskim kasapinom&quot; ({{Jez-en|Butcher of Bosnia}}),&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=Ratko Mladić, Bosnian-Serb general dubbed the ‘Butcher of Bosnia,’ dies aged 84 {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/2026/08/27/europe/ratko-mladic-bosnian-serb-dead-intl|newspaper=CNN|date=27. 8. 2026|access-date=28. 8. 2026|language=en|first=Ivana|last=Kottasová}}&lt;/ref&gt; [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) prvostepenom presudom 22. novembra 2017, a kasnije 8. juna 2021. i pravosnažnom, osudio ga je na [[Doživotni zatvor|doživotnu kaznu zatvora]] za [[Genocid u Srebrenici|genocid]] [[Genocid u Srebrenici|u Srebrenici]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] (progon, ubistva, istrebljenje, deportacija i prisilno premještanje nesrpskog stanovništva), terorisanje i progon civilnog stanovništva, kršenje zakona i običaja ratovanja i uzimanje pripadnika [[UNPROFOR]]-a za taoce.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |title=Međunarodni sud osudio Ratka Mladića za genocid, ratne zločine i zločine protiv čovječnosti |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171127010306/http://www.icty.org/bcs/press/me%C4%91unarodni-sud-osudio-ratka-mladi%C4%87a-za-genocid-ratne-zlo%C4%8Dine-i-zlo%C4%8Dine-protiv-%C4%8Dovje%C4%8Dnosti |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|title=Ratko Mladić pravosnažno osuđen na doživotnu kaznu zatvora {{!}} DW {{!}} 08.06.2021|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=sr-RS|access-date=10. 6. 2021|archive-date=10. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610084036/https://www.dw.com/sr/ratko-mladi%C4%87-pravosna%C5%BEno-osu%C4%91en-na-do%C5%BEivotnu-kaznu-zatvora/a-57817597|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Doživotnu kaznu za ove zločine služio je u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u ([[Nizozemska]]) sve do svoje smrti.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Dugogodišnji član [[Savez komunista Jugoslavije|Saveza komunista Jugoslavije]] (SKJ), Mladić je započeo svoju karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]] (JNA) 1965. Istaknuo se tokom [[Ratovi u bivšoj Jugoslaviji|jugoslavenskih ratova]], prvo kao visokorangirani oficir JNA, a potom kao [[Generalštab Vojske Republike Srpske|načelnik generalštaba]] Vojske Republike Srpske u [[rat u Bosni i Hercegovini]]. U julu 1996. Sudsko vijeće MKSJ-a, postupajući u odsustvu Mladića u skladu sa Pravilom 61. MKSJ-a, potvrdilo je sve tačke prvobitnih optužnica, utvrdivši da postoje razumni osnovi za vjerovanje da je počinio navedene zločine, te je izdalo [[Interpolova potjernica|međunarodnu interpolovu potjernicu]]. [[Sjedinjene Američke Države]] ponudile su 5 miliona [[Američki dolar|dolara]], a [[Vlada Republike Srbije|Vlada Srbije]] čak i 10 miliona [[Euro|eura]], za informacije koje bi dovele do Mladićevog hapšenja, ali on je ostao na slobodi skoro 16 godina, u početku skriven od strane srpskih sigurnosnih snaga iz [[Srbija|Srbije]] i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], a kasnije i od strane porodice.

Uhapšen je 26. maja 2011. u [[Lazarevo|Lazarevu]] u [[Srbija|Srbiji]] i izručen je Haagu pet dana kasnije. Njegovo hapšenje smatrano je jednim od preduslova da [[Pristupanje Srbije Evropskoj uniji|Srbija dobije status kandidata za članstvo u Evropskoj uniji]]. Njegovo suđenje je formalno počelo 2012. i trajalo je do 2017, kada ga je MKSJ osudio na [[doživotni zatvor]] nakon što je proglašen krivim po 10 od 11 tačaka optužnice: jednoj za genocid, pet za zločine protiv čovječnosti i četiri za kršenje zakona ili običaja ratovanja. Oslobođen je jedne tačke optužnice za genocid. Kao najviši vojni oficir sa [[Komandna odgovornost|komandnom odgovornošću]], MKSJ je Mladića smatrao odgovornim i za [[Opsada Sarajeva|opsadu Sarajeva]] i za [[Genocid u Srebrenici]]. Odbijeni su mu brojni zahtjevi za [[saosjećajno oslobađanje]] zbog terminalne bolesti dok je bio u zatvoru.

== Biografija ==

=== Rani život i vojna karijera ===
Rođen je u [[Božanovići]]ma kod [[Kalinovik]]a, u tadašnjoj [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisnoj Državi Hrvatskoj]] 12. marta 1942.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|title=Financial Sanctions: International Criminal Tribunal For The Former Yugoslavia|archive-url=https://web.archive.org/web/20081023173705/http://www.hm-treasury.gov.uk/d/boe_icty_161104.pdf|archive-date=23. 10. 2008|url-status=dead|access-date=3. 6. 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ratko Mladic, ex-Bosnian Serb warlord who oversaw atrocities, dies in prison at 84, state TV says|url=https://apnews.com/article/ratko-mladic-obit-03abf53803bef360978882d89024c475|work=Associated Press|date=27. 8. 2026|access-date=27. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Njegov otac, Neđo (1909–1945), bio je pripadnik [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslavenskih partizana]]. Njegova majka, Stana (rođ. Lalović; 1919–2003), sama je odgojila svoje troje djece; kćerku Milicu (rođenu 1940), sinove Ratka i Milivoja (1944–2001), nakon smrti muža. [[Bosna i Hercegovina]] je u to vrijeme bila dio [[Nezavisna Država Hrvatska|Nezavisne Države Hrvatske]], fašističke marionetske države koju su između 1941. i 1945. predvodile [[ustaše]], a koje je postavila [[Nacistička Njemačka]] i [[Fašistička Italija]], nakon što su [[Aprilski rat|napale i podijelile]] [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevinu Jugoslaviju]] 1941. Mladićev otac poginuo je u akciji (na Mladićev treći rođendan) dok je predvodio partizanski napad na [[Bradina|rodno selo]] ustaškog vođe [[Ante Pavelić]]a 1945.&lt;ref&gt;Adam Lebor, &quot;Milosevic: A Biography&quot;, str. 4.&lt;/ref&gt;

Nakon završetka osnovne škole, radio je u [[Sarajevo|Sarajevu]] kao [[kovač]] za kompaniju &quot;PRETIS&quot; d.d. [[Vogošća]]. U Vojnoindustrijsku školu u [[Zemun]]u ([[Beograd]]) upisao se 1961. Zatim je pohađao [[Vojna akademija Univerziteta odbrane u Beogradu|Vojnu akademiju KOV]], a nakon toga i [[Komandno-štabna akademija Kopnene vojske Jugoslavenske narodne armije|Oficirsku akademiju]]. Nakon diplomiranja 27. septembra 1965. započeo je svoju vojnu karijeru u [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenskoj narodnoj armiji]].&lt;ref name=&quot;nybooks19952&quot;&gt;{{Cite magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/07/22/serbia.mladic/index.html|title=Mladic now Balkan's most wanted|publisher=CNN|access-date=26. 5. 2011|date=22. 7. 2008}}&lt;/ref&gt; Iste godine pridružio se [[Savez komunista Jugoslavije|Savezu komunista Jugoslavije]], a član je ostao sve do raspada stranke 1990.&lt;ref name=&quot;nybooks19952&quot;/&gt; Prvobitno je bio raspoređen u [[Socijalistička Republika Makedonija|SR Makedoniju]] i u narednim decenijama napredovao je u činu, komandujući [[vod]]om, [[Oklopno ratovanje|oklopnim]] [[bataljon]]om i [[Brigada|brigadom]].&lt;ref name=&quot;nybooks19952&quot;/&gt;

Dana 31. januara 1989, unaprijeđen je za načelnika Odjeljenja za obrazovanje Treće vojne oblasti [[Skoplje]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/icty/transe5&amp;18/960711IT.htm|title=International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia|publisher=UN|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406075119/http://www.un.org/icty/transe5%2618/960711IT.htm|archive-date=6. 4. 2008|url-status=dead|access-date=26. 7. 2008}}&lt;/ref&gt; Dana 14. januara 1991. ponovo je unaprijeđen u čin zamjenika komandanta u [[Priština|Prištini]].&lt;ref name=&quot;nybooks19952&quot;&gt;{{Cite magazine}}&lt;/ref&gt;

=== Ratna karijera ===
{{Također pogledajte|Rat u Hrvatskoj|Rat u Bosni i Hercegovini|Genocid u Bosni i Hercegovini}}
U junu 1991. unaprijeđen je u zamjenika komandanta Prištinskog korpusa u [[Socijalistička Autonomna Pokrajina Kosovo|Socijalističkoj Autonomnoj Pokrajini Kosovo]] u vrijeme velikih tenzija između [[Srbi na Kosovu|Srba na Kosovui]] i većinskog [[Albanci na Kosovu|albanskog]] stanovništva na [[Kosovo (regija)|Kosovu]]. Te godine, dobio je komandu nad 9. korpusom i predvodio je ovu formaciju protiv [[Oružane snage Republike Hrvatske|hrvatskih snaga]] u [[Knin]]u, glavnom gradu samoproglašene [[Republika Srpska Krajina|Republike Srpske Krajine]].&lt;ref name=&quot;BBCProfile&quot;&gt;{{Cite news|title=Profile: Ratko Mladic|publisher=[[BBC News]]|date=31. 7. 2008|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm|access-date=18. 11. 2008|archive-date=20. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020180528/http://news.bbc.co.uk/2/hi/1423551.stm}}&lt;/ref&gt;

Dana 4. oktobra 1991. unapređen je u [[general-major]]a.&lt;ref name=&quot;indictment&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20. 10. 2011|publisher=ICTY|access-date=27. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; JNA pod njegovom komandom učestvovale su u [[Rat u Hrvatskoj|ratu u Hrvatskoj]], posebno tokom [[Bitka za Šibenik|bitke za Šibenik]] u pokušaju da odvoje [[Dalmacija|Dalmaciju]] od ostatka [[Hrvatska|Hrvatske]], što je rezultiralo zastojem ([[Hrvati]] su držali cijelu obalu u blizini [[Zadar|Zadra]] i [[Šibenik]]a, a RSK je proširila svoju teritoriju u zaleđu). Između ostalih ranih operacija, pomagao je miliciji [[Milan Martić|Milana Martića]] u [[Opsada Kijeva|opsadi Kijeva]] 1991. i [[Bitka za Zadar|bici za Zadar]].&lt;ref name=&quot;Pavelic&quot;&gt;{{Cite news|last=Pavelic|first=Boris|date=21. 5. 2012|title=Croatia Sentenced Mladic in 1992 for War Crimes|url=https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|publisher=Balkan Insight|archive-url=https://web.archive.org/web/20260831185537/https://balkaninsight.com/2012/05/21/mladic-sentenced-and-charged-for-war-crimes-in-croatia/btj/|archive-date=31. 8. 2026|access-date=27. 8. 2026|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Dana 24. aprila 1992. unapređen je u čin [[general-potpukovnik]] JNA.&lt;ref name=&quot;indictment2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/en/111020ai.pdf|title=The International Criminal Tribunal For the Former Yugoslavia {{!}} Third Amended Indictment|date=20. 10. 2011|publisher=ICTY|access-date=27. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Dana 2. maja 1992, dva mjeseca nakon [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|referenduma o nezavisnosti]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], Mladić i njegovi generali blokirali su glavni grad [[Sarajevo]], zatvorivši sav saobraćaj u gradu i izvan njega, kao i vodu i struju. Ovim je započela četverogodišnja [[opsada Sarajeva]], najduža opsada glavnog grada u historiji modernog ratovanja. Grad je bio bombardiran granatama i [[Snajperska aleja|snajperskom vatrom]] (''također pogledajte: [[Sarajevo Safari]]''). Dana 9. maja 1992. preuzeo je dužnost načelnika štaba/zamjenika komandanta Druge vojne oblasti JNA u Sarajevu, a sljedećeg dana i komandu samog štaba.&lt;ref name=&quot;indictment2&quot; /&gt; Dana 12. maja 1992. kao odgovor na nezavisnost BiH od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavije]], [[Narodna skupština Republike Srpske|Skupština Srpske Republike Bosne i Hercegovine]] je na svojoj 16. sjednici glasala za osnivanje [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), oružane snage te paradržave, [[Republika Srpska (1992–1995)|Srpske Republike Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;indictment2&quot; /&gt; Na toj sjednici, imenovan je za komandanta Glavnog štaba VRS-a, dužnost koju je obavljao do 8. novembra 1996. Također na toj sjednici, [[Radovan Karadžić]], tadašnji [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik Srpske Republike BiH]], objavio je svojih &quot;šest strateških ciljeva&quot;, uključujući &quot;...razdvajanje od druge dvije nacionalne zajednice, državno razdvajanje.&quot;, &quot;Koridor između [[Semberija|Semberije]] i [[Bosanska krajina|Krajine]]&quot; i &quot;Uspostavljanje koridora u [[Podrinje|dolini rijeke Drine]], odnosno eliminisanje [[Drina|Drine]] kao granice između srpskih država&quot;.{{Sfn|ICTY|2017}} Mladić je tada rekao:

{{cquote|...mi ne možemo očistiti niti možemo imati rešeto da prosijemo samo da ostanu Srbi ili propadnu Srbi, a ostali da odu. Pa to je, to neće, ja ne znam kako će gospodin [[Momčilo Krajišnik|Krajišnik]] i gospodin [[Radovan Karadžić|Karadžić]] objasniti svijetu. To je, ljudi, [[genocid]]. Mi moramo da pozovemo svakog čovjeka, koji je čelom poljubio ove prostore i teritoriju države koju hoćemo da napravimo. I njima je mjesto sa nama i pored nas.{{sfn|ICTY|2017|p=1883}}}}U maju 1992, nakon povlačenja snaga [[Operacije Jugoslavenske narodne armije u Bosni i Hercegovini 1992.|JNA iz Bosne i Hercegovine]], Druga vojna oblast JNA postala je jezgro Glavnog štaba VRS-a. Dana 24. juna 1994. unapređen je u čin [[general-pukovnik]]a, zadužen za otprilike 80.000 vojnika stacioniranih u tom području.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|title=Hague court jails ex-Yugoslav army general|date=6. 9. 2011|access-date=3. 11. 2021|archive-date=9. 4. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409211759/https://www.aljazeera.com/news/2011/9/6/hague-court-jails-ex-yugoslav-army-general|publisher=Al Jazeera|quote=Perisic had kept General Mladic on the Yugoslav Army payroll list, and personally signed Mladic’s promotion to the rank of colonel general in 1994.}}&lt;/ref&gt;

U julu 1995. vojnici pod direktnom Mladićevom komandom, uznemirene [[Operacija &quot;Namjerna sila&quot;|zračnim napadima NATO-a]] s ciljem prisilnog poštivanja ultimatuma [[Ujedinjene nacije|UN]]-a o uklanjanju teškog naoružanja iz područja Sarajeva, zauzele su i okupirale &quot;[[Zaštićene zone Ujedinjenih nacija|zaštićene zone]]&quot; UN-a, [[Srebrenica|Srebrenicu]] i [[Žepa (Rogatica)|Žepu]]. U Srebrenici je protjerano preko 40.000 [[Bošnjaci|Bošnjaka]] koji su tamo tražili utočište. Procjenjuje se da je po [[Genocid u Srebrenici|Mladićevom naređenju ubijeno preko 8.000]] muškaraca i dječaka.&lt;ref&gt;&quot;UN peacekeeping in civil wars&quot;,[https://books.google.com/books?id=QeVykay5lakC&amp;pg=PA49 p. 49]. Retrieved 13 November 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The suitcase: refugee voices from...&quot;[https://books.google.com/books?id=VJP3PkyI2Z4C&amp;pg=PA12 p. 12]. Retrieved 13 November 2010.&lt;/ref&gt; Nakon pada i [[Genocid u Srebrenici|genocida u Srebrenici]], Mladić je kasnije pred kamerama izjavio:{{cquote|Evo nas 11. jula 1995. godine u srpskoj Srebrenici. Uoči još jednog velikog praznika srpskoga poklanjamo srpskom narodu ovaj grad. I napokon, došao je trenutak da se, poslije bune protiv [[Dahije|dahija]], [[Osmansko Carstvo|Turcima]] osvetimo na ovom prostoru.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Survivors recount Bosnia's Srebrenica genocide, 25 years on|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|work=Al Jazeera English|date=11. 7. 2020|last=Gadzo|first=Mersiha|access-date=27. 8. 2026|archive-date=28. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228154908/https://www.aljazeera.com/news/2020/7/11/survivors-recount-bosnias-srebrenica-genocide-25-years-on|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}Koristio je ovu izjavu kao opravdanje za traženje &quot;osvete&quot; za [[Bosna i Hercegovina u Osmanskom Carstvu|osmansku vlast nad Bosnom i Hercegovinom]] i protiv &quot;Turaka&quot; u tom području.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Convicted Bosnian Serb war criminal Ratko Mladić dies in Hague prison|url=https://www.euronews.com/my-europe/2026/08/27/convicted-bosnian-serb-war-criminal-ratko-mladic-dies-in-hague-prison|work=Euronews|date=27. 8. 2026|last=Brezar|first=Aleksandar|access-date=28. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Dana 4. augusta 1995, kada su ogromne [[Hrvatska kopnena vojska|hrvatske vojne snage]] bile spremne za napad na područje pod srpskom kontrolom u [[Središnja Hrvatska|srednjoj Hrvatskoj]], [[Radovan Karadžić]] je objavio da smjenjuje Mladića s njegove dužnosti i preuzima ličnu komandu nad VRS-om. Karadžić je okrivio Mladića za gubitak dva ključna srpska grada u [[Zapadna Bosna|zapadnoj Bosni]] koja su nedavno [[Operacija Maestral|pala u ruke Hrvatske vojske]], a gubitak gradova iskoristio je kao izgovor da objavi svoje iznenađujuće promjene u komandnoj strukturi.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Pomfret|first=John|title=In War or Peace, Serbs Perplex the West; Rift Between Leaders Adds to Confusion – and Offers Opening|url=https://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT|archive-url=https://web.archive.org/web/20120113052331/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/19427075.html?dids=19427075:19427075&amp;FMT=ABS&amp;FMTS=ABS:FT|archive-date=13. 1. 2012|work=[[The Washington Post]]|date=1. 9. 1995|quote=Earlier this month, Karadzic tried to remove Mladic from his post after his forces lost two important towns in southwest Bosnia to the Croatian army.}}&lt;/ref&gt; Mladić je degradiran na čin &quot;savjetnika&quot;. Odbio je da tiho ode, tvrdeći da ima podršku i vojske i naroda. Karadžić je uzvratio osudom Mladića kao &quot;ludaka&quot; i pokušajem da ga ukloni s političkog položaja, ali je Mladićeva očigledna podrška naroda prisilila Karadžića da poništi svoju naredbu 11. augusta.&lt;ref&gt;[http://www.setimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/special/karadzic/timeline The Hague's Most Wanted – timeline of events] {{Webarchive}}. ''Southeast European Times''. (21 July 2008). Retrieved 13 November 2010.&lt;/ref&gt; Njegovi postupci tokom rata doveli su do toga da ga mnogi na [[Zapadni svijet|Zapadu]] prozovu &quot;Bosanskim kasapinom&quot;.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Nekoliko Mladićevih razgovora snimljeno je tokom rata:
{{quote box|width=70%|align=center|quote=U svojoj presudi protiv Mladića, MKSJ je utvrdio da je u presretnutom razgovoru 23. maja 1992. Mladić rekao [[Fikret Abdić|Fikretu Abdiću]] da je &quot;ovdje radi mira&quot;, ali je zaprijetio napadima iz odmazde ako njegovi zahtjevi ne budu ispunjeni i izjavio da će &quot;narediti granatiranje cijelog [[Opsada Bihaća|Bihaća]] […] i ono će također planuti&quot;. Mladić je upozorio Abdića da će &quot;cijela Bosna planuti ako ja počnem 'govoriti'&quot;. Zatim je zaprijetio [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|bosanskohercegovačkom rukovodstvu]], čiji je član bio i Abdić, rekavši da su oni &quot;sve ovo&quot; izazvali, te je izjavio da, ako njegovi zahtjevi prema Abdiću ne budu ispunjeni, neće &quot;ostaviti Sarajevo na miru dok god u njemu iko diše&quot;.

Mladić je rekao: &quot;Dakle, mi smo polako krenuli da zauzimamo ove doline i čistimo taj turski šljam.&quot; Mladić je dodao da se bojao da će &quot;oni momci odatle&quot; dozvoliti izbjeglicama - koje je opisivao kao „Turke“ i Hrvate - da se vrate, navodeći da je zbog toga trebalo &quot;da vidimo šta moramo uraditi i kako to uraditi.&quot;

U drugom snimljenom razgovoru između Mladića i Karadžića istog dana, Mladić je naveo da je ranije rekao profesoru [[Nikola Koljević|Koljeviću]]: &quot;jebite Turke u [[Žepa (Rogatica)|Žepi]], u [[Srebrenica|Srebrenici]], u [[Goražde|Goraždu]].&quot;{{sfn|ICTY|2017|pages=2251–2253}}|source=-MKSJ, u svojoj presudi protiv Mladića.}}
Dana 8. novembra 1996. [[Biljana Plavšić]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]], smijenila je Mladića sa dužnosti. Nastavio je primati penziju do novembra 2005.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_GB/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|title=Serbia confirms that Mladic received pension until November|website=Balkan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20160309203739/http://balkantimes.com/cocoon/setimes/xhtml/en_gb/features/setimes/newsbriefs/2006/01/04/nb-01|archive-date=9. 3. 2016|url-status=dead|access-date=27. 7. 2008}}&lt;/ref&gt;

=== Optužnica ===
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:ICTY.JPG|mini|Zgrada [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag]]u, [[Nizozemska]].]]
Optužnica protiv Mladića podignuta je 25. jula 1995. godine.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |title=Mladić (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=29. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171129030250/http://www.icty.org/bcs/case/mladic/4#pressrel |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (24. 7. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=9. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211209074003/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/950724.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Druga optužnica, 14. novembra 1995,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |title=OPTUŽNICA PROTIV RADOVANA KARADžIĆA I RATKA MLADIĆA (14. 11. 1995) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=27. 5. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220527223515/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/951114.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; a izmijenjena optužnica donesena je 10. oktobra 2002. godine pod nazivom ''Predmet Ratko Mladić (IT-95-5/18-I) - &quot;Bosna i Hercegovina&quot; i &quot;Srebrenica&quot;''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |title=IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (10. 10. 2002) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 12. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204230157/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/mladic_021010_indictment.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Druga izmijenjena optužnica donesena je 1. juna 2011.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |title=DRUGA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (1. 6. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195409/http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/110601.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; da bi nakon nje uslijedile još dvije izmijenjene optužnice: prvo 20. oktobra te i 16. decembra 2011. godine.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=TREĆA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (20. 10. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |title=ČETVRTA IZMIJENJENA OPTUŽNICA PROTIV RATKA MLADIĆA (16. 12. 2011) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=17. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117124535/https://www.icty.org/x/cases/mladic/ind/bcs/111020.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Konačna optužnica za Ratka Mladića glasila je:

a) Dvije tačke za genocid (tačke 1 i 2):
# Ratko Mladić je počinio, planirao, podsticao, naredio i/ili pomagao i podržavao genocid nad dijelom nacionalnih, etničkih i/ili vjerskih grupa bosanskih Muslimana i/ili bosanskih Hrvata. Namjera da se te grupe djelimično unište manifestirana je na najekstremniji način u [[Foča (Republika Srpska)|Foči]], [[Ključ (općina)|Ključu]], [[Kotor-Varoš]]i, [[Prijedor]]u, [[Sanski Most|Sanskom Mostu]] i [[Vlasenica|Vlasenici]]
# Genocid
b) Pet tačaka za zločine protiv čovječnosti (tačke 3, 4, 5, 7 i 8)
# Progoni
# Istrebljenja
# Ubistva
# Deportacija
# Nehumana djela (prisilna premještanja)
c) Četiri tačke za kršenja zakona ili običaja ratovanja (tačke 6, 9, 10 i 11):
# Ubistva
# Terorisanje
# Protivpravni napadi na civile
# Uzimanje talaca.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |title=RATKO MLADIĆ (IT-09-92) |work=ICTY.org |access-date=24. 11. 2017 |archive-date=10. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171110063638/http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/bcs/cis_mladic_bcs.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Hapšenje, suđenje i presuda ===
{{Proširiti sekciju}}{{Glavni|Suđenje Ratku Mladiću}}[[Datoteka:Mladić Start of Trial.jpg|mini|Mladić na suđenju u [[Den Haag]]u, maj 2012.]]
Ratko Mladić pred [[Međunarodni sud pravde|Međunarodnim kaznenim sudom za bivšu Jugoslaviju]] u [[Den Haag|Haagu]] 22. novembra 2017. po prvostepenoj presudi je proglašen krivim za [[genocid u Srebrenici]] i druge ratne zločine u Bosni i Hercegovini i osuđen na kaznu doživotnog zatvora.&lt;ref name=&quot;REUTERS - 22. 11. 2017&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |title=Once triumphant Bosnian Serb commander Mladic reduced to frail genocide defendant |work=REUTERS |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122004803/https://www.reuters.com/article/us-warcrimes-mladic-newsmaker/once-triumphant-bosnian-serb-commander-mladic-reduced-to-frail-genocide-defendant-idUSKBN1DL2WS |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AVAZ.ba - 22. 11. 2017&quot;&gt;{{cite web |url=http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |title=Haški tribunal: Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor |work=AVAZ.ba |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122213322/http://avaz.ba/vijesti/bih/324181/haski-tribunal-ratko-mladic-osuden-na-dozivotni-zatvor |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Proglašen je krivim po 10 tačaka optužnice, a oslobođen po jednoj tački, koja se odnosila na genocid u šest općina u Bosni i Hercegovini. Konačna presuda po tačkama optužnice bila je sljedeća:&lt;ref name=&quot;BBC - 22. 11. 2017&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |title=Ratko Mladic jailed for life over Bosnia war genocide |work=[[BBC]] |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122141841/http://www.bbc.com/news/world-europe-42080090 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anadolu Agency - 22. 11. 2017&quot;&gt;{{cite web |url=http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |title=World welcomes UN court's Mladic genocide conviction |work=Anadolu Agency |language=engleski |access-date=22. 11. 2017 |archive-date=22. 11. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122153111/http://aa.com.tr/en/europe/world-welcomes-un-courts-mladic-genocide-conviction/974604 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
# Po tački 1 Vijeće nije utvrdilo da je Ratko Mladić kriv za genocid u šest općina,
# u drugoj tački i svim ostalim tačkama optužnice proglašen je krivim za genocid,
# progon i zločin protiv čovječnosti,
# istrebljenje i zločin protiv čovječnosti,
# ubistvo i zločin protiv čovječnosti,
# ubistvo, kršenje zakona i običaja ratovanja,
# deportacija i zločin protiv čovječnosti,
# nehumano i prisilno premještanje,
# terorisanje i kršenje zakona i običaja ratovanja,
# protupravni napadi na civile,
# uzimanje talaca, kršenje zakona i običaja ratovanja.&lt;ref name=&quot;REUTERS - 22. 11. 2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;AVAZ.ba - 22. 11. 2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BBC - 22. 11. 2017&quot; /&gt;

=== Privatni život i smrt ===
Mladić i njegova supruga Bosiljka imali su dvoje djece; sina Darka i kćerku Anu.&lt;ref name=&quot;NYTobit&quot;&gt;{{Cite news|last=Bilefsky|first=Dan|date=27. 8. 2026|title=Ratko Mladic, Murderous 'Butcher of Bosnia,' Dies at 83|url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html|access-date=27. 8. 2026|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=27. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260827132544/https://www.nytimes.com/2026/08/27/world/europe/ratko-mladic-dead.html}}&lt;/ref&gt;

Ana je počinila samoubistvo 1994. u 23. godini života.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thomas|first=Robert|title=The politics of Serbia in the 1990s|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1999|isbn=978-0-231-11381-6|page=199|chapter=19. The Belgrade—Pale Schism (July—August 1994)|access-date=1. 6. 2009|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6_jRhz_y5tMC&amp;pg=PA199}}&lt;/ref&gt; U srbijanskim publikacijama pojavili su se oprečni izvještaji o njenoj smrti i otkriću njenog tijela. Neki su rekli da je njeno tijelo pronađeno u njenoj krvlju poprskanoj spavaćoj sobi, drugi u obližnjem parku ili u šumi blizu [[Topčider]]skog groblja. Zaključeno je da je koristila pištolj svog oca, koji je on dobio u vojnoj školi u mladosti. Postoje i oprečna mišljenja o razlogu njenog samoubistva, a jedna od češćih teorija je da je bila pod ogromnim pritiskom javnosti jer je njen otac često bio kritikovan i kritiziran u novinama zbog svojih zločina nad civililima u BiH. Druga teorija ukazuje na smrt njenog dečka, Dragana, koji je poginuo u ratu u BiH.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|title=The graveside bench that could snare most wanted war criminal|last=Wilson|first=Peter|date=28. 2. 2006|work=The Times|access-date=1. 6. 2011|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523102905/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/european_football/article735682.ece|archive-date=23. 5. 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=hr&amp;tl=en&amp;u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|title=Why did Ratko Mladić's daughter kill herself? She took her father's gun, and a year later Srebrenica happened|date=19. 10. 2013|website=Jutarnji list|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611095205/https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=hr&amp;tl=en&amp;u=https://www.jutarnji.hr/vijesti/zasto-se-ubila-kci-ratka-mladica-uzela-je-ocev-pistolj-a-godinu-dana-kasnije-dogodila-se-srebrenica/915032/|archive-date=11. 6. 2020|url-status=live|access-date=18. 6. 2020}}&lt;/ref&gt; Historičar [[Jože Pirjevec]] podržava ovu teoriju, pišući da je ona počinila samoubistvo kako bi kaznila oca što je poslao njenog dečka da se bori na frontu i što je nije obavijestio o njegovoj smrti.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Pirjevec|first=Jože|title=Le guerre jugoslave|publisher=[[Einaudi]]|year=2001|isbn=9788858426791|chapter=5. 1994}}&lt;/ref&gt;

Umro je 27. augusta 2026. u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u, nakon više [[Moždani udar|moždanih udara]]. Imao je 84 godine.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|title=Jutarnji list - Ratni zločinac Ratko Mladić doživio moždani udar, u teškom je stanju|date=15. 4. 2026|website=www.jutarnji.hr|language=hr-hr|access-date=27. 8. 2026|archive-date=16. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416185229/https://www.jutarnji.hr/vijesti/svijet/ratko-mladic-mozdani-udar-haag-stanje-tesko-15698995|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Napomene ==
{{spisaknapomena}}

== Također pogledajte ==
* [[Suđenje Ratku Mladiću]]
* [[Spisak optuženih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]]
* [[Genocid u Bosni i Hercegovini]]
* [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini]]
* [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini]]

== Reference ==
{{Refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
{{Wikicitat}}
{{wikivijesti|Ratko Mladić osuđen na doživotni zatvor}}
* [http://www.icty.org/x/cases/mladic/cis/en/cis_mladic_en.pdf Ratko Mladić], [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|ICTY]].org
* [http://www.bbc.com/news/world-europe-13559597 Ratko Mladić] na [[BBC]]

{{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}}

{{DEFAULTSORT:Mladić, Ratko}}
[[Kategorija:Rođeni 1942.]]
[[Kategorija:Umrli 2026.]]
[[Kategorija:Biografije, Kalinovik]]
[[Kategorija:Srpski nacionalisti]]
[[Kategorija:Generali Vojske Republike Srpske]]
[[Kategorija:Generali Jugoslavenske narodne armije]]
[[Kategorija:Vojnici Vojske Republike Srpske]]
[[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Hrvatskoj]]
[[Kategorija:Osobe izručene iz Srbije]]
[[Kategorija:Osobe osuđene na doživotni zatvor od strane međunarodnih sudova i tribunala]]
[[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom]]
[[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za ratne zločine]]
[[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za zločine protiv čovječnosti]]
[[Kategorija:Srbi iz Bosne i Hercegovine osuđeni za genocid]]
[[Kategorija:Nosioci Ordena bratstva i jedinstva]]
[[Kategorija:Nosioci Ordena narodne armije]]
[[Kategorija:Nosioci Ordena za vojne zasluge]]
[[Kategorija:Nosioci Ordena Republike Srpske]]
[[Kategorija:Nosioci Ordena Karađorđeve zvijezde (Republika Srpska)]]</text>
      <sha1>lzi663e66a62b2w7ppqfbr9ik3z63ce</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Huahine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6182</id>
    <revision>
      <id>3926339</id>
      <parentid>3848546</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1229" sha1="etgbzcv23gwwggkun12wbjr8vn9waob" xml:space="preserve">[[Datoteka:Marae à Maeva.JPG|mini|desno|190x190px|Ostrvo Huahine]]
'''Huahine''' je dio [[Društvena Ostrva|Društvenih ostrva]] [[Francuska Polinezija|Francuske Polinezije]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.myislands.pl/?cat=81&amp;lang=en|title=Society Islands – myislands.pl|language=en-US|access-date=6. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Posmatrano kao cjelina, Huahine je, poslije [[Tahiti]]ja, drugo najveće u Društvenim ostrvima, a najveći u [[Zavjetrinska ostrva|Zavjetrinskim ostrvima]]. Huahine se, ustvari, sastoji od dva ostrva, [[Huahine Nui]] (Veliki Huahine) i [[Huahine Iti]] (Mali Huahine), koji su prije bili spojeni samo pješčanim nasipom pri niskoj [[Plima|plimi]], ova dva ostrva su sada spojena malim [[most]]om. Oba ostrva imaju četiri sela.
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.TahitiTourisme.com Web stranica Turističke zajednice Tahitija]
* [https://web.archive.org/web/20171022214859/http://www.huahine-tourisme.com/en/ Turistički portal o Huahineu]
* [http://www.calameo.com/read/003833304cbb315dd2363 Besplatni turistički vodič – Dvojezični francuski engleski – 2016–2017]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ostrva]]
[[Kategorija:Francuska Polinezija]]</text>
      <sha1>etgbzcv23gwwggkun12wbjr8vn9waob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1824.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6676</id>
    <revision>
      <id>3925789</id>
      <parentid>3924211</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1646" sha1="kc21rbnoisodscaeb306kq8y5cgb5du" xml:space="preserve">{{godina}}'''1824.''' (MDCCCXXIV) bila je prijestupna godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1824|title=What Happened in 1824|date=1824|website=On This Day|language=en|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja je počinjala u četvrtak po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja je počinjala u utorak po julijanskom kalendaru, 1824. godina označavanja Nove ere (CE) i Godine Gospodnje (AD), 824. godina drugog milenijuma, 24. godina 19. vijeka i 5. godina decenije 1820-ih. Početkom 1824. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Batalla_de_Ayacucho_by_Martín_Tovar_y_Tovar_(1827_-_1902).jpg|mini|250x250piksel|[[9. decembar]]: Španski komandant, general de la Serna, predaje se Sucreu u odlučujućoj [[Bitka kod Ayacuchoa|bici kod Ayacucha]] u Peruu.]]

== Rođeni ==
* [[2. mart]] – [[Bedřich Smetana]], češki kompozitor i dirigent
* [[12. mart]] – [[Gustav Kirchhoff]], njemački fizičar i hemičar
* [[27. juli]] – [[Alexandre Dumas (sin)]], francuski književnik
* [[4. septembar]] – [[Anton Bruckner]], austrijski orguljaš i kompozitor

== Umrli ==
* [[26. januar]] – [[Théodore Géricault]], francuski slikar
* [[7. mart]] – [[Ludwig Wilhelm Gilbert]], njemački fizičar i hemičar
* [[19. april]] – [[George Gordon Byron]], engleski pjesnik
* [[16. septembar]] – [[Luj XVIII, kralj Francuske|Luj XVIII]], kralj Francuske

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|1824}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>kc21rbnoisodscaeb306kq8y5cgb5du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1825.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6677</id>
    <revision>
      <id>3925788</id>
      <parentid>3924212</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1715" sha1="izr4laljrhwibmc5hegtcy78b153h54" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1825.''' (MDCCCXXV) je bila uobičajena godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1825|title=What Happened in 1825|date=1825|website=On This Day|language=en|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru, 1825. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 825. godina 2. milenija, 25. godina 19. stoljeća i šesta godina 1820-ih. Od početka 1825. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.
[[Datoteka:Kolman_decembrists.jpg|mini|[[14. decembar]]: [[Decembristička pobuna|Pobuna decembrista]]]]
[[Datoteka:08303_cathédrale_de_reims.jpg|mini|29. maj: [[Krunisanje Karla X]] u [[Reims Cathedral|katedrali u Reimsu]].|lijevo]]
[[Datoteka:Capture_of_the_El_Mosquito.jpg|mini|2. mart: [[Zarobljavanje Anne|Uhvaćena]] je gusarska [[Slup|špica]] ''Anne''.|lijevo]]

== Događaji ==
* [[25. februar]] - Usvojena [[zastava Perua]]
* [[4. mart]] - [[John Quincy Adams]] postao 6. predsjednik SAD-a

== Rođeni ==
* [[25. mart]] - [[Johann Strauss mlađi]], bečki kompozitor lagane muzike
* [[25. oktobar]] – [[Johann Strauss mlađi]], bečki [[kompozitor]]
* [[29. novembar]] - [[Jean-Martin Charcot]], francuski neurolog
* [[Jovan Sundečić]], bosanskohercegovački i srpski pjesnik

== Umrli ==
* [[7. maj]] - [[Antonio Salieri]], italijanski kompozitor i dirigent
* [[1. decembar]] - Umro [[Rusija|ruski]] [[car]] [[Aleksandar I, car Rusije|Aleksandar I Pavlovič Romanov.]]
{{Commonscat|1825|1825.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>izr4laljrhwibmc5hegtcy78b153h54</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6986</id>
    <revision>
      <id>3925778</id>
      <parentid>3924347</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Svjetsko prvenstvo 2026. */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="100056" sha1="ixqscblw1coos97rd6luf3g0x3nw4wu" xml:space="preserve">{{dobar članak}}
{{Infokutija nogometna reprezentacija
| Naziv           = Nogometna reprezentacija&lt;br&gt;Bosne i Hercegovine
| Logo            = Logo Nogometnog Saveza BiH 2013.png
| Nadimak         = ''[[Husein-kapetan Gradaščević|Zmajevi]]''&lt;br&gt;''[[Bosanski ljiljan (simbol)|Zlatni ljiljani]]''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.topendsports.com/sport/soccer/team-nicknames.htm |title=Football Team Nicknames |work=topendsports.com |access-date= 23. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;
| Federacija      = [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|N/FSBiH]]
| Konfederacija   = [[UEFA]]
| Selektor        = [[Sergej Barbarez]]
| Najviše nastupa = [[Edin Džeko]] (151)&lt;ref name=&quot;Edin Džeko&quot; /&gt;
| Najbolji strijelac = Edin Džeko ([[Spisak međunarodnih golova Edina Džeke|73]])&lt;ref name=&quot;Edin Džeko&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/dzeko-intlg.html |title=Edin Džeko |work=[[RSSSF]].com |access-date= 23. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;
| Trenutni kapiten = Edin Džeko
| FIFA trigram    = BiH
| FIFA rang       = {{FIFA-ina svjetska rang lista|61|rast|3|juli 2026}}
| Najveći FIFA rang = 13 {{Malo|(august 2013)}}&lt;ref name=&quot;FIFA rang lista za Bosnu i Hercegovinu&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/BIH |title=FIFA rang lista za Bosnu i Hercegovinu |work=FIFA.com |access-date=13. 1. 2022 |archive-date=13. 11. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004154434/http://www.fifa.com/associations/association=bih/ranking/gender=m/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Najniži FIFA rang = 173 {{Malo|(septembar 1996)}}&lt;ref name=&quot;FIFA rang lista za Bosnu i Hercegovinu&quot;/&gt;
| uzorak_lr1      = _bih26
| uzorak_t1       = _bih26h
| uzorak_dr1      = _bih26
| uzorak_š1       = 
| uzorak_č1       = _bih26hl
| lijeva ruka1    = 001970
| tijelo1         = 001970
| desna ruka1     = 001970
| šorc1           = 001970
| čarape1         = 001970
| uzorak_lr2      = _bih26
| uzorak_t2       = _bih26a
| uzorak_dr2      = _bih26
| uzorak_š2       = 
| uzorak_č2       = _bih26al
| lijeva ruka2    = 001970
| tijelo2         = FFFFFF
| desna ruka2     = 001970
| šorc2           = FFFFFF
| čarape2         = FFFFFF
| Prva utakmica   = '''Neslužbena'''&lt;br&gt;'''{{ZD|SR HRV}} [[Nogometna reprezentacija Hrvatske|NR Hrvatska]]''' 6&amp;ndash;1 '''{{ZD|SR BIH}} NR Bosna i Hercegovina'''&lt;br&gt; {{Malo|([[Beograd]], [[Demokratska Federativna Jugoslavija|DFJ]]; 3. septembar 1945)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.exyufudbal.in.rs/statistika/prva-liga/17-prva-liga-sfrj/5-1945#detalji-utakmice-hrvatska-bosna-i-hercegovina |archive-url=https://web.archive.org/web/20180605211935/http://www.exyufudbal.in.rs/statistika/prva-liga/17-prva-liga-sfrj/5-1945#detalji-utakmice-hrvatska-bosna-i-hercegovina |url-status=dead |archive-date=5. 6. 2018 |work=exyufudbal.in.rs |title=1945 |access-date=17. 5. 2020}}&lt;/ref&gt;}}&lt;br&gt;'''{{NOG|IRN}}''' 1&amp;ndash;3 '''{{NOG-D|BIH|1992}}'''&lt;br&gt; {{Malo|([[Teheran]], [[Iran]]; 6. juni 1993)}}&lt;br&gt;'''Službena'''&lt;br&gt;'''{{NOG|ALB}}''' 2&amp;ndash;0 '''{{NOG-D|BIH|1992}}'''&lt;br&gt; {{Malo|([[Tirana]], [[Albanija]]; 30. novembar 1995)&lt;ref name=&quot;Despite its inescapable past, Bosnia-Herzegovina writes new chapter&quot;&gt;{{cite web|title=Despite its inescapable past, Bosnia-Herzegovina writes new chapter|work=sportsillustrated.cnn.com|author=Jonathan Wilson|date=1. 5. 2014|url=https://si.com/more-sports/2014/05/01/bosnia-herzegovina-world-cup-dzeko-yugoslavia}}&lt;/ref&gt;}}
| Najveća pobjeda = '''{{NOG|BIH}}''' 7&amp;ndash;0 '''{{NOG-D|EST}}'''{{Malo|([[Zenica]], [[Bosna i Hercegovina]]; 10. septembar 2008)}}&lt;br&gt;
'''{{NOG|LIH}}''' 1&amp;ndash;8 '''{{NOG-D|BIH}}'''&lt;br&gt;{{Malo|([[Vaduz]], [[Lihtenštajn]]; 7. septembar 2012)}}
| Najveći poraz   = '''{{NOG|NJE}}''' 7&amp;ndash;0 '''{{NOG-D|BIH}}'''&lt;br&gt;{{Malo|([[Freiburg]], [[Njemačka]]; 16. novembar 2024)}}
| Broj učestvovanja na SP = 2
| Prvo učestvovanje na SP = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|2014]]
| Najbolji rezultat na SP = Šesnaestina finala ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|2026]])
| Broj učestvovanja na EP = 
| Prvo učestvovanje na EP = 
| Najbolji rezultat na EP = 
| Stadion         = [[Bilino polje]]
| veb-sajt        = {{URL|nfsbih.ba}}
}}
'''Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine''' predstavlja [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] na međunarodnim nogometnim takmičenjima i pod kontrolom je [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]]. Reprezentacija je nastala nakon [[Dan nezavisnosti Bosne i Hercegovine|proglašavanja nezavisnosti]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]] od [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije]] 1992. Od 1996. nastupa u takmičenjima koja organiziraju [[FIFA]] i [[UEFA]].

Reprezentacija je [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2014 (UEFA) - grupa G|zauzela prvo mjesto u svojoj kvalifikacijskoj grupi]] 2013. za predstojeće [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]], njen najbolji rezultat na turniru trenutno, postigavši ​​svoj najviši [[FIFA-ina svjetska rang lista za muškarce|FIFA rang]] (13).&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/san-ispunjen-bosna-i-hercegovina-na-svjetskom-prvenstvu/115839|title=San ispunjen: Bosna i Hercegovina na Svjetskom prvenstvu!|website=sportsport.ba|date=15. 10. 2013|access-date=2. 6. 2018|language=bs|archive-date=6. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181006194935/https://sportsport.ba/fudbal/san-ispunjen-bosna-i-hercegovina-na-svjetskom-prvenstvu/115839|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/historijski-rezultat-zmajevi-13-na-fifa-inoj-rang-listi/130808031|title=Historijski rezultat: Zmajevi 13. na FIFA-inoj rang listi|website=klix.ba|date=8. 8. 2013|access-date=12. 11. 2018|language=bs|archive-date=13. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113030025/https://www.klix.ba/sport/nogomet/historijski-rezultat-zmajevi-13-na-fifa-inoj-rang-listi/130808031|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Još nije učestvovala na [[Evropsko prvenstvo u nogometu|Evropskom prvenstvu]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/tako-blizu-a-tako-daleko/26939|title=Tako blizu, a tako daleko|website=sportsport.ba|date=18. 11. 2009|access-date=12. 11. 2018|language=bs|archive-date=15. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015153119/https://sportsport.ba/fudbal/tako-blizu-a-tako-daleko/26939|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/evropsko-prvenstvo-ipak-samo-pusti-san/68272|title=Evropsko prvenstvo, ipak, samo pusti san|website=sportsport.ba|date=15. 11. 2011|access-date=12. 11. 2018|language=bs|archive-date=13. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025809/https://sportsport.ba/fudbal/evropsko-prvenstvo-ipak-samo-pusti-san/68272|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
{{Glavni|Historija nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine|Nogomet u Bosni i Hercegovini}}
[[Datoteka:20150331_2028_AUT_BIH_2186.jpg|desno|mini|280x280piksel|Reprezentacija Bosne i Hercegovine na prijateljskoj utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Austrije|Austrije]] 2015.]]
Bosna i Hercegovina je u posljednje vrijeme bilježila stalan uspon na međunarodnoj [[nogomet]]noj sceni. Historijski gledano, uspjeli su se više puta plasirati u baraž i kvalifikovati se na dva [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetska prvenstva]]. Najčešće, tim postiže solidne rezultate u kvalifikacijama i bori se za prvo mjesto. Od [[Stvaranje Jugoslavije|1920.]] do [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine|1992]], igrači su nastupali za [[Nogometna reprezentacija Jugoslavije|Jugoslaviju]], ali nakon izbijanja [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] i nezavisnosti, iz pepela se izdigla nova nogometna nacija.

U ranom periodu, Bosna i Hercegovina je morala čekati do [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 1998 (UEFA) - grupa 1|kvalifikacija za Svjetsko prvenstvo 1998.]] kako bi se pokušala plasirati na neko veliko takmičenje. Završila je na četvrtom mjestu u grupi u kojoj su bile [[Nogometna reprezentacija Grčke|Grčka]], [[Nogometna reprezentacija Danske|Danska]], [[Nogometna reprezentacija Hrvatske|Hrvatska]] i [[Nogometna reprezentacija Slovenije|Slovenija]]. Nakon toga uslijedilo je daljnje razočarenje lošim rezultatima u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2000 - grupa 9|kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 2000]], kao i na [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2002 (UEFA) - grupa 7|Svjetskom prvenstvu 2002]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.klix.ba/sport/nogomet/prije-16-godina-bih-je-igrala-sa-grckom-u-kalamati/121012128#3|title=Prije 16 godina BiH je igrala sa Grčkom u Kalamati|last=Fuad Krvavac|date=12. 10. 2012|website=klix.ba|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20130123020634/http://www.klix.ba/sport/nogomet/prije-16-godina-bih-je-igrala-sa-grckom-u-kalamati/121012128#3|archive-date=23. 1. 2013|url-status=live|access-date=12. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=U3JBhovWV4k|title=Naša brazilska priča (Our Brazil Story)|last=Al Jazeera Balkans|date=15. 6. 2014|website=Sabahudin Topalbećirević|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20251027035747/https://www.youtube.com/watch?v=U3JBhovWV4k#t=1098|archive-date=27. 10. 2025|url-status=bot: unknown|access-date=18. 6. 2014}}&lt;/ref&gt;

Nakon ovog ranog perioda, Bosna i Hercegovina se vrlo približila direktnoj [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2004 - grupa 2|kvalifikaciji]] za svoje prvo veliko takmičenje, [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2004|Evropsko prvenstvo 2004]], ali je za dlaku promašila pobjedu protiv Danske, postigavši samo jedan gol za neriješen rezultat.&lt;ref name=&quot;Uefa.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b312dc669-427a01210a26-1000--denmark-do-just-enough/|title=Denmark do just enough|last=Uefa.com|date=12. 10. 2003|publisher=UEFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603172905/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1579/match=69314/postmatch/report/index.html#denmark+just+enough|archive-date=3. 6. 2013|url-status=live|access-date=12. 10. 2003}}&lt;/ref&gt; Nije uspjela ni ostvariti uspjeh u [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2006 (UEFA) – grupa 7|kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo 2006]], uprkos tome što je bila neporažena kod kuće, niti u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008 - grupa C|kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 2008]], gdje ih je loša domaća forma koštala poraza. Nakon toga, doživjela je dvostruki poraz, dva puta ispadajući u baražu od [[Nogometna reprezentacija Portugala|Portugala]], prvo ukupnim rezultatom 2-0 u [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2010 (UEFA) - baraž|odlučujućoj utakmici za Svjetsko prvenstva 2010]], a zatim ukupnim rezultatom 6-2 u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - baraž|odlučujućoj utakmici za Evropsko prvenstvo 2012]].&lt;ref name=&quot;Spain - Bosnia-Herzegovina Match Report WC Q 2006&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary=8071/matches/match=36663/report.html|title=Spain&amp;nbsp;– Bosnia-Herzegovina Match Report WC Q 2006|last=uefa|date=8. 6. 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212083646/http://www.fifa.com/worldcup/archive/germany2006/preliminaries/preliminary%3D8071/matches/match%3D36663/report.html|archive-date=12. 12. 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1785745/index.html|title=First-half flurry sees Bosnia-Herzegovina cruise|last=fifa.com|date=16. 10. 2012|website=fifa.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018185836/http://www.fifa.com/worldcup/preliminaries/news/newsid=1785745/index.html|archive-date=18. 10. 2012|url-status=dead|access-date=16. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.goal.com/en-us/news/67/world-cup/2013/10/15/4335794/bosnia-herzegovina-qualifies-for-first-world-cup|title=Bosnia-herzegovina qualifies for first world cup|date=15. 10. 2013|website=Goal.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020115014/http://www.goal.com/en-us/news/67/world-cup/2013/10/15/4335794/bosnia-herzegovina-qualifies-for-first-world-cup|archive-date=20. 10. 2013|url-status=live|access-date=16. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;

=== Svjetsko prvenstvo 2014. ===
{{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 - grupa F}}

Bosna i Hercegovina se kvalifikovala na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]], svoj prvi veliki turnir, pobjedom nad [[Nogometna reprezentacija Litvanije|Litvanijom]] u oktobru 2013.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=16. 10. 2013|title=Veliko slavlje nakon istorijskog uspjeha: Fudbaleri BiH idu u Brazil|url=https://slobodnaevropa.org/a/istorijski-uspjeh-pobjedom-u-litvaniji-bih-se-plasirala-na-sp-u-brazilu/25137949.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119032103/https://www.slobodnaevropa.org/a/istorijski-uspjeh-pobjedom-u-litvaniji-bih-se-plasirala-na-sp-u-brazilu/25137949.html|archive-date=19. 11. 2018|access-date=11. 11. 2013|work=slobodnaevropa.org|language=bs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cite magazine&quot;&gt;{{Cite magazine}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=14. 10. 2013|title=European World Cup qualifying: Bosnia-Hercegovina reach Brazil|url=https://www.bbc.com/sport/football/24517475|access-date=17. 6. 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2013/10/15/sport/world-cup-football-brazil/index.html|title=World Cup joy for Bosnia as fairytale ending comes true|date=15. 10. 2013|website=CNN|language=en|access-date=17. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; Uspjeli su završiti na trećem mjestu u grupi u kojoj su bili [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentina]], [[Nogometna reprezentacija Nigerije|Nigerija]] i [[Nogometna reprezentacija Irana|Iran]]. Prvu utakmicu izgubili su protiv Argentine 2:1, gdje je prvi gol u historiji zabio [[Vedad Ibišević]].&lt;ref&gt;{{Cite news|date=30. 12. 2014|title=BiH će 2014. godinu pamtiti po historijskom nastupu na Svjetskom prvenstvu|url=https://reprezentacija.ba/18177-bih-ce-2014-godinu-pamtiti-po-historijskom-nastupu-na-svjetskom-prvenstvu|archive-url=https://web.archive.org/web/20150108082853/http://reprezentacija.ba/18177-bih-ce-2014-godinu-pamtiti-po-historijskom-nastupu-na-svjetskom-prvenstvu|archive-date=8. 1. 2015|access-date=31. 12. 2014|work=reprezentacija.ba|language=bs}}&lt;/ref&gt; Drugu utakmicu ih je pobijedila Nigerija rezultatom 1-0, koju je pratila kontroverza nakon pogrešno poništenog gola [[Edin Džeko|Edina Džeke]] u prvom poluvremenu.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=22. 6. 2014|title=Tuga među reprezentativcima BiH: Poništen nam je čist gol, oprostiti se časno od SP|url=https://reprezentacija.ba/10452-tuga-medu-reprezentativcima-bih-ponisten-nam-je-cist-gol-oprostiti-se-casno-od-sp|archive-url=https://web.archive.org/web/20140629065010/http://reprezentacija.ba/10452-tuga-medu-reprezentativcima-bih-ponisten-nam-je-cist-gol-oprostiti-se-casno-od-sp|archive-date=29. 6. 2014|access-date=22. 6. 2014|work=reprezentacija.ba|language=bs}}&lt;/ref&gt; Posljednju utakmicu i prvu pobjedu na velikom turniru ostvarili su protiv Irana rezultatom 3–1.

{{Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 - grupa F}}
{{Football squad on pitch|align=right|GK=[[Asmir Begović|Begović]]|RB=[[Mensur Mujdža|Mujdža]]|RCB=[[Ermin Bičakčić|Bičakčić]]|LCB=[[Emir Spahić|Spahić]] ([[Kapiten (nogomet)|c]])|LB=[[Sead Kolašinac|Kolašinac]]|RCM=[[Muhamed Bešić|Bešić]]|LCM=[[Miralem Pjanić|Pjanić]]|AM=[[Zvjezdan Misimović|Misimović]]|RW=[[Izet Hajrović|Hajrović]]|LW=[[Senad Lulić|Lulić]]|CF=[[Edin Džeko|Džeko]]|caption=Početna postava Bosne i Hercegovine na njihovoj prvoj utakmici na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetskom prvenstvu]] protiv [[Nogometna reprezentacija Argentine|Argentine]].}}

U [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2016 - grupa B|kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo 2016]], Bosna i Hercegovina je završila na trećem mjestu, iza [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgije]] i [[Nogometna reprezentacija Velsa|Velsa]]. Nakon lošeg početka kvalifikacija, iznenađujućim porazom od 2-1 kod kuće od [[Nogometna reprezentacija Kipra|Kipra]] i osvojenih samo dva boda u četiri utakmice, [[Safet Sušić]] je smijenjen, a zamijenio ga je [[Mehmed Baždarević]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d7f85b64479-83a33d29f5db-1000--susic-tenure-ends-with-bosnia-and-herzegovina/|work=[[UEFA]]|last=Fuad Krvavac|title=Sušić tenure ends with Bosnia and Herzegovina|date=17. 11. 2014|access-date=17. 11. 2014|location=Sarajevo|archive-date=29. 12. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141229145504/http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/news/newsid=2183916.html#safet+susic+tenure+ends+with+bosnia+herzegovina}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2014/11/17/6242561/susic-sacked-by-bosnia-herzegovina|work=goal.com|last=Jack Davies|title=Susic sacked by Bosnia-Herzegovina|date=17. 11. 2014|access-date=17. 11. 2014|archive-date=20. 11. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141120060821/http://www.goal.com/en-us/news/1956/europe/2014/11/17/6242561/susic-sacked-by-bosnia-herzegovina}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-bosnia-susic-idUKKCN0J124220141117|work=uk.reuters.com|last=Maja Zuvela|title=Bosnia sack coach Susic after Israel fiasco|date=17. 11. 2014|access-date=17. 11. 2014|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305203228/http://uk.reuters.com/article/uk-soccer-bosnia-susic-idUKKCN0J124220141117}}&lt;/ref&gt;

Nakon sporog početka, igra reprezentacije se dramatično poboljšala, sa pet pobjeda u preostalih šest utakmica, uključujući pobjede nad Velsom i [[Nogometna reprezentacija Izraela|Izraelom,]] uz tri utakmice bez primljenog gola. Međutim, na kraju se nisu uspjeli kvalifikovati nakon [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2016 - baraž|dvomeča baraža]] sa [[Nogometna reprezentacija Irske|Republikom Irskom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/Draws/02/26/73/74/2267374_DOWNLOAD.pdf|title=Fixture List – Centralised friendlies|date=28. 7. 2017|publisher=[[UEFA]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170908053009/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/Draws/02/26/73/74/2267374_DOWNLOAD.pdf|archive-date=8. 9. 2017|url-status=live|access-date=5. 10. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/0253-0d80bcc85fde-b0beb05a59fb-1000--walters-double-takes-ireland-to-uefa-euro-2016/|last=uefa.com|title=Walters double takes Ireland to UEFA EURO 2016|date=16. 11. 2015|access-date=16. 11. 2015|archive-date=17. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117200245/http://www.uefa.com/uefaeuro/qualifiers/season=2016/matches/round=2000447/match=2018082/postmatch/report/index.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://au.eurosport.com/football/euro-qualification/2016/jon-walters-double-sends-jubilant-ireland-to-finals_sto4991451/story.shtml|last=eurosport.com|title=Walters strikes twice to send jubilant Ireland to Euro 2016|date=16. 11. 2015|access-date=16. 11. 2015}}&lt;/ref&gt; Bosna i Hercegovina nije uspjela da se plasira na dva uzastopna Svjetska prvenstva nakon što se nije uspjela [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2018 (UEFA) - grupa H|kvalifikovati]] za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetsko prvenstvo 2018]].

Reprezentacija je osvojila svoju grupu [[UEFA Liga nacija 2018/2019 – liga B|UEFA Lige nacija 2018/2019]] i osigurala mjesto [[UEFA Liga nacija 2020 - baraž|u baražu]] za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2020.|kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2020]]. Ipak, završili su na četvrtom mjestu u svojoj [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2020 – grupa J|kvalifikacijskoj grupi]] sa selektorom [[Robert Prosinečki|Robertom Prosinečkim]], propustivši direktne kvalifikacije i ušavši u baraž,&lt;ref name=&quot;Cite magazine&quot;/&gt; a s novim selektorom [[Dušan Bajević|Dušanom Bajevićem]], na kraju su propustili još jedno Evropsko prvenstvo nakon što su izgubili od [[Nogometna reprezentacija Sjeverne Irske|Sjeverne Irske]] na jedanaestercima.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sterling|first=Mark|title=Northern Ireland beat Bosnia on penalties|url=https://www.bbc.com/sport/football/51955715|access-date=26. 4. 2024|work=BBC Sport|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Završili su na posljednjem mjestu Grupe 1 u [[UEFA Liga nacija 2020/2021 – liga A|UEFA Ligi nacija A 2020/2021]], čime su ispali u [[UEFA Liga nacija 2022/2023 – liga B|UEFA Ligu nacija B 2022/2023]].

Nakon nekoliko godina razočaranja, [[Bugarska|Bugarin]] [[Ivajlo Petev]] imenovan je za novog selektora reprezentacije Bosne i Hercegovine, što je prvi put da selektor Bosne i Hercegovine nije iz država [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.barrons.com/news/bulgarian-petev-takes-over-as-bosnia-coach-01611249005|title=Bulgarian Petev Takes Over As Bosnia Coach|website=Barron's|language=en-US|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt; U svojoj prvoj sezoni pod Petevom, Bosna i Hercegovina je izvučena u grupu sa prvacima [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2018.|Svjetskog prvenstva 2018,]] [[Nogometna reprezentacija Francuske|Francuskom]], i održala je šanse za kvalifikacije do posljednje dvije utakmice; na kraju se nije uspjela kvalificirati za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2022.|Svjetsko prvenstvo 2022]]. Također je predvodio tim do osvajanja Grupe 3 [[UEFA Liga nacija 2022/2023 – liga B|Lige nacija B UEFA-e 2022/2023]], čime su osigurali plasman u [[UEFA Liga nacija 2024/2025 – liga A|Ligu nacija A UEFA-e 2024-25]] i osigurali mjesto u doigravanju za [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024.|kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2024.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://terrikon.com/en/posts/413878|title=Nations League: Bosnia is promoted to Division A|website=Football Livescore, standings, results|language=en|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt; Doživjeli su razočaranje u svojoj [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024 – grupa J|kvalifikacijskoj grupi za Evropsko prvenstvo]] u kojoj su tri selektora: [[Faruk Hadžibegić]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/sports-fifa-world-cup-bosnia-and-herzegovina-433117ed496de2b45569becd345f3fd8|title=Faruk Hadzibegic returns as Bosnia coach|date=4. 1. 2023|website=AP News|language=en|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/bosnia-faruk-hadzibegic-6b486ad463db38744237f01c10bbfa27|title=Bosnia-Herzegovina coach out after 4 games in charge of the national soccer team|date=23. 6. 2023|website=AP News|language=en|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt; [[Meho Kodro]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/meho-kodro-is-the-new-coach-of-the-bih-national-football-team/|title=Meho Kodro is the new Coach of the BiH National Football Team|date=3. 8. 2023|website=Sarajevo Times|language=en-US|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.nogomania.com/read/Former-Bosnia-and-Herzegovina-coach-Meho-Kodro-I-was-dismissed-without-any-arguments-or-criteria|title=Former Bosnia and Herzegovina coach Meho Kodro: 'I was dismissed without any arguments or criteria'|website=Nogomania|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt; i [[Savo Milošević]] ostvarili samo po jednu pobjedu za ukupno 9 bodova i ušli u [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2024 - baraž|baraž]]. Izgubili su od [[Nogometna reprezentacija Ukrajine|Ukrajine]] rezultatom 2-1, te se nisu uspjeli kvalificirati za [[Evropsko prvenstvo u nogometu 2024.|Evropsko prvenstvo 2024.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eurosport.com/football/euro/2024/euro-2024-ukraine-stage-dramatic-comeback-against-bosnia-herzegovina-to-edge-closer-to-qualification_sto10072460/story.shtml|title=Euro 2024: Ukraine stage dramatic comeback against Bosnia and Herzegovina to edge closer to qualification|date=21. 3. 2024|website=Eurosport|language=en|access-date=26. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Svjetsko prvenstvo 2026. ===
{{Glavni|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – grupa B}}
Pod vodstvom svog novog selektora, bivšeg kapitena reprezentacije [[Sergej Barbarez|Sergeja Barbareza]], Bosna i Hercegovina je vrlo dobro igrala u svojoj [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2026 (UEFA) - grupa H|kvalifikacijskoj grupi za Svjetsko prvenstvo 2026]]. Nakon pobjede nad [[Nogometna reprezentacija Rumunije|Rumunijom]] kod kuće 15. novembra,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://avaz.ba/sport/nogomet/1006817/zmajevi-slavili-nakon-preokreta-u-zenici-i-osigurali-minimalno-baraz-za-direktan-plasman-na-sp-potrebna-pobjeda-u-becu|title=Zmajevi slavili nakon preokreta u Zenici i osigurali minimalno baraž: Za direktan plasman na SP potrebna pobjeda u Beču|work=avaz.ba|date=15. 11. 2025|access-date=16. 11. 2025|language=bs}}&lt;/ref&gt; Barbarezova ekipa je morala pobijediti [[Nogometna reprezentacija Austrije|Austriju]] tri dana kasnije u posljednjoj utakmici grupe kako bi se direktno kvalifikovala za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo]]. Uprkos vodstvu od 1:0 do 77. minute, utakmica je završena neriješeno. Kao rezultat toga, Barbarezova ekipa je završila druga u grupi, dva boda iza Austrije, osiguravši mjesto u [[Kvalifkacije za Svjetsko prvenstvo 2026 (UEFA) – baraž|baražu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/nogomet/navijaci-bih-okupirali-bec/|title=Tok susreta Austrija 1-1 BiH: Zmajevi ostali bez plasmana na Svjetsko prvenstvo|last=Esmir Kunić|date=18. 11. 2025|publisher=[[N1 (TV channel)|N1]]|language=bs|access-date=18. 11. 2025}}&lt;/ref&gt; U doigravanju pobijedili su [[Nogometna reprezentacija Velsa|Vels]] i [[Nogometna reprezentacija Italije|Italiju]] na jedanaestercima, kvalifikujući se drugi put na Svjetsko prvenstvo.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.uefa.com/european-qualifiers/news/02a3-2047c06e29c6-0a8f1c84272a-1000--bosnia-and-herzegovina-1-1-italy-4-1-on-pens-hosts-win-2026/|title=Bosnia and Herzegovina 1-1 Italy highlights (4-1 on pens): Hosts win 2026 World Cup play-off final shoot-out|date=31. 3. 2026|publisher=UEFA}}&lt;/ref&gt;

{{Sklopiva nogometna kutija
| runda      = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - baraž|UEFA finale baraža]]
| datum      = 31. mart 2026.
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]])
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 1–1
| izvještaj  = [https://www.fifa.com/en/match-centre/match/520/288329/288341/400021427 Izvještaj (FIFA)]&lt;br&gt;[https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2047082/ Izvještaj (UEFA)]
| tim2       = {{NOG|ITA}}
| golovi1    = *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|79}}
| golovi2    = *[[Moise Kean|Kean]] {{gol|15}}
| jedanaesterci1    = 
*[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{pengol}} 
*[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{pengol}} 
*[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{pengol}} 
*[[Esmir Bajraktarević|Bajraktarević]] {{pengol}} 
| jedanaesterci2    = 
*{{penpromašaj}} [[Pio Esposito|Esposito]]
*{{pengol}} [[Sandro Tonali|Tonali]]
*{{penpromašaj}} [[Bryan Cristante|Cristante]]
| jedanaesterci = 4–1
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 9.500 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/newsfiles/EURO/2026/2047082_FR.pdf |title=Full Time Report KO Play-offs – Bosnia and Herzegovina v Italy |publisher=UEFA |date=31. 3. 2026 |access-date=31. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;
| sudac      = [[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]])
}}
Na prvenstvu je završila na trećem mjestu sa četiri boda nakon pobjede nad [[Nogometna reprezentacija Katara|Katarom]] (osvajačem [[AFC Azijski kup 2023.|Azijskog kupa AFC 2023]]), kao jedna od [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Poredak trećeplasiranih|osam najboljih trećeplasiranih ekipa]],&lt;ref name=&quot;regulations&quot;&gt;{{Cite web|url=https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf|title=FIFA World Cup 2026 Regulations|date=maj 2025|publisher=FIFA|archive-url=https://web.archive.org/web/20250623212158/https://digitalhub.fifa.com/m/636f5c9c6f29771f/original/FWC2026_regulations_EN.pdf|archive-date=23. 6. 2025|url-status=live|access-date=7. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; što im je omogućilo plasman u nokaut fazu.

{{Tabele grupa Svjetskog prvenstva u nogometu 2026.|Grupa B}}

{{Također pogledajte|Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza}}

U šesnaestini finala, Bosna i Hercegovina je igrala sa [[Nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|nogometnom reprezentacijom Sjedinjenih Američkih Država]]. U 45. minuti, SAD su povele kada je [[Folarin Balogun]] postigao gol niskim udarcem lijevom nogom ispod bosanskohercegovačkog golmana [[Nikola Vasilj|Nikole Vasilja]] unutar kaznenog prostora, nakon što je lopta skrenula prema njemu od [[Malik Tillman|Malika Tillmana]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.foxnews.com/sports/usa-advances-world-cup-controversial-red-card-vs-bosnia-herzegovina|title=USA advances in World Cup after controversial red card vs Bosnia and Herzegovina|last=Thompson|first=Scott|date=1. 7. 2026|website=Foxnews.com|access-date=17. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; U 64. minuti, Balogun je isključen direktnim crvenim kartonom nakon ozbiljnog starta u list [[Tarik Muharemović|Tarika Muharemovića]]. Uprkos brojčanoj nadmoći, BiH se mučila da iskoristi svoju prednost, prije nego što je Malik Tillman doveo do 2-0 u 82. minuti kada je postigao gol iz slobodnog udarca, desnom nogom sa lijeve strane kaznenog prostora, koji je završio u lijevoj strani mreže nakon što golman Nikola Vasilj nije uspio odbraniti udarac, osiguravši tako pobjedu [[Amerikanci|Amerikanaca]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/live/cx2j51v3veet|title=United States 2 Bosnia 0|date=1. 7. 2026|website=BBC Sport|access-date=2. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Sklopiva nogometna kutija
| runda      = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|Svjetsko prvenstvo 2026 – nokaut-faza]]
| datum      = 1. juli 2026.
| vrijeme    = {{UTZ|17:00|−7}}
| tim1       = {{NOG-D|USA|ime=SAD}}
| rezultat   = 2–0
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| izvještaj  = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524
| golovi1    =
| golovi2    = 
*[[Folarin Balogun|Balogun]] {{gol|45}}
*[[Malik Tillman|Tillman]] {{gol|82}}
| lokacija   = [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]], Sjedinjene Američke Države
| stadion    = [[Levi's stadion]]
| gledalaca  = 68.827
| sudac      = [[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]])
}}
== Slika ekipe ==
=== Nadimak ===
Popularni nadimak svih bosanskohercegovačkih sportskih reprezentacija je ''Zmajevi'', koji je popularizirao sportski TV komentator [[Mustafa Mijajlović]] tokom kvalifikacijske utakmice za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010.|Svjetsko prvenstvo 2010.]] između [[Nogometna reprezentacija Belgije|Belgije]] i Bosne i Hercegovine (2-4) 28. marta 2009.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|title=BH Zmajevi|url=http://www.bhdragons.com/|publisher=bhdragons.com|access-date=19. 1. 2014|location=USA|format=website}}&lt;/ref&gt; Općenito se slažu među sportskim navijačima iz Bosne i Hercegovine da ovaj nadimak ima historijski kontekst, jer se smatra aluzijom na poznatog bosanskohercegovačkog vojskovođe [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] [[Husein-kapetan Gradaščević|Huseina-kapetan Gradaščevića]], koji se borio za [[Pokret za autonomiju Bosne|autonomiju Bosne]] i koji je bio poznat kao &quot;Zmaj od Bosne&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U domaćim i stranim medijima, ponekad se nazivaju ''Zlatni ljiljani'', što je bio originalni nadimak koji su navijači dali svim nacionalnim reprezentacijama zemlje nakon nezavisnosti, a odnosio se na tadašnje [[Simboli Republike Bosne i Hercegovine|službene državne simbole]] (zastavu i grb), koji su se sami odnosili na ''[[Ljiljan (simbol)|Fleur-de-lis]]'', historijski državni simbol koji se nalazio na grbu vladajuće bosanske srednjovjekovne [[Kotromanići|dinastije Kotromanić]].&lt;ref name=&quot;Zlatni ljiljani&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=1046853.html|title=Golden Lilies blossoming|date=9. 4. 2009|publisher=FIFA.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708205510/http://www.fifa.com/worldfootball/ranking/news/newsid=1046853.html|archive-date=8. 7. 2014|url-status=dead|access-date=10. 10. 2009}}&lt;/ref&gt;

=== Stadioni ===
Trenutno, nogometna repreznetacija koristi [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]] kao svoj domaći teren,&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/na-danasnji-dan-1972-godine-otvoren-je-stadion-bilino-polje/115094|title=Na današnji dan 1972. otvoren je stadion Bilino Polje|website=sportsport.ba|date=4. 10. 2013|access-date=5. 10. 2013|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215517/https://sportsport.ba/fudbal/na-danasnji-dan-1972-godine-otvoren-je-stadion-bilino-polje/115094|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/zenica-dobiva-moderan-stadion/68457|title=Zenica dobija moderan stadion|website=sportsport.ba|date=18. 11. 2011|access-date=19. 11. 2011|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015220758/https://sportsport.ba/fudbal/zenica-dobiva-moderan-stadion/68457|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/pocela-ugradnja-grijaca-na-bilinom-polju/84382|title=Počela ugradnja grijača na Bilinom Polju|website=sportsport.ba|date=20. 7. 2012|access-date=23. 7. 2012|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015221847/https://sportsport.ba/fudbal/pocela-ugradnja-grijaca-na-bilinom-polju/84382|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/postavljena-trava-na-bilinom-polju/85772|title=Postavljena trava na Bilinom Polju|website=sportsport.ba|date=10. 8. 2012|access-date=12. 8. 2012|language=bs|archive-date=7. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207235033/https://sportsport.ba/fudbal/postavljena-trava-na-bilinom-polju/85772|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://reprezentacija.ba/12940-foto-rekonstrukcija-bilinog-polja-novi-reflektori-vece-svlacionice|title=Rekonstrukcija Bilinog Polja: Novi reflektori, veće svlačionice...|website=reprezentacija.ba|date=21. 8. 2014|access-date=22. 8. 2014|language=bs|archive-date=25. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625105511/http://reprezentacija.ba/12940-foto-rekonstrukcija-bilinog-polja-novi-reflektori-vece-svlacionice|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://nezavisne.com/sport/fudbal/Bilino-polje-dobija-novi-semafor/320542|title=Bilino Polje dobija novi semafor|website=nezavisne.com|date=14. 8. 2015|access-date=16. 8. 2015|language=bs|archive-date=20. 8. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150820055059/http://www.nezavisne.com/sport/fudbal/Bilino-polje-dobija-novi-semafor/320542|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://scsport.ba/zapoceti-novi-radovi-bilino-polje-prolazi-kroz-jos-jednu-rekonstrukciju|title=Započeti novi radovi: Bilino polje prolazi kroz još jednu rekonstrukciju|website=scsport.ba|date=27. 9. 2019|access-date=29. 9. 2019|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215537/https://scsport.ba/zapoceti-novi-radovi-bilino-polje-prolazi-kroz-jos-jednu-rekonstrukciju/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; koji je od 2025. službeno postao nacionalni stadion Bosne i Hercegovine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/saopstenja-za-javnost/u-zenici-potpisan-sporazum-o-izgradnji-nacionalnog-stadiona/|title=U Zenici potpisan Sporazum o izgradnji nacionalnog stadiona|date=7. 6. 2025|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=20. 11. 2025}}&lt;/ref&gt; Ostale stadione koje je reprezentacija koristila su: [[Stadion &quot;Asim Ferhatović Hase&quot;|Asim Ferhatović Hase]], [[Stadion Grbavica|Grbavica]], [[Stadion pod Borićima|pod Borićima]] i [[Gradski stadion Tušanj]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/veceras-historijska-utakmica-na-kosevu/031011002|title=Večeras historijska utakmica na Koševu|website=klix.ba|date=10. 10. 2003|access-date=10. 10. 2003|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215544/https://www.klix.ba/sport/nogomet/veceras-historijska-utakmica-na-kosevu/031011002|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sportsport.ba/fudbal/od-rusevine-do-novog-doma-reprezentacije-bih/250710|title=Od ruševine do novog doma reprezentacije BiH|website=sportsport.ba|date=5. 9. 2017|access-date=6. 9. 2017|language=bs|archive-date=15. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191015215738/https://sportsport.ba/fudbal/od-rusevine-do-novog-doma-reprezentacije-bih/250710|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://oslobodjenje.ba/vijesti/sport/nogomet/bih-docekuje-belgiju-na-grbavici|title=BiH dočekuje Belgiju na Grbavici!|website=oslobodjenje.ba|date=4. 9. 2017|access-date=6. 9. 2017|language=bs|archive-date=9. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009161238/https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/sport/nogomet/bih-docekuje-belgiju-na-grbavici|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/misimovic-krajem-maja-pocinje-rekonstrukcija-travnjaka-grbavica-ce-biti-u-rangu-wembleyja/180329032|title=Misimović: Krajem maja počinje rekonstrukcija travnjaka, Grbavica će biti u rangu Wembleyja|website=klix.ba|date=29. 3. 2018|access-date=30. 3. 2018|language=bs|archive-date=7. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207045642/https://www.klix.ba/sport/nogomet/misimovic-krajem-maja-pocinje-rekonstrukcija-travnjaka-grbavica-ce-biti-u-rangu-wembleyja/180329032|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Reprezentacija također koristi [[Trening-centar Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]] u [[Zenica|Zenici]] za pripreme pred utakmicu. Trening centar otvoren je 2013. u saradnji sa [[UEFA]]-om.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://klix.ba/sport/nogomet/michel-platini-otvorio-trening-centar-nsbih-u-zenici-vrijedan-10-miliona-km/130902053|title=Michel Platini otvorio Trening centar NSBiH u Zenici vrijedan 10 miliona KM!|website=klix.ba|date=2. 9. 2013|access-date=3. 9. 2013|language=bs|archive-date=4. 9. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130904205527/http://www.klix.ba/sport/nogomet/michel-platini-otvorio-trening-centar-nsbih-u-zenici-vrijedan-10-miliona-km/130902053|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Osim njega, korišten je i [[Trening-centar Butmir]] u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je čak odigrana i utakmica protiv [[Nogometna reprezentacija Kuvajta|reprezentacije Kuvajta]].&lt;gallery&gt;
Datoteka:Bosna i Hercegovina - Njemačka (11.10.2024) 2.jpg|{{Center|{{Malo|[[Stadion &quot;Bilino polje&quot;|Bilino polje]]}}}}|alt=Stadion &quot;Bilino polje&quot;
Datoteka:Asim Ferhatović Hase Stadium.jpg|{{Center|{{Malo|[[Stadion &quot;Asim Ferhatović Hase&quot;|Koševo]]}}}}|alt=Stadion &quot;Asim Ferhatović Hase&quot;
Datoteka:Stadion Grbavica July 2022.jpg|{{Center|{{Malo|[[Stadion Grbavica|Grbavica]]}}}}|alt=Stadion Grbavica
Datoteka:TZstadium.png|{{Center|{{Malo|[[Gradski stadion Tušanj|Tušanj]]}}}}|alt=Gradski stadion Tušanj
Datoteka:Bosnia and Herzegovina FA Training Centre.jpg|{{Center|{{Malo|[[Trening-centar Nogometnog saveza Bosne i Hercegovine|Trening-centar N/FSBiH]]}}}}|alt=Trening-centar N/FSBiH
&lt;/gallery&gt;

=== Navijači ===
{{Također pogledajte|BHFanaticos}}
Veliki broj navijača reprezentacije, osim iz Bosne i Hercegovine, dolazi iz [[Sjeverna Evropa|sjeverne]] i [[Zapadna Evropa|zapadne Evrope]], [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], a neki čak i iz [[Australija|Australije]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.facebook.com/photo.php?fbid=10200860690708653&amp;set=a.10200860689108613.1073741830.1505911272&amp;type=3&amp;theater|title=Bosnian fans from Australia (Bosnia–Greece 3:1)|date=22. 3. 2013|publisher=facebook.com|access-date=22. 3. 2013|author=Albin I.}}&lt;/ref&gt; Većina ovih navijača su članovi grupa [[BHFanaticos]], [[BH Hooligans]], [[Belaj Boys]], [[BHLegion]], [[Armija Zmajeva]] i [[Ljuti Krajišnici]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportige.com/bosnia-fans-make-the-most-of-being-stuck-on-a-bridge-03-2013/|title=Bosnia Fans Make the Most of Being Stuck on a Bridge|date=28. 3. 2013|publisher=sportige.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130331025456/http://sportige.com/bosnia-fans-make-the-most-of-being-stuck-on-a-bridge-03-2013/|archive-date=31. 3. 2013|url-status=live|access-date=28. 3. 2013|author=Vic}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zenicablog.com/zenica/sport/item/19655-bh-legion-ide-na-bilino.html|title=BHLegion fans go to Bilino|date=22. 3. 2013|publisher=zenicablog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325002840/http://zenicablog.com/zenica/sport/item/19655-bh-legion-ide-na-bilino.html|archive-date=25. 3. 2013|url-status=dead|access-date=22. 3. 2013|author=Emin D|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zenicablog.com/zenica/sport/item/19654-video-bh-fanaticosi-idu-na-bilino.html|title=BHFanaticos fans go to Bilino|date=22. 3. 2013|publisher=zenicablog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130325104111/http://www.zenicablog.com/zenica/sport/item/19654-video-bh-fanaticosi-idu-na-bilino.html|archive-date=25. 3. 2013|url-status=dead|access-date=22. 3. 2013|author=Emin D|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/nogomet/formirana-navijacka-grupa-bh-hooligans-pratit-ce-utakmice-reprezentacija-bih/251101122|title=Formirana navijačka grupa BH Hooligans, pratit će utakmice reprezentacija BiH|website=Klix.ba|language=hr|access-date=20. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;

Na utakmici protiv [[Nogometna reprezentacija Norveške|Norveške]], na [[Stadion &quot;Ullevål&quot;|stadionu Ullevål]] u [[Oslo|Oslu]] 24. marta 2007. bosanskohercegovački navijači izazvali su sat vremena kašnjenja zbog neviđene količine baklji koje su bačene na teren u znak protesta protiv korupcije u (sada bivšem) [[Nogometni savez Bosne i Hercegovine|Nogometnom savezu Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5G8SZ8Cr0xI|title=Bosnian supporters–protest including pyro (Norway Bosnia)|date=24. 3. 2007|work=YouTube|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211107/5G8SZ8Cr0xI|archive-date=7. 11. 2021|url-status=live|access-date=27. 3. 2006|author=Rosenborg Trondheim}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt; Dana 1. juna 2008.  bivši igrači Bosne i Hercegovine [[Meho Kodro]] i [[Elvir Bolić]] organizovali su prijateljsku humanitarnu utakmicu u Sarajevu pod nazivom &quot;Kodro, Bola i prijatelji&quot; između bivših bosanskohercegovačkih nogometnih legendi, kako bi dobili podršku i stavili do znanja da je vrijeme za promjene u Nogometnom savezu Bosne i Hercegovine.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/fotogalerija-kodro-bola-i-prijatelji/3121|work=SportSport.ba|author=Brza zmija|title=Fotogalerija: Kodro, Bola i prijatelji|date=1. 6. 2008|access-date=1. 6. 2008|language=bs|archive-date=7. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007093648/http://sportsport.ba/bh_fudbal/fotogalerija-kodro-bola-i-prijatelji/3121|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Utakmica je organizovana da počne u isto vrijeme kada se reprezentacija Bosne i Hercegovine suočila sa [[Azerbejdžan]]&lt;nowiki/&gt;om u prijateljskoj utakmici u Zenici. U Sarajevu je bilo 15.000 gledalaca, dok je u Zenici bilo samo oko 50.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/bosna-i-hercegovina---azerbejdzan-10/2982|work=SportSport.ba|author=Statler|title=BiH–Azerbejdzan|date=1. 6. 2008|access-date=1. 6. 2008|language=bs|archive-date=7. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007093929/http://sportsport.ba/bh_fudbal/bosna-i-hercegovina---azerbejdzan-10/2982|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Utakmicu u Sarajevu organizirala je [[Federalna televizija|Federalna TV]], koja je humanitarnu utakmicu prenosila uživo. Značajan broj bosanskohercegovačkih reprezentativaca učestvovao je u utakmici,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/svi-na-kosevo---spasimo-bh-fudbal/2980|title=Svi na Kosevo–Spasimo bh fudbal|date=25. 5. 2008|work=SportSport.ba|language=bs|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007093802/http://sportsport.ba/bh_fudbal/svi-na-kosevo---spasimo-bh-fudbal/2980|archive-date=7. 10. 2011|url-status=live|access-date=25. 5. 2008|author=I. Babic}}&lt;/ref&gt; koja je završila rezultatom 11-9 u korist Kodrine ekipe.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://sportsport.ba/bh_fudbal/live-spektakl-na-kosevu/3104|work=SportSport.ba|author=Statler|title=Live–Spektakl na Kosevu|date=1. 6. 2008|access-date=1. 6. 2008|language=bs|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303231210/http://sportsport.ba/bh_fudbal/live-spektakl-na-kosevu/3104|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Dresovi ===
Tradicionalne boje dresa Bosne i Hercegovine su plava i bijela, preuzete sa zastave zemlje. Dok su trenutni domaći dresovi pretežno plavi, a gostujući dresovi pretežno bijeli, ova shema boja je prvobitno korištena obrnutim redoslijedom, zbog činjenice da je [[Zastava Republike Bosne i Hercegovine|zastava]] [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]], koja se koristila prije [[Zastava Bosne i Hercegovine|trenutne]], bila pretežno bijela.{{Commons|Bosnia and Herzegovina national football team kits|Dresovi nogometnih reprezentacija Bosne i Hercegovine}}
Dresove reprezentacije trenutno proizvodi [[Kelme]], [[Španija|španska]] kompanija sportske odjeće.&lt;ref name=&quot;KELME NOVI TEHNIČKI SPONZOR NS/FS BIH&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/kelme-novi-tehnicki-sponzor-ns-fs-bih/|title=KELME NOVI TEHNIČKI SPONZOR NS/FS BIH|website=nfsbih.ba|date=11. 3. 2023|access-date=11. 3. 2023|language=bs|archive-date=11. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230311142807/https://www.nfsbih.ba/vijesti/kelme-novi-tehnicki-sponzor-ns-fs-bih/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Generalni sponzor ekipe je [[Mtel (Bosna i Hercegovina)|m:tel]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija|title=&quot;A&quot; Reprezentacija|archive-url=https://web.archive.org/web/20220523204837/https://www.nfsbih.ba/reprezentacije/muske-reprezentacije/a-reprezentacija/|archive-date=23. 5. 2022|url-status=live|access-date=26. 3. 2022}}&lt;/ref&gt; Tim također sponzoriraju [[Coca-Cola]], [[ASA Central osiguranje|ASA]] [[ASA Central osiguranje|Central Osiguranje]] i [[Privredna banka Sarajevo]].

Tabla historije proizvođača dresova za reprezentaciju Bosne i Hercegovine:
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: left&quot;
|-
!Period
!Proizvođač
!Ref.
|-
|1996–1999
|{{ZD|Belgija}} [[Patrick]]
|&lt;ref name=&quot;Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa&quot;&gt;{{cite web|url=http://bhdragons.com/the-history-of-the-bosnian-national-jersey/|title=Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa|date=21. 12. 2013|work=bhdragons.com|access-date=21. 12. 2013|author=bhdragons.com|archive-date=19. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319171547/http://bhdragons.com/the-history-of-the-bosnian-national-jersey/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-
|1999–2000
|{{ZD|Njemačka}} [[Adidas]]
|&lt;ref name=&quot;Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa&quot; /&gt;
|-
|2000–2005
|{{ZD|Njemačka}} [[Reusch]]
|&lt;ref name=&quot;Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa&quot; /&gt;
|-
|2005–2014
|{{ZD|Italija}} [[Legea]]
|&lt;ref name=&quot;Historija nacionalnog bosanskohercegovačkog dresa&quot; /&gt;
|-
|2014–2023
|{{ZD|Njemačka}} [[Adidas]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.adidas.com/Global/Latest-News/ALL/adidas-to-partner-Bosnia-and-Herzegovina-ahead-of-2014-FIFA-World-Cup-Brazil-/s/633cb812-c06a-4919-87e0-594e597247a8|title=adidas postao partner Bosne i Hercegovina pred 2014 FIFA Svjetsko prvenstvo Brazil™|date=21. 3. 2014|work=adidas.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322090332/http://news.adidas.com/Global/Latest-News/ALL/adidas-to-partner-Bosnia-and-Herzegovina-ahead-of-2014-FIFA-World-Cup-Brazil-/s/633cb812-c06a-4919-87e0-594e597247a8|archive-date=22. 3. 2014|url-status=dead|access-date=21. 3. 2014|author=adidas.com}}&lt;/ref&gt;
|-
|od 2023.
|{{ZD|ŠPA}} [[Kelme]]
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/kelme-novi-tehnicki-sponzor-ns-fs-bih/|title=Kelme novi tehnički sponzor NS/FS BiH|date=11. 3. 2023|website=www.nfsbih.ba|language=bs-ba|access-date=16. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;
|}

==== Domaći ====
{|
|{{Football kit|pattern_la=_left|pattern_b=_bos98h|pattern_ra=_right|pattern_sh=_shorts|pattern_so=_socks|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=1998–1999.}}
|}
{|
|{{Football kit|pattern_la=_golden_stripes2|pattern_b=_collarblue|pattern_ra=_golden_stripes2|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|title=2008–2010.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bosnia11h|pattern_b=_bosnia11h|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2010–2011.}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinborderonwhite|pattern_b=_bos11h|pattern_ra=_thinborderonwhite|pattern_sh=_colchester0809t|leftarm=0000FF|body=FFFFFF|rightarm=0000FF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2011–2013.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bosna_legea_2013|pattern_b=_bosna_home_legea_2013|pattern_ra=_bosna_legea_2013|pattern_sh=_bosna_legea_2013|pattern_so=_whitetop|leftarm=1C57A5|body=1C57A5|rightarm=1C57A5|shorts=1C57A5|socks=1C57A5|title=2013.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bih_aw_legea_2013|pattern_b=_bih_ho_legea_2013|pattern_ra=_bih_aw_legea_2013|pattern_sh=_bih_aw_legea_2013|pattern_so=_whitetop|leftarm=1C57A5|body=1C57A5|rightarm=1C57A5|shorts=1C57A5|socks=1C57A5|title=2013–2014.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bah1415a|pattern_b=_bah1415a|pattern_ra=_bah1415a|pattern_sh=_bah1415a|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=0000BB|body=0000BB|rightarm=0000BB|shorts=0000BB|socks=0000BB|title=2014–2015.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bosherz16h|pattern_b=_bosherz16home|pattern_ra=_bosherz16h|pattern_sh=_bosherz16h|pattern_so=_bosherz16h|leftarm=002CE7|body=002CE7|rightarm=002CE7|shorts=002CE7|socks=002CE7|title=2015–2018.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bosnia1819h|pattern_b=_bosnia1819h|pattern_ra=_bosnia1819h|pattern_sh=_bosnia1819h|pattern_so=_bosnia1819h|leftarm=1D2541|body=1D2541|rightarm=1D2541|shorts=1D2541|socks=1D2541|title=2018–2019.}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo20rbw|pattern_b=_adidascondivo20rbw|pattern_ra=_adidascondivo20rbw|pattern_sh=_adidascondivo20rbw|pattern_so=_color_3_stripes_white|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2020–2022.}}
|{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo22rbw|pattern_b=_adidascondivo22rbw|pattern_ra=_adidascondivo22rbw|pattern_sh=_adidascondivo22rbw|pattern_so=_3_stripes_white|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2022.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bos22h|pattern_b=_bos22h|pattern_ra=_bos22h|pattern_sh=_bos22h|pattern_so=_bos22h|leftarm=142A56|body=142A56|rightarm=142A56|shorts=142A56|socks=142A56|title=2022.&lt;br/&gt;(nije nikada korišten)}}
|{{Football kit|pattern_la=_kelmewhite|pattern_b=_bih23H|pattern_ra=_kelmewhite|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=0000ff|body=0000ff|rightarm=0000ff|shorts=0000fF|socks=0000fF|title=2023.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bih23h|pattern_b=_bih23h|pattern_ra=_bih23h|pattern_sh=_bih23h|pattern_so=|leftarm=003FBF|body=003FBF|rightarm=003FBF|shorts=003FBF|socks=003FBF|title=2023–2026.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bih26|pattern_b=_bih26h|pattern_ra=_bih26|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=001B76|body=001B76|rightarm=001B76|shorts=001B76|socks=001B76|title=2026–}}
|}

==== Gostujući ====
{|
|{{Football kit|pattern_la=_whitesmalllower|pattern_b=_manutdh|pattern_ra=_whitesmalllower|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=FFD600|socks=0000FF|title=2008–2010.}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_BiH_Away|pattern_ra=|leftarm=1C57A5|body=1C57A5|rightarm=1C57A5|shorts=1C57A5|socks=1C57A5|title=2010–2011.}}
|{{Football kit|pattern_la=_thinwhiteborder|pattern_b=_bos11a|pattern_ra=_thinwhiteborder|pattern_sh=_colchester0809h|pattern_so=|leftarm=0000FF|body=0000FF|rightarm=0000FF|shorts=0000FF|socks=0000FF|title=2011–2013.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bosna_legea3_2013|pattern_b=_bosna_away_legea2_2013|pattern_ra=_bosna_legea3_2013|pattern_sh=_bosna_legea2_2013|pattern_so=_bluetop|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2013.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bih_ho_legea_2013|pattern_b=_bih_aw_legea_2013|pattern_ra=_bih_ho_legea_2013|pattern_sh=_bih_ho_legea_2013|pattern_so=_bluetop|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2013–2014.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bah1415h|pattern_b=_bah1415h|pattern_ra=_bah1415h|pattern_sh=_bah1415h|pattern_so=_bah1415a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=0000FF|socks=FFFFFF|title=2014–2015.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bosherz16a|pattern_b=_bosherz16away|pattern_ra=_bosherz16a|pattern_sh=_bosherz16a|pattern_so=_bosherz16a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2015–2018.}}
|{{Football kit|pattern_la=|pattern_b=_lcfc1819t|pattern_ra=|pattern_sh=_lcfc1819t|pattern_so=_3 stripes on white|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=0101E8|title=2018–2019.}}
|-
|{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo20wb|pattern_b=_adidascondivo20wb|pattern_ra=_adidascondivo20wb|pattern_sh=_adidascondivo20wb|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2020–2022.}}
|{{Football kit|pattern_la=_adidascondivo22wb|pattern_b=_adidascondivo22wb|pattern_ra=_adidascondivo22wb|pattern_sh=_adidascondivo22wb|pattern_so=_color_3_stripes_black|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2022.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bos22a|pattern_b=_bos22a|pattern_ra=_bos22a|pattern_sh=_bos22a|pattern_so=_bos22a|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2022.&lt;br/&gt;(nije nikada korišten)}}
|{{Football kit|pattern_la=_kelmeblue|pattern_b=_bih23A|pattern_ra=_kelmeblue|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2023.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bih23a|pattern_b=_bih23a|pattern_ra=_bih23a|pattern_sh=_bih23a|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2023–2026.}}
|{{Football kit|pattern_la=_bih26|pattern_b=_bih26a|pattern_ra=_bih26|pattern_sh=|pattern_so=|leftarm=FFFFFF|body=FFFFFF|rightarm=FFFFFF|shorts=FFFFFF|socks=FFFFFF|title=2026–}}
|}

==== Treći ====
{|
|{{Football kit|pattern_la=_whiteborder|pattern_b=_bluecollarsimple|pattern_ra=_whiteborder|leftarm=FFD600|body=FFD600|rightarm=FFD600|shorts=FFFFFF|socks=FFD600|title=2008–2009.}}
|}

== Rezultati ==
{{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine|Utakmice nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (1995–2019)|Utakmice nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (od 2020)}}

===2025.===
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Rumunija – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Kvalifikacije za SP 2026.]]
| datum      = 21. mart
| vrijeme    = 20:45
| tim1       = {{NOG-D|RUM}}
| rezultat   = 0–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044163/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    =
| golovi2    =
*[[Armin Gigović|Gigović]] {{gol|14}}
| stadion    = [[Arena Națională]]
| lokacija   = [[Bukurešt]], Rumunija
| gledalaca  = 49.413
| sudac      = [[Danny Makkelie]] ([[Nogometni savez Nizozemske|Nizozemska]])
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Kipar|Bosna i Hercegovina – Kipar]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 24. mart
| vrijeme    = 20:45
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 2–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044176/
| tim2       = {{NOG|KIP}}
| golovi1    =
*[[Ermedin Demirović|Demirović]] {{gol|22}}
*[[Haris Hajradinović|Hajradinović]] {{gol|56}}
| golovi2    =
*[[Ioannis Pittas|Pittas]] {{gol|45+2}}
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 7.464
| sudac      = Rohit Saggi ([[Nogometni savez Norveške|Norveška]])
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – San Marino|Bosna i Hercegovina – San Marino]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 7. juni
| vrijeme    = 15:00
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 1–0
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044196/
| tim2       = {{NOG|SMR}}
| golovi1    =
*[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|66}}
| golovi2    =
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 11.828
| sudac      = {{ZD|POR}} [[Luis Godinho]]
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Slovenija – Bosna i Hercegovina|Slovenija – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Prijateljska utakmica]]
| datum      = 10. juni
| vrijeme    = 18:00 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]])
| tim1       = {{NOG-D|SVN}}
| rezultat   = 2–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/uefanationsleague/friendlies/match/2044863--slovenia-vs-bosnia-and-herzegovina/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    =
*[[Benjamin Verbič|Verbič]] {{gol|63}}
*[[Andrés Vombergar|Vombergar]] {{gol|88|pen.}}
| golovi2    =
| stadion    = [[Stadion Z'dežele]]
| lokacija   = [[Celje]], Slovenija
| gledalaca  = 12.073
| sudac      = [[Nikola Dabanović]] ([[Nogometni savez Crne Gore|Crna Gora]])
| ishod      = POR
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – San Marino|San Marino – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 6. septembar
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]])
| tim1       = {{NOG-D|SMR}}
| rezultat   = 0–6
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044228/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    =
| golovi2    =
*[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{gol|21}}
*[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|70||72}}
*[[Samed Baždar|Baždar]] {{gol|81}}
*[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{gol|85}}
*[[Nihad Mujakić|Mujakić]] {{gol|90}}
| stadion    = [[Stadion San Marino]]
| lokacija   = [[Serravalle]], San Marino
| gledalaca  = 2.740
| sudac      = [[Enea Jorgji]] ([[Nogometni savez Albanije|Albanija]])
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Austrija – Bosna i Hercegovina|Austrija – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 9. septembar
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]])
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 1–2
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044256/
| tim2       = {{NOG|AUT}}
| golovi1    =
*[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|50}}
| golovi2    = *[[Marcel Sabitzer|Sabitzer]] {{gol|49}}
*[[Konrad Laimer|Laimer]] {{gol|65}}
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 11.700
| sudac      = [[Jesús Gil Manzano]] ([[Nogometni savez Španije|Španija]])
| ishod      = POR
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Kipar|Kipar – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 9. oktobar
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]])
| tim1       = {{NOG-D|KIP}}
| rezultat   = 2–2
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044261/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    =
*[[Konstantinos Laifis|Laifis]] {{gol|45+1}}
*[[Ioannis Pittas|Pittas]] {{gol|90+7|pen.}}
| golovi2    =
*[[Nikola Katić|Katić]] {{gol|10}}
*[[Neofytos Michail|Michail]] {{gol|36|a.g.}}
| stadion    = [[AEK Arena]]
| lokacija   = [[Larnaka]], Kipar
| gledalaca  = 2.355
| sudac      = [[Lawrence Visser]] ([[Nogometni savez Belgije|Belgija]])
| ishod      = N
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Malta – Bosna i Hercegovina|Malta – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Prijateljska utakmica]]
| datum      = 12. oktobar
| vrijeme    = 19:00 [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]] ([[UTC+02:00]])
| tim1       = {{NOG-D|MLT}}
| rezultat   = 1–4
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/friendlies/match/2045902--malta-vs-bosnia-and-herzegovina/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    =
*[[Paul Mbong|P. Mbong]] {{gol|60|pen.}}
| golovi2    =
*[[Amar Memić|Memić]] {{gol|16}}
*[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|53}}
*[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{gol|84}}
*[[Nail Omerović|Omerović]] {{gol|86}}
| stadion    = [[Stadion Ta' Qali]]
| lokacija   = [[Ta' Qali]], Malta
| gledalaca  =
| sudac      = [[Vitālijs Spasjoņņikovs]] ([[Nogometni savez Latvije|Latvija]])
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Bosna i Hercegovina – Rumunija]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 15. novembar
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]])
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 3–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044326/
| tim2       = {{NOG|RUM}}
| golovi1    =
*[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|49}}
*[[Esmir Bajraktarević|Bajraktarević]] {{gol|79}}
*[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|90+4}}
| golovi2    =
*[[Daniel Bîrligea|Bîrligea]] {{gol|17}}
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 11.459
| sudac      = [[Michael Oliver (sudac)|Michael Oliver]] ([[Nogometni savez Engleske|Engleska]])
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Austrija – Bosna i Hercegovina|Austrija – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = Kvalifikacije za SP 2026.
| datum      = 18. novembar
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]])
| tim1       = {{NOG-D|AUT}}
| rezultat   =1–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2044343/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    =*[[Michael Gregoritsch|Gregoritsch]] {{gol|77}}
| golovi2    =*[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|12}}
| stadion    = [[Stadion &quot;Ernst Happel&quot;]]
| lokacija   = [[Beč]], Austrija
| gledalaca  =
| sudac      = [[João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]])
| ishod      = N
}}

=== 2026. ===
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Vels|Vels – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - baraž|Kvalifikacije za SP 2026 – baraž]]
| datum      = 26. mart
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]])
| tim1       = {{NOG-D|WAL}}
| rezultat   = 1–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2047075--wales-vs-bosnia-and-herzegovina/
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi1    = 
*[[Daniel James (nogometaš)|D. James]] {{gol|51}} 
| golovi2    =
*[[Edin Džeko|Džeko]] {{gol|86}}
| jedanaesterci1    = 
*[[Harry Wilson (nogometaš, rođen 1997)|Wilson]] {{pengol}} 
*[[Mark Harris (velški nogometaš)|Harris]] {{pengol}} 
*[[Brennan Johnson|Johnson]] {{penpromašaj}} 
*[[Neco Williams|Williams]] {{penpromašaj}} 
| jedanaesterci2    = 
*{{penpromašaj}} [[Ermedin Demirović|Demirović]] 
*{{pengol}} [[Haris Tabaković|Tabaković]] 
*{{pengol}} [[Ivan Bašić|Bašić]] 
*{{pengol}} [[Amir Hadžiahmetović|Hadžiahmetović]]
*{{pengol}} [[Kerim Alajbegović|Alajbegović]]
| jedanaesterci = 2–4
| stadion    = [[Stadion &quot;Cardiff City&quot;]]
| lokacija   = [[Cardiff]], Vels
| gledalaca  = 32.487
| sudac      = [[István Kovács (sudac)|István Kovács]] ([[Nogometni savez Rumunije|Rumunija]])
| ishod      = N
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Italija|Bosna i Hercegovina – Italija]]
| runda      = [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - baraž|Kvalifikacije za SP 2026 – baraž]]
| datum      = 31. mart
| vrijeme    = 20:45 [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ([[UTC+01:00]])
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 1–1
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/match/2047082/
| tim2       = {{NOG|ITA}}
| golovi1    = *[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{gol|79}}
| golovi2    = *[[Moise Kean|Kean]] {{gol|15}}
| jedanaesterci1    = 
*[[Benjamin Tahirović|Tahirović]] {{pengol}} 
*[[Haris Tabaković|Tabaković]] {{pengol}} 
*[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{pengol}} 
*[[Esmir Bajraktarević|Bajraktarević]] {{pengol}} 
| jedanaesterci2    = 
*{{penpromašaj}} [[Pio Esposito|Esposito]]
*{{pengol}} [[Sandro Tonali|Tonali]]
*{{penpromašaj}} [[Bryan Cristante|Cristante]]
| jedanaesterci = 4–1
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 9.500 &lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.uefa.com/newsfiles/EURO/2026/2047082_FR.pdf |title=Full Time Report KO Play-offs – Bosnia and Herzegovina v Italy |publisher=UEFA |date=31. 3. 2026 |access-date=31. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;
| sudac      = [[Clément Turpin]] ([[Nogometni savez Francuske|Francuska]])
| ishod      = N
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Sjeverna Makedonija|Bosna i Hercegovina – Sjeverna Makedonija]]
| runda      = [[Prijateljska utakmica|Prijateljska]]
| datum      = 29. maj
| vrijeme    = {{UTZ|20:30|+2}}
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 0–0
| tim2       = {{NOG|SMK}}
| izvještaj  = https://www.uefa.com/european-qualifiers/friendlies/match/2048309--bosnia-and-herzegovina-vs-north-macedonia/
| golovi1    =
| golovi2    =
| lokacija   = [[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina
| stadion    = [[Stadion &quot;Asim Ferhatović Hase&quot;]]
| gledalaca  = 28.961
| sudac      = [[Rade Obrenović]] ([[Nogometni savez Slovenije|Slovenija]])
| ishod      = N
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Panama|Panama – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Prijateljska utakmica|Prijateljska]]
| datum      = 6. juni
| vrijeme    = {{UTZ|14:00|−5}}
| tim1       = {{NOG-D|PAN}}
| rezultat   = 1–1
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| izvještaj  = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/cesdwwnxbc5fmajgroc0hqzy2/dezv8l0fzgcxtejl0dwmy1gyc/2m1wojm5bt709wu4kugtytxqs/9xhggrpjt1ekjbsxslvrprhg4
| golovi1    = *[[Jiovany Ramos|Ramos]] {{gol|45+2}}
| golovi2    = *[[Nikola Katić|Katić]] {{gol|24}}
| lokacija   = [[Saint Louis]], Sjedinjene Američke Države
| stadion    = [[Energizer Park]]
| gledalaca  = 20.000
| sudac      = [[Luis Enrique Santander]] ([[Nogometni savez Meksika|Meksiko]])
| ishod      = N
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Kanada|Kanada – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupa B|Svjetsko prvenstvo 2026.]]
| datum      = 12. juni
| vrijeme    = {{UTZ|15:00|−4}}
| tim1       = {{NOG-D|CAN}}
| rezultat   = 1–1
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| izvještaj  = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021449
| golovi1    =
*[[Cyle Larin|Larin]] {{goal|78}}
| golovi2    =
*[[Jovo Lukić|Lukić]] {{goal|21}}
| lokacija   = [[Toronto]], Kanada
| stadion    = [[BMO Field]]
| gledalaca  = 43.002
| sudac      = [[Facundo Tello]] ([[Nogometni savez Argentine|Argentina]])
| ishod      = N
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Švicarska|Švicarska – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupa B|Svjetsko prvenstvo 2026.]]
| datum      = 18. juni
| vrijeme    = {{UTZ|12:00|−7}}
| tim1       = {{NOG-D|SUI}}
| rezultat   = 4–1
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| izvještaj  = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021446
| golovi1    =
*[[Johan Manzambi|Manzambi]] {{gol|74|90}}
*[[Rubén Vargas|Vargas]] {{gol|84}}
*[[Granit Xhaka|Xhaka]] {{gol|90+7|pen.}}
| golovi2    =
*[[Ermin Mahmić|Mahmić]] {{goal|90+3}}
| lokacija   = [[Inglewood (Kalifornija)|Inglewood]], Sjedinjene Američke Države
| stadion    = [[SoFi Stadium]]
| gledalaca  = 70.026
| sudac      = [[João Pinheiro (sudac)|João Pinheiro]] ([[Nogometni savez Portugala|Portugal]])
| ishod      = POR
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Katar|Bosna i Hercegovina – Katar]]
| runda      = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.#Grupa B|Svjetsko prvenstvo 2026.]]
| datum      = 24. juni
| vrijeme    = {{UTZ|12:00|−7}}
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| rezultat   = 3–1
| tim2       = {{NOG|QAT}}
| izvještaj  = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289273/400021448
| golovi1    =
*[[Kerim Alajbegović|Alajbegović]] {{gol|29}}
*[[Mahmud Abunada|Abunada]] {{gol|34|a.g.}}
*[[Ermin Mahmić|Mahmić]] {{gol|80}} 
| golovi2    =
*[[Hassan Al-Haydos|Al-Haydos]] {{goal|42}}
| lokacija   = [[Seattle]], Sjedinjene Američke Države
| stadion    = [[Lumen Field]]
| gledalaca  = 66.925
| sudac      = [[Jesús Valenzuela]] ([[Nogometni savez Venecuele|Venecuela]])
| ishod      = POB
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Sjedinjene Američke Države|SAD – Bosna i Hercegovina]]
| runda      = [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|Svjetsko prvenstvo 2026 – nokaut-faza]]
| datum      = 1. juli
| vrijeme    = {{UTZ|17:00|−7}}
| tim1       = {{NOG-D|USA|ime=SAD}}
| rezultat   = 2–0
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| izvještaj  = https://www.fifa.com/en/match-centre/match/17/285023/289287/400021524
| golovi1    =
| golovi2    = 
*[[Folarin Balogun|Balogun]] {{gol|45}}
*[[Malik Tillman|Tillman]] {{gol|82}}
| lokacija   = [[Santa Clara (Kalifornija)|Santa Clara]], Sjedinjene Američke Države
| stadion    = [[Levi's stadion]]
| gledalaca  = 68.827
| sudac      = [[Raphael Claus]] ([[Nogometni savez Brazila|Brazil]])
| ishod      = POR
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Poljska|Poljska – Bosna i Hercegovina]]
| datum      = 25. septembar
| vrijeme    = {{UTZ|20:45|+2}}
| runda      = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]]
| rezultat   = 
| izvještaj  = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2048013/
| tim1       = {{NOG-D|POL}}
| golovi1    = 
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi2    = 
| stadion    = [[Nacionalni stadion (Varšava)|stadion Narodowy]]
| lokacija   = [[Varšava]], Poljska
| gledalaca  = 
| sudac      = 
| ishod      = 
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Rumunija – Bosna i Hercegovina]]
| datum      = 28. septembar
| vrijeme    = {{UTZ|21:45|+3}}
| runda      = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]]
| rezultat   = 
| izvještaj  = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047984/
| tim1       = {{NOG-D|ROU}}
| golovi1    = 
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi2    = 
| stadion    = [[Arena Națională]]
| lokacija   = [[Bukurešt]], Rumunija
| gledalaca  = 
| sudac      = 
| ishod      = 
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Švedska|Bosna i Hercegovina – Švedska]]
| datum      = 2. oktobar
| vrijeme    = {{UTZ|20:45|+2}}
| runda      = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]]
| rezultat   = 
| izvještaj  = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047964/
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| golovi1    = 
| tim2       = {{NOG|SWE}}
| golovi2    = 
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 
| sudac      = 
| ishod      = 
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Poljska|Bosna i Hercegovina – Poljska]]
| datum      = 5. oktobar
| vrijeme    = {{UTZ|20:45|+2}}
| runda      = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]]
| rezultat   = 
| izvještaj  = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047939/
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| golovi1    = 
| tim2       = {{NOG|POL}}
| golovi2    = 
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 
| sudac      = 
| ishod      = 
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Švedska|Švedska – Bosna i Hercegovina]]
| datum      = 14. novembar
| vrijeme    = {{UTZ|20:45|+1}}
| runda      = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]]
| rezultat   = 
| report     = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047890/
| tim1       = {{NOG-D|SWE}}
| golovi1    = 
| tim2       = {{NOG|BIH}}
| golovi2    = 
| stadion    = [[Nationalarenan]]
| lokacija   = [[Solna]], Švedska
| gledalaca  = 
| sudac      = 
| ishod      = 
}}
{{Sklopiva nogometna kutija
| historija  = [[Nogometne utakmice Bosna i Hercegovina – Rumunija|Bosna i Hercegovina – Rumunija]]
| datum      = 17. novembar
| vrijeme    = {{UTZ|20:45|+1}}
| runda      = [[UEFA Liga nacija 2026/2027 – liga B]]
| rezultat   = 
| report     = https://www.uefa.com/uefanationsleague/match/2047917/
| tim1       = {{NOG-D|BIH}}
| golovi1    = 
| tim2       = {{NOG|ROU}}
| golovi2    = 
| stadion    = [[Stadion &quot;Bilino polje&quot;]]
| lokacija   = [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| gledalaca  = 
| sudac      = 
| ishod      = 
}}

== Stručni štab ==
[[Datoteka:Sergej Barbarez 04 (cropped).jpg|thumb|upright=0.8|[[Sergej Barbarez]], trenutni selektor reprezentacije.]]
=== Trenutni stručni štab ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=150| Pozicija
! width=200| Ime i prezime
|-
| Selektor
| {{ZD|BIH}} [[Sergej Barbarez]]
|-
| rowspan=&quot;3&quot; | Pomoćnici
| {{ZD|BIH}} [[Zlatan Bajramović]]
|-
| {{ZD|BIH}} [[Mirko Hrgović]]
|-
| {{ZD|BIH}} [[Ninoslav Milenković]]
|-
| Trener golmana
| ''Upražnjeno''
|-
| Kondicioni trener
| {{ZD|BIH}} Marko Čavka
|-
|
| {{ZD|BIH}} Siniša Mrkobrada
|-
| Skauti
| {{ZD|BIH}} [[Saša Papac]]
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Video analitičari
| {{ZD|FIN}} [[Rasmus Jansson]]
|-
| {{ZD|SRB}} Jasmin Kolašinac
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Doktori
| {{ZD|BIH}} Adnan Hadžimuratović
|-
| {{ZD|BIH}} Reuf Karabeg
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |Fizoterapeuti
| {{ZD|BIH}} Ismar Hadžibajrić
|-
| {{ZD|BIH}} Radomir Ćosović
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | Menadžment
| {{ZD|BIH}} Fuad Kečo
|-
| {{ZD|BIH}} Adem Đipa
|-
| Tehnički direktor
| {{ZD|BIH}} [[Emir Spahić]]
|-
| Sekretar
| {{ZD|BIH}} [[Darko Ljubojević]]
|}

=== Statistika selektora ===
{{Selektori nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine (statistika)}}

== Trenutni sastav ==
{{Dodatne informacije|Spisak igrača nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}}
Igrači koji su pozvani za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sergej Barbarez odabrao igrače za Svjetsko prvenstvo |url=https://www.nfsbih.ba/vijesti/nogomet-m/a-reprezentacija-m/sergej-barbarez-odabrao-igrace-za-svjetsko-prvenstvo/ |website=www.nfsbih.ba |access-date=11. 5. 2026 |language=bs |date=11. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;''Ažurirano 1. jula 2026. nakon utakmice protiv [[Nogometna reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|Sjedinjenih Američkih Država]].''
{{Nogometna reprezentacija početak (golovi)|background=#070db5|color=white}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=1|poz=G|ime=[[Nikola Vasilj]]|dob={{datum rođenja i godine|1995|12|02|df=yes}}|nastupi=30|golovi=0|klub=''[[Slobodan igrač]]''|klubnac=}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=12|poz=G|ime=[[Mladen Jurkas]]|ostalo=|dob={{datum rođenja i godine|2007|10|07|df=yes}}|nastupi=0|golovi=0|klub=[[FK Borac Banja Luka|Borac Banja Luka]]|klubnac=BIH}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=22|poz=G|ime=[[Martin Zlomislić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|08|16|df=yes}}|nastupi=3|golovi=0|klub=[[Qarabağ FK|Qarabağ]]|klubnac=AZE}}
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#070db5&quot; |
|-
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=2|poz=O|ime=[[Nihad Mujakić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|4|15}}|nastupi=12|golovi=1|klub=[[Gaziantep FK|Gaziantep]]|klubnac=TUR}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=3|poz=O|ime=[[Dennis Hadžikadunić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|7|09}}|nastupi=33|golovi=0|klub=''[[Slobodan igrač]]''|klubnac=}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=4|poz=O|ime=[[Tarik Muharemović]]|dob={{datum rođenja i godine|2003|2|28}}|nastupi=17|golovi=1|klub=[[US Sassuolo Calcio|Sassuolo]]|klubnac=ITA}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=5|poz=O|ime=[[Sead Kolašinac]]|dob={{datum rođenja i godine|1993|6|20}}|nastupi=69|golovi=0|klub=[[Atalanta BC|Atalanta]]|klubnac=ITA}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=7|poz=O|ime=[[Amar Dedić]]|dob={{datum rođenja i godine|2002|8|18}}|nastupi=31|golovi=1|klub=[[SL Benfica|Benfica]]|klubnac=POR}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=18|poz=O|ime=[[Nikola Katić]]|dob={{datum rođenja i godine|1996|10|10}}|nastupi=21|golovi=2|klub=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|klubnac=NJE}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=21|poz=O|ime=[[Stjepan Radeljić]]|dob={{datum rođenja i godine|1997|9|5}}|nastupi=7|golovi=0|klub=[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|klubnac=HRV}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=24|poz=O|ime=[[Arjan Malić]]|dob={{datum rođenja i godine|2005|08|28}}|nastupi=9|golovi=0|klub=[[SK Sturm Graz|Sturm Graz]]|klubnac=AUT}}
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#070db5&quot; |
|-
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=6|poz=V|ime=[[Benjamin Tahirović]]|dob={{datum rođenja i godine|2003|3|3}}|nastupi=32|golovi=2|klub=[[Brøndby IF|Brøndby]]|klubnac=DAN}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=8|poz=V|ime=[[Armin Gigović]]|dob={{datum rođenja i godine|2002|4|6}}|nastupi=22|golovi=1|klub=[[BSC Young Boys|Young Boys]]|klubnac=ŠVI}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=13|poz=V|ime=[[Ivan Bašić]]|dob={{datum rođenja i godine|2002|4|30}}|nastupi=20|golovi=0|klub=[[FK Astana|Astana]]|klubnac=KAZ}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=14|poz=V|ime=[[Ivan Šunjić]]|dob={{datum rođenja i godine|1996|10|9}}|nastupi=15|golovi=0|klub=[[Pafos FC|Pafos]]|klubnac=KIP}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=15|poz=V|ime=[[Amar Memić]]|dob={{datum rođenja i godine|2001|1|20}}|nastupi=17|golovi=1|klub=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]|klubnac=ČEŠ}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=16|poz=V|ime=[[Amir Hadžiahmetović]]|dob={{datum rođenja i godine|1997|3|8}}|nastupi=37|golovi=0|klub=[[Hull City AFC|Hull City]]|klubnac=ENG}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=17|poz=V|ime=[[Dženis Burnić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|5|22}}|nastupi=22|golovi=0|klub=[[Karlsruher SC]]|klubnac=NJE}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=19|poz=V|ime=[[Kerim Alajbegović]]|dob={{datum rođenja i godine|2007|9|21}}|nastupi=14|golovi=2|klub=[[Bayer 04 Leverkusen]]|klubnac=GER}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=20|poz=V|ime=[[Esmir Bajraktarević]]|dob={{datum rođenja i godine|2005|3|10}}|nastupi=20|golovi=1|klub=[[PSV Eindhoven|PSV]]|klubnac=NIZ}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=26|poz=V|ime=[[Ermin Mahmić]]|dob={{datum rođenja i godine|2005|3|14}}|nastupi=5|golovi=2|klub=[[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]]|klubnac=ČEŠ}}
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#070db5&quot; |
|-
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=9|poz=N|ime=[[Samed Baždar]]|dob={{datum rođenja i godine|2004|1|31}}|nastupi=14|golovi=1|klub=[[Real Zaragoza]]|klubnac=ESP}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=10|poz=N|ime=[[Ermedin Demirović]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|3|25}}|nastupi=44|golovi=4|klub=[[VfB Stuttgart]]|klubnac=NJE}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=11|poz=N|ime=[[Edin Džeko]]|dob={{datum rođenja i godine|1986|3|17}}|nastupi=151|golovi=73|klub=[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|klubnac=NJE|ostalo={{kapiten}}}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=23|poz=N|ime=[[Haris Tabaković]]|dob={{datum rođenja i godine|1994|6|20}}|nastupi=10|golovi=4|klub=[[Borussia Mönchengladbach]]|klubnac=NJE}}
{{Nogometna reprezentacija igrač (golovi)|br=25|poz=N|ime=[[Jovo Lukić]]|dob={{datum rođenja i godine|1998|11|28|df=yes}}|nastupi=5|golovi=1|klub=[[FC Universitatea Cluj|Universitatea Cluj]]|klubnac=RUM}}
|-
! colspan=&quot;7&quot; style=&quot;background:#070db5&quot; |
|-
{{Nogometna reprezentacija kraj}}

== Statistika igrača ==
{{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}}{{Ažurirano|1. jula 2026.}}&lt;ref name=&quot;rsssf&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/bih-recintlp.html|title=Bosnia and Herzegovina - Record International Players|website=[[RSSSF]]|last1=Mamrud|first1=Roberto|access-date=4. 2. 2023|archive-date=27. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221127144621/https://www.rsssf.org/miscellaneous/bih-recintlp.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
:''Igrači s '''podebljanim imenima''' idalje su aktivni u reprezentaciji.''

=== Najviše nastupa ===
[[Datoteka:20150331_2026_AUT_BIH_2177_Edin_Džeko.jpg|desno|mini|256x256piksel|[[Edin Džeko]] je igrač s najviše nastupa u reprezentaciji Bosne i Hercegovine i najbolji strijelac svih vremena.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! width=&quot;25&quot; |#
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:160px;&quot; |Igrač
! width=&quot;50&quot; |{{Tooltip|BOU|Broj odigranih utakmica}}
! width=&quot;50&quot; |{{Tooltip|BPG|Broj postignutih golova}}
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:100px;&quot; |Karijera
|-
!1.
| align=&quot;left&quot; |'''[[Edin Džeko]]'''
|'''151'''
|73
|2007–trenutno
|-
!2.
| align=&quot;left&quot; |[[Miralem Pjanić]]
|'''115'''
|18
|2008–2024.
|-
!3.
| align=&quot;left&quot; |[[Emir Spahić]]
|'''94'''
|6
|2003–2018.
|-
!4.
| align=&quot;left&quot; |[[Zvjezdan Misimović]]
|'''85'''
|25
|2004–2018.
|-
!5.
| align=&quot;left&quot; |[[Vedad Ibišević]]
|'''83'''
|28
|2007–2018.
|-
!7.
| align=&quot;left&quot; |'''[[Sead Kolašinac]]'''
|'''69'''
|0
|2013–trenutno
|-
!6.
| align=&quot;left&quot; |[[Asmir Begović]]
|'''63'''
|0
|2009–2020.
|-
!8.
| align=&quot;left&quot; |[[Haris Medunjanin]]
|'''60'''
|9
|2009–2018.
|-
!9.
| align=&quot;left&quot; |[[Senad Lulić]]
|'''57'''
|4
|2008–2017.
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |10.
| align=&quot;left&quot; |[[Ibrahim Šehić]]
|'''55'''
|0
|2010–2024.
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Edin Višća]]
|'''55'''
|10
|2010–2020.
|}

=== Najviše golova ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! width=&quot;25&quot; |#
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:160px;&quot; |Igrač
! width=&quot;50&quot; |{{Tooltip|BPG|Broj postignutih golova}}
! width=&quot;50&quot; |{{Tooltip|BOU|Broj odigranih utakmica}}
! width=&quot;50&quot; |Omjer
! class=&quot;unsortable&quot; style=&quot;width:100px;&quot; |Karijera
|-
!1.
| align=&quot;left&quot; |'''[[Edin Džeko]]''' {{Malo|([[Spisak međunarodnih golova Edina Džeke|spisak]])}}
|'''73'''
|151
|{{#expr:73/150 round 2}}
|2007–trenutno
|-
!2.
| align=&quot;left&quot; |[[Vedad Ibišević]]
|'''28'''
|83
|{{#expr:28/83 round 2}}
|2007–2018.
|-
!3.
| align=&quot;left&quot; |[[Zvjezdan Misimović]]
|'''25'''
|85
|{{#expr:25/85 round 2}}
|2004–2018.
|-
!4.
| align=&quot;left&quot; |[[Elvir Bolić]]
|'''22'''
|51
|{{#expr:22/51 round 2}}
|1996–2006.
|-
!5.
| align=&quot;left&quot; |[[Miralem Pjanić]]
|'''18'''
|115
|{{#expr:18/115 round 2}}
|2008–2024.
|-
!6.
| align=&quot;left&quot; |[[Sergej Barbarez]]
|'''17'''
|47
|{{#expr:17/47 round 2}}
|1998–2006.
|-
!7.
| align=&quot;left&quot; |[[Elvir Baljić]]
|'''14'''
|38
|{{#expr:14/38 round 2}}
|1996–2005.
|-
!8.
| align=&quot;left&quot; |[[Zlatan Muslimović]]
|'''12'''
|30
|{{#expr:12/30 round 2}}
|2006–2011.
|-
!9.
| align=&quot;left&quot; |[[Edin Višća]]
|'''10'''
|55
|{{#expr:10/55 round 2}}
|2010–2020.
|-
!10.
| align=&quot;left&quot; |[[Haris Medunjanin]]
|'''9'''
|60
|{{#expr:9/60 round 2}}
|2009–2018.
|}

=== Najviše sačuvanih mreža ===
[[Datoteka:20150331_2026_AUT_BIH_2176.jpg|desno|mini|255x255piksel|[[Asmir Begović]] je rekorder Bosne i Hercegovine po broju sačuvanih mreža.]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! width=&quot;25&quot; |#
! class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;160px&quot; |Igrač
! width=&quot;50&quot; |{{Tooltip|BSM|Broj sačuvanih mreža}}
! width=&quot;50&quot; |{{Tooltip|BOU|Broj odigranih utakmica}}
! width=&quot;50&quot; |Omjer
! class=&quot;unsortable&quot; width=&quot;100px&quot; |Karijera
|-
!1.
| align=&quot;left&quot; |[[Asmir Begović]]
|'''27'''
|63
|{{#expr:27/63 round 2}}
|2009–2020.
|-
!2.
| align=&quot;left&quot; |[[Ibrahim Šehić]]
|'''19'''
|55
|{{#expr:19/55 round 2}}
|2010–2024.
|-
!3.
| align=&quot;left&quot; |[[Kenan Hasagić]]
|'''13'''
|44
|{{#expr:13/44 round 2}}
|2002–2011.
|-
!4.
| align=&quot;left&quot; |[[Mirsad Dedić]]
|'''8'''
|27
|{{#expr:8/27 round 2}}
|1996–2000.
|-
!5.
| align=&quot;left&quot; |'''[[Nikola Vasilj]]'''
|'''7'''
|30
|{{#expr:7/29 round 2}}
|2021–trenutno
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |6.
| align=&quot;left&quot; |[[Goran Brašnić]]
|'''5'''
|8
|{{#expr:5/8 round 2}}
|2004–2008.
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Adnan Gušo]]
|'''5'''
|23
|{{#expr:5/23 round 2}}
|1999–2007.
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |8.
| align=&quot;left&quot; |[[Tomislav Piplica]]
|'''4'''
|8
|{{#expr:4/8 round 2}}
|2001–2002.
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Almir Tolja]]
|'''4'''
|15
|{{#expr:4/15 round 2}}
|2000–2006.
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |10.
| align=&quot;left&quot; |[[Jasmin Burić]]
|'''3'''
|3
|{{#expr:3/3 round 2}}
|2008–2020.
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Kenan Pirić]]
|'''3'''
|8
|{{#expr:3/8 round 2}}
|2018–2024
|}

=== Kapiteni ===
{{Ažurirano|1. jula 2026.}}

[[Emir Spahić]] bio je kapiten reprezentacije na prvom učešću na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|FIFA Svjetskom prvenstvu]]. Ovo je spisak kapitena Bosne i Hercegovine koji su imali deset ili više utakmica.

'''Napomena''': Neki od ostalih igrača koji su bili kapiteni uključuju: [[Mehmed Baždarević]] (2) 1996, [[Meho Kodro]] (5) 1997–1998, [[Vlatko Glavaš]] (1) 1997, [[Suvad Katana]] (2) 1998, [[Elvir Bolić]] (6) 1999–2000, [[Bruno Akrapović]] (4) 1999–2003, [[Hasan Salihamidžić]] (1) 2004, [[Zlatan Bajramović]] (1) 2006, [[Džemal Berberović]] (1) 2007, [[Asmir Begović]] (6) 2011–2020, [[Haris Medunjanin]] (4) 2016–2018, [[Vedad Ibišević]] (1) 2017, [[Miralem Pjanić]] (6) 2019–2021, [[Ermin Bičakčić]] (2) 2019–2024, [[Sead Kolašinac]] (5) 2021–2026, [[Ibrahim Šehić]] (3) 2021–2023, [[Siniša Saničanin]] (1) 2021, [[Eldar Ćivić]] (1) 2021, [[Adnan Kovačević]] (1) 2021, [[Ajdin Nukić]] (1) 2021, [[Smail Prevljak]] (1) 2022, [[Rade Krunić]] (1) 2023, [[Gojko Cimirot]] (1) 2023, [[Ermedin Demirović]] (3) 2024–2025, [[Amar Dedić]] (3) 2025.
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Igrač
!Period
!{{Tooltip|BUK|Broj utakmica kao kapiten}}
!Napomene
|-
|[[Muhamed Konjić]]
|1995–2002.
|20
|{{Malo|Prvi službeni kapiten reprezentacije.}}
|-
|[[Mirsad Hibić]]
|2000–2003.
|14
|
|-
|[[Sergej Barbarez]]
|2004–2006.
|20
|
|-
|[[Emir Spahić]]
|2006–2014.
|55
|{{Malo|Prvi službeni kapiten tima na velikom turniru ([[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.|Svjetsko prvenstvo 2014]]).}}
|-
|[[Zvjezdan Misimović]]
|2007–2012.
|16
|
|-
|[[Edin Džeko]]
|Od 2014.
|80
|
|}

=== Stogodišnji golovi ===
[[Datoteka:Hasan_Salihamidzic_2006.jpg|mini|[[Hasan Salihamidžić]] postigao je prvi gol za Bosnu i Hercegovinu u oktobru 1996.]]Do 1. jula 2026. Bosna i Hercegovina je postigla 402 gola.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! style=&quot;width:50px;background:#000FFF;color:#FBFF00&quot; |#
! style=&quot;width:150px;background:#000FFF;color:#FBFF00&quot; |Datum
! style=&quot;width:150px;background:#000FFF;color:#FBFF00&quot; |Strijelac
! style=&quot;width:150px;background:#000FFF;color:#FBFF00&quot; |Protivnik
! style=&quot;width:50px;background:#000FFF;color:#FBFF00&quot; |Rezultat
|-
!1.
|8. oktobar 1996.
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Hasan Salihamidžić]]
| align=&quot;left&quot; |{{NOG|CRO}}
| style=&quot;text-align:center;background:#fdd&quot; |1–4
|-
!100.
|4. juni 2005.
| align=&quot;left&quot; |{{NOG|SMR|1862}}
| style=&quot;text-align:center;background:#dfd&quot; |3–1
|-
!200.
|29. februar 2012.
|[[Vedad Ibišević]]
| align=&quot;left&quot; |{{NOG|BRA}}
| style=&quot;text-align:center;background:#fdd&quot; |1–2
|-
!300.
|3. septembar 2017.
|[[Edin Džeko]]
| align=&quot;left&quot; |{{NOG|GIB}}
| style=&quot;text-align:center;background:#dfd&quot; |4–0
|-
!400.
|24. juni 2026.
|[[Kerim Alajbegović]]
| align=&quot;left&quot; |{{NOG|QAT}}
| style=&quot;text-align:center;background:#dfd&quot; |3–1
|}

== Nastupi na turnirima ==
=== Svjetsko prvenstvo ===
{{Glavni|Statistika Bosne i Hercegovine na svjetskim prvenstvima u nogometu}}
{{Statistika Bosne i Hercegovine na svjetskim prvenstvima u nogometu}}

=== Evropsko prvenstvo ===
{{Glavni|Statistika Bosne i Hercegovine na evropskim prvenstvima u nogometu}}
{{Statistika Bosne i Hercegovine na evropskim prvenstvima u nogometu}}

=== UEFA Liga nacija ===
{{Glavni|Statistika Bosne i Hercegovine u UEFA Ligi nacija}}
{{Statistika Bosne i Hercegovine u UEFA Ligi nacija}}

=== Ostali turniri ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!Turnir
!Runda
!{{Tooltip|Poz.|Pozicija na turniru}}
!{{Tooltip|OU|Odigrano utakmica}}
!{{Tooltip|P|Pobjede}}
!{{Tooltip|N|Neriješeno}}
!{{Tooltip|I|Izgubljeno}}
!{{Tooltip|DG|Dati golovi}}
!{{Tooltip|PG|Primljeni golovi}}
|-
|style=&quot;text-align: left; background:silver;&quot;|{{ZD|MALE}} [[Dunhill kup Malezija 1997.]]
|style=&quot;background:silver;&quot;|Finale
|style=&quot;background:silver;&quot;|2.
|style=&quot;background:silver;&quot;|5
|style=&quot;background:silver;&quot;|3
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|9
|style=&quot;background:silver;&quot;|5
|-
|style=&quot;text-align: left; background:silver;&quot;|{{ZD|IND}} [[Millennium Super Soccer kup|Millennium Super kup 2001.]]
|style=&quot;background:silver;&quot;|Finale
|style=&quot;background:silver;&quot;|2.
|style=&quot;background:silver;&quot;|5
|style=&quot;background:silver;&quot;|3
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|7
|style=&quot;background:silver;&quot;|5
|-
|style=&quot;text-align: left; background:silver;&quot;|{{ZD|MALE}} [[Turnir Merdeka 2001.]]
|style=&quot;background:silver;&quot;|Finale
|style=&quot;background:silver;&quot;|2.
|style=&quot;background:silver;&quot;|5
|style=&quot;background:silver;&quot;|3
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|7
|style=&quot;background:silver;&quot;|4
|-
|style=&quot;text-align: left; background:silver;&quot;|{{ZD|IRN}} [[LG kup 2001 (Iran)|LG kup 2001.]]
|style=&quot;background:silver;&quot;|Finale
|style=&quot;background:silver;&quot;|2.
|style=&quot;background:silver;&quot;|2
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|0
|style=&quot;background:silver;&quot;|1
|style=&quot;background:silver;&quot;|4
|style=&quot;background:silver;&quot;|6
|-
|style=&quot;text-align: left; background:gold;&quot;|'''{{ZD|JAP}} [[Kirin kup 2016.]]'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''Finale'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''1.'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''2'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''1'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''1'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''0'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''4'''
|style=&quot;background:gold;&quot;|'''3'''
|-
!UKUPNO
!1 titula
!1.
!19
!11
!4
!4
!31
!23
|}

== Bosna i Hercegovina na FIFA-inoj rang listi ==
{{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine#Bosna i Hercegovina na FIFA-inoj rang listi}}{{Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine na FIFA-inoj rang listi}}

== Međusobni rezultati ==
{{Glavni|Statistika nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}}
{{Međusobni rezultati nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine}}

=== Značajne pobjede ===
[http://www.eloratings.net/Bosnia_Herz.htm Izvor: Rezultati]
*&lt;small&gt;Neslužbene utakmice nisu uključene.&lt;/small&gt;

{| class=&quot;wikitable toccolours collapsible&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; style=&quot;float:left; margin:0.5em;&quot;
|- style=&quot;background:#cadcfb;&quot;
! Datum
! Utakmica
! Lokacija
! Protivnik
! Rezultat
! Napomena
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |30. novembar 1995.
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Prijateljska utakmica]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Tirana]], Albanija
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{NOG|ALB}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''0'''–2
|Prva službena utakmica.
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |24. april 1996.
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{NOG|ALB}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''0'''–0
|Historijska prva neriješena utakmica.
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |8. oktobar 1996.
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Bologna]], Italija
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{NOG|CRO}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''1'''–4
|Historijski prvi postignuti gol ([[Hasan Salihamidžić]]).
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |6. novembar 1996.
|[[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina
|{{NOG|ITA}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''2'''–1
|Historijska prva pobjeda.
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10. novembar 1996.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 1998 (UEFA) - grupa 1|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 1998.]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Ljubljana]], Slovenija
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{NOG|SLO}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2'''–1
|Historijska prva pobjeda u kvalifikacijama za Svjetsko prvenstvo.
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 19. august 1998.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2000 - grupa 9|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2000.]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Sarajevo]], Bosna i Hercegovina
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{NOG|FRO}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1'''–0
|Historijska prva pobjeda u kvalifikacijama za Evropsko prvenstvo.
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 2. juni 2007.
|[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2008 - grupa C|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2008.]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{NOG|TUR}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | '''3'''–2
| Debitantska utakmica za seniorsku reprezentaciju i prvi međunarodni gol [[Edin Džeko|Edina Džeke]].
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 10. septembar 2008.
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Kvalifikacija za SP u nogometu 2010 (UEFA) - grupa 5|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 2010.]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{NOG|EST}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | '''7'''–0
| Najveća pobjeda ikada (bez primljenog gola).
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 10. oktobar 2009.
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Tallinn]], Estonija
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{NOG|EST}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2'''–0
| Kvalifikacija u prvi baraž ([[Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo u nogometu 2010 - baraž|Svjetsko prvenstvo 2010]]).
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |11. oktobar 2011.
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - grupa D|Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo 2012.]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Saint-Denis]], Francuska
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{NOG|FRA}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''1'''–1
|Kvalifikacija u prvi baraž ([[Kvalifikacije za Evropsko prvenstvo u nogometu 2012 - baraž|Evropsko prvenstvo 2012]]).
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 7. septembar 2012.
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Kvalifikacije za SP u nogometu 2014 (UEFA) - grupa G|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 2014.]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Vaduz]], Lihtenštajn
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{NOG|LIE}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | '''8'''–1
| Najveća pobjeda ikada.
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 15. oktobar 2013.
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Kaunas]], Litvanija
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{NOG|LTU}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1'''–0
| Pobjeda za kvalifikaciju na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014.]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |15. juni 2014.
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2014 - grupa F|Grupna faza na Svjetskom prvenstvu 2014.]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Rio de Janeiro]], Brazil
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{NOG|ARG}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''1'''–2
|Historijski prvi postignuti gol na Svjetskom prvenstvu ([[Vedad Ibišević]]).
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; | 25. juni 2014.
| style=&quot;text-align:center;&quot; | [[Salvador, Bahia|Salvador]], Brazil
| style=&quot;text-align:left;&quot; | {{NOG|IRN}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; | '''3'''–1
|Historijska prva pobjeda na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu|Svjetskom prvenstvu u nogometu]].
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 7. juni 2016.
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Kirin kup 2016.]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;| [[Osaka]], Japan
| style=&quot;text-align:left;&quot;| {{NOG|JPN}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2'''–1
| Pobjeda u finalu [[Kirin kup 2016.|Kirin kupa 2016.]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |31. mart 2026.
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Kvalifikacije za SP u nogometu 2026.|Kvalifikacije za Svjetsko prvenstvo 2026.]]
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Zenica]], Bosna i Hercegovina
| style=&quot;text-align:left;&quot;|{{NOG|ITA}}
| style=&quot;text-align:center;&quot;|'''1'''–1&lt;br&gt;{{Malo|('''4'''–1 [[Jedanaesterac|pen.]])}}
|Pobjeda u baražu za kvalifikaciju na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.]]
|-
| style=&quot;text-align: center;&quot; |24. juni 2026.
| style=&quot;text-align:center;&quot;|[[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 - grupa B|Grupna faza na Svjetskom prvenstvu 2026.]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |[[Seattle]], Sjedinjene Američke Države
| style=&quot;text-align: left;&quot; |{{NOG|QAT}}
| style=&quot;text-align: center;&quot; |'''3'''–1
|Prolazak u [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026 – nokaut-faza|nokaut fazu]] na [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetskom prvenstvu u nogometu 2026.]]
|}
{{clear}}

== Postignuća ==

=== Prijateljska ===
* '''[[Dunhill kup Malezija 1997.|Dunhill kup Malezija]]'''
** Viceprvak (1): [[Dunhill kup Malezija 1997.#Rezultati|1997.]]
* '''[[Millennium Super Soccer kup]]'''
** Viceprvak (1): [[Millennium Super Soccer kup#Rezultati|2001.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1010126/sports.htm#head1|archive-url=https://web.archive.org/web/20180715040316/https://www.telegraphindia.com/1010126/sports.htm#head1|url-status=dead|archive-date=15. 7. 2018|title=Yugoslavia romp to glory|website=telegraphindia.com|publisher=[[The Telegraph (India)|The Telegraph]]|date=25. 1. 2001|access-date=15. 7. 2018}}&lt;/ref&gt;
* '''[[Turnir Merdeka|Merdeka turnir]]'''
** Viceprvak (1): [[Turnir Merdeka 2001.|2001.]]
* '''[[LG kup (nogomet)|LG kup]]'''
** Viceprvak (1): [[LG kup 2001 (Iran)|2001.]]
* '''[[Kirin kup]]'''
** '''Šampion (1)''': [[Kirin kup 2016.|2016.]]

== Također pogledajte ==
* [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-21]]
* [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19]]
* [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-18]]
* [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-17]]
* [[Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-15]]
* [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine]]
* [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-19]]
* [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-17]]
* [[Ženska nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine U-15]]
* [[Idol nacije (nagrada)|Idol nacije]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Bosnia and Herzegovina national football team}}
* [http://www.nfsbih.ba Zvanična stranica nogometnog saveza Bosne i Hercegovine]
* [https://www.uefa.com/european-qualifiers/teams/60094--bosnia-and-herzegovina/ Bosna i Hercegovina] na zvaničnoj stranici UEFA-e
* [https://inside.fifa.com/fifa-world-ranking/BIH?gender=men Bosna i Hercegovina] na zvaničnoj stranici FIFA-e

{{Evropske nogometne reprezentacije}}
{{Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine}}
{{Reprezentacije Bosne i Hercegovine}}
{{Nogomet u BiH}}
{{Sastavi nogometne reprezentacije Bosne i Hercegovine na turnirima}}
{{Sportista godine Bosne i Hercegovine}}

[[Kategorija:Nogomet u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Nogometna reprezentacija Bosne i Hercegovine|*]]
[[Kategorija:Evropske nogometne reprezentacije|Bosna i Hercegovina]]
[[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]]
[[Kategorija:Sportski kolektiv godine Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>ixqscblw1coos97rd6luf3g0x3nw4wu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spisak dobitnika Nobelove nagrade za hemiju</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7033</id>
    <revision>
      <id>3925881</id>
      <parentid>3922025</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75003" sha1="3ply09j6dmynpesgt6sgg0wggyhduw9" xml:space="preserve">[[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]] (švedski: ''Nobelpriset i kemi'') [[Kraljevska švedska akademija nauka]] svake godine dodeljuje naučnicima iz različitih oblasti hemije. To je jedna od pet [[Nobelova nagrada|Nobelovih nagrada]] ustanovljenih testamentom [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]] 1895. Ove nagrade se dodjeljuju za izuzetan doprinos u [[Hemija|hemiji]], [[Fizika|fizici]], [[književnost]]i, [[mir]]u i [[Fiziologija|fiziologiji]] ili [[Medicina|medicini]].&lt;ref&gt;{{cite web | title = Alfred Nobel – The Man Behind the Nobel Prize | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | access-date = 7. 10. 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025001741/http://nobelprize.org/alfred_nobel/ | archive-date = 25. 10. 2007 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Kako je naloženo Nobelovom voljom, nagradu administrira [[Nobelova fondacija]], a dodjeljuje [[Kraljevska švedska akademija nauka]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=The Nobel Prize Awarders |publisher=Nobel Foundation |url=http://nobelprize.org/prize_awarders/ |access-date=7. 10. 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081015013145/http://nobelprize.org/prize_awarders/ |archive-date=15. 10. 2008 }}&lt;/ref&gt; Prva Nobelova nagrada za hemiju dodijeljena je 1901. [[Jacobus Henricus van 't Hoff|Jacobusu Henricusu van 't Hoffu]] iz [[Nizozemska|Nizozemske]]. Svaki primalac dobija medalju, diplomu i novčanu nagradu koja je varirala tokom godina.&lt;ref&gt;{{cite web| title = The Nobel Prize| publisher = Nobel Foundation| url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/| access-date = 7. 10. 2008| archive-url = https://web.archive.org/web/20081015012957/http://nobelprize.org/nobel_prizes/| archive-date = 15. 10. 2008| url-status = live}}&lt;/ref&gt; Van 't Hoff je 1901. dobio 150.782 švedskih kruna, što je jednako 7.731.004 švedskih kruna u decembru 2007. Nagrada se uručuje u [[Stockholm]]u na godišnjoj ceremoniji 10. decembra, na godišnjicu Nobelove smrti.&lt;ref&gt;{{cite web | title = The Nobel Prize Award Ceremonies | publisher = Nobel Foundation | url = http://nobelprize.org/award_ceremonies/|access-date=7. 10. 2008 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080822184717/http://nobelprize.org/award_ceremonies/  |archive-date = 22. 8. 2008}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#cccccc&quot;
!Godina
!Slika
! style=&quot;width:23%&quot; |Ime
! style=&quot;width:17%&quot; |Država
!Doprinos
!Referenca
|-
|1901.
| [[Datoteka:Vant Hoff.jpg|75px]]
| [[Jacobus Henricus van 't Hoff]]
| {{ZID|NIZ}}
| &quot;za otkriće zakona hemijske dinamike i [[osmotski pritisak|osmotskog pritiska]] u rastvorima&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1901|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050844/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1901/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1902.
| [[Datoteka:Hermann Emil Fischer. Photograph by Atelier Victoria, 1895. Wellcome V0027668 (cropped).jpg|75px]]
| [[Hermann Emil Fischer]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad na sintezi [[šećer]]a i [[purin]]a&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1902|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050849/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1902/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1903.
| [[Datoteka:Arrhenius2.jpg|75px]]
| [[Svante August Arrhenius]]
| {{ZID|ŠVE}}
| &quot;za teoriju [[elektrolitička disocijacija|elektrolitičke disocijacije]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1903|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081105072548/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1903/index.html|archive-date=5. 11. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1904.
| [[Datoteka:William Ramsay.jpg|75px]]
| [[William Ramsay]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za otkriće hemijskih elemenata [[plemeniti plinovi|inertnih plinova]] u zraku&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1904|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050859/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1904/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1905.
| [[Datoteka:Adolf von Baeyer CIPB0531 (cropped).jpg|75px]]
| [[Johann Friedrich Wilhelm Adolf von Baeyer]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad na organskim bojama i hidroaromatskim spojevima&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1905|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212063701/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1905/index.html|archive-date=12. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1906.
| [[Datoteka:Henri Moissan.jpg|75px]]
| [[Henri Moissan]]
| {{ZID|FRA}}
| &quot;za istraživanje i izolaciju elementa [[fluor]]a, i za električnu peć nazvanu po njemu&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1906|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211053606/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1906/index.html|archive-date=11. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1907.
| [[Datoteka:Eduard Buchner (Nobel 1907).jpg|75px]]
| [[Eduard Buchner]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za biohemijska istraživanja i otkriće nećelijske [[fermentacija|fermentacije]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1907|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225082514/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1907/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1908.
| [[Datoteka:Ernest Rutherford (Nobel).jpg|75px]]
| [[Ernest Rutherford]]
| {{ZID|NZL}}&lt;br /&gt;{{ZID|UK}}
| &quot;za istraživanja u oblasti raspada hemijskih elemenata i hemiju [[radioaktivnost|radioaktivnih supstanci]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1908|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050904/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1908/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1909.
| [[Datoteka:Ostwald.jpg|75px]]
| [[Wilhelm Ostwald]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad na katalizi i istraživanja u oblasti [[hemijska ravnoteža|hemijske ravnoteže]] i [[hemijska kinetika|brzina hemijskih reakcija]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1909|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083613/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1909/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1910.
| [[Datoteka:Otto Wallach.jpg|75px]]
| [[Otto Wallach]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad u oblasti acikličnih spojeva&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1910|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083137/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1910/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1911.
| [[Datoteka:Marie Curie (Nobel-Chem).jpg|75px]]
| [[Marie Curie|Maria Skłodowska-Curie]]
| {{ZID|POL}}&lt;br /&gt;{{ZID|FRA}}
| &quot;za otkriće [[radij]]a i [[polonij]]a &quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1911|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019170636/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1911/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1912.
| [[Datoteka:Victor Grignard.jpg|75px]]
| [[Victor Grignard]]
| {{ZID|FRA}}
| &quot;za otkriće Grinjarovog reagensa&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;n1912&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1912/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1912|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083618/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1912/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Paul Sabatier.jpg|75px]]
| [[Paul Sabatier (hemičar)|Paul Sabatier]]
| {{ZID|FRA}}
| &quot;za metodu hidrogenacije organskih spojeva&quot;
|-
|1913.
| [[Datoteka:Alfred Werner.jpg|75px]]
| [[Alfred Werner]]
| {{ZID|ŠVI}}
| &quot;za rad na vezama [[atom]]a u [[molekula]]ma&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1913|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083142/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1913/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1914.
| [[Datoteka:Theodore william richards.jpg|75px]]
| [[Theodore William Richards]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za određivanje [[atomska masa|atomske mase]] velikog broja elemenata&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1914&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1914/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1914|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015212722/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1914/index.html|archive-date=15. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1915.
| [[Datoteka:Richard Willstätter ETH-Bib PI 55-BO-0022.jpg|75px]]
| [[Richard Martin Willstätter]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za istraživanje biljnih [[pigment|pigmenata]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1915/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1915|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083623/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1915/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1916.
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; |''Nije dodijeljena''
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|1917.
|-
|1918.
| [[Datoteka:Fritz Haber.png|75px]]
| [[Fritz Haber]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za sintezu [[amonijak]]a&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1918&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1918|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083638/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1918/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1919.
|
| colspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | ''Nije dodijeljena''
|
|-
|1920.
| [[Datoteka:Walther Nernst.jpg|75px]]
| [[Walther Hermann Nernst]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad u oblasti [[termohemija|termohemije]]&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1920&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1920|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209112839/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1920/index.html|archive-date=9. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1921.
| [[Datoteka:Frederick Soddy.jpg|75px]]
| [[Frederick Soddy]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za rad na hemiji radioaktivnih supstanci i istraživanje [[izotop]]a&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1921&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1921|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081027221745/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1921/index.html|archive-date=27. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1922.
| [[Datoteka:Francis William Aston.jpg|75px]]
| [[Francis William Aston]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za otkriće stabilnih izotopa za veliki broj neradioaktivnih i za pravilo cijelog broja&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1922|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081027221750/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1922/index.html|archive-date=27. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1923.
| [[Datoteka:Fritz Pregl.jpg|75px]]
| [[Fritz Pregl]]
| {{ZID|AUT}}
| &quot;za izum metode mikroanalize organskih supstanci&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1923|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080830054059/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1923/index.html|archive-date=30. 8. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1925.
|
| [[Richard Adolf Zsigmondy]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za demostraciju heterogene prirode [[koloid]]nih rastvora i metode&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1925&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1925|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015211210/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1925/index.html|archive-date=15. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1926.
| [[Datoteka:The-svedberg-1.jpg|75px]]
| [[Theodor Svedberg]]
| {{ZID|ŠVE}}
| &quot;za rad na [[koloid|disperznim sistemima]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1926|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083646/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1926/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1927.
| [[Datoteka:Heinrich Wieland.jpg|75px]]
| [[Heinrich Otto Wieland]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za istraživanje žučnih kiselina i srodnih supstanci&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1927&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1927|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083219/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1927/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1928.
| [[Datoteka:Windaus.jpg|75px]]
| [[Adolf Otto Reinhold Windaus]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za istraživanje [[sterol]]a i njihovu vezu sa [[vitamini]]ma&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1928|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080905062117/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1928/index.html|archive-date=5. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1929.
| [[Datoteka:ArthurHarden.jpg|75px]]
| [[Arthur Harden]]&lt;br /&gt;
| {{ZID|UK}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za istraživanje fermentacije šećera i fermentativnih [[enzim]]a&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1929|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201041622/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1929/index.html|archive-date=1. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Euler-chelpin.jpg|75px]]
| [[Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin]]
| {{ZID|ŠVE}}
|-
|1930.
| [[Datoteka:Hans Fischer (Nobel).jpg|75px]]
| [[Hans Fischer]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za istraživanje [[hemin]]a i [[hlorofil]]a&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1930|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201172943/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1930/index.html|archive-date=1. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1931.
| [[Datoteka:Carl Bosch.jpg|75px]]
| [[Carl Bosch]]
| {{ZID|NJE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za doprinos u hemijskim metodama sa visokim [[pritisak|pritiskom]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1931|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010231457/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1931/index.html|archive-date=10. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Bergius.jpg|75px]]
| [[Friedrich Bergius]]
| {{ZID|NJE}}
|-
|1932.
| [[Datoteka:Langmuir.jpg|75px]]
| [[Irving Langmuir]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za rad u oblasti hemije površina&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1932/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1932|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803104055/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1932/index.html|archive-date=3. 8. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1933.
|
| colspan=&quot;3&quot; |''Nije dodijeljena''
|
|-
|1934.
| [[Datoteka:Urey.jpg|75px]]
| [[Harold Clayton Urey]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za otkriće [[deuterij]]a&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1934|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081201180141/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1934/index.html|archive-date=1. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1935.
| [[Datoteka:Joliot-fred.jpg|75px]]
| [[Frédéric Joliot]]
| {{ZID|FRA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za sintezu novih radioaktivnih elemenata&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1935/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1935|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081007222850/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1935/index.html|archive-date=7. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Joliot-curie.jpg|75px]]
| [[Irene Joliot-Curie]]
| {{ZID|FRA}}
|-
|1936.
| [[Datoteka:Debye100.jpg|75px]]
| [[Peter Debye|Petrus (Peter) Josephus Wilhelmus Debye]]
| {{ZID|NIZ}}
|&quot;za rad na molekulskim strukturama ispitivanjem [[dipolni moment|dipolnog momenta]] i metodom [[rendgenska difrakcija|rendgenske difrakcije]] i [[elektron]]a u gasovima&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1936/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1936|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914090025/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1936/index.html|archive-date=14. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1937.
| [[Datoteka:Norman Haworth.jpg|75px]]
| [[Walter Norman Haworth]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za rad na [[ugljikohidrati]]ma i [[vitamin C|vitaminu C]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1937/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1937|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081222234139/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1937/index.html|archive-date=22. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Paul Karrer.jpg|75px]]
| [[Paul Karrer]]
| {{ZID|ŠVI}}
| &quot;za rad na [[karotenoidi]]ma, flavinima i vitaminima A i B2&quot;
|-
|1938.
| [[Datoteka:Richard Kuhn ETH-Bib Dia 248-065.jpg|75px]]
| [[Richard Kuhn]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad na karotenoidima i vitaminima&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1938&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1938|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219070719/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1938/index.html|archive-date=19. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1939.
| [[Datoteka:A. Butenandt 07-1935.jpg|95x95px]]
| [[Adolf Friedrich Johann Butenandt]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za rad na polnim [[hormon]]ima&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;n1939&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1939/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1939|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081014111156/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1939/index.html|archive-date=14. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Leopold Ruzicka ETH-Bib Portr 00239.jpg|75px]]
| [[Lavoslav Ružička|Leopold Ružička]]
| {{ZID|ŠVI}}
| &quot;za rad na polimetilenima i višim [[terpen]]ima&quot;
|-
|1940.
| rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |
| colspan=&quot;3&quot; rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; |''Nije dodijeljena''
| rowspan=&quot;3&quot; |
|-
|1941.
|-
|1942.
|-
|1943.
| [[Datoteka:George de Hevesy.jpg|75px]]
| [[George de Hevesy]]
| {{ZID|MAĐ}}
| &quot;za rad na upotrebi izotopa kao radiaktivnih markera u proučavanju hemijskih procesa&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1943&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1943|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220074956/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1943/index.html|archive-date=20. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1944.
| [[Datoteka:Bundesarchiv Bild 183-46019-0001, Otto Hahn.jpg|75px]]
| [[Otto Hahn]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za otkriće nuklearne [[fisija|fisije]] teških [[atom]]skih jezgri&quot;
|&lt;ref name=&quot;N1944&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1944|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083657/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1944/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1945.
|  [[Datoteka:Virtanen.jpg|75px]]
| [[Artturi Ilmari Virtanen]]
| {{ZID|FIN}}
| &quot;za istraživanje i otkrića u poljoprivrednoj i nutricionističkoj hemiji, posebno za metod konzerviranja stočne hrane&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1945|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006080337/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1945/index.html|archive-date=6. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1946.
| [[Datoteka:James Batcheller Sumner.jpg|75px]]
| [[James Batcheller Sumner]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za otkruće [[kristal]]ne forme enzima&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref name=&quot;The Nobel Prize in Chemistry 1946&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1946|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081211053611/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1946/index.html|archive-date=11. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:John Howard Northrop.jpg|75px]]
| [[John Howard Northrop]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za sintezu enzima i [[virus]]nih [[Bjelančevine|proteina]] u čistom obliku&quot;
|-
| [[Datoteka:Wendell Meredith Stanley.jpg|106x106px]]
| [[Wendell Meredith Stanley]]
| {{ZID|SAD}}
|-
|1947.
| [[Datoteka:Robert Robinson organic chemist.jpg|75px]]
| [[Robert Robinson]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za istraživanje biljnih proizvoda, posebno [[alkaloid]]a&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1947|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081204102251/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1947/index.html|archive-date=4. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1948.
| [[Datoteka:Arne Tiselius.jpg|75px]]
| [[Arne Wilhelm Kaurin Tiselius]]
| {{ZID|ŠVE}}
| &quot;za istraživanje [[elektroforeza|elektroforeze]] i adsorpcijske analize&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1948/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1948|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083710/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1948/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1949.
|
| [[William Francis Giauque]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za doprinus u hemijskoj termodinamici&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1949|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083307/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1949/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1950.
| [[Datoteka:Otto Paul Hermann Diels.jpg|75px]]
| [[Otto Diels|Otto Paul Hermann Diels]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za otkriće i razvoj sinteze [[dieni|diena]] ([[Diels–Alderova reakcija|Diels-Alderova reakcija]])&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1950|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209112906/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1950/index.html|archive-date=9. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Kurt Alder Nobel.jpg|75px]]
| [[Kurt Alder]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1951.
| [[Datoteka:Edwin McMillan Nobel.jpg|75px]]
| [[Edwin Mattison McMillan]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za otkrića u hemiji transuranskih elemenata&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1951|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081104054538/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1951/index.html|archive-date=4. 11. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Glenn Seaborg 1964.jpg|75px]]
| [[Glenn T. Seaborg|Glenn Theodore Seaborg]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1952.
| [[Datoteka:Archer John Porter Martin Nobel.jpg|75px]]
| [[Archer John Porter Martin]]
| {{ZID|UK}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za otkriće particione [[hromatografija|hromatografije]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1952/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1952|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083318/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1952/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Richard Laurence Millington Synge.jpg|75px]]
| [[Richard Laurence Millington Synge]]
| {{ZID|UK}}
|-
|1953.
| [[Datoteka:Hermann Staudinger.jpg|75px]]
| [[Hermann Staudinger]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
| &quot;za otkrića u oblasti hemije [[makromolekula]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1953|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083720/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1953/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1954.
| [[Datoteka:Linus Pauling 1962.jpg|75px]]
| [[Linus Pauling|Linus Carl Pauling]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za istraživanje prirode [[hemijska veza|hemijskih veza]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1954/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1954|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081209112911/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1954/index.html|archive-date=9. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1955.
| [[Datoteka:Vincent du Vigneaud.jpg|75px]]
| [[Vincent du Vigneaud]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za rad na [[sumpor]]ovim spojevima, posebno za prvu sintezu polipeptidnih hormona&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1955/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1955|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083324/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1955/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1956.
| [[Datoteka:Cyril Norman Hinshelwood Nobel.jpg|75px]]
| [[Cyril Norman Hinshelwood]]
| {{ZID|UK}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za istraživanje [[mehanizam hemijske reakcije|mehanizama hemijskih reakcija]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1956|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060343/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1956/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Nikolay Semyonov Nobel.jpg|75px]]
| [[Nikolaj Nikolajevič Semjonov]]
| {{ZID|SSSR}}
|-
|1957.
| [[Datoteka:Alexander Todd Nobel.jpg|75px]]
| [[Alexander R. Todd, Baron Todd|Sir Alexander Todd]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za rad na [[nukleotid]]ima i koenzimima&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1957/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1957|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083725/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1957/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1958.
| [[Datoteka:Frederick Sanger2.jpg|75px]]
| [[Frederick Sanger]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za rad na primarnoj strukturi proteina, posebno [[insulin]]a&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1958|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026132030/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1958/index.html|archive-date=26. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1959.
| [[Datoteka:Heyrovsky Jaroslav crop.jpg|75px]]
| [[Jaroslav Heyrovský]]
| {{ZID|ČEH}}
|&quot;za otkriće i razvoj [[polarografija|polarografske]] analitičke metode&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1959/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1959|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050929/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1959/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1960.
| [[Datoteka:Willard Libby in Lab (cropped).jpg|75px]]
| [[Willard Libby|Willard Frank Libby]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za datiranje pomoću [[ugljik]]a C-14&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1960/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1960|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083330/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1960/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1961.
| [[Datoteka:Melvin Calvin 1960s (cropped).jpg|75px]]
| [[Melvin Calvin]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za istraživanje asimilacije [[ugljik-dioksid]]a kod biljaka&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1961|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083335/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1962.
| [[Datoteka:Max Perutz.jpg|75px]]
| [[Max Ferdinand Perutz]]
| {{ZID|UK}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za ispitivanje strukture globularnih proteina&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1962|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924043552/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1962/index.html|archive-date=24. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:John Kendrew Nobel.jpg|75px]]
| [[John Kendrew|John Cowdery Kendrew]]
| {{ZID|UK}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1963.
| [[Datoteka:Karl Ziegler Nobel.jpg|75px]]
| [[Karl Ziegler]]&lt;br /&gt;
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}&lt;br/&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; | &quot;za otkrića u vezi viših [[polimer]]a&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1963|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065136/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1963/index.html|archive-date=13. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Giulio Natta 1960s.jpg|75px]]
| [[Giulio Natta]]
| {{ZID|ITA}}
|-
|1964.
| [[Datoteka:Dorothy Hodgkin Nobel.jpg|75px]]
| [[Dorothy Hodgkin|Dorothy Crowfoot Hodgkin]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za rendgensko određivanje strukture važnih biohemijskih spojeva&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1964|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015033105/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1964/index.html|archive-date=15. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1965.
| [[Datoteka:Robert Woodward Nobel.jpg|75px]]
| [[Robert Burns Woodward]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za dostignuća u organskoj sintezi&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1965/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1965|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083345/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1965/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1966.
| [[Datoteka:Mulliken,Robert 1929 Chicago.jpg|75px]]
| [[Robert S. Mulliken|Robert Sanderson Mulliken]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za rad u na hemijskim vezama i elektronskoj strukturi molekula&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1966/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1966|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050939/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1966/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1967.
| [[Datoteka:Eigen,Manfred 1996 Göttingen.jpg|75px]]
| [[Manfred Eigen]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za ispitivanje ekstremno brzih hemijskih reakcija, pomjeranjem ravnoteže pomoću kratkih energetskih impulsa&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1967/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1967|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083351/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1967/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Ronald George Wreyford Norrish.jpg|75px]]
| [[Ronald G. W. Norrish]]
| {{ZID|UK}}
|-
| [[Datoteka:George Porter Nobel.jpg|75px]]
| [[George Porter]]
| {{ZID|UK}}
|-
|1968.
| [[Datoteka:Onsager 1968.jpg|75px]]
| [[Lars Onsager]]
| {{ZID|NOR}}&lt;br /&gt;{{ZID|SAD}}
| &quot;za otkriće recipročnih relacija, koje su i nazvane po njemu&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1968/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1968|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080930161503/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1968/index.html|archive-date=30. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1969.
| [[Datoteka:Derek-Harold-Richard-Barton.jpg|75px]]
| [[Derek H. R. Barton]]
| {{ZID|UK}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za doprinos u razvoju koncepta konformacije (tercijarne strukture)&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1969|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013065141/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1969/index.html|archive-date=13. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Odd Hassel.jpg|75px]]
| [[Odd Hassel]]
| {{ZID|NOR}}
|-
|1970.
| [[Datoteka:Luis Federico Leloir - young.jpg|75px]]
| [[Luis F. Leloir]]
| {{ZID|ARG}}
| &quot;za otkriće nukleotidnih šećera i njihovu ulogu u sintezi ugljikohidrata&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1970|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083733/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1970/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1971.
| [[Datoteka:Herzberg,Gerhard 1952 London.jpg|75px]]
| [[Gerhard Herzberg]]
| {{ZID|KAN}}
| &quot;za doprinos u elektronskoj strukturi i geometriji molekula, posebno [[Radikal (hemija)|slobodnih radikala]]&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1971|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101019212357/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1971/index.html|archive-date=19. 10. 2010|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1972.
| [[Datoteka:Christian B. Anfinsen, NIH portrait, 1969.jpg|75px]]
| [[Christian B. Anfinsen]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za rad na ribonukleazi, posebno na vezi između sekvence [[aminokiselina]] i biološki aktivne konformacije&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref name=&quot;n1972&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1972|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081011142815/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1972/index.html|archive-date=11. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[Stanford Moore]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za doprinos u razumijevanju povezanosti hemijske strukture i katalitičke aktivnosti aktivnog centra molekule ribonukleaze&quot;
|-
|
| [[William H. Stein]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1973.
|
| [[Ernst Otto Fischer]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za pionirski rad, nezavisno jedan od drugog, u hemiji organometalnih spojeva (takozvani sendvič-spojevi)&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1973/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1973|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050944/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1973/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Geoffrey Wilkinson (ca. 1976).jpg|75px]]
| [[Geoffrey Wilkinson]]
| {{ZID|UK}}
|-
|1974.
| [[Datoteka:Paul Flory 1973.jpg|75px]]
| [[Paul Flory|Paul J. Flory]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za teoretski i eksperimentalni rad u oblasti fizikalne hemije makromolekula&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1974/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1974|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803104135/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1974/index.html|archive-date=3. 8. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1975.
| [[Datoteka:John Cornforth 1975.jpg|75px]]
| [[John Warcup Cornforth]]
| {{ZID|AUS}}&lt;br/&gt;{{ZID|UK}}
| &quot;za razumijevanje stereohemije enzimski kataliziranih reakcija&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;n19752&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1975|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060353/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Vladimir Prelog ETH-Bib Portr 00214.jpg|75px]]
| [[Vladimir Prelog]]
| {{ZID|SFRJ}}&lt;br /&gt;{{ZID|ŠVI}}
| &quot;za istraživanja u oblasti hiralnosti (stereohemije) organskih molekula i reakcija&quot;
|-
|1976.
| [[Datoteka:William n lipscomb jr.jpg|75px]]
| [[William Lipscomb|William Nunn Lipscomb, Jr.]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za istraživanje strukture [[borani|borana]] i problema hemijskog vezanja&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1976/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1976|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083422/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1976/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1977.
| [[Datoteka:Ilya Prigogine 1977c.jpg|75px]]
| [[Ilya Prigogine]]
| {{ZID|BEL}}
| &quot;za doprinos u neravnotežnoj termodinamici, posebno teoriji disipativnih struktura&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1977|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024050951/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1977/index.html|archive-date=24. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1978.
| [[Datoteka:36. Tagung 1986 Chemiker; Pressekonferenz Peter D. Mitchell - W134Nr.125218c - Willy Pragher (cropped).jpg|75px]]
| [[Peter D. Mitchell]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za doprinos razumijevanju biološkog transfera energije kroz kemiosmotsku teoriju&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1978/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1978|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212175543/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1978/index.html|archive-date=12. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1979.
| [[Datoteka:Brown, Herbert C. (1912-2004).png|75px]]
| [[Herbert C. Brown]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za razvoj i upotrebu spojeva [[bor]]a i [[fosfor]]a u organskoj sintezi&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1979/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1979|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060403/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1979/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|
| [[Georg Wittig]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1980.
| [[Datoteka:Paul Berg in 1980.jpg|75px]]
| [[Paul Berg]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za studije biohemije hukleinskih kiselina, posebno rekombinantne DNK&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref name=&quot;n1980&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1980|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026132035/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/index.html|archive-date=26. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:WalterGilbert2.jpg|75px|Walter Gilbert]]
| [[Walter Gilbert]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za doprinos u određivanju sekvence baza u nukleinskim kiselinama&quot;
|-
| [[Datoteka:Frederick Sanger2.jpg|75px|Frederick Sanger]]
| [[Frederick Sanger]]
| {{ZID|UK}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1981.
| [[Datoteka:Kenichi Fukui.jpg|75px]]
| [[Kenichi Fukui]]
| {{ZID|JAP}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za teorije toka hemijskih reakcija&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1981/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1981|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221120050/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1981/index.html|archive-date=21. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Roald Hoffmann.jpg|75px]]
| [[Roald Hoffmann]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br/&gt;{{ZID|POL}}
|-
|1982.
| [[Datoteka:Aaron Klug 1979.jpg|75px]]
| [[Aaron Klug]]
| {{ZID|JAR}}&lt;br /&gt;{{ZID|UK}}
| &quot;za razvoj kristalografske elektronske mikroskopije i objašnjenje strukture biološki važnih [[kompleksni spojevi|kompleksa]] nukleinskih kiselina sa proteinima&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1982/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1982|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083433/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1982/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1983.
| [[Datoteka:Henry Taube crop.jpg|75px]]
| [[Henry Taube]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za rad na mehanizmima reakcija sa elektronskim transferom&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1983/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1983|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013203118/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1983/index.html|archive-date=13. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1984.
| [[Datoteka:R. B. Merrifield.jpg|75px]]
| [[Robert Bruce Merrifield]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za razvoj metodologije sinteze na čvrstoj matrici&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1984|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083741/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1984/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1985.
| [[Datoteka:Herbert Hauptman - UB 2009.jpg|75px]]
| [[Herbert A. Hauptman]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za dostignuća u razvoju direktnih metoda određivanja [[kristalna struktura|kristalne strukture]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1985|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083444/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1985/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Jerome Karle, 2009.jpg|75px]]
| [[Jerome Karle]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1986.
| [[Datoteka:Herschbach cropped.JPG|75px|Dudley R. Herschbach]]
| [[Dudley R. Herschbach]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za doprinos u hemijskoj dinamici elementarnih procesa&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1986/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1986|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021033833/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1986/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:李遠哲資政.jpg|75px]]
| [[Yuan T. Lee]]
| {{ZID|TAJV}}&lt;br /&gt;{{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:John Polanyi.jpg|75px]]
| [[John C. Polanyi]]
| {{ZID|KAN}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1987.
|
| [[Donald J. Cram]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za razvoj i upotrebu molekula sa strukturno specifičnim interakcijama visoke selektivnosti&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1987/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1987|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225060630/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1987/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Bundesarchiv B 145 Bild-F088117-0003, Jean-Marie Lehn.jpg|75px]]
| [[Jean-Marie Lehn]]
| {{ZID|FRA}}
|-
|
| [[Charles J. Pedersen]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1988.
| [[Datoteka:39. Tagung 1989 Chemiker; Pressekonferenz Johann Deisenhofer - W134Nr.126215c - Willy Pragher (cropped).jpg|75px]]
| [[Johann Deisenhofer]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za određivanje trodimenzionalne strukture fotosintetskog reakcionog centra&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1988/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1988|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225083746/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1988/index.html|archive-date=25. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Robert Huber.JPG|75px|Robert Huber]]
| [[Robert Huber]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
|-
| [[Datoteka:Michel, Hartmut (1948).jpg|75px]]
| [[Hartmut Michel]]
| {{ZID|Zapadna Njemačka}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |1989.
| [[Datoteka:Sidney Altman crop.jpg|75px]]
| [[Sidney Altman]]
| {{ZID|KAN}}&lt;br/&gt;{{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za otkriće katalitičkih osobina [[Ribonukleinska kiselina|RNK]]&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1989/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1989|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928214853/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1989/index.html|archive-date=28. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Thomas r. cech.jpg|75px|Thomas R. Cech]]
| [[Thomas R. Cech]]
| {{ZID|SAD}}
|-
|1990.
| [[Datoteka:E.J.Coreyx240.jpg|75px]]
| [[Elias James Corey]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za razvijanje teorije i metodologije organske sinteze&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1990|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081028215130/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1990/index.html|archive-date=28. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1991.
| [[Datoteka:Richard R Ernst.jpg|75px|Richard R. Ernst]]
| [[Richard R. Ernst]]
| {{ZID|ŠVI}}
| &quot;za doprinos i razvoj [[Nuklearna magnetna rezonanca|NMR]] spektroskopije visoke rezolucije&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1991/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1991|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080817141436/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1991/index.html|archive-date=17. 8. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|1992.
| [[Datoteka:Prof. Dr. Rudolph A. Marcus (cropped).jpg|75px]]
| [[Rudolph A. Marcus]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za doprinos teoriji reakcija elektronskog transfera u hemijskim sistemima&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1992/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1992|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718011422/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1992/index.html|archive-date=18. 7. 2011|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|rowspan=2|1993.
| [[Datoteka:Kary Mullis.jpg|75px]]
| [[Kary Mullis|Kary B. Mullis]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za otkriće metode [[polimerazna lančana reakcija|polimerazne lančane reakcije]] ([[Polimerazna lančana reakcija|PCR]])&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;n1993&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1993/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1993|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021033838/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1993/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Michael Smith cropped.jpg|75px]]
| [[Michael Smith (chemist)|Michael Smith]]
| {{ZID|KAN}}
| &quot;za doprinos razvoju ''site-directed'' [[mutageneza|mutageneze]] zasnovane na oligonukleotidima i njenom razvoju za ispitivanje proteina&quot;
|-
|1994.
| [[Datoteka:Oláh György előadása 8299.jpg|75px]]
| [[George A. Olah]]
| {{ZID|MAĐ}}&lt;br /&gt;{{ZID|SAD}}
| &quot;za doprinos hemiji [[karbokation]]a&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1994|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080813123448/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1994/index.html|archive-date=13. 8. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1995.
| [[Datoteka:Paul Jozef Crutzen 128.jpg|75px]]
| [[Paul J. Crutzen]]
| {{ZID|NIZ}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za rad u oblasti atmosferske hemije, posebno razlaganjem [[ozon]]a&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1995|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081005075126/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1995/index.html|archive-date=5. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Mario Molina 1c389 8387.jpg|75px]]
| [[Mario J. Molina]]
| {{ZID|MEX}}
|-
| [[Datoteka:F. Sherwood Rowland.jpg|75px]]
| [[F. Sherwood Rowland]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1996.
| [[Datoteka:Robert Curl crop 2009 CHAO.jpg|75px]]
| [[Robert Curl]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za otkriće [[fuleren]]a&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1996|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011035122/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1996/index.html|archive-date=11. 10. 2007|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Harold Kroto 1c389 8471.sweden.jpg|75px]]
| [[Harold Kroto]]
| {{ZID|UK}}
|-
| [[Datoteka:Richard Smalley cropped.jpg|75px]]
| [[Richard Smalley]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |1997.
| [[Datoteka:Paul D. Boyer.jpg|75px]]
| [[Paul D. Boyer]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za objašnjenje enzimskih mehanizama u sintezi [[Adenozin-trifosfat|adenozin trifosfata]]&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref name=&quot;n1997&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1997/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1997|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021222630/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1997/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:John Ernest Walker (cropped).jpg|75px]]
| [[John E. Walker]]
| {{ZID|UK}}
|-
| [[Datoteka:Skou2008crop.jpg|75px]]
| [[Jens Christian Skou|Jens C. Skou]]
| {{ZID|DAN}}
| &quot;za otkriće ion-transportnog enzima, Na+K+-ATPaza&quot;
|-
|rowspan=2|1998.
| [[Datoteka:WalterKohnGraz21042006 1.jpg|75px|Walter Kohn]]
| [[Walter Kohn]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za razvoj teorije funkcionalne gustoće ([[engleski|eng]]. density functional theory - DFT)&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;n1998&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1998|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026023225/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1998/index.html|archive-date=26. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:John Anthony Pople.png|John Anthony Pople]]
| [[John Pople|John A. Pople]]
| {{ZID|UK}}
| &quot;za razvoj računalnih metoda u kvantnoj hemiji&quot;
|-
|1999.
| [[Datoteka:Ahmed Zewail (2010).jpg|75px]]
| [[Ahmed H. Zewail]]
| {{ZID|EGI}}&lt;br /&gt;{{ZID|SAD}}
| &quot;za istraživanja prelaznih stanja hemijskih reakcija pomoću femtosekundne spektroskopije&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 1999|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081008033958/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1999/index.html|archive-date=8. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2000.
| [[Datoteka:Heeger, Alan J. (1936).jpg|75px]]
| [[Alan J. Heeger]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za otkriće i razvoj vodljivih polimera&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2000|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080920053801/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2000/index.html|archive-date=20. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Alan MacDiarmid 2005.017.004e crop.tif|75px]]
| [[Alan MacDiarmid|Alan G MacDiarmid]]
| {{ZID|NZL}}&lt;br /&gt;{{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:Hideki Shirakawa.jpg|75px]]
| [[Hideki Shirakawa]]
| {{ZID|JAP}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2001.
|
| [[William S. Knowles]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za rad na hiralno kataliziranim reakcijama hidrogenacije&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref name=&quot;The Nobel Prize in Chemistry 2001&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2001/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2001|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219165945/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2001/index.html|archive-date=19. 12. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Rioji Noyori.jpg|75px|Ryōji Noyori]]
| [[Ryoji Noyori]]
| {{ZID|JAP}}
|-
| [[Datoteka:Barry Sharpless 02.jpg|75px|Barry Sharpless]]
| [[K. Barry Sharpless]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za rad na hiralno kataliziranim reakcijama oksidacije&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2002.
| [[Datoteka:John B Fenn01.jpg|75px|John B. Fenn]]
| [[John B. Fenn]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za razvoj metode desorpcijske ionizacije za analizu bioloških makromolekula metodom masene spektroskopije&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref name=&quot;n2002&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2002/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2002|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081102192017/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2002/index.html|archive-date=2. 11. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Koichi Tanaka 2003.jpg|75px]]
| [[Koichi Tanaka]]
| {{ZID|JAP}}
|-
| [[Datoteka:Kurt-Wuethrich.jpg|75px|Kurt Wüthrich]]
| [[Kurt Wüthrich]]
| {{ZID|ŠVI}}
| &quot;za razvoj [[Nuklearna magnetna rezonanca|NMR]] spektroskopije za određivanje trodimenzionalne strukture bioloških makromolekula u rastvoru&quot;
|-
|rowspan=2|2003.
| [[Datoteka:Peter Agre.jpg|75px]]
| [[Peter Agre]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za otkriće vodenih kanala&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;n2003&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2003|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929075139/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2003/index.html|archive-date=29. 9. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Roderick MacKinnon, M.D. (cropped).jpg|75px|Roderick MacKinnon]]
| [[Roderick MacKinnon]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za strukturna i menanistička ispitivanja ionskih kanala u ćelijskim membranama&quot;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2004.
| [[Datoteka:Nobel2004chemistrylaurets-Ciehanover.jpg|75px]]
| [[Aaron Ciechanover]]
| {{ZID|IZR}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za otkriće ubikvitinom posredovane razgradnje proteina&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2004/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2004|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081019180737/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2004/index.html|archive-date=19. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Nobel2004chemistrylaurets-Hershko.jpg|75px]]
| [[Avram Hershko]]
| {{ZID|IZR}}
|-
| [[Datoteka:Nobel2004chemistrylaurets-Rose.jpg|75px]]
| [[Irwin Rose]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2005.
| [[Datoteka:Robert Grubbs.jpg|75px|Robert Grubbs]]
| [[Robert Grubbs]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za razvoj metode metateze u organskoj sintezi“&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2005/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2005|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081021033858/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2005/index.html|archive-date=21. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:R. Schrock 2012b.jpg|75px]]
| [[Richard Schrock]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:Chauvin, Yves (1930-2015).jpg|75px]]
| [[Yves Chauvin]]
| {{ZID|FRA}}
|-
|2006.
| [[Datoteka:Roger.Kornberg.JPG|75px]]
| [[Roger D. Kornberg]]
| {{ZID|SAD}}
| &quot;za istraživanje molekularne osnove eukariotske trankripcije&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2006|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081017150038/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2006/index.html|archive-date=17. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007.
| [[Datoteka:Prof Ertl-Portrait.jpg|75px]]
| [[Gerhard Ertl]]
| {{ZID|NJE}}
| &quot;za istraživanje hemijskih procesa na čvrstim površinama&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2007|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081016023555/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2007/index.html|archive-date=16. 10. 2008|url-status=live|access-date=6. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2008.
| [[Datoteka:Osamu Shimomura-press conference Dec 06th, 2008-2.jpg|75px]]
| [[Osamu Shimomura]]
| {{ZID|JAP}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za doprinos u otkrivanju zelenofluoroscentnog proteina&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2008|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009163219/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2008/index.html|archive-date=9. 10. 2008|url-status=live|access-date=8. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Martin Chalfie-press conference Dec 07th, 2008-4.jpg|75px]]
| [[Martin Chalfie]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:Roger Tsien-press conference Dec 07th, 2008-2.jpg|75px]]
| [[Roger Tsien]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2009.
| [[Datoteka:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-04.jpg|75px]]
| [[Venkatraman Ramakrishnan]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za studije strukture i funkcije [[ribosom]]a&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2009|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20091010063812/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2009/index.html|archive-date=10. 10. 2009|url-status=live|access-date=7. 10. 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Nobel Prize 2009-Press Conference KVA-10.jpg|75px]]
| [[Thomas A. Steitz]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:AdaYonath (cropped).jpg|75px]]
| [[Ada E. Yonath]]
| {{ZID|IZR}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2010.
| [[Datoteka:Richard F. Heck2010.jpg|75px]]
| [[Richard F. Heck]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za međukuplovane reakcije katalizirane [[paladij]]em pri organskim sintezama&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2010/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2010|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101009011754/http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2010/index.html|archive-date=9. 10. 2010|url-status=live|access-date=6. 10. 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7398.jpg|75px]]
| [[Ei-ichi Negishi]]
| {{ZID|JAP}}
|-
| [[Datoteka:Nobel Prize 2010-Press Conference KVA-DSC 7383.jpg|75px]]
| [[Akira Suzuki]]
| {{ZID|JAP}}
|-
|2011.
| [[Datoteka:Nobel Prize 2011-Nobel interviews KVA-DSC 8039.jpg|75px]]
| [[Daniel Shechtman]]
| {{ZID|IZR}}
| &quot;za otkriće kvazikristala&quot;
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2011/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2011|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007112614/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2011/index.html|archive-date=7. 10. 2011|url-status=live|access-date=5. 10. 2011}}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2012.
| [[Datoteka:Lefkowitz3.jpg|75px]]
| [[Robert Lefkowitz]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za proučavanje receptora kuplovanih G-bjelančevina&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref name=&quot;nobel-2012&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2012|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013000137/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2012/index.html|archive-date=13. 10. 2012|url-status=live|access-date=13. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Brian Kobilka (649437151).jpg|75px]]
| [[Brian Kobilka]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2013.
| [[Datoteka:Nobel Prize 22 2013.jpg|75px]]
| [[Martin Karplus]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br /&gt;{{ZID|AUT}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za razvoj višeskalnih modela za kompleksne hemijske sisteme&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2013/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2013|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014703/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2013/|archive-date=31. 8. 2017|url-status=live|access-date=9. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Michael Levitt.jpg|75px]]
| [[Michael Levitt]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br /&gt;{{ZID|UK}}&lt;br /&gt;{{ZID|IZR}}
|-
| [[Datoteka:AW TW PS.jpg|75px]]
| [[Arieh Warshel]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br /&gt;{{ZID|IZR}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2014.
| [[Datoteka:Eric Betzig.jpg|75px]]
| [[Eric Betzig]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za razvoj super-razlučive mikroskopije fluorescencijom&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-29536525|title=Microscope work wins Nobel Prize|date=8. 10. 2014|publisher=BBC|access-date=21. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719074030/https://www.bbc.com/news/science-environment-29536525|archive-date=19. 7. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Stefan W Hell.jpg|75px]]
| [[Stefan Hell|Stefan W. Hell]]
| {{ZID|NJE}}&lt;br/&gt;{{ZID|RUM}}
|-
| [[Datoteka:WE Moerner.jpg|75px]]
| [[William E. Moerner]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2015.
| [[Datoteka:Tomas Lindahl 0209.jpg|75px]]
| [[Tomas Lindahl]]
| {{ZID|ŠVE}}&lt;br/&gt;{{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za mehanističke studije DNK popravka&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2015|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615224214/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2015/|archive-date=15. 6. 2017|url-status=live|access-date=14. 6. 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Paul L. Modrich 0151.jpg|75px]]
| [[Paul L. Modrich]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:Aziz Sancar 0176.jpg|75px]]
| [[Aziz Sancar]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br/&gt;{{ZID|TUR}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2016.
| [[Datoteka:Nobel Laureates 0828 (30679373053).jpg|75px]]
| [[Jean-Pierre Sauvage]]
| {{ZID|FRA}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za dizajn i sintezu molekularnih mašina&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/press.html|title=The Nobel Prize in Chemistry 2016|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005100522/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2016/press.html|archive-date=5. 10. 2016|url-status=live|access-date=5. 10. 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Nobel Laureates Fraser Stoddart 2016 (31117136180).jpg|75px]]
| [[Fraser Stoddart]]
| {{ZID|UK}}&lt;br/&gt;{{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:FeringaWiki.jpg|75px]]
| [[Ben Feringa]]
| {{ZID|NIZ}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2017.
| [[Datoteka:Jacques Dubochet D81 4506 (38005029785).jpg|75px]]
| [[Jacques Dubochet]]
| {{ZID|ŠVI}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za razvoj krio-elektronske mikroskopije visoke rezolucije za određivanje strukture biomolekula u rastvorima&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2017/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2017|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406144445/https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/2017/|archive-date=6. 4. 2018|url-status=live|access-date=4. 10. 2017}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Joachim Frank EM1B8792 (27115577469).jpg|75px]]
| [[Joachim Frank]]
| {{ZID|NJE}}&lt;br/&gt;{{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:Richard Henderson D81 4486 (38005042695).jpg|75px]]
| [[Richard Henderson]]
| {{ZID|UK}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2018.
| [[Datoteka:Frances Arnold 2012.png|75px]]
| [[Frances Arnold]]
| {{ZID|SAD}}
|''&quot;za usmjerenu evoluciju enzima&quot;''
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;Press Release: [https://old.nobelprize.org/che-press.pdf?_ga=2.67876817.1135025470.1538548911-1481862404.1538548911 The Nobel Prize in Chemistry 2018] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003142015/https://old.nobelprize.org/che-press.pdf?_ga=2.67876817.1135025470.1538548911-1481862404.1538548911|date=3. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:George Smith EM1B5849 (31295409687).jpg|75px]]
| [[George P. Smith]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |''&quot;za fazni prikaz peptida i antitijela&quot;''
|-
| [[Datoteka:Gregory Winter, 2016 (cropped).jpg|75px]]
| [[Gregory Winter]]
| {{ZID|UK}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019.
| [[Datoteka:John B. Goodenough (cropped).jpg|75px]]
| [[John B. Goodenough]]
| {{ZID|SAD}}
|
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2019/press-release/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2019|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208071439/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2019/press-release/|archive-date=8. 12. 2019|url-status=live|access-date=9. 10. 2019}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Stanley Whittingham 2019.jpg|75px]]
| [[M. Stanley Whittingham]]
| {{ZID|UK}}&lt;br /&gt;{{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za razvoj [[Litijum-jonske baterije|litijum-jonskih baterija]]&quot;
|-
| [[Datoteka:Akira Yoshino cropped 3 Akira Yoshino 201910.jpg|75px]]
| [[Akira Yoshino]]
| {{ZID|JAP}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020.
| [[Datoteka:Emmanuelle Charpentier.jpg|75px]]
| [[Emmanuelle Charpentier]]
| {{ZID|FRA}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za razvoj metode za uređivanje genoma&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2020|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007095908/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2020/summary/|archive-date=7. 10. 2020|url-status=live|access-date=7. 10. 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Professor Jennifer Doudna ForMemRS (cropped).jpg|75px]]
| [[Jennifer Doudna]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021.
| [[Datoteka:Benjamin List (cropped).jpg|75px]]
| [[Benjamin List]]
| {{ZID|NJE}}
| rowspan=&quot;2&quot; |&quot;za razvoj asimetrične organokatalize&quot;
| rowspan=&quot;2&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2021|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006095448/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2021/summary/|archive-date=6. 10. 2021|url-status=live|access-date=7. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:David MacMillan (cropped).jpg|75px]]
| [[David W.C. MacMillan]]
| {{ZID|UK}}&lt;br/&gt;{{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2022.
| [[Datoteka:Carolyn Bertozzi IMG 9384.jpg|75px]]
| [[Carolyn Bertozzi]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za razvoj klik hemije i bioortogonalne hemije&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2022/press-release/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2022|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005095715/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2022/press-release/|archive-date=5. 10. 2022|url-status=live|access-date=5. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:MortenMeldal23 (cropped).jpg|75px]]
| [[Morten Meldal]]
| {{ZID|DAN}}
|-
| [[Datoteka:Barry Sharpless 02.jpg|75px]]
| [[K. Barry Sharpless]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2023.
| [[Datoteka:US Embassy Sweden 2023 Nobel Reception (53390424864) (cropped).jpg|75px]]
| [[Moungi G. Bawendi]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br/&gt;{{ZID|FRA}}&lt;br/&gt;{{ZID|TUN}}
| rowspan=&quot;3&quot; |&quot;za otkriće i sintezu kvantnih tačaka&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2023|website=NobelPrize.org|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20231005041036/https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2023/summary/|archive-date=5. 10. 2023|url-status=live|access-date=4. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Louis E Brus.jpg|75px]]
| [[Louis E. Brus]]
| {{ZID|SAD}}
|-
| [[Datoteka:US Embassy Sweden 2023 Nobel Reception (53390424929) (cropped).jpg|75px]]
| [[Aleksej Jekimov]]
| {{ZID|RUS}}
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2024.
| [[Datoteka:DBaker SparkPlugMtn July2013.JPG|75px]]
| [[David Baker]]
| {{ZID|SAD}}
| rowspan=&quot;3&quot; |“za predviđanje strukture proteina”
| rowspan=&quot;3&quot; |&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2024/summary/|title=The Nobel Prize in Chemistry 2024|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=9. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Demis Hassabis Royal Society.jpg|75px]]
| [[Demis Hassabis]]
| {{ZID|UK}}
|-
|
| [[John M. Jumper]]
| {{ZID|SAD}}&lt;br/&gt;{{ZID|UK}}
|}

== Također pogledajte ==
* [[Alfred Nobel]]
* [[Nobelova nagrada]]
* [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziku]]
* [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]]
* [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju]]
* [[Spisak dobitnika Nobelove nagrade za mir]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Commonscat|Nobel laureates in Chemistry}}
{{Nobelova nagrada}}

[[Kategorija:Nagrade]]
[[Kategorija:Nobelova nagrada]]</text>
      <sha1>3ply09j6dmynpesgt6sgg0wggyhduw9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Narodno pozorište Sarajevo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7588</id>
    <revision>
      <id>3925991</id>
      <parentid>3899177</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8538" sha1="j19gcsmy9en8kwy0wopbka0hnzzl084" xml:space="preserve">{{Infokutija mjesto događaja
|ime            = Narodno pozorište Sarajevo
|logo_slika     = NPSa logo.png
|logo_veličina  = 100px
|slika          = Narodno Pozoriše Sarajevo 2026.png
|opis           = Narodno pozorište Sarajevo i Trg Susan Sontag
|adresa         = Obala Kulina Bana 9
|grad           = [[Sarajevo]]
|država         = [[Bosna i Hercegovina]]
|koordinate     = {{Coord|43.8569|N|18.4208|E|type:landmark|display=inline,title}}
|arhitekt       = [[Karlo Paržik]]
|izgrađeno      = 1897.
|otvoreno       = 17. novembar 1921
|web_stranica   =  {{URL|www.nps.ba}}
}}
'''Narodno pozorište Sarajevo''' najveća je [[pozorište|pozorišna]] kuća u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] i jedna od najznačajnijih u Jugoistočnoj Evropi. Otvoreno je 17. novembra 1921, a svečani čin otvaranja pripao je [[Branislav Nušić|Branislavu Nušiću]], tadašnjem načelniku Umjetničkog odjeljenja Ministarstva prosvjete. Tri večeri za redom izvođeni su muzičko-dramski programi i tako je ozvaničen početak rada kuće.

U počecima svog postojanja Narodno pozorište Sarajevo je djelovalo isključivo kao dramsko pozorište, ali su na repertoaru bile i muzičke predstave, popularni komadi s pjevanjem i operete. Postavljanje komada s pjevanjem i operete u domaćoj produkciji zahtijevalo je upošljavanje profesionalnih muzičara (dirigenti, vokalni solisti), kao i osnivanje muzičkih ansambala (hor i orkestar), što je povoljno utjecalo na jačanje muzičkog profesionalizma. Poziciju pozorišnog dirigenta, od osnivanja do 1941, obnašalo je 10 dirigenata: [[Josip Chládek-Bohinjski]] (august 1921 - maj 1922), [[Karel Moor]] (1922/1923), [[František Matĕjovský]] (8. novembra 1922 - 8. februar 1923), [[Josef Rožđalovski]] (januar 1923 - 1926/1927), [[Beluš Jungić]] (od 1925/1926 - 1940/1941, u dva navrata), [[Otmar Hofer]] (1924/1925 - 1926/1927), [[Alfred Pordes]] (1927/1928 - oktobar 1929), [[Jaroslav Plecity|Jaroslav Jarko Plecity]] (septembar 1930 - 1. februara 1931), [[Josip Majer]] (1. februara 1931 - 1933/1934; 1937/1938; januar 1939 - 1940/1941) i [[Max Unger]] (1935/1936 - januar 1937).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hadžić|first=Fatima|title=Muzičke institucije u Sarajevu : (1918-1941) : oblasna muzička škola i sarajevska filharmonija|publisher=Muzička akademija Univerziteta u Sarajevu|year=2018|isbn=978-9958-689-21-5|location=Sarajevo|pages=42}}&lt;/ref&gt;

Od 1946. u ovo pozorište se uvode i muzički oblici djelovanja, pa će u [[Historija|historiji]] ovog pozorišta izuzetno pridonijeti Opera kao i Balet. Dana
9. novembra 1946. započela je svoju umjetničku djelatnost [[Sarajevska opera]], svečanom premijerom &quot;[[Prodana nevjesta (opera)|Prodane nevjesta]]&quot; [[Bedřich Smetana|Bedřicha Smetane]].

[[Sarajevski balet]] osnovan je također 1946, ali je svoju prvu samostalnu predstavu &quot;Žetva&quot; [[Boris Papandopulo|Borisa Papandopula]] izveo tek 25. maja 1950, što je bio početak profesionalnog postojanja na sceni Narodnog pozorišta. Tu su prvi put izvedene opere &quot;[[Jazavac pred sudom (opera)|Jazavac pred sudom]]&quot; Vlade Miloševića, [[Hasanaginica (opera)|Hasanaginica]] i &quot;[[Aska i vuk (opera)|Aska i vuk]]&quot; [[Asim Horozić|Asima Horozića]], balet &quot;[[Satana i Magnovenje (balet)|Satana i Magnovenje]]&quot; [[Vojin Komadina|Vojina Komadine]], &quot;[[Katarina, bosanska kraljica (balet)|Katarina, bosanska kraljica]]&quot; [[Đelo Jusić|Đele Jusića]], Izložba slika [[Julije Marić|Julija Marića]].

Izvođena su dramska djela autora: [[Zlatko Topčić|Zlatka Topčića]], [[Skender Kulenović|Skendera Kulenovića]], [[Meša Selimović|Meše Selimoviće]], [[Hamza Humo|Hamze Hume]], [[Isak Samokovlija|Isaka Samokovlije]], [[Miroslav Jančić|Miroslava Jančića]], [[Duško Anđić|Duška Anđića]], [[Uroš Kovačević|Uroša Kovačevića]], [[Ahmed Muradbegović|Ahmeda Muradbegovića]], [[Enver Čolaković|Envera Čolakovića]], [[Edhem Mulabdić|Edhema Mulabdića]], [[Abdulah Sidran|Abdulaha Sidrana]], [[Almir Imširević|Almira Imširevića]], [[Almir Bašović|Almira Bašovića]], [[Alija Hafizović|Alije Hafizovića]].

Sa više od 1600 [[drama|dramskih]], [[opera|opernih]] i [[balet]]skih umjetnika, kao i drugih stručnih osoba vezanih za pozorišnu umjetnost do 1996. izvedeno je 1040 dramskih premijera, a realizovana su 264 operna i baletna projekta.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://nps.ba/Program.aspx?id=1&amp;lang=BS |title=Arhivirana kopija |access-date=31. 10. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131125194058/http://nps.ba/Program.aspx?id=1&amp;lang=BS |archive-date=25. 11. 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Zgrada Narodnog pozorišta ==
[[Datoteka:Sarajevo Theater 02.jpg|mini|300p|Narodno pozorište]]

'''Narodno pozorište''' (prvobitno &quot;Društveni dom&quot;) u [[Sarajevo|Sarajevu]] je sagrađeno 1897. po projektima [[Karlo Paržik|Karla Paržika]]. Svečano otvorenje je bilo 2. januara 1899. predstavom &quot;''Medeja''&quot; [[Franz Grillparzer|Franza Grillparzera]] (1791-1872), austrijskog [[dramaturg]]a koji je spajao formalno naslijeđe [[Austrija|austrijskog]] [[barok]]a i idejne elemente [[Njemačka|njemačke]] klasike. Izvedba je bila povjerena [[Hrvatsko narodno pozorište u Zagrebu|Hrvatskom narodnom kazalištu]] iz [[Zagreb]]a, a počela je prologom [[Silvije Strahimir Kranjčević|Silvija Strahimira Kranjčevića]] - &quot;Vili prosvjete&quot;. Za svo vrijeme [[Austro-Ugarska|austrougarske]] uprave to će prvenstveno biti &quot;Vereinshaus&quot; ili &quot;Herrenclub&quot; ili &quot;Clubhaus&quot; sa salom u kojoj se mogu održavati pozorišne predstave, tzv. &quot;Saaltheater&quot;. 1922. dom je pretvoren u Narodno pozorište.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nps.ba/stranica/historijat/2|title=Historijat|website=nps.ba|language=bs|access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

Početak rada Narodnog pozorišta Sarajevo kroz historiju se vezuje za dva datuma - 27.11. 1920,  kada je Pozorište održalo svoju prvu predstavu u [[Tuzla|Tuzli]] u hotelu Bristol: Šantićevu [[Hasanaginica|Hasanaginicu]] i Jedva steče zeta Labiša i Mišela, i za zvanični početak rada i otvaranje prve sezone u adaptiranoj zgradi Društvenog doma, 22. 10. 1921, u kojoj djeluje do danas. Kako navodi [[Josip Lešić]] svečani čin otvaranja trajao je tri dana uz mnogobrojnu publiku i druge zvanice.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Osim domaćih djela, na sceni Narodnog pozorišta u Sarajevu izvođena su i značajna djela klasične svjetske, dramske, operne i baletne literature, kao i predstave savremenog i istraživačkog izraza.

=== Nacionalni spomenik ===
Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika, na sjednici održanoj od 11. do 17. septembra 2008, donijela je odluku da se zgrada Narodnog pozorišta proglasi za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url= http://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici?sort=idgrad&amp;rows=50&amp;page=12 |title= Zgrada Narodnog pozorišta |work= Komisija za nacionalne spomenike |access-date= 13. 9. 2016 }}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Zeynep Ahunbay, [[Amra Hadžimuhamedović]], [[Dubravko Lovrenović]] (predsjedavajući), [[Ljiljana Ševo]] i Tina Wik.

Zgrada Narodnog pozorišta, izgrađena je u [[Historicistička arhitektura u Bosni i Hercegovini|neorenesansnom historicističkom stilu]]. Nepravilnog je prvougaonog oblika, oko 50 m x 47 m.&lt;ref name=&quot;Kurto&quot;&gt;{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/110904578/Kurto-ARHITEKTURA-BIH-Razvoj-Bosanskog-Stila  |title= Nedžad Kurto: ARHITEKTURA BIH- Razvoj bosanskog stila |work= Kulturno naslijeđe, Sarajevo  |access-date= 9. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;

==Nagrade==
* '''1970.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]] za Balet Narodnog pozorišta;
* '''1972.''' - Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva za Dramu Narodnog pozorišta;
* '''1978.''' - Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva za predstavu ''Omer paša Latas'' ;

== Također pogledajte ==
* [[Milivoj Bačanović]] - proslavljeni prvak Opere
* [[Gradimir Gojer]]
* [[Pozorište mladih Sarajevo]]
* [[SARTR]]
* [[Sarajevska opera]]
* [[Sarajevski balet]]

== Vanjski linkovi ==
* [http://nps.ba/ Narodno pozorište Sarajevo]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Commonscat|Sarajevo National Theatre}}

{{Građevine u Sarajevu}}
{{Sarajevo}}

[[Kategorija:Građevine u Sarajevu]]
[[Kategorija:Umjetnost u Sarajevu]]
[[Kategorija:Pozorišta u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:1921. u arhitekturi]]
[[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]]
[[Kategorija:Nacionalni spomenici u Sarajevu]]
[[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]]</text>
      <sha1>j19gcsmy9en8kwy0wopbka0hnzzl084</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1899.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7708</id>
    <revision>
      <id>3925747</id>
      <parentid>3924641</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4259" sha1="0w218e17v4xrvtoci65t1ikb1bt409v" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
'''1899.''' (MDCCCXCIX) bila je uobičajena godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1899|title=What Happened in 1899|date=1899|website=On This Day|language=en|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja je počela u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja je počela u petak po julijanskom kalendaru, 1899. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 899. godina 2. milenija, 99. godina 19. stoljeća, te  posljednja godina 1890-ih. Od njenog početka gregorijanski kalendar bio je 12 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923.

== Događaji&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/events/date/1899|title=Historical Events in 1899|date=1899|website=On This Day|language=en|access-date=28. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; ==
* [[1. januar]] – Okončana [[Španija|španska]] vladavina nad [[Kuba|Kubom]].
[[Datoteka:Cu-map.png|lijevo|mini|160x160piksel|1. januar: Kuba je slobodna.]]
* [[17. januar]] – [[Sjedinjene Američke Države]] zauzele pozicije na [[Ostrvo Wake|ostrvu Wake]].
* [[19. januar]] – Formiran Anglo-egipatski [[Sudan]].
* [[21. januar]] – Opel Motors počeo s radom.
* [[22. januar]] – Čelnici šest [[Australija|australijskih]] kolonija se sastali u [[Melbourne]]u radi dogovora o formiranju jedinstvene države.
* [[6. februar]] – [[Senat Sjedinjenih Američkih Država]] ratificirao mirovni ugovor kojim je okončan [[Američko-španski rat|rat protiv Španije]].
* [[2. mart]] – Osnovan [[Nacionalni park Mount Rainier]] u saveznoj američkoj državi [[Washington (savezna država)|Washington]].
* [[6. mart]] – [[Felix Hoffmann]] patentirao [[aspirin]] da bi ga istog dana farmaceutska kompanija [[Bayer]] registrirala kao zaštićenu trgovačku marku.
* [[20. mart]] – U američkom [[zatvor]]u [[Sing Sing]] Martha M. Place pogubljena na električnoj stolici te tako postala prva žena pogubljena na taj način.
* [[17. juli]] – Osnovan NEC Corporation kao prvi [[japan]]ski [[zajednički poduhvat]] sa stranim [[kapital]]om.
* [[24. august]] – Potpisana Prva [[Haške konvencije 1899. i 1907.|Haška konvencija]] o [[rat]]u i [[Ratni zločin|ratnim zločinima]].
* [[11. oktobar]] – Počeo [[Drugi burski rat]].
* [[8. novembar]] – Otvoren zoološki vrt u [[Bronx]]u.
* [[29. novembar]] – Osnovan španski nogometni klub [[FC Barcelona]].
* [[David Hilbert]] kreirao moderni koncept [[Geometrija|geometrije]] u knjizi ''Grundlagen der Geometrie''.

== Rođeni ==

=== Januar ===
* [[17. januar]] – [[Al Capone]], američki gangster
* [[30. januar]] – [[Max Theiler]], južnoafričko-američki virusolog i ljekar, dobitnik Nobelove nagrade za medicinu 1951. godine za razvoj vakcine protiv žute groznice 1937. godine

=== Februar ===
* [[23. februar]] – [[Erich Kästner]], njemački književnik

=== Mart ===

=== April ===
* [[22. april]] – [[Vladimir Nabokov]], rusko-američki književnik i književni kritičar
* [[29. april]] – [[Duke Ellington]], američki pijanist, dirigent i džez-kompozitor

=== Maj ===

=== Juni ===

=== Juli ===
* [[15. juli]] – [[Georgios Averoff]], grčki industrijalac i [[filantrop]] [[Arumuni|aromunskog]] porijekla
* [[21. juli]] – [[Ernest Hemingway]], američki književnik

=== August ===
* [[13. august]] – [[Alfred Hitchcock]], američko-britanski filmski režiser
* [[24. august]] – [[Jorge Luis Borges]], argentinski pisac

=== Septembar ===
* [[7. septembar]] – [[Izabela Jurjeva]], ruska pjevačica

=== Oktobar ===
* [[3. oktobar]] – [[Louis Hjelmslev]], danski lingvist

=== Novembar ===

=== Decembar ===
* [[13. decembar]] – [[Đuro Pucar]], bosanskohercegovački političar
* [[25. decembar]] – [[Humphrey Bogart]] glumac, ikona [[film]]a i jedan od najčuvenijih [[glumac]]a u historiji filma
* [[29. decembar]] – [[Vera Gaze]], sovjetska astronomkinja

== Umrli ==
* [[6. mart]] – [[Havaji|havajska]] princeza [[Ka'iulani]], posljednji havajski monarh
* [[3. juni]] – [[Johann Strauss mlađi]], [[Austrija|austrijski]] kompozitor
* [[8. decembar]] – [[Max Lange]], [[Njemačka|njemački]] [[šah]]ist i [[problemski šah|problemist]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|1899}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>0w218e17v4xrvtoci65t1ikb1bt409v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1869.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7836</id>
    <revision>
      <id>3925931</id>
      <parentid>3839710</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:46:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="ecj610fo9j14k4qwcb8ys2nx1brkxku" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}'''1869.''' (MDCCCLXIX) bila je redovna godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru, 1869. godina naše ere (CE) i godine Gospodnje (AD), 869. godina drugog milenijuma, 69. godina 19. vijeka i 10. i posljednja godina decenije 1860-ih. Od početka 1869. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
* [[5. septembar]] – Položen kamen temeljac za dvorac [[Neuschwanstein]].
* [[17. novembar]] – Svečana ceremonija u [[egipat|Egiptu]] povodom otvaranja [[Sueski kanal|Sueskog kanala]], koji povezuje [[sredozemno more|Sredozemno]] s [[crveno more|Crvenim morem]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nasseryouthmovement.net/The-Suez-Canal-Egypt|title=The Suez Canal: The Lifeline of Egypt and the World|last=Movement|first=Nasser Youth|date=19. 5. 2025|website=Nasser Youth Movement|language=en|access-date=15. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Rođeni ==
=== Januar ===

=== Februar ===
* [[11. februar]] – [[Else Lasker-Schüler]], njemačka književnica

=== Mart ===
=== April ===
* [[9. april]] – [[Élie Cartan]], francuski matematičar;
* [[12. april]] – [[Rihard Jakopič]], slovenski slikar

=== Maj ===
* [[24. maj]] – [[Ivan Aguéli]], švedski sufija, slikar i autor

=== Juni ===
* [[10. juni]] – [[Vladislav Skarić]], bosanskohercegovački historičar
* [[27. juni]] – [[Emma Goldman]], litvanska feministica
* [[28. juni]] – [[Osman Nuri Hadžić]], [[bosanskohercegovački]] intelektualac i pisac

=== Juli ===
* [[2. juli]] – [[Hjalmar Söderberg]], švedski pisac, pjesnik i novinar

=== August ===
=== Septembar ===
* [[26. septembar]] – [[Winsor McCay]], američki strip autor i pionir animiranog filma

=== Oktobar ===
* [[2. oktobar]] – [[Mahatma Gandhi]], indijski političar i državnik, borac za ljudska prava

=== Novembar ===
* [[30. novembar]] – [[Gustaf Dalén]], [[Švedska|švedski]] fizičar, dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] [[1912.]]

=== Decembar ===
* [[13. decembar]] – [[Henri Matisse]], francuski slikar, grafičar, kipar i dekorater

== Umrli ==
* [[28. februar]] – [[Alphonse de Lamartine]], francuski pisac, pjesnik i političar
* [[8. mart]] – [[Hector Berlioz]], francuski kompozitor
* [[8. oktobar]] – [[Franklin Pierce]], američki političar, 14. predsjednik SAD-a
* [[26. decembar]] – [[Jean-Léonard-Marie Poiseuille]], [[Francuska|francuski]] [[fizičar]] i [[Fiziologija|fiziolog]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|1869}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>ecj610fo9j14k4qwcb8ys2nx1brkxku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1867.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7838</id>
    <revision>
      <id>3925870</id>
      <parentid>3922104</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="i95gkljva4iimyuzk368lgb053q45no" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1867.''' (MDCCCLXVII) bila je redovna godina koja počinje u utorak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u nedjelju po julijanskom kalendaru, 1867. godina oznake Naše ere (CE) i Anno Domini (AD), 867. godina drugog milenija, 67. godina 19. vijeka i 8. godina decenije 1860-ih. Početkom 1867, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

Ove godine bilo je samo 354 dana na novokupljenoj teritoriji Aljaske.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history.state.gov/milestones/1866-1898/alaska-purchase|title=Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian|website=history.state.gov|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Kada je teritorija prešla iz Ruskog Carstva u Sjedinjene Američke Države, kalendarski prelazak sa julijanskog na gregorijanski kalendar izvršen je sa samo 11 dana umjesto 12 tokom 19. vijeka. Ova promjena je napravljena zbog teritorijalnog i geopolitičkog pomjeranja s azijske na američku stranu Međunarodne datumske granice. Petak, 6. oktobar 1867. (julijanski kalendar) bio je praćen ponovo petkom 18. oktobra 1867. (umjesto subote, 19. oktobra 1867. po gregorijanskom kalendaru).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.calendar.com/blog/gregorian-calendar-facts/|title=18 Gregorian Calendar Facts You Need to Know|date=2. 1. 2020|website=Calendar|language=en-US|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Događaji ==
[[Austro-ugarska nagodba]]

== 1867. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[11. januar]] – [[Edward B. Titchener]], engleski i američki psiholog
* [[16. april]] – [[Wilbur Wright]], američki pionir aviacije i graditelj aviona
* [[26. maj]] – [[Marija od Tecka]], britanska kraljica, supruga kralja [[George V od Ujedinjenog Kraljevstva|George-a V]]
* [[28. juni]] – [[Luigi Pirandello]], italijanski književnik i dobitnik Nobelove nagrade za književnost
* [[10. juli]] – [[Princ Maximilian von Baden]], njemački kancelar
* [[27. juli]] – [[Enrique Granados]], španski pijanist i kompozitor
* [[7. novembar]] – [[Marie Curie]], francuska hemičarka i fizičarka poljskog porijekala

== Umrli ==

* [[31. august]] – [[Charles Baudelaire]], francuski književnik
* [[26. decembar]] – [[Jožef Košič]], slovenski pisac, pjesnik, etnolog, historičar, katolički svećenik na [[Mađarska|Mađarskom]] (*[[1788]])
{{Commonscat|1867|1867.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>i95gkljva4iimyuzk368lgb053q45no</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1854.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7850</id>
    <revision>
      <id>3925785</id>
      <parentid>3924251</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1448" sha1="eirxuux7zfy5jgj5mnrpi8a3gy5iyaf" xml:space="preserve">{{godina}}

{{Godina u drugim kalendarima}}'''1854.''' (MDCCCLIV) bila je redovna godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1854|title=What Happened in 1854|date=1854|website=On This Day|language=en|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru, 1854. godina oznake Naše ere (CE) i Anno Domini (AD), 854. godina drugog milenija, 54. godina 19. vijeka i 5. godina decenije 1850-ih. Početkom 1854. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
* [[8. decembar]] - [[Papa]] [[Papa Pio IX|Pio IX]] proglasio je [[dogma|dogmu]] o bezgrešnom začeću Bogorodice.

== 1854. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[6. juni]] - [[Ante Kovačić]], [[Hrvatska|hrvatski]] romanopisac;
* [[9. oktobar]] - [[Mihajlo Pupin]], američko-srbijanski naučnik;
* [[16. oktobar]] - [[Oscar Wilde]], irski pisac;
* [[20. oktobar]] - [[Arthur Rimbaud]], francuski književnik;
* [[26. oktobar]] - [[Ksaver Šandor Gjalski]], hrvatski književnik;
* [[5. novembar]] - [[Paul Sabatier]], francuski hemičar;

== Umrli ==
* [[31. maj]] - [[Vatroslav Lisinski]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[kompozitor]] iz vremena [[Romantizam|romantizma]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1854|1854.}}</text>
      <sha1>eirxuux7zfy5jgj5mnrpi8a3gy5iyaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1806.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7883</id>
    <revision>
      <id>3925930</id>
      <parentid>3848820</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:10:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1896" sha1="q3vjhiiweivve22244ty410td12d5fy" xml:space="preserve">{{godina}}

{{Godina u drugim kalendarima}}'''1806.''' (MDCCCVI) bila je redovna godina koja počinje u srijedu po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1806. godina naše ere (CE) i godine Gospodnje (AD), 806. godina drugog milenija, 6. godina 19. vijeka i 7. godina decenije 1800-tih. Početkom 1806. godine, gregorijanski kalendar je bio 12 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
* [[21. novembar]] – [[Napoléon Bonaparte]] objavio Berlinski dekret o blokadi [[Velika Britanija|Velike Britanije]], koji je uključivao i zabranu pristajanja britanskih brodova u sve evropske luke.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=DALY|first=GAVIN|url=https://scispace.com/pdf/napoleon-and-the-city-of-smugglers-1810-1814-11dcua73ze.pdf|title=NAPOLEON AND THE ‘CITY OF SMUGGLERS’, 1810 –1814|publisher=University of Tasmania}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.napoleon.org/en/history-of-the-two-empires/articles/the-berlin-decree-of-november-21-1806/|title=The &quot;Berlin Decree&quot; of November 21 1806|website=napoleon.org|language=en-US|access-date=15. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

== 1806. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[6. mart]] – [[Elizabeth Barrett Browning]], engleska književnica
* [[20. maj]] – [[John Stuart Mill]], engleski filozof i ekonom
* [[5. juli]] – [[Blanka Teleki]], [[mađarska]] aktivistkinja za prava žena
* [[24. septembar]] – [[Omer-paša Latas]], vojni komadant osmanske vojske

== Umrli ==
* [[10. septembar]] – [[Johann Christoph Adelung]], njemački gramatičar i filolog

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-the-napoleonic-wars/blockade-and-economic-warfare/02B0F604D44A29B5720A6B651E51AD16
* {{Commonscat-inline|1806}}

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>q3vjhiiweivve22244ty410td12d5fy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1792.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7904</id>
    <revision>
      <id>3925928</id>
      <parentid>3849620</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2287" sha1="i65pebmvxbs7jk91acp4jk2zgdifgpx" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1792.''' (MDCCXCII) bila je prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru, 1792. godina naše ere (CE) i godine nove ere (AD), 792. godina drugog milenijuma, 92. godina 18. vijeka i 3. godina decenije 1790-ih. Početkom 1792. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
* [[9. januar]] – Potpisan [[Jaški mir]] između [[Ruska Imperija|Ruske Imperije]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] kojim je okončan [[Rusko-turski rat (1787–1792)|Rusko-turski rat]], započet u augustu 1787, [[Rusija]] proširila svoju granicu do [[Dnjestar|Dnjestra]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Biliarsky|first=Ivan|url=https://books.google.com/books?id=TzosBwAAQBAJ&amp;pg=PA20|title=The Balkans and Caucasus: Parallel Processes on the Opposite Sides of the Black Sea|last2=Cristea|first2=Ovidiu|last3=Oroveanu|first3=Anca|date=17. 1. 2012|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-3705-7|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/events/date/1792|title=Historical Events in 1792|date=1792|website=On This Day|language=en|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[2. april]] – [[Američki dolar|Dolar]] ozakonjen kao valuta [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uscurrency.gov/history|title=History of U.S. Currency|last=Program|first=U. S. Currency Education|website=www.uscurrency.gov|language=en|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

== 1792. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
=== Datum nepoznat ===
* [[Nodira]] – uzbekistanska pjesnikinja i državnica

=== Januar ===
=== Februar ===
* [[29. februar]] – [[Gioachino Rossini]], italijanski kompozitor

== Umrli ==
* [[1. mart]] –[[Leopold II, car Svetog Rimskog Carstva|Leopold II.]], njemačko-rimski car, ugarsko-hrvatski i češki kralj

{{Commonscat|1792|1792.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://books.google.com/books?id=HaHdAAAAQBAJ&amp;pg=PA7 https://books.google.com: The 17th and 18th Centuries: Dictionary of World Biography, Volume 4, Volume 4]
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>i65pebmvxbs7jk91acp4jk2zgdifgpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1788.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7908</id>
    <revision>
      <id>3925714</id>
      <parentid>3925158</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1332" sha1="l0c9woheoreb1rq37r4bydhu42edhhz" xml:space="preserve">{{godina}}

{{Godina u drugim kalendarima}}'''1788.''' (MDCCLXXXVIII) bila je prijestupna godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1788|title=What Happened in 1788|date=1788|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja je počinjala u utorak po gregorijanskom kalendaru&amp;nbsp; i prijestupna godina koja je počinjala u subotu po julijanskom kalendaru, 1788. godina označavanja zajedničke ere (CE) i ''godine Gospodnje'' (AD), 788. godina drugog &amp;nbsp;milenija , 88. godina 18. &amp;nbsp;vijeka i 9. godina decenije 1780-ih . Početkom 1788. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1788. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[22. januar]] - [[George Gordon Byron]], engleski pjesnik
* [[22. februar]] - [[Arthur Schopenhauer]], njemački filozof
* oko [[9. oktobar]] - [[Jožef Košič]], slovenski pisac, pjesnik, etnolog, historičar, katolički svećenik na [[Mađarska|Mađarskom]](† [[1867]])

== Umrli ==

* [[14. decembar]]
** [[Carl Philipp Emanuel Bach]], njemački kompozitor
** [[Karlo III, kralj Španije|Karlo III]], kralj Španije
{{Commonscat|1788|1788.}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>l0c9woheoreb1rq37r4bydhu42edhhz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1786.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7920</id>
    <revision>
      <id>3925712</id>
      <parentid>3925161</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="7wsb1sc6wyuptf1aw98rarcz4sl4plp" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1786.''' (MDCCLXXXVI) bila je redovna godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1786|title=What Happened in 1786|date=1786|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, i redovna godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru , 1786. godina naše ere (CE) i ''godine nove ere'' (AD), 786. godina drugog milenija, 86. godina 18. vijeka i 7. godina decenije 1780-ih. Početkom 1786. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1786. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==

* [[24. februar]] - [[Wilhelm Grimm]], njemački književnik i filolog
* [[26. februar]] - [[François Arago]], francuski matematičar, fizičar i političar
* [[18. novembar]] - [[Carl Maria von Weber]], njemački kompozitor, dirigent i pijanistički virtuoz

== Umrli ==
* [[21. maj]] - [[Carl Wilhelm Scheele]], njemačko-švedski hemičar;
* [[17. august]] - [[Fridrik II, kralj Pruske|Fridrik II Veliki]], pruski kralj

{{Commonscat|1786|1786.}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>7wsb1sc6wyuptf1aw98rarcz4sl4plp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1785.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7922</id>
    <revision>
      <id>3925711</id>
      <parentid>3925162</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1192" sha1="huiri2v7irke6x1gv5cftdb3u8lno2u" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1785.''' (MDCCLXXXV) bila je redovna godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1788|title=What Happened in 1788|date=1788|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru, i redovna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru , 1785. godina naše ere (CE) i ''godine nove ere'' (AD), 785. godina drugog &amp;nbsp;milenija, 85. godina 18. &amp;nbsp;vijeka i 6. godina decenije 1780-ih. Početkom 1785. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1785. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==

* [[4. januar]] - [[Jacob Grimm]], njemački filolog i književnik
* [[10. februar]] - [[Claude-Louis Navier]], francuski fizičar
* [[7. mart]] - [[Alessandro Manzoni]], italijanski
* [[4. april]] - [[Bettina von Arnim]], njemačka književnica
* [[20. juli]] - [[Mahmud II]], osmanlijski sultan

== Umrli ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1785|1785.}}</text>
      <sha1>huiri2v7irke6x1gv5cftdb3u8lno2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boris Novković</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7930</id>
    <revision>
      <id>3925718</id>
      <parentid>3798920</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Astrameri</username>
        <id>151645</id>
      </contributor>
      <comment>Proširen članak i dodane reference</comment>
      <origin>3925718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5482" sha1="rumky16hl2fh14ugay05v7aj6jdh0pn" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                    = Boris Novković
| slika                  = Boris Novković.jpg
| veličina_slike         =
| opis                   =
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja i godine|1967|12|25}}
| mjesto_rođenja         = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]
| datum_smrti            = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--&gt;
| mjesto_smrti           = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost           =
| druga_imena            =
| zanimanje              =
| godine_aktivnosti      =
| poznat_po              =
| značajna_djela         =
}}
'''Boris Novković''' (rođen 25. decembra 1967 u [[Sarajevo|Sarajevu]], SR BiH)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20070729141728oe_/http://www.borisnovkovic-official.com/BIOGRAFIJA.htm|title=BORIS NOVKOVIĆ|date=29. 7. 2007|access-date=20. 9. 2017}}&lt;/ref&gt; jest hrvatski [[kantautor]] i [[pjevač]] [[Pop-muzika|pop]] muzike&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/artist/474052-Boris-Novkovi%C4%87|title=Boris Novković|website=Discogs|language=en|access-date=20. 9. 2017}}&lt;/ref&gt; mlađe generacije. Prvu [[gitara|gitaru]] je dobio sa 13 godina i još uvijek svira na njoj. Trenutno živi u [[Zagreb]]u.

== Biografija ==
Rođen je u Sarajevu 25. decembra 1967. Njegov otac, Đorđe Novković bio je [[dirigent]], tekstopisac i [[kompozitor]] zabavne muzike, a majka Ozana je bila profesorica muzičkog. Ubrzo nakon njegovog rođenja porodica se preselila u Zagreb, gde je Boris završio osnovnu i srednju školu. Pohađao je Centar za umjetnost i kulturu. Obzirom da potiče iz muzički obrazovane porodice, ova umjetnost je bila njegova velika ljubav. Osim muzike volio je sportove poput fudbala, a igrao je u juniorskoj ekipi Fudbalskog kluba Dinamo iz Zagreba.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/boris-novkovic/|title=Boris Novković Biografija|last=Hellasije|date=2018-12-06|website=Biografije Poznatih|language=sr-RS|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

Karijeru je započeo 1986. prvim albumom ''[[Kuda idu izgubljene djevojke]]'', a istoimeni singl donio mu je uspjeh na prostorima bivše Jugoslavije. Hrvatsku je predstavljao na [[Eurosong 2005.|Eurosongu 2005]], kada je na Dori pobijedio sa pjesmom u 'slavenskom stilu' &quot;Vukovi umiru sami&quot;. U finalu Eurosonga u [[Kijev]]u završio je na 11. mjestu sa 115 bodova. Najprodavaniji album je ''Jači od sudbine'' koji je prodao u više od 160.000 primjeraka. Njegovu karijeru bilježe pjesme poput: &quot;Kuda idu izgubljene djevojke&quot;, &quot;Jači i od sudbine&quot;, &quot;Sve mijenja se&quot;, &quot;U dobru i zlu&quot;, &quot;Dok svira radio&quot;, &quot;Šta je sa princezom moje vrele mladost&quot;, &quot;Dijana&quot;, te posljednji hit &quot;Ostvaren san&quot;. Bio je sudionik i pobjednik mnogobrojnih festivala. Primio je nagradu hrvatske muzičke scene &quot;Zlatne ptice&quot;. Održao je koncert 7. novembra 2006. u KD Vatroslavu Lisinskom. 

Novković je nastavio objavljivati ​​albume i muzičke spotove tokom 2000-ih i 2010-ih godina. Nakon nastupa na Eurosongu, objavio je nove studijske albume koji su naišli na odličan prijem kod publike. Posebno se izdvajaju albumi „''Ostvaren san''” iz 2004. i „''Zapisan u tebi''” iz 2008. godine, kojima je dodatno obogatio svoju diskografiju. Godine 2011. objavio je album „''Via ljubav''”, a 2014. „''Još sam uvijek tvoj''”, čime je potvrdio svoju dugovječnost na muzičkoj sceni. Pored dueta s [[Kemal Monteno|Kemalom Montenom]] iz 90-ih godina, 2023. godine udružio je snage sa srbijanskom pop-pjevačicom [[Ana Stanić|Anom Stanić]] u baladi pod nazivom „''S one strane ljubavi''”. Tokom godina, pisao je pjesme ili nastupao i sa drugim regionalnim zvijezdama.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Boris Novković - Eurovision Universe|url=https://www.eurovisionuniverse.com/encyclopedia/boris-novkovic/|newspaper=Eurovision Universe|access-date=2026-09-21|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
Novković ima četvero djece: sinove Nou Novkovića (rođenog 9. januara 2009.) i Bona Novkovića (rođenog 9. oktobra 2011.) s bivšom suprugom Lucijom Matić. Ima i kćerku kćerku Si Novković (rođenu 2. aprila 2019.) i sina Nea Novkovića (rođenog 13. aprila 2021.) s bivšom suprugom Iris Novković.

== Nagrade ==
*Nagrada [[Nagrada Davorin 2006|&quot;Davorin 2006&quot;]] za pjesmu &quot;Vukovi umiru sami&quot;

== Diskografija ==
# ''Kuda idu izgubljene djevojke...'' (1986)
# ''Jači od sudbine'' (1987)
# ''Dok svira radio'' (1988)
# ''Obojeni snovi'' (1989)
# ''100X'' (1991)
# ''Struji struja'' (1993)
# ''U dobru i u zlu'' (1995)
# ''The best of Boris'' (1995)
# ''Sve gubi sjaj bez ljubavi'' (1997)
# ''Branim se'' (1999)
# ''Direkt'' (2000)
# ''Ko je kriv'' (2002)
# ''The best of 1995-2003'' (2003)
# ''Ostvaren san'' (2004)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://crorec.net/izvodjac/boris-novkovic/|title=Boris Novković|last=crorecadmin|date=2018-03-01|website=Croatia Records|language=hr|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://web.archive.org/web/20070729141728oe_/http://www.borisnovkovic-official.com/BIOGRAFIJA.htm Zvanični sajt] (arhiva)
* [[imdbname:0637174/bio|Boris Novković iMBD]]

{{Hrvatska na Eurosongu}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Novković, Boris}}
[[Kategorija:Hrvatski pjevači]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Rođeni 1967.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]]</text>
      <sha1>rumky16hl2fh14ugay05v7aj6jdh0pn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925979</id>
      <parentid>3925718</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5487" sha1="qn1ch94e0irrelgwhl7owcgchkhp3cd" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                    = Boris Novković
| slika                  = Boris Novković.jpg
| veličina_slike         =
| opis                   =
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja i godine|1967|12|25}}
| mjesto_rođenja         = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]
| datum_smrti            = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--&gt;
| mjesto_smrti           = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost           =
| druga_imena            =
| zanimanje              =
| godine_aktivnosti      =
| poznat_po              =
| značajna_djela         =
}}
'''Boris Novković''' (rođen 25. decembra 1967 u [[Sarajevo|Sarajevu]], SR BiH)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://web.archive.org/web/20070729141728oe_/http://www.borisnovkovic-official.com/BIOGRAFIJA.htm|title=BORIS NOVKOVIĆ|date=29. 7. 2007|access-date=20. 9. 2017}}&lt;/ref&gt; jest hrvatski [[kantautor]] i [[pjevač]] [[Pop-muzika|pop]] muzike&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/artist/474052-Boris-Novkovi%C4%87|title=Boris Novković|website=Discogs|language=en|access-date=20. 9. 2017}}&lt;/ref&gt; mlađe generacije. Prvu [[gitara|gitaru]] je dobio sa 13 godina i još uvijek svira na njoj. Trenutno živi u [[Zagreb]]u.

== Biografija ==
Rođen je u Sarajevu 25. decembra 1967. Njegov otac, Đorđe Novković bio je [[dirigent]], tekstopisac i [[kompozitor]] zabavne muzike, a majka Ozana je bila profesorica muzičkog. Ubrzo nakon njegovog rođenja porodica se preselila u Zagreb, gde je Boris završio osnovnu i srednju školu. Pohađao je Centar za umjetnost i kulturu. Obzirom da potiče iz muzički obrazovane porodice, ova umjetnost je bila njegova velika ljubav. Osim muzike volio je sportove poput fudbala, a igrao je u juniorskoj ekipi Fudbalskog kluba Dinamo iz Zagreba.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biografija.org/muzika/boris-novkovic/|title=Boris Novković Biografija|last=Hellasije|date=6. 12. 2018|website=Biografije Poznatih|language=sr-RS|access-date=21. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Karijeru je započeo 1986. prvim albumom ''[[Kuda idu izgubljene djevojke]]'', a istoimeni singl donio mu je uspjeh na prostorima bivše Jugoslavije. Hrvatsku je predstavljao na [[Eurosong 2005.|Eurosongu 2005]], kada je na Dori pobijedio sa pjesmom u 'slavenskom stilu' &quot;Vukovi umiru sami&quot;. U finalu Eurosonga u [[Kijev]]u završio je na 11. mjestu sa 115 bodova. Najprodavaniji album je ''Jači od sudbine'' koji je prodao u više od 160.000 primjeraka. Njegovu karijeru bilježe pjesme poput: &quot;Kuda idu izgubljene djevojke&quot;, &quot;Jači i od sudbine&quot;, &quot;Sve mijenja se&quot;, &quot;U dobru i zlu&quot;, &quot;Dok svira radio&quot;, &quot;Šta je sa princezom moje vrele mladost&quot;, &quot;Dijana&quot;, te posljednji hit &quot;Ostvaren san&quot;. Bio je sudionik i pobjednik mnogobrojnih festivala. Primio je nagradu hrvatske muzičke scene &quot;Zlatne ptice&quot;. Održao je koncert 7. novembra 2006. u KD Vatroslavu Lisinskom.

Novković je nastavio objavljivati ​​albume i muzičke spotove tokom 2000-ih i 2010-ih godina. Nakon nastupa na Eurosongu, objavio je nove studijske albume koji su naišli na odličan prijem kod publike. Posebno se izdvajaju albumi „''Ostvaren san''” iz 2004. i „''Zapisan u tebi''” iz 2008. godine, kojima je dodatno obogatio svoju diskografiju. Godine 2011. objavio je album „''Via ljubav''”, a 2014. „''Još sam uvijek tvoj''”, čime je potvrdio svoju dugovječnost na muzičkoj sceni. Pored dueta s [[Kemal Monteno|Kemalom Montenom]] iz 90-ih godina, 2023. godine udružio je snage sa srbijanskom pop-pjevačicom [[Ana Stanić|Anom Stanić]] u baladi pod nazivom „''S one strane ljubavi''”. Tokom godina, pisao je pjesme ili nastupao i sa drugim regionalnim zvijezdama.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Boris Novković - Eurovision Universe|url=https://www.eurovisionuniverse.com/encyclopedia/boris-novkovic/|newspaper=Eurovision Universe|access-date=21. 9. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
Novković ima četvero djece: sinove Nou Novkovića (rođenog 9. januara 2009.) i Bona Novkovića (rođenog 9. oktobra 2011.) s bivšom suprugom Lucijom Matić. Ima i kćerku kćerku Si Novković (rođenu 2. aprila 2019.) i sina Nea Novkovića (rođenog 13. aprila 2021.) s bivšom suprugom Iris Novković.

== Nagrade ==
*Nagrada [[Nagrada Davorin 2006|&quot;Davorin 2006&quot;]] za pjesmu &quot;Vukovi umiru sami&quot;

== Diskografija ==
# ''Kuda idu izgubljene djevojke...'' (1986)
# ''Jači od sudbine'' (1987)
# ''Dok svira radio'' (1988)
# ''Obojeni snovi'' (1989)
# ''100X'' (1991)
# ''Struji struja'' (1993)
# ''U dobru i u zlu'' (1995)
# ''The best of Boris'' (1995)
# ''Sve gubi sjaj bez ljubavi'' (1997)
# ''Branim se'' (1999)
# ''Direkt'' (2000)
# ''Ko je kriv'' (2002)
# ''The best of 1995-2003'' (2003)
# ''Ostvaren san'' (2004)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://crorec.net/izvodjac/boris-novkovic/|title=Boris Novković|last=crorecadmin|date=1. 3. 2018|website=Croatia Records|language=hr|access-date=21. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://web.archive.org/web/20070729141728oe_/http://www.borisnovkovic-official.com/BIOGRAFIJA.htm Zvanični sajt] (arhiva)
* [[imdbname:0637174/bio|Boris Novković iMBD]]

{{Hrvatska na Eurosongu}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Novković, Boris}}
[[Kategorija:Hrvatski pjevači]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Rođeni 1967.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački umjetnici]]</text>
      <sha1>qn1ch94e0irrelgwhl7owcgchkhp3cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magazin (grupa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8029</id>
    <revision>
      <id>3926471</id>
      <parentid>3798934</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926471</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4203" sha1="g1fdugsnhkx3rv38ulz1bsbf2ygwfdo" xml:space="preserve">'''Magazin''' je muzička pop-grupa porijeklom iz [[Split]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/artist/345842-Magazin|title=Magazin|website=Discogs|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Nastali su krajem 1970-ih/početkom 1980-ih godina kao &quot;Dalmatinski magazin&quot;, da bi se kasnije preimenovali u &quot;Magazin&quot;. Prvu singl ploču s pjesmama &quot;Školski dani&quot; i &quot;Uspomene toplog ljeta&quot; objavili su  [[1979]]. godine pod imenom &quot;Dalmatinski magazin&quot;, a prvi album &quot;Slatko stanje&quot; objavljuju [[1982]]. godine.

Kroz grupu je prošlo nekoliko pjevačica, između ostalih: Ljiljana Nikoloska i  Danijela Martinović. Njegovali su mješavinu dalmatinskog i mediteranskog popa sa laganim pjesmama ležernijeg teksta, da bi danas prešli na balkanski etno-pop sa istočnjačkim motivima.

Brojni nastupi na festivalima, pogotovo na [[Splitski festival|Splitskom festivalu]], gdje debitiraju [[1980]]. godine. [[1983]]. na 23. &quot;Splitu ´83&quot; lansiraju jedan od svojih najvećih hitova - &quot;Kokolo&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cmc.com.hr/magazin-kokolo/|title=Magazin - Kokolo - JugotonTV|last=cmcadmin|date=18. 5. 2015|website=CMC|language=hr|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Na Euroviziji [[1995]]. godine nastupaju s pjesmom &quot;Nostalgija&quot; s popularnom opernom pjevačicom Lidija Horvat Dunjko i osvajaju 6.mjesto. Pjesmom &quot;Ne tiče me se&quot;, za koju je snimljen i spot u režiji Zorana Peze, osvajaju prvo mjesto publike na festivalu Splitska fjera Split04 u Splitu.

== Članovi grupe ==
=== Originalna postava ===
* Željko Baričić (1979–trenutno) – [[gitara]]
* Nenad Vesanović (1979–trenutno) – [[bas-gitara]]
* Zoran Marinković (1979–1984) – bubnjevi
* Miro Crnko (1979) – klavijature
* Majda Šoletić (1979–1982) – vokal
* Tonči Huljić (1979–2006) – klavijature

=== Trenutni članovi ===
* Željko Baričić (1979–trenutno) – [[gitara]]
* Nenad Vesanović (1979–trenutno) – [[bas-gitara]]
* Ante Miletić (1984–trenutno) – [[bubnjevi]]
* Ivan Huljić (2007–trenutno) – [[sintisajzer|klavijature]]
* Lorena Bućan (2024 - trenutno) – vokal

=== Bivši članovi ===
* Zoran Marinković (1979–1984) – bubnjevi
* Miro Crnko (1979) – klavijature
* Majda Šoletić (1979–1982) – vokal
* Marija Kuzmić (1982–1983) – vokal
* [[Ljiljana Nikolovska]] (1983–1989) – vokal
* [[Danijela Martinović]] (1991–1996) – vokal
* [[Jelena Rozga]] (1996–2006) – vokal
* [[Ivana Kovač]] (2006–2010) – vokal
* [[Tonči Huljić]] (1979–2006) – klavijatura
* Andrea Šušnjara (2010 - 2024) - vokal

== Festivali ==
{{div col}}
*1982 - Split 82
*1983 - Split 83
*1984 - Split 84
*1985 - Jugovizija 85 - 7. mjesto
*1985 - Split 85
*1992 - Eurovizija ( Dora ) 1992 - 1.mjesto
*1995 - Dora 1995
*1995 - Eurosong 1995 - 6.mjesto
*1997 - Dora 1997
*1998 - Dora 1998
*1999 - Dora 1999
*1999 - Melodije Jadrana 1999
*1999 - Split 1999
*2000 - Dora 2000
*2000 - Split 2000
*2001 - Tonika 2001
*2002 - Hrvatski Radijski Festival 2002
*2003 - Hrvatski Radijski Festival 2003
*2003 - Split 2003
*2004 - Split 2004
*2005 - Dora 2005
*2006 - Dora 2006
*2007 - Split 2007
*2008 - CMC festival
*2008 - Split 2008
*2010 - Split 2010
{{div col end}}

== Diskografija ==
{{div col}}
*1982 - Slatko stanje
*1983 - Kokolo
*1984 - O, la, la
*1985 - Piši mi
*1986 - Put putujem
*1987 - Magazin
*1988 - Besane noći
*1989 - Dobro jutro
*1990 - Svi najveći hitovi 1983-1990
*1991 - Da mi te zaljubit u mene
*1993 - Došlo vrijeme
*1993 - Najbolje godine
*1994 - Simpatija
*1996 - Nebo boje moje ljubavi
*1998 - Da si ti ja
*2000 - Minus i plus
*2002 - S druge strane mjeseca
*2004 - [[Paaa.. (Magazin)|Paaa..?]]
*2005 - Dueti 1985 - 2005
*2007 - Dama i Car
*2008 - Bossa n' Magazin
*2014 - Mislim pozitivno!
{{div col end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20080928045821/http://www.magazinmusic.com/ Službena stranica]
*[http://diskografije.com/magazin-diskografija/ Diskografija grupe Magazin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927204907/http://diskografije.com/magazin-diskografija/ |date=27. 9. 2007 }}

{{Hrvatska na Eurosongu}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Hrvatske muzičke grupe]]</text>
      <sha1>g1fdugsnhkx3rv38ulz1bsbf2ygwfdo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1723.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8058</id>
    <revision>
      <id>3925927</id>
      <parentid>3789695</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:09:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1280" sha1="bgghwlptp4p22ty6otps5ao0ftkvyto" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1723.''' (MDCCXXIII) je bila uobičajena godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru, 1723. godine Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 723. godina 2. milenija, 23. godina 18. vijeka i 4. godina decenija 1720-ih. Od početka 1723. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1723. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[Števan Küzmič]] [[Slovenci|slovenski]] [[pisac]], prevodilac i evangelistički svećenik u [[Mađarska|Mađarskoj]] († [[1779]])

== Umrli ==

* [[5. april]] - [[Johann Bernhard Fischer von Erlach]], [[Austrija|austrijski]] arhitekt i kipar;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Johann Bernhard Fischer von Erlach {{!}} Johann Bernhard Fischer von Erlach, Austrian Architect {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Johann-Bernhard-Fischer-von-Erlach|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=16. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[21. august]] – [[Dimitrie Cantemir]], rumunski naučnik

{{Commonscat|1723|1723.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>bgghwlptp4p22ty6otps5ao0ftkvyto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1720.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8061</id>
    <revision>
      <id>3925926</id>
      <parentid>3791555</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1258" sha1="3j3czn5ygy5vines0eppwu0dhri1o3v" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
'''1720.''' (MDCCXX) je bila prijestupna godina koja počinje u ponedjeljak po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru, 1720. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 720. godina 2. milenija, 20. godina 18. stoljeća i 1. godina decenije 1720-ih. Od početka 1720. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==

* [[21. januar]] &amp;ndash; [[Švedska]] i [[Kraljevina Pruska|Pruska]] potpisuju [[Stokholmski ugovor (Veliki sjeverni rat)]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mycountryeurope.com/history/day-1720-treaty-stockholm/|title=On this day in 1720: Sweden signs the Treaty of Stockholm|date=21. 1. 2018|website=My Country? Europe.|language=en-GB|access-date=22. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[10. februar]] &amp;ndash; [[Edmond Halley]] je imenovan za [[Kraljevski astronom|kraljevskog astronoma]] za Englesku.

== 1720. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
{{Proširiti sekciju}}

== Umrli ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.hhogman.se/swe_wars_1700c.htm
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1720|1720.}}


{{stub}}</text>
      <sha1>3j3czn5ygy5vines0eppwu0dhri1o3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1711.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8084</id>
    <revision>
      <id>3925739</id>
      <parentid>3924706</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1207" sha1="avxw2b00goasrrn9gkv4vzedh8925jr" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}1711.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1711|title=What Happened in 1711|date=1711|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MDCCXI) je bila uobičajena godina koja počinje u četvrtak po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1711. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 711. godina 2. milenija, 11. godina 18. stoljeća i 2. godina decenije 1710-ih. Od početka 1711. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

U švedskom kalendaru to je bila uobičajena godina koja počinje u utorak, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara.

== Događaji ==
[[23. juli]] – Potpisan [[Prutski mir|Prudski mir]] između [[Rusko Carstvo|Ruskog]] i [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]].

== 1711. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[19. novembar]] - [[Mihail Vasiljevič Lomonosov]], ruski naučnik

== Umrli ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1711|1711.}}


{{stub}}</text>
      <sha1>avxw2b00goasrrn9gkv4vzedh8925jr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1710.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8085</id>
    <revision>
      <id>3925710</id>
      <parentid>3925163</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="946" sha1="r2pyju7xo99le37ezrab9weqzrt6uf2" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1710.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1710|title=What Happened in 1710|date=1710|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|MDCCX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 1710. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavna metoda označavanja godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[4. januar]] – [[Giovanni Battista Pergolesi]], italijanski [[barok]]ni kompozitor, violinist i orguljaš
* [[22. januar]] – [[Wilhelm Friedemann Bach]], [[Njemačka|njemački]] kompozitor i orguljaš

== Umrli ==
* [[19. septembar]] – [[Ole Rømer]], danski astronom

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Commonscat|1710|1710.}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>r2pyju7xo99le37ezrab9weqzrt6uf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1709.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8087</id>
    <revision>
      <id>3925740</id>
      <parentid>3924704</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="2wwqf4gh6prsd49fqu9mgx1ns8ke6ev" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1709.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1709|title=What Happened in 1709|date=1709|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MDCCIX) je bila uobičajena godina koja počinje u utorak po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru, 1709. godina Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 709. godina 2. milenija, 9. godina 18. stoljeća, te 10. i posljednja godina 1700. godine. Od početka 1709. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

U švedskom kalendaru to je bila uobičajena godina koja počinje u petak, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara.
[[Datoteka:Marten's_Poltava.jpg|desno|mini|300x300piksel|8. juli: Veliki sjeverni rat: Petar Veliki je trajno istjerao švedske snage iz Rusije u odlučujućoj bici kod Poltave]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1709. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==

* [[29. decembar]] - [[Jelisaveta, carica Rusije|Jelisaveta]], ruska carica

== Umrli ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1709|1709.}}


{{stub}}</text>
      <sha1>2wwqf4gh6prsd49fqu9mgx1ns8ke6ev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1708.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8088</id>
    <revision>
      <id>3925741</id>
      <parentid>3924703</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1056" sha1="s70jt3rj5p5jxjrrsk3crp636dgkcei" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}1708.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1708|title=What Happened in 1708|date=1708|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MDCCVIII) je bila prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru i prijestupna godina koja počinje u četvrtak po julijanskom kalendaru, 1708. godine Common Era (CE) i Anno Domini (AD), 708. godine 2. milenija, 8. godina 18. stoljeća i 9. godina decenije 1700-ih. Od početka 1708. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

U švedskom kalendaru to je bila prestupna godina koja je počinjala u srijedu, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1708. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
{{Proširiti sekciju}}

== Umrli ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1708|1708.}}


{{stub}}</text>
      <sha1>s70jt3rj5p5jxjrrsk3crp636dgkcei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1706.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8090</id>
    <revision>
      <id>3925731</id>
      <parentid>3924730</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1197" sha1="969qwliwcujpgkts9qflvypdcx7c6sr" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
'''1706.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1706|title=What Happened in 1706|date=1706|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MDCCVI) je bila uobičajena godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru i zajednička godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru, 1706. godina Common Ere (CE) i Anno Domini (AD), 706. godina 2. milenija, 6. godina 18. stoljeća i 7. godina decenije 1700-ih. Od početka 1706. godine, gregorijanski kalendar je bio 11 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

U švedskom kalendaru to je bila uobičajena godina koja počinje u ponedjeljak, jedan dan ispred julijanskog i deset dana iza gregorijanskog kalendara.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1706. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
* [[17. januar]] – [[Benjamin Franklin]], [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[fizičar]], [[izumitelj]], [[književnost|književnik]] i [[političar]]

== Umrli ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1706|1706.}}


{{stub}}</text>
      <sha1>969qwliwcujpgkts9qflvypdcx7c6sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1684.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8191</id>
    <revision>
      <id>3925709</id>
      <parentid>3925164</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1262" sha1="oo0l7w3dom5ch3rh0ryqe9aohicztyx" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}'''1684.''' (MDCLXXXIV) bila je prijestupna godina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1788|title=What Happened in 1788|date=1788|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; koja je počinjala u subotu po gregorijanskom kalendaru, i prijestupna godina koja je počinjala u utorak po julijanskom kalendaru, 1684. godina naše ere (CE) i ''godine nove ere'' (AD), 684. godina drugog &amp;nbsp;milenija, 84. godina 17. vijeka, i 5. godina decenije 1680-ih. Od početka 1684. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

=== Januar–mart ===

* 5. januar
** Engleski kralj Charles II daje titulu vojvoda od St. Albansa Charlesu Beauclerku , svom vanbračnom sinu i Nell Gwyn.
** Najraniji oblik onoga što je danas Univerzitet u Tokiju (formalno osnovan 1877. godine), Tenmongata, osnovan je u Japanu.

== 1684. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* [[15. april]] - [[Katarina I, carica Rusije]]

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1684|1684.}}</text>
      <sha1>oo0l7w3dom5ch3rh0ryqe9aohicztyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1678.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8197</id>
    <revision>
      <id>3925925</id>
      <parentid>3573135</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1578" sha1="bxut5y3ubanurthq8en7amwslwau5xi" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
[[Datoteka:1678_Slag_bij_St._Denis_-_Romeyn_de_Hooghe.jpg|desno|mini|300x300piksel|[[14. august|14.]] &amp;#x2013; [[15. august|15.]] august: Vodi se [[Bitka kod Saint-Denisa (1678.)|bitka kod Saint-Denisa]]]]
'''1678.''' (MDCLXXVIII) je bila obična godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru  i uobičajena godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru , 1678. godine Common Ere (CE) i ''Anno Domini'' (AD), 678. godina 2. milenija , 78. godina 17. vijeka i 9. godina decenije 1670-ih . Od početka 1678. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
* [[10. januar]] &amp;ndash; Engleska i Holandska Republika potpisuju sporazum o međusobnoj odbrani u cilju borbe protiv Francuske.
* [[27. januar]] &amp;ndash; Prva [[Vatrogasna kola|vatrogasna]] kompanija (u onome što će postati [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]]) počinje sa radom u [[Boston]]u.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cannon|first=Donald J|url=https://books.google.com/books?id=dYaP8OqlTs4C&amp;q=1678|title=The Chronicle of Early American Industries|date=1944|publisher=Early American Industries Association|page=80|language=en|access-date=11. 3. 2023}}&lt;/ref&gt;

== 1678. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Vivaldi.jpg|mini|Rođen [[Antonio Vivaldi]] ]]

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1678|1678.}}</text>
      <sha1>bxut5y3ubanurthq8en7amwslwau5xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1666.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8209</id>
    <revision>
      <id>3925924</id>
      <parentid>3810223</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2388" sha1="1ergq89lzviyryv1kj45gxb70zhnfgn" xml:space="preserve">{{godina}}
'''1666.''' (MDCLXVI) bila je redovna godina koja počinje u petak po gregorijanskom kalendaru i redovna godina koja počinje u ponedjeljak po julijanskom kalendaru, 1666. godina oznake Naše ere (CE) i Anno Domini (AD), 666. godina drugog milenijuma, 66. godina 17. vijeka i 7. godina decenije 1660-ih. Početkom 1666. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog kalendara, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

Ovo je prva godina koja je označena kao Annus mirabilis, u pjesmi Johna Drydena iz 1667. godine pod tim naslovom. Dryden je proglasio &quot;godinu čuda&quot; samo zato što su se Englezi izvukli iz totalne propasti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00ft63q|title=BBC Radio 4 - In Our Time, The Fire of London|website=BBC|language=en-GB|access-date=15. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
* [[17. januar]] – [[Stolica svetog Petra]], koju je dizajnirao [[Gian Lorenzo Bernini|Bernini]], postavljena iznad oltara u [[Bazilika svetog Petra|Bazilici sv. Petra]] u [[Rim]]u.
* [[2. septembar]] – Izbio [[Veliki požar u Londonu]], u kojem je za četiri dana izgorjelo tri četvrtine [[London|grada]].

=== Datum nepoznat ===
* [[Isaac Newton]] pomoću [[Prizma (optika)|prizme]] razložio [[Sunce|Sunčevu]] [[svjetlost]] na boje [[Vidljivi spektar|vidljivog spektra]], doprinijevši razumijevanju naučne prirode svjetlosti; također je izumio [[infinitezimalni račun]]; njegova otkrića u ovoj godini dovela su do toga da se ona naziva njegovom &quot;čudesnom godinom&quot; (''[[Annus mirabilis]]'').
* Holandski slikar [[Johannes Vermeer]] naslikao ''[[Alegorija slikarstva|Alegoriju slikarstva]]'', svoje najveće i najsloženije djelo.

== Rođeni ==
* [[15. mart]] – [[Georg Bähr]], njemački [[arhitekt]]
* [[6. septembar]] – [[Ivan V, car Rusije|Ivan V]], [[Spisak ruskih careva|car]] [[Rusija|Rusije]]

== Umrli ==
* [[20. januar]] – [[Ana Kastiljska]], supruga [[Luj XIII, kralj Francuske|Luja XIII]], [[Spisak francuskih kraljeva|kralja]] Francuske
* [[22. januar]] – [[Šah Džahan]], [[Mogulski carevi|mogulski car]] Indije ([[Tadž Mahal]])
* [[26. august]] - [[Frans Hals]], holandski slikar
* [[23. septembar]] – [[François Mansart]], francuski arhitekt ([[mansarda]])

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1666|1666.}}</text>
      <sha1>1ergq89lzviyryv1kj45gxb70zhnfgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1650.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8226</id>
    <revision>
      <id>3925742</id>
      <parentid>3924702</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2822" sha1="64ohzmyooj0tfw4qbw0aeat7esu1hbl" xml:space="preserve">{{godina}}
{{godina u drugim kalendarima}}
Godina '''1650.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1650|title=What Happened in 1650|date=1650|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MDCL) bila je redovna godina koja počinje u subotu po [[Gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] odnosno redovna godina koja počinje u utorak po deset dana sporijem julijanskom kalendaru.

[[Datoteka:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|lijevo|180px|René Descartes]]
== Događaji ==
* [[1. juli]] – U [[Leipzig]]u počele izlaziti prve dnevne novine na svijetu, ''[[Einkommende Zeitungen]]''.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Paul Arblaster|title=From Ghent to Aix: How They Brought the News in the Habsburg Netherlands, 1550-1700|url=https://books.google.com/books?id=yk73AwAAQBAJ&amp;pg=PA241|access-date=18. 6. 2016|date=16. 6. 2014|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-27684-0|pages=241–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author=Daniel C. Hallin; Paolo Mancini|title=Comparing Media Systems: Three Models of Media and Politics|url=https://books.google.com/books?id=954NJChZAGoC&amp;pg=PA148|access-date=18. 6. 2016|date=12. 4. 2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54308-8|pages=148–}}&lt;/ref&gt;
* [[27. septembar]] – Snažna erupcija vulkana Kolumbo na grčkom ostrvu [[Santorini (ostrvo)|Santorini]].
* [[20. oktobar]] – Krunisanje švedske kraljice [[Kristina, kraljica Švedske|Kristine]], koja je od 1644. do 1650. vladala kao maloljetna nasljednica svog oca Gustava Adolfa I.

=== Datum nepoznat ===
* Snažan zemljotres razrušio grad [[Cusco]] u tadašnjem španskom vicekraljevstvu [[Peru]].
* Francuzi osnovali grad [[St. George's]] na Grenadi.
* Približan početak [[Maunderov minimum|Maunderovog minimuma]], tokom kojeg astronomi na površini [[Sunce|Sunca]] gotovo nikako nisu opažali [[Sunčeve pjege]]. Ovaj period završio je oko 1700. godine.&lt;ref&gt;Mark Peplow: [https://www.nature.com/news/2004/041025/full/news041025-15.html Sunspot record reveals Sun's past], pristupljeno 29. juli 2018.&lt;/ref&gt;

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* [[16. august]] – [[Vincenzo Maria Coronelli]], italijanski kartograf i enciklopedist
* [[14. novembar]] – [[Vilim III, kralj Engleske|Vilim III]], kralj Škota, Engleske i Irske

== [[Smrt|Umrli]] ==
* [[11. februar]] – [[René Descartes]], francuski matematičar i filozof
* [[18. juni]] – [[Christoph Scheiner]], njemački astronom i fizičar
* [[6. novembar]] – [[Vilim II, knez Oranske|Vilim II]], knez Oranske, grof Nassaua i stadholder Holandije
* [[28. decembar]] – [[Bartol Kašić]], hrvatski pisac i lingvist

=== Datum nepoznat ===
* [[Ibrahim-paša Pečevija]], osmanlijski historičar bošnjačkog porijekla

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|1650|1650.}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>64ohzmyooj0tfw4qbw0aeat7esu1hbl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1594.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8231</id>
    <revision>
      <id>3925923</id>
      <parentid>3921443</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1328" sha1="19fupzg814t2z827g7pb3ezlmfutxlm" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}'''1594.''' (MDXCIV) je bila uobičajena godina koja počinje u subotu po gregorijanskom kalendaru i uobičajena godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru, 1594. godina nove ere i Anno Domini (AD), 594. godina 2. milenija, 94. godina 16. stoljeća i 5. godina decenije 1590-ih. Od početka 1594. godine, gregorijanski kalendar je bio 10 dana ispred julijanskog, koji je ostao u lokalnoj upotrebi do 1923. godine.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Linschotens_nordenkart,_1601_(12067624705).jpg|desno|mini|250x250piksel|5. juni: Prvo putovanje Willema Barentsa u potrazi za sjeveroistočnim prolazom&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://oceanwide-expeditions.com/blog/third-time-s-a-charm-the-last-voyage-of-willem-barentsz|title=Third Time’s a Charm: The Last Voyage of Willem Barentsz|website=oceanwide-expeditions.com|language=en|access-date=21. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;]]

== 1594. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== Rođeni ==
{{Proširiti sekciju}}

== Umrli ==

* [[2. februar]] – [[Giovanni Pierluigi da Palestrina]], [[italija]]nski [[kompozitor]] [[Renesansa|renesansne]] muzike
* [[2. decembar]] — [[Gerardus Mercator]], njemačko-nizozemski kartograf

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|1594|1594.}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>19fupzg814t2z827g7pb3ezlmfutxlm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1495.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8257</id>
    <revision>
      <id>3925918</id>
      <parentid>3915138</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:06:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4337" sha1="57daz5lqyvomqy4b40vqb4krr6yb7bo" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1495''' ('''[[Rimski brojevi|MCDXCV]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].
[[Datoteka:Éloi_Firmin_Féron_-_Entrée_de_Charles_VIII_-_1495.jpg|mini|250x250piksel|22. februar 1495: Francuski kralj Karlo VIII ulazi u grad Napulj i preuzima prijestolje.]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

* [[20. januar]] &amp;ndash; U [[Hanseong]]u (danas [[Seoul|Seul)]], [[Yeonsangun of Joseon|princ Yi Yung]] postaje novi [[List of kings of Joseon|vladar]] [[Joseon]]a, koji obuhvata veći dio [[Koreja|Korejskog poluostrva]], današnje Sjeverne i Južne Koreje. Uzevši kraljevsko ime Yeongsangun, naslijedio je svog oca, [[Seongjong of Joseon|kralja Seongjonga]], koji je vladao više od 25 godina. Poznat po svojoj okrutnosti, Yeonsangun će biti svrgnut nakon više od 11 godina 1506. godine i prognan na [[Ganghwa Island|ostrvo Ganghwa]].
* [[23. januar]] &amp;ndash; Kralj [[Alfonso II of Naples|Alfonso II od Napulja]] abdicirao je nakon gotovo godinu dana na prijestolju dok se vojska [[Karlo VIII, kralj Francuske|francuskog kralja Karla VIII]] približavala napuljskoj granici. Alfonsov sin postaje novi monarh kao [[Ferdinand II, King of Naples|kralj Ferdinand II]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198601753.001.0001/acref-9780198601753-e-89|title=The Oxford Dictionary of the Renaissance|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780191727795|editor-last=Campbell|editor-first=Gordon|chapter=Alfonso II of Aragon|doi=10.1093/acref/9780198601753.001.0001|orig-year=2003}}&lt;/ref&gt;
* [[28. januar]] &amp;ndash; Princ [[Cem Sultan]], brat osmanskog sultana [[Bajazid II|Bajazita II]], zatočen od [[1482.|1482. godine]] nakon što su ga zarobili [[Knights Hospitaller|vitezovi hospitalci]], i držan u zatočeništvu u [[Rim]]u od [[1489.|1489. godine]], pušten je iz francuskog pritvora od strane [[Papa Aleksandar VI|pape Aleksandra VI]] na zahtjev francuskog kralja Charlesa.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=[[Eamon Duffy]]|url=https://archive.org/details/00book1593273669|title=Saints &amp; Sinners: A History of the Popes|publisher=[[Yale University Press]]|year=2006|isbn=978-0-300-11597-0|page=196|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;
* [[22. februar]] &amp;ndash; [[Italian War of 1494–98|Italijanski rat 1494-98]]: Kralj [[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII od Francuske]] ulazi u grad [[Napulj]] kako bi zatražio prijestolje [[Napuljska Kraljevina|Kraljevine Napulj]]. Nekoliko mjeseci kasnije, odlučuje se vratiti u Francusku i napušta Napulj s većinom svoje vojske, ostavljajući snage pod vodstvom svog rođaka [[Gilbert, Count of Montpensier|Gilberta, grofa od Montpensiera]], kao potkralja. [[Sifilis]] je prvi put definitivno zabilježen u Evropi tokom ove invazije.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Farhi|first=David|last2=Dupin|first2=Nicolas|date=September–October 2010|title=Origins of syphilis and management in the immunocompetent patient: facts and controversies|journal=[[Clinics in Dermatology]]|volume=28|issue=5|pages=533–538|doi=10.1016/j.clindermatol.2010.03.011|pmid=20797514}}&lt;/ref&gt; (možda od francuskih snaga koje su možda kontaktirale Hrvate koji su bježali od osmanske vojske na istoku).
* [[10. februar]] &amp;ndash; [[King's College, Aberdeen|King's College u Aberdeenu]], prethodnik [[University of Aberdeen|Univerziteta u Aberdeenu]] u [[Škotska|Škotskoj]], osnovan je izdavanjem [[Papinska bula|papske bule]] ''[[List of papal bulls|Primo Erectio Universitatis]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abdn.primo.exlibrisgroup.com/discovery/delivery/44ABE_INST:44ABE_VU1/12214255770005941|title=Foundation Bull of the University of King's College, Aberdeen. Digital image. Transcript.|website=abdn.primo.exlibrisgroup.com|access-date=20. 3. 2024}}&lt;/ref&gt; od strane [[Papa Aleksandar VI|pape Aleksandra VI,]] na zahtjev [[William Elphinstone|Williama Elphinstonea]], [[Bishop of Aberdeen|biskupa Aberdeena]]

[[Datoteka:Copia_de_Cacicazgos_de_la_Hispaniola.png|mini|250x250piksel|Pet kacika Taino vladara Hispaniole]]

== 1495. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1495|1495.}}</text>
      <sha1>57daz5lqyvomqy4b40vqb4krr6yb7bo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1487.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8285</id>
    <revision>
      <id>3925917</id>
      <parentid>3914616</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3818" sha1="h13q511u8uhnynh12p6xwuwjx8hskfg" xml:space="preserve">{{godina}}Godina '''1487''' ( '''[[Rimski brojevi|MCDLXXXVII]]''' ) bila je [[Common year starting on Monday|redovna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

* [[29. januar]]a &amp;ndash; [[Richard Foxe]] postaje [[Bishop of Exeter|biskup Exetera]] .
* [[2. februar]] &amp;ndash; Djelujući na glasine o pobuni u Engleskoj, koju je predvodila osoba koja se predstavljala kao [[Edward Plantagenet, 17th Earl of Warwick|Edward Plantagenet, 17. grof od Warwicka]], kralj Henry VII saziva sastanak [[Privy Council|Tajnog vijeća]] u [[Sheen Palace|palati Sheen]] u [[Richmond, London|Richmondu]] kako bi razgovarali o odgovoru na situaciju. Prva mjera je izvođenje Edwarda, sina posljednjeg grofa od Warwicka, iz zatvora u Londonskom tornju i njegova parada kroz London kako bi se razbile glasine.&lt;ref&gt;Gerald Prenderghast, ''Richard III and the Princes in the Tower: The Possible Fates of Edward V and Richard of York'' (McFarland, 2017) p.108 &lt;nowiki&gt;ISBN 9781476625904&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;
* [[8. februar]] &amp;ndash; Englesko tajno vijeće izdalo je naloge za hapšenje zbog izdaje za Henryja Bodrugana, Johna Beaumonta i druge osobe optužene da su putovale u okruge Devon i Cornwall kako bi &quot;podstakle pobunu i nametnule pobunu&quot;.&lt;ref&gt;&quot;Desmond Seward, ''The Last White Rose'' (Pegasus Books, 2014) &lt;nowiki&gt;ISBN 9781605985909&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;
* [[11. februar]] &amp;ndash; Papa Inocent VIII obnavlja imenovanje [[Tomás de Torquemada|Tomasa de Torquemade]] za [[Grand Inquisitor of Spain|Velikog inkvizitora Španije]] u kraljevstvima Kastilja, Leon, Aragon i Valencia.&lt;ref&gt;&quot;Inquisition&quot;, by Joseph Bloetzer, in ''The Catholic Encyclopedia'', Volume 8, ed. by Charles Herbermann (Robert Appleman Co., 1910&lt;/ref&gt;
* [[26. februar]] &amp;ndash; Na insistiranje kardinala [[Papa Aleksandar VI|Rodriga de Borje]], [[Pope Innocent VIII|papa Inocenti VIII.]] odobrava kršćanski križarski rat protiv muslimanskih Maura, koji počinje 1. septembra i finansira se godinu dana.&lt;ref&gt;Joseph F. O'Callaghan, ''The Last Crusade in the West: Castile and the Conquest of Granada'' (University of Pennsylvania Press, 2014) p.155 &lt;nowiki&gt;ISBN 9780812209358&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;
* [[6. mart]] &amp;ndash; [[John Morton (cardinal)|Kardinal John Morton]], [[Archbishop of Canterbury|nadbiskup Canterburyja]] od 21. januara, postaje novi [[List of lord chancellors and lord keepers|lord kancelar Engleske]], naslijedivši pokojnog [[Thomas Bourchier (cardinal)|Thomasa Bourchiera]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bradley|first=S.|title=John Morton: Adversary of Richard III, Power Behind the Tudors|publisher=Amberley Publishing|year=2019|isbn=978-1-4456-7963-1|pages=51–52}}&lt;/ref&gt;
* [[27. mart]] &amp;ndash; Papa Inocent VIII izdaje naredbu kojom se rimokatolički nadbiskup St. Andrewsa, [[Robert Blackadder]], imenuje primasom cijele Škotske, što izaziva bijes među biskupima u Glasgowu i ostatku Škotske.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Campbell|first=William M.|date=1944|title=The first Archbishop of Glasgow; Part I|url=https://archive.org/stream/rschsv08p1campbell#page/55|journal=Scottish Church History Society|pages=55–74|access-date=25. 8. 2018}}&lt;/ref&gt;
* [[Mart]] &amp;ndash; [[Sigismund, Archduke of Austria|Žigmund, nadvojvoda Austrije]], uglavnom na osnovu loših savjeta svojih savjetnika, objavljuje rat [[Venecija|Veneciji]] i zauzima rudnike srebra u i oko [[Sugana Valley|doline Sugana]].

[[Datoteka:Facial_Chronicle_-_b.17,_p._066.gif|mini|449x449piksel|[[9. juli|9. jula]]: Rusija osvaja Kazanski kanat.]]

== 1487. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1487|1487.}}</text>
      <sha1>h13q511u8uhnynh12p6xwuwjx8hskfg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1306.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8365</id>
    <revision>
      <id>3925909</id>
      <parentid>3921574</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1105" sha1="sefvdwikpati8m07ildcsubdjd2wml0" xml:space="preserve">{{godina}}Godina '''1306.''' ('''[[Rimski brojevi|MCCCVI]]''') bila je [[Obična godina koja počinje u subotu|redovna godina koja je počinjala u subotu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Death_of_Comyn.jpg|mini|Smrt [[John Comyn III od Badenocha|Johna Comyna III]] od strane [[Robert the Bruce|Roberta Brucea]] u [[Crkva Greyfriars, Dumfries|crkvi Greyfriars]] ( [[Dumfries]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lmmyles.com/2019/12/05/robert-the-bruce-and-the-murder-of-john-comyn/|title=Robert the Bruce and the Murder of John Comyn|date=5. 12. 2019|website=Lizbeth Myles|language=en|access-date=22. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;]]

== 1306. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.efemerides.net/en/on-this-day/1306/|title=Comprobando navegador...|website=www.efemerides.net|access-date=22. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1306|1306.}}</text>
      <sha1>sefvdwikpati8m07ildcsubdjd2wml0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1565.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8391</id>
    <revision>
      <id>3925751</id>
      <parentid>3924635</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="769" sha1="cbtwfrih315780whzkl8zf3682hc244" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}

Godina '''1565.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1565|title=What Happened in 1565|date=1565|website=On This Day|language=en|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|MDLXV]]''') bila je [[redovna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Palácio_Pedro_Ernesto_-_Fundação_da_Cidade.jpg|mini|250x250piksel|[[1. mart]]: Osnovan je [[Rio de Janeiro]] .]]

== 1565. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

{{Commonscat|1565|1565.}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>cbtwfrih315780whzkl8zf3682hc244</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1545.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8413</id>
    <revision>
      <id>3925758</id>
      <parentid>3924575</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="quyto710g0b28rl72og1orwyrzufm5b" xml:space="preserve">{{godina}}Godina '''1545.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1545|title=What Happened in 1545|date=1545|website=On This Day|language=en|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|MDXLV]]''') bila je [[redovna godina koja je počinjala u četvrtak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Cowdray_engraving-full-lowres.jpg|desno|mini|300x300piksel|[[18. juli]] &amp;#x2013; [[19. juli]]: [[Bitka kod Solenta]] završava se potapanjem engleskog vodećeg broda ''Mary Rose''.]]

== 1545. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1545|1545.}}</text>
      <sha1>quyto710g0b28rl72og1orwyrzufm5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1539.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8420</id>
    <revision>
      <id>3925922</id>
      <parentid>3917635</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1102" sha1="82a5nv2gji0wnui3fxlmfdvdb37liio" xml:space="preserve">{{godina}}Godina '''1539''' ('''[[Rimski brojevi|MDXXXIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u srijedu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].
[[Datoteka:Canterbury-cathedral-wyrdlight.jpg|mini|250x250piksel|[[30. mart]]: [[Canterburyska katedrala]] se predaje pod kontrolu engleske vlade.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wikishire.co.uk/wiki/Canterbury_Cathedral|title=Canterbury Cathedral - Wikishire|website=wikishire.co.uk|language=en|access-date=10. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;]]
{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1539. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.onthisday.com/events/date/1539|title=Historical Events in 1539|date=1539|website=On This Day|language=en|access-date=10. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://www.history.com/a-year-in-history/1539|title=1539 Archives|website=HISTORY|language=en|access-date=10. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1539|1539.}}</text>
      <sha1>82a5nv2gji0wnui3fxlmfdvdb37liio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1538.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8421</id>
    <revision>
      <id>3925921</id>
      <parentid>3917497</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:06:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1082" sha1="8rfes515ilzr5fsmb619t05ma2r37n3" xml:space="preserve">{{godina}}Godina '''1538.''' ( '''[[Rimski brojevi|MDXXXVIII]]''' ) bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].
[[Datoteka:Battle_of_Preveza_(1538).jpg|desno|mini|250x250piksel|[[28. septembar]]: Osmansko carstvo pobjeđuje evropsku Svetu ligu u [[Bitka kod Preveze|bici kod Preveze.]]]]
[[Datoteka:Batalla_de_las_Salinas.jpg|desno|mini|250x250piksel|[[26. april]]: [[Bitka kod Las Salinasa]] odvija se u Peruu.]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}{{Godina u drugim kalendarima}}
== 1538. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.onthisday.com/events/date/1538|title=Historical Events in 1538|date=1538|website=On This Day|language=en|access-date=10. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://www.history.com/a-year-in-history/1538|title=1538 Archives|website=HISTORY|language=en|access-date=10. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1538|1538.}}</text>
      <sha1>8rfes515ilzr5fsmb619t05ma2r37n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1530.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8428</id>
    <revision>
      <id>3925743</id>
      <parentid>3924700</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="8x6b83ty40jq7asy37q1hvlpbc0bk1f" xml:space="preserve">{{godina}}Godina '''1530.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1530|title=What Happened in 1530|date=1530|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|MDXXX]]''') bila je [[Obična godina koja počinje u subotu|redovna godina koja počinje u subotu]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]], 1530. godina oznake [[Nova era|Naše ere]] (CE) i ''[[Anno Domini]]'' (AD), 530. godina [[2. milenij|drugog milenija]], 30. godina [[16. vijek]]a i prva godina decenije [[1530-e|1530-ih]].{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

* [[5. januar]] – Strasbourg se pridružuje ''Christliches [[Burgrecht]]u'', protestantskom savezu švicarskih gradova.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Greschat|first=Martin|title=Martin Bucer: A Reformer and His Times|publisher=Westminster John Knox Press|year=2004|location=Louisville, [[Kentucky|KY]]|page=116|isbn=0-664-22690-6}}. Translated from {{Citation|language=de|title=Martin Bucer: Ein Reformator und seine Zeit|publisher=CH Beck|location=Munich}}&lt;/ref&gt;
* [[20. januar]] – Poslan u misiju prodiranja u unutrašnjost Meksika i osvajanja Kraljevine Michoacán, španski konkvistador [[Hernán Cortés]] predvodi grupu vojnika preko [[Lerma river|rijeke Lerma]] kroz [[Cuitzeo]] i nastavlja prema sjeverozapadu.&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.paginasprodigy.com/iee_elsalto/Hechos.pdf|title=El Salto and its History (Historical Facts)|last=Manuel Salas Mercado – El Cronista Municipal El Salto|archive-url=https://web.archive.org/web/20140328041643/http://www.paginasprodigy.com/iee_elsalto/Hechos.pdf|archive-date=28. 3. 2014|url-status=dead|access-date=24. 2. 2013}}&lt;/ref&gt; Stigli su u Tonalu 24. marta, a zatim su zauzeli regije južno od rijeke Santiago i sjeverno i zapadno od jezera Chapala.

[[Datoteka:270_Reimerswaal.JPG|desno|mini|250x250piksel|[[5. novembar]]: [[Potop na dan Svetog Feliksa]] uništava grad Reimerswaal]]

== 1530. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1530|1530.}}</text>
      <sha1>8x6b83ty40jq7asy37q1hvlpbc0bk1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1529.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8429</id>
    <revision>
      <id>3925716</id>
      <parentid>3925155</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="573" sha1="e63apu18m3gvbhayvphhfu0zuzedbox" xml:space="preserve">{{godina}}Godina 1529.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1529|title=What Happened in 1529|date=1529|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MDXXIX) bila je redovna godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1529. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|1529|1529.}}</text>
      <sha1>e63apu18m3gvbhayvphhfu0zuzedbox</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1528.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8430</id>
    <revision>
      <id>3925715</id>
      <parentid>3925156</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="721" sha1="oeyxt8aftm5d3hh2k96eodp8whw3gy7" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1528.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1528|title=What Happened in 1528|date=1528|website=On This Day|language=en|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''MDXXVIII''') bila je prijestupna godina koja počinje u srijedu po julijanskom kalendaru , a postoji i prijestupna godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru .

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1528. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
*[[6. april]] - [[Albrecht Dürer]], njemački slikar i kipar
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1528|1528.}}</text>
      <sha1>oeyxt8aftm5d3hh2k96eodp8whw3gy7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1296.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8527</id>
    <revision>
      <id>3925906</id>
      <parentid>3640229</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1370" sha1="tdot1xjqr9vl9zxqiqsrza26ckhqj1w" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}'''1296.''' godina ('''[[Rimski brojevi|MCCXCVI]]''') je bila [[Prestupna godina počinje u nedjelju|prestupna godina koja je počinjala u nedjelju]] [[Julijanski kalendar|julijanskog kalendara]].

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[30. mart]] &amp;ndash; [[Zauzimanje Berwicka (1296)|Zauzimanje Berwicka]]: [[Edvard I, kralj Engleske|Engleski kralj Edvard I]] juriša i zauzima [[Berwick-upon-Tweed]], pljačkajući ono što je u ovom trenutku [[Kraljevina Škotska|škotski]] pogranični grad, uz mnogo krvoprolića. Pokolje većinu stanovnika, uključujući i one koji bježe u crkve.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.berwickshirenews.co.uk/news/andrew-marshall-berwick-massacre-must-be-remembered-too-1-2877970|title=Andrew Marshall: Berwick Massacre must be remembered too|last=Marshall|first=Andrew|date=4. 4. 2013|website=The Berwickshire News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223074354/https://www.berwickshirenews.co.uk/news/andrew-marshall-berwick-massacre-must-be-remembered-too-1-2877970|archive-date=23. 2. 2019|url-status=dead|access-date=22. 2. 2019}}&lt;/ref&gt;

== 1296. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}</text>
      <sha1>tdot1xjqr9vl9zxqiqsrza26ckhqj1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1287.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8540</id>
    <revision>
      <id>3925735</id>
      <parentid>3924718</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="856" sha1="87jt75ig1s00ihxcsejir2tndw0fy0u" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1287.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1287|title=Year 1287 - Historical Events and Notable People|date=1287|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|MCCLXXXVII]]''') bila je [[uobičajena godina koja počinje u srijedu]], [[Julijanski kalendar|julijanskog kalendara]].
[[Datoteka:König_Rudolf_Landfrieden.jpg|mini|Kralj [[Rudolf I od Njemačke|Rudolf I]] (u sredini) na [[Sinod u Würzburgu (1287.)|sinodi u Würzburgu]] (ili '''Saboru u Würzburgu''').]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1287. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1287|1287.}}</text>
      <sha1>87jt75ig1s00ihxcsejir2tndw0fy0u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1267.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8561</id>
    <revision>
      <id>3925738</id>
      <parentid>3924707</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="853" sha1="glg6zosv2lq3yjvolpnscfgfs2aswoy" xml:space="preserve">{{godina}}
Godina 1267&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1267|title=Year 1267 - Historical Events and Notable People|date=1267|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MCCLXVII) bila je uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1267. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://books.google.com/books?id=RDP6DQAAQBAJ&amp;q=1267+portugal+leon&amp;pg=PA213
* https://books.google.com/books?id=XIj0FfKto9AC&amp;q=1267+treaty+of+viterbo&amp;pg=PA12
* https://books.google.com/books?id=W7t8-aB-aO8C&amp;q=1267+second+barons+war&amp;pg=PA118
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1267|1267.}}</text>
      <sha1>glg6zosv2lq3yjvolpnscfgfs2aswoy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1445.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8567</id>
    <revision>
      <id>3925916</id>
      <parentid>3848810</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1596" sha1="1bwhkcndwyonrrr0qozoqf8wzd3et9r" xml:space="preserve">{{godina}}

{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 1445 (MCDXLV) bila je uobičajena godina koja počinje u petak po julijanskom kalendaru.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
1. januar – U sjevernoj Indiji, Ala-ud-Din Alam Šah postaje novi sultan Delhija nakon smrti svog oca, Muhameda Šaha IV.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jackson|first=Peter|title=The Delhi Sultanate: a political and military history|date=2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-54329-3|edition=Reprint|series=Cambridge studies in Islamic civilization|location=Cambridge}}&lt;/ref&gt;

13. januar – Kralj Engleske Henrik VI saziva engleski parlament prvi put nakon skoro tri godine, naređujući lordovima i članovima Donjeg doma da se okupe u Westminsteru 25. februara.

== 1445. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=http://www.ag.ch/staatsarchiv/de/pub/fokus/habsburger_gedenkjahr/frauen.php|title=Frauen mit Wirkung|website=www.ag.ch|language=de|access-date=19. 5. 2026|archive-date=13. 10. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013115637/http://www.ag.ch/staatsarchiv/de/pub/fokus/habsburger_gedenkjahr/frauen.php|url-status=dead}}
* {{Cite book|last=Miklosich|first=Franz|url=http://archive.org/details/monumentaserbica00mikluoft|title=Monumenta Serbica spectantia historiam Serbiae, Bosnae, Ragusii|date=1858|publisher=Viennae Braumüller|others=Robarts - University of Toronto}}
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1445|1445.}}</text>
      <sha1>1bwhkcndwyonrrr0qozoqf8wzd3et9r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1342.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8591</id>
    <revision>
      <id>3925911</id>
      <parentid>3643575</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* [[Smrt|Umrli]] */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1409" sha1="0zbt3x2r2l3zgknrsxnraztdqdec3s0" xml:space="preserve">{{godina}}
Godina 1342 (MCCCXLII) bila je uobičajena godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1342. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==

* [[31. mart]] &amp;ndash; [[Dionigi di Borgo San Sepolcro]], italijanski [[Augustinci|augustinski]] fratar
* [[25. april]] &amp;ndash; [[papa Benedikt XII]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Benedict-XII|title=Benedict XII {{!}} Biography, Legacy, &amp; Facts|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=14. 3. 2019}}&lt;/ref&gt;
* [[16. juli|16. jul]] &amp;ndash; [[Karlo I Robert, kralj Ugarske|Ugarski kralj Karlo I]]
* [[4. septembar]] &amp;ndash; [[Ana od Trapezunda|Anna Anachoutlou]], [[Trapezuntsko Carstvo|carica od Trapezunda]]
* [[29. novembar]] &amp;ndash; [[Mihailo od Cezene|Mihael od Cesene]], talijanski franjevački vođa (r. [[1270.]] )
* ''datum nepoznat''
** [[Al-Jaldaki]], perzijski ljekar i alhemičar
** [[Peter Paludanus|Petar Paludanus]], francuski biskup i teolog (pr.n.e. [[1275.]] )
** [[William de Ros, treći baron de Ros]]
* ''vjerovatno'' &amp;ndash; [[Marsilije Padovanski]], talijanski učenjak (r. [[1270.]] )

[[Datoteka:Benedikt_XII1.png|mini|[[Papa Benedikt XII]]]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1342|1342.}}</text>
      <sha1>0zbt3x2r2l3zgknrsxnraztdqdec3s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1351.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8677</id>
    <revision>
      <id>3925912</id>
      <parentid>3788839</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:03:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1377" sha1="mol29g96fvo6ne8yyer865ouhbygknc" xml:space="preserve">{{godina}}
Godina 1351 (MCCCLI) bila je uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
14. januar – Edvard III od Engleske uvodi Zakon o izdaji 1351, koji definiše izdaju u engleskom pravu. Ostaje neponišten u 21. vijeku.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Book I: Of The Rights of Persons|url=http://dx.doi.org/10.1093/oseo/instance.00248900|publisher=Oxford University Press|date=1765|accessdate=14. 8. 2024|isbn=978-0-19-960099-1|first=William|last=Blackstone}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|title=Table of legislation|url=http://dx.doi.org/10.1017/cbo9780511493775.003|publisher=Cambridge University Press|date=6. 9. 2007|accessdate=14. 8. 2024|pages=xxi–xxv}}&lt;/ref&gt;

Februar – Zakoni Parlamenta Engleske:

* Statut o radnicima bavi se nedostatkom radne snage uzrokovanim Crnom smrću.
* Statut o provizorima sprečava Papu da imenuje sveštenike u engleske beneficije.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Palmer|first=Alan|title=The chronology of British history|last2=Palmer|first2=Veronica|date=1992|publisher=Century|isbn=978-0-7126-2173-1|location=London}}&lt;/ref&gt;

== 1351. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1351|1351.}}</text>
      <sha1>mol29g96fvo6ne8yyer865ouhbygknc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1183.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8720</id>
    <revision>
      <id>3925902</id>
      <parentid>3642819</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:00:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="bv9a4pqnve8smidb93t39eo0kvx5uw6" xml:space="preserve">{{godina}}
Godina 1183 (MCLXXXIII) bila je uobičajena godina koja počinje u subotu po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

* Andronik I. Komnen postaje bizantski car&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Eastmond|first=Antony|url=https://books.google.com/books?id=swVBDgAAQBAJ&amp;q=1183+Andronikos+I+Komnenos&amp;pg=PA111|title=Art and Identity in Thirteenth-Century Byzantium: Hagia Sophia and the Empire of Trebizond|date=2. 3. 2017|publisher=Routledge|isbn=978-1-351-95722-9|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Gregory|first=Timothy E.|url=https://books.google.com/books?id=KIFJiOCSYc8C&amp;q=1183+Andronikos+I+Komnenos&amp;pg=PA309|title=A History of Byzantium|date=26. 8. 2011|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-5997-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

== 1183. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://books.google.com/books?id=gJ4LAAAAYAAJ&amp;q=1183+Peace+of+Constance&amp;pg=PA61
* https://books.google.com/books?id=umyHqvAErOAC&amp;q=1183+Saladin++Syria&amp;pg=PA438
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1183|1183.}}</text>
      <sha1>bv9a4pqnve8smidb93t39eo0kvx5uw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1400.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8750</id>
    <revision>
      <id>3925914</id>
      <parentid>3643179</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="875" sha1="ntq4rc2oiwvv479oc7xjvwi3zellebg" xml:space="preserve">{{godina}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
'''1400.''' godina (MCD) bila je prijestupna godina koja počinje u četvrtak po Julijanskom kalendaru. 1400. godina nije bila prestupna godina u proleptičkom gregorijanskom kalendaru, to je bila uobičajena godina koja počinje u srijedu.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1400. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
*[[25. oktobar]] - [[Geoffrey Chaucer]], britanski pjesnik, filozof, pisac, birokrat i diplomat&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Geoffrey-Chaucer|title=Geoffrey Chaucer {{!}} Biography, Poems, Canterbury Tales, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=20. 8. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|1400|1400.}}</text>
      <sha1>ntq4rc2oiwvv479oc7xjvwi3zellebg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1168.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8774</id>
    <revision>
      <id>3925874</id>
      <parentid>3922058</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1071" sha1="iekp1ixxzivaxcb7fa2iurk10ko6b8k" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''1168'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1168|title=Year 1168 - Historical Events and Notable People|date=1168|website=On This Day|language=en|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|MCLXVIII]]''') bila je [[Prijestupna godina počinje u ponedjeljak|prijestupna godina koja je počinjala u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|Julijanskom kalendaru]].
[[Datoteka:Valdemar_den_Store.jpg|lijevo|mini|291x291piksel|Kralj [[Valdemar I od Danske|Valdemar I]] (1131-1182)]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

* [[22. decembar]] &amp;ndash; U strahu da će egipatski glavni grad [[Fustat]] (današnji [[Stari Kairo]]) biti zauzet od strane krstaških snaga, njegov Fatimidski vezir, [[Shawar]], naređuje da se grad zapali. Glavni grad gori 54 dana.

== 1168. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1168|1168.}}</text>
      <sha1>iekp1ixxzivaxcb7fa2iurk10ko6b8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1135.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8808</id>
    <revision>
      <id>3925736</id>
      <parentid>3924717</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="lxh2jqeq85mykzw8s2mx6hsrh2qhkax" xml:space="preserve">{{godina}}
Godina 1135.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/1530|title=What Happened in 1530|date=1530|website=On This Day|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; (MCXXXV) bila je uobičajena godina koja počinje u utorak po julijanskom kalendaru.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 1135. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
* 1135 - Umro je [[Engleska|engleski]] [[kralj]] [[Henrik I, kralj Engleske|Henrik I]], mlađi sin [[Vilijam I Osvajač|Vilijama I Osvajača]]. Tokom vladavine, od 1100. učvrstio je kraljevsku vlast, a 1106. osvojio je i Engleskoj pripojio, [[Normandija|Normandiju]].
{{Commonscat|1135|1135.}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>lxh2jqeq85mykzw8s2mx6hsrh2qhkax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1431.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8824</id>
    <revision>
      <id>3925915</id>
      <parentid>3897583</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:05:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1383" sha1="pm82j9dkvqfq73s9tu0udeenswdzsyq" xml:space="preserve">{{godina}} 
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''1431.''' ('''[[Rimski brojevi|MCDXXXI]]''') bila je [[Common year starting on Monday|redovna godina koja je počela u ponedjeljak]] po [[Julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]].

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:Battle_of_Higueruela.jpg|mini|250x250piksel|[[1. juli]]: Kršćani i Mauri bore se u Španiji u [[Bitka kod La Higueruele|bici kod La Higueruele]].]]
[[Datoteka:Joan_of_arc_burning_at_stake.jpg|lijevo|mini|236x236piksel|[[30. maj]]: [[Ivana Orleanska]] je spaljena na lomači.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.com/articles/joan-arc-burned-stake|title=Why Was Joan of Arc Burned at the Stake?|last=Kennedy|first=Lesley|date=16. 4. 2019|website=HISTORY|language=en|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;]]

== 1431. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* [[1. januar]] - [[Papa Aleksandar VI|Aleksandar VI]], rimski papa

== [[Smrt|Umrli]] ==

* [[30. maj]] - [[Ivana Orleanska]], francuska nacionalna junakinja i svetica Katoličke crkve
{{Commonscat|1431|1431.}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://daten.digitale-sammlungen.de/0001/bsb00016327/images/index.html?seite=327%7CJakob|title=Digitale Bibliothek - Münchener Digitalisierungszentrum|website=daten.digitale-sammlungen.de|access-date=7. 6. 2026}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>pm82j9dkvqfq73s9tu0udeenswdzsyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>821.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9117</id>
    <revision>
      <id>3925835</id>
      <parentid>3923182</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bizantijsko carstvo */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3666" sha1="78x9hku8wu3bb0hodtyvc7mkvxrn6th" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''821.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXXI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 821. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.

== Događaji ==
=== Bizantijsko carstvo ===
* Bizantijski general [[Ustanak Tome Slavena|Toma Slaven]] vodi pobunu&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thehistoryofbyzantium.com/2016/03/13/episode-101-thomas-the-slav/|title=Episode 101 – Thomas the Slav|last=thehistoryofbyzantium|date=13. 3. 2016|website=The History of Byzantium|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; i osigurava kontrolu nad većinom bizantijskih provincija u Anadoliji. Dobiva priznanje od Abasidskog halifata i zaključuje mirovni sporazum sa halifom al-Mamunom. Toma sa svojom flotom prelazi iz Abidosa u Trakiju i blokira cara Mihaila II u Carigradu; ali Tomin prvi napad na prijestolnicu ne uspijeva.
[[Datoteka:MadridSkylitzesFol31r (cropped).jpg|mini|208x208piksel|Toma Slaven]]

=== Evropa ===
* oktobar – [[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar I]], ko-car i najstariji sin [[Ludovik Pobožni|Ludovika I]], ženi se Ermengardom u Tionvilu (sjeveroistočna Francuska). Ona je ćerka grofa Hugha od Toursa.

=== Britanija ===
* Kralj Coenwulf od Mersije umire u Basingwerku blizu Holywella (Wales), dok se pripremao za još jedan napad na Powys, i sahranjen je u opatiji Winchcombe. Nakratko ga nasljeđuje njegov sin Cynehelm, ali je ubijen, vjerovatno u borbi protiv Velšana, iako navodno zbog izdaje njegove sestre Cwenthryth. Mersijanski tron prelazi na Coenwulfovog brata, Ceolwulfa I.

=== [[Abasidski halifat]] ===
* Tahir ibn Husayn, iranski general, imenovan je za guvernera Horasana &lt;ref&gt;Ibn Khallikān Ibn Khallikan's biographical dictionary, Volume 1 [archive] traduit par William Mac Guckin Slane, Oriental translation fund of Great Britain and Ireland, 1843&lt;/ref&gt;, što je uslijedilo kao nagrada za podršku abasidskom halifi al-Ma'munu u Četvrtoj Fitni.
* Halifa Al-Mamun imenovao je Nu'ayma ibn al-Waddah al-Azdija za guvernera [[Jemen]]a 821. godine.

=== Azija ===
* Kinesko-tibetanski mirovni sporazum iz Chang'ana priznaje nezavisnost [[Tibet]]a. Potpisan nakon bezuspješnih okršaja na sjeverozapadu, obnovljen je 823. Tekst koji postavlja granice dvaju carstava, napisan je na kineskom i tibetanskom na tri stuba u Chang'anu, na tibetansko-kineskoj granici i u Lasi &lt;ref&gt;Stéphane Guillaume, La question du Tibet en droit international, Paris, L'Harmattan, 2008, 305 p. (ISBN 978-2-296-07716-4)&lt;/ref&gt;.

== 821. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* Gao Pian, general dinastije Tang (um. 887.)
* Gisela, franačka princeza, kćerka [[Ludovik Pobožni|Ludovika Pobožnog]]
* Ibn Ebi Asim, muslimanski sunitski učenjak (ili 822.)
* Ordoño I, kralj Asturije (približan datum)

== [[Smrt|Umrli]] ==
* 7. april – George &quot;Zastavonoša&quot;, nadbiskup Mitilene (r. oko 776.)
* 2. maj – Liu Zong, general dinastije Tang
* 18. decembar – Teodulf, biskup Orleana
* Arno, nadbiskup [[Salzburg]]a
* Artrí mac Cathail, kralj Munstera (Irska)
* Benedikt od Aniane, franački redovnik
* Coenwulf, kralj Mersije
* Egbert, biskup Lindisfarna
* Guisclafred, franački plemić (približan datum)
* Li Su, general dinastije Tang (r. 773.)
* Tian Hongzheng, general dinastije Tang (r. 764.)
* Wei Guanzhi, kancelar dinastije Tang (r. 760.)
* Zheng Yuqing, kancelar dinastije Tang (r. 746.)

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|821|821.}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>78x9hku8wu3bb0hodtyvc7mkvxrn6th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>811.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9127</id>
    <revision>
      <id>3926025</id>
      <parentid>3849989</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bizantijsko carstvo */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5648" sha1="6v24oj1c6ri666x2epj10t7k0ralmd8" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''811.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCXI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u srijedu]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 811. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.

== Događaji ==
=== Bizantijsko carstvo ===
* Bizantijsko-bugarski rat: car Nikefor I organizira novu kampanju protiv Bugarskog carstva,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://byzantium.gr/battle.php?byzbat=b9_04|title=Byzantine Battles: Battle of Pliska|last=Papathanassiou|first=Manolis|website=ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΝ ΧΡΟΝΙΚΟΝ|language=en|access-date=24. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; okupljajući ekspedicione snage (većinu rimske vojske) iz svih dijelova carstva. Prate ga visoki zvaničnici i aristokrate, uključujući njegovog sina Staurakija i zeta [[Mihael I Rangabe|Mihaela I Rangabea]] (obojica su kasnije privremeno postali carevi). Krum, vladar (kan) Bugarske, šalje izaslanike da traže mir. Nikefor odbija da prihvati uslove i maršira kroz balkanske prolaze prema Pliski, glavnom gradu Bugarske.
* 23. juli – Nikefor I stiže do Pliske i uništava bugarsku vojsku od 12.000 elitnih vojnika koji čuvaju uporište. Sličnu sudbinu doživljava još jedna na brzinu okupljena pomoćna snaga od 50.000 vojnika &lt;ref&gt;Anonymus Vaticanus, pp. 148-149.&lt;/ref&gt;. Bizantinci zauzimaju bespomoćnu prijestolnicu. Nikefor opljačka grad i Krumovu riznicu &lt;ref&gt;[https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11439800?page=,1 Anastasius Bibliothecarius. Chronographia tripertita], p. 329.&lt;/ref&gt;. On spaljuje sela, ubija ovce i svinje, dok progoni Bugare koji se povlače na jugozapad prema Serdici (današnja Sofija) &lt;ref&gt;Anonymus Vaticanus, p. 150.&lt;/ref&gt;.
* 26. juli – Bitka kod prolaza Vărbitsa: Nikefor I je zarobljen (vjerovatno u prolazu Vărbitsa) i poražen od Bugara, koji koriste taktiku zasjede i iznenadne noćne napade kako bi imobilizirali bizantijske snage. Sam Nikefor je ubijen; Krum je trijumfalno nosio carevu glavu na stubu, gdje je očišćena, obložena srebrom a lobanja napravljena u čašu ukrašenu draguljima, iz koje dopušta svojim slavenskim knezovima (arhontima) da piju s njim &lt;ref&gt;[https://ia601202.us.archive.org/7/items/TheEarlyMedievalBalkans/The%20Early%20Medieval%20Balkans.pdf &lt;nowiki&gt;Fine, John V. A. Jr. (1991) [1983]. The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth Century. Ann Arbor: University of Michigan Press&lt;/nowiki&gt;]. ISBN 0-472-08149-7.&lt;/ref&gt;.
* Staurakije je postavljen za cara u Adrijanopolu (prvi put kada je bizantijski car krunisan izvan Konstantinopola). Zbog rane mačem u blizini vrata (tokom bitke kod Pliske), Staurakije je paraliziran. Carski dvor je podijeljen između plemićkih frakcija njegove žene Teofane i njegove sestre Prokopije &lt;ref&gt;Treadgold, Warren (1997). A History of the Byzantine State and Society. Stanford, California: Stanford University Press. p. 429. ISBN 0-8047-2630-2.&lt;/ref&gt;.
* 2. oktobar – Mihael I proglašen za cara Bizantijskog carstva; [[Staurakije]] je prisiljen od strane visokih zvaničnika da se povuče u manastir.

=== Evropa ===
* Heiligenski sporazum: Danski kralj Hemming zaključuje mirovni sporazum sa carem [[Karlo Veliki|Karlom Velikim]] u današnjem Rendsburgu. Južna granica Danske uspostavljena je na rijeci Eider.
* Ekspedicija Guya, grofa od Nanta, prefekta Marche de Bretagne, protiv pobunjenih Bretonaca6. Bretanja ostaje nezavisna, sa svojim lokalnim poglavarima i svojom posebnom crkvenom organizacijom.
* oktobar: Karlo Veliki odlazi u Boulogne-sur-Mer da pregleda rad flote i obnavlja lučki svjetionik &lt;ref&gt;Henri Martin Histoire de France, Furne, 1865&lt;/ref&gt;. Objavio je dva poglavlja svoje knjige, jedno se bavi vojnim pitanjima &lt;ref&gt;Revue historique de droit français et étranger, Volume 35 [archive] Librairie de la Société du Recueil Sirey, 1957&lt;/ref&gt;, a drugo disfunkcionalnošću institucija zbog rivaliteta između grofova i biskupa &lt;ref&gt;Jean Heuclin Hommes de Dieu et fonctionnaires du roi : en Gaule du Nord du Ve au IXe siècle, Presses Univ. Septentrion, 1998 (ISBN 978-2-85939-551-3)&lt;/ref&gt;.

=== Abasidski kalifat ===
* Četvrta Fitna:&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kennedy|first=Hugh N.|url=https://books.google.com/books?id=Wux0lWbxs1kC|title=The Prophet and the Age of the Caliphates: The Islamic Near East from the Sixth to the Eleventh Century|date=2004|publisher=Pearson/Longman|isbn=978-0-582-40525-7|language=en}}&lt;/ref&gt; Abasidski halifa al-Amin imenuje Alija ibn Isa ibn Mahana za guvernera Horasana, u sjeveroistočnoj Perziji, i sa njim šalje vojsku od 40.000 ljudi protiv njegovog polubrata al-Ma'muna. Ibn Mahanova vojska je poražena od strane manje vojske pod Tahir ibn Husejnom, kod Reja. Tokom borbi Ali ibn Isa ibn Mahan je ubijen.

== 811. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* Abu Hatim al-Razi, muslimanski [[hadis]]ki učenjak (um. 890.)
* [[Bazilije I Makedonac|Bazilije I]], car Bizantijskog carstva (um. 886.)
* Muhammad al-Jawad, ši'atski imam (um. 835.)
* Ōe no Otondo, japanski učenjak (um. 877.)

== [[Smrt|Umrli]] ==
* 17. jun – Sakanoue no Tamuramaro, japanski šogun (r. 758.)
* 24. jul – Gao Ying, kancelar dinastije Tang (r. 740.)
* 26. jul – [[Nikefor I]], car Bizantijskog carstva
* Ali ibn Isa ibn Mahan, muslimanski vojskovođa
* Karlo Mlađi, sin Karla Velikog
* Li Fan, kancelar dinastije Tang (r. 754.)
* Pei Ji, kancelar dinastije Tang
* Pepin Grbavac, sin Karla Velikog

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|811|811.}}</text>
      <sha1>6v24oj1c6ri666x2epj10t7k0ralmd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>810.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9128</id>
    <revision>
      <id>3926024</id>
      <parentid>3849990</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:20:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* [[Smrt|Umrli]] */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4730" sha1="qaes6zxl4jgnl0r1yb31ya98ueaubhu" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''810.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u utorak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 806. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.

== Događaji ==
=== Bizantijsko carstvo ===
* proljeće – Mletačke vojvode ponovo mijenjaju stranu, pokoravajući se kralju Pepinu, pod vlašću njegovog oca Karla Velikog, koji zatim nastavlja da zauzima [[Mletačka Republika|Veneciju]]. Car [[Nikefor I]] šalje bizantsku flotu u Dalmaciju, što je navelo Pepina da se povuče na kopno. Legat je poslan u Veneciju, gdje svrgne vojvode prevratnike, prije nego što nastavi put u Aachen, da pregovara o miru s Karlom Velikim. Karlo Veliki priznaje bizantijsku dominaciju nad Venecijom i Dalmacijom na Jadranskom moru.

=== Evropa ===
* Danski kralj Godfred vodi 200 vikinških brodova da opljačkaju frizijsku obalu i prisiljava trgovce da plate 100 funti srebra. On tvrdi da je Sjeverna Frizija danska teritorija.
* Godfreda ubije jedan od njegovih kućnih tjelohranitelja, a nasljeđuje ga Hemming. Prema Notkeru iz Saint Galla, tjelohranitelj koji je ubio Godfreda je vjerovatno jedan od njegovih sinova &lt;ref&gt;Notker the Stammerer, De Carolo Magno, Book II, Chapter 13.&lt;/ref&gt;.
* [[El-Andaluz]] (moderna Španija): Grad Merida ustaje protiv [[Kordopski emirat|Emirata Kordoba]] &lt;ref&gt;[https://books.google.com/books/about/Histoire_m%C3%A9di%C3%A9vale_de_la_P%C3%A9ninsule_ib.html?id=MwtiCgAAQBAJ Rucquoi, Adeline (1993). Histoire médiévale de la Péninsule ibérique] (in French). Paris: Seuil. pp. 443, 86. ISBN 2-02-012935-3.&lt;/ref&gt;.
* Karlo Veliki naređuje izgradnju flote. U jesen 811. otišao je u Boulogne i Gent da pregleda radove &lt;ref&gt;Auguste d'Hauttefeuille Histoire de Boulogne-sur-Mer [archive] Chez tous les libraires, 1860&lt;/ref&gt;.

=== Afrika ===
* Aglabidski emir Ifriqiya Ibrahim ibn al-Aghlab protjeran je iz Kairouana pobunom arapske milicije (jund). Mora postaviti svoju rezidenciju u tvrđavu izgrađenu tri kilometra južno od grada, al-Abbasiya1.

=== Azija ===
* Početak vladavine Devapale, kralja Magadhe, Indija (vladavina oko 810-850 ili 815-854). On osvaja Asam i Orisu. Kao budista, nasilno je napadao druge religije, što je izazvalo neprijateljstvo naroda prema njemu.

== 810. u temama ==
=== Religija ===
* Hram Tikal III, poznat i kao Hram sveštenika Jaguara &lt;ref&gt;Coe 1967, 1988, p. 76.&lt;/ref&gt;, izgrađen je u Nacionalnom parku [[Tikal]] (moderna Gvatemala).
* Kelsovu knjigu (također poznatu kao Knjiga o Kolombi), iluminirani rukopis, dovršavaju [[Kelti|keltski]] monasi (približan datum).

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* 19. juli – [[Buharija|Muhamed el-Buhari]], perzijski islamski učenjak (um. 870.)
* 27. juli – Xuān Zong, car iz dinastije Tang (um. 859.)
* [[Abbas ibn Firnas]], muslimanski ljekar i pronalazač (um. 887.)
* Anastazije, antipapa rimski (približan datum)
* Bertarije, benediktinski opat i pjesnik (približan datum)
* Engelram, franački komornik (približan datum)
* Gérard II, franački plemić (približan datum)
* Halfdan Crni, norveški plemić (približan datum)
* Kasija, bizantijska opatica i himnografkinja (približan datum)
* Kenneth MacAlpin, kralj Škotske (um. 858.)
* Ludovik Njemački, kralj istočne Franačke (približan datum)
* Minamoto no Makoto, japanski princ (um. 868.)
* Focije I, patrijarh carigradski (približan datum)
* Seishi, carica Japana (um. 879.)
* [[Johannes Scotus Eriugena]], irski teolog, filozof i pjesnik

== [[Smrt|Umrli]] ==
* 8. juli – [[Pipin Italijanski|Pipin Italijansk]]&lt;nowiki/&gt;i, sin Karla Velikog&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pippin {{!}} Carolingian Dynasty, Lombard Kingdom, Papal States {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Pippin-king-of-Italy|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=24. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Æthelburh, anglosaksonska opatica
* Abul-Abbas, [[azijski slon]] dat Karlu Velikom
* Bello od Carcassonnea, franački plemić
* Eardwulf, kralj Northumbrije (približan datum)
* Eochaid mac Fiachnai, kralj Ulaida (Irska)
* Fujiwara no Nakanari, japanski plemić (r. 764.)
* Gisela, franačka opatica (r. 757.)
* Godfred, kralj Danaca
* Ismail ibn Ibrahim, muslimanski učenjak (r. 756.)
* Liu Ji, general dinastije Tang (r. 757.)
* Owain ap Maredudd, kralj Dyfeda (Wales)
* Rotruda, franačka princeza, kćerka Karla Velikog
* Thrasco, Obotrijski princ
* Vojnomir, vojvoda od Donje Panonije (približni datum)
* Wu Shaocheng, general dinastije Tang (r. 750.)

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|810|810.}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>qaes6zxl4jgnl0r1yb31ya98ueaubhu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>809.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9129</id>
    <revision>
      <id>3926023</id>
      <parentid>3849991</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Azija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4393" sha1="5ykj1d5is235os2barg4sq0dfud3kp0" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''809.''' ('''[[Rimski brojevi|DCCCIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u ponedjeljak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 809. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.

== Događaji ==
=== [[Abasidski kalifat]] ===
* 24. mart – [[Halifa]] Harun al-Rašid umire u Tusu, tokom pohoda kojim je trebao da uguši ustanak u Horasanu (moderni Iran). Naslijedio ga je sin Muhammed ibn Harun al-Amin. Izbija građanski rat između al-Ma'mūna, rođenog od Perzijanca i al-Amina, rođenog od Arapa, dva sina Haruna ar-Rašida. Al-Ma'mūn se oslanja na horasansku vojsku, a al-Amin na arapske i sirijske trupe

=== Evropa ===
* [[9. april]] - Opsada Serdike: Krum, vladar (kan) bugarskog carstva, osvaja tvrđavu Serdiku (moderna [[Sofija|Sofiju]]), nakon duge opsade &lt;ref&gt;Theophanes Confessor. Chronographia, p. 485&lt;/ref&gt;. Prema bizantijskim izvorima, on masakrira garnizon (navodno 6.000 ljudi), pljačka grad i sruši gradske zidine, prije nego što se vraća sa mnogo plijena u Bugarsku &lt;ref&gt;Fine 1991, p. 95.&lt;/ref&gt;. U narednim godinama (i vijekovima), Serdica će služiti kao baza za širenje Bugara na jug Balkana.
* 28. decembar: zimska poplava dostiže vrhunac u Galiji. Široko rasprostranjene poplave nakon obilnih kiša. Stanovnici rubova rijeka moraju potražiti utočište na visinama &lt;ref&gt;Fuster Des changements dans le climat de la France [archive] Capelle, 1845&lt;/ref&gt;.
* Bizantijska flota iskrcava se u venecijanskoj laguni i napada franačku flotu kod Comacchia, ali je poražena. [[Dužd]] Obelerio degli Antenori ženi se Carolom koja je franačkog porijekla; ona postaje prva dogaresa Venecije.
* Pobunu u Garb [[El-Andaluz]]u (današnji [[Portugal]]) ugušio emir [[Córdoba (Španija)|Kordobe]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Serrão|first=Joel|url=https://books.google.ba/books/about/Nova_historia_de_Portugal.html?id=QEfOzgEACAAJ&amp;redir_esc=y|title=Hova Historia de Portugal. Portugal das Invasões Germânicas à Reconquista|last2=de Oliveira Marques|first2=A. H.|publisher=Editorial Presença|year=1993|location=Lisabon|page=125|language=pt|chapter=O Portugal Islâmico}}&lt;/ref&gt;
* Franački pohodi protiv Wilzesa (Slovena) od 809. do 812.&lt;ref&gt;Michel Rouche Histoire du Moyen Âge [archive] Editions Complexe, 2005 (ISBN 978-2-8048-0042-0)&lt;/ref&gt;.
* Legata koji je papa poslao kralju Nortumbrije zarobljavaju pirati dok je prelazio Lamanš da bi se vratio u Rim &lt;ref&gt;Eginhard Des faits et gestes de Charlemagne [archive] J.-L.-J. Brière, 1824&lt;/ref&gt;.

=== Azija ===
* [[Car Saga]] je naslijedio cara Heizeija kao vladar [[Japan]]a &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kunaicho.go.jp/ryobo/guide/052/index.html|title=-天皇陵-嵯峨天皇 嵯峨山上陵(さがてんのう さがのやまのえのみささぎ)|website=www.kunaicho.go.jp|access-date=24. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;.
* Car Govinda III je porazio svog rivala  Nagabhatta II poražen u [[Indija|Indiji]] &lt;ref&gt;[[iarchive:in.ernet.dli.2015.283073/page/n1/mode/2up|The Cambridge Shorter History of India]], p. 143&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dynastic History of Magadha by George E. Somers, p. 179&lt;/ref&gt;.

== 809. u temama ==
=== Religija ===
* novembar - Sabor u Aix-la-Chapelleu, koji uspostavlja ortodoksnost formule Credo sa &quot;filioque&quot; (&quot;Vjerujem u Duha Svetoga koji silazi od Oca i Sina&quot;) kao dopunu vjerovanju: franački biskupi usvajaju filioque bez pristanka pape Lea III, koji interveniše i odbija da to prizna kao validno &lt;ref&gt;Adolphe Charles Peltier Dictionnaire universel et complet des conciles  [archive] Jacques-Paul Migne, 1847&lt;/ref&gt;.

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* Hunejn ibn Ishak, muslimanski naučnik i ljekar (um. 873.)
* Jing Zong, car iz dinastije Tang (um. 827.)
* Wen Zong, car iz dinastije Tang (um. 840.)

== [[Smrt|Umrli]] ==
*[[24. mart]] - [[Harun er-Rašid]], halifa (r. 763.)
* 26. mart – Ludger, frizijski misionar
* 14. jul – Ōtomo no Otomaro, japanski general i Šogun (r. 731.)
* Abbas ibn al-Ahnaf, muslimanski [[Poezija|pjesnik]] (r. 750.)
* Aejang, kralj Sille (r. 788.)
* Aureol od Aragona, franački plemić
* Cellach Tosach mac Donngaile, kralj Irske
* Elfodd, velški biskup (približan datum)
* Banda, kralj Balhae (Koreja)
* Wang Shizhen, kineski general (r. 759.)

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|809|809.}}</text>
      <sha1>5ykj1d5is235os2barg4sq0dfud3kp0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haris Prolić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10123</id>
    <revision>
      <id>3926318</id>
      <parentid>3604284</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2435" sha1="3bq3vxvkkuauyt742jz6umt46468wtl" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Siroče}}
'''Haris Prolić''' rođen u [[Sarajevo|Sarajevu]], je bosanskohercegovački scenarista i režiser.

Kao urednik Sineasta nakon završenog filozofskog fakulteta i magisterija iz [[filozofija|filozofije]] (Elementi judaizma u djelu Isaka Samokovlije: kulturološka i estetska analiza) počinje učestovavati na konkursima SIZa kinematografije [[Bosna i Hercegovina|BiH]]. Višestruko nagrađivan na istim (Žena koja je postala slikom, Čežnja za Buenos Airesom, Dokoličari, Marama, Jabuka, Rolling time...) nezadovoljan realizacijom većine svojih scenarija po nagovoru svoga učitelja [[Hajrudin Šiba Krvavac|Hajrudina Šibe Krvavca]] (kojem posvećuje svoj višestruko nagrađivani film [[Smrt u Sarajevu]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bhfilm.ba/bs/film/565|title=Udruženje filmskih radnika u Bosni i Hercegovini / Udruženje filmskih radnika u Federaciji Bosne i Hercegovine|website=bhfilm.ba|language=bs-BA|access-date=8. 1. 2024|archive-date=8. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108131934/https://bhfilm.ba/bs/film/565|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; počinje režirati svoje scenarije Oj Međejo jezerom se zvala, Sve je stalo samo djeca rastu, Sarajevski pas, Pjesma ostaje ista, Srebrenički kenotaf.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bhfilm.ba/bs/film/363|title=Udruženje filmskih radnika u Bosni i Hercegovini / Udruženje filmskih radnika u Federaciji Bosne i Hercegovine|website=bhfilm.ba|language=bs-BA|access-date=8. 1. 2024|archive-date=8. 1. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108131933/https://bhfilm.ba/bs/film/363|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://issuu.com/sarajevofilmfestival/docs/18thsff_catalogue|title=18thsff Catalogue by Sarajevo Film Festival - Issuu|date=16. 3. 2017|website=issuu.com|language=en|access-date=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=|title=SREBRENIČKI KENOTAF|url=https://www.mff.ba/2008/program_2008/20.pdf|journal=}}&lt;/ref&gt; Za svoj filmski angažman (priznanja na domaćim i međunarodnim festivalima, urednik u Sineastu, autor knjige &quot;Plakat BiH filma&quot;) dobija status filmskog umjetnika kao najmlađi u bivšoj Jugoslaviji. Trenutno živi u Švicarskoj, a radi na relaciji Ženeva-Sarajevo.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.imdb.com/name/nm3243955/
{{Stub-bh-biog}}

[[Kategorija:Bosanskohercegovački režiseri|Prolić, Haris]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo|Prolić, Haris]]</text>
      <sha1>3bq3vxvkkuauyt742jz6umt46468wtl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stupni Do</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10561</id>
    <revision>
      <id>3925761</id>
      <parentid>3924521</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6137" sha1="7glw0amvvo7wsunayaoheuzwohjn4ob" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
{{Geokutija naselje u BiH
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                   = Stupni Do
| vrsta                 = naselje
&lt;!-- *** Ime *** --&gt;
| službeni_naziv        = 
| slogan                = 
| nadimak               = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                 = 
| opis_slike            = 
| veličina_slike        = 
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava               = 
| grb                   = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| entitet               = [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]]
| kanton                = [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojski]]
| općina_vrsta          = [[Općina]]
| općina                = [[Vareš]]
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| nadmorska_visina      = 
| širina_stepeni        = 44.1252672
| širina_minuta         = 
| širina_sekundi        = 
| širina_SJ             = 
| dužina_stepeni        = 18.3244505
| dužina_minuta         = 
| dužina_sekundi        = 
| dužina_IZ             = 
| najveća tačka         = 
| najveća tačka metara  = 
&lt;!-- *** Površina *** --&gt;
| površina_grada        = 3.25
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo grad     = 135
| stanovništvo godina   = 2013
| gustoća               = 41.54
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovano              = 
&lt;!-- *** Kod *** --&gt;
| poštanski broj        = 
| pozivni broj          = (+387) 32
| matični broj          = 156655
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta_lokacija        = Bosna i Hercegovina
| opis_karte            = Stupni Do u BiH
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web stranice          = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka              = 
}}
'''Stupni Do''' je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Vareš]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|FBiH]], [[Bosna i Hercegovina]] u Zeničko-dobojskom kantonu. Smješten je u srednjoj Bosni, nekoliko kilometara jugoistočno od Vareša. Prema popisu stanovništva iz 2013. godine, u Stupnom Dolu živjelo je 135 stanovnika.

== Geografija ==
Stupni Do nalazi se u brdsko-planinskom području općine [[Vareš]], u središnjem dijelu Bosne i Hercegovine. Od gradskog područja Vareša udaljen je približno nekoliko kilometara. Naselje je povezano lokalnom cestom koja vodi prema Vareš-Majdanu i drugim okolnim naseljima.

Područje Stupnog Dola karakterizira šumovit i brdovit pejzaž, tipičan za šire područje Vareša. Nadmorska visina naselja iznosi približno 1.000 m.

== Historija ==
Područje Stupnog Dola ima dugu historiju naseljenosti. O kontinuitetu života na ovom prostoru svjedoči i nekropola sa stećcima u Stupnom Dolu, koja predstavlja značajan primjer srednjovjekovne nadgrobne baštine Bosne i Hercegovine. Nekropola je proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://visitvares.com/en/about-vares/|title=About Vareš|website=Visit Vareš|language=en-GB|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Stupni Do je posebno poznat po događajima tokom rata u Bosni i Hercegovini. 23. oktobra 1993. godine selo su napale snage Hrvatskog vijeća obrane (HVO). U napadu je ubijeno 38 bošnjačkih civila, među kojima je bilo i djece. Dio stanovnika ubijen je u svojim kućama, koje su potom zapaljene.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.irmct.org/bcs/mip/features/stupni-do|title=Stupni Do Crimes {{!}} UJEDINJENE NACIJE {{!}} Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|website=www.irmct.org|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Zločin u Stupnom Dolu]] jedan je od najtežih ratnih zločina počinjenih na području općine Vareš. Međunarodni krivični tribunal za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) utvrdio je činjenice povezane sa zločinima u Varešu i Stupnom Dolu u predmetu protiv Ivice Rajića, komandanta HVO-a. Rajić je pred Tribunalom priznao krivicu za teške povrede međunarodnog humanitarnog prava i osuđen je na zatvorsku kaznu.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Zločin se svake godine obilježava komemoracijom u znak sjećanja na ubijene stanovnike Stupnog Dola.

== Privreda i život stanovništva ==
Stanovništvo Stupnog Dola tradicionalno je bilo povezano s poljoprivredom, stočarstvom i korištenjem šumskih resursa. Zbog svog planinskog položaja područje je pogodno za stočarstvo i uzgoj poljoprivrednih kultura prilagođenih višim nadmorskim visinama.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

U novijem periodu naselje se suočavalo i s prirodnim nepogodama. Tokom velikih padavina 2016. godine, Stupni Do pogodile su bujice i klizišta, pri čemu su pojedine porodice ostale bez domova, a pristup naselju bio je otežan zbog oštećenja putne infrastrukture.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/a106794-Poplave-i-klizista-u-Stupnom-dolu/|title=Užas u selu Stupni do: Mrtva stoka i domovi u blatu|date=26. 7. 2016|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Stanovništvo ==
Smanjenje broja stanovnika povezano je, između ostalog, s ratnim stradanjima, raseljavanjem stanovništva tokom rata i poslijeratnim migracijama.{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Stupni Do
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naselje
| maticni_broj             = 156655
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = 
| g1981_izvor              = 
| g1971_izvor              = 
| g2013_ukupno             = 135
| g2013_bosnjaci           = 135
| g1991_ukupno             = 255
| g1991_muslimani          = 217
| g1991_srbi               = 35
| g1991_hrvati             = 2
| g1991_jugosloveni        = 1
}}

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Naselja u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Naseljena mjesta u Varešu]]</text>
      <sha1>7glw0amvvo7wsunayaoheuzwohjn4ob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bušena kartica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10736</id>
    <revision>
      <id>3926156</id>
      <parentid>3791078</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1866" sha1="3c72hsg557c3kw4hbda41ez0b75n38h" xml:space="preserve">[[Datoteka:Punch-card--fortran.jpg|mini|desno|200p|Bušena kartica na kojoj se nalazi programski kod Fortrana]]

'''Bušena kartica''' (eng. ''punch card ili Hollerith card'') je pohranjivački medij za čuvanje [[podatak]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ibm.com/history/punched-card|title=The punched card {{!}} IBM|website=www.ibm.com|language=en|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Način zapisivanja je bio primitivan gdje se kartica (koja je napravljena od kartona) bušila, a podaci su se čitali na principu prisustva ili odsustva rupe na kartici. Bušena kartica se najviše koristila kod [[Prva Generacija Računara|prve generacije računara]], od [[1920]]-te do [[1950]]-te, ali već kasnih [[1970]]-tih i ranih [[1980]]-tih biva zamijenjena [[flopi disk]]ovima.

== Također pogledajte ==
* [[Historija računarstva]]

{{Commonscat|Punch cards}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.kloth.net/services/cardpunch.php An Emulator for Punched cards]
* [http://www.chilton-computing.org.uk/acl/literature/chapman/p013.htm Collected Information on Punched Card Codes], Atlas Computer Laboratory, 1960
* {{cite video|people=[[Brian De Palma]] (Director)|date=1961|title=660124: The Story of an IBM Card|url=https://www.imdb.com/title/tt0256580/|medium=Film}}
* {{cite web|url=http://homepage.cs.uiowa.edu/~dwjones/cards/|title=Punched Cards|access-date=20. 10. 2006|ref=none|author-last=Jones|author-first=Douglas W.|author-link=Douglas W. Jones}} (Collection shows examples of left, right, and no corner cuts.)
* [http://www.punctum.com/interest/punch/index.en.html Punched Cards] – a collection at Gesellschaft für Software mbH
* [http://www.fourmilab.ch/documents/univac/cards.html UNIVAC Punch Card Gallery] (Shows examples of both left and right corner cuts.)
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pohranjivanje podataka]]</text>
      <sha1>3c72hsg557c3kw4hbda41ez0b75n38h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bronzano doba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11272</id>
    <revision>
      <id>3926153</id>
      <parentid>3843245</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2663" sha1="kmkl5eipywk8y6t33ahdbuw4cu97zcj" xml:space="preserve">[[Datoteka:Collier de Penne.jpg|mini|250px| Bronzano doba - [[:fr:Muséum de Toulouse|Muséum de Toulouse]]]]
'''Bronzano doba''' ([[2200. p. n. e.|2200]]. do 750/[[700. p. n. e.]]) obilježava proizvodnja bronzanog oružja, oruđa i nakita. To je vrijeme intenzivnog razvoja [[metalurgija|metalurgije]], [[trgovina|trgovine]] i [[obrt]]a.&lt;ref&gt;Basler Đ. et al., red. (1979): [https://books.google.ba/books/about/Praistorija_jugoslavenskih_zemalja_Paleo.html?id=J8UKAQAAIAAJ&amp;redir_esc=y Praistorija jugoslavenskih zemalja - Paleoltsko i mezolitsko doba]. Svjetlost i ANUBiH, Sarajevo.&lt;/ref&gt;

Bronzano doba i prava revolucija u tehnologiji izrade sredstava za proizvodnju, ustvari, javljaju se onda kada je otkriveno da [[bakar]] (oko 90%) sa [[kalaj]]em (oko 10%) daje izuzetno čvrstu i mnogostruko upotrebljivu leguru - bronzu (mjed, tuč). Bronzano doba je počelo prvo na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]], gdje je vrlo brzo potisnut kamen kao materijal za izradu oruđa i drugih predmeta. Iz ovog centra, [[bronza]] se postepeno širila prema ostalim dijelovima svijeta; u Evropi je bila općepoznata oko 2000 godina prije naše ere, a u [[Kina|Kini]] oko 600 godina kasnije.&lt;ref&gt;Hadžiselimović R. (1986): [https://books.google.ba/books/about/Uvod_u_teoriju_antropogeneze.html?id=fMpDAAAACAAJ&amp;redir_esc=y Uvod u teoriju antropogeneze]. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.&lt;/ref&gt;

Bronzano doba obilježava, kako upotreba bronze, tako i seoba stočara u vrijeme ''ranog bronzanog doba'' (2200. - 1600. p. n. e.) na područje [[Mediteran]]a. To je bio sljedeći talas indoevropskih doseljenika (nakon prvog talasa seljaka u mlađem kamenom dobu).

''Kasno bronzano doba'' ili vrijeme tzv. kulture polja sa šarama traje od 1300. do 750./700. p. n. e. 
Nositelji ove evropske kulturne pojave pripadaju indoevropskoj grupi naroda, ali nemaju ista etnička obilježja. Zajednički im je obred spaljivanja umrlih, po čemu je ova kultura dobila ime, i pokapanje ostataka u žarama s prilozima nakita, oružja i oruđa. Ovakvi žarni grobovi tvore velike [[nekropola|nekropole]].

==Također pogledajte==
*[[Kameno doba]]
*[[Metalno doba]]
*[[Eneolit]]
*[[Željezno doba]]
==Reference==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Bronze Age}}

* {{Cite book|last=Bintliff|first=John|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118255179|title=The Complete Archaeology of Greece: From Hunter‐Gatherers to the 20th Century AD|date=20. 4. 2012|publisher=Wiley|isbn=978-1-4051-5418-5|edition=1|language=en|doi=10.1002/9781118255179.ch4}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Historija]]
[[Kategorija:Kultura]]
[[Kategorija:Bronzano doba]]</text>
      <sha1>kmkl5eipywk8y6t33ahdbuw4cu97zcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arapsko pismo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11673</id>
    <revision>
      <id>3926077</id>
      <parentid>3892470</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4677" sha1="a9l37ceghh1nem42uw30l902ycdlio5" xml:space="preserve">{{Abeceda}}
[[Datoteka:Arabic_albayancalligraphy.svg|mini|desno|200px|Kaligrafija arapskog pisma]]
'''Arapsko pismo''' se koristi za pisanje u osnovi [[arapski jezik|arapskog jezika]], kao i mnogih drugih jezika koji koriste ovo pismo ([[alfabet]]).

Razvilo se iz starijeg nabatejskog pisma pod djelimičnim uticajem sirjanskog. Za najstariji spomenik arapskog jezika smatra se nadgrobni spomenik lahmidskog kralja Imrul - Kajsa u mjestu Namara u Siriji iz 328.g. a za najstariji spomenik arapskog pisma natpsi iz Zabada iz 512.g. Iz ranog perioda islama sačuvani su spomenici uglastoj varijanti pisma tzv '''kufsko pismo''', te nešto oblijoj varijanti '''neshi'''.

Arapski alfabet je djelimično naslijedio stari semitski poredak koji se preko Feničana odrazio i na grčki alfabet, abecedu i azbuku, ali je poredak u novije vrijeme izmijenjen u arapskom jeziku. Prvo slovo alfabeta jeste [[elif]] (uspravna ravna crta).

Alfabet sadrži ukupno 28 slova&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/biochemistry-genetics-and-molecular-biology/arabic-script|title=Arabic Script - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=21. 9. 2025}}&lt;/ref&gt; tj. harfova koji ne razlikuju velika, mala, pisana ili štampana slova, ali imaju različite oblike za slovo na početku, u sredini i na kraju riječi. Svako slovo ima svoju brojčanu vrijednost što je nalazilo široku primjenu u prošlosti posebno u ispisivanju hronograma.

Pismo je prvo korišteno za pisanje tekstova na arapskom jeziku, a najznačajniji je [[Kur'an|Kur-an]], sveta knjiga [[islam]]a. [[Širenje Islama|Širenjem religije]], počelo je koristiti se kao primarno pismo za mnoge jezičke porodice, što je dovelo do dodavanja novih slova i drugih simbola. Jezici koji ga koriste su [[Arapski jezik|arapski]], [[Perzijski jezik|perzijski]] ([[Zapadni perzijski|farsi]] i [[Dari (jezik)|dari]]), [[urdu]], [[Ujgurski jezik|ujgurski]], [[Kurdski jezik|kurdski]], [[Paštunski jezik|paštunski]], [[Pendžapski jezik|pandžapski]] ( [[Shahmukhi|šahmukhi]] ), [[Sindhi language|sindski]], [[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]] (torki u Iranu), [[Malajski jezik|malajski]] ([[Džavi pismo|džavi]]), [[Javanski jezik|javanski]], [[Sundanski jezik|sundanski]], [[Madurski jezik|madurski]] i [[Indonezijski jezik|indonezijski]] ([[Pegon pismo|pegon]]), [[Baltski jezik|baltski]], [[Baluški jezik|baluški]], [[Lurski jezik|lurski]], [[Kašmirski jezik|kašmirski]], [[Čamski jezik|čamski]] (akhar srak),&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/catdir/cpso/cham_background.pdf Cham romanization table background. ]&lt;/ref&gt; [[Hanifi Rohindža pismo|rohindža]], [[Somalski jezik|somalski]], [[Mandinski jezik|mandinski]] i [[Mooréski jezik|morski]], između ostalih.&lt;ref&gt;Mahinnaz Mirdehghan. 2010. Persian, Urdu, and Pashto: A comparative orthographic analysis. ''Writing Systems Research'' Vol. 2, No. 1, 9–23.&lt;/ref&gt; Do 16. stoljeća korišteno je i za neke [[Alhamijado književnost|španske]] tekstove, a prije [[Atatürkova reforma|reforme pisma 1928. godine]] bio je to sistem pisanja [[Turski jezik|turskog jezika]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.bne.es/es/Micrositios/Exposiciones/MemoriaMoriscos/Obras/|title=Exposición Virtual. Biblioteca Nacional de España|publisher=Bne.es|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218074945/http://www.bne.es/es/Micrositios/Exposiciones/MemoriaMoriscos/Obras/|archive-date=18. 2. 2012|url-status=dead|access-date=6. 4. 2012}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Islamska kaligrafija]]
* [[Arapski brojevi]]

{{Commonscat|Arabic calligraphy}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://www.unicode.org/charts/collation/ Unicode grafikoni za poređenje]—uključujući arapska slova, sortirana po obliku
* &quot;[http://edition.cnn.com/2010/LIVING/09/06/arabic.difficulty.learning/ Zašto desna strana vašeg mozga ne voli arapski]&quot;
* [https://software.sil.org/arabicfonts/ Arapski fontovi SIL-ove inicijative za ne-latinično pismo]
* Alexis Neme i Sébastien Paumier (2019), [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-02113751 &quot;Vraćanje arapskih samoglasnika putem pretraživanja rječnika tolerantnog na izostavljanje&quot;], ''Jezički resursi i evaluacija'', svezak 53, str. 1–65. {{arxiv|1905.04051}}; {{doi|10.1007/s10579-019-09464-6}}
* {{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2024/24110-arabic-crown-letters.pdf|title=Preliminarni prijedlog za kodiranje arapskih krunskih slova|publisher=Unicode}}
* {{cite web|url=https://www.unicode.org/L2/L2024/24131-arabic-crown-letters.pdf|title=Prijedlog za kodiranje arapskih krunskih slova|publisher=Unicode}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Arapsko pismo]]</text>
      <sha1>a9l37ceghh1nem42uw30l902ycdlio5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bizas</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12070</id>
    <revision>
      <id>3926134</id>
      <parentid>3640069</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1520" sha1="ejs6vbjz9n1b31pp1bes03zp7hxu0ss" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coinage with Byzas 2nd 3rd century CE.jpg|mini|Kovanica sa idealizovanim prikazom Bizasa, legendarnog osnivača Vizantije, oko vremena cara Marka Aurelija (161–180).]]

'''Bizas''' ('''Byzas''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Byzas|title=Byzas {{!}} legendary leader {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=10. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; je, prema [[Stara Grčka|starogrčkoj]] [[legenda|legendi]], bio grčki naseljenik (kolonista) iz [[Dorija (Stara Grčka)|dorske]] kolonije u [[Megara (Stara Grčka)|Megari]], koji se posavjetovao sa [[delfijska proročica|delfijskom proročicom]] u [[Apolon (grčka mitologija)|apolonskom]] hramu u [[Delfi (Stara Grčka)|Delfima]]. Proročica je Bizasu rekla da ode u &quot;Zemlju slijepih&quot; i da se tamo  nastani. Predvodeći grupu megarskih kolonista, Bizas je pronašao mjesto sa odličnim položajem nasuprot [[Halkedon]]u, na ušću [[Bosfor]]skog moreuza u [[Mramorno more]]. Bizas je pomislio i utvrdio da je Halkedon morao biti slijep kad je izabrao zemlju na azijskoj strani Bosfora, koja je bila daleko slabijeg značaja od zemlje na evropskoj strani moreuza. Prema predanju, Bizas je [[667]]. podigao [[Bizantijum]] na evropskoj strani, tako ispunjavajući proročanstvo.

U [[Grčka mitologija|grčkoj mitologiji]], '''Byzas''' je bio [[Posejdon (grčka mitologija)|Posejdonov]] sin.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grčka mitologija]]
[[Kategorija:Tračani]]</text>
      <sha1>ejs6vbjz9n1b31pp1bes03zp7hxu0ss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zastava Sjedinjenih Američkih Država</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12194</id>
    <revision>
      <id>3925876</id>
      <parentid>3922055</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="mbin57clcwanuf2jxcrm2vcknquehob" xml:space="preserve">[[Datoteka:Flag of the United States.svg|mini|Zastava [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-a]]
Jedna šestina u gornjem lijevom uglu sadrži bijele petokrake zvjezdice na [[plava|plavoj]] podlozi. One simboliziraju broj [[Političke podjele SAD-a|saveznih država]] i ima ih 50. Ostatak je ispunjen s 13 vodoravno poredanih crveno-bijelih pruga, koje simboliziraju početnih 13 [[Kolonijalizam|kolonija]].

'''[[Nacionalna zastava]] [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]]''', često nazivana '''američkom zastavom''' ili '''zastavom SAD-a''', sastoji se od trinaest horizontalnih [[Bar (heraldry)|pruga]], [[Variation of the field|koje se naizmjenično nalaze u]] crvenoj i bijeloj boji, s plavim pravougaonikom u [[Canton (flag)|uglu]] koji nosi pedeset malih, bijelih, [[Petokraka zvijezda|petokrakih zvijezda]] raspoređenih u devet horizontalnih redova, gdje se redovi od šest zvijezda izmjenjuju s redovima od pet zvijezda. 50 zvijezda na zastavi formira sazviježđe koje predstavlja 50 ujedinjenih američkih saveznih [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|država]], dok 13 pruga predstavlja [[Trinaest kolonija|trinaest britanskih kolonija]] koje su izborile nezavisnost u [[Američki rat za nezavisnost|Američkom ratu za nezavisnost]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CDOC-105sdoc13/pdf/CDOC-105sdoc13.pdf|title=Senate Concurrent Resolution 61|last=Warner|first=John|year=1998|publisher=U.S. Government Printing Office|archive-url=https://web.archive.org/web/20090506040024/http://www.gpo.gov/fdsys/pkg/CDOC-105sdoc13/pdf/CDOC-105sdoc13.pdf|archive-date=6. 5. 2009|url-status=live|access-date=5. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Us_flag_with_eagle.jpg|mini|Američka zastava sa zlatnim resama i zlatnim orlom na vrhu jarbola]]
[[Datoteka:Flag of the United States (1776–1777).svg|lijevo|mini|[[Zastava Kontinentalne unije]], poznata i kao prva američka zastava, korištena je od 1775. do 1777. godine.]]

== Također pogledajte ==
* [[Zastave američkih saveznih država]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.americanflags.com/flagetiquette1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907191640/http://www.americanflags.com/flagetiquette1.html |date=7. 9. 2013 }}
{{Zastave Sjeverne Amerike}}

{{Commonscat|Flags of the United States}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zastave država|SAD]]
[[Kategorija:Sjedinjene Američke Države]]</text>
      <sha1>mbin57clcwanuf2jxcrm2vcknquehob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>599.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12234</id>
    <revision>
      <id>3925756</id>
      <parentid>3924591</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="954" sha1="45woj2wpl2epnfimt1ssupuklokl4u0" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''599.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.onthisday.com/date/599|title=Year 599 AD - Historical Events and Notable People|date=0599|website=On This Day|language=en|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''[[Rimski brojevi|DXCIX]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u četvrtak]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 599. za ovu godinu se koristi od ranog [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]], kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u [[Evropa|Evropi]] postala glavnom metodom označavanja godina.
[[Datoteka:Palenque_8.jpg|mini|[[Majanski gradovi|Majanski grad]] [[Palenque]] (današnji [[Meksiko]])]]

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 599. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|599|599.}}</text>
      <sha1>45woj2wpl2epnfimt1ssupuklokl4u0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Florida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12308</id>
    <revision>
      <id>3926260</id>
      <parentid>3794108</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:20:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8597" sha1="69s4httmzij7nw7ch5bcu8nxqmd15z4" xml:space="preserve">{{Geokutija|Savezna država
| ime                   = Florida
| izvorno_ime           = 
| drugo_ime             =
| kategorija            = [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|Savezna država]]
| etimologija           =
| službeni_naziv        = State of Florida
| graniči_sa            = 
{{plainlist|
* [[Georgia]]
* [[Alabama]]
}}
| moto                  = In God We Trust&lt;br&gt;''Vjerujemo u Boga''
| nadimak               = The Sunshine State
| slika                 =
| opis_slike            =
| zastava               = Flag of Florida.svg
| simbol                = Seal of Florida.svg | simbol_vrsta = Grb
| država                = Sjedinjene Američke Države
| zastava_države        = da
| glavni_grad           = [[Tallahassee (Florida)|Tallahassee]]
| širina_stepeni_glavnog_grada  = 30| širina_minuta_glavnog_grada = 26| širina_sekundi_glavnog_grada = 18| širina_SJ_glavnog_grada =N
| dužina_stepeni_glavnog_grada  = 84| dužina_minuta_glavnog_grada = 16| dužina_sekundi_glavnog_grada = 50| dužina_IZ_glavnog_grada =W
| najviši               =
| najviša_lokacija      = [[Britton Hill]]
| najviša_visina        = 105
| najniža               = 
| najniža_lokacija      = obala [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]]
| najniža_visina        = 0
| dužina                = 721
| širina                = 582
| površina              = 170304
| površina_zemlje       = 
| površina_vode         = 17,9%
| stanovništvo          = 19317568  | stanovništvo_datum = procjena 2012
| stanovništvo_gustoća  = 136.4
| osnovan               = 27. savezna država
| datum                 = 3. mart 1845
| vlada                 = 
| lider                 = [[Rick Scott]] | lider_vrsta =  Guverner
| partija_lidera        = [[Republikanska stranka (SAD)|R]]
| vremenska_zona        = UTC-5/-4&lt;br&gt;&lt;small&gt;(zapadno od rijeke Apalachicola UTC-6/-5)&lt;/small&gt;
| vremenska_zona_DST    = 
| poštanski_broj        = FL
| pozivni broj          =
| kod                   = US-FL | kod_vrsta = [[ISO 3166-2]]
| karta                 = Florida_in_United_States.svg
| opis_karte            = Položaj Floride na karti Sjedinjenih Američkih Država 
| web_stranica          = [http://www.myflorida.com/  www.myflorida.com/]
| bilješka              =
}}
'''Florida''' je [[Savezne države Sjedinjenih Američkih Država|savezna država]] na krajnjem jugoistoku [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], a često je nazivaju i ''Sunshine State'',&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Florida - US State, Sunshine State, Beaches {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Florida/Statehood|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=1. 1. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; što znači ''sunčana država''. Ime je dobila iz [[španski jezik|španskog]] a doslovno znači &quot;pun cvijeća&quot;. [[Španija|Španci]] su je &quot;otkrili&quot; u vrijeme [[Uskrs]]a, a Španci to vrijeme zovu ''Pascua Florida''. Skraćenica Floride je '''FL''' a njen zaštitni znak je [[bjeloglavi orao-ribar]]. Glavni grad ove države koja je omiljeno ljetovalište je [[Tallahassee (Florida)|Tallahassee]]. Na kopno Floride nadovezuje se niz otoka koje nazivaju &quot;Keys&quot; (od Sp. cayo, u pl. cayos; u značenju otočići) a zadnji u tom nizu je Key West od kojeg je do [[Kuba|Kube]] još samo 90 milja, što je istovremeno i najjužnija tačka kopnenog dijela SADa.

== Historija ==
Iz [[arheologija|arheoloških]] nalaza se može zaključiti da je Florida bila naseljena hiljadama godina prije dolaska Španaca&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.penn.museum/sites/expedition/the-calusa-indians-maritime-peoples-of-florida-in-the-age-of-columbus/|title=Expedition Magazine {{!}} The Calusa Indians: Maritime Peoples of Florida in the Age of Columbus|website=Expedition Magazine|language=en|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; [[1513]]. godine koji su zemlju uzeli u posjed za Špansku krunu.

Florida je u historiji više puta mijenjala vlasnike. Nakon sedam godina ratovanja, Španci su bili prisiljeni [[1763]]. Floridu prepustiti [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]]. Za vrijeme [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] su Španci ratovali zajedno sa [[Francuska|Francuzima]] protiv Engleza i [[1781]]. ponovo preuzeli kontrolu nad zapadnim dijelovima Floride, a [[Pariz|Pariskim]] mirom iz [[1783]]. im je vraćena u posjed čitava Florida.

[[Španija]] je [[1819]]. godine ustupila Floridu [[SAD]]-u. To se može smatrati postupkom izazvanim nuždom, jer su američke trupe u Englesko-američkom ratu [[1812]].-[[1814]]. zauzele zemlju, a nakon rata ju više nisu napustile. 3. maja [[1845]]. Florida postaje 27. savezna država SAD-a. Danas je Florida možda i najpoznatija država Sjedinjenih Američkih država.

== Geografija ==
Florida je poluotok koji se pruža od američkog kontinenta u smjeru jug-jugoistok. Uz istočnu obalu se nalazi [[Atlantski okean]], dok je na zapadu i jugu Floride [[Meksički zaliv]]. Na sjeveru Florida graniči sa saveznim državama [[Georgia|Georgiom]] i [[Alabama|Alabamom]]. U blizini su [[Kuba]] i [[Haiti]]. Nakon [[Hawaii|Havaja]], to je najjužnija država SAD-a.

Glavni grad je [[Tallahasse]], a veći gradovi su: [[Saint Petersburg (Florida)|Saint Petersburg]], [[Miami]], [[Orlando]], [[West Palm Beach]] i [[Tampa]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stateofflorida.com/facts/|title=State of Florida.com {{!}} Florida Quick Facts|website=www.stateofflorida.com|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Okruzi (Counties) ===
Florida se sastoji od 67 okruga (counties).

== Stanovništvo ==
Florida je [[2003]]. imala 17.019.068 stanovnika, od toga 65,4% bijelaca, 16,8% hispanaca, 14,6% afro-Amerikanaca, 1,7% azijaca i 0,3% indijanaca.

Još [[2000]]. je broj stanovnika bio 15.982.378, a i dalje raste.

Postoji 6.337.929 domaćinstava, a prihod po stanovniku je u [[2002]]. bio 26.646 [[Američki dolar|$]].

=== Indijanci ===

Indijanci su pripadali grupama poznatim kao Timuquanan, koji se povezuju jezično sa antilskim Arawakima, nekad ih se smatralo granom porodice Muskhogean. Muskhogean Indijanci prodrli su u većoj mjeri na floridski poluotok tek u novije doba. Plemena su: [[Acuera]], [[Ais]], [[Amacano]], [[Apalachee]], [[Calusa]], [[Caparaz]], [[Chatot]], [[Chilucan]], [[Chine]], [[Fresh Water Indijanci]], [[Guacata]], [[Hitchiti]], [[Icafui]], [[Jeaga]], [[Macapiras]], [[Mikasuki]], [[Mocoço]], [[Ocale]], [[Onatheaqua]], [[Pawokti]], [[Pensacola]], [[Pohoy]], [[Potano]], [[Saturiwa]], [[Seminole]], [[Surruque]], [[Tacatacuru]], [[Tawasa]], [[Tekesta]], [[Timucua]], [[Tocobaga]], [[Yufera]], [[Yui]], [[Yustaga]].

== Politika ==
Florida ima dvodomni sistem sa [[Senat]]om od 40 članova i ''domom'' sa 120 članova. Trenutno ([[2013]].) je [[guverner]] Floride [[Republikanska stranka (SAD)|republikanac]] Rick Scott.

Tradicionalno je Florida naklonjena [[Demokratska stranka (SAD)|demokratima]], ali je zbog velikog doseljavanja stanovništva zadnjih godina došlo do promjene političkog raspoloženja u korist republikanaca. Trenutno je odnos između republikanskih i demokratskih birača otprilike 1:1. Kako Florida ima veliki broj stanovnika, pa s tim povezano i elektora, Floridu smatraju odlučujućom državom u izborima za [[Spisak predsjednika Sjedinjenih Američkih Država|Predsjednika SAD-a]].

U [[Miami]]u liberalnim demokratima konkuriraju bogati Egzil-Kubanci koji su pristalice republikanaca. Tampa koja je bila centar demokrata, u zadnje vrijeme se razvila u prorepublikansko jezgro.

== Privreda ==
Klima i veliki broj [[pijesak|pješčanih]] plaža učinili su Floridu privlačnim odredištem za odmor posjetiocima iz cijelog svijeta. I različiti zabavni parkovi, kao [[Disney World]], [[Universal Studios]] i drugi u blizini [[Orlando|Orlanda]] su veliki magnet za brojne turiste.

Pored turizma, vrlo snažna grana privrede je i proizvodnja [[agrum]]a (polovina potrošnje SAD-a) uključujući i proizvodnju sokova. Osim toga uzgajaju se [[duhan]], [[jabuka]], [[kruška]], šećerna trska i [[kikiriki]].

Vrlo je snažan i sektor financija. Pored toga, ima i nalazišta [[fosfat]]a.

[[Industrija]] je zasnovana na preradi: drveta, papire, hrane; a razvijena je i svemirska [[tehnologija]] te [[brodogradnja]].

== Također pogledajte ==
* [[Međunarodni aerodrom Palm Beach]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
* [https://www.myflorida.com/ Zvanični sajt]
* https://www.nationsonline.org/oneworld/map/USA/florida_map.htm

{{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Savezne države Sjedinjenih Američkih Država]]
[[Kategorija:Florida| ]]</text>
      <sha1>69s4httmzij7nw7ch5bcu8nxqmd15z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Çanakkale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12349</id>
    <revision>
      <id>3925703</id>
      <parentid>3925450</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2349" sha1="7092z1tpil3hx9le54ilhx4lzwbonog" xml:space="preserve">[[Datoteka:Havadan cnk.jpg|mini|Çanakkale]]
'''Çanakkale'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx|title=Untitled Page|website=www.e-icisleri.gov.tr|access-date=7. 9. 2026|archive-date=6. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150706215822/https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdariBolumleri.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (fonetski, '''Čanakkale''', također ponekad zvan skraćeno kao '''Çanak''', '''Čanak''') grad je i luka u [[Turska|Turskoj]], na južnoj [[Azija|azijskoj]] strani [[Dardaneli|Dardanela]]. Poput [[provincija|Provincije]] [[Istanbul]], Provincija Çanakkale također leži na dva kontinenta, [[Evropa]] i Azija. Čanakkale je najbliži veći urbani centar drevnom gradu [[Troja|Troji]], koji se (zajedno sa drevnom regijom [[Troad]]e) također nalazi unutar [[Çanakkale (pokrajina)|provincije Čanakkale]]. Drveni konj iz filma ''[[Troja (film)|Troja]]'' iz 2004. godine izložen je na obali Čanakkalea.

Danas je Çanakkale glavna baza za posjete ruševinama Troje i grobljima iz Prvog svjetskog rata na [[Bitka kod Galipolja|Galipolju]]. Posebno oko 18. marta i 25. aprila ([[Dan Anzac-a|Dan Anzaca]]), kada se održavaju velike proslave ratnih događaja, grad je veoma posjećen.
[[Datoteka:Çanakkale,_Turkey_-_Trojan_Horse,_March_2022.jpg|mini|243x243piksel|[[Trojanski konj (mitologija)|Trojanski konj]] koji se pojavio u [[Troja (film)|filmu ''Troja'' iz 2004. godine]] sada stoji na obali Čanakkalea.]]

== Također pogledajte ==
* [[Bitka kod Galipolja]]

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
* http://www.canakkale.gov.tr/
* http://www.canakkale.bel.tr/
* [https://www.havaguncel.com/il/17-canakkale/ Vrijeme u Çanakkale (na turskom)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241012021602/https://www.havaguncel.com/il/17-canakkale |date=12. 10. 2024 }}
* [https://www.canakkaleicinde.com/ Çanakkale (na turskom)]
* [http://canakkale.com/ Çanakkale Haberleri (na turskom)]
* [https://www.pbase.com/dosseman/canakkale_turkey Slike grada i podgalerije glavnih znamenitosti]
* [https://web.archive.org/web/20100212041729/http://www.gallipoli.com.tr/battlefields_gallipoli_campaign.htm Pregled spomenika, groblja i relikvija iz Galipoljske kampanje, na turskom poznate kao Ratovi u Çanakkaleu.]

{{stub-grad}}

[[Kategorija:Gradovi u Turskoj]]</text>
      <sha1>7092z1tpil3hx9le54ilhx4lzwbonog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Novi Zeland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12450</id>
    <revision>
      <id>3925993</id>
      <parentid>3790177</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kultura */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12330" sha1="rhvdgddtfl1rub8aguzewoia6zref6y" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| izvorno_ime                    = New Zealand&lt;br&gt;Aotearoa
| zvanično_ime                   = Novi Zeland
| ime_genitiv                    = Novog Zelanda
| zastava                        = Flag of New Zealand.svg
| grb                            = Coat of arms of New Zealand.svg
| mapa                           = LocationNewZealand.png
| službeni_jezik                 = [[Engleski jezik|engleski]] i [[Maorski jezik|maorski]]
| glavni_grad                    = [[Wellington]]
| vrsta_prve_vlasti              = [[Monarhija na Novom Zelandu|Monarh]]
| vladar_prva_vlast              = [[Charles III]]
| vrsta_druge_vlasti             = {{nowrap|[[Generalni guverner Novog Zelanda|Generalna guvernerka]]}}
| vladar_druga_vlast             = [[Cindy Kiro]]
| vrsta_treće_vlasti             = [[Premijer Novog Zelanda|Premijerka]]
| vladar_treća_vlast             = [[Chris Hipkins]]
| po površini na svijetu         = 74.
| površina                       = 268.680
| procenat_vode                  = 
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 119.
| stanovnika                     = 5,416,630
| gustoća                        = 15
| nezavisnost                    = 
| valuta                         = [[Novozelandski dolar]] (100 centi)
| vremenska_zona                 = UTC +12
| himna                          = God Defend New Zealand{{Center|[[Datoteka:God Defend New Zealand instrumental.ogg]]}}
| internetski_nastavak           = .nz
| pozivni_broj                   = +64||
}}
'''Novi Zeland''' je [[ostrvska država]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/New-Zealand|title=New Zealand {{!}} History, Geography, &amp; Points of Interest|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=3. 4. 2017}}&lt;/ref&gt; koja se nalazi u jugozapadnom dijelu [[Tihi okean|Tihog okeana]] a čine je sjeverno i južno ostrvo. Članica je [[Commonwealth]]a. Površina Novog Zelanda je 268.680&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; a ima 5,416,630 stanovnika. Glavni grad zemlje je [[Wellington]] a najveci grad u državi je [[Auckland]]. [[Engleski jezik|Engleski]] i [[Maorski jezik|maorski]] su službeni jezici. Nalazi se oko 1500&amp;nbsp;km istočno od [[Australija|Australije]] preko [[Tasmanovo more|Tasmanovog mora]] i oko 1000&amp;nbsp;km južno od pacifičkih ostrva [[Nova Kaledonija|Nove Kaledonije]], [[Fidži]]ja i [[Tonga]]. Zbog svoje udaljenosti, Novi Zeland je bila jedna od posljednjih zemalja koju su naselili ljudi. Tokom svoje duge izoliranosti, na Novom Zelandu se razvio bujan životinjski i biljni svijet. 
Reljef je uglavnom planinski. Na Novom Zelandu postoje nekoliko aktivnih vulkana. Najviši vrh je Kuk, visok 3760 [[metar]]a. Klima je suptropska i umjerena. Jezera su vulkanskog porijekla. Turizam je veoma razvijen. Novi Zeland su prvi naselili Maori, a otkrio ga je Abel Tasman 1641. godine.
[[Datoteka:NZL orthographic NaturalEarth.svg|mini|Položaj Novog Zelanda na globusu]]

== Statistika ==
* Teritorijalna podjela: 96 grofovija, 123 gradova i 4 okruga.
* Novčana jedinica: novozelandski dolar (1 novozelandski dolar = 100 centi).
* Rudno blago: kameni ugalj, prirodni gas, titan, bakar, nafta, zlato.
* Industrija: crna metalurgija, avio-industrija, mašinska industrija , elektro industrija, hemijska industrija.

== Historija ==
Historija Novog Zelanda relativno je kratka: on je zadnje naseljeno kopno na Zemlji. Prvi ljudi koji su se doselili na Novi Zeland bili su s prostora istočne [[Polinezija|Polinezije]] u 13. stoljeću. Polinežani su zemlju otkrili na svojim istraživačkim plovidbama, a kasnije su u malim grupama počeli naseljavati ostrva. Danas poznati kao [[Maori]], u početku su bili podijeljeni u brojna plemena, sve do dolaska evropljana kada su im dali ime Maori što znači &quot;obični&quot;.

Holandski istraživač [[Abel Tasman]] otkrio je Novi Zeland 1642. Tek poslije 127 godina, tačnije 1769, [[James Cook]] je, stigavši do Novog Zelanda na svom prvom putovanju, napravio mapu oba ostrva i vratio se u Veliku Britaniju s izvješćima o stanovnicima i o bogatstvima Novog Zelanda. Prve evropske baze na Novom Zelandu bili su ogranci kitolovnih kompanija. Od 1839. do 1841. godine Novi Zeland bio je dio [[Australija|australske]] kolonije Novi Južni Vels. Godine 1840. Maori su ustupili suverenitet Novog Zelanda [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britancima]] u zamjenu za zaštitu njihove zemlje od Francuske koja ih je željela kolonizirati. Povremene borbe između plemena Maora i doseljenika oko prava na zemlju i trgovinu trajale su gotovo 20 godina, sve do 1860. kada su britanske snage uspjele suzbiti sav otpor Maora kolonijalnoj administraciji. [[Zlato]] je otkriveno sredinom 19. vijeka na Južnom ostrvu i privuklo velik broj evropskih doseljenika.

Novi Zeland je prva parlamentarna demokratija koja je omogućila glasanje ženama i to 1893. Punu nezavisnost dobio je Westminsterskim statutom koji je donesen 1931, a službeno prihvaćen 1947.

== Stanovništvo ==
* Natalitet (2003.):14‰
* Mortalitet (2003.):7‰
* Očekivan životni vijek (2003.): 79 godina

Sastav prema rasnoj pripadnosti (2001. godina):
* Bijelci (pretežno evropskog porijekla) 80%,
* maori 15%

Vjerski sastav (2001. godina):
* ateisti 27,5%,
* protestanti 17,9%,
* rimokatolici 13%,
* nema religije 29,6%

Pismenost (2003.):
* muškarci 100%
* žene 100%

Stepen urbanizacije (udio gradskog stanovništva) (2003. godine): 86%

Nagli porast broja stanovnika u XX vijeku bio je u prvom redu posljedica doseljavanja, u početku iz Evrope, u prvom redu [[Velika Britanija|Velike Britanije]], a poslije 1960. godine iz [[Okeanija|Okeanije]]. Prirodni priraštaj kod Maora on je viši nego kod Bijelaca. Većinu stanovništva čine Bijelci (74%), ostali su [[Maori]] (15%) i drugi [[Polinežani]] (6%) te Azijati (5%, prije svega [[Kinezi]] i [[Indijci]]). Prilikom dolaska prvih Evropljana na Novom je Zelandu živjelo oko 250.000 Maora. Zbog [[bolest]]i i [[rat]]ova njihov se broj do 1896. smanjio na 42.000, a potom se ponovno počeo povećavati. Maorskim jezikom svakodnevno govori oko 50.000 ljudi. Prema popisu iz 1991. godine bilo je 87% stanovnika rođenih na Novom Zelandu. Doseljenika je bilo najviše iz Ujedinjenog Kraljevstva i [[Irska|Irske]] (239.000), [[Australija|Australije]] (49.000), [[Nizozemska|Nizozemske]] (24.000), [[Samoa|Samoe]] (43.000) i s Cookovih otoka (15.000). Prilikom izjašnjavanja etničke pripadnosti, stanovnici Novog Zelanda mogli su se izjasniti i kao pripadnici nekoliko različitih etničkih grupa. Prema popisu stanovništva iz 2001. godine glavne manjinske religije su: Islam, Budizam i Hinduizam, a oko 1,5% stanovništva se izjasnilo kao pripadnici Jedi religije (nazvane prema likovima iz poznatog filmskog serijala &quot;Ratovi zvijezda&quot;) što je više od bilo koje druge manjinske religije u zemlji.

[[Datoteka:Canterbury_Mosque_12_June_2006.jpg|mini|Canterbury džamija, juni 2006.]]

Po popisu iz 2006. godine, na Novom Zelandu je živjelo oko 36.072 muslimana&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006-reports/quickstats-subject/Culture-Identity/quickstats-about-culture-and-identity-tables.ashx |title=2006 Census Data - QuickStats About Culture and Identity - Tables |access-date=29. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724200044/http://www.stats.govt.nz/~/media/Statistics/Publications/Census/2006-reports/quickstats-subject/Culture-Identity/quickstats-about-culture-and-identity-tables.ashx |archive-date=24. 7. 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, a također je sagrađeno nekoliko džamija. Većina su novi imigranti iz Azije, Afrike i Evrope. ''Novi Zeland muslimansko udruženje'' je osnovana u 1950. godine u gradu Auckland. Prva džamija sagrađena je oko 1979-1980 u Aucklandu. Prva islamska organizacija za cijelu zemlju - ''Federacije Islamskih udruženja u Novi Zeland'' (Federation of Islamic Associations of New Zealand) - osnovana je u 1979 : Prvi predsjednik bio je Mazhar Krasniqi, porijeklom sa [[Kosovo|Kosova]]. Prva džamija na Južnom ostrvu je sagrađena u Christchurch (Canterbury) tokom 1984-85.

== Kultura ==
Postoje znatne razlike između kulturnog naslijeđa Maora i novozelandskih evropskih (''Pakeha'') naroda. To se naročito vidi po kretanjima plemenskih krugova. Usljed kolonizacije i plemenskih razlika, danas postoje suptilne, ali izrazito važne varijacije u običajima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://commisceo-global.com/country-guides/new-zealand-guide/|title=New Zealand - Language, Culture, Customs And Etiquette|date=16. 1. 2016|language=en-GB|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Novozelanđani dijele vrijednosti koje proizlaze iz utjecaja autohtone maorske kulture, te ljubavi prema prirodi i rekreaciji, što ih čini dosta sličnim [[Australija|australcima]].

Maorska kultura je bogata i raznolika, a uključuje tradicionalne i savremene [[umjetnost]]i. U tradicionalne umjetnosti spadaju: rezbarenje, tkanje, ''[[kapa haka]]'' (grupni nastup), ''whaikorero'' (govorništvo), ''[[moko]]'' (tetoviranje) i [[Poi (performans)|poi nastupi]]. Stanovnici koji praktikuju navedene aktivnosti, slijedeći stope svojih tipuna (predaka), repliciraju tehnike korištene prije više stotina godina, ali i razvijaju nove. Izvedba kapa hake uključuje [[Hor|horsko pjevanje]], ples i sinhronizirane pokrete koji predstavljaju borbu. Muzika je uglavnom vokalna, iako se ponekad koriste [[Gitara|gitare]], stvaranje zvuka uz pomoć tijela, i školjke. Ovaj specifični umjetnički oblik sastoji se od emotivnih pjesama, plesa i skandiranja. Maorske [[Scenska umjetnost|scenske umjetnosti]] su važan dio kulturnog naslijeđa Novog Zelanda. Haka koju izvodi ragbi tim ''All Blacks'' je samo jedan od primjera kapa hake, pri čemu se ova vrsta ritmičkog plesa i vokalnog nastupa izvodi kao izazov među takmičarima. Kapa haka obično uključuje mješane grupe muškaraca i žena, svi obučeni u tradicionalnu maorsku odjeću, nastupajući u glas.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://inspiringjourneys.com/journal/discover-maori-culture-when-you-visit-new-zealand/|title=MĀORI CULTURE IN NEW ZEALAND|last=Team|first=Inspiring Journeys|date=9. 3. 2020|website=Inspiring Journeys|language=en-GB|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

Današnja maorska kultura također uključuje druge vrste umjetnosti poput [[film]]a, muzike, [[Poezija|poezije]], [[Pozorište|pozorišta]] i [[Hip-hop muzika|hip-hopa]]. Maori karakteriše i bogata usmena tradicija koja uključuje prepričavanje priča i legendi. Maorska priča o nastanku svijeta opisuje svijet koji je nastao nasilnim razdvajanjem Ranginuija, Oca Neba, te Papatuanuku, Majke Zemlje, od strane njihove djece. Mnoge rezbarije i umjetnička djela grafički prikazuju ovu legendu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://activeadventures.com/blog/introduction-guide-to-new-zealand-culture/|title=Introduction Guide to New Zealand Culture|website=Active Adventures|language=en-gb|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Priče počinju od samog početka, sa narativnim mitovima koji sežu do davnih vremena, a ipak zadržavaju savremeni značaj. Mitologija je bogata i cjelovita, objašnjavajući djelovanje prirodnih sila, pejzaže, vremenske obrasce, nebeska tijela i ponašanje životinja. Tradicionalna su i usmena predanja o duhovima i bogovima koji se povezuju sa našim svijetom kroz simbolične teme. Veliki broj umjetničkih djela nastalih na osnovu novozelandske mitologije sadrži stilizirane ljudske figure i uzorke, često sa istaknuta tri prsta i geometrijskim oblicima koji uključuju spirale, ureze i ljuske. Rezbarenje je korišteno na više građevina, uključujući velike kuće za sastanke i [[kanu]]e. Tkanje je još jedna važna maorska umjetnička praksa, a izrađuju se ogrtači i odjeća, kao i tradicionalni pokrivači. Maorska umjetnost i umjetnički radovi su dostupni turistima za kupovinu širom zemlje.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Te Kauwhata]]

== Literatura ==
* Drury, Abdullah, ''Islam in New Zealand: The First Mosque'' (Christchurch, 2007) {{ISBN|978-0-473-12249-2}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commonscat-inline|New Zealand}}

{{Commonwealth}}
{{Države Australije i Okeanije}}
{{APEC}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Novi Zeland|*]]
[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Ostrvske države]]
[[Kategorija:Države u Okeaniji]]</text>
      <sha1>rhvdgddtfl1rub8aguzewoia6zref6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kirenska škola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12685</id>
    <revision>
      <id>3926409</id>
      <parentid>3849497</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1546" sha1="b168x56sn0weit9gc164fzi4dtzsa5l" xml:space="preserve">Kirenainci&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iep.utm.edu/cyrenaics/|title=Cyrenaics {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|language=en-US|access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; – sljedbenici [[Antička filozofija|grčke]] [[Filozofija|filozofske]] kirenske škole koju je osnovao [[Sokrat]]ov učenik 
[[Aristip]] iz Kirene oko 380. p. n. e. Apsolutizirajuči eudaimonističku stranu [[Sokrat]]ove [[etika|etike]], prema kojoj je sreća cilj moralne aktivnosti, oni odeđuju pojam [[Dobro|dobra]] kao strane naslade, koja proizlazi iz zadovoljenog htijenja. Pritom je svejedno šta je predmet htijenja i naklonosti, jer je tu samo riječ o intenzitetu osjećaja zadovoljenja, a ono je najjače kod osjetilnog, tjelesnog užitka. Prema njima krepost nije ništa drugo nego sposobnost uživanja. Međutim, uživati može samo obrazovan čovjek, koji zna razumno procijeniti i među različitim užicima odabrati one koji omogućavaju najvišu ugodu, tj. s najmanje neugode pomiješanu ugodu.

== Također pogledajte ==
* [[Filozofija]]
* [[Sokrat]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Citation|edition=Summer 2026|title=The Cyrenaics|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2026/entries/cyrenaics/|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|date=2026|accessdate=26. 5. 2026|first=Voula|last=Tsouna}}
* {{Cite journal|last=Mark|first=Joshua J.|date=7. 7. 2023|title=Cyrenaics|url=https://www.worldhistory.org/Cyrenaics/|journal=World History Encyclopedia|language=en}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Filozofija]]</text>
      <sha1>b168x56sn0weit9gc164fzi4dtzsa5l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hram Saturna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12790</id>
    <revision>
      <id>3926337</id>
      <parentid>3808663</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:38:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="fazbfeo0uo2azfvf0hbhymg918xii4p" xml:space="preserve">[[Datoteka:Tempio di Saturno.jpg|mini|desno|250p|Ostaci Hrama Saturna na Rimskom forumu]]
[[Datoteka:Roma Plan.jpg|mini]]

'''Hram Saturna'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://madainproject.com/temple_of_saturn|title=Temple of Saturn  - Madain Project (en)|website=madainproject.com|language=en|access-date=10. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; se nalazi na zapadnom kraju [[Rimski forum|Rimskog foruma]]. Izgrađen je 497. p. n. e. u vrijeme rane [[Rimska Republika|rimske republike]]. [[Saturn]] je bio rimski bog poljoprivrede i civilizacije. Sam hram je također služio i kao riznica.

Hram je bio četvrtastog oblika izgrađen od kamena sa ulaznom stranom okrenutom prema sjeveroistoku. Na ulaznom portalu se nalazilo stubište [[jonski red|jonskog reda]]. Hram Saturna je dva puta bio rekonstruisan  u 42. p. n. e. i u ranom 4. vijeku n. e.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Rome
* https://archive.org/stream/EncyclopediaOfTheAncientGreekWorld/Encyclopedia+of+the+Ancient+Greek+World_djvu.txt
{{Normativna kontrola}}{{stub-arh}}
{{Commonscat|Temple of Saturn, Rome}}

[[Kategorija:Rim]]
[[Kategorija:Hramovi]]
[[Kategorija:Rimska arhitektura]]</text>
      <sha1>fazbfeo0uo2azfvf0hbhymg918xii4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alphonse de Lamartine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12811</id>
    <revision>
      <id>3926055</id>
      <parentid>3813672</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2967" sha1="jks9p3hxudke3co2k67haa8dt0bxxg5" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
|ime                 = Alphonse-Marie-Louis de Prat de
| slika              = Alphonse-Marie-Louis de Prat de Lamartine.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1790|10|21}}
| mjesto_rođenja     = Mâcon, Francuska
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1869|2|28|1790|10|21}}
| mjesto_smrti       = Pariz, Francuska
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
[[Datoteka:Lamartine photography.jpg|mini|Alphonse de Lamartine, ca.1865]]
'''Alphonse-Marie-Louis de Prat de Lamartine'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dia.org/collection/alphonse-marie-louis-de-prat-de-lamartine-42482|title=Alphonse Marie Louis de Prat de Lamartine {{!}} Detroit Institute of Arts Museum|website=dia.org|language=en|access-date=28. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (21. oktobar 1790 – 28. februar 1869) bio je [[Francuska|francuski]] pisac, pjesnik i političar.

Rođen je u [[Mâcon]]u i puno je putovao, a u [[Turska|Turskoj]] se 1820. oženio engleskinjom Mariom Birch.

Poznat je po autobiografskoj poemi ''&quot;Jezero&quot;'', koja retrospektivno opisuje ljubav jednog para gledana kroz oči propalog čovjeka. Lamartine je bio umjetnik u francuskoj poetičkoj formi. Bio je jedan od rijetkih francuza kji je svoj književni dar kombinirao sa politikom. Odgojen u ortodokson kršćanstvu postao je veliki vjernik, te je napisao ''Jocelyn'' i ''La Chute d'un ange''. Napisao je ''Historija žirondinaca'' 1847. koja opisuje žirondince.

Radio je za fracusku ambasaciju u [[Italija|Italiji]] od 1825 do 1828. Član ''Académie française'' postao je 1829. Bio je [[Ministar vanjskih poslova]] od 24. februara 1848. do 11. maja 1848.

Preminuo je u [[Pariz]]u završivši svoju karijeru literernim slomom.

== Bibliografija ==

* ''Saül'' (1818)
* ''Méditations poétiques'' (1820)
* ''Nouvelles Méditations'' (1823)
* ''Harmonies poétiques et religieuses'' (1830)
* ''Sur la politique rationnelle'' (1831)
* ''Voyage en Orient'' (1835)
* ''Jocelyn'' (1836)
* ''La chute d'un ange'' (1838)
* ''Recueillements poétiques'' (1839)
* ''Historija žirondinaca'' (1847)
* ''Raphaël'' (1849)
* ''Confidences'' (1849)
* ''Geneviève, histoire d'une servante'' (1851)
* ''Graziella'' (1852)
* ''Les visions'' (1853)
* ''Cours familier de littérature'' (1856)
* ''La Vigne et la Maison'' (1857)
* ''Historija revolucije iz 1848'' (1849)
* ''Le tailleur de pierre de Saint-Point'' (1851)

{{Wikicitat|Alphonse de Lamartine}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|Alphonse de Lamartine}}
{{Romantizam}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Lamartine, Alphonse de}}
[[Kategorija:Francuski pisci]]
[[Kategorija:Francuski političari]]
[[Kategorija:Članovi Francuske akademije]]
[[Kategorija:Pjesnici romantizma]]
[[Kategorija:Biografije, Mâcon]]
[[Kategorija:Rođeni 1790.]]
[[Kategorija:Umrli 1869.]]</text>
      <sha1>jks9p3hxudke3co2k67haa8dt0bxxg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kilimanjaro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13183</id>
    <revision>
      <id>3926405</id>
      <parentid>3916049</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7181" sha1="tgwr9xp7hkz1jdtqvbhlgjfrygnaod5" xml:space="preserve">{{Infokutija planina
| ime                   = Kilimanjaro
| slika                 = Mt. Kilimanjaro 12.2006.jpg
| slika_opis            =
| lokacija              = 
| regija                = [[Kilimanjaro (regija)|Kilimanjaro]], [[Tanzanija]]
| visina                = 5895
| koordinate            = {{coord|3|4|33|S|37|21|12|E}}
| geologija             = [[Stratovulkan]]
| pristup               = [[Pješačenje|Pješke]]
| prvi_uspon            = [[Hans Meyer (geolog)|Hans Meyer]] &lt;br/&gt; [[Ludwig Purtscheller]] (1889)
| karta                 = Tanzanija
}}
'''Kilimanjaro''' (''Bijelo brdo'' ili ''Snježno brdo'') najviša je [[Afrika|afrička]] [[planina]] [[vulkan]]skog porijekla. Smještena je u sjeveroistočnom dijelu [[Tanzanija|Tanzanije]], nedaleko od [[granica|granice]] s [[Kenija|Kenijom]]. Na planini se smjenjuju različite [[klima]]tske zone. Dok u podnožju vlada [[tropska klima]], na vrhu je [[alpska klima|alpska]]. Kilimanjaro je u blizini [[ekvator]]a. Snježna granica je na približno 4600 m. Od 1987. Kilimanjaro je pod zaštitom [[UNESCO]]-a.

== [[Geologija]] ==
[[Datoteka:ReliefKilimanjaro.png|mini|lijevo|250px|Kilimanjaro]]
Kilimanjaro čine tri vulkanske [[kupa (geometrija)|kupe]]: najviša, Kibo (5895 m), zatim Mawenzi (5149 m) i Shira (3962 m). Vrh Uhuru je najviši [[planinski vrh|vrh]] na ivici [[krater]]a Kibo.

Ova planina zapravo je veliki [[stratovulkan]]. Od spomenuta tri vrha, Mawenzi i Shira su ugašeni, dok je Kibo [[uspavani vulkan]] i mogao bi opet erumpirati. Posljednja veća erupcija desila se prije 150.000-200.000 godina.&lt;ref&gt;{{cite journal | author1=Nonnotte, Philippe | author2=Hervé Guillou | author3 = Bernard Le Gall | author4 = Mathieu Benoit | author5 = Joseph Cotten | author6 = Stéphane Scaillet | title=New K-Ar age determinations of Kilimanjaro volcano in the North Tanzanian diverging rift, East Africa | journal=Journal of Volcanology and Geothermal Research | year=2008 | volume=173 | issue=1-2 | pages=99–112 | doi=10.1016/j.jvolgeores.2007.12.042 | url=http://hal.univ-brest.fr/docs/00/30/44/58/PDF/Nonnotte_et_al.J.Volc.Geoth.Res-08.pdf}}&lt;/ref&gt;

Iako uspavan, u krateru Kibo vidljive su [[fumarola|fumarole]], iz kojih izlaze [[plin]]ovi. Na Kibu se u prošlosti desilo nekoliko odrona i [[klizište|klizišta]], od kojih je jedno formiralo područje poznato kao [[Zapadni prolaz (Kilimanjaro)|Zapadni prolaz]].

== Klima ==
Padine planine Kilimanjaro obuhvataju više klimatskih pojaseva: arktički pojas na vrhu, suhi alpski pustinjski pojas u srednjem dijelu te vrištinsko–močvarni pojas u nižim dijelovima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ultimatekilimanjaro.com/ecological-zones-of-mount-kilimanjaro/|title=The Climate Zones of Mount Kilimanjaro|website=Ultimate Kilimanjaro|language=en-US|access-date=9. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

Klima Kilimanjara pod snažnim je utjecajem visine planine, koja omogućava istovremeno djelovanje ekvatorijalnih pasatnih vjetrova i visinskih antipazata, kao i izoliranog položaja same planine. Na Kilimanjaru se javljaju dnevni uzlazni i noćni silazni vjetrovi, koji su izraženiji na južnoj nego na sjevernoj strani planine. Ravne južne padine prostiru se na većem području i jače utiču na atmosferske prilike.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Singh|first=Vijay P.|url=https://books.google.ba/books?id=mKKtQR4T-1MC&amp;pg=PA673&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Encyclopedia of Snow, Ice and Glaciers|last2=Singh|first2=Pratap|last3=Haritashya|first3=Umesh K.|date=1. 7. 2011|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-90-481-2641-5|language=en}}&lt;/ref&gt;

Kilimanjaro ima dvije izražene kišne sezone: prvu od marta do maja i drugu oko novembra. Sjeverne padine primaju znatno manje padavina nego južne. Donji dijelovi južnih padina godišnje dobiju između 800 i 900&amp;nbsp;mm padavina, što raste na 1.500 do 2.000&amp;nbsp;mm na nadmorskoj visini od oko 1.500 m, dok u šumskom pojasu na visinama od 2.000 do 2.300 m  količina padavina djelimično prelazi i 3.000&amp;nbsp;mm. U alpskom pojasu godišnje padavine opadaju na oko 200&amp;nbsp;mm.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/10/15/sport/will-gadd-ice-climber-climate-change-spt-intl|title=‘Big pieces’ of Kilimanjaro ‘missing’ due to climate crisis, says ice climber Will Gadd|last=Zeinab|first=Noura Abou|date=15. 10. 2020|website=CNN|language=en|access-date=9. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

Prosječna temperatura u području vrha iznosi približno −7&amp;nbsp;°C. Noćne površinske temperature na Sjevernom ledenom polju u prosjeku padaju do −9&amp;nbsp;°C, dok je prosječna dnevna maksimalna temperatura oko −4&amp;nbsp;°C. Tokom noći s izraženim radijacijskim hlađenjem, temperature mogu pasti i do −15 do −27&amp;nbsp;°C.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cullen|first=N. J.|last2=Sirguey|first2=P.|last3=Mölg|first3=T.|last4=Kaser|first4=G.|last5=Winkler|first5=M.|last6=Fitzsimons|first6=S. J.|date=4. 3. 2013|title=A century of ice retreat on Kilimanjaro: the mapping reloaded|url=https://tc.copernicus.org/articles/7/419/2013/|journal=The Cryosphere|language=English|volume=7|issue=2|pages=419–431|doi=10.5194/tc-7-419-2013|issn=1994-0416}}&lt;/ref&gt;

Snijeg može padati u bilo koje doba godine, ali je najčešće povezan s dvije kišne sezone u sjevernoj Tanzaniji. Padavine u području vrha uglavnom se javljaju u obliku snijega i zrna leda, u količinama od 250 do 500&amp;nbsp;mm godišnje, te se mogu istopiti u periodu od nekoliko dana do nekoliko godina.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Thompson|first=L. G.|last2=Brecher|first2=H. H.|last3=Mosley-Thompson|first3=E.|last4=Hardy|first4=D. R.|last5=Mark|first5=B. G.|date=24. 11. 2009|title=Glacier loss on Kilimanjaro continues unabated|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2771743/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=106|issue=47|pages=19770–19775|doi=10.1073/pnas.0906029106|issn=1091-6490|pmc=2771743|pmid=19884500}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Spisak vulkana u Tanzaniji]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Kilimanjaro}}

== Vanjski linkovi ==

* {{cite gvp|name=Kilimanjaro|vn=222150|access-date=24. 6. 2021}}
* [https://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=3054 NASA Earth Explorer stranica]
* [http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm Glacijalna recesija na Kilimandžaru (slike južnih ledenih polja)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215100701/http://www.kilimanjaro.cc/glacial-recession.htm|date=15. februar 2011.}}
* [http://www.kilicam.com Web kamera s planine Kilimanjaro uživo]
* [https://web.archive.org/web/20141107022451/http://www.ewpnet.com/kilimanjaro/flora/index.htm Galerija slika flore Kilimandžara]
* [http://collections.lib.uwm.edu/cdm/search/collection/agsafrica/searchterm/Kilimanjaro%20%28mountain%29/field/all/mode/exact/conn/and/cosuppress/ Zračne fotografije planine Kilimandžaro, 1937–38]
{{7 vrhova}}
{{7 trećih vrhova}}
{{7 vulkanskih vrhova}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Planine u Tanzaniji]]
[[Kategorija:Vulkani u Tanzaniji]]
[[Kategorija:Vulkani u Africi]]
[[Kategorija:Uspavani vulkani]]
[[Kategorija:Najviši vrhovi država]]
[[Kategorija:Sedam vrhova]]
[[Kategorija:Petohiljadaši]]</text>
      <sha1>tgwr9xp7hkz1jdtqvbhlgjfrygnaod5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gimnazija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13269</id>
    <revision>
      <id>3926287</id>
      <parentid>3849484</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2532" sha1="1aamhlmv1rp8nrjq131v4xslvk1emfk" xml:space="preserve">'''Gimnazija''' je tip [[Srednja škola|srednje škole]]. Riječ &quot;''γυμνασιον''&quot; (gymnasion) u [[Antička Grčka|antičkoj grčkoj]] je značila mjesto za [[Psihologija|psihičko]] i intelektualno školovanje mladića. U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] gimnazija traje 4 godine, gdje se upisuju učenici poslije 8 (po novom sistemu 9)  godina osnovne škole, školovanje završavaju sa maturom. Završavanjem školovanja u gimnaziji učenik ne dobija zvanje, već je gimnazija kao opšteobrazovna škola prelazni stepen na fakultete i visoke škole.
'''''Gimnazija'''''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Encyclopedia_Americana_(1920)/Gymnasia_and_Real-gymnasia|title=The Encyclopedia Americana (1920)/Gymnasia and Real-gymnasia - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|language=en|access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; (i varijacije te riječi) je termin u raznim evropskim jezicima za srednju školu (high school) koja priprema učenike za [[visoko obrazovanje]] na [[univerzitet]]u. Uporediv je s američkim engleskim terminom ''[[preparation high school]]'' ili britanskim terminom ''[[grammar school]]''. Prije 20. vijeka, gimnazijski sistem bio je široko rasprostranjena karakteristika obrazovnih sistema u mnogim evropskim zemljama.
[[Datoteka:Muenster_Paulinum_4608.jpg|mini|[[Gimnazija Paulinum]] u [[Münster]]u, Njemačka, smatra se najstarijom školom u Njemačkoj. Osnovana 797. godine &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://paulinum.eu/geschichte/|title=Schule seit 797|website=Gymnasium Paulinum Münster|language=de|access-date=22. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite book|last=Brubacher|first=John Seiler|url=https://books.google.com/books?id=0O1yXnXkWIsC|title=Higher Education in Transition: A History of American Colleges and Universities|last2=Rudy|first2=Willis|date=1. 1. 1997|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-1-4128-1538-3|language=en}}
* {{Cite web|url=https://www.bvsg-nu.de/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=91:neu-am-gymnasium&amp;catid=11:eltern&amp;Itemid=36|title=Bertha-von-Suttner-Gymnasium – Die Homepage des Bertha-von-Suttner-Gymnasiums Neu-Ulm|website=www.bvsg-nu.de|language=de-DE|access-date=26. 5. 2026}}
* {{Cite web|url=https://www.gymnasium.se/om-gymnasiet/gymnasieprogram/nationella-program/|title=Nationella program på gymnasiet|website=gymnasium.se|language=sv-SE|access-date=26. 5. 2026}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Gymnasiums (schools)}}

[[Kategorija:Obrazovanje]]</text>
      <sha1>1aamhlmv1rp8nrjq131v4xslvk1emfk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bitka kod Abida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13368</id>
    <revision>
      <id>3926133</id>
      <parentid>3546566</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:51:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1187" sha1="entcp834alp2p1a1tu5jbx50fauropt" xml:space="preserve">'''Abid''', grad na [[Azija|azijskoj]] obali [[Dardaneli|Dardanela]], blizu [[rt]]a [[Nagara|Nagare]], gdje je [[Atena (država)|atenska]] flota potukla [[sparta]]nsku početkom novembra [[411. p. n. e.]] u toku [[Peloponeski rat|Peloponeskog rata]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.historyofwar.org/articles/battles_abydos_411.html|title=Battle of Abydos, 411 BC|website=www.historyofwar.org|access-date=20. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;

Prvog dana bitke, Atenjani su s 20 brodova prisilili Spartance da 14 svojih brodova izvuku iz vode. Idućeg dana, atenska flota od 61 broda se sukobila sa 76 spartanskih brodova. Bitku je odlučio [[Alkibijad]], koji je u [[sumrak]] stigao na bojišnicu s oko 200 troveslarka. Atenjani su zarobili 10 troveslarka, a ostatak se spasio bježeći na obalu pod zaštitu [[Perzija|perzijske]] vojske satrapa Farnabaza.

Kod Abida je atenski zapovjednik [[Ifikrat]] pobijedio Spartance [[390. p. n. e.]]

[[Filip V. Makedonski]] je okružio i zauzeo Abid [[201. p. n. e.]], čiji su stanovnici poslije herojske odbrane zapalili grad i gotovo svi izginuli.

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Antička Grčka]]
[[Kategorija:Bitke]]
[[Kategorija:411. p. n. e.]]</text>
      <sha1>entcp834alp2p1a1tu5jbx50fauropt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antigon II Gonata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13387</id>
    <revision>
      <id>3926075</id>
      <parentid>3630100</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:31:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5217" sha1="8eg7tjgy71j17x9x9b39b6gz98cr7a2" xml:space="preserve">[[Datoteka:Antigonus Gonatas British Museum.jpg|mini|Novac Antigona Gonate, Britanski muzej. Makedonski štit, u čijem središtu je glava Pana sa rogom i pedumom, pastirskim štapom, na ramenu.]]
'''Antigon II Gonata'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Antigonus-II-Gonatas|title=Antigonus II Gonatas {{!}} King of Macedonia &amp; Greek Statesman {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; ( oko [[320. p. n. e.]]-[[239. p. n. e.]] ), kralj antičke [[Makedonija|Makedonije]], vladao [[276. p. n. e.]]-[[239. p. n. e.]] Član dinastije [[Antigonidi]]. Naslijedio ga je njegov sin [[Demetrije II. Etolski]].

Antigon je bio sin [[Demetrije I. Poliorket|Demetrija I. Poliorketa]] a unuk [[Antigon I. Monoftalmos|Antigona I. Monoftalmosa]]. Kada mu je oca zarobio [[Seleuk I. Nikator]], Antigon je uzalud pregovorima pokušavao ishoditi očevo oslobođenje. Nakon smrti oca, [[283. p. n. e.]], Antigon je postavio zahtjev za makedonsku krunu.

U tom trenutku za vladanje Makedonijom su se borili Seleuk I. Nikator, [[Lizimah]], [[Pir]] i [[Ptolemej Keraun]]. Lizimah i Seleuk su ubijeni [[281. p. n. e.]], a Pir je krenuo u vojni pohod u [[Italija|Italiju]]. Ptolemej Keraun je poginuo u borbi sa [[Kelti]]ma. [[278. p. n. e.]] Antigon je postigao sporazum sa [[Antioh I. Soter|Antiohom I. Soterom]], sinom od Seleuka. Zatim je porazio Kelte, pa ga je vojska izabrala [[276. p. n. e.]] za makedonskog kralja.

[[274. p. n. e.]] Pir se vratio iz Italije i napao Antigona. Velik dio vojske je prišao Piru a Antigon se Povukao u [[Solun]]. Kada je Pir napao [[Sparta|Spartu]] Antigon je udružio snage sa Grcima. Pir je poginuo [[272. p. n. e.]] a Antigon lahko povratio vlast u Makedoniji. [[268. p. n. e.]] [[Atina (država)|Atina]] i Sparta su pokrenuli, na nagovor [[egipat]]skog vladara [[Ptolemej II. Filadelf|Ptolemeja II. Filadelfa]], [[Hremonidin rat]]. Tim ratom Ptolemej II. je htio zaustaviti širenje Antigonove dominacije u Grčkoj a grčki gradovi izboriti nezavisnost. [[262. p. n. e.]] Antigon je zauzeo Atinu i time je rat završio u njegovu korist. U Atini je uspostavio vlastiti vojni garnizon i svoje ljude u upravi. Time je Atina izgubila svako veće značenje.

Pobijedio je egipatsku flotu u [[bitka kod Kosa|bici kod Kosa]], oko [[255. p. n. e.]] Uspješno se odbranio i od napada [[Aleksandar II. Epirski|Aleksandra II. Epirskog]], oko [[260. p. n. e.]] Umro je u 80. godini života i 44. godini vladanja Makedonijom.
{{Commonscat|Antigonus II Gonatas}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Antigonus_Gonatas

== Bibliografija ==

* [[Plutarch]], ''[[Parallel Lives]]'', [http://www.attalus.org/old/demetrius1.html &quot;Demetrius&quot;], [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Pyrrhus*.html &quot;Pyrrhus&quot;], [http://www.attalus.org/old/aratus1.html &quot;Aratus&quot;]
* [[Junianus Justinus|Justin]], ''Epitome of Pompeius Trogus'', [http://www.attalus.org/translate/justin3.html#24.1 24.1], [http://www.attalus.org/translate/justin4.html#25.1 xxv. 1–3], [http://www.attalus.org/translate/justin4.html#26.2 26.2]
* [[Polybius]], ''[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plb.+1.1 Histories]'', 2.43–45, 9.29, 34
* {{cite book|last1=Adams|first1=W. L.|title=A Companion to Macedonia|publisher=2010|editor1-last=Roisman|editor1-first=J.|location=Oxford and Malden|pages=208–224|chapter=Alexander’s Successors to 221 BC|editor2-last=Worthington|editor2-first=I.}}
* {{cite journal|last1=Coskun|first1=Altay|date=2021|title=The Regnal Years of Antigonos Gonatas|url=https://revistes.uab.cat/karanos/article/view/v4-coskun|journal=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|language=en|volume=4|pages=49–58|doi=10.5565/rev/karanos.73|issn=2604-3521|doi-access=free}}
* Gabbert, Janice; ''Antigonus II Gonatas: A Political Biography'' (1997)
* [[William Smith (lexicographer)|Smith, William]] (editor); ''[[Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology]]'', [http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0198.html &quot;Antigonus Gonatas&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071030063155/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/0198.html|date=30. 10. 2007}}, [[Boston]], (1867)
* F. W. Walbank, &quot;Antigonus Gonatus in Thrace (281–277 B.C.),&quot; in ''Studia in Honorem Georgi Mihailov'' (Sofia, 1995),
* {{cite book|last1=Waterfield|first1=Robin|title=The making of a king : Antigonus Gonatas of Macedon and the Greeks|date=2021|publisher=Oxford University Press|isbn=9780198853015|location=Oxford}}
* {{cite journal|last1=Weber|first1=G.|last2=Herrscher|date=1995|title=Hof und Dichter. Aspekte der Legitimierung und Repräsentation hellenistischer Könige am Beispiel der ersten drei Antigoniden|journal=Historia|volume=44|pages=285–316}}
* {{cite book|last1=Wheatley|first1=Pat|title=Demetrius the Besieger|last2=Dunn|first2=Charlotte|date=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0198836049|location=Oxford}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rođeni p. n. e.]]
[[Kategorija:Umrli p. n. e.]]
[[Kategorija:Biografije]]
[[Kategorija:Antička Grčka]]
[[Kategorija:Makedonija]]
[[Kategorija:Kraljevi]]</text>
      <sha1>8eg7tjgy71j17x9x9b39b6gz98cr7a2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tajland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13502</id>
    <revision>
      <id>3926503</id>
      <parentid>3904551</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T03:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926503</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25922" sha1="hhyxvtxby8ilg1haas40gpt1op6f9fc" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| zvanično_ime                   = Tajland
| izvorno_ime                    = Kraljevina Tajland
| ime_genitiv                    = Tajlanda
| zastava                        = Flag of Thailand.svg
| zastava_širina                 = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| grb                            = Emblem of Thailand.svg
| grb_širina                     = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| vrsta_simbola                  = &lt;!--npr. amblem etc. (ako nije grb)--&gt;
| uzrečica                       = 
| himna                          = [[Phleng Chat]]&quot;{{Center|[[Datoteka:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]}}
| karta                          = LocationThailand.png
| opis_karte                     = 
| širina_karte                   = &lt;!--Za druge mjere (nije potrebno)--&gt;
| glavni_grad                    = [[Bangkok]]
| glavni_grad_koordinate         = 
| najveći_grad                   = 
| službeni_jezik                 = [[Tajski jezik|tajski]]
| sistem_pisanja                 = 
| etničke_grupe                  = 
| religija                       = 
| demonim                        = 
| državno_uređenje               = 
| vrsta_prve_vlasti              = Kralj
| vladar_prva_vlast              = [[Vajiralongkorn|Rama X]]
| vrsta_druge_vlasti             = Predsjednik vlade
| vladar_druga_vlast             = [[Paetongtarn Shinawatra]]
| vrsta_treće_vlasti             = 
| vladar_treća_vlast             = 
| zakonodavstvo                  = 
| vrsta_prvog_zakonodavstva      = 
| naziv_prvog_zakonodavstva      = 
| vrsta_drugog_zakonodavstva     = 
| naziv_drugog_zakonodavstva     = 
| vrsta_trećeg_zakonodavstva     = 
| naziv_trećeg_zakonodavstva     = 
| vrsta_četvrtog_zakonodavstva   = 
| naziv_četvrtog_zakonodavstva   = 
| vrsta_petog_zakonodavstva      = 
| naziv_petog_zakonodavstva      = 
| tip_suvereniteta               = 
| nota_suvereniteta              = 
| nastanak                       = 
| događaj1                      = 
| događaj_datum1                = 
| događaj2                      = 
| događaj_datum2                = 
| događaj3                      = 
| događaj_datum3                = 
| događaj4                      = 
| događaj_datum4                = 
| događaj5                      = 
| događaj_datum5                = 
&lt;!--Ima sve do događaj20 i događaj_datum20 --&gt;
| nezavisnost                    = 1782.
| nezavisnost_priznato           = 
| površina                       = 513.120
| po_površini_na_svijetu         = 50.
| procenat_vode                  = 0,4
| stanovnika                     = 64.785.909&lt;ref&gt;National Statistics Office, [http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc &quot;100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand&quot;]. {{in lang|th}} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |date=12. 7. 2012}}. popcensus.nso.go.th.&lt;/ref&gt;
| stanovnika_godina              = 2010
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 21.
| procjena                       = 65.975.198&lt;ref&gt;{{cite web |title=Population statistics of the civil registration (monthly) |url=https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |access-date=7. 11. 2024 |archive-date=24. 2. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224093538/https://stat.bora.dopa.go.th/stat/statnew/statMONTH/statmonth/#/mainpage |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| procjena_godina                = 2024
| gustoća                        = 132
| po_broju_gustoće_na_svijetu    = 88.
| bdp_ukupno                     = $1.644 [[bilion]]a&lt;ref name=&quot;IMFWEO.TH&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=578,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2024 Edition. (Thailand) |website=imf.org |publisher=[[International Monetary Fund]] |date=16. 4. 2024 |access-date=16. 4. 2024 |archive-date=16. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240416210435/https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2024/April/weo-report?c=578,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2022&amp;ey=2029&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| bdp_godina                     = 2024.
| po_broju_bdp_na_svijetu        = 23.
| bdp_per_capita                 = $23.401&lt;ref name=&quot;IMFWEO.TH&quot; /&gt;
| bdp_per_capita_na_svijetu      = 74.
| bdp_nominalni_ukupno           = $548.890 [[milijarda|milijardi]]&lt;ref name=&quot;IMFWEO.TH&quot; /&gt;
| bdp_nominalni_godina           = 2024.
| bdp_nominalni_na_svijetu       = 26.
| bdp_nominalni_per_capita       = $7.812&lt;ref name=&quot;IMFWEO.TH&quot; /&gt;
| bdp_nominalni_per_capita_na_svijetu = 88.
| hdi                            = 0,803&lt;ref&gt;{{Cite web |date=13. 3. 2024 |title=Human Development Report 2023/2024 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240313164319/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf |archive-date=13. 3. 2024 |access-date=13. 3. 2024 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}&lt;/ref&gt;
| hdi_godina                     = 2022.
| hdi_nivo                       = vrlo visok
| po_broju_hdi_na_svijetu        = 66.
| gini                           = 35,1&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Gini Index |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727172441/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=27. 7. 2018 |access-date=12. 8. 2021 |publisher=World Bank}}&lt;/ref&gt;
| gini_godina                    = 2021.
| gini_nivo                      = srednja nejednakost
| po_broju_gini_na_svijetu       = 
| valuta                         = [[Baht]]
| vremenska_zona                 = +7, ljeti +7
| ljetno_računanje_vremena       = 
| format_datuma                  = 
| najviša_tačka_ime              = 
| najviša_tačka_metara           = 
| najveće_jezero_ime             = 
| najveće_jezero_površina        = 
| najveća_rijeka_ime             = 
| najveća_rijeka_dužina          = 
| nacionalni_dan                 = 
| vozacka_strana                 = lijeva
| pozivni_broj                   = +66
| iso_kod                        = 
| internetski_nastavak           = [[.th]]
| komentar                       = 
}}
'''Tajland''', zvanično '''Kraljevina Tajland''', historijski poznat kao '''Sijam''' (zvanični naziv do 1939), država je koja se nalazi u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]], u samom srcu [[Indokina|Indokineskog]] poluostrva. Sa populacijom od skoro 66 miliona stanovnika,&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23. 3. 2024 |title=Multiple Factors Behind Thailand's Birth Rate Decline, Experts Say |url=https://www.voanews.com/a/multiple-factors-behind-thailand-s-birth-rate-decline-experts-say/7539719.html |access-date=6. 7. 2024 |website=Voice of America |language=en}}&lt;/ref&gt; prostire se na 513.115&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Land Area |url=https://thailand.go.th/page/land-area |access-date=1. 6. 2024 |website=The Government Public Relations Department |language=en}}&lt;/ref&gt; Graniči sa [[Mjanmar|Mijanmarom]] na sjeverozapadu, s [[Laos]]om na sjeveru i sjeveroistoku, s [[Kambodža|Kambodžom]] na jugoistoku i [[Malezija|Malezijom]] na jugu. Na jugu izlazi na Tajlandski zaliv, dok njegove jugozapadne obale zapljuskuju vode [[Andamansko more|Andamanskog mora]]. Pomorsku granicu dijeli i sa [[Vijetnam]]om na jugoistoku, te [[Indonezija|Indonezijom]] i [[Indija|Indijom]] preko Andamanskog mora na jugozapadu.

Klima na krajnjem jugu je ekvatorska, dok u ostalim dijelovima zemlje prevladava [[monsun]]ska klima. Po državnom uređenju, Tajland je [[ustavna monarhija]] iako su se tokom posljednjih decenija na vlasti smjenjivale parlamentarna demokratija i [[Vojna diktatura|vojna hunta]], zbog mnogih vojnih udara od kojih se posljednji desio 2014. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad države je [[Bangkok]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |title=Capital City |url=https://thailand.go.th/page/capital-city |access-date=1. 6. 2024 |website=The Government Public Relations Department |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tajlandski narodi migrirali su iz jugozapadne [[Kina|Kine]] u kopnenu jugoistočnu Aziju između 6. i 11. stoljeća. Indijanizirana kraljevstva, poput [[Kraljevstvo Mon|Kraljevstva Mon]], [[Kmersko Carstvo|Kmerskog Carstva]] i [[malajske monarhije|malajskih monarhija]] vladale su regijom, nadmećući se s tajlandskim državama kao što su [[Kraljevina Ngoenyang|Kraljevine Ngoenyang]], [[Kraljevina Sukhothai|Sukhothai]], [[Kraljevina Lan Na|Lan Na]] i [[Kraljevina Ayutthaya|Ayutthaya]], koje su se također međusobno nadmetale. Prvi Evropski kontakt uspostavljen je 1511. sa portugalskom diplomatskom misijom u Ayutthaya, koja je krajem 15. stoljeća postala regionalna sila. Ayutthaya je dostigla svoj vrhunac tokom 18. vijeka, sve dok nije uništena u [[Burmansko-Sijamski rat (1765–1767)|Burmansko-Sijamskom ratu]]. Kralj Taksin Veliki brzo je ponovo ujedinio fragmentiranu teritoriju i uspostavio kratkotrajno [[Kraljevstvo Thonburi]] (1767–1782), čiji je bio jedini kralj. Naslijedio ga je 1782. [[Phutthayotfa Chulalok]] (Rama I), prvi monarh sadašnje [[dinastije Chakri]]. Tokom ere zapadnog imperijalizma u Aziji, Sijam je ostao jedina država u regiji koja je izbjegla kolonizaciju stranih sila, iako je često bio prisiljen na teritorijalne, trgovinske i pravne ustupke u nejednakim ugovorima.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Nuchkoom Smith |first1=Nucharee |last2=Smith |first2=Robert Brian |date=1. 10. 2019 |title=Has Thailand learnt any Lessons from the Bowring Treaty and the Treaty of Amity? |url=https://www.athensjournals.gr/law/2019-5-4-3-Smith.pdf |url-status=live |journal=Athens Journal of Law |volume=5 |issue=4 |pages=405–418 |doi=10.30958/ajl.5-4-3 |s2cid=211453326 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511161132/https://www.athensjournals.gr/law/2019-5-4-3-Smith.pdf |archive-date=11. 5. 2022 |access-date=17. 4. 2022 |issn=2407-9685}}&lt;/ref&gt; Sijamski sistem vlasti centraliziran je i transformisan u modernu unitarnu apsolutnu monarhiju tokom vladavine Chulalongkorna (Rama V) 1868–1910. U [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] Sijam je stao na stranu [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznika]], što je politička odluka donesena kako bi se izmijenili neravnopravni ugovori. Nakon beskrvne revolucije 1932, postao je ustavna monarhija i promijenio službeno ime u Tajland, čime je postao saveznik [[Japan]]a u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]]. Kasnih 1950-ih, vojni udar pod vodstvom [[Sarit Thanarat|Sarita Thanarata]] oživio je utjecajnu ulogu monarhije u politici. Tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]], Tajland je postao glavni saveznik [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] i igrao je antikomunističku ulogu u regionu kao član [[SEATO]]-a, koji je raspušten 1977.

Osim kratkih perioda parlamentarne demokratije sredinom 1970-ih i 1990-ih, Tajland se periodično smjenjivao između demokratije i vojne vladavine. Od 2000-tih, zemlja je u stalnom političkom sukobu između pristalica i protivnika dva puta izabranog premijera Tajlanda [[Thaksin Shinawatra|Thaksina Shinawatre]], što je rezultiralo s dva puča (2006. i 2014), zajedno s uspostavljanjem njenog sadašnjeg ustava, nominalno demokratska vlada nakon općih izbora u Tajlandu 2019. i veliki prodemokratski protesti 2020-2021, koji su uključivali zahtjeve bez presedana za reformom monarhije. Od 2019. nominalno je parlamentarna ustavna monarhija; u praksi, međutim, strukturne prednosti u ustavu su osigurale stalni uticaj vojske u politici.&lt;ref&gt;*{{Cite news |last=Abuza |first=Zachary |date=27. 9. 2021 |title=Thailand's Constitutional Dictatorship Weathers the Storm |work=[[The Diplomat]] |url=https://thediplomat.com/2021/09/thailands-constitutional-dictatorship-weathers-the-storm/ |access-date=14. 3. 2022}}
* {{cite journal |last1=Glassman |first1=Jim |title=Lineages of the Authoritarian State in Thailand: Military Dictatorship, Lazy Capitalism and the Cold War Past as Post-Cold War Prologue |journal=[[Journal of Contemporary Asia]] |year=2020 |volume=50 |issue=4 |pages=571–592 |doi=10.1080/00472336.2019.1688378 |s2cid=211436855 |doi-access=free }}
* {{cite news |last1=Bandow |first1=Doug |title=Thailand's Military Is Getting Ready for Another Crackdown |url=https://foreignpolicy.com/2020/12/03/thailand-military-crackdown-protests-biden/ |access-date=14. 3. 2022 |work=[[Foreign Policy]] |date=3. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;

Tajland je srednja sila u globalnim poslovima i jedan od osnivača [[ASEAN]]-a. Ima drugu najveću ekonomiju u jugoistočnoj Aziji i 23. po veličini u svijetu po [[Paritet kupovne moći|PPP]], a zauzima 91. mjesto po nominalnom [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-u po glavi stanovnika. Tajland je klasifikovan kao novoindustrijalizovana ekonomija, sa proizvodnjom, poljoprivredom i turizmom kao vodećim sektorima.&lt;ref&gt;[http://www.worldbank.or.th/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/THAILANDEXTN/0,,menuPK:333304~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:333296,00.html Thailand and the World Bank] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20051216004454/http://www.worldbank.or.th/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/EASTASIAPACIFICEXT/THAILANDEXTN/0,,menuPK:333304~pagePK:141132~piPK:141121~theSitePK:333296,00.html |date=16. 12. 2005}}, World Bank on Thailand country overview.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''The Guardian'', [https://www.theguardian.com/country-profile/thailand Country profile: Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523002651/http://www.guardian.co.uk/country-profile/thailand |date=23. 5. 2010 }}, 25 April 2009.&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Prvi stanovnici su bili Moni, Indonežani i Kmeri. Bila je u polukolonijalnim vezama sa zemljama zapadne Evrope i SAD. Prvobitni naziv je bio Sijam a 1948. je promijenjen u Tajland. Tajland je poznat po velikom broju državnih udara. Zadnji je bio 2014.
[[Datoteka:Map of Siam (territorial cessions).svg|none|mini|200px|Teritorijalni gubici Siama od 1867-1909]]

== Geografija ==
{{Glavni|Geografija Tajlanda}}
[[File:Koh Tarutao, Thailand, Ancient Cambrian deposits.jpg|thumb|[[Ko Tarutao]], [[Satun (provincija)|Satun]]]]

Sa ukupno 513.120&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, Tajland je 50. po veličini zemlja po ukupnoj površini. Sastoji se od nekoliko različitih geografskih regija, koje djelimično odgovaraju provincijskim grupama. Sjever zemlje je planinsko područje [[Tajlandska visoravan|tajlandske visoravni]], s najvišim vrhom [[Doi Inthanon]] u lancu [[Thanon Thong Chai]] na 2.565 metara nadmorske visine. Sjeveroistok, Isan, sastoji se od [[Khorat visoravan|visoravni Khorat]], omeđen na istoku rijekom [[Mekong]]. Središtem zemlje dominira pretežno ravna dolina rijeke [[Chao Phraya]], koja se uljeva u [[Tajlandski zaliv]]. Južni Tajland se sastoji od uske prevlake [[Kra Isthmus]] koja se širi u [[Malajsko poluostrvo]].

Chao Phraya i rijeka Mekong su nezamjenjivi vodeni tokovi ruralnog Tajlanda. Industrijska proizvodnja usjeva koristi i rijeke i njihove pritoke. Tajlandski zaliv pokriva 320.000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; i napaja ga rijeke [[Chao Phraya]], [[Mae Klong]], [[Bang Pakong]] i [[Tapi]]. Doprinosi turističkom sektoru zahvaljujući svojim čistim plitkim vodama duž obala u južnom regionu i prevlake Kra. Istočna obala Tajlandskog zaliva ima glavnu dubokovodnu luku u kraljevstvu Sattahip i njenu najprometniju komercijalnu luku [[Laem Chabang]]. [[Phuket]], [[Krabi]], [[Ranong]], [[Phang Nga]] i [[Trang]], i njihova ostrva se protežu duž obala [[Andamansko more|Andamanskog mora]].

=== Klima ===
[[File:Koppen-Geiger Map THA present.svg|thumb|Karta Tajlanda po [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]]]]

[[Klima]] Tajlanda je pod utjecajem monsunskih vjetrova koji imaju sezonski karakter (jugozapadni i sjeveroistočni [[monsun]]).&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot;&gt;{{Cite web |title=The Climate of Thailand |url=http://www.tmd.go.th/en/archive/thailand_climate.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160801225446/http://www.tmd.go.th/en/archive/thailand_climate.pdf |archive-date=1. 8. 2016 |access-date=18. 8. 2016 |publisher=Thai Meteorological Department}}&lt;/ref&gt;{{Rp|2}}  Veći dio zemlje je [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]] kao klima tropske savane .&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dr. Susan L. Woodward |year=1997–2014 |title=Tropical Savannas |url=https://php.radford.edu/~swoodwar/biomes/?page_id=105 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219124459/https://php.radford.edu/~swoodwar/biomes/?page_id=105 |archive-date=19. 12. 2013 |access-date=23. 2. 2014 |website=Biomes of the World |publisher=S. L. Woodward}}&lt;/ref&gt; Većina juga, kao i istočni vrh, ima tropsku monsunsku klimu. Dijelovi juga također imaju klimu tropskih prašuma.

Godina na Tajlandu je podijeljena u tri godišnja doba.  Prvo je kišna ili jugozapadna sezona monsuna (sredina maja do sredine oktobra), koju uzrokuje jugozapadni vjetar s [[Indijski okean|Indijskog okeana]].&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|2}} Kišama također doprinose [[Intertropska zona konvergencije]] (ITCZ) i tropski [[cikloni]],&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|2}}  pri čemu su august i septembar najvlažniji period u godini.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|2}}  Zemlja prima srednju godišnju količinu padavina od 1.200 do 1.600&amp;nbsp;mm.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|4}}  Zima ili sjeveroistočni monsun se javlja od sredine oktobra do sredinom februara.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|2}}  Veći dio Tajlanda doživljava suho vrijeme sa blagim temperaturama.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|2,4}}  Ljeto ili sezona prije monsuna traje od sredine februara do sredine maja.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|3}}

Zbog svog položaja u unutrašnjosti i geografske širine, sjeverni, sjeveroistočni, centralni i istočni dijelovi Tajlanda doživljavaju dug period toplog vremena, gdje temperature mogu doseći i do 40&amp;nbsp;°C tokom marta do maja,&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|3}}  za razliku od blizu ili ispod 0&amp;nbsp;°C u nekim područjima zimi.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|3}}  Južni Tajland se odlikuje blagim vremenom tokom cijele godine sa manjim dnevnim i sezonskim varijacijama u temperaturama zbog morskih uticaja.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|3}}  Prima obilne padavine, posebno od oktobra do novembra.&lt;ref name=&quot;Climate 2015&quot; /&gt;{{Rp|2}}  Tajland je među deset zemalja svijeta koji su najizloženiji [[Klimatske promjene|klimatskim promjenama]]. Posebno je vrlo osjetljiv na porast nivoa mora i ekstremne vremenske prilike.&lt;ref&gt;Overland, Indra et al. (2017) ''[https://www.researchgate.net/publication/320622312 Impact of Climate Change on ASEAN International Affairs: Risk and Opportunity Multiplier] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728065717/https://www.researchgate.net/publication/320622312_Impact_of_Climate_Change_on_ASEAN_International_Affairs_Risk_and_Opportunity_Multiplier |date=28. 7. 2020 }}'', Norwegian Institute of International Affairs (NUPI) and Myanmar Institute of International and Strategic Studies (MISIS).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=29. 10. 2019 |title=Report: Flooded Future: Global vulnerability to sea level rise worse than previously understood |url=https://www.climatecentral.org/report/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220904125539/https://www.climatecentral.org/report/report-flooded-future-global-vulnerability-to-sea-level-rise-worse-than-previously-understood |archive-date=4. 9. 2022 |access-date=5. 9. 2022 |website=climatecentral.org}}&lt;/ref&gt;

== Vlada ==
Ustroj vlasti je višestranačka ustavna monarhija.

== Političke podjele ==
{{Proširiti sekciju}}

== Privreda ==
Privreda Tajlanda je najviše razvijena u širem području Bangkoka. Izvozno orijentirana industrija, temeljena na jeftinoj radnoj snazi i stranom kapitalu, obilježava privredno razdoblje nakon 1986, kada je privredni rasti bio oko 9%.

U zadnje dvije decenije tajlandska privreda je zabilježila jednu od najvećih stopa rasta na svijetu, sa prekidom u doba azijske finansijske krize 1997. – 1998. Izvoz industrijskih proizvoda, posebno elektronike, odjeće i obuće, vozila, namještaja, hrane, plastike i igračaka čini oko 60% [[Bruto domaći proizvod|BDP]]-a. Zbog jakoga izvoza Tajland je brzo prevladao ekonomsku krizu iz 1998. Sve je važniji i [[turizam]]. BDP je u 2004. bio [[Američki dolar|$]]8.100  po stanovniku, mjereno po PPP-u. Prostitucija čini značajnu privrednu granu, tako da je njen udio u BDP-u 2,7%.&lt;ref&gt;http://pioneer.netserv.chula.ac.th/~ppasuk/illegaleconomy.doc&lt;/ref&gt; Turisti, u prosjeku, potroše oko 10% svog novca na seksualne usluge &lt;ref&gt;http://www.taipeitimes.com/News/feat/archives/2006/01/25/2003290710&lt;/ref&gt;.

== Stanovništvo ==
=== Religija ===
Prema zadnjem popisu (2000.) 95% Tajlanđana su se izjašnjavali kao teravada [[budisti]]. [[Muslimani]] su druga najveća religizna grupa (sa 4,6% populacije).&lt;ref&gt;[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html CIA World Factbook Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200516133705/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/th.html |date=16. 5. 2020 }}, CIA World Factbook.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2006/71359.htm |title=U.S. Department of States – Thailand |publisher=State.gov |access-date=25. 4. 2010}}&lt;/ref&gt; Neke provincije i gradovi imaju većinsko muslimansko stanovništvo npr. Pattani, Yala, Narathiwat i dijelovi Songkhla Chumphona. [[Kršćani|Kršćana]] (uglavnom [[Katolici|Katolika]]) ima oko 0,75%

== Kultura ==
{{Proširiti sekciju}}

== Grb i zastava ==
[[Datoteka:Emblem of Thailand.svg|mini|desno|250px]]
[[Grb]] Tajlanda predstavlja [[garuda]], velika mitska ptica iz [[hinduizam|hinduističke]] i [[budizam|budističke]] mitologije. Garuda se također nalazi i na [[Grb Indonezije|grbu Indonezije]].

[[Zastava]] Tajlanda je usvojena 28. septembra 1917. Na sebi ima pet horizontalnih pruga crvene, bijele i plave boje. Središnja plava pruga je dvostruke širine. Boje crvena-bijela-plava znače nacija-religija-kralj, što je i državni [[moto]] ove zemlje.

Smatra se da je zastava usvojena prvi put [[1855]] i tada je bila crvene boje sa slikom [[slon]]a na sredini. U ovom obliku je usvojena [[1916]] ali središnja bijela pruga je bila jednake širine.

Smatra se da je plava boja usvojena kao simbol petka, dana kada je rođen kralj Vajiravudh. Prema drugim izvorima, plava boja je pokazivala solidarnost prema snagama alijanse u [[prvi svjetski rat|prvom svjetskom ratu]], koje su također na svojoj zastavi imale ove tri boje.

Zastava je jako slična zastavi [[Zastava Kostarike|Kostarike]] koja zbog toga u internacionalnim odnosima često koristi verziju zastave sa grbom.
&lt;gallery&gt;
Flag of Thailand.svg|Zastava Tajlanda
Naval Ensign of Thailand.svg|Mornarička zastava Tajlanda
Thailand Naval Jack (Thong Chan).svg|Mornarička ratna zastava Tajlanda
&lt;/gallery&gt;

== Literatura ==
* Chachavalpongpun, Pavin, ed. ''[https://www.academia.edu/68745805/Routledge_Handbook_of_Contemporary_Thailand Routledge Handbook Of Contemporary Thailand]'' (2020)
* Cooper, Robert. ''[https://books.google.ba/books/about/Culture_Shock_Thailand.html?id=2VzuAAAACAAJ&amp;redir_esc=y Culture Shock! Thailand: A Survival Guide to Customs and Etiquette]'' (2008)
* London, Ellen. ''[https://books.google.ba/books/about/Thailand_Condensed.html?id=zciIAAAAQBAJ&amp;redir_esc=y Thailand Condensed: 2000 Years of History &amp; Culture]'' (2008)
* ''[https://books.google.ba/books?id=vypnDwAAQBAJ&amp;printsec=copyright&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false Lonely Planet's Best of Thailand]'' (2020)
* [https://books.google.ba/books/about/The_History_of_Thailand.html?id=HzTHaIEduwYC&amp;redir_esc=y Mishra, Patit Paban. ''The History of Thailand'']'' (Greenwood, 2010)
* Moore, Frank J. ed. ''[https://books.google.ba/books/about/Thailand.html?id=4xTlAAAAIAAJ&amp;redir_esc=y Thailand: Its People, Its Society, Its Culture]'' (HRAF Press, 1974).
* Wyatt, David K. ''[https://books.google.ba/books/about/Thailand.html?id=_E2cPwAACAAJ&amp;redir_esc=y Thailand: A Short History]'' (Yale University Press, 2003)
* Zawacki, Benjamin. ''[https://www.jstor.org/stable/26539171 Thailand: Shifting ground between the US and a rising China]'' (2nd ed. . Bloomsbury, 2021).

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Thailand}}

; Vlada
* [http://www.thaigov.go.th/ Thaigov.go.th] – Vlada Tajlanda
* [https://web.archive.org/web/20081210073951/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-t/thailand.html Chief of State and Cabinet Members]
* [http://www.mfa.go.th/ Mfa.go.th] – Ministry of Foreign Affairs
* [http://internet.nectec.or.th/webstats/internetmap.current.iir?Sec=internetmap_current Thailand Internet information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080918094705/http://internet.nectec.or.th/webstats/internetmap.current.iir?Sec=internetmap_current |date=18. 9. 2008 }} – National Electronics and Computer Technology Center
* [https://web.archive.org/web/20150428064708/http://www.m-culture.go.th/english/ Ministry of Culture]
{{wikiatlas|Thailand|Tajlanda}}

{{Države Azije}}
{{Jugoistočna Azija}}
{{OIK}}
{{ASEAN}}
{{APEC}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Tajland|*]]
[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Države Jugoistočne Azije]]
[[Kategorija:Države ASEAN-a]]
[[Kategorija:Države posmatrači Organizacije islamske saradnje]]
[[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]]</text>
      <sha1>hhyxvtxby8ilg1haas40gpt1op6f9fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maldivi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13550</id>
    <revision>
      <id>3925766</id>
      <parentid>3924499</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9299" sha1="jlzvcophifcowz5ynm5j5mp3u3mshz1" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| izvorno_ime                    = ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ&lt;br /&gt;Divehi Rājje ge Jumhuriyyā
| zvanično_ime                   = Maldivi
| ime_genitiv                    = Maldiva
| zastava                        = Flag of Maldives.svg
| grb                            = Emblem of Maldives.svg
| mapa                           = LocationMaldives.png
| službeni_jezik                 = [[Divehi jezik|Divehi]]
| glavni_grad                    = [[Malé]]
| vrsta_prve_vlasti              = Predsjednik
| vladar_prva_vlast              = [[Mohamed Muizzu]]
| vrsta_druge_vlasti             = 
| vladar_druga_vlast             = 
| po_površini_na_svijetu         = 204.
| površina                       = 298
| procenat_vode                  = -
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 176.
| stanovnika                     = 298.842
| gustoća                        = 1105
| nezavisnost                    = 26. juli 1965 od Velike Britanije
| valuta                         = [[Maldivijska rupija|rupija]]
| vremenska_zona                 = +5
| himna                          = ''[[Gavmii mi ekuverikan matii tibegen kuriime salaam]]''&lt;center&gt;[[Datoteka:Gaumii salaam.ogg]]&lt;/center&gt;
| internetski_nastavak           = [[.mv]]
| pozivni_broj                   = 960||
}}
'''Maldivi''', '''Maledivi''' ili službeno '''Republika Maldivi''' su [[ostrvo|ostrvska]] [[država]] u [[Indijski okean|Indijskom okeanu]],&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation|title=Maldives|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/maldives/|publisher=Central Intelligence Agency|date=19. 2. 2025|access-date=22. 2. 2025|language=en|archive-date=28. 7. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220728131758/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/maldives/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; jugozapadno od [[Indijski potkontinent|Indijskog potkontinenta]]. Sastoje se od oko 1200 ostrva grupiranih u 26 atola, među kojima je oko 200 naseljenih, a daljnjih 80 se koristi samo za turizam. Službena religija je [[islam]], a jezik većine stanovništva je [[divehi]], [[indoevropski jezici|indoevropski jezik]] srodan [[singaleški jezik|singaleškom]], glavnom jeziku [[Šri Lanka|Šri Lanke]]. Maldivi su pretrpjeli značajnu štetu u tsunamiju u Indijskom okeanu u decembru [[2004.|2004]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalgeographic.org/explore/programs/pristine-seas/expedition-maldives|title=Maldives|website=National Geographic Society|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;[[Datoteka:Malediven 01.jpg|desno|mini|Zalazak sunca na Maledivima]]

== Historija ==
Maldivi su bili kolonija [[Velika Britanija|Velike Britanije]]. Nezavisnost su stekli 26. jula 1965, a postala su republika 11. novembra 1968. Ovo otočje je bio sultanat do 12. stoljeća, a postaju britanski protektorat 1887. Predsjednik [[Maumoon Abdul Gayoom]] dominirao je političkom scenom Maldiva 30 godina, te je bio izabran za šest uzastopnih mandata na jednostranačkim [[referendum]]ima. Nakon političkih demonstracija u glavnom gradu [[Malé|Maleu]] 2003. godine, Gayoom i njegova vlada su se obavezali da će krenuti u proces liberalizacije i demokratskih reformi, uključujući reprezentativniji politički sistem i proširene političke slobode. Političke stranke su legalizovane 2005.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Geografija ==
Nalazi se u sjevernom dijelu [[Indijski okean|Indijskog okeana]], jugozapadno od [[Šri Lanka|Šri Lanke]]. Nalazi se u sjevernom dijelu Indijskog okeana, jugozapadno od Šri Lanke. Sa površinom od 298&amp;nbsp;km² i oko 380.000 hiljada stanovnika sastoji se od 2000 ostrva od kojih je 230 naseljeno. Najviši vrh ove države je 2,5 metra. Klima je [[Tropska klima|tropska-monsunska]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.workingabroad.com/travel/maldives-geography-and-climate/|title=Maldives Geography and Climate {{!}} WorkingAbroad|website=Working Abroad|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Porijeklo Maldiva seže milione godina unazad, u doba drevne vulkanske aktivnosti. Teorija [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] o nastanku atola objašnjava kako su se koraljni grebeni razvijali oko potopljenih vulkana. Dok su vulkani tonuli, grebeni su ostajali, formirajući atole prstenastog oblika sa centralnim lagunama. Danas ovi atoli djeluju kao prirodne barijere, štiteći ostrva od okeanskih talasa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://maldives-magazine.com/general-info/geography.htm|title=Exploring the Geography of the Maldives - Maldives Magazine|website=maldives-magazine.com|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Ukupno 26 atola obuhvata teritoriju od 1192 malih ostrva, od kojih je otprilike 200 naseljeno. Površina zemljišta je 300&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; ili oko 1,7 puta veća od veličine [[Washington, D.C.|Washington]] [[Washington, D.C.|D.C]].-a u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim]] [[Sjedinjene Američke Države|Američkim Državama]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Maldives#:~:text=The%20Maldives%20are%20located%20south,200%20of%20which%20are%20inhabited.|title=Maldives - New World Encyclopedia|website=www.newworldencyclopedia.org|access-date=11. 4. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/maldives|title=Maldives - Country Overview {{!}} Climate Change Knowledge Portal|website=climateknowledgeportal.worldbank.org|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Klima ===
Na Maldivima je prisutna tropska klima sa konstantno toplim temperaturama u toku cijele godine. Pod uticajem [[monsun]]a, jugozapadni monsun (karakterističan za kraj aprila do septembra) donosi vjetrove, visoku vlažnost i oblačno vrijeme, pri čemu je njegov uticaj najizraženiji na sjevernim atolima. Sjeveroistočni monsun (od oktobra do decembra) je blaži i donosi poslijepodnevne ili večernje pljuskove i grmljavinu, naročito na južnim atolima. Najsušniji period, što je od januara do aprila, izraženiji je na sjevernim atolima. Temperature ostaju stabilne tokom cijele godine, uz maksimalne oko 30&amp;nbsp;°C&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.meteorology.gov.mv/climate|title=Maldives Meteorological Service -|website=www.meteorology.gov.mv|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; i minimalne oko 25&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.adaptation-undp.org/explore/asia-and-pacific/maldives|title=Maldives {{!}} UNDP Climate Change Adaptation|date=20. 6. 2025|website=www.adaptation-undp.org|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

==== Etimologija ====
Ime zemlje nosi značenje &quot;''hiljadu ostrva''&quot;. Neki naučnici vjeruju da naziv &quot;Maldivi&quot; potiče od sanskritskog ''maladvipa'', što znači &quot;vijenac ostrva&quot;, ili od &quot;mahila dvipa&quot;, što znači &quot;ostrvo žena&quot;.

== Demografija ==
Maldivi imaju relativno mlado stanovništvo, s medijanom starosti od (u prosjeku) 31,9 godina u 2024. godini. Očekivani životni vijek pri rođenju iznosi 79,9 godina za žene i 75,1 godinu za muškarce. Budući da su ostrva mala (nijedno ostrvo nije veće od 13 kvadratnih kilometara), gustina naseljenosti je velika te, prema podacima iz publikacije Ujedinjenih nacija (UN) iz 2023. godine iznosila je procijenjenih 1.746 stanovnika po kilometru kvadratnom (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Maldives {{!}} Geography and Cartography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ekonomija ==
Ekonomija Maldiva prvenstveno se oslanja na [[turizam]], sa velikim brojem odmarališta izgrađenim za potrebe međunarodnih posjetilaca, dok [[ribolov]] ostaje vitalni tradicionalni izvor prihoda. Osim toga, zemlja se suočava s ekološkim izazovima, posebno zbog klimatskih promjena i porasta nivoa mora, koji ugrožavaju njena niska ostrva i [[ekosistem]]e. Maldivska vlada aktivno je uključena u globalne napore u borbi protiv ovih problema, promovirajući održivi turizam i očuvanje okoliša.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Poljoprivreda ===
Maldivi su slabo razvijena zemlja. Najviše se bazira na ribolovu, osim toga gaji se:  kokos, kukuruz, maniok, agrumi, šećerna trska. Privreda se temelji na [[turizam|turizmu]] i [[Ribolov|ribarstvu]].

== Također pogledajte ==
* [[Commonwealth nacija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.visitmaldives.com/ Službene turističke informacije]
*[http://www.presidencymaldives.gov.mv/ Predsjednički Ured]
*{{CIA World Factbook link|mv|Maldivi}}
*[https://web.archive.org/web/20120829212541/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/maldives.htm Maldivi] iz ''UCB Libraries GovPubs''
*{{Dmoz|Regional/Asia/Maldives}}
*[http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-12651486 Maldives] sa [[BBC News]]
{{Wikiatlas|Maldivi}}
* [http://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=MV Ključna razvojna predviđanja za Maldive] iz [[International Futures]]
*[https://web.archive.org/web/20180712165951/http://www.majlis.gov.mv/en/wp-content/uploads/Constitution-english.pdf Ustav Republike Maldivi (en)]

{{Commonscat|Maldives}}
{{Commonwealth}}
{{Države Azije}}
{{OIS}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Južna Azija]]
[[Kategorija:Maldivi]]
[[Kategorija:Ostrvske države i teritorije u Indijskom okeanu]]
[[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]]</text>
      <sha1>jlzvcophifcowz5ynm5j5mp3u3mshz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jana Gana Mana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13665</id>
    <revision>
      <id>3926368</id>
      <parentid>3791670</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1253" sha1="bjsmtyg1xr5a4mwa9r3gfzwxjnn14je" xml:space="preserve">'''Jana Gana Mana''' je državna himna [[Indija|Indije]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Jana Gana Mana {{!}} Indian National Anthem, History, Rabindranath Tagore, Lyrics, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Jana-Gana-Mana|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=22. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tekst himne ==
&lt;blockquote&gt;
Jana-Gana-Mana-Adhinayaka, Jaya He&lt;br /&gt;
Bharata-Bhagya-Vidhata&lt;br /&gt;
Punjab-Sindhu-Gujarata-Maratha-Dravida-Utkala-Banga&lt;br /&gt;
Vindhya-Himachala-Yamuna-Ganga&lt;br /&gt;
Uchchala-Jaladhi Taranga&lt;br /&gt;
Tava Subha Name Jage&lt;br /&gt;
Tava Subha Ashisha Mage&lt;br /&gt;
Gahe Tava Jaya Gatha.&lt;br /&gt;
Jana-Gana-Mangala Dayaka, Jaya He&lt;br /&gt;
Bharata-Bhagya-Vidhata,&lt;br /&gt;
Jaya He, Jaya He, Jaya He,&lt;br /&gt;
Jaya Jaya Jaya, Jaya He&lt;br /&gt;
&lt;/blockquote&gt;

== Također pogledajte ==
{{Listen|type=music|filename=Jana Gana Mana 1942 performance with introduction.mp3|title=1942 orchestral instrumental recording (with narrated intro)|description=Performed by the Radio Hamburg Chamber Orchestra as the national anthem of India on 11 September 1942 in [[Hamburg]], Germany}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{stub-muz}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Državne himne]]
[[Kategorija:Indija]]</text>
      <sha1>bjsmtyg1xr5a4mwa9r3gfzwxjnn14je</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13676</id>
    <revision>
      <id>3926132</id>
      <parentid>3733665</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1029" sha1="1s9hvfc56i6kjymtewc5ggsrv2f7o8e" xml:space="preserve">'''Bit''' je pojam koji se koristi u [[Informatika|informatici]], informacionoj tehnici i drugim srodnim naukama. Riječ je nastala od '''bi'''nary digi'''t''' i koristi se kao:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techmonitor.ai/what-is/what-is-a-bit|title=What is a bit?|last=Staff|first=Tech Monitor|date=10. 1. 2023|website=Tech Monitor|language=en-US|access-date=8. 7. 2025}}&lt;/ref&gt;

* Bit - memorijska jedinica
*Bit - jedinica za količinu podataka
*Bit - jedinica za informacioni sadržaj

Pojam je [[1946]]. godine predložio [[Matematika|matematičar]] [[John W. Tukey]], po nekim izvorima možda čak i [[1943]]. Oficijelno se pojam po prvi put pojavio [[1948|1948-te]] na prvoj strani poznatog djela ''A Mathematical Theory of Communication'' autora [[Claude E. Shannon|Claude Shannon]].

U praksi se uglavnom koriste veće memorijske jedinice kao npr. [[bajt]], [[megabajt]], itd.
== Također pogledajte ==
* [[Kbps]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Računarstvo]]</text>
      <sha1>1s9hvfc56i6kjymtewc5ggsrv2f7o8e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EISA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13762</id>
    <revision>
      <id>3926229</id>
      <parentid>3792886</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="s0c8pvqzq99h9gpx2pcgx6yiwl9af38" xml:space="preserve">[[Datoteka:EISA Bus.jpg|mini|lijevo|150p|EISA utor]]
'''EISA''' ('''E'''''xtended'' '''I'''''ndustry'' '''S'''''tandard'' '''A'''''rchitecture'') je [[sabirnica]] za stare [[IBM-nalik računar]]e.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techdogs.com/|title=TechDogs - Discover the Latest Technology Articles, Reports, Case Studies, White Papers, Videos, Events, Hot Topic: AI, Tech Memes, Newsletter|last=TechDogs|website=TechDogs|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Predstavljen kasno [[1988]] godine kao odgovor na [[IBM]]-ovu [[MCA]] i [[PS/2]] seriju. EISA je 32 bitna sabirnica, a mogla je udomiti i [[XT]] i [[ISA]] ploče, dok joj procjenjena brzina bila oko 20 MB/s. Najviše uspjeha je imala na zahtjevnom [[server]]skom tržištu, tako da su većina EISA kartica bile [[SCSI]] ili [[mrežna kartica|mrežne kartice]]. Pojavom [[VESA]] i [[PCI]] standarda, EISA se prestaje koristiti.

[[Datoteka:EISA Bus pins.png|mini|100p|Detaljna shema EISA sabirnice]]

== Također pogledajte ==
* [[MCA]]
* [[Peripheral Component Interconnect]]
* [[Accelerated Graphics Port]]
* [[PCI Express]]
* [[PC kartica]]
* [[USB]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.computer.org/publications/tech-news/trends/graphics-bus-wars
{{RačunarskiInterfejs}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sabirnica]]</text>
      <sha1>s0c8pvqzq99h9gpx2pcgx6yiwl9af38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IrDA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13768</id>
    <revision>
      <id>3926357</id>
      <parentid>3916338</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1316" sha1="6r745prhnmm47hjscwmtzt0hbmwocns" xml:space="preserve">[[Datoteka:IrDA USB.jpg |mini|desno|150px|IrDA preko USB-a]]
'''IrDA''' ('''I'''''nfrared'' '''D'''''ata'' '''A'''''ssociation'') je [[protokol]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.electronicsforu.com/technology-trends/learn-electronics/infrared-data-association-irda|title=What is Infrared Data Association (IrDA)?|date=25. 3. 2018|language=en-GB|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; za kratkometražne prijenose podataka čiji se prenos vrši preko [[Infracrvena svjetlost|infracrvene svjetlosti]]. Najčešće se koristi u [[laptop]]ima i [[mobitel]]ima. IrDA je skup specifikacija koje uključuju i IrPHY, IrLAP, IrLMP, IrCOMM, Tiny TP, IrOBEX, and IrLAN. Nedostatak prijenosa preko infracrvene svjetlosti je ta što je potrebna direktna optička vidljivost između dva izvora, dok je brzina obično manja nego kod ostalih načina bežičnog povezivanja (kao što je [[Bluetooth]]).
== Reference ==
{{refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* http://www.irda.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522132313/http://www.irda.org/ |date=22. 5. 2008 }} službena web stranica (en)
* http://www.deviceforge.com/news/NS7351692307.html{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Najnoviji razvoj (en)
{{RačunarskiInterfejs}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Bežično umrežavanje]]</text>
      <sha1>6r745prhnmm47hjscwmtzt0hbmwocns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ramazan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13994</id>
    <revision>
      <id>3925803</id>
      <parentid>3924076</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kulturne prakse */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35372" sha1="qdmur4mmpp3792dj58l2e93mhmf04bf" xml:space="preserve">{{islam}}
'''Ramazan''' ({{ar|رمضان}} ''Ramaḍān'';&lt;ref group=&quot;n&quot;&gt;U arapskoj fonologiji, može biti [rɑmɑˈdˤɑːn, ramadˤɑːn, ræmæˈdˤɑːn], zavisno od regije.&lt;/ref&gt; također u drugim jezicima '''Ramadan''', '''Ramzan''', '''Ramadhan''' ili '''Ramathan''') deveti je mjesec [[islamski kalendar|islamskog kalendara]],&lt;ref&gt;[[BBC]] - [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/practices/ramadan_1.shtml ''Religions''] Preuzeto 25. 7. 2012&lt;/ref&gt; i [[musliman]]i svijeta ga uzimaju za mjesec [[post]]a kako bi obilježili prvu objavu [[Kur'an]]a poslaniku [[Muhammed]]u, prema [[islam]]skom vjerovanju.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.globaltimes.cn/content/722486.shtml | title= Muslims worldwide start to observe Ramadan |work= The Global Times Online | year= 2012 |access-date= 28. 7. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://newsfeedresearcher.com/data/articles_w30_3/ramadan-muslims-fasting.html |title= The Muslim World Observes Ramadan |work= Power Text Solutions |year= 2012 |access-date= 28. 7. 2012 |archive-date= 11. 2. 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20210211042928/https://newsfeedresearcher.com/ |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Ramazanski post je četvrti od [[pet stubova islama]] ili islamskih šarta.&lt;ref name=&quot;BBC 2012&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/schools/religion/islam/ramadan.shtml|author=|title=''Schools - Religions''|publisher=BBC|access-date=25. 7. 2012|archive-date=27. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120827092420/http://www.bbc.co.uk/schools/religion/islam/ramadan.shtml|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mjesec traje 29–30 dana zavisno od vizualnih promatranja [[polumjesec]]a, prema informacijama iz brojnih [[hadis]]a.&lt;ref name=&quot;Bukhari&quot;&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html |title= Sahih Bukhari - Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 124. |first= AbdAllah-Muhammad |last= Bukhari-Ibn-Ismail |work= hadithcollection.com |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120613040509/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html |archive-date=13. 6. 2012 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Muslim&quot;&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10970-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2378.html |title= Sahih Muslim - Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2378. |first= Abul-Hussain |last= Muslim-Ibn-Habaj |work= hadithcollection.com |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130115170910/http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10970-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2378.html |archive-date=15. 1. 2013 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

Riječ Ramadan dolazi od arapskog korijena ''ramiḍa'' ili ''ar-ramaḍ,'' što znači spaljenost ili suhoća.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10952-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2391.html |title= Sahih Muslim - Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2391. |first= Abul-Hussain |last= Muslim-Ibn-Habaj |work= hadithcollection.com |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180612143146/http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10952-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2391.html |archive-date=12. 6. 2018 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Post je [[farz]] (obavezna dužnost) za odrasle muslimane, osim onih koji pate od bolesti, putuju, ili su stariji, trudni, majke koje doje, imaju [[dijabetes]] ili prolaze kroz menstrualni ciklus.&lt;ref&gt;Fasting (Al Siyam) - {{ar|الصيام}} - str. 18, el Bahay el Kholi, 1998&lt;/ref&gt; Post Ramazana je učinjen obaveznim tokom mjeseca [[Ša'ban]]a, u drugoj godini nakon što su muslimani migrirali iz [[Mekka|Mekke]] u [[Medina|Medinu]]. [[Fetva|Fetve]] su bile izdate koje opisuju da muslimani koji žive u regijama sa prirodnim fenomenima kao što su [[ponoćno sunce]] ili [[polarna noć]] trebaju pratiti vremensku zonu [[Mekka|Mekke]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/201201/ramadan.in.the.farthest.north.htm|title=Saudi Aramco World: Ramadan in the Farthest North|publisher=|access-date=16. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150204183609/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/201201/ramadan.in.the.farthest.north.htm|archive-date=4. 2. 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Posti se '''od [[zora|zore]] do [[zalazak sunca|zalaska Sunca]]''', a u tom periodu muslimani se ustežu konzumiranja hrane, pijenja [[tečnost]]i, [[pušenje|pušenja]], i sudjelovanja u seksualnim odnosima sa suprugom. Muslimanima je također naređeno da se suzdrže od grešnog ponašanja koje može negirati nagradu posta, kao što su lažan govor (uvrede, [[ogovaranje]], psovanje, laganje, itd.) i tuča/svađa.&lt;ref&gt;IslamQA, &quot;It is not permissible for one who is fasting to insult anyone&quot;, URL: http://islamqa.info/en/37658&lt;/ref&gt; Hrana i piće se serviraju dnevno, prije zore i nakon zalaska sunca.&lt;ref&gt;Islam, Andrew Egan - 2002 - page 24&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dubai - Page 189, Andrea Schulte-Peevers - 2010&lt;/ref&gt; Spiritualne nagrade (''thawab'') za post su, vjeruje se, također umnožene tokom mjeseca Ramazana.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html |title= Sahih Bukhari - Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 125. |first= AbdAllah-Muhammad |last= Bukhari-Ibn-Ismail |work= hadithcollection.com |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130115170845/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html |archive-date=15. 1. 2013 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; Post za muslimane tokom Ramazana obično sadržava povećan broj ''[[namaz]]a'' (molitva) i recitiranja [[Kur'an]]a.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.cmje.org/religious-texts/hadith/abudawud/006-sat.php |title= Sunan Abu-Dawud - (The Book of Prayer) - Detailed Injunctions about Ramadan, Hadith 1370 |first= Sulayman |last= [[Abu Dawud]]-Ibn-Ash'ath-AsSijisstani |work= Center for Muslim-Jewish Engagement of The University of Southern California |access-date= 25. 7. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2391-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-199.html |title= Sahih Bukhari - Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 199. |first= AbdAllah-Muhammad |last= Bukhari-Ibn-Ismail |work= hadithcollection.com |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130115170800/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2391-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-199.html |archive-date=15. 1. 2013 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;

== Važni datumi ==
Prvi i posljednji dan Ramazana određeni su [[Lunarni kalendar|lunarnim]] [[Islamski kalendar|islamskim kalendarom]].&lt;ref name=&quot;AlJazeera&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/04/ramadan-fasting-start-date-170427062743037.html|title=Ramadan to start May 27 or May 28|website=aljazeera.com/|access-date=27. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170427152830/http://www.aljazeera.com/news/2017/04/ramadan-fasting-start-date-170427062743037.html|archive-date=27. 4. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Početak ===
[[File:Ramadan100years1938-2037.png|thumb|Datumi početka ramazana između gregorijanskih godina 1938. i 2038; uključujući grešku na pretposljednjoj liniji. Ova tabela je zasnovana na neodređenoj varijanti islamskog kalendara i da, prema lokalnim običajima, mogu postojati razlike od jednog (ili čak dva) dana.''']]

Budući da se hilal, ili mlađak, obično javlja otprilike jedan dan nakon [[Mladi mjesec|mladog mjeseca]], muslimani obično mogu procijeniti početak Ramazana;&lt;ref&gt;[http://www.hilalsighting.org/papers/salman.pdf Hilal Sighting &amp; Islamic Dates: Issues and Solution Insha'Allaah] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090206015307/http://www.hilalsighting.org/papers/salman.pdf |date=6. 2. 2009 }}. Hilal Sighting Committee of North America ([http://www.hilalsighting.org/ website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831043652/http://www.hilalsighting.org/ |date=31. 8. 2009 }}). Retrieved 19 August 2009.&lt;/ref&gt; međutim, mnogi muslimani radije potvrde početak Ramazana direktnim vizuelnim posmatranjem polumjeseca.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html |title= Sahih Bukhari&amp;nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 124 |first= AbdAllah-Muhammad |last= Bukhari-Ibn-Ismail |work= hadithcollection.com |date= 28. 1. 2009 |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120613040509/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html |archive-date= 13. 6. 2012  }}&lt;/ref&gt;

=== Lejletul-kadr ===
{{glavni|Lejletul-kadr}}

Lejletul-kadr ({{Jez-ar|لیلة القدر}}) ili &quot;noć odredbe, noć snage/moći, noć vrijednosti, noć sudbine, ili noć mjera&quot; je noć u kojoj je po vjerovanju muslimana [[Kur'an]] prvi put poslan svijetu, a [[Muhammed]] je u njoj primio svoju prvu  objavu. Noć se smatra najsvetijom noći u godini.&lt;ref&gt;{{Cite book | last = Robinson | first = Neal | title = Islam: A Concise Introduction | publisher = Georgetown University Press | year = 1999 | location = Washington | isbn = 978-0-87840-224-3 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/islam00neal }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html |title= Sahih Bukhari&amp;nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 125 |first= AbdAllah-Muhammad |last= Ibn-Ismail-Bukhari |work= hadithcollection.com |access-date= 28. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130115170845/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html |archive-date= 15. 1. 2013  }}&lt;/ref&gt; Općenito se vjeruje da se to dogodilo jedne neparne noći tokom posljednjih deset dana Ramazana.

=== Ramazanski bajram ===
Praznik [[Ramazanski bajram|Ramazanskog bajrama]] ({{Jez-ar|عيد الفطر}}), koji označava kraj ramazana i početak mjeseca [[ševval]]a,&lt;ref name=&quot;Eid al-Fitr in the United States&quot;&gt;{{Cite web|title=Eid al-Fitr in the United States|url=https://www.timeanddate.com/holidays/us/eid-al-fitr|access-date=9. 5. 2021|website=www.timeanddate.com|language=en}}&lt;/ref&gt; narednog lunarnog mjeseca, proglašava se nakon što se uoči polumjesec mladog mjeseca ili nakon završetka tridesetodnevnog posta ako nije moguće vidjeti mjesec. Bajram slavi povratak prirodnijem raspoloženju (fitra) jela, pića i bračne intimnosti.&lt;ref name=EsinIslam&gt;{{cite web |url= http://www.esinislam.com/Articles201009/WritersArticles_AdilSalahi_0911.htm |title= Ruling on Voluntary Fasting After The Month of Ramadan: Eid Day(s) And Ash-Shawaal |work= EsinIslam, Arab News &amp; Information&amp;nbsp;– By Adil Salahi |date= 11. 9. 2010 |access-date= 23. 5. 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160527052712/http://www.esinislam.com/Articles201009/WritersArticles_AdilSalahi_0911.htm |archive-date= 27. 5. 2016  }}&lt;/ref&gt;

== Vjerske prakse ==
[[File:Ramazan with the poor.jpg|thumb|[[Azim Azimzade]]. Ramazan siromašnih, 1938.]]

Uobičajena praksa je postiti od zore do zalaska sunca. Predzorni obrok prije posta naziva se [[sehur]], dok se obrok na zalasku sunca koji prekida post naziva [[iftar]].&lt;ref name=&quot;Eid al-Fitr in the United States&quot;/&gt;

Muslimani posvećuju više vremena molitvi i djelima dobročinstva, nastojeći poboljšati svoju samodisciplinu, motivisani hadisom:&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sunnah.com/bukhari/30/|title=Book of Fasting&amp;nbsp;– Sahih al-Bukhari&amp;nbsp;– Sunnah.com&amp;nbsp;– Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|access-date=16. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610105330/http://sunnah.com/bukhari/30|archive-date=10. 6. 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hadithcollection.com/.../10999-sahih-muslim-book-006-hadith-number%20-2361.html|title=Sahih Muslim Book 006, Hadith Number 2361.|work=Hadith Collection|access-date=16. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604202311/http://www.hadithcollection.com/.../10999-sahih-muslim-book-006-hadith-number%20-2361.html|archive-date=4. 6. 2015}}&lt;/ref&gt; &quot;Kada dođe ramazan, otvore se džennetska vrata, zatvore se džehennemska vrata i šejtani se stave u okove!.&quot;&lt;ref name=EsinIslam/&gt;

=== Post ===
{{glavni|Ramazanski post}}[[Datoteka:Ramadan Dinner 2005-11-07.jpg|mini|desno|Ramazanska večera, ''[[iftar]]'']]

Svakom punoljetnom, fizički i mentalno zdravom muslimanu i muslimanki, [[farz]] (obaveza) je postiti. Međutim, ima slučajeva kada određene osobe ne moraju postiti uz Ramazan, iako ispunjavaju navedene uvjete. To su teži bolesnici, putnici, trudnice, kao i žene koje doje djecu, ako će im post štetiti zdravlju. Ove osobe napostit će dan za dan, kada im se za to ukaže prilika. Sasvim oronuli starci i starice i bolesnici kod kojih nema izgleda za ozdravljenje ne moraju napostiti propuštene dane posta, nego će za svaki dan podijeliti [[fidja|fidju]], ako im to materijalne mogućnosti dozvoljavaju. Fidja je jednodnevna hrana za osobu. Žene koje su u hajzu ([[Menstrualni ciklus|mjesečnica]]) i nifasu ([[babine]], period od 40 dana nakon poroda), ne smiju postiti niti klanjati. Propuštene dane posta će kasnije dan za danom napostiti, dok namaze koji su im prošli nisu dužne klanjati. Jelo, piće, pušenje i spolno općenje poništavaju post. Međutim, ako onaj koji posti nešto pojede iz zaborava, post mu neće biti poništen ako odmah prestane to činiti, ili ako ga neko upozori na to. Ali, ako je svjestan da posti, pa slučajno, proguta malo vode prilikom uzimanja abdesta ili gusula, post će mu biti pokvaren, te taj dan mora napostiti. Ko se svjesno i namjerno omrsi (pojede ili popije nešto) bez opravdanog razloga, on mora napostiti taj dan, i još, kao kaznu, 60 dana neprekidno postiti. U slučaju da ne mogne toliko dana neprestano postiti, podijelit će za svaki dan po jednu fidju. Ovo se zove [[keffaret]]. Dovoljan je jedan keffaret za više &quot;prekršaja&quot; tokom posta. Dužnost je napostiti samo ''dan za dan'', ako se nešto pojede od čega se ne osjeća nikakva slast, kao naprimjer sirova [[riža]], sirova [[pšenica]], tijesto, [[papir]] i slično. Zatim, ako se proguta malo vode iz neopreznosti, prilikom uzimanja [[abdest]]a ili gusula, ili ako određena osoba nije postila iz opravdanog razloga (putnik, bolesnik, trudnica i dojilja).

=== Sehur ===
{{Glavni|Sehur}}
[[File:Iftar in Istanbul Turkey.jpg|thumb|upright|''Iftar'' u [[Sultan Ahmedova džamija (Istanbul)|Sultan Ahmedovoj džamiji]] u [[Istanbul]]u]]

Svaki dan prije zore muslimani drže predposni obrok koji se zove sehur. Nakon kratkog zaustavljanja prije zore, muslimani počinju prvu molitvu dana, [[Sabah-namaz|sabah]].&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10921-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2415.html |title= Sahih Muslim&amp;nbsp;– Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2415 |first= Abul-Hussain |last= Muslim-Ibn-Habaj |work= hadithcollection.com |year= 2009 |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130115170800/http://www.hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10921-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2415.html |archive-date= 15. 1. 2013  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2446-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-144.html |title= Sahih Bukhari&amp;nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 144 |first= AbdAllah-Muhammad |last= Ibn-Ismail-Bukhari |work= hadithcollection.com |year= 2009 |access-date= 25. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130115170927/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2446-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-144.html |archive-date= 15. 1. 2013  }}&lt;/ref&gt;

=== Iftar ===
{{Glavni|Iftar}}
Po zalasku sunca, porodice prekidaju post iftarom, tradicionalno otvarajući obrok jedući [[Hurma|hurme]], u znak sjećanja na Muhammedovu praksu prekida posta sa jednom, tri ili pet hurmi.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Oxford dictionary of Islam|date=2003|publisher=Oxford University Press|others=Esposito, John L.|isbn=0-19-512558-4|location=New York|oclc=50280143|url-access=registration|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Indrayani|first=Suharti|date=2018|title=How do Muslims consume dates?|url=http://www.pjmhsonline.com/2018/oct_dec/pdf/1732.pdf|journal=Pakistani Journal of Medical and Health Sciences|volume=12|pages=1732–1743|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728134336/http://www.pjmhsonline.com/2018/oct_dec/pdf/1732.pdf|archive-date=28. 7. 2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Zatim odlaze da klanjaju [[Akšam-namaz|Akšam]], četvrti od pet dnevnih namaza, nakon čega se služi glavni obrok.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.mysanantonio.com/news/Muslims_fast_and_feast_as_Ramadan_begins.html?showFullArticle=y |title=Muslims fast and feast as Ramadan begins |first=Melissa |last=Fletcher Stoeltje |date=22. 8. 2009 |access-date=22. 7. 2012 |work=[[San Antonio Express-News]]}}&lt;/ref&gt;

Na iftarima su česta druženja, uglavnom na bazi švedskog stola. Ističu se tradicionalna jela, uključujući tradicionalne deserte, posebno one koji se prave samo za vrijeme Ramazana. Voda je obično piće po izboru, ali sok ili limunada su također karakteristični, kao i čaj.&lt;ref name=&quot;dieticiannour&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.todaysdietitian.com/newarchives/072709p56.shtml |title=Understanding Muslim Fasting Practices |first1=Dr. Nour |last1=El-Zibdeh |work=todaysdietitian.com |access-date=25. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120731172803/http://www.todaysdietitian.com/newarchives/072709p56.shtml |archive-date=31. 7. 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Vremenom je praksa iftara evoluirala u bankete koji mogu primiti stotine ili čak hiljade gostiju.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://articles.sun-sentinel.com/2010-08-08/news/fl-ramadan-food-20100808_1_iftar-fasting-muslims-hail |title=Ramadan: Muslims feast and fast during holy month |first=James D. |last=Davis |date=8. 8. 2010 |access-date=22. 7. 2012 |work=[[South Florida Sun-Sentinel]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706233740/http://articles.sun-sentinel.com/2010-08-08/news/fl-ramadan-food-20100808_1_iftar-fasting-muslims-hail |archive-date=6. 7. 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Velika džamija šeika Zajeda u [[Abu Dhabi|Abu Dabiju]], najveća džamija u [[Ujedinjeni Arapski Emirati|UAE]], hrani do trideset hiljada ljudi svake noći.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Abu Dhabi's Grand Mosque feeds 30,000 during Ramadan |url=https://www.euronews.com/2019/05/10/abu-dhabi-s-grand-mosque-feeds-30-000-during-ramadan |access-date=11. 5. 2019 |agency=Euro News |publisher=euronews.com |date=10. 5. 2019}}&lt;/ref&gt; Oko dvanaest hiljada ljudi prisustvuje iftaru u hramu Imam Reza u Mešhadu.

=== Dobročinstva ===
{{Glavni|Zekat|Sadaka}}
[[File:Men praying in Afghanistan.jpg|thumb|Muškarci koji se mole za vrijeme Ramazana u Alijevoj džamiji ili &quot;Plavoj džamiji&quot; u [[Mazar-i Šarif]], [[Afganistan]]]]
[[File:Dan Hadani collection (990040387050205171).jpg|thumb|alt=Molitva tokom ramazana 1996. na [[Brdo hrama|Brdu hrama]] u [[Jerusalem]]u]]

Zekat, koji se često prevodi kao &quot;''čišćenje, rast, napredovanje''&quot;, je fiksni postotak prihoda koji vjernik mora dati siromašnima; praksa je obavezna kao jedan od stubova islama. Muslimani vjeruju da su dobra djela bolje nagrađena tokom Ramazana nego u bilo koje drugo doba godine; shodno tome, mnogi muslimani doniraju veći dio – ili čak cijeli – godišnji zekat tokom ovog mjeseca.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Why Ramadan Generates Millions in Charitable Giving Every Year |work=The New York Times |date=29. 4. 2022 |url=https://www.nytimes.com/2022/04/29/nyregion/ramadan-charitable-giving.html |access-date=22. 11. 2023 |last1=Stack |first1=Liam }}&lt;/ref&gt;

=== Noćni namaz ===
{{Glavni|Teravih-namaz}}
Teravija ({{Jez-ar|تراويح}}) su dodatne noćne molitve koje se obavljaju tokom mjeseca Ramazana. Suprotno uvriježenom mišljenju, oni nisu obavezni.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.islamhelpline.com/qa/tarawih-prayer-nafl-or-sunnah|title=Tarawih Prayer a Nafl or Sunnah|access-date=16. 6. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151118190826/http://www.islamhelpline.com/qa/tarawih-prayer-nafl-or-sunnah|archive-date=18. 11. 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Učenje Kur'ana ===
Muslimani se ohrabruju da čitaju cijeli Kur'an, koji se sastoji od trideset džuzova (odjeljaka), tokom trideset dana Ramazana. Neki muslimani uključuju recitaciju jednog džuza u svaku od trideset teravija koje se održavaju tokom mjeseca.

=== Itikaf ===
{{Glavni|Itikaf}}
Za ramazan je vezana još jedna dužnost koja spada u ''sunneti-kifaje'', a to je [[itikaf]]. Ova dužnost obavlja se na taj način što se deset zadnjih dana Ramazana provede u ibadetu. To se čini obično u džamiji. Itikaf počinje dvadesetog dana Ramazana poslije ikindije, a završava se pred [[iftar]] posljednjeg dana Ramazana. Ako ovu dužnost obavi makar jedna osoba u jednom mjestu, onda ta dužnost spada sa ostalih građana. A ako je ne obavi niko u jednom mjestu, onda su svi muslimani tog mjesta propustili jedan važan sunnet. [[Itikaf]] obično obavlja jedna ili dvije osobe koje znaju lijepo i pravilno učiti [[Kur'an]], a uz to imaju lijepo vladanje. Ne smiju izlaziti iz džamije, osim u iznimnim slučajevima, kao što su npr. uzimanje abdesta ili gusula, ili obavljanje prirodne nužde. Bolje je da dvije osobe budu u itikafu, jer dok jedna spava, druga će bdjeti i ibadet činiti, tako da se za tih deset dana ibadet nikako ne prekida. [[Muhammed]] je ibadet sam obavljao. Iz toga se zaključuje važnost i časnost dužnosti.

=== Vitre ===
[[Vadžib]] je svakom imućnom muslimanu i muslimanki dati sadakai-fitr za sebe i za svoju malodobnu djecu. Visina sadakai-fitra u naravi iznosi 1&amp;nbsp;kg i 67 dkg pšenice, ili dvostruka količina (3,33&amp;nbsp;kg) ječma, hurmi, rezačija ili [[sir]]a. Uglavnom, to nije ništa drugo nego jednodnevna hrana za jednu osobu, pa nije potrebno polemisati o visini sadakai-fitra. Sam obveznik može odredit njen iznos u novcu na taj način što će izračunati koliko mu je potrebno za jednodnevnu hranu. Sadakai-fitr se daje siromašnim muslimanima i muslimankama, a prvenstveno siromašnoj rodbini i komšijama. Međutim, tu sadaku nije dozvoljeno davati rodbini u uzlaznoj i silaznoj liniji: roditeljima i njihovim roditeljima, zatim djeci, unučadima i praunučadima. Svakako, najbolje je dati sadakai-fitr za potrebe islamske zajednice. Sadakai-fitr se obično daje krajem Ramazana do pred klanjanje [[Bajram-namaz]]a. Ako se ne podijeli u to vrijeme, nego poslije Bajram-namaza, onda to više ne spada u sadakai-fitr nego u običnu sadaku.

== Kulturne prakse ==
[[File:Sutakabab.JPG|thumb|Prodavač [[kebab]]a na pijaci [[Chowk Bazaar]], [[iftar]] u starom dijelu [[Dhaka|Dhake]]. Chowk Bazaar poznat je po svojoj pijaci Iftar iz mogulskog doba.]]

U nekim islamskim zemljama, svjetla (fanusi) se vješaju na javnim trgovima i gradskim ulicama,&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://abcnews.go.com/International/slideshow/muslims-begin-fasting-start-ramadan-holy-month-16822614 |title= Muslims begin fasting for Ramadan|work= [[ABC News (United States)|ABC News]] |date= 18. 7. 2012 |access-date= 6. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120721093053/https://abcnews.go.com/International/slideshow/muslims-begin-fasting-start-ramadan-holy-month-16822614 |archive-date=21. 7. 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-spirit-of-ramadan-is-here-but-why-is-it-still-so-dark |title= The spirit of Ramadan is here, but why is it still so dark? |author= Taryam Al Subaihi |date= 29. 7. 2012 |work= The National |access-date= 30. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120731232232/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-spirit-of-ramadan-is-here-but-why-is-it-still-so-dark |archive-date= 31. 7. 2012 |url-status= dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://shine.yahoo.com/decorate-ramadan-175400368.html |title= How to decorate for Ramadan |first= Sylvia |last= Cochran |work= Yahoo-Shine|date= 8. 8. 2011 |access-date= 6. 8. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130115184556/http://shine.yahoo.com/decorate-ramadan-175400368.html |archive-date=15. 1. 2013 }}&lt;/ref&gt; tradicija za koju se vjeruje da je nastala tokom [[Fatimidski halifat|Fatimidskog kalifata]], gdje su vladavinu kalifa [[el-Mu'izz li-Din Allah]]a slavili ljudi koji su nosili lampione.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://english.alarabiya.net/en/features/features/2015/06/19/Ramadan-is-here-light-up-your-lanterns.html |title=How did the Ramadan lantern become a symbol of the holy month? |last=Harrison |first=Peter |date=9. 6. 2016 |work=[[Al Arabiya]] |access-date=6. 5. 2019 }}{{Dead link|date=august 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

Stara tradicija Stare [[Dhaka|Dhake]], je da tokom vremena sehura grupe ljudi pjevaju [[Kasida|kaside]] kako bi probudile muslimane u susjedstvu.&lt;ref name=bpedia&gt;{{cite web|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5. 5. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/5/6/ramadan-south-asias-dying-traditions-on-waking-up-the-faithful|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|title=The fading Qasida tradition in Bangladesh|author1=Maqbool, Majid|author2=Mahmud, Faisal|author3=Pathak, Nilima|date=6. 5. 2021}}&lt;/ref&gt; [[Chowk Bazaar]] je mjesto od velikog značaja u bengalskoj kulturi tokom Ramazana. Shahi jilapi je jedinstvena delicija sa iftarske pijace Chowk Bazaar, popularna zbog svoje veličine.

Na ostrvu [[Java (ostrvo)|Java]], mnogi vjernici se kupaju u svetim izvorima kako bi se pripremili za post, ritual poznat kao Padusan.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=http://jakartaglobe.id/vision/this-is-how-indonesia-welcomes-ramadan |title=This Is How Indonesia Welcomes Ramadan |date=4. 5. 2019 |work=[[Jakarta Globe]] |access-date=6. 5. 2019 |archive-date=11. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240411011740/http://jakartaglobe.id/vision/this-is-how-indonesia-welcomes-ramadan|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Grad [[Semarang]] obilježava početak Ramazana Dugderan karnevalom, koji uključuje paradiranje warak ngendoga, hibridnog stvorenja konja i zmaja, navodno inspirisanog Burakom.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.matasejarah.com/2016/07/tradisi-dugderan-di-kota-semarang.html |title=Tradisi Dugderan di Kota Semarang|work=Mata Sejarah |access-date=18. 3. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170412143319/http://www.matasejarah.com/2016/07/tradisi-dugderan-di-kota-semarang.html |archive-date=12. 4. 2017  |language=id |last1=Sejarah |first1=Mata }}&lt;/ref&gt; U glavnom gradu [[Jakarta|Jakarti]], koji je pod utjecajem [[Kina|Kine]], petarde se široko koriste za proslavu Ramazana, iako su službeno ilegalne.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2000/12/19/world/jakarta-journal-it-s-ramadan-school-is-out-quick-the-earplugs.html |title=Jakarta Journal; It's Ramadan. School Is Out. Quick, the Earplugs! |last=Sims |first=Calvin |date=19. 12. 2000 |work=[[The New York Times]] |access-date=6. 5. 2019 |issn=0362-4331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506171434/https://www.nytimes.com/2000/12/19/world/jakarta-journal-it-s-ramadan-school-is-out-quick-the-earplugs.html |archive-date=6. 5. 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Pred kraj Ramazana, većina zaposlenika prima jednomjesečni bonus poznat kao Tunjangan Hari Raya.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://emerhub.com/indonesia/thr/ |title=Understanding the Religious Holiday Allowance THR in Indonesia |date=6. 12. 2018 |website=Emerhub |access-date=6. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506171442/https://emerhub.com/indonesia/thr/ |archive-date=6. 5. 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Određene vrste hrane posebno su popularne tokom Ramazana, poput velike govedine ili bivola u [[Aceh]]u i puževa u Centralnoj Javi.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.thejakartapost.com/news/2014/07/07/on-hunt-delectable-snacks.html |title=On the hunt for delectable snacks |last1=Maryono |first1=Agus |date=7. 7. 2014 |work=[[The Jakarta Post]] |access-date=6. 5. 2019 |last2=Endi |first2=Severianus |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506171437/https://www.thejakartapost.com/news/2014/07/07/on-hunt-delectable-snacks.html |archive-date=6. 5. 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Iftar se svake večeri najavljuje udaranjem u [[bedug]], ogromni bubanj, u džamiji.&lt;ref&gt;{{Cite news |url=https://www.khaleejtimes.com/ramadan-2016/ramadan-news/diverse-traditions-that-welcome-the-holy-month-in-indonesia |title=Diverse traditions that welcome the holy month in Indonesia |last=Saifudeen |first=Yousuf |date=12. 6. 2016 |work=[[Khaleej Times]] |access-date=6. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190506171433/https://www.khaleejtimes.com/ramadan-2016/ramadan-news/diverse-traditions-that-welcome-the-holy-month-in-indonesia |archive-date=6. 5. 2019 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Uobičajeni pozdravi tokom Ramazana uključuju Bajram Šerif Mubarek Olsun, Ramazan mubarek i Ramazan karim, što znači (imati) &quot;blagoslovljen Ramazan&quot; i &quot;velikodušan Ramazan&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.huffingtonpost.com/2015/06/15/ramadan-2015-facts-dates_n_7554256.html Ramadan 2015: Facts, History, Dates, Greeting And Rules About The Muslim Fast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710084438/http://www.huffingtonpost.com/2015/06/15/ramadan-2015-facts-dates_n_7554256.html |date=10. 7. 2015 }}, [[Huffington Post]], 15 June 2015&lt;/ref&gt;

Tokom Ramazana na [[Bliski istok|Bliskom istoku]], mesaharati udara u bubanj po susjedstvu kako bi probudio ljude da jedu sehur.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=El-Shamma |first=Mohammed |date=6. 5. 2019 |title=Mesaharati: An ancient career fights extinction in digital age |url=https://www.arabnews.com/node/1493021/middle-east |access-date=23. 3. 2024 |website=Arab News |language=en}}&lt;/ref&gt; Slično tome, u jugoistočnoj Aziji, kentongan prorezni bubanj se koristi u istu svrhu.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23. 4. 2020 |title=Ramadan 2020: Unique and bizarre Ramzan practices |url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/ramadan-2020-unique-and-bizarre-ramzan-practices-around-the-world/story-QHSy9bUPdvE5XBVjOBjgsM.html |access-date=23. 3. 2024 |website=Hindustan Times |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ramazan privlači značajan porast gledanosti [[Televizija|televizije]], jer se uobičajeni udarni termini poklapaju s iftarom, a obično se produžuju u kasne noćne sate kako bi se poklopili sa sehurom. Emiteri u arapskom svijetu tradicionalno premijerno emituju serijske drame poznate kao musalsal tokom Ramazana; slične su stilu latinoameričkim telenovelama i obično traju oko 30 epizoda, tako da se prikazuju tokom cijelog mjeseca.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Why Ramadan is a TV executive's dream in the Middle East |url=https://www.cbc.ca/radio/tapestry/ramadan-tradition-tv-1.6811096 |access-date=11. 1. 2024 |website=CBC Radio}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=17. 7. 2012 |title=Ramadan TV: Your ultimate guide to the best of the month's television programmes |url=https://gulfnews.com/entertainment/tv/ramadan-tv-your-ultimate-guide-to-the-best-of-the-months-television-programmes-1.1050028 |access-date=11. 3. 2024 |website=gulfnews.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nyt-iton2&quot;&gt;{{cite web |date=23. 11. 2003 |title=Ideas &amp; Trends: Ramadan Nights; Traditions Old (Fasting) and New (Soap Operas) |url=https://www.nytimes.com/2003/11/23/weekinreview/ideas-trends-ramadan-nights-traditions-old-fasting-and-new-soap-operas.html |work=New York Times}}&lt;/ref&gt; Oglašivači u regiji smatraju da je Ramazan uporediv sa [[Super Bowl]]om na američkoj televiziji u smislu utjecaja i važnosti; cijena 30-sekundne reklame u udarnom terminu tokom Ramazana obično je više nego dvostruko veća od uobičajene.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Carrington |first=Daisy |date=29. 7. 2013 |title=Ramadan acts as 'Super Bowl for adverts' in the Middle East |url=https://www.cnn.com/2013/07/29/world/meast/ramadan-television-adverts/index.html |access-date=11. 3. 2024 |website=CNN |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gn-rtv2&quot;&gt;{{cite web |date=17. 7. 2012 |title=Ramadan TV: Your ultimate guide to the best of the month's television programmes |url=http://gulfnews.com/arts-entertainment/television/ramadan-tv-your-ultimate-guide-to-the-best-of-the-month-s-television-programmes-1.1050028 |publisher=Gulf News}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery
|File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Oproep tot het gebed op vrijdag via de trom bij de moskee Tulehu TMnr 20018271.jpg|Udaranje beduga u [[Indonezija|Indoneziji]]
|File:هلال رمضان.jpg|Ukrašena i osvijetljena statua polumjeseca u [[Jordan]]u
|File:زينة رمضان في أسواق القدس.jpg|Ramazan u Starom dijelu [[Jerusalem]]a
|File:Lanterns from below.JPG|Fanous dekoracije u [[Cairo|Cairu]]
|Ramadan Home Decorations.jpg|Ramazanske dekoracije za dom u [[Ujedinjeni Arapski Emirati|UAE]]
}}

== Također pogledajte ==
* [[Ramazanski post]]

== Napomene ==
{{Refspisak|grupa=n}}

== Reference ==
{{Refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Ramadan}}
{{Wikivoyage|Travelling during Ramadan}}
* [http://www.onislam.net/english/shariah/hadith/hadith-collections/463297-15-hadiths-about-ramadan.html 15 Hadiths on Ramadan]
* [https://web.archive.org/web/20140628233042/http://www.whatdateis.info/muslim-holidays/ramadan/ Ramadan Dates Till 2022]
* [https://web.archive.org/web/20150515011523/http://www.nestle-family.com/my%2Dramadan/ramadan%2Darticles/english/ Articles on Ramadan]
* [http://www.haqislam.org/articles/ramadan/ Ramadan Articles &amp; Resources]
* [https://web.archive.org/web/20110723101218/http://presstv.com/Program/141715.html Ramadan] ([[PressTV]] video)
* [http://www.islamfrominside.com/Pages/Articles/Fast%20until%20the%20night%20%28Ramadan%29.html Purpose of Fasting in Islam: &quot;And Fast Until The Onset Of Night&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250111115513/http://www.islamfrominside.com/Pages/Articles/Fast%20until%20the%20night%20(Ramadan).html |date=11. 1. 2025 }}
* [http://www.theholidayspot.com/ramadan/ Ramadan Customs, Observance and Practices]

{{Islamski kalendar}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ramazan]]</text>
      <sha1>qdmur4mmpp3792dj58l2e93mhmf04bf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fridtjof Nansen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14859</id>
    <revision>
      <id>3926268</id>
      <parentid>3617746</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1997" sha1="5fiozwj3yr60ewuo9rn2ekf5lsgahai" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Fridtjof  Nansen
| slika            =Nansen.jpg
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1861|10|10}}
|mjesto_rođenja     =Store-Froen, Norveška
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1930|5|13|1861|10|10}}
| mjesto_smrti       = Lysaker, Norveška
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Fridtjof Nansen''' (Store-Froen kod [[Oslo|Osla]], [[10. oktobar]] [[1861]]. - [[Lysaker]], [[13. maj]] [[1930]].), [[Norveška|norveški]] istraživač, [[zoolog]] i diplomat.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Fridtjof-Nansen|title=Fridtjof Nansen {{!}} Biography, Accomplishments, &amp; Facts {{!}} Britannica|date=9. 5. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=27. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;

Godine [[1888]]. Nansen je bio prvi koji je na psećim sankama istražio unutrašnjost [[Grenland]]a. [[Sjeverno polarno more]] je istraživao od [[1893]]-[[1896]]. Dobitnik je [[Nobelova nagrada za mir|Nobelove nagrade za mir]] [[1922]]. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1922/nansen/biographical/|title=The Nobel Peace Prize 1922|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=27. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; Pridonio je potpisivanju ženevskog protokola o izbjeglicama za koje je uvedena putovnica nazvana njegovim imenom ''Nansen-putovnica''. Na čelu Visokog povjerenstva za izbjeglice koje je vodio, zbrinuo je na stotine hiljada izbjeglica.

Umro je [[13. maj]]a [[1930]]. godine u [[Lysaker]]u.

{{Wikicitat|Fridtjof Nansen}}
{{Commons|Fridtjof Nansen}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Nobelova nagrada za mir}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Nansen, Fridtjof}}
[[Kategorija:Norveški istraživači]]
[[Kategorija:Norveški političari]]
[[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za mir]]
[[Kategorija:Rođeni 1861.]]
[[Kategorija:Umrli 1930.]]</text>
      <sha1>5fiozwj3yr60ewuo9rn2ekf5lsgahai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vojska Republike Srpske</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14866</id>
    <revision>
      <id>3925862</id>
      <parentid>3922326</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:49:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13170" sha1="hu9hby7cnk9bs8l32wxxct3pkrky40f" xml:space="preserve">{{Infokutija nacionalna vojska
| naziv                                   = Vojska Republike Srpske
| slika                                   = Emblem of the Army of Republika Srpska.svg
| veličina_slike                          = 250 px
| opis_slike                              = 
| država                                  = {{ZD|Republika Srpska}} [[Republika Srpska (1992–1995)|Republika Srpska]]
| utemeljena                              = 12. maj 1992.
| grane                                   = Kopnena vojska&lt;br&gt;[[Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Republike Srpske]]
| štab                                    = 
| vrhovni komadant                        = [[Radovan Karadžić]] (1992–1996)
| načelnik štaba                          = [[Ratko Mladić]] (1992–1996)
| ministar odbrane                        = 
| vojno sposobni                          = od 18 god.
| broj raspoloživih za vojnu službu       = 
| broj sposobnih za vojnu službu          = 
| broj godišnje stasalih za vojnu službu  = 
| aktivan sastav                          = 
| rezervni sastav                         = 
| vojni budžet                            = 
| procent BDP-a                           = 
| domaći proizvođači                      = 
| strani dobavljači                       = 
| ukinuta                                 = 1. decembar 2005. ([[Oružane snage Bosne i Hercegovine|OSBiH]])
| podrucje_djelovanja                     = [[Republika Bosna i Hercegovina]]
}}
'''Vojska Republike Srpske''' ('''VRS''') bila je oružana snaga [[Republika Srpska|Republike Srpske]] od 12. maja 1992. do 1. decembra 2005. Za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala je kao [[Paravojska|paravojna organizacija]] samoproglašene međunarodno nepriznate paradržave [[Republika Srpska (1992–1995)|Republike Srpske]]. Nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] 14. decembra 1995. Republika Srpska postala je [[Administrativna jedinica|entitet]] [[Administrativna podjela Bosne i Hercegovine|unutar Bosne i Hercegovine]], a VRS samim tim i službena vojska tog entiteta. Naslijedila je tadašnju [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavensku narodnu armiju]] (JNA), raspoređenu na teritoriji BiH, u vojnom kadru, infrastrukturi i naoružanju.

Aktivna tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|ratu u Bosni i Hercegovini]] od 1992. do 1995, Vojska RS-a pod komandom generala [[Ratko Mladić|Ratka Mladića]] postala je najsposobnija vojna sila na prostoru [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|bivše Jugoslavije]], kao i jedna od najomraženijih vojski na svijetu.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;Balkan Battlegrounds Vol.1, str. 141.&lt;/ref&gt; Nakon rata nastavila je postojati kao oružana snaga Republike Srpske, sve do decembra 2005. kada je integrirana u [[Oružane snage Bosne i Hercegovine]]. Tokom rata, VRS izvela je nekoliko velikih operacija, uključujući [[Operacija &quot;Koridor&quot;|Operaciju Koridor 92]], [[Operacija &quot;Vrbas '92&quot;|Vrbas '92]], [[Operacija &quot;Lukavac '93&quot;|Lukavac]] [[Operacija &quot;Lukavac '93&quot;|'93]], [[Operacija Štit '94|Štit '94]] i [[Operacija &quot;Pauk&quot;|Pauk]]; Vojska je također učestvovala u [[Opsada Sarajeva|opsadi Sarajeva]], najdužoj opsadi glavnog grada u modernoj historiji, kao i u [[Genocid u Srebrenici|genocidu u Srebrenici]].&lt;ref name=&quot;Building Desctruction/Damage&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.sah.org/publications/sah-blog/blog-detail/sah-blog/2022/07/08/a-city-that-doesn-t-forget-sarajevo-thirty-years-after-the-war|title=A City that Doesn't Forget: Sarajevo Thirty Years after the War|last1=Al-Bayati|first1=Sundus|website=Society of Architectural Historians|access-date=16. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; Veći dio ratnog rukovodstva VRS-a bio je optužen ili osuđen pred [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju]] (MKSJ) za [[genocid]], [[Zločini protiv čovječnosti|zločine protiv čovječnosti]] i [[Ratni zločin|ratne zločine]], uključujući etnički progon, ubistva, istrebljenje, deportacije i prisilno premještanje nesrpskog stanovništva, terorisanje i protivpravne napade na civile i uzimanje talaca.

Od 1. decembra 2005. nakon reforme [[Ministarstvo odbrane Bosne i Hercegovine|odbrane u BiH]], VRS je integrisana u sastav [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga Bosne i Hercegovine]] i nastavlja tradiciju kroz Srpski puk unutar OSBiH.

== Historija ==

[[Datoteka:960228-A-5792S-005 - Serbian officer shows U.S. soldiers a towed ZiS-3 anti-tank gun.jpg|thumb|Protiv-oklopni top [[ZiS-3]].]]
===Osnivanje===
Krajem 1991. godine bilo je sasvim izgledno da će se [[Bosna i Hercegovina]] ocijepiti od tadašnje [[SFRJ]]. Ovakva ideja nije bila prihvaćena od strane srpskih političara u [[BIH]], kao i od većine bosanskih Srba. Vojni vrh [[JNA]] na čelu s [[Veljko Kadijević|Veljkom Kadijevićem]] i [[Blagoje Adžić|Blagojem Adžićem]] je postepeno naoružavao vojna krila srpskih stranaka u BiH. Kako bi odvajanjem BiH od ostatka tadašnje Jugoslavije JNA postala suvišna i strana vojna sila, ona bi se morala povući s teritorije novopriznate i nezavisne države [[RBiH|Republike Bosne i Hercegovine]]. Kako su bosanski Srbi zapravo još vjerovali u ideju [[SFRJ]] i [[JNA]] kao njene vojne sile, nisu vjerovali u novu državu Bosnu i Hercegovinu na osnovu čega je iz dijelova JNA na području Bosne i Hercegovine 12. maja 1992. formirana nova vojska pod nazivom '''Vojska Republike Srpske''' odlukom Narodne skupštine Srpske Republike Bosne i Hercegovine. Štab bivšeg banjalučkog korpusa JNA je preimenovan u štab VRS-a. Sjedište štaba je bilo na [[Pale (Republika Srpska)|Palama]].

===1992.===
Prve vojne operacija VRS je vršila u području Bosanske Posavine s ciljem zaposjedanja koridora i spajanje fizički odvojenih teritorija Republike Srpske. Ova operacija poznata je pod nazivom [[Operacija Koridor]] i trajala je od 7. juna do 26. juna 1992. kada su srpske snage zauzele gradove [[Bosanski Brod]], [[Bosanski Šamac|Šamac]], [[Derventa|Derventu]], [[Brčko]], [[Odžak]] i [[Modriča|Modriču]]. Daljnje operacije VRS je vršila s ciljem zauzimanja glavnog grada RBIH [[Sarajevo|Sarajeva]], što je bilo bezuspješno, ali su grad okružili i vršili iscrpljujuće artiljerijske napade po gradu. Zauzimanjem teritorija i gradova po istočnoj Bosni, srpske snage vrše etnička čišćenja i masovna protjerivanja nesrpskog stanovništva s toga područja.&lt;ref name=&quot;Arhivirana kopija&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.camo.ch/teme/odbrana-rbih/ratna-hronika-92-95/ |title=Arhivirana kopija |access-date=28. 3. 2015 |archive-date=30. 3. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150330031216/http://www.camo.ch/teme/odbrana-rbih/ratna-hronika-92-95/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tokom [[1992.]] godine snage VRS zaposjedaju veliku teritoriju na području istočne Bosne, istočne Hercegovine, banjalučke regije, Bosanske Posavine i zapadne Bosne, a gradove [[Sarajevo]], [[Goražde]], [[Srebrenica]], [[Žepa (Rogatica)|Žepa]], [[Bihać]] stavljaju pod opsadu.

===1993.===
Početkom 1993. godine VRS vrši intenzivirane napade na području istočne Bosne i Posavine. U martu 1993. VRS pokreće ofenzivu s oklopnim snagama kod mjesta Karuše, s ciljem ovladavanja komunikacije Teslić-Doboj. Ova operacija nosila je kodni naziv &quot;Posljednja šansa&quot;, te je urodila velikim porazom. Tokom 1993. dolazi do sukoba između Hrvata i Bošnjaka u Hercegovini, u vrijeme čega srpske snage zauzimaju općinu [[Trnovo (Republika Srpska)|Trnovo]] i probijaju linije Armije RBIH na području [[Igman]]a tokom operacije Lukavac 93. 15. novembra VRS pokreće ofanzivu prema Olovu što je završilo bezuspješno.&lt;ref name=&quot;Arhivirana kopija&quot;/&gt;

===1994.===
1994. VRS je vršile velike i intenzivne napade na enklave Bihać i Goražde. Bihać je VRS napadala tokom februarske ofanzive s brda Grabež, kasnije zajedno sa snagama AP ZB iz pravca Velike Kladuše. Goražde su srpske snage napadale tokom aprila, te su gotovo napredovale do centra grada, ali je njihov proboj kasnije zaustavljen. Prilikom kršenja zone zabrane leta, srpskim snagama su oborena 4 borbena aviona od strane [[NATO]]-a.

===1995.===
Početak 1995. godine je bio obilježen velikim vojnim operacijama usmjerenim protiv VRS-a. 23. marta [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armija RBIH]] u [[Operacija &quot;Vlašić&quot;|Operaciji ''Vlašić'']] zauzima planinu [[Vlašić]]. Uslijed vojnih gubitaka VRS vrši artiljerijske napade na zaštićene zone čime strada veliki broj civila, što je izazvalo zračne udare [[NATO]]-a. Dana 2. juna 1995. srpska PVO je oborila jedan američki lovac [[F-16]]. VRS zajedno sa snagama [[Srpska vojska Krajine|SVK]] i [[Fikret Abdić|Abdićevih]] pobunjenika 15. juna pokreće [[Operacija &quot;Pauk&quot;|operaciju &quot;Pauk&quot;]] na Bihaćki okrug.&lt;ref&gt;http://www.hkv.hr/hrvatski-tjednik/15662-hrvatski-tjednik-oluja-nakon-18-godina-prvi-put-cijela-istina.html&lt;/ref&gt; Nakon zauzimanja [[Srebrenica|Srebrenice]] 11. jula pripadnici VRS i drugih paravojnih formacija počinile su [[Genocid u Srebrenici|genocid nad stanovništvom]] i ratnim zarobljenicima ubivši oko 8372 osoba.&lt;ref&gt;http://www.historija.ba/d/11-godisnjica-genocida-u-srebrenici/&lt;/ref&gt; Dana 25. jula snage VRS zauzimaju [[Žepa (Rogatica)|Žepu]]. Napredovanjem snaga Armije RBIH, HVO i HV, srpske snage gube teritoriju u [[Bosanska krajina|Bosanskoj krajini]] i sjeverozapadnoj [[Hercegovina|Hercegovini]] uključujući gradove [[Bosanska Krupa|Bosansku Krupu]], [[Bosanski Petrovac]], [[Drvar]], [[Bosansko Grahovo]], [[Glamoč]], [[Donji Vakuf]], [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Sanski Most]], [[Mrkonjić Grad]].

== Ratna organizacija ==
[[Predsjednik Republike Srpske]] bio je vrhovni komandant Vojske Republike Srpske

*[[Generalštab Vojske Republike Srpske]]
** [[Prvi krajiški korpus Vojske Republike Srpske|1. Krajiški korpus]], [[Banja Luka]] 
** [[Drugi krajiški korpus Vojske Republike Srpske|2. Krajiški korpus]], [[Drvar]] 
** [[Istočno-bosanski korpus Vojske Republike Srpske|Istočno-bosanski korpus]], [[Bijeljina]]
** [[Sarajevsko- romanijski korpus Vojske Republike Srpske|Sarajevsko- romanijski korpus]], [[Sarajevo]] 
** [[Hercegovački korpus Vojske Republike Srpske|Hercegovački korpus]], [[Bileća]] 
** [[Drinski korpus Vojske Republike Srpske|Drinski korpus]], [[Zvornik]]

== Generali i komandanti ==
[[Datoteka:Evstafiev-ratko-mladic-1993-w.jpg|thumb|General i zapovjednik Vojske RS-a i ratni zločinac [[Ratko Mladić]]]]

* [[Radovan Karadžić]] vrhovni komandant i prvi [[predsjednik Republike Srpske]]
* [[Ratko Mladić]] komandant [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Glavnog štaba]] [[VRS]]
* [[Manojlo Milovanović]] Načelnik [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Glavnog štaba]] [[VRS]]
* [[Zdravko Tolimir]] Načelnik za sigurnost [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Glavnog štaba]] [[VRS]]
* [[Milan Gvero]] načelnik za moral i informisanje [[Generalštab Vojske Republike Srpske|Glavnog štaba]] [[VRS]]
* [[Momir Talić]] komandant [[1. krajiški korpus Vojske Republike Srpske|1.krajiškog korpusa]]
* [[Grujo Borić]] komandant [[2. krajiški korpus Vojske Republike Srpske|2.krajiškog korpusa]]
* [[Novica Simić]], komandant Istočno-bosanskog korpusa
* [[Radovan Grubač]], komandant Hercegovačkog korpusa
* [[Slavko Lisica]], komandant 3. operativne grupe 1.krajiškog korpusa
* [[Stanislav Galić]], komandant Sarajevsko-romanijskog korpusa

Prištabske jedinice:
* [[65. zaštitni motorizovani puk]]
* [[1. gardijska motorizovana brigada]]
* [[Srpska garda Ilidža]]
* [[Garda Panteri]]

== Ratno zrakoplovstvo i protuzračna odbrana ==
Osnivanjem 19. maja [[1992.]] RZ I PZO VRS je od [[JNA]] naslijedilo 22 aviona [[SOKO J-21 Jastreb]], 12 aviona [[SOKO J-22|SOKO J-22 Orao]], 22 helikoptera [[Aerospatiale SA 341 Gazela|Gazela]], 14 helikoptera [[Mi-8]]. Prve letove je zrakoplovstvo izvodilo s ciljem bombardovanja hrvatskih položaja u Bosanskoj Posavini.

==Poslijeratni period==
Nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] Vojska Republike Srpske je priznata kao jedna od dviju zvaničnih vojnih sila [[BIH|Bosne i Hercegovine]] i kao zvanična vojna sila entiteta [[Republika Srpska]]. U Vojsci Republike Srpske počela postepena reforma. Sa oko 180.000 vojnika i oficira u nekoliko godina, broj osoblja je smanjen na 20.000 ljudi. Paralelno, došlo je do promjene u broju korpusa, sa ratnih šest, smanjeno je na četiri i na kraju na tri. Od 1. decembra 2005. godine, Vojska Republike Srpske je ušla u sastav [[Oružane snage Bosne i Hercegovine|Oružanih snaga BiH]] kao Treći pješadijski puk „Republika Srpska“.

== Također pogledajte ==
* [[Rat u Bosni i Hercegovini]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Military of Republika Srpska}}
{{Ratovi u bivšoj Jugoslaviji}}

[[Kategorija:Republika Srpska]]
[[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Vojska Republike Srpske|*]]
[[Kategorija:Vojska]]
[[Kategorija:Vojska Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Srpske paravojne formacije]]
[[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Osnivanja u 1992.]]</text>
      <sha1>hu9hby7cnk9bs8l32wxxct3pkrky40f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Internacionalni festival prijateljstva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15162</id>
    <revision>
      <id>3926354</id>
      <parentid>3794485</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="859" sha1="fwgm659i5q0vinfvl09sy5501sdll8q" xml:space="preserve">'''Internacionalni Festival prijateljstva'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.gorazde.ba/festival/|title=Općina Goražde|website=www.gorazde.ba|access-date=24. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je [[Kultura|kulturna]] manifestacija tradicionalnog i internacionalnog karaktera čiji je glavni organizator Općina [[Goražde]].

Festival je centralni događaj turističke ljetne sezone koji se održava pod sloganom: &quot;prijateljstvo, druženje, igra i zabava&quot;. Ovaj festival, koji traje od 1. do 10. augusta, predstavlja sintezu različitih kulturnih dešavanja iz velikog broja [[evropa|evropskih]] zemalja, gdje moto ovog festivala dobija puni smisao i postiže željene efekte.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://czk.ba/festival/ FESTIVAL PRIJATELJSTVA
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Festivali u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Goražde]]</text>
      <sha1>fwgm659i5q0vinfvl09sy5501sdll8q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Američki učenjak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15185</id>
    <revision>
      <id>3926063</id>
      <parentid>3733630</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2722" sha1="i5heula69gxxmkfm6dwein30k6ifgjc" xml:space="preserve">[[Datoteka:Emerson, poet and thinker (1904) (14577386099).jpg|mini|242x242piksel|Ralph Waldo Emerson]]

'''Američki učenjak''' je bio govor koji je održao [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[Filozofija|filozof]] [[Ralph Emerson|Ralf Emerson]] 1837. godine ''Fi beta kapa društvu'' u [[Cambridge, Massachusetts]]-u.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.americanrhetoric.com/speeches/ralphwaldoemersonphibetakappasocietyoration.htm|title=Ralph Waldo Emerson - Address to the Cambridge Phi Beta Kappa Society|website=www.americanrhetoric.com|access-date=8. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; Pozvan je da održi govor radi svog fundamentalnog djela ''[[Priroda (Emerson)|Priroda]]'', koje je izdato godinu dana ranije u kojem je on američkom, historijski mladom društvu, dao novi pogled na svijet. Američko društvo je još uvijek bilo pod velikim evropskim uticajem i 60 godina nakon proglašenja nezavisnosti, i Emerson je, po prvi put u historiji te zemlje, obezbjedio putokaz kako da se oslobode tog stranog vela i stvore novi, američki, identitet. [[Oliver Wendell Holmes, Sr.]] je proglasio ovaj govor američkom &quot;intelektualnom deklaracijom nezavisnosti&quot;.

Postoji nekoliko glavnih tačaka koje oformljavaju ovu viziju:
* &quot;Jedan čovjek&quot; (''One Man'') je jedinstvo čitavog društva koje radi zajedno međusobno se pomažući, gdje jedan dio nije nimalo važniji od drugog. 
** Ljudi sebe trebaju vidjeti kao dio cjeline, ključne čitavom društvu. On kaže: &quot;Čovjek nije famer, niti profesor, niti inženjer, on je sve.&quot;
* &quot;Američki učenjak&quot; ima dužnost da, u ovom konceptu &quot;jednog čovjeka&quot;, vidi svijet jasno, bez jakih uticaja tradicionalno/historijskih mišljenja, i da na novi način proširi novo razumijevanje svijeta. 
** Učenjakovo obrazovanje se sastoji od tri cilja.
**# Da istraži i razumije prirodu, koji sadrži učenjakov vlastiti um i ličnost.
**# Da studira &quot;duh prošlosti&quot; da bi dobio nove perspektive i pokuša da &quot;dođe do istine&quot;.
**# Da poduzme akcije—bude interaktivan u svijetu; da ne postane osamljeni učenjak koji će komentarisati iz daljine.
** Učenjakova dužnost je da &quot;bodri, uzdiže, i vodi ljude pokazujući im činjenice među pojavama.&quot;  
 
Uz veliku pažnju koju je dobio radi svog eseja ''[[Priroda (Emerson)|Priroda]]'', ovaj govor je samo učvrstio njegovu popularnost u Americi, koja će ostati snažna tokom čitavog njegovog života.

== Također pogledajte ==
*[[Ralph Emerson]]
*[[Filozofija]]
**[[Savremena filozofija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://www.everything2.com/index.pl?node_id=526142 Čitav govor, engleski]
{{Normativna kontrola}}
{{Wikicitat|Američki učenjak}}

[[Kategorija:Filozofija]]
[[Kategorija:Filozofska djela]]</text>
      <sha1>i5heula69gxxmkfm6dwein30k6ifgjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaspijsko jezero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15320</id>
    <revision>
      <id>3926395</id>
      <parentid>3847495</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3532" sha1="nbtjfjd6jt1wmk9fd93hwv49yhqmy8l" xml:space="preserve">{{Infokutija vodena površina
| ime           = Kaspijsko jezero
| drugo_ime     =  دریای کاسپین 
| slika         = Caspian Sea from orbit.jpg
| opis          = Kaspijsko jezero uslikano [[Moderate-Resolution Imaging Spectroradiometer|MODIS-om]] sa orbitalnog [[Terra (satelit)|Terra satelita]], juni 2003
| image_bathymetry    =
| caption_bathymetry  =
| koordinate          = {{Coord|41|40|N|50|40|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}
| vrsta               = [[Endoreički bazen|Endoreičko]], slano, stalno, prirodno
| priliv              = [[Volga]], [[Ural (rijeka)|Ural]], [[Kura]], [[Terek]]&lt;br&gt;Historijske: [[Amu Darja]]
| odliv               = [[Isparavanje]]
| sliv                = 3.626.000
| bdržave_sliva       = {{ZID|Azerbejdžan}}&lt;br&gt;{{ZID|Iran}}&lt;br&gt;{{ZID|Kazahstan}}&lt;br&gt;{{ZID|Rusija}}&lt;br&gt;{{ZID|Turkmenistan}}&lt;br&gt;Historijski i {{ZID|Uzbekistan}}
| dužina              = 1.030
| širina              = 435
| površina            = 371.000
| dubina              = 211
| maks_dubina         = 1.025
| zapremina           = 78.200
| vrijeme_zadržavanja = 250 godina
| obala               = 7.000
| nadmorska_visina    = -28
| zamrznuto           =
| ostrva              = [[:Kategorija:Ostrva na Kaspijskom jezeru|26+]] 
| ostrva_kategorija   = Ostrva na Kaspijskom jezeru
| gradovi             = [[Baku]] (Azerbejdžan)&lt;br&gt;[[Rasht]] (Iran)&lt;br&gt;[[Aktau]] (Kazahstan)&lt;br&gt;[[Makhachkala]] (Rusija)&lt;br&gt;[[Türkmenbaşy (Turkmenistan)|Türkmenbaşy]] (Turkmenistan)
| reference          =&lt;ref name=&quot;vanderLeeden&quot;&gt;van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.&lt;/ref&gt;
}}
[[Datoteka:Caspian Sea Khezershahr beach.jpg|thumb|225x225px|Kaspijsko jezero, plaža [[Khezeshahr]]|lijevo]]
'''Kaspijsko jezero'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ca.news.yahoo.com/worlds-largest-lake-disappearing-taking-135525693.html|title=The world's largest lake is disappearing – and it's taking ecosystems and livelihoods with it|date=18. 5. 2026|website=Yahoo News|language=en-CA|access-date=18. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; ili '''Kaspijsko more''' je najveće [[jezero]] na Zemlji, između [[Evropa|Evrope]] i [[Azija|Azije]], s površinom od 394 000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Sjeverni dio jezera je plitak jer ga popunjavaju nanosi rijeke [[Volga|Volge]], a južni je dublji, do 980 m.

Kaspijsko jezero je slano i zapravo je zatvoreno more. Na obalama Kaspijskog jezera nalaze se države [[Rusija]], [[Iran]], [[Azerbejdžan]], [[Turkmenistan]] i [[Kazahstan]].

Iduće ruske upravne jedinice su na obalama Kaspijskog jezera: republike [[Dagestan]] i [[Kalmička]] te [[Astrahanska oblast]]. Od iranskih pokrajina, na Kaspijsko jezero izlaze [[Guilan]], [[Mazandaran]] i [[Golestan]]. U njemu ima 170 grama soli po litru{{Izvor}}. Sjeverno i istočno od jezera nalaze se [[Stepa|stepe]] [[središnja Azija|Središnje Azije]]. Na istočnoj obali se nalazi zaljev [[Kara Bogaz]].

[[Promet]] na Kaspijskom jezeru je dobro razvijen, a važan je i [[ribolov]].
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/the-sea-that-is-vanishing-in-real-time/a-76813409|title=The sea that is vanishing in real time|website=dw.com|language=en|access-date=18. 5. 2026}}
{{Spisak_svjetskih_mora}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Caspian Sea}}

[[Kategorija:Jezera u Rusiji]]
[[Kategorija:Jezera u Iranu]]
[[Kategorija:Jezera u Azerbejdžanu]]
[[Kategorija:Jezera u Turkmenistanu]]
[[Kategorija:Jezera u Kazahstanu]]</text>
      <sha1>nbtjfjd6jt1wmk9fd93hwv49yhqmy8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franjo Asiški</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15362</id>
    <revision>
      <id>3926267</id>
      <parentid>3617240</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="1lba8p05h4qu30wx81sjjpbm12vkgo2" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Franjo Asiški
| slika              = Saint-Francis- Niccolo di Segna, Pisa.jpg
| veličina_slike     = 
| opis               =  Ikona sv. Franje
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1182|7|5}}
| mjesto_rođenja     = Assisi, Italija
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1226|10|3|1182|7|5}}
| mjesto_smrti       = Assisi, Italija
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Franjo Asiški'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://christianhistoryinstitute.org/magazine/article/francis-of-assisi-a-gallery-of-five-who-knew-a-saint|title=Francis of Assisi: A Gallery of Five Who Knew a Saint {{!}} Christian History Magazine|website=Christian History Institute|language=en|access-date=26. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[5. juli]] [[1182]]. Assisi; umro [[3. oktobar|3. oktobra]] [[1226]]. Portiuncula kod Assisija) je [[1209]]. godine utemeljio [[franjevci|franjevački]] red.

Italijanski mistik, pjesnik i katolički fratar koji je osnovao redovnički red franjevaca. Bio je nadahnut da vodi kršćanski život u siromaštvu kao prosjak  i putujući propovjednik. Jedna od najcjenjenijih figura u kršćanstvu,  Franju je kanonizirao papa Grgur IX 16. jula 1228. Uobičajeno se prikazuje kako nosi smeđu haljinu s užetom vezanim oko struka, s tri čvora koji simboliziraju tri franjevačka zavjeti siromaštva, čednosti i poslušnosti.

== Također pogledajte ==
* [[Sveti Benedikt]]

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Category:Francis of Assisi|Franjo Asiški}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}
{{stub-biog}}

{{DEFAULTSORT:Asiški, Franjo}}
[[Kategorija:Kršćanski sveci]]
[[Kategorija:Franjevci]]
[[Kategorija:Rođeni 1182.]]
[[Kategorija:Umrli 1226.]]</text>
      <sha1>1lba8p05h4qu30wx81sjjpbm12vkgo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Domain Name System</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15379</id>
    <revision>
      <id>3926215</id>
      <parentid>3921142</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8118" sha1="3t5aaqhc1aoylq6s7gwqwo9eivyhe8y" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{IPnačini}}

Komunikacija između pojedinih [[računar]]a u nekoj [[Računarske mreže|mreži]] se zasniva na principu [[Internet protokol|IP]] adresa koje su potpuno građene ciframa kao: 156.210.11.78. Pošto je teško zapamtiti, te zadržati preglednost nad npr. 200 ovakvih adresa, uveden je sistem koji veže adresu jednog računara za jedno ime. Tako je moguće npr. računaru s adresom 156.210.11.78 dodijeliti ime MOJRACUNAR i za sve administrativne poslove koristiti samo to ime. Ako se naknadno prebaci računar u drugu mrežu (''subnet''), nije potrebno pamtiti novu IP adresu dok njegovo ime ostaje isto.&lt;br /&gt;
DNS je u stvari jedna baza podataka&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/domain-name-system|title=What is DNS? How Domain Name System works|website=Networking|language=en|access-date=10. 8. 2024|archive-date=2. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240802033433/https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/domain-name-system|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; u kojoj su upisana sva imena i odgovarajuće IP adrese pojedinih računara, te grupa funkcija koje omogućavaju prevođenje istih. Treba naglasiti da npr. cijeli Internet, koji je također jedna velika mreža, koristi DNS mehanizam.

== Vrste DNS sistema ==

Postoje dvije metode koje se, ovisno o veličini mreže, koriste za prevođenje IP adresa.

* '''Datoteka /etc/hosts''' ([[Linux]])
U manjim mrežama je dovoljno unijeti adrese i imena lokalnih računara u ovu datoteku. U nju je također moguće navesti i udaljene računare (npr. [[server]]e [[ISP|provajdera]]). Međutim, ova metoda je statičkog karaktera jer ako se neka IP adresa u međuvremenu promijeni, moramo ručno unijeti nove podatke.
* '''Domain Name System (DNS)'''
Ovaj sistem dijeli cijeli Internet u pojedine domene. Svaka domena koristi ''nameservere'' koji poznaju IP adrese i imena računara koji se nalaze u području te domene. Svi ''nameserveri'' su međusobno povezani u obliku stabla te se mogu posmatrati kao jedna velika centralna baza podataka.

{{preuređivanje}}

== ''Domain Name Space'' ==

[[Internet]] je podijeljen na pojedina područja od kojih svako ima određeno značenje. Ta područja podijeljena su u obliku stabla i podsjećaju na organizaciju direktorija na [[Tvrdi disk|hard disku]] jednog [[računar]]a. Struktura interneta prikazana je na slici:

[[Datoteka:Domain name space.svg|mini|lijevo|300px|Domene složene u stablo, podijeljene u zone, svaku opslužuje nameserver]]

=== ''Root Domain'' ===
Na vrhu se, kao što vidimo, nalazi tzv. root domena koja se označava tačkom. U praksi se ta tačka ignoriše tako da je ne moramo koristiti.

=== ''Top Level Domain'' ===

Drugo područje pripada tzv. Top Level Domeni i iz nje se može otprilike pretpostaviti kojoj organizaciji ili državi ta domena pripada.Ispod ili iznad TLD (Top Level Domene) ne može se nalaziti neka druga TLD. Za [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] važi '''[[.ba]]''' kao TLD što znači da je firma iz Bosne i Hercegovine ili je samo prijavljena na njenom području.

=== ''Second Level Domain'' ===

''Second Level Domain'' je sljedeće niže područje ispod TLD i označava ime pod kojim se neka firma može registrovati. Uzmimo za primjer da firma &quot;velikafirma&quot; želi da registruje domenu na internetu sa nazivom velikafirma.ba. Prvo moramo saznati da li je ta domena slobodna. Centralno mjesto za registraciju domena je InterNIC ([http://www.internic.net www.internic.net). Ovdje je također moguće prekontrolisati dostupnost slobodnih domena.

=== Poddomena ===

Ispod gore navedenih domena moguć je još jedan sloj domena koji se zove '''poddomena''' ({{jez-en|subdomain}}). U praksi se rijetko susreće sa poddomenama jer je za njihovo korištenje potrebno pamtiti dugačka imena. Univerziteti npr. često koriste poddomene jer su podijeljeni u više stručnih područja. Na slici je prikazan jedan računar koji se nalazi pod poddomenom ''evropa''. Iz toga je moguće zaključiti da je spojen sa računarom koji je postavljen u Evropi.

== Zone ==

Ako se rezerviše domena ''velikafirma.ba'' bit će potreban jedan sopstveni DNS server koji je zaslužen za sve hostove koji pripadaju toj domeni. Sve informacije koje se odnose na hostove snimljene su u jednoj datoteci koja u praksi često nosi naziv &quot;zone-file&quot;. Pod zonom se podrazumijeva područje za koje je naš DNS server zaslužen. U našem primjeru bi znači jedan server mogao rukovoditi zonama ''evropa.velikafirma.ba'' kao i ''azija.velikafirma.ba'' i svi hostovi bi bili uvedeni u jednoj datoteci. Ipak, u praksi se često za svaku zonu koristi poseban DNS server jer ta konstalacija znatno olakšava administraciju.

== Redoslijed ispitivanja ==

Ispitivanje DNS servera od strane clienta je vrlo interesantan postupak. Razlikujemo dvije vrste ispitivanja:&lt;br /&gt;
&lt;UL TYPE=CIRCLE&gt;
&lt;LI&gt;'''Rekursivno ispitivanje'''&lt;br /&gt;
       Kao prvo korisnik upisuje u svoj browser ime računara sa kojim želi da uspostavi vezu, npr azija.velikafirma.ba. Nakon toga se aktivira funkcija za prevođenje imena tzv. resolver koja upita lokalni DNS server za ip adresu tog imena. Server sada traži u svojoj datoteci za zonu kao i u svom catche-u. Ako nađe traženu IP adresu, vraća je clientu kao odgovor, u suprotnom vraća poruku da adresa nije uvedena.
&lt;LI&gt;'''Forward-Lookup'''&lt;br /&gt;
	Kao prvo korisnik upisuje u svoj browser ime računara sa kojim želi da uspostavi vezu, npr. evropa.velikafirma.ba. Nakon toga se aktivira funkcija za prevođenje imena tzv. resolver koja upita lokalni DNS server za IP adresu tog imena. Server sada traži u svojoj datoteci za zonu kao i u svom catche-u. Ako nađe traženu ip adresu, vraća je clientu kao odgovor,ako ne onda taj DNS server šalje pitanje na DNS server koji je zadužen za root domenu koju smo gore objasnili i koji mora biti unešen u lokalnom DNS serveru. Ako i ovaj ne pronađe odgovarajuću
adresu, onda šalje pitanje na DNS server koji je autoriziran za .ba domenu. Ako ovaj pronađe adresu, vraća je direktno lokalnom DNS serveru, ako ne onda šalje pitanje DNS serveru zaduženom za domenu ''velikafirama''.Postupak se ponavlja sve dok se tražena adresa ne pronađe.

&lt;/UL&gt;

== ''Cache Name Server'' ==

Zadatak jednog Cache Name Servera je da oslobodi odnosno rastereti druge name [[server]]e. U njemu ne postoji [[datoteka]] za zonu, već se sve informacije prikupljaju u sopstvenom cache-u ( čitaj: kešu ). Cache je nakon podizanja sistema prvo potpuno prazan i vremenom se postepeno puni informacijama. Ako clienti često koriste iste informacije za neki udaljeni računar, intervencija će biti puno brža jer naš Cache Name server nakon prvog ispitivanja udaljenih DNS servera pamti informacije u svom Cache-u.
{{commonscat|Domain name system}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{cite web|url=https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1242499|title=DNS Complexity|last=Vixie|first=Paul|date=4. 5. 2007|publisher=[[ACM Queue]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329160719/https://queue.acm.org/detail.cfm?id=1242499|archive-date=29. 3. 2023|url-status=live}}
* {{cite news|url=https://www.theguardian.com/technology/2014/feb/28/seven-people-keys-worldwide-internet-security-web|title=Meet the seven people who hold the keys to worldwide internet security|last=Ball|first=James|newspaper=[[The Guardian]]|publisher=Guardian News &amp; Media Limited|date=28. 2. 2014|access-date=28. 2. 2014}}
* {{Cite web|url=https://sgp.fas.org/crs/misc/R42351.pdf|title=Internet Governance and the Domain Name System: Issues for Congress|last=Kruger|first=Lennard G.|date=18. 11. 2016|website=Congressional Research Service|access-date=27. 7. 2024}}
* [http://www.zytrax.com/books/dns/ Zytrax.com], Open Source Guide – DNS for Rocket Scientists.
* [https://messwithdns.net/ Mess with DNS] – stranica na kojoj možete eksperimensirati sa DNS.
* https://books.google.com/books?id=C8ouDwAAQBAJ&amp;q=9780735211759&amp;pg=PP1
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Internet]]
[[Kategorija:Internet domeni]]
[[Kategorija:Računarske mreže]]</text>
      <sha1>3t5aaqhc1aoylq6s7gwqwo9eivyhe8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Burek (Dino Merlin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15646</id>
    <revision>
      <id>3926155</id>
      <parentid>3921213</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3461" sha1="cnwei07o8l5gychvca0clv17w5xn7hb" xml:space="preserve">{{Infokutija album |
| naziv           = Burek
| vrsta           =Album
| izvođač_gen     = Dine Merlina
| slika           = Burek (Dino Merlin).jpg
| pozadina        = studio
| objavljen       =  2004
| Produciran     = 
| žanr            =  Pop 
| trajanje        =
| izdavač         =[[MPBHRT]], Magaza
| producent       = [[Dino Merlin]] 
| Ton majstor    =
| snimljen        = 
| Fotografija    = 
| Dizajn         = Fabrika
| Kritike        = 
| prethodni_album = ''[[Sredinom (Dino Merlin)|Sredinom]] &lt;br/&gt; (2000)
| ovaj_album      =  '''''Burek'''''&lt;br/&gt;(2004)
| sljedeći_album  =  ''[[Ispočetka (Dino Merlin)|Ispočetka]]'' &lt;br/&gt; (2008)
}}
'''Burek'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://barikada.com/old/diskografija/ex_yu_prostor/2004-08-30_dino_merlin_-_burek.php|title=Barikada - World Of Music|website=barikada.com|access-date=19. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je deveti studijski album [[Dino Merlin|Dine Merlina]] iz [[2004]]. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/Dino-Merlin-Burek/master/699428|title=Dino Merlin - Burek|website=Discogs|language=en|access-date=5. 3. 2019}}&lt;/ref&gt; Sve pjesme je napisao sam [[Dino Merlin]], osim Verletzt, koju je napisao sa Edom Zanki-jem.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/composition/66a14f75-272a-4cf3-a044-1042e295786a-Verletzt|title=Verletzt|website=Discogs|language=en|access-date=5. 3. 2019}}&lt;/ref&gt;

== Lista pjesama ==

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size: 90%; width:40%;&quot;
!Broj!! Pjesma !!Autor !! Producent !!
|-
|  1 || Burek || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Srđan Kurpjel ||
|-
|  2 || Zid ||  [[Dino Merlin]]  ||align=right | [[Dino Merlin]], Mahir Sarihodžić, Mahir Beathouse ||
|-
|  3 || Želja || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Mahir Sarihodžić, Zvonimir Dusper &quot;Dus&quot;, Dino Šukalo ||
|-
|  4 || Majka ruži kćer || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Almir Buza ||
|-
|  5 || Verletzt (feat. [[Edo Zanki]]) || [[Dino Merlin]], [[Edo Zanki]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Vilko Zanki ||
|-
|  6 || Ti si mene (feat. [[Nina Badrić]])|| [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Enes Tvrtković ||
|-
|  7 || Subota || [[Eldar Mansurov]], [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Srđan Kurpjel ||
|-
|  8 || Sarajevo || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Srđan Kurpjel ||
|-
|  9 || Kad čovjek voli ženu || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Zvonimir Dusper &quot;Dus&quot;, Dino Šukalo, Amar Češljar ||
|-
|  10 || Supermen || [[Željko Joksimović]], [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], [[Željko Joksimović]] ||
|-
|  11 || Bijelo || Kazantzis Yorgos, [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Enes Tvrtković ||
|-
|  12 || Mišići || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Mahir Beathouse, Dino Šukalo, Amar Češljar ||
|-
|  13 || Svila || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Mahir Beathouse, Dino Šukalo ||
|-
|  14 || Ako nastaviš ovako || [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Steve Wellington ||
|-
|  15 || Na Vi || Arjinder Sing Kang, [[Dino Merlin]] ||align=right | [[Dino Merlin]], Mahir Sarihodžić, Dino Šukalo ||
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Refspisak|}}

* https://www.youtube.com/watch?v=j6yc9gZcclE Burek
*[http://www.dinomerlin.com/ ''Zvanična web stranica Dine Merlina'']

{{Dino Merlin}}

[[Kategorija:Albumi iz 2004.]]
[[Kategorija:Albumi Dine Merlina]]</text>
      <sha1>cnwei07o8l5gychvca0clv17w5xn7hb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jurek Becker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15875</id>
    <revision>
      <id>3926384</id>
      <parentid>3641853</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="iqexbv2iradtnmrfpq9spxuzf6vcsij" xml:space="preserve">[[Datoteka:Jurek Becker 2.jpg|mini|'''Jurek Becker''']]
'''Jurek Becker''' (30. septembar 1937, Łódź, [[Poljska]] – 14. mart 1997, [[Sieseby]], [[Njemačka]]), njemački književnik.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.umass.edu/defa/people/565|title=Becker, Jurek {{!}} DEFA Film Library|website=www.umass.edu|access-date=20. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;
== Biografija ==
Jurek Becker je studirao [[filozofija|filozofiju]] na Humboltovom univerzitetu u [[Berlin]]u, ali je 1960. isključen s fakulteta iz [[politika|političkih razloga]]. Nakon isključenja započinje studije na Filmskoj akademiji u [[Babelsberg]]u. Od 1962. živio je i radio u Berlinu, kao slobodni umjetnik.
== Nagrade ==
* 1971 – [[Nagrada &quot;Heinrich Mann&quot;]]
* 1971 – Nagrada [[Charles Veillon]]
* 1974 – Književna nagrada grada [[Bremen]]a
* 1975 – Nacionalna nagrada DDR
* 1987 – Zlatna nagrada [[Adolf Grime]]
* 1991 – Zlatna filmska traka, nagrada za najbolji njemački film

== Djela ==
* &quot;Jakov lažljivac&quot; (''Jakob der Lügner''), 1969 
* ''Irreführung der Behörden'', 1973 
* ''Der Boxer'', 1976 
* ''Schlaflose Tage'', 1978
* ''Nach der ersten Zukunft'', 1980
* ''Aller Welt Freund'', 1982
* ''Liebling Kreuzberg'', 1985–1996
* ''Erzählungen'', 1986
* ''Bronsteins Kinder'', 1986
* ''Warnung vor dem Schriftsteller'', 1990
* ''Amanda herzlos'', 1992
* ''Wir sind auch nur ein Volk'', 1994
* ''Ende des Größenwahns'', 1996
* ''Lieber Johnny'', 2004
* ''&quot;Ihr Unvergleichlichen&quot; Jurek Becker. Pisma'', 2004.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
{{Proširiti sekciju}}

{{Njemačka književnost}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Becker, Jurek}}
[[Kategorija:Rođeni 1937.]]
[[Kategorija:Umrli 1997.]]
[[Kategorija:Njemački pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Łódź]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade &quot;Heinrich Mann&quot;]]</text>
      <sha1>iqexbv2iradtnmrfpq9spxuzf6vcsij</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agnes Repplier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16046</id>
    <revision>
      <id>3926041</id>
      <parentid>3791490</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2810" sha1="5ws0b074vg7lmwbnc200z27ze459t6f" xml:space="preserve">{{U začetku}}
{{Infokutija osoba 
| ime                = Agnes Repplier
| slika              = Agnes_Repplier_001.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1858|4|1}}
| mjesto_rođenja     = Philadelphia, SAD
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1950|11|15|1858|4|1}}
| mjesto_smrti       = SAD
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}

'''Agnes Repplier''' ([[1. april]] [[1858]], [[Philadelphia]], [[Pennsylvania]] – [[15. novembar]] [[1950]]), [[Sjedinjene Američke Države|američka]] književnica.

Rođena je u [[Philadelphia|Philadelphiji]] 1855. godine,&lt;ref name=&quot;redressing&quot;&gt;Nancy A. Walker, Nancy Nash-Cummings, Zita Dresner. Redressing the balance: American women's literary humor from Colonial times to the 1980s. University Press of Mississippi, 1988 [https://books.google.com/books?id=t-AWb7RIXZMC&amp;pg=PA207 p.207]&lt;/ref&gt; francuskog i njemačkog porijekla,&lt;ref name=&quot;dab&quot;&gt;{{Cite DAB|title=Repplier, Agnes|year=1974|volume=Supplement Four 1946-1950|author=Paul R. Messbarger}}&lt;/ref&gt; i obrazovala se u Samostanu Presvetog Srca, Eden Hall u [[Torresdale, Philadelphia|Torresdaleu, Philadelphia]], a kasnije u [[Škola Agnes Irwin|školi Agnes Irwin]]. Repplier je navodno izbačena iz dvije škole zbog &quot;nezavisnog ponašanja&quot; i bila je nepismena do desete godine.&lt;ref name=&quot;redressing&quot; /&gt; Mentorstvo u pisanju dobila je od časne sestre [[Mary Paulina Finn|Mary Pauline Finn]], koja je i sama bila poznata spisateljica, a koja je objavljivala knjige, poeziju i drame pod pseudonimom MS Pine.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Sister Paulina's Rites are Held at Georgetown|url=https://archive.org/details/per_washington-post_1935-03-02_21443/page/n5/mode/2up?q=%22mary+paulina+finn%22|work=The Washington Post|date=2. 3. 1935}}&lt;/ref&gt;

== Djela ==
*Books and Men (1888)
*Points of View (1891)
*Essays in Miniature (1892)
*Essays in Idleness (1893)
*In the Dozy Hours (1894)
*Varia (1897)
*Philadelphia: The Place and the People (1898)
*The Fireside Sphinx (1901)
*Compromises (1904)
*In Our Convent Days (1905)
*A Happy Half Century (1908)
*Americans and Others (1912)
*The Cat (1912)
*Counter Currents (1915)
*Points of Friction (1920)
*Under Dispute (1924)
*To Think of Tea! (1931)
*Times and Tendencies (1931)
*In Pursuit of Laughter (1936)
*Eight Decades (1937)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Wikicitat|Agnes Repplier}}
*[http://www.gutenberg.org/etext/16722 Projekt Gutenberg: Americans and Others by Agnes Repplier]
{{Normativna kontrola}}{{stub-biog}}

{{DEFAULTSORT:Repplier, Agnes}}
[[Kategorija:Američki pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Philadelphia]]
[[Kategorija:Rođeni 1858.]]
[[Kategorija:Umrli 1950.]]</text>
      <sha1>5ws0b074vg7lmwbnc200z27ze459t6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baltičko more</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16519</id>
    <revision>
      <id>3926112</id>
      <parentid>3692018</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:39:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4597" sha1="5antsiij9fqfb03ah4jy02lb8h4r60x" xml:space="preserve">{{Infokutija vodena površina
| ime = Baltičko more
| izvorno_ime = 
| izvorno_ime_jezik = 
| drugo_ime = 
| slika = Baltic Sea map.png
| alt = 
| opis = Baltičko more na karti
| slika_batimetrija = 
| alt_batimetrija = 
| opis_batimetrija = 
| lokacija = 
| grupa = 
| koordinate = &lt;!-- {{coord|DD|MM|SS|N|DD|MM|SS|W|region:ZZ_type:waterbody|display =inline,title}} --&gt;
| vrsta = More
| etimologija = 
| dio = 
| priliv = [[Zapadna Dvina]], [[Kemijoki]], [[Njemen]], [[Neva]], [[Odra]], [[Visla]], [[Lule (rijeka)|Lule]], [[Narva (rijeka)|Narva]], [[Torne (rijeka)|Torne]]
| rijeke = 
| odliv = [[Danski moreuzi]]
| okeani = 
| sliv = 
| sliv_ref = 
| države_sliva = 
| agencija = 
| oznaka = 
| datum_izgradnje = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} Za vještačke ili druga nedavne vodene površine  --&gt;
| inžinjer = 
| datum_plavljenja = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} Za vještačke ili druga nedavne vodene površine  --&gt;
| dužina = 
| dužina_ref = 
| širina = 
| širina_ref = 
| površina = 1,641.650
| površina_ref = 
| dubina = 
| dubina_ref = 
| maks_dubina = 459
| maks_dubina_ref = 
| zapremina = 
| zapremina_ref = 
| vrijeme_zadržavanja = 25 godina
| slanost = 
| obala = 
| obala_ref = 
| nadmorska_visina = 
| nadmorska_visina_ref = 
| zamrznuto = 
| ostrva = 
| sekcije = 
| rovovi = 
| klupe = 
| gradovi = 
| pushpin_karta = &lt;!-- ime lokacijske karte za Šablon:Lokacijska karta. Zahtjeva koordinate u obliku širina_stepeni= i dužina_stepeni= --&gt;
| pushpin_oznaka_pozicija = &lt;!-- left, right, top ili bottom --&gt;
| pushpin_karta_alt = 
| pushpin_karta_opis = 
| širina_stepeni = 
| širina_minuta = 
| širina_sekundi = 
| širina_SJ = &lt;!-- N ili S --&gt;
| dužina_stepeni = 
| dužina_minuta = 
| dužina_sekundi = 
| dužina_IZ = &lt;!-- E ili W --&gt;
| web_stranica = 
| reference = 
}}
'''Baltičko more''' koje se još naziva i Istočno more (na [[njemački jezik|njemačkom]]: ''Ostsee'') i Zapadno more, nalazi se na sjeveru [[Evropa|Evrope]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Baltic_Sea|title=Baltic Sea - New World Encyclopedia|website=www.newworldencyclopedia.org|access-date=31. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; i sa [[Sjeverno more|Sjevernim morem]] povezano je tijesnim [[moreuz]]ima: [[Sunda]], [[Veliki Belt]], [[Mali Belt]], [[Skagerrak]], [[Kategat]] i [[Kilski kanal|Kilskim kanalom]]. Ono zapljuskuje obale [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavskog poluostrva]], većeg broja zemalja istočne, sjeverne i centralne Evrope. Zbog njegove velike površine (422.300&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) i loše povezanosti sa [[Sjeverno more|Sjevernim morem]], što onemogućava razmjenu vode, a velikog priliva slatke vode, ovo more je jedno od mora sa najnižim [[salinitet]]om na svijetu.

Najveća dubina Baltičkog mora iznosi 459 m. Veliki [[zaliv]]i su: [[Botnijski zaliv]], [[Finski zaliv]], [[Riški zaliv]], [[Kuronski zaliv]], [[Gdanjski zaliv]], [[Šćećinski zaliv]], [[Libečki zaliv]], [[Kilski zaliv]], [[Kurski zaliv]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.baltic.vtt.fi/demo/baltmap.htm|title=Wayback Machine|date=23. 10. 2007|website=web.archive.org|access-date=7. 4. 2019|archive-date=23. 10. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071023052150/http://www.baltic.vtt.fi/demo/baltmap.htm|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Slično [[Crno more|Crnom moru]], Baltik je jedno od najbočatijih vodenih površina na svijetu, koje prima i [[okean]]ske i [[Rijeka|riječne]] vode. Njegov [[ekosistem]] čini ga omiljenim naučnicima i istraživačima, jer relativno brzo reaguje na spoljne uticaje. Prirodne pojave, kao što su fluktuacije faktora okoliša, i antropogeni efekti kao što su [[Ribolov|ribarstvo]], zagađenje ili [[industrijalizacija]] itekako utiču na more.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Države koje izlaze na Baltičko more:

* [[Danska]] 
* [[Estonija]]
* [[Letonija]]
* [[Litvanija]]
* [[Njemačka]]
* [[Poljska]]
* [[Rusija]]
* [[Finska]]
* [[Švedska]]

Najvažnije rijeke koje se ulivaju u Baltičko more su:

* [[Letonija]] 
** [[Dzvina]]
* [[Estonija]]
** [[Narva]]
* [[Rusija]]
** [[Neva]]
** [[Pregola]] 
* [[Litvanija]]
** [[Njemen]]
* [[Poljska]]
** [[Odra]]
** [[Visla]]
** [[Pasleka]]
** [[Radunja]]
** [[Reda]]
** [[Leba]]
** [[Slupia]]
** [[Viepža]]
** [[Parseta]]
** [[Rega]]
* [[Njemačka]]
** [[Pine]]
** [[Varnov]]
** [[Trave]]
* [[Finska]]
** [[Kemi]]
* [[Švedska]]
** [[Geta]] 
** [[Lule]]
== Također pogledajte ==
* [[Sopot (Poljska)]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Spisak svjetskih mora}}
{{Commonscat|Baltic Sea}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Baltičko more]]
[[Kategorija:Mora]]</text>
      <sha1>5antsiij9fqfb03ah4jy02lb8h4r60x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luminozitet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16847</id>
    <revision>
      <id>3926462</id>
      <parentid>3813345</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926462</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1422" sha1="3j8ubhync20y38ya07ia3tnhey6flyu" xml:space="preserve">{{FizikaPortal}}
U [[astrofizika|astrofizici]], '''luminozitet''' je količina [[energija|energije]] koju izrači tijelo u jedinici vremena.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Best|first=Philip|date=|title=Astrophysics 3, Semester 1, 2011–12|url=https://www.roe.ac.uk/~pnb/teaching/obs_astro_2011.pdf|journal=Observational Astronomy}}&lt;/ref&gt;

Oznaka i jedinice: &lt;math&gt;L&lt;/math&gt; u jedinicama [[Vat|W]]

== Kako izračunati luminozitet zvijezde ==

Neka [[zvijezda]] dijametra &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; ima površinsku [[temperatura|temperaturu]] &lt;math&gt;T&lt;/math&gt;. Tada je njen luminozitet:

&lt;math&gt;L=4\pi \sigma R^2 T^4&lt;/math&gt;

gdje je:

* &lt;math&gt;\sigma&lt;/math&gt; [[Stefan-Boltzmannova konstanta]], 5.670 400(40) × 10&lt;sup&gt;−8&lt;/sup&gt; J s&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; m&lt;sup&gt;−2&lt;/sup&gt; K&lt;sup&gt;−4&lt;/sup&gt;.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://www.fxsolver.com/browse/formulas/Luminosity+of+a+Star Luminosity calculator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230410210826/https://www.fxsolver.com/browse/formulas/Luminosity+of+a+Star |date=10. 4. 2023 }}
* [http://www.astro.ucla.edu/~wright/CosmoCalc.html Ned Wright's cosmology calculator]
* {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150508152746/http://www.astro.soton.ac.uk/~td/flux_convert.html|date=8. 5. 2015|title=University of Southampton radio luminosity calculator}}
{{Normativna kontrola}}{{Stub-fiz}}

[[Kategorija:Termodinamika]]
[[Kategorija:Fizikalne veličine]]</text>
      <sha1>3j8ubhync20y38ya07ia3tnhey6flyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Instrumental</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17065</id>
    <revision>
      <id>3926352</id>
      <parentid>3712739</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2926" sha1="4tp6xdeybfpjeo3bkkryk2v5l1okoy8" xml:space="preserve">'''Instrumental''' je snimka obično bez ikakvog vokala, iako može uključivati neke neartikulirane [[glas|vokale]], kao što su [[Backup vocal|prateći vokali]] u okruženju [[Big bend|velikog benda.]] Kroz [[Semantička promjena|semantičko proširenje]], širi smisao riječi [[pjesma]] može se odnositi na instrumentale.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://noisey.vice.com/en_us/article/9kgnpv/rlyrs-actual-existence-album-stream|title=RLYR's 'Actual Existence' Is 40 Minutes of Beautiful Chaos|last=Ozzi|first=Dan|last2=Staff|first2=Noisey|date=11. 4. 2018|website=Noisey|language=en-US|access-date=26. 1. 2019|archive-date=20. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420200931/https://noisey.vice.com/en_us/article/9kgnpv/rlyrs-actual-existence-album-stream|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://arcticdrones.com/interviews/el-ten-eleven/|title=Rocking on Banker's Hill, an Interview with El Ten Eleven|last=Bernardinelli|first=Federico|date=19. 8. 2018|website=Arctic Drones|language=en-US|access-date=26. 1. 2019|archive-date=22. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190922084720/http://arcticdrones.com/interviews/el-ten-eleven/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tokafi.com/15questions/interview-jasper-tx/|title=Interview with Jasper TX {{!}} Sweden Experimental interviews|website=www.tokafi.com|access-date=26. 1. 2019}}&lt;/ref&gt; [[Muzika]] se prvenstveno ili isključivo proizvodi pomoću [[Muzički instrumenti|muzičkih instrumenata]]. Instrumental može postojati u [[Muzička notacija|notnom zapisu]], nakon što ga napiše [[kompozitor]]; u umu [[kompozitor]]a (naročito u slučajevima kada će sam kompozitor izvesti komad, kao u slučaju [[bluz]] solo gitariste ili [[Fiddle|guslara]] [[Narodna muzika|narodne muzike]]); kao komad koji uživo izvodi jedan instrumentalista ili [[muzički ansambl]], koji može biti u [[Duet|sastavu od dua]] ili [[Trio|trija]] do velikog [[big bend]]a, [[Koncert benda|koncertnog benda]] ili [[Orkestar|orkestra]].

U [[Pjesma|pjesmi]] koja se inače [[Pjevanje|pjeva]], dio koji se ne pjeva, ali koji se svira instrumentima, može se nazvati '''instrumentalnim interludijem''', ili, ako se javlja na početku pjesme, prije nego što pjevač počne da pjeva, instrumentalnim [[Uvod (muzika)|uvodom]]. Ako instrumentalna sekcija ističe vještinu, muzikalnost i često virtuoznost određenog izvođača (ili grupe izvođača), dio se može nazvati &quot;solo&quot; (npr. [[Gitara solo|solo]] na gitari koji je ključni dio [[Heavy metal|heavy metal muzike]] i [[hard rock]] pesme). Ako su instrumenti [[Perkusioni instrument|udaraljkaški instrumenti]], interludij se može nazvati [[pauza (muzika)|perkusionim interludijem]] ili &quot;pauzom udaraljki&quot;. Ove pauze su oblik [[pauza (muzika)|pauze]] u pjesmi.

== Bilješke ==
&lt;references group=&quot;note&quot; /&gt;

[[Kategorija:Muzičke kompozicije]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>4tp6xdeybfpjeo3bkkryk2v5l1okoy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klinički centar Ljubljana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17480</id>
    <revision>
      <id>3926410</id>
      <parentid>3813127</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:05:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1572" sha1="h3pa4bzaf85kf3d6p2uez5tsiuga87n" xml:space="preserve">'''Klinički centar Ljubljana'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www2.kclj.si/|title=Wayback Machine: kclj|website=www2.kclj.si|access-date=25. 12. 2025|archive-date=10. 4. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060410210143/http://www2.kclj.si/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (na sloven. ''Univerzitetni klinični center Ljubljana'' (skraćenica: UKCL) je javna zdravstvena ustanova u [[Ljubljana|Ljubljani]], [[Slovenija]].

Sa 6.000 zaposlenih i 2.000 bolničkih kreveta smatra se najvećom zdravstvenom ustanovom u Sloveniji i jednom od najvećih u Srednjoj [[Evropa|Evropi]]. U usavršavanju medicinske djelatnosti, usko sarađuje s Medicinskim fakultetom u Ljubljani i Visokom školom za zdravlje.
[[Datoteka:Covid ukclj.jpg|mini]]
== Važni datumi ==
*1975: uspostavljanje UMC Ljubljana
*1980: [[Josip Broz Tito]] umro u bolnici&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/lat/balkan-52582103|title=Josip Broz Tito: Sahrana koja je zaustavila svet|date=8. 5. 2020|website=BBC News na srpskom|language=sr-Latn|access-date=2. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;
*2011: prva operacija pri kojoj je asistirao robot, na odjelu za kardiovaskularnu hirurgiju
==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*https://n1info.si/novice/slovenija/klinicni-institut-za-medicinsko-genetiko-odkril-nova-gena-za-cloveske-bolezni/
*https://www.delo.si/novice/slovenija/v-ukc-ljubljana-prva-presaditev-pljuc-pri-otroku-340666.html
{{Normativna kontrola}}{{stub-med}}
{{Commonscat|Ljubljana University Medical Centre}}

[[Kategorija:Bolnice u Sloveniji]]
[[Kategorija:Građevine i strukture u Sloveniji]]</text>
      <sha1>h3pa4bzaf85kf3d6p2uez5tsiuga87n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maršalska Ostrva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17508</id>
    <revision>
      <id>3925814</id>
      <parentid>3923774</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7787" sha1="bci17xuz623xig9h7vyfd99w8lfgyjr" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| izvorno_ime                    = Aolepān Aorōkin M̧ajeļ&lt;br /&gt;Republic of the Marshall Islands
| zvanično_ime                   = Republika Maršalska Ostrva
| ime_genitiv                    = Maršalskih Ostrva
| zastava                        = Flag of the Marshall Islands.svg
| grb                            = Seal of the Marshall Islands.svg
| mapa                           = LocationMarshallIslands.png
| službeni_jezik                 = [[maršalski jezik|maršalski]], [[engleski jezik|engleski]]
| glavni_grad                    = [[Majuro]]
| vrsta_prve_vlasti              = Predsjednik
| vladar_prva_vlast              = [[David Kabua]]
| vrsta_druge_vlasti             = 
| vladar_druga_vlast             = 
| po_površini_na_svijetu         = 213.
| površina                       = 181
| procenat_vode                  = 
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 205.
| stanovnika                     = 61.963
| gustoća                        = 326
| nezavisnost                    = 21. oktobar 1986.
| valuta                         = [[Američki dolar]]
| vremenska_zona                 = [[UTC]] +12
| himna                          = ''[[Forever Marshall Islands]]''&lt;center&gt;[[Datoteka:National Anthem of Marshall Islands by US Navy Band.ogg]]&lt;/center&gt;
| internetski_nastavak           = [[.mh]]
| pozivni_broj                   = 692
| komentar                       = 
|}}
'''Republika Maršalska Ostrva''' je arhipelaška [[država]] u [[Tihi okean|Tihom okeanu]], sjeverno od [[Nauru]]a i [[Kiribati]]ja, istočno od [[Mikronezija|Saveznih Države Mikronezije]] i južno od američkog ostrva [[Wake]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/marshallislands/99069.htm|title=Marshall Islands (01/08)|website=U.S. Department of State|access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Maršalska Ostrva jesu suverena država smještena u centralnom dijelu Tihog okeana, a sastoje se od 29 [[atol]]a i 5 ostrva. Obuhvataju područje od približno 1.900.000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, ali je njihova kopnena površina relativno mala i iznosi oko 112&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Glavni grad je [[Majuro]], koji je ujedno i najveći urbani centar. Maršalova Ostrva imaju bogato kulturno naslijeđe, pri čemu su tradicionalni običaji i jezici i dalje zastupljeni među Maršalcima.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Marshall Islands {{!}} Geography and Cartography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Geografija ==
Maršalska Ostrva se sastoje od dva paralelna lanca atola. Ovi lanci se protežu u dužini od 1.287&amp;nbsp;km. Sjeveroistočni lanac naziva se Ratak (ili &quot;''Izlazak sunca''&quot;) i obuhvata atole [[Mili]], [[Majuro]], [[Maloelap]], [[Wotje]] i [[Likiep]]. Jugozapadni lanac naziva se [[Ralik]] (ili &quot;''Zalazak sunca''&quot;) i uključuje atole [[Jaluit]], [[Ailinglaplap]], [[Kwajalein]], [[Rongelap]], [[Bikini]], [[Enewetak]] i druge. Atol [[Kwajalein (atol)|Kwajalein]] je najveći na svijetu.

Najvažniji prirodni resurs Maršalskih Ostrva jeste okean koji okružuje kopno. Raznovrstan morski svijet privlači turiste, kao i ribarske flote iz cijelog svijeta. Na morskom dnu otkriveni su minerali poput [[kobalt]]a i [[Manganat|mangana]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Klima ===
Klima na Maršalskim Ostrvima je najvećim dijelom [[Tropska klima|tropska]], što donosi toplo vrijeme uz česte [[Pasati|pasate]]. Temperature ne variraju mnogo i kreću se oko 27&amp;nbsp;°C. Mjeseci od januara do marta su sušniji, dok ljetne mjesece karakterišu mirno more. Maršalska Ostrva su izložena [[Tropski ciklon|tropskim ciklonima]] ([[tajfuni]]ma poput onih u [[Južnokinesko more|Južnom kineskom moru]]), koji donose obilne padavine i veoma snažne vjetrove sposobne da pričine veliku štetu. Glavna sezona u kojoj se pojavljuju ovakve oluje traje od jula do novembra. Iako najsnažnije oluje mogu pogoditi određeno ostrvo tek svake dvije ili tri godine, znatno šire područje zahvaćeno obilnim padavinama koje prate ciklon doprinosi povećanoj količini kiše u toku tih mjeseci.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bluegreenatlas.com/climate/marshall_islands_climate.html|title=Blue Green Atlas - The Climate of the Marshall Islands|website=bluegreenatlas.com|access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Sjeverna ostrva su obično hladnija i suša od južnih ostrva. Kišna sezona traje od maja do novembra. Prosječna godišnja količina padavina iznosi 3.444 MM.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Vegetacija je na ostrvima rijetka, uspijevaju samo [[kokos|kokosove palme]].

== Historija ==
[[Vulkanizam|Vulkanske]] erupcije oblikovale su jedinstven pejzaž Maršalskih ostrva prije oko 70 miliona godina. Ostrva su svoj sadašnji oblik, odnosno formirana mala, kružna ostrvca koja okružuju zaštićene lagune, poprimila prije otprilike 3.000 godina. Današnji stanovnici Maršalskih ostrva potomci su migranata koji su pristigli na ostrva iz [[Jugoistočna Azija|jugoistočne Azije]] prije oko 5.000 godina.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/australia-and-south-pacific/marshall-islands/history-and-culture|title=Marshall Islands — History and Culture|website=www.iexplore.com|access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Kroz historiju, ova ostrva su bila naseljena narodom Maršalskih ostrva mnogo prije kontakta s [[Evropljani]]ma, a njihovo društvo bilo je duboko povezano s okeanom i njegovim resursima. U 20. vijeku, ostrva su bila od strateškog značaja, a naročito tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], te kasnije i kao lokacija za nuklearna testiranja [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država.]] Danas Maršalska Ostrva funkcionišu na osnovu Sporazuma o slobodnom pridruživanju sa SAD-om iz 1983, koji osigurava finansijsku pomoć i odredbe o odbrani. SAD su nadležne za vanjsku politiku i odbranu ostrva i imaju pravo na vojne baze.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/articles/000/marshall-islands.htm|title=Marshall Islands (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Maršalska Ostrva imaju slabu [[Ekonomija|ekonomiju]] i u velikoj mjeri zavise od američke novčane pomoći. [[Poljoprivreda]] je skromna, većinom služi za domaće potrebe. Veliki dio stanovništva napustio je tradicionalan način života. Većina živi na atolu Majuro, dok su ostali atoli rijetko naseljeni.

== Politika ==

Maršalska Ostrva su predsjednička predstavnička demokratska republika sa višestranačkim sistemom. Predsjednik Maršalskih Ostrva je šef države i šef vlade. Izvršnu vlast vrši vlada, dok zakonodavnu vlast vrše vlada i parlament Nitijela. Sudstvo je nezavisno od zakonodavne i izvrše vlasti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Datoteka:Laura_beach_n_tree_(170671778).jpg|mini|LIJEVO|200px|Plaža Laura]]
Redovni parlamentarni izbori održavaju se svake četiri godine, na osnovu općeg prava glasa koje imaju svi državljani sa navršenih 18 godina života. Predsjednika biraju 33 senatora Nitijela.

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Marshall Islands}}
{{wikiatlas|the Marshall Islands}}

* [https://www.nationsencyclopedia.com/Asia-and-Oceania/Marshall-Islands-HISTORY.html#google_vignette Nations Encyclopedia]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rm.html Maršalska Ostrva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160516031438/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/rm.html |date=16. 5. 2016 }} na CIA World Factbook

== Reference ==
&lt;references /&gt;
{{Države Australije i Okeanije}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Maršalska Ostrva|*]]
[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Ostrvske države]]
[[Kategorija:Države u Okeaniji]]
[[Kategorija:Države članice Ujedinjenih nacija]]</text>
      <sha1>bci17xuz623xig9h7vyfd99w8lfgyjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ingmar Bergman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17546</id>
    <revision>
      <id>3926349</id>
      <parentid>3915539</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4304" sha1="hb42uo68gr4pddc7qhe0r2miei3a8le" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime               = Ingmar Bergman
| slika             = Ingmar Bergman 1957.jpg
| opis              = 
| ime_pri_rođenju   = Ernst Ingmar Bergman
| datum_rođenja     = {{Datum rođenja i godine|1918|07|14}}
| mjesto_rođenja    = [[Uppsala]], [[Švedska]]
| datum_smrti       = {{Datum smrti i godine|2007|07|30|1918|07|14}}
| mjesto_smrti      = [[Fårö]], Švedska
| zanimanje         = [[Glumac]]
| godine_aktivnosti = 1944–2005
| nagrade           = *'''Oskar za najbolji strani film'''&lt;br&gt;[[1960]]. ''[[Djevičanski izvor]]''&lt;br&gt;[[1961]]. ''[[Kroz tamno ogledalo]]''&lt;br&gt;[[1982]]. ''[[Fanny i Alexander]]''
*'''Nagrada Irving G. Thalberg ([[1971]].)'''
*'''Zlatni globus za najbolji strani film'''&lt;br&gt;[[1960]]. ''[[Divlje jagode (film)|Divlje jagode]]''&lt;br&gt;[[1961]]. ''[[Djevičanski izvor]]''&lt;br&gt;[[1975]]. ''[[Scene iz braka]]''&lt;br&gt;[[1977]]. ''[[Licem u lice]]''&lt;br&gt;[[1979]]. ''[[Jesenja sonata]]''&lt;br&gt;[[1982]]. ''[[Fanny i Alexander]]''
}}
'''Ernst Ingmar Bergman'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ingmarbergman.se/en/about-bergman|title=About Bergman|website=www.ingmarbergman.se|language=en|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; (14. juli 1918 – 30. juli 2007) bio je [[Švedska|švedski]] režiser, pisac i producent koji je radio na filmu, televiziji i teatru. On je priznat kao jedan od najuspješnijih i najuticajnijih autora svih vremena. najpoznatiji je po filmovima kao što su &quot;[[Sedmi pečat]]&quot; (1957.), &quot;[[Divlje jagode (film)|Divlje jagode]]&quot; (1957.), &quot;[[Persona (film)|Persona]]&quot; (1966.), &quot;[[Krici i šaputanja (film)|Krici i šaputanja]]&quot; (1972.) i &quot;[[Fanny i Alexander (film)|Fanny i Alexander]]&quot; (1982.).

Režirao je više od šezdeset filmova i dokumentaraca, od kojih je većinu i napisao. Režirao je više od 170 predstava. Sklopio je partnerstvo 1953. godine sa [[snimatelj]]em [[Sven Nykvist|Svenom Nykvistom]]. Mnogi poznati glumci su igrali u njegovim filmovima kao što su [[Harriet Andersson|Harriet]] i [[Bibi Andersson]], [[Liv Ullmann]], [[Gunnar Bjornstrand]], [[Erland Josephson]], [[Ingrid Thulin]] i [[Max von Sydow]]. Većina njegovih filmova su snimljena u njegovoj zemlji, a brojni filmovi kao što je film &quot;[[Kroz tamno ogledalo (film)|Kroz tamno ogledalo]]&quot; (1961.) su snimani na ostrvu Faro. Teme njegovih filmova su smrt, bolest, vjera, izdaja, sumornost i ludilo.

== Rani život ==
Ingmar Bergman je rođen u [[Uppsala|Uppsali]], [[Švedska]], kao sin [[Erik Bergman|Erika Bergmana]], luteranskog sveštenika a kasnije kapelana [[Švedska|Kraljevine Švedske]], i njegove žene Karin (djevojački Akerblom), medicinske sestre. Odrastao je sa starijim bratom [[Dag Bergman|Dagom]] i sestrom [[Margareta Bergman|Margaretom]] okružen religijskim slikama i raspravama. Njegov otac je bio konzervativac sa strogim roditeljskim konceptima. Ingmar je bio zaključan u mračne ormare zbog prekršaja kao što je mokrenje u krevetu. &quot;Dok je otac propovijedao na govornici, vjernici su se molili, pjevali ili slušali&quot;, napisao je Ingmar u svojoj biografiji Laterna Magica.

== Filmografija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://letterboxd.com/director/ingmar-bergman/|title=Films directed by Ingmar Bergman|website=letterboxd.com|language=en|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; ==
* ''[[Poslije probe]]'' (''Efter repetitionen'', 1984.)
* ''[[Fanny i Alexander]]'' (''Fanny och Alexander'', 1982.)
* ''[[Jesenja sonata]]'' (''Höstsonaten'', 1978.)
* ''[[Scene iz braka]]'' (''Scener ur ett äktenskap'', 1974.)
* ''[[Krici i šaputanja]]'' (''Viskningar och rop'', 1973.) 
* ''[[Tišina (Bergman)|Tišina]]'' (''Tystnaden'', 1963.)
* ''[[Divlje jagode (film)|Divlje jagode]]'' (''Smultronstället'', 1957.) 
* ''[[Sedmi pečat]]'' (''Det sjunde inseglet'', 1957.)
* ''[[Osmjesi ljetne noći]]'' (''Sommarnattens leende'', 1955.)

== Također pogledajte ==
* [[Režiser]]
** [[Spisak režisera]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
* {{Imdb name|0000005|Ingmar Bergman}}

{{Nagrada &quot;Irving G. Thalberg&quot;}}
{{Počasna BAFTA}}
{{Cannes - najbolji režiser}}
{{Zlatni lav - nagrada za životno djelo}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Bergman, Ingmar}}
[[Kategorija:Rođeni 1918.]]
[[Kategorija:Švedski režiseri]]
[[Kategorija:Biografije, Uppsala]]
[[Kategorija:Umrli 2007.]]
[[Kategorija:Dobitnici Goetheove nagrade]]</text>
      <sha1>hb42uo68gr4pddc7qhe0r2miei3a8le</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ingrid Bergman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17768</id>
    <revision>
      <id>3926350</id>
      <parentid>3915540</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="dcra7l2qbojpkcq5ihgdbo7yn8rveau" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ingrid Bergman, Gaslight 1944.jpg|mini|desno|Ingrid Bergman 1944.]]
'''Ingrid Bergman'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Ingrid Bergman {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Stockholm]], [[29. august]] [[1915]] - [[London]], 29. august [[1982]]), [[švedska]] je [[film]]ska i [[pozorište|pozorišna]] [[Glumci|glumica]]

Došavši u [[Hollywood]] kao moguća nasljednica [[Greta Garbo|Grete Garbo]], prvi veliki uspjeh postigla je kao romantična junakinja koja je nesretno zaljubljena u [[Humphrey Bogart|Humphreya Bogarta]] u filmu ''[[Casablanca (film)|Casablanca]]'' 1942. Za ulogu bogate žene koju izluđuje njen zločinački suprug u filmu ''[[Plinsko svjetlo (1944)|Plinsko svjetlo]]'' nagrađena je prvim ''[[Oscar]]om''. Nakon toga, reprezentativna je junakinja [[Alfred Hitchcock|Hitchcockovog]] svijeta [[anksioznost|tjeskobe]].

Nova faza njene karijere počinje 1950. udajom za [[Roberto Rossellini|Roberta Rossellinija]], kada se seli u [[Italija|Italiju]]. Višegodišnja saradnja s tim [[režiser]]om omogućuje joj igranje znatno drugačijih uloga, moglo bi se reći svakodnevnijih nego do tada. Sredinom 1950-ih vraća se u Hollywood i odmah dobija drugog ''Oscara'' za ulogu u filmu ''[[Anastasia (1956)|Anastasia]]''. Snimivši film ''[[Jesenja sonata]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://harvardfilmarchive.org/calendar/autumn-sonata-2018-10|title=Autumn Sonata|date=5. 10. 2018|website=Harvard Film Archive|language=en|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; 1978, prvi i jedini put sarađuje sa slavnim zemljakom i prezimenjakom, [[Ingmar Bergman|Ingmarom Bergmanom]].

== Također pogledajte ==
* [[Glumci]]
* [[Spisak glumaca]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Ingrid Bergman}}
{{Wikicitat|Ingrid Bergman}}
* {{Imdb name|id=0000006}}

{{Oscar - glavna glumica}}
{{Oscar - sporedna glumica}}
{{Zlatni globus za najbolju glumicu}}
{{Zlatni globus za najbolju glumicu u drami}}
{{Zlatni globus za glumicu u mini seriji ili TV-filmu}}
{{BAFTA za najbolju sporednu glumicu}}
{{Srebrna traka za najbolju glumicu}}
{{Emmy za glumicu u mini seriji}}
{{Tony za glavnu glumicu u predstavi}}
{{Trostruka kruna glume}}
{{Cannes - predsjednici žirija}}
{{Počasni César}}
{{100 godina AFI-ja... 100 zvijezda}}
{{Nagrada &quot;David di Donatello&quot; - najbolja strana glumica}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Bergman, Ingrid}}
[[Kategorija:Rođeni 1915.]]
[[Kategorija:Umrli 1982.]]
[[Kategorija:Biografije, Stockholm]]
[[Kategorija:Švedske glumice]]
[[Kategorija:Dobitnici Emmyja]]</text>
      <sha1>dcra7l2qbojpkcq5ihgdbo7yn8rveau</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giovanni Battista Tiepolo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17952</id>
    <revision>
      <id>3926288</id>
      <parentid>3628723</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="7hpgeevs0lkaypzb6mgsvw3pq6vyir9" xml:space="preserve">{{Infokutija likovni umjetnik
| ime               =Giovanni Battista Tiepolo
| slika             =Tiepolo, Giovanni Battista - Fresken Treppenhaus des Würzburger Residenzschlosses, Szenen zur Apotheose des Fürstbischofs, Detail Giovanni Battista Tiepolo - 1750-1753.jpg
| opis_slike        =
| datum_rođenja     =[[5. mart]] [[1696]] 
| mjesto_rođenja    =[[Venecija]], [[Italija]]
| datum_smrti       =[[27. mart]] [[1770]]
| mjesto_smrti      =[[Madrid]], [[Španija]]
| nacionalnost      =
| obrazovanje       =
| supružnik         =
| period            =[[Barok]]
| vrsta_umjetnosti  =[[slikarstvo]], [[grafika]]
| djela             =''Otmica Sabinjanki''&lt;br /&gt;''Poklonstvo kraljeva''
| utjecao           =[[Francisco Goya]]
| utjecali          =[[Peter Paul Rubens]]
| nagrade           =
| potpis            = [[Datoteka:Tiepolo autograph.png|200px]]
| web-stranica      =
}}

'''Giovanni Battista Tiepolo'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Giovanni-Battista-Tiepolo|title=Giovanni Battista Tiepolo {{!}} Italian Baroque Painter, Fresco Artist {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=25. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[Venecija]], [[5. mart]] [[1696]]. - [[Madrid]], [[27. mart]] [[1770]].) italijanski slikar i grafičar; jedan je od posljednjih velikih predstavnika venecijanskog slikarstva i jedan od najistaknutijih predstavnika kasnog [[barok]]a i [[rokoko]]a, virtuozni majstor iluzionizma i [[Perspektiva (vizualno)|perspektive]].

Jedan je od posljednjih velikih predstavnika venecijanskog slikarstva. Stvara u duhu [[rokoko]]a, koji se odražava u njegovim djelima, ali prema osnovnoj koncepciji pripada kasnom [[barok]]u. Oslikao je [[Freska|freske]] u raznim palačama i crkvama s alegorijskim i mitološkim likovima. Freskama u rezidenciji u [[Würzburg]]u i u dvoru u [[Madrid]]u snažno je uticao na njemačko i špansko slikarstvo u završnoj fazi baroka. Slikao je portrete i žanr-prizore iz narodnog života, a radio je i bakropise.

== Djela ==
[[Datoteka:Giovanni Battista Tiepolo 094.jpg|mini|lijevo|Giovanni Battista Tiepolo: '''Vizija Svetoga Clemensa''', oko 1735. godine, ulje na platnu.]]
* &quot;Kleopatrina gozba&quot; 
* &quot;Otmica Sabinjanki&quot; 
* &quot;Poklonstvo kraljeva&quot; 
* &quot;Krist stišava oluju na moru&quot; 
* &quot;Mučeništvo Sv. Agate&quot; 
* &quot;Šarlatan&quot;

{{Commons|Giovanni Battista Tiepolo}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.nationalgallery.org.uk/artists/giovanni-battista-tiepolo
* https://www.nga.gov/collection/artist-info.1927.html
* https://artsandculture.google.com/entity/giovanni-battista-tiepolo/m01fr20?hl=en
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rođeni 1696.|Tiepolo, Giovanni Battista]]
[[Kategorija:Umrli 1770.|Tiepolo, Giovanni Battista]]
[[Kategorija:Biografije, Venecija]]
[[Kategorija:Italijanski slikari|Tiepolo, Giovanni Battista]]
[[Kategorija:Rokoko slikari]]
[[Kategorija:Barokni slikari]]</text>
      <sha1>7hpgeevs0lkaypzb6mgsvw3pq6vyir9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kilogram</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18071</id>
    <revision>
      <id>3926406</id>
      <parentid>3848377</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4594" sha1="4omkzegesv8hlhtzlbgrknls4213u3p" xml:space="preserve">{{Infokutija jedinica
 | ime             = kilogram
 | slika           = [[Datoteka:Poids fonte 1 kg 01.jpg|200px]]
 | sistem_jedinica = [[Osnovne SI jedinice|osnovna SI jedinica]]
 | jedinica_za     = [[masa|masu]]
 | simbol          = kg
 | jedinica1       = [[avoirdupois]]u
 | u_jedinici1     = ≈&amp;thinsp;{{val|2.205}} [[Funta (masa)|funti]]&lt;ref group=&quot;Note&quot;&gt;Avoirdupoiska funta je dio i [[Sistem mjera u Sjedinjenim Američkim Državama|uobičajenog sistema jedinica u Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Imperijalni sistem jedinica|imperijalnog sistema jedinica]]. [[Međunarodni jard i funta|Definisana je tačno]] kao {{val|0.45359237|ul=kilograma}}.&lt;/ref&gt;&amp;thinsp;
 | jedinica2       = britanskom gravitacijskom sistemu
 | u_jedinici2     = ≈&amp;thinsp;{{val|0.0685}} [[slag (jedinica)|slagova]]&amp;thinsp;
}}
[[Datoteka:CGKilogram.jpg|mini|300px|desno|''Međunarodni prototip kilograma'', napravljen od 90% [[platina|platine]] i 10% [[iridij]]a, nalazi se u [[Međunarodni biro za tegove i mjere|Međunarodnom birou za tegove i mjere]] u [[Sèvres]]u – [[Francuska]]]]

'''Kilogram''' (simbol '''kg''') je osnovna [[SI sistem|SI]] jedinica za [[masa|masu]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=30. 3. 2011|title=SI Units - Mass|url=https://www.nist.gov/pml/owm/si-units-mass|journal=NIST|language=en}}&lt;/ref&gt; Kilogram je jedina osnovna jedinica koja sadrži [[prefiks]] kilo (1&amp;nbsp;''k'' = 1000).

Manje jedinice su [[gram]] (''g''), [[dekagram]] (''dag'', 10 grama) i [[hektogram]] (''heg'', 100 grama; u praksi se ne koristi), dok se od većih jedinica često koristi jedinica [[tona]] (''t'') – hiljadu kilograma.

Do maja 2019 kao [[Etalon]] za masu koristio se prototip kilograma koji se čuvao u Sevresu u [[Francuska|Francuskoj]]. Sada se veličina kilograma definiše preko Plankove konstante.

Kilogram je [[Osnovne SI jedinice|osnovna SI jedinica]], definirana u konačnici pomoću tri [[SI sistem|definirajuće konstante]] SI-a, i to [[Cezijev standard|specifične frekvencije prijelaza]] atoma [[Izotopi cezija|cezija-133]], [[Brzina svjetlosti|brzine svjetlosti]] i [[Planckova konstanta|Planckove konstante]].&lt;ref name=&quot;SIBrochure9thEd&quot;&gt;{{Citation|last=International Bureau of Weights and Measures|title=The International System of Units (SI)|date=Dec 2022|url=https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211018184555/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9.pdf/fcf090b2-04e6-88cc-1149-c3e029ad8232|edition=9th|isbn=978-92-822-2272-0|archivedate=18. 10. 2021|authorlink=New SI}}&lt;/ref&gt; {{Rp|131}}Pravilno opremljena [[Metrologija|metrološka]] laboratorija može kalibrirati instrument za mjerenje mase, kao što je [[Kibbleova vaga]], kao primarni standard za kilogram mase.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/kilogram|title=Kilogram|website=Collins Online Dictionary|access-date=14. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;

Kilogram je prvobitno definisan 1795. godine tokom [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]] kao masa jedne [[Litar|litre]] [[Osobine vode|vode]] (prvobitno na 0 [[Celzijev stepen|°C]], kasnije promijenjena u temperaturu njene [[Maksimalna gustoća|maksimalne gustoće]], približno 4&amp;nbsp;°C). Trenutna definicija kilograma slaže se s ovom originalnom definicijom s tačnošću od 30 [[Dijelovi po milion|dijelova na milion]] (0,003%). Godine 1799. [[platina]]sti ''[[Grave (jedinica)|Kilogramme des Archives]]'' zamijenio ga je kao standard mase. Godine 1889. cilindar napravljen od [[Platina–iridij legura|platine i iridija]], [[Međunarodni prototip kilograma]] (IPK), postao je standard jedinice mase za metrički sistem i ostao je to 130 godina, prije nego što je trenutna definicija [[Revizija SI iz 2019.|usvojena 2019. godine]].&lt;ref name=&quot;vox&quot;&gt;{{Cite news|last=Resnick|first=Brian|title=The new kilogram just debuted. It's a massive achievement.|url=https://www.vox.com/science-and-health/2019/5/17/18627757/kilogram-redefined-world-metrology-day-explained|access-date=23. 5. 2019|publisher=vox.com|date=20. 5. 2019}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
{{FizikaPortal}}
{{colbegin|2}}
* [[Inercija]]
* [[Težina]]
* [[Međunarodni biro za tegove i mjere]]
* [[SI sistem]]
* [[Litar]]
* [[Masa]]
* [[Gram]]
* [[Tona]]
* [[Kilopond]]
* [[Metrički sistem]]
* [[Newton (jedinica)]]
{{colend}}

== Bilješke ==
&lt;references group=&quot;Note&quot;/&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.nist.gov/pml/owm/si-units-temperature

{{Commonscat-inline}}

{{SI jedinice}}

{{authority control}}

[[Kategorija:Osnovne SI jedinice]]</text>
      <sha1>4omkzegesv8hlhtzlbgrknls4213u3p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Schumann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18300</id>
    <revision>
      <id>3926002</id>
      <parentid>3850323</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Djetinjstvo i obrazovanje */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5561" sha1="m6elnkdronk3jatav2lyak54vymyvpr" xml:space="preserve">{{O...|njemačkom kompozitoru|francusko-njemačkog političara|Robert Schuman}}
{{Infokutija kompozitor
| ime            = Robert Schumann
| opis_slike     = 
| veličina       = 
| puno_ime       = 
| slika          = Robert Schumann.jpg
| datum_rođenja  = [[8. juni]] [[1810.]]
| mjesto_rođenja = [[Zwickau]], [[Njemačka]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/2011/07/18/127038609/the-life-and-music-of-robert-schumann|title=The Life And Music Of Robert Schumann|last=Libbey|first=Ted}}&lt;/ref&gt;
| datum_smrti    = [[29. juli]] [[1856.]]
| mjesto_smrti   = [[Endenich]], Njemačka
| djela          = {{plainlist|
* ''[[Divlji jahač]]''
* ''[[Italijanski mornari]]''
}}
| period         = [[Romantizam]]
| nagrade        = 
}}
'''Robert Alexander Schumann''' ([[8. juni]] [[1810]] – [[29. juli]] [[1856]]) bio je [[Njemačka|njemački]] kompozitor&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Robert-Schumann|title=Robert Schumann {{!}} Biography, Wife, Music, Compositions, Death, &amp; Facts {{!}} Britannica|date=4. 6. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=8. 6. 2023}}&lt;/ref&gt; koji je napisao preko 600 muzičkih djela.

== Djetinjstvo i obrazovanje ==
Rođen kao jedno od šestoro djece izdavača knjiga [[August Schumann|Augusta Schumanna]] i njegove supruge Johanna Christiane. Već u sedmoj godini imao je [[klavir]]sku nastavu. Poslije osnovne škole, završio je srednju školu u proljeće 1828. godine, sa drugim najvišim stepenom &quot;''omnino dignus''&quot;. Njegova majka Christiane (rođena Schnabel, 1767-1836) i biznismen Rudel su nakon smrti njegovog oca, Schumanna upisali na studije prava i morali su otjerati njegove pomisli i čežnje za muzičkom karijerom. Šuman se složio sa njihovim željama, iako je njegov stvarni životni plan vjerovatno počeo da se pojavljuje ispod fasade sanjive neodlučnosti. Na univerzitetu u [[Leipzig]]u upoznaje pedagoga [[Friedrich Wieck|Friedricha Wiecka]] koji ga usavršava na klaviru. Nakon ozljede jednog prsta gubi mogućnost da radi kao pijanista.&lt;ref name=&quot;whoiswho&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.schumann-portal.de/Biography_Robert.html|title=Biography - Schumann-Portal|website=www.schumann-portal.de|access-date=27. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Muzički rad ==

Nakon što nije mogao više da svira počinje da piše muzičke kritike. Od 1834. godine izdaje vlastiti muzički [[časopis]] &quot;Neue Zeitschrift für Musik&quot;. Bavi se i komponovanjem, kompozicije &quot;Papillons&quot; (1829-1832) ili &quot;Simfonijske etide&quot; (njem. ''Symphonische Etuden'') su bile isključivo pisane za klavir.
[[1840]]. godine ženi [[Clara Schumann|Claru (Klara) Wieck]] kćerku svog mentora Friedricha. Od [[1841]]. godine stvara nova djela za orkestre kao  &quot;Proljećna simfonija&quot; (1841, njem. ''Frühlingssinfonie'') ili &quot;Rajnska simfonija&quot; (1850, njem. ''Rheinische Sinfonie'').
Jedan je od glavnih predstavnika muzičkog [[Romantizam|romantizma]]. Po svom umjetničkom stajalištu, naravi i umjetničkim stremljenjima je izraziti romantičar. Središnja su mu djela klavirske kompozicije i solo pjesme, a majstor je produhovljene romantičke pjesme ugođaja, čiji je prototip &quot;Mjesečina&quot; iz [[1843]]. godine. Kao oslonac su mu služili radovi [[Ludwig van Beethoven|Ludwiga van Beethovena]] (Ludvig van Betoven) i [[Franz Schubert|Franza Schuberta]] (Franc Šubert). [[Felix Mendelssohn]] ga angažira za nastavnika klavira i kompozicije na novoosnovanom konzervatoriju u [[Leipzig]]u. Od [[1850]]. godine do [[1853]]. Schumann djeluje kao gradski muzički direktor u [[Düsseldorf]]u. Od velikih ličnosti, posebno je utjecao na [[Johannes Brahms|Brahmsa]].  Često je bio izložen napadima javnosti koja se nije slagala s njegovim radom kao direktor. Od [[1854]]. godine pada u [[Depresija (raspoloženje)|depresiju]], što ga dovodi na ivicu samoubistva. Zadnje godine života provodi u sanatorijumu u gradu [[Bonn]]-Endenich.&lt;ref name=&quot;whoiswho&quot;&gt;[http://www.whoswho.de/templ/te_bio.php?PID=947&amp;RID=1 Biografija na stranici] whoiswho.de učitano 8.6.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}&lt;/ref&gt;{{listen|header=[[Arabeske (Schumann)|Arabeske in C major, Op. 18 (1839)]]|filename=Schumann-arabeske-andrea-valori.ogg|title=Arabeske (Schumann)|description=[[Mario Andrea Valori]], piano, 2011|format=[[Ogg]]}}{{listen|header=[[Kreisleriana]], Op. 16 (1838)|filename=Robert Schumann Kreisleriana Op. 16 N3 Giorgi Latsabidze.ogg|title=N8. Schnell und spielend|description=[[Giorgi Latso]], piano|format=[[Ogg]]}}{{listen|header=[[Fantasie in C (Schumann)|Fantasie C major]], Op. 17 (1836, revised 1839)|filename=Robert Schumann - Fantasie - Sempre Fantasticamente ed Appassionatamente.ogg|title=1. Sempre Fantasticamente ed Appassionatamente|description=|format=[[Ogg]]|filename2=Robert Schumann - Fantasie - Moderato, Sempre energico.ogg|title2=2. Moderato, Sempre energico|description2=|format2=[[Ogg]]|filename3=Robert Schumann - Fantasie - Lento sostenuto Sempre piano.ogg|title3=3. Lento sostenuto Sempre piano|description3=|format3=[[Ogg]]|image=none}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Robert Schumann}}
{{Wikicitat|Robert Schumann}}

* [https://web.archive.org/web/20130706032649/http://www.ub.uni-heidelberg.de/allg/benutzung/bereiche/leben/schumann.html Schummannova biografija] {{de simbol}}

{{Romantizam u muzici}}
{{Romantizam}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Schumann, Robert}}
[[Kategorija:Rođeni 1810.]]
[[Kategorija:Umrli 1856.]]
[[Kategorija:Biografije, Zwickau]]
[[Kategorija:Njemački kompozitori]]
[[Kategorija:Kompozitori iz perioda romantizma]]</text>
      <sha1>m6elnkdronk3jatav2lyak54vymyvpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Američki nogomet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18428</id>
    <revision>
      <id>3926062</id>
      <parentid>3844940</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18148" sha1="klxvyeviff4trfvt9xzg1h1zqeu369h" xml:space="preserve">[[Datoteka:Wilson American football.jpg|mini|desno|200px|Lopta u američkom fudbalu]]

'''Američki fudbal'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/sports/American-football|title=American football {{!}} Definition, History, Leagues, Rules, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=10. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; ili '''američki nogomet''' jest takmičarski timski [[sport]] izrazito popularan u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u. Cilj igre je prenijeti loptu (football) prema završnoj zoni protivničkog tima (endzone) i tako osvojiti bodove. Lopta se prenosi tako što se nosi uza sebe (''rushing''), ili bacanjem i dodavanjem od jednog do drugog člana vlastitog tima (''passing''). Bodovi se mogu osvojiti na više različitih načina, uključujući prenošenje lopte preko gol-linije, bacanjem lopte igraču koji je prešao gol-liniju (što je u jednom i drugom slučaju polaganje/''touchdown'') ili šutiranjem kroz stative gola (''field goal''). Pobjednik je tim koji ima najviše bodova nakon isteka vremena.

Američki fudbal se razvio od ragbija u SAD krajem [[19. vijek]]a. U susjednoj [[Kanada|Kanadi]] se u isto vrijeme razvio i [[kanadski fudbal]] koji se u nekim pravilima razlikuje od američkog.

Iako je prva profesionalna utakmica američkog fudbala odigrana još [[1895]]. godine, taj je sport tek sredinom 20. vijeka počeo sticati svoju današnju popularnost. 1960-ih je po broju gledalaca uspio premašiti dotada najpopularniji sport, [[bejzbol]].

Američki fudbal je prilično zahtjevan sport, koji pred igrače stavlja velike fizičke napore. Također je poznat kao prilično nasilan sport, iako su desetljećima uvođena pravila s ciljem da se ograniči mogućnost ozljeda. Zbog toga su igrači opremljeni i sa zaštitnom opremom koja ih štiti od ozbiljnijih povreda.

Uz američku profesionalnu ligu [[NFL]], američki fudbal je tradicionalno prisutan na koledžima i univerzitetima, ali i u srednjim školama. Srednjoškolski timovi često predstavljaju ponos malih provincijskih gradova te se život u njima često vrti oko lokalnih utakmica.

Američki fudbal je s vremenom počeo širiti svoju popularnost van američkih granica, pa je tako 1990-ih [[NFL]] osnovao posebnu evropsku ligu [[NFL Europe]].

== Pravila ==

=== Opća pravila ===

[[Datoteka:AmFBfield.png|frame|Teren u američkom fudbalu, brojevi jarda služe da bi se lakše utvrdilo na kojoj poziciji na terenu se nalazi lopta, tj. napad i kolko jardi im treba do sljedećeg prvog pokušaja. Tamnozelenim su obilježeni jedan i drugi endzone]]
Svaki tim ima na raspolaganju 53 igrača od kojih za jednu utakmicu može prijaviti 45, a na samom terenu svaka ekipa broji po 11 igrača. Tim koji ima loptu u posjedu predstavlja napad (''offense'') i njihov je cilj da trčanjem (''rushing'') ili dodavanjem (''passing'') unesu loptu u protivničku završnu zonu ili da šutiraju loptu između dviju stative, tj. da daju gol. Ukoliko iz četiri pokušaja napad ne uspije preči 10 jardi on gubi posjed lopte. Drugi tim, odnosno odbrana nastoji zaustaviti napadački tim i natjerati ga da im prepusti posjed lopte. Kada napadački tim postigne pogodak ili izgubi loptu, uloge se mjenjaju.

Utakmica počinje izvođenjem početnog udarca. Lopta se postavlja na specijalno postolje (kicking tee) na liniju koja označava 30 jardi polovine terena odbrambene ekipe, a određeni igrač iz odbrambene ekipe (kicker) je šutira što dublje u polovinu protivnika. Određeni igrač iz specijalnog tima napadačke ekipe (kick return man) pokušava uhvatiti loptu i trčanjem osvojiti čim više jardi. Mjesto na kome je ovaj igrač zaustavljen je mjesto sa koga napadačka ekipa započinje svoj napad (drive).

Napredak u američkom fudbalu se mjeri u jardima (1 yard = 91.44&amp;nbsp;cm). Cilj napadačke ekipe je da osvoji što više jardi i tako se što više približi protivničkoj završnoj zoni. Na početku napada napadačka ekipa ima četiri pokušaja da osvoji 10 jardi i time osvoji novi prvi pokušaj, odnosno novu seriju od četiri pokušaja za osvajanje novih 10 jardi. Ukoliko napadačka ekipa ne uspije iz četiri pokušaja osvojiti 10 jardi, gubi posjed lopte. U najvećem broju slučajeva napadačka ekipa samo prva tri pokušaja koristi za osvajanje novih 10 jardi, dok se četvrti pokušaj koristi za ispucavanje lopte nogom (punt), kako bi se početak napada protivničke ekipe što više udaljio od vlastite end zone. A ako je ekipa dovoljno blizu protivničkog gola, u većini slučajeva iskorištava zadnji, četvrti, pokušaj za pucanje na gol.

Svaka akcija počinje izvođenjem takozvanog snapa. Na početnoj liniji napada, koja predstavlja mjesto na terenu na kome je završena prethodna akcija i počinje naredna, vođa navale, quarterback, glasno šifrirano najavljuje varijantu sljedeće akcije i igrač ispred njega, centar, dodaje mu loptu kroz noge, a onda ju vođa navale može baciti, uručiti ili sam trčati sa njom.

=== Osvajanje prostora ===
Postoje dva načina za osvajanje prostora. Prvi način je probijanje (run). Vođa navale (quarterback) uručuje loptu probijaču (running back, half back, full back) koji pokušava trčanjem sa loptom u rukama osvojiti što više jardi. Važno je napomenuti da i vođa navale također može osvajati prostor trčanjem ako za to ima prilike. Drugi, a ujedno i najčešći način za osvajanje prostora je dodavanje (pass). U najvećem broju slučajeva dodavanje izvodi vođa navale, mada dodavanje može izvesti i bilo koji drugi ofanzivni igrač, obično u cilju zbunjivanja protivničke odbrane. Tako da dodavanje može izvršiti bilo koji igrač napadačke ekipe sve dok se mjesto sa koga se izvodi dodavanje nalazi iza linije sa koje je počeo napad. Dodavanje je kompletno kada jedan od igrača napadačke ekipe, najčešće hvatač (wide receiver ili tight end) uhvati loptu prije nego što ona dodirne zemlju. Ukoliko lopta dodirne zemlju prije nego što je bilo ko uhvati, to se naziva nekompletan pas (incomplete pass). Igrač koji uhvati dodavanje ima pravo da dalje osvaja prostor trčanjem dok ga ne zaustavi protivnička odbrana. Dodavanje je dosta rizičnije od probijanja jer lahko može doći do presjecanja (interception), ali se uspješnim dodavanjem lakše osvaja veći broj jardi nego probijanjem.

Također treba napomenuti da napad po jednom pokušaju ima pravo na samo jedno dodavanje prema naprijed i to dodavanje mogu izvršiti samo iza linije s koje je napad počeo, dok se dodavati unatrag ili u stranu (takozvani lateral pass) mogu koliko god žele i to na bilo kojoj poziciji na terenu i bilo kada dok akcija traje. Dodavanje nazad ili na stranu se ne koristi često zbog prevelikog rizika da se izgubi lopta, jer kod dodavanja nazad ili na stranu ne vrijedi pravilo nekompletnog dodavanja, tj. ako kojim slučajem lopta padne na tlo ona postaje živa lopta i ko ju prvi uhvati njegova je (fumble).

U odbrani s druge strane je obaranje (tackle) način zaustavljanja protivničkog napada i on predstavlja hvatanje i obaranje protivničkog igrača koji nosi loptu. Igrač je oboren kada barem jednim koljenom dodirne tlo i akcija se tada prekida. Akcija se prekida i u slučaju kada igrač koji nosi loptu izađe van terena.

Napad loptu može izgubiti na tri načina, a to su:

* ako u 4 pokušaja (downa) ne prođu 10 ili više jardi (turnover on downs).
* živa lopta (fumble) - Ukoliko igrač napadačke ekipe ispusti loptu ili mu ona bude izbijena iz ruku prije nego što barem jednim koljenom dotakne tlo, vrijedi pravilo žive lopte (fumble) i tada posjed lopte dobija ona ekipa koja prva dođe do nje. Bilo koji igrač na terenu iz obje ekipe može uhvatiti živu loptu i nastaviti trčati s njom dok ga neko ne zaustavi. Fumble također vrijedi i kod nekompletnog lateral passa, tj. neuspjelog dodavanja unazad ili u stranu.
* presječena lopta (interception) - Dobrom igrom odbrana može doći do lopte presjecanjem protivničkog dodavanja. Tj. hvatanjem lopte koju je protivnički vođa navale uputio svojih hvatačima. U tom slučaju odbrambeni igrač koji je presjekao loptu može njome trčati i osvajati prostor dok ga neko iz protivničke ekipe ne obori na tlo.

=== Vrijeme utakmica ===

Utakmica je podijeljena na četiri perioda u trajanju od po 15 minuta (quarters). Pauza između prve i druge kao i između treće i četvrte četvrtine je 2 minuta, dok je pauza između druge i treće četvrtine (half-time) 12 minuta. Akcije između prve i druge kao i između treće i četvrte četvrtine se ne prekidaju, tj. timovi nastavljaju tamo gde su stali prije pauze. To nije slučaj kada je u pitanju poluvrijeme odnosno prekid između druge i treće četvrtine. Treća četvrtina počinje izvođenjem početnog udarca (kick-off) kao i na početku utakmice.
Napadački tim ima na raspolaganju 40 sekundi za pripremu svake akcije (period od trenutka kada im je napad dodijeljen do trenutka početka izvođenja nove akcije).
Vrijeme se zaustavlja kada igrač izađe izvan terena, u slučaju nekompletnog dodavanja i kada sudija dosudi prekršaj.

Ako se utakmica završi nerješenim rezultatom u regularnom vremenu, igra se produžetak od 15 minuta (overtime). U profesionalnoj NFL ligi važi pravilo zlatnog gola (sudden death), tj. utakmica se završava u trenutku kada jedan tim postigne poen i taj tim se proglašava pobjednikom. U amaterskim ligama (NCAA i srednjim školama), u produžetku svaka ekipa mora po jednom biti u napadu. Posjed lopte se na početku produžetka određuje bacanjem novčića kao i na početku utakmice.

== Postave ==

Svaki tim ima tri međusobno nezavisne postave: napad, odbranu i specijalan tim (special team). Napad je u igri kada je tim u posjedu lopte, a odbrana kada je protivnik u posjedu lopte, dok specijalni tim ulazi u igru u situacijama kada se izvode udarci nogom, kao što su ispucavanje (punt), šut za jedan ili tri poena (field goal) i početni udarac (kickoff).

=== Napad ===

Kada je ekipa u posjedu lopte na terenu se nalazi njena napadačka postava (offense). Od jedanaest igrača na terenu samo njih petorica imaju pravo da budu u kontaktu sa loptom, a to su: vođa navale (quarterback), krilni hvatači (wide receivers), linijski hvatači (tight ends) i trkači (running backs). Vođa navale (quarterback) je mozak ekipe i od njega potiču sve akcije. Ostali igrači sačinjavaju takozvanu ofenzivnu liniju (offensive line) čiji je zadatak blokirati odbrambene igrače protivničke ekipe i tako zaštite svoje napadače, a prije svega vođu navale. Znači, jednu napadačku postavu sačinjavaju sljedeći igrači:

* centar (center) - dodaje loptu vođi navale (snap) i poslije toga ga štiti od protivničke odbrane;
* vođa navale (quarterback) - organizira napad, dodaje loptu hvatačima (wide receivers, tight ends) ili je uručuje trkačima (running backs), a može i sam trčati sa njom;
* dva obarača (tackles) i 2 beka (guards) - uz centra čine takozvanu ofanzivnu liniju, blokiraju odbranu i tako štite svoje napadače, a prije svega vođu navale;
* 2 do 5 krilnih hvatača (wide receivers) - hvataju dodavanja i dalje osvajaju prostor trčanjem;
* 1 ili 2 probijača/trkača (running backs) - preuzimaju loptu od vođe navale i osvajaju prostor trčanjem;
* 1 ili 2 linijska hvatači (tight ends) - blokiraju odbrambene igrače, a mogu i hvatati dodavanja, ovisi o odabranoj akciji.

=== Odbrana ===

Zadatak odbrambene postave je jasan. Zaustaviti osvajanje prostora napadačke ekipe i što prije preuzeti posjed lopte. Odbrambenu postavu sačinjavaju sljedeći igrači:

* defanzivna linija (defensive line) - pokušavaju probiti ofanzivnu liniju protivničke ekipe koja štiti vođu navale, čine je nose tackle (1) defensive tackle (1 ili 2) i defensive end (1 ili 2);
* linebackers - nalaze se odmah ili do defanzivne linije, zaustavljaju trkače ili vođu navale u osvajanju prostora sa loptom, srednji linebacker (middle linebacker/MLB) je najvažniji igrač u odbrani;
* cornerbacks (braniči) - brane dodavanja vođe navale ka krilnim hvatačima, a također i pomažu u zaustavljanju trčanja;
* safety - brani dodavanja vođe navale ka krilnim hvatačima, a također i pomaže u zaustavljanju trčanja.

=== Specijalni tim ===

Ulazi u igru u situacijama kada se izvode udarci nogom, kao što su ispucavanje (punt), šut na gol (field goal) i početni udarac (kickoff). Specijalni tim se sastoji od šutera (puca na gol i ispucava početni udarac) i puntera (ulazi u igru kad treba ispucati loptu čim dalje od svog end zonea).

== Bodovanja ==

U američkom fudbalu se može poentirati na četiri različita načina, pri čemu svaki način donosi različit broj poena.

=== Polaganje (touchdown): ===

Polaganje je glavni način poentiranja koji donosi najveći broj poena. Njegova vrijednost je 6 poena. Polaganje se može postići na više načina i to: unošenjem lopte u protivničku end zonu, hvatanjem dodavanja u protivničkoj end zoni ili hvatanjem ničije lopte (fumble) u protivničkoj end zoni. Postignuto polaganje omogućava napadačkoj ekipi i dodatni pokušaj za osvajanje ekstra poena (extra point) čija je vrijednost 1 poen ili ako im treba ekipa se može odlučiti da pokuša osvojiti dodatnih 2 poena (two point conversion).

=== Extra Poen (Extra Point) i Pretvaranje u dva poena (Two Point Conversion) ===

Neposredno poslije postignutog polaganja, lopta se postavlja na liniju koja označava 2 jarda od protivničke end zone. Napadačka ekipa u tom slučaju ima dvije opcije. U najvećem broju slučajeva izvodi se ekstra poen (extra point), pri čemu šuter napadačke ekipe treba šutnuti loptu kroz gol i tada napadačka ekipa dobija 1 poen. Ovaj udarac se još naziva i PAT, što je skraćenica od Point After Touchdown (Poen poslije polaganja). Druga varijanta koju napad može birati je pretvaranje za dva poena (two-point conversion), pri čemu napadačka ekipa treba unijeti loptu u end zonu protivničke ekipe na isti način kao kada se postiže polaganje, a ukoliko uspije u tome dobija 2 poena.

=== Gol (Field Gol) ===

Ukoliko napad ne može postignuti polaganje, mogu u bilo kojem trenutku u igri pokušati pucati na gol, ako uspiju pogoditi gol on im donosi 3 poena. Na gol se šutira ako je ekipa u povoljnoj poziciji za šut (dovoljno blizu gola), a već su potrošili tri pokušaja ili ako gube za tri ili manje poena, a na satu je preostalo premalo vremena za išta drugo. Isto tako i ako su u povoljnoj poziciji a preostalo je premalo vremena na poluvremenu.

=== Safety ===

Još jedan način poentiranja, iako rijedak, je takozvani safety. Ukoliko igrač napadačke ekipe bude oboren sa loptom u svojoj end zoni protivnička ekipa osvaja 2 poena i loptu.

== Osnovna strategija ==

Američki fudbal kao jedan od najdinamičnijih sportova se može opisati kao partija šaha između dvije ekipe. Svaki tim u playbooku ima na desetine pa i na stotine akcija koje su im na raspolaganju i koje su marljivo uvježbavali. Neke akcije su jako sigurne i pomoću njih je vrlo vjerovatno da će ekipa osvojiti nekoliko jardi, ali ništa više od toga. Druge akcije su rizične ali ako se dobro izvedu mogu osvojiti puno prostora.

Generalno govoreći, probijanje je puno manje riskantno od dodavanja, iako postoje relativno sigurne akcije dodavanja i nešto riskantnije akcije probijanja. Kako bi se zavaralo odbranu postoje akcije dodavanja koje na prvi pogled izgledaju kao akcije probijanja i obratno. Isto tako postoji mnogo trik akcija gdje se napad posloži kao da će pucati na gol ili ispucavati loptu, ali onda dodaje loptu, sve da bi se zbunilo odbranu. Takve trik akcije su najrjeđe i predstavljaju najveći rizik za napad i ako se ne izvedu dobro mogu značiti katastrofu za napad.

Još davno je neko rekao kako je američki fudbal sport koji najviše podsječa na pravi rat, svaka akcija donosi nove napetosti i trener ima veću ulogu u time nego li u bilo kojem drugom sportu.

== Američki fudbal kao sport ==

[[Datoteka:College Football CSU AF.jpg|desno|mini|300p|Scena sa utakmice između Collorade State University i Air Force Academy]]
Američki fudbal je jedan od najnasilnijih sportova, kako bi odbrana zaustavila napad da osvoji čim više jardi (prostora), odbrana mora oboriti igrača s loptom čim prije i treba ga udariti jako. Iako je američki fudbal kao sport dosta nasilan postoje mnoge restrikcije. [[Odbrambeni igrač (nogomet)|Odbrambeni igrači]] ne smiju rukom ili nogom nikada udarati protivničkog igrača koji nosi loptu, isto tako ne smiju ga potčkaljiti. Protivničkog igrača nesmiju nikada dirati ili vuči za kacigu, oboriti ga s vlastitom kacigom ili podići i oboriti ga na tlo. Naravno svako nepotrebno nasilje se jako kažnjava, recimo ako igrač napravi bilo kakav nasilan kontakt sa protivničkim igračem nakon što je akcija već završila.

Kako bi se igrači zaštitili od preozbiljnih ozljeda oni moraju nositi zaštitnu opremu kao što je kaciga na glavi, zaštita za ramena, prsa, koljena i druge dijelove tijela. Zaštitna oprema je uvedena davno i s vremenom usavršavana.

Iako su se kroz historiju adaptirala pravila koja su uspjela smanjiti ozljede do neke granice i uvedena je znatno bolja oprema, ozljede su i dalje česte. Isto tako profesionalne lige imaju velikih problema s upotrebom [[doping]]a i steroida što znatno šteti reputaciji samog sporta.

Mnogi su dosad kritizirali sport zbog njegove nasilnosti. U nekim američkim školama je zabranjeno igrati full contact football pa je izmišljen takozvani touch football gdje igrača treba dotaknuti s obadvije ruke umjesto da ga se obara, i flag football, gdje igrači oko svojega struka imaju svezanu jednu ili više marama, pa se igraču koji nosi loptu,umjesto da ga se obara, samo treba potegnuti maramu/zastavicu s tijela i ne postoji nikakav rizik za ozljede. Zbog toga je Flag Football postao popularan rekreacijski sport u posljedje vrijeme.

== Također pogledajte ==
* [[NFL]]
* [[Super Bowl]]

{{Commonscat|American football}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sport]]
[[Kategorija:Američki nogomet]]</text>
      <sha1>klxvyeviff4trfvt9xzg1h1zqeu369h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hrasno (Novo Sarajevo)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18587</id>
    <revision>
      <id>3926338</id>
      <parentid>3844716</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1696" sha1="jvguvq1si8c0r1owwszxtehdl6hcm32" xml:space="preserve">[[Datoteka:Novi grad.jpg|mini|desno|300px|Neboderi na Trgu heroja u naselju Hrasno]]
'''Hrasno''' je [[Sarajevo|sarajevsko]] naselje smješteno na lijevoj obali Miljacke, između [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavice]] i [[Čengić Vila|Čengić Vile]]. Podijeljeno je u četiri mjesne zajednice: Hrasno, Staro Hrasno, Hrasno Brdo&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://novosarajevo.ba/mz.php?mz=17|title=Općina Novo Sarajevo|website=novosarajevo.ba|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; i Trg Heroja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://novosarajevo.ba/mz.php?mz=12|title=Općina Novo Sarajevo|website=novosarajevo.ba|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; Staro Hrasno se nalazi u općini [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]], dok su ostale tri mjesne zajednice dio općine [[Novo Sarajevo]]. Prije [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], Hrasno, Staro Hrasno i Trg Heroja su smatrani kao dio jedne mjesne zajednice.

U ovom naselju se nalazi četvrti najveći [[neboder]] na [[Balkan]]u, poznat kao [[Bosmalov gradski centar]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arhiva.nacional.hr/clanak/13192/malezijci-u-sarajevu-grade-najvisi-neboder-na-balkanu|title=Malezijci u Sarajevu grade najviši neboder na Balkanu – Nacional.hr|website=arhiva.nacional.hr|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; koji je smješten u Starom Hrasnom.
[[Datoteka:Sarajevo Cityscape 2011-10-15.jpg|mini]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://af.unsa.ba/publikacije/NOVO_Novo_Sarajevo_Novi_urbani_protokol.pdf&lt;nowiki/&gt;{{stub-geog}}
{{Commonscat|Hrasno (Sarajevo)}}
{{Naselja Sarajeva}}
{{Sarajevo}}{{Normativna kontrola}}
{{coord|43.844|N|18.382|E|source:hrwiki_region:BA|format=dms|display=title}}

[[Kategorija:Naselja u Sarajevu]]</text>
      <sha1>jvguvq1si8c0r1owwszxtehdl6hcm32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartolomeu Dias</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19023</id>
    <revision>
      <id>3926118</id>
      <parentid>3847476</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3573" sha1="3btrev3420x1q1flmp8pi2uttik5jat" xml:space="preserve">[[Datoteka:Bartolomeu Dias, South Africa House (cut).JPG|mini|150px|Statua Bartolomea Diasa u Londonu]]
'''Bartolomeu Dias'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://exploration.marinersmuseum.org/subject/bartolomeu-dias/|title=Bartolomeu Dias - Ages of Exploration|website=exploration.marinersmuseum.org|access-date=18. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; ili '''Diaz''' (oko [[1450]]. na moru kod [[Rt dobre nade|Rta dobre nade]], 
[[29. maj]] [[1500]].), portugalski pomorac i istraživač. Dias je prvi evropljanin koji je, još od [[antika|antike]], dospio [[1488]]. do Rta dobre nade i kroz [[Atlantski okean]] do istočne obale [[Afrika|Afrike]].

Gotovo ništa se ne zna o Diasovom ranom životu.

[[1486]] Diasu je povjerena ekspedicija od tri broda da istraži krajnji jug Afrike. Sa ostala dva broda su zapovjedali [[Joao Infante]] i Diasov brat (nepoznatog imena).

Krenuli su na put u aprilu [[1487]]. Nakon [[6. januar]]a [[1488]]. Dias se odmaknuo od obale zbog velikog nevremena. Kada se nakon nekoliko dana vrijeme smirilo, Dias je krenuo nazad prema kopnu. Međutim, kopno se nije vidjelo i Dias je samo plovio prema sjeveru. Došao je do kopna [[3. februar]]a.
Dias je oplovio oko Rta dobre nade. Vrijeme je bilo toliko loše da se rt nije vidio. Dias je na povratku, a zbog lošeg vremena, rt nazvao '''Cabo das Tormentas''' (''Olujni rt''). Kasnije ga je portugalski kralj [[Ivan II.]] preimenovao u '''Cabo da Boa Esperança''' (''Rt dobre nade''), jer se postao redovna plovna ruta za [[Indija|Indiju]]. Uprkos lošem vremenu, Dias je došao i do ušća [[Velika riblja rijeka|Velike riblje rijeke]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sahistory.org.za/people/bartolomeu-dias|title=Bartolomeu Dias {{!}} South African History Online|website=sahistory.org.za|language=en|access-date=18. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; na području današnje [[Južnoafrička Republika|Južnoafričke Republike]]. Dias je tako postao prvi evropljanin koji je plovio i istraživao na jugu Afrike.
Kada se Portugalci nisu uspjeli sporazumiti s domorocima, došlo je do sukoba. Dias je prihvatio jednoglasni zahtjev svih oficira i pristao na povratak. Dias je dospio do istočne obale Afrike i zaključio da je ovaj put plovan i njime je moguće doći do Indije. Zanimljivo je de je Dias oplovio cijeli Rt dobre nade, ali je vidio njegovo kopno tek na povratku. Zatim se vratio u [[Portugal]], vjerovatno u decembru [[1488]]. Nije poznato kako je Dias primljen kod kralja.

[[1497]]. je Dias zapovjedao jednim brodom u ekspediciji od 5 brodova [[Vasco da Gama|Vasca da Game]] na putu u Indiju.

[[1500]]. je Dias zapovjedao jednim brodom u novoj ekspediciji od 13 brodova koju je predvodio [[Pedro Alvares Cabral]]. Krenuvši na istok, prvi su dospjeli do današnjeg [[Brazil]]a. Tu su se zadržali svega 10 dana, a zatim su krenuli prema Indiji. Dias je nestao u nevremenu kod Rta dobre nade. U nevremenu su izgubljena 4 od 13 brodova.

Diasov unuk [[Paulo Dias de Novais]] je bio jedan od glavnih kolonizatora južne Afrike u [[16. vijek]]u.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Bartolomeu-Dias|title=www.britannica.com Bartolomeu-Dias}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite journal|last=Clarence-Smith|first=W. G.|date=1975-01|title=Congo to Cape: early Portuguese explorers|url=https://academic.oup.com/afraf/article/52557/Congo|journal=African Affairs|language=en|volume=74|issue=294|pages=109–109|doi=10.1093/oxfordjournals.afraf.a096553|issn=1468-2621}}
{{Normativna kontrola}}
{{commonscat|Bartolomeu Dias}}

[[Kategorija:Portugalski istraživači|Dias, Bartolomeu]]</text>
      <sha1>3btrev3420x1q1flmp8pi2uttik5jat</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19109</id>
    <revision>
      <id>3925844</id>
      <parentid>3922918</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:47:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3987" sha1="abc690wzgml9p82bq3fnuvm3qn1yf4o" xml:space="preserve">[[Datoteka:Darcey Bussell, curtain call for Theme and Variations 2007.jpg|mini|desno|300px|Balet na sceni]]
'''Balet''' je muzičko-scensko plesno djelo s dramskim sadržajem. Karakteriziraju ga otvoreni položaj stopala (noga iz kuka zarotirana prema vani) i graciozni ali strogo kontrolirani pokreti.

'''Balet''' je vrsta [[Performance dance|scenskog plesa]] koja je nastala tokom [[Italian Renaissance|italijanske renesanse]] u petnaestom vijeku&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://luzickaballet.com/ballet.php|title=Luzicka Ballet|website=luzickaballet.com|access-date=4. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;, a kasnije se razvila u [[Concert dance|koncertni plesni]] oblik u Francuskoj i Rusiji. Od tada je postao široko rasprostranjen i visoko tehnički oblik plesa sa [[Glossary of ballet|svojim vlastitim vokabularom]]. Balet je imao globalni utjecaj i definisao je temeljne [[Ballet technique|tehnike]] koje se koriste u mnogim drugim plesnim žanrovima i kulturama. Razne škole širom svijeta uključile su vlastite kulture. Kao rezultat toga, balet se razvio na različite načine.

Naziv &quot;ballet de cours&quot; zapravo je označavao skup dvorskih plesova prilagođenih za izvođenje na sceni. Bio je izuzetno popularan naročito na [[Francuska|francuskom]] dvoru, pogotovo u vrijeme kralja [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]], koji je i sam nastupao kao baletan, i koji je osnovao prvu baletnu školu.

Nakon gotovo 300-godišnje prevlasti Francuza, baletnom scenom su &quot;zagospodarili&quot; [[Rusija|ruski]] umjetnici. I danas mnogi smatraju da najljepši balet izvodi baletni ansambl [[Moskva|moskovskog]] &quot;Boljšoj teatra&quot;. Najpoznatiji i najizvođeniji klasični baleti su &quot;Labuđe jezero&quot;, &quot;Ščelkunčik&quot; i &quot;Trnoružica&quot; [[Petar Iljič Čajkovski|Petra Iljiča Čajkovskog]].
[[Datoteka:Edgar_Degas_-_La_Classe_de_danse.jpg|mini|Klasične tutu suknjice sa zvonom u [[Edgar Degas|Degasovom]] ''[[Baletski čas (Degas, Musée d'Orsay)|djelu &quot;Baletski čas]]'' &quot;, 1874.]]

== Također pogledajte ==
* [[Sarajevski balet]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Ballet}}
* [http://www.abt.org/education/dictionary/index.html  American Ballet Theatre's Online Ballet Dictionary]

== Literatura ==

* {{cite book|last=Anderson|first=Jack|url=https://archive.org/details/balletmoderndanc00ande_0|title=Ballet &amp; Modern Dance: A Concise History|publisher=Princeton Book Company, Publishers|year=1992|isbn=978-0-87127-172-3|edition=2nd|location=Princeton, NJ}}
* {{cite book|last=Au|first=Susan|title=Ballet &amp; Modern Dance|publisher=[[Thames &amp; Hudson]] world of art|year=2002|isbn=978-0-500-20352-1|edition=2nd|location=London}}
* {{cite book|last=Bland|first=Alexander|url=https://archive.org/details/historyofballetd0000blan|title=A History of Ballet and Dance in the Western World|publisher=[[Praeger Publishers]]|year=1976|isbn=978-0-275-53740-1|location=New York|author-link=Alexander Bland|url-access=registration}}
* [[Adam Darius|Darius, Adam]] (2007). ''Arabesques Through Time''. Helsinki: Harlequinade Books. {{ISBN|951-98232-4-7}}
* {{cite book|last=Gordon|first=Suzanne|title=Off Balance: The Real World of Ballet|publisher=[[McGraw-Hill]]|year=1984|isbn=978-0-07-023770-4}}
* {{cite book|last=Kant|first=Marion|title=Cambridge Companion to Ballet|publisher=Cambridge University Press, Publishers|year=2007|isbn=978-0-521-53986-9|edition=1st|series=[[Cambridge Companions to Music]]|location=Cambridge, UK}}
* {{cite book|last=Kirstein|first=Lincoln|url=https://archive.org/details/classicballetbas00stua|title=The Classic Ballet|author2=Stuart, Muriel|publisher=[[Alfred A Knopf]]|year=1952|location=New York|author-link=Lincoln Kirstein|author-link2=Muriel Stuart (dancer)|url-access=registration}}
* {{cite book|last=Lee|first=Carol|title=Ballet In Western Culture: A History of its Origins and Evolution|publisher=Routledge|year=2002|isbn=978-0-415-94256-0|location=New York}}

{{stub-umjetnost}}

[[Kategorija:Plesovi]]
[[Kategorija:Muzičke forme]]
[[Kategorija:Balet]]</text>
      <sha1>abc690wzgml9p82bq3fnuvm3qn1yf4o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19515</id>
    <revision>
      <id>3926371</id>
      <parentid>3892491</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5745" sha1="lrye5ik0nmmjohgcs1oab3c3twjm8zi" xml:space="preserve">{{FizikaPortal}}
[[Datoteka:Imperial_Standards_of_Length,_Greenwich.jpg|mini|Neformalni javni [[Imperijalne mjere|imperijalni]] mjerni [[Etalon|standardi]] postavljeni u [[Kraljevska opservatorija u Greenwichu|Kraljevskoj opservatoriji u Greenwichu]] u 19. stoljeću: 1 [[Imperijalne mjere|britanski]] jard, 2 [[Stopa|stope]], 1 [[stopa]], 6 [[inč]]a i 3 [[inč]]a. Neprecizan spomenik je dizajniran tako da omogući da štapovi ispravne mjere čvrsto pristaju u njegove klinove na temperaturi okoline od 62 stepena Celzijusa.&amp;nbsp;[[Fahrenheit|°F]] (16,66&amp;nbsp;[[Celzijev stepen|°C]] ).{{Sfnp|Bennett|2004}} {{Sfnp|Ewart|1862}}]]
'''Jard''' ({{en|yard}}) je jedinica za dužinu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.storyofmathematics.com/glossary/us-standard-units/|title=US Standard Units {{!}} Definition &amp; Meaning|website=www.storyofmathematics.com|language=en-US|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Jard iznosi 3 [[stopa|stope]] ili 1/1760 [[milja|milje]], što je po međunarodnom sistemu 0,9144 [[metar]]a. Englesko ime za jard potječe od riječi za ravnu granu odnosno palicu, iako izvor mjerne jedinice nije tačno poznat. Moderna definicija jarda je kompromis među britanskim i američkim standardima i umjeren je naspram metru.

== Reference ==
{{Refspisak}}

=== Bibliografija ===

* {{Citation|last=Attwater|author-mask=[[William Langland|Langland, William]]|editor-last=Attwater|editor-first=Rachel|display-editors=0|others=Translated by Rachel Attwater&amp;nbsp;&amp; al.|year=1957|publisher=J.M. Dent &amp; Sons|title=The Book Concerning Piers the Plowman|location=London}}.
* {{Citation|last=Bennett|first=Keith|editor-last=Bucher|editor-first=Jay L.|display-editors=0|title=The Metrology Handbook|publisher=American Society for Quality Measurement|year=2004|isbn=978-0-87389-620-7}}.
* {{Citation|last=Connor|first=R.D.|title=The Weights and Measures of England|url=https://books.google.com/books?id=ey1wQgAACAAJ|year=1987|publisher=HMSO|isbn=978-0-11-290435-9|page=xxiv}}.
* {{Citation|last=Ewart|first=William|title=Report from the Select Committee on Weights and Measures|year=1862|url=https://books.google.com/books?id=wI7nAAAAMAAJ&amp;pg=PA112}}.
* {{Citation|editor-last=Fowler|editor-first=W.|title=Transactions of the Royal Institution of Chartered Surveyors|url=https://books.google.com/books?id=BSY1AAAAMAAJ&amp;pg=PA276|year=1884}}.
* {{Citation|editor-last=Giles|editor-first=John Allen|editor-link=John Allen Giles|title=William of Malmesbury's Chronicle of the Kings of England from the Earliest Period to the Reign of King Stephen with Notes and Illustrations|url=https://books.google.com/books?id=Hc46AAAAMAAJ&amp;pg=PA445|year=1866|publisher=Bell &amp; Daldy|location=London}}.
* {{Citation|last=Green|first=Judith A.|author-link=Judith Green (historian)|title=The Government of England under Henry I|year=1986|publisher=Cambridge University Press|isbn=0-521-37586-X|url-access=registration|url=https://archive.org/details/governmentofengl00gree}}.
* {{Citation|last=Langland|first=William|author-link=William Langland|title=The vision of William concerning Piers Plowman ''&amp;#91;The Piers Plowman Electronic Archive, Vol.&amp;nbsp;9: ''The B-Version Archetype''&amp;#93;''|editor-last=Burrow|editor-first=John|editor2-last=Turville-Petre|editor2-first=Thorlac|display-editors=1|publisher=Boydell &amp; Brewer Ltd. for Medieval Academy of America and Society for Early English &amp; Norse Electronic Texts|year=1377|orig-year=Digitized 2011}}. {{in lang|enm}}
* {{Citation|last=Liebermann|first=Felix|author-link=Felix Liebermann|title=Die gesetze der Angelsachsen: Text und übersetzung|url=https://books.google.com/books?id=ak8ZAAAAYAAJ&amp;pg=PA204|year=1903|publisher=Max Niemeyer}}.
* {{Citation|title=Oxford English Dictionary, ''1st&amp;nbsp;ed.''|year=1921|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|ref={{harvid|OED|1921}}}}.
* {{Citation|editor-last=Ruffhead|editor-first=Owen|editor-link=Owen Ruffhead|title=Statutes at Large|url=https://books.google.com/books?id=Un1RAAAAYAAJ&amp;pg=PA421|year=1765|publisher=M. Baskett|location=London}}.
* {{Citation|ref={{harvid|Statutes|1824}}|title=The Statutes of the United Kingdom of Great Britain and Ireland (1807–1865)|url=https://books.google.com/books?id=WLouAAAAIAAJ&amp;pg=PA349|year=1824|publisher=His Majesty's statute and law printers}}.
* {{Citation|last=Thorpe|first=Benjamin|author-link=Benjamin Thorpe|title=Ancient Laws and Institutes of England; Comprising Laws enacted under the Anglo-Saxon Kings from Æthelbirht to Cnut, With&lt;!--sic--&gt; an English Translation of the Saxon; The&lt;!--sic--&gt; Laws called Edward the Confessor's; The&lt;!--sic--&gt; Laws of William the Conqueror, and those ascribed to Henry the First: Also,&lt;!--sic--&gt; Monumenta Ecclesiastica Anglicana, From&lt;!--sic--&gt; the Seventh to the Tenth Century; And&lt;!--sic--&gt; the Ancient Latin Version of the Anglo-Saxon Laws. With&lt;!--sic--&gt; a Compendious Glossary, &amp;c.|publisher=Commissioners of the Public Records of the [[United Kingdom of Great Britain and Ireland|Kingdom]]|year=1840|contribution=The Laws of King Edgar|contribution-url=https://books.google.com/books?id=QIdCAAAAcAAJ&amp;pg=PA113|location=London}}. {{in lang|ang}}&amp;nbsp;&amp; {{in lang|la}}&amp;nbsp;&amp; {{in lang|en}}
* {{citation|last=Watson|first=Charles Moore|year=1910|title=British Weights and Measures as Described in the Laws of England from Anglo-Saxon Times|url=https://archive.org/details/britishweightsme00watsuoft|location=London|publisher=John Murray}}.

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.konverter-jedinica.com Pretvaranje mjernih jedinica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210621042922/https://www.konverter-jedinica.com/ |date=21. 6. 2021 }}

{{Mjere za dužinu}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Imperijalne jedinice]]
[[Kategorija:Jedinice za dužinu]]</text>
      <sha1>lrye5ik0nmmjohgcs1oab3c3twjm8zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Računarski zvučnici</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19568</id>
    <revision>
      <id>3925871</id>
      <parentid>3922063</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="1eg5midqno3m8nk3pmgvjhg1my11g2f" xml:space="preserve">[[Datoteka:Photoforteacher.jpg|mini|250p|desno|Računarski zvučnik]]

'''Računarski''' ili '''multimedijalni zvučnici'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sobast.com/news/computer-speakers-mainly-refer-to-speakers-use-48819399.html|title=Computer Speakers Mainly Refer To Speakers Used Around Computers And Other Multimedia Devices - News - Shenzhen Sobast Technology Co., Ltd.|website=www.sobast.com|language=en|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; su vanjski zvučnici opremljeni sa muškim priključkom koji se uključuje na [[Zvučna kartica|zvučnu karticu]]. Računarski zvučnici su obični pojednostavljeni [[stereo]] sistemi bez radia i ostalih integrisanih stvari.

Zvučnici za računare se uveliko razlikuju po kvalitetu i cijeni. Zvučnici za računare koji dolaze u paketu s računarskim sistemima obično su mali, plastični i imaju osrednji kvalitet zvuka. Neki zvučnici za računare imaju funkcije ekvilizacije kao što su kontrole za bas i visoke tonove. Sofisticiraniji zvučnici za računare mogu imati subwoofer jedinicu za poboljšanje basa. Veće kućište subwoofera obično sadrži pojačala za subwoofer i lijevi i desni zvučnik.

Postoji mnogo različitih zvučnika, od najobičnijih stereo zvučnika pa sve do 7.1 [[surround sistem]]a sa naprednim opcijama.

== Glavni proizvođači ==
*[[Altec Lansing]]
*[[Bose Corporation|Bose]]
*[[Creative Labs]]
*[[Cyber Acoustics]]
*[[Dell, Inc.]]
*[[GE]]
*[[Harman Kardon]]
*[[Klipsch]]
*[[Logic3]]
*[[Logitech]]
*[[MasonWare]]
*[[Hewlett-Packard]]

== Također pogledajte ==
*[[Zvučna kartica]]
*[[Zvuk]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Hardver}}

[[Kategorija:Računarski zvučnici|Z, Računarski zvučnici]]
[[Kategorija:Američki izumi]]</text>
      <sha1>1eg5midqno3m8nk3pmgvjhg1my11g2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daemon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19681</id>
    <revision>
      <id>3926189</id>
      <parentid>3793916</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:01:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1263" sha1="4wr4zjmrautsqf5p980xns6e0muewuk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Free and open-source-software display servers and UI toolkits.svg|mini|Komponente nekih Linux desktop okruženja koje su daemoni uključuju D-Bus, NetworkManager (ovdje nazvan unetwork), PulseAudio (usound) i Avahi.]]

'''Daemon'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtarget.com/whatis/definition/daemon|title=What is a Daemon?|website=WhatIs|language=en|access-date=31. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; (ili servis) je [[program]] čija je svrha raditi nešto u pozadini, bio korisnik prijavljen na računar ili ne. Glavna svrha servisa nije interakcija s korisnikom (koju se obično vrši putem [[GUI|grafičkog okruženja]]), nego obavljanje nekog zadatka: posluživanje datoteka, [[HTML]] datoteka preko ''http''/''https'' protokola - [[web]] [[server]] itd.

Suprotnost ''daemon''-u je pojam [[aplikacija]].
U [[Linux]] [[operativni sistem|operativnom sistemu]], postoji mnogo daemona koji se automatski pokreće prilikom pokretanja sistema, a koji su neophodni za rad samog operativnog sistema.

== Također pogledajte ==
* [[Server]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://ei.cs.vt.edu/~history/Daemon.html
* https://bookstack.kb.ucla.edu/books/macos-windows-and-linux/page/what-is-a-daemon
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Linux]]</text>
      <sha1>4wr4zjmrautsqf5p980xns6e0muewuk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ANSI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19780</id>
    <revision>
      <id>3926029</id>
      <parentid>3715381</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:23:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1951" sha1="hg2j2b91e3csd3u025zh9s18d5bxh3z" xml:space="preserve">[[Datoteka:ANSI logo.png|mini|'''ANSI logo''']]
'''The American National Standards Institute''' (bos. ''Američki institut nacionalnih standarda'') ili '''ANSI''' neprofitna je [[organizacija]] koja nadgleda razvoj standarda za proizvode, servise, procese i sisteme u [[Sjedinjene Američke Države|SAD-u]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtarget.com/searchdatacenter/definition/ANSI|title=What is ANSI? American National Standards Institute Definition|website=Data Center|language=en|access-date=20. 10. 2023|archive-date=22. 9. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922223930/https://www.techtarget.com/searchdatacenter/definition/ANSI|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Također usklađuje američke standarde s međunarodnima tako da se američki proizvodi mogu koristiti širom svijeta. Naprimjer, standardi se brinu da ljudi koji posjeduju neku vrstu [[Kamera|kamere]] mogu naći [[film]] koji im treba bilo gdje na svijetu.

Pet inženjerskih društava i tri vladine agencije 1918. osnovale su ''American Engineering Standards Committee'' (AESC), dok je 1928. ta organizacija dobila novo ime ''American Standards Association'' (ASA). Već 1966. ASA se reorganizirala i postala ''United States of America Standards Institute'' (USASI), dok je sadašnji naziv usvojen 1969. Sjedište organizacije jest u [[Washington, D.C.|Washingtonu]].

== Također pogledajte ==
* [[Međunarodna organizacija za standardizaciju]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|ANSI standards}}
* [http://www.ansi.org/ American National Standards Institute] službena stranica
* [http://www.ansi.org/about_ansi/introduction/introduction.aspx?menuid=1  O ANSI-ju]
* [http://www.ansi.org/about_ansi/introduction/history.aspx?menuid=1 Historija ANSI-ja]
* [https://web.archive.org/web/20060715160123/http://www.x12.org/x12org/about/VisionMission.cfm ASC X12 Vizija i misija]

[[Kategorija:Organizacije]]
[[Kategorija:Računarske kompanije]]</text>
      <sha1>hg2j2b91e3csd3u025zh9s18d5bxh3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brutalistička arhitektura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19913</id>
    <revision>
      <id>3926154</id>
      <parentid>3811885</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4134" sha1="9w0unuinm8g9cj363j5gykad6bd5ot1" xml:space="preserve">{{Arhmoderna}}

'''Brutalistička arhitektura''' ili '''Brutalizam''' je arhitektonski stil koji je proizašao iz [[moderna arhitektura|moderne arhitekture]] a koji je napredovao od 1950-ih do 1970-ih godina. Početci ovog stila su ponajviše bili inspirisani od strane švicarskog [[arhitekt]]e [[Le Corbusier]]-a (specifično sa primjerom zgrade  [[Unité d'Habitation]]) i od strane njemačkog arhitekte [[Ludwig Mies van der Rohe]]-a. Izraz potiče od francuske riječi ''béton brut'' ili sirovi beton. Pored betona, koristi se i opeka, staklo, čelik i grubo obrađeni kamen.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/artanddesign/2014/feb/13/jonathan-meades-brutalism-a-z|title=The incredible hulks: Jonathan Meades' A-Z of brutalism|last=Meades|first=Jonathan|date=13. 2. 2014|website=the Guardian|language=en|access-date=10. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;British Brutalism&quot;&gt;[http://www.wmf.org/project/british-brutalism British Brutalism.] ''World Monument Fund''.&lt;/ref&gt;

Brutalna arhitektura počela se razvijati nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kada su vlade i njene intitucije postali investitori, sa velikim brojem primjera na engleskom govornom području ([[Velika Britanija]], [[USA]], [[Kanada]], [[Australija]]), Zapadna Evropa ([[Francuska]], [[Njemačka]], [[Italija]]), SSSR, istočni blok (Slovačka, Bugarska) i mnogim drugim zemljama (Japan, Indija, Brazil, Filipini, Izrael).

Brutalizam se kao [[arhitektura|arhitektonski stil]] također ponekad udruživao sa [[socijalizam|socijalističkim]] [[utopija|utopijskim]] ideologijama kojima su sami dizajneri bili skloni, posebno [[Alison i Peter Smithson]]. Stil je posebno bio popularan u evropskim komunističkim zemljama od sredine 1960-ih do kasnih 1980-ih godina: ([[Bugarska]], [[Čehoslovačka]], [[Istočna Njemačka]], [[SSSR]], [[Jugoslavija]])&lt;ref&gt;{{Citation|title=Skenderija, ruinirani simbol brutalizma|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/skenderija-sarajevo-kompleks-planovi-investicije-obnova/32752457.html|date=5. 1. 2024|accessdate=4. 1. 2026|language=sh}}&lt;/ref&gt;

Ipak propust naprednih zajednica da prihvate Brutalizam te zbog urbanog propadanja nakon Drugog svjetskog rata doprinijelo je da sam arhitektonski stil kao i ideologija izgubi na popularnosti.&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Kulić, Vladimir |author2=Mrduljaš, Maroje |author3=Thaler, Wolfgang |year=2012|title=Modernism In-Between: The Mediatory Architectures of Socialist Yugoslavia| publisher= Jovis | location=Berlin|isbn=978-3-86859-147-7 | language=English }}&lt;/ref&gt;
== Opis ==
Građevine su robusne konstrukcije (čak i kad nisu velike), podsjećaju na tvrđave, sa jednom prevladavajućom betonskom konstrukcijom, ili kombinacijom opeke i betona. Odlikuju se često izbačenim dijelovima, ponekad kao prolaz za ljude.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Bull|first=Alun|title=What is Brutalism?|date=8. 11. 2013|url=https://vimeo.com/78931268|access-date=10. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;

Brutalizam je postao popularan za školske zgrade (posebno za univerzitetske), nebodere, šoping-centre, ali ne i za poslovne objekte, koji su preferirali [[Međunarodni stil]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://medium.com/on-architecture-1/the-new-brutalism-6601463336e8|title=The New Brutalism|last=Review|first=Architectural|date=15. 5. 2014|website=On Architecture|access-date=10. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;

Brutalistički objekti su obično formirani u obliku blokova, geometrijskih i repetativnih oblika te su često odražavale teksturu drvenih formi korištenih za uklopljivanje materijala a koji je obično bio hrapavi i neobrađen izliveni beton. Objekti mogu ostvariti brutalistički karakter kroz hrapav, blokovni izgled te kroz odražavanje strukturalnih i mehaničkih komponenata i oblika na svom eksterijeru

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
Datoteka:Stara zgrada Vlade Republike Srpske.jpg|Nekadašnja zgrada Vojne komande, [[Banja Luka]]
Datoteka:Sportska dvorana Borik Banja Luka.jpg|Sportska dvorana &quot;Borik&quot;, [[Banja Luka]]
&lt;/gallery&gt;

== Literatura ==
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Stub-arh}}
{{Commonscat|Brutalist architecture}}

[[Kategorija:Arhitektura]]
[[Kategorija:Moderna arhitektura]]</text>
      <sha1>9w0unuinm8g9cj363j5gykad6bd5ot1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Stijl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20238</id>
    <revision>
      <id>3926193</id>
      <parentid>3850388</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1968" sha1="n3qs12zphvd5y8eg9cnkkyi7cuptroc" xml:space="preserve">{{Arhmoderna}}
'''De Stijl''' je bio [[Umjetnost|umjetnički]] pokret [[1920te|1920-ih]] godina.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=De Stijl {{!}} Neo-Plasticism, Piet Mondrian &amp; Theo van Doesburg {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/De-Stijl-art|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=4. 1. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Pokret se također naziva i ''neoplasticizam'' ili ''nova plastična umjetnost''. Naziv ''De Stijl'' dolazi od [[Holandski jezik|holandske riječi]] ''stil''.

Godine 1917. [[Theo van Doesburg]] je zajedno s arhitektom [[J. J. P. Oud|J. P. P. Oudom]] i slikarom [[Piet Mondrian|Pitom Mondrijanom]] osnovao u Holandiji časopis ''De Stijl'' koji je postao glasilo ovog pokreta, kojim su postavljeni principi jednog strogo apstraktnog, funkionalističkog umjetničkog pokreta. Teorijski osnov ovog pokreta koncipirao je prije svega Mondrijan. Mondrijan je svoju teoriju čiste funkcionalne apstrakcije shvatio kao logični nastavak [[Kubizam|kubizma]].&lt;ref&gt;[''Mali leksikon umetnosti 20. veka'' Karin Tomas, 1979. ''Jugoslavija'']&lt;/ref&gt;

Zagovornici De Stijla su nastojali da izraze utopijske ideale duševne harmonije i reda. Težili su ka čistoj [[apstrakcija|apstrakciji]] i univerzalnosti sa svođenjem na osnovne forme i [[Boja|boje]]. Sa geometrijskom jednostavnošću elementarnih proporcija, pojednostavnili su vizuelne kompozicije na horizontalne i vertikalne smjerove te su koristili osnovne boje: crvenu, plavu, žutu, bijelu i crnu.

U mnogim radovima iz ovog stila vertikalne i horizontalne linije se mimoilaze bez preklapanja.

== Reference ==
{{refspisak}}

== Također pogledajte ==
* [[Apstraktna umjetnost]]

== Vanjski linkovi ==

* https://www.ilustromania.com/artistic-movements/de-stijl
{{Zapadnaumjetnost}}{{Normativna kontrola}}{{Stub-arh}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Moderna arhitektura]]
[[Kategorija:Arhitektura]]
[[Kategorija:Moderna umjetnost]]
[[Kategorija:Umjetnički pravci]]
[[Kategorija:Umjetnost Zapada]]</text>
      <sha1>n3qs12zphvd5y8eg9cnkkyi7cuptroc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pete Doherty</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20353</id>
    <revision>
      <id>3926505</id>
      <parentid>3794100</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T04:54:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926505</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1045" sha1="7ptk120eiic0v596qcq9bdep4spioog" xml:space="preserve">[[Datoteka:PeteDoherty-Madrid2008.jpg|mini|desno|Pete Doherty (2008)|260x260piksel]]
'''Pete Doherty''' (rođen [[12. mart]]a [[1979]]) jest [[engleska|engleski]] pjevač, tekstopisac i gitarist grupe [[Babyshambles]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.artevistas.eu/artist/peter-doherty/|title=Peter Doherty|website=Artevistas gallery|language=en-US|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; Ranije poznat kao suosnivač grupe [[The Libertines]] gdje je zajedno sa [[Carl Barât]]om pisao pjesme, pjevao i svirao gitaru. Van muzičke scene postao poznat tokom [[2005]]. godine kada je započeo ljubavnu vezu sa supermodelom [[Kate Moss]]. Čest je subjekt pisanja engleskih tabloida zbog svojih problema sa teškim drogama [[kokain]]om i [[heroin]]om i svojih učestalih problema sa engleskom policijom.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commonscat-inline}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Doherty, Pete}}
[[Kategorija:Rođeni 1979.]]
[[Kategorija:Biografije, Hexham]]
[[Kategorija:Engleski pjevači]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>7ptk120eiic0v596qcq9bdep4spioog</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lupa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20381</id>
    <revision>
      <id>3926464</id>
      <parentid>3788156</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926464</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1456" sha1="o5mgrkwiz80d1vfmd4x2agvwgdvp4yq" xml:space="preserve">[[Datoteka:MagGlass.JPG|mini|197x197px|Lupa]]
'''Lupa'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://evidentscientific.com/en/microscope-resource/knowledge-hub/anatomy/magnification|title=The Concept of Magnification|website=evidentscientific.com|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je najjednostavniji [[Optika|optički]] instrument koji služi za posmatranje manjih predmeta kada nisu potrebna velika uvećanja. To su u većini slučajeva prosto sabirno sočivo manje [[fokus]]ne daljine koje postavlja tako da predmet koji se posmatra bude na rastojanju manjem od fokusne daljine. Oko se približi sočivu i ono u produžetku prelomljenih zraka u suprotnom smjeru vidi imaginaran (nepostojeći) lik predmeta.

[[Leća (optika)|Konveksna leća]] lupe može se koristiti za dobijanje [[Uvećanje|uvećane]] [[Slika|slike]] objekta. Lupa se također može koristiti za fokusiranje svjetlosti, na primjer za koncentriranje Sunčevog zračenja kako bi se stvorila vruća tačka u [[fokus]]u za paljenje.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Pliny the Elder, [[Natural History (Pliny)|Natural History]], 36.67, 37.10.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Magnification_power_of_a_loupe.png|mini|Dijagram povećala s jednim sočivom]]
[[Datoteka:Mag_glass_request.jpg|lijevo|mini|188x188piksel|Olovka viđena kroz lupu]]

== Također pogledajte ==

*[[Dvogled]]
*[[Teleskop]]
{{Commonscat|Magnifying glasses}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Optički instrumenti]]</text>
      <sha1>o5mgrkwiz80d1vfmd4x2agvwgdvp4yq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pjevanje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20450</id>
    <revision>
      <id>3925998</id>
      <parentid>3917156</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pjevački glas */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8497" sha1="8cs3c2b5kwgrfil13vri1tndo9tlsqu" xml:space="preserve">[[Datoteka:Harry_Belafonte_singing_1954.jpg|mini|desno|200px|Pjevač [[Harry Belafonte]]]]

'''Pjevanje''' je čin stvaranja muzičkih zvukova glasom.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of SINGING|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/singing|access-date=18. 1. 2021|website=www.merriam-webster.com|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Definition of sing {{!}} Dictionary.com|url=https://www.dictionary.com/browse/singing|access-date=18. 1. 2021|website=www.dictionary.com|language=en|archive-date=25. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160425152310/https://www.dictionary.com/browse/singing|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Company|first=Houghton Mifflin Harcourt Publishing|title=The American Heritage Dictionary entry: singing|url=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=singing|access-date=18. 1. 2021|website=ahdictionary.com}}&lt;/ref&gt; Osoba čija je profesija pjevanje naziva se pjevač, [[umjetnik]] ili vokal (u [[džez]]u i/ili popularnoj muzici).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/vocalist|title=VOCALIST&amp;nbsp;– meaning in the Cambridge English Dictionary|website=Dictionary.cambridge.org|access-date=30. 1. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/vocalist |archive-url=https://web.archive.org/web/20181002215104/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/vocalist |url-status=dead |archive-date=2. 10. 2018 | title=Vocalist &amp;#124; Definition of vocalist in US English by Oxford Dictionaries}}&lt;/ref&gt; Pjevači izvode muziku ([[Arija|arije]], [[recitativ]]e, [[Pjesma|pjesme]] itd.) koja se može pjevati sa ili bez pratnje [[Muzički instrument|muzičkih instrumenata]]. Pjevanje se često izvodi u ansamblu muzičara, kao što je [[hor]]. Pjevači mogu nastupati kao solisti ili u pratnji bilo čega, od jednog instrumenta (kao u umjetničkim pjesmama ili nekim džez stilovima) do [[Simfonijski orkestar|simfonijskog orkestra]] ili big benda. Različiti stilovi pjevanja uključuju umjetničku muziku poput [[Opera|opere]] i [[Kineska opera|kineske opere]], [[Indijska muzika|indijsku muziku]], grčku muziku, japansku muziku i religiozne muzičke stilove kao što su [[gospel]], tradicionalni muzički stilovi, [[world muzika]], [[džez]], [[bluz]], [[gazel]] i popularne muzičke stilove kao što je [[Pop-muzika|pop]], [[Rok-muzika|rock]] i [[Elektronska muzika|elektronska plesna muzika]].

Pjevanje može biti formalno ili neformalno, aranžirano ili improvizirano. Može se raditi kao oblik vjerske pobožnosti, kao [[hobi]], kao izvor zadovoljstva, utjehe, kao dio rituala, tokom muzičkog obrazovanja ili kao profesija. Izvrsnost u pjevanju zahtijeva vrijeme, posvećenost, poduku i redovnu praksu. Ako se vježba redovno, onda zvuci mogu postati jasniji i jači.&lt;ref name=&quot;ayatsguides&quot;&gt;{{cite book |pages=26 |series=[[Yehudi Menuhin]] music guides |title=Voice |editor-last=Falkner |editor-first=Keith | editor-link =Keith Falkner |location=London |publisher=MacDonald Young |year=1983 |isbn=978-0-356-09099-3 |oclc=10418423}}&lt;/ref&gt; Profesionalni pjevači obično grade svoju karijeru oko jednog specifičnog [[Muzički žanr|muzičkog žanra]], kao što je [[Klasična muzika|klasika]] ili [[Rok-muzika|rock]], iako postoje pjevači koji uspješno pjevaju u više žanrova. Profesionalni pjevači obično prolaze obuku glasa koju obezbjeđuju učitelji glasa ili vokalni treneri tokom karijere.
[[Datoteka:Gray (croatia).png|mini|Opis usne šupljine]]

== Pjevački glas ==
Sa fizičkog aspekta, pjevanje ima jasno definisanu tehniku koja zavisi od upotrebe [[pluća]], koja djeluju kao izvor zraka; [[grkljan]]a, koji djeluje kao trska ili vibrator; [[Grudna šupljina|grudne]] i moždane šupljine te [[Kostur|skeleta]], koji imaju ulogu pojačivača, slično cijevi kod [[Puhački instrument|puhačkog instrumenta]]; i jezika, koji zajedno s nepcem, [[zub]]ima i [[usna]]ma artikuliše i oblikuje suglasnike i [[samoglasnik]]e na pojačani [[zvuk]]. Iako ova četiri mehanizma funkcionišu nezavisno, oni su usklađeni prilikom uspostavljanja vokalne tehnike i međusobno djeluju jedni na druge.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/545880/singing|title=Singing|encyclopedia=Britannica Online Encyclopedia}}&lt;/ref&gt;

Tokom pasivnog [[Disanje|disanja]], zrak se udiše pomoću [[Dijafragma|dijafragme]], dok izdah nastaje bez posebnog napora. Izdah se može potpomognuti radom trbušnih mišića, unutrašnjih međurebarnih i donjih karličnih mišića. Udah se olakšava korištenjem vanjskih međurebarnih mišića, skalena i sternokleidomastoidnih mišića. Visina [[Ton (muzika)|tona]] se mijenja pomoću glasnica. Kada su usne zatvorene, to se naziva mumlanje.

Zvuk pjevačkog glasa svake osobe potpuno je jedinstven, ne samo zbog stvarnog oblika i veličine glasnica, već i zbog veličine i oblika ostatka tijela te osobe. Ljudi imaju glasne nabore (glasnice) koji se mogu opuštati, zatezati ili mijenjati svoju debljinu, a preko njih zrak može prolaziti pod različitim pritiscima. Oblik grudnog koša i [[vrat]]a, položaj jezika i napetost drugih, inače nevezanih mišića, mogu se mijenjati. Svaka od ovih promjena rezultira promjenom visine tona, jačine (glasnoće), boje ili kvaliteta proizvedenog zvuka. Zvuk također rezonira u različitim dijelovima tijela, a veličina i koštana građa pojedinca mogu uticati na zvuk koji proizvodi.

Pjevači mogu naučiti kako da projektuju zvuk na određene načine kako bi bolje rezonirao unutar njihovog vokalnog trakta. Ovo se naziva vokalna rezonancija. Još jedan važan faktor u zvuku i produkciji glasa je funkcija grkljana, kojim ljudi mogu upravljati na različite načine kako bi proizveli različite zvukove. Ove različite funkcije grkljana opisuju se kao različiti vokalni registri.&lt;ref name=&quot;Vennard&quot;&gt;{{cite book|last=Vennard|first=William|title=Singing: the mechanism and the technic|publisher=Carl Fischer Music|year=1967|isbn=978-0-8258-0055-9|location=New York|oclc=248006248|author-link=William Vennard}}&lt;/ref&gt; Glavni način na koji pjevači to postižu jeste korištenje tzv. pjevačkog formanta, koji se pokazao posebno prilagođenim najosjetljivijem dijelu slušnog [[Frekvencija|frekvencijskog spektra]] ljudskog [[Uho|uha]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hunter|first1=Eric J|last2=Titze|first2=Ingo R|author-link2=Ingo Titze|date=|year=2004|title=Overlap of hearing and voicing ranges in singing.|url=http://web.ku.edu/~cmed/923/Hunter1.pdf|journal=[[Journal of Singing]]|volume=61|issue=4|pages=387–392|pmc=2763406|pmid=19844607|archive-url=https://web.archive.org/web/20101222005258/http://web.ku.edu/~cmed/923/Hunter1.pdf|archive-date=22. 12. 2010|access-date=2. 1. 2009|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hunter|first1=Eric J|last2=Švec|first2=Jan G|last3=Titze|first3=Ingo R|date=decembar 2006|title=Comparison of the produced and perceived voice range profiles in untrained and trained classical singers|journal=J Voice|volume=20|issue=4|pages=513–526|doi=10.1016/j.jvoice.2005.08.009|pmc=4782147|pmid=16325373}}&lt;/ref&gt;

Također je pokazano da se snažniji glas može postići kada je [[sluznica]] glasnica deblja i nalik [[tečnost]]i.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Titze|first=I. R.|date=23. 9. 1995|title=What's in a voice|url=https://www.newscientist.com/article/mg14719965.300-whats-in-a-voice.html|journal=New Scientist|pages=38–42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2002/03/19/502634.htm|title=Speak and Choke 1|last=Kruszelnicki|first=Karl S.|date=19. 3. 2002|website=www.abc.net.au|language=en-AU|access-date=6. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; Što je sluznica savitljivija, to je efikasniji prijenos energije iz protoka zraka na glasnice.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lucero|first=Jorge C.|date=1995|title=The minimum lung pressure to sustain vocal fold oscillation|journal=The Journal of the Acoustical Society of America|volume=98|issue=2|pages=779–784|bibcode=1995ASAJ...98..779L|doi=10.1121/1.414354|issn=0001-4966|pmid=7642816|s2cid=24053484}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Spisak pjevača i muzičkih grupa]]
* [[Etta James]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.lawrence.edu/fast/koopmajo/brief.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607203728/http://www.lawrence.edu/fast/koopmajo/brief.html |date=7. 6. 2011 }}

{{stub-muz}}
{{Commonscat|Singing}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Muzika]]
[[Kategorija:Muzički nastup]]</text>
      <sha1>8cs3c2b5kwgrfil13vri1tndo9tlsqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karipsko more</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20805</id>
    <revision>
      <id>3926393</id>
      <parentid>3811167</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4347" sha1="sg69nck0frhdv8mnyvofz86tgfofooy" xml:space="preserve">[[Datoteka:CIA map Central America &amp; Caribbean.png|mini|300p|Karipsko more i ostrva]]

'''Karipsko more'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dlab.epfl.ch/wikispeedia/wpcd/wp/c/Caribbean_Sea.htm|title=Caribbean Sea|website=dlab.epfl.ch|access-date=19. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je jugoistočni dio Američkog sredozemnog mora odvojeno od [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] [[Karibi]]ma, [[arhipelag]]om koji se proteže u luku od [[Meksički zaljev|Meksičkog zaljeva]] pa gotovo do [[Venecuela|Venecuele]]. Duboko je do 7.680 m.

Karipsko [[more]], kao i karipska ostrva dobili su ime po [[Karibi (narod)|Karibima]], narodu kojeg su španski osvajači po svom dolasku zatekli na [[Mali Antili|Malim Antilima]].

== Stanovništvo ==

Karibi su mješavina naroda kojih ima oko 35 miliona. Pored Španaca, na različitim karipskim ostrvima žive i Kreoli, Mulati i Indijci. Turistički vodiči u [[Dominikanska Republika|Dominikanskoj Republici]] znaju reći, da ne postoji neki narod na [[Zemlja (planet)|Zemlji]] koji kod njih nije ostavio svoj genetski otisak. Glavni jezici Kariba su [[španski jezik|španski]] i [[engleski jezik|engleski]]. Pored toga, na [[Hispaniola|Hispanioli]] u državi [[Haiti]] se govori [[francuski jezik|francuski]], a uz to i različiti [[kreolski jezici]]. Govori se i [[holandski jezik|holandski]].

== Geologija ==

Najveći dio Karipskog mora koji u [[Kajmanski jarak|Kajmanskom jarku]] doseže dubinu od 7.680 m nalazi se na [[Karipska ploča|Karipskoj ploči]]. Samo sjeverozapadni dio, koji je s druge strane kajmanskog jarka, leži na [[Sjevernoamerička ploča|Sjevernoameričkoj ploči]].

== Historija Kariba ==

Naseljavanje ovog područja je počelo negdje tokom prvog milenija p. n. e. [[Arawak]] indijanci su iz današnje [[Venecuela|Venecuele]] prvo stigli na [[Trinidad]] da bi zatim od njega krenuli u naseljavanje ostrva za ostrvom. Oko 1500 godina kasnije, njihov put su slijedili ratnički narod [[Karibi (narod)|Kariba]]. Kako Arawak indijanci nisu bili ratnici, Karibi su ih uspjeli potisnuti, tako da su u vrijeme dolaska bijelaca Arawak naseljavali još samo [[Kuba|Kubu]], [[Hispanjola|Hispaniolu]] i [[Bahami|Bahame]] dok su na svim ostalim ostrvima živjeli Karibi.

=== Otkrivači i naseljenici ===

Kad se [[Kristofor Kolumbo]], po nalogu španske krune, [[1492]]. godine iskrcao na [[San Salvador]]u , bio je prije svega u potrazi za [[zlato]]m i drugim bogatstvima. Međutim, narod Aravaka nije polagao baš nikakvu pažnju onome što su Evropljani smatrali bogatstvom. Tako su Karibi bili, doduše, naseljeni, ali su [[konkvistador]]i ubrzo prešli na [[Amerika|američki kontinent]]. Uskoro su Karibe počeli naseljavati i [[Engleska|Englezi]], [[Holandija|Holanđani]] i [[Francuska|Francuzi]]; čak su [[Danska]] i [[Kurlandija]] imali nekoliko kolonija.

U 16. vijeku Karibi su bili prizorište [[gusar]]enja. Mala ostrva s brojnim uvalama pružala su izvrsne mogućnosti raznim gusarima, ali i takvim koji su po nalogu pojedinih kraljeva napadali i pljačkali brodove rivalskih nacija, za postavljanje zasjeda i napade na pretežno španske brodove s blagom. [[Port Royal]] na [[Jamajka|Jamajki]] kao i francusko naselje na [[Tortuga|Tortugi]] su bili prava gusarska gnijezda.

=== Nezavisnost ===

Većina ostrva je postala nezavisna sredinom 20. vijeka.

=== Intervencije SAD-a na Karibima i u Srednjoj Americi ===

* Nikaragva: 1833, 1854-57, 1896, 1909-10, 1912-25, 1926-33
* Meksiko: 1845-48, 1914, 1916-17
* Honduras: 1896, 1905, 1907, 1911, 1917, 1919, 1924-29
* Kuba: 1898, 1901-03, 1906-09, 1912, 1917-19, 1921-23, 1933, 1961
* Panama: 1903, 1908, 1912, 1917-18, 1921, 1989
* Dominikanska republika: 1904, 1914, 1916-24, 1965-66
* Haiti: 1915-35, 1944, 1994
* Kostarika: 1919
* Gvatemala: 1920, 1954
* Grenada: 1983

== Države koje graniče s Karipskim morem ==

* [[Belize]]
* [[Kostarika]]
* [[Gvatemala]]
* [[Honduras]]
* [[Kolumbija]]
* [[Meksiko]]
* [[Nikaragva]]
* [[Panama]]
* [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]
* [[Venecuela]]

== Ostrvske grupe u Atlantiku koje se također smatraju Karibima ==

* [[Bahami]]
* [[Ostrva Turks i Caicos]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/place/Caribbean-Sea
{{Spisak svjetskih mora}}

{{Commonscat|Caribbean Sea}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Mora]]
[[Kategorija:Sjeverna Amerika]]</text>
      <sha1>sg69nck0frhdv8mnyvofz86tgfofooy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savezne Države Mikronezije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21044</id>
    <revision>
      <id>3926003</id>
      <parentid>3799836</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7869" sha1="fqcy65m1oj8lncp59pfycpkk3ak8y1e" xml:space="preserve">{{Infokutija država|
izvorno_ime=Federated States of Micronesia|
zvanično_ime=Savezne Države Mikronezije|
ime_genitiv=Saveznih Država Mikronezije|
zastava=Flag_of_the_Federated_States_of_Micronesia.svg|
grb=Seal of the Federated States of Micronesia.svg|
mapa=LocationMicronesia.png|
službeni_jezik=[[Engleski jezik|engleski]]|
glavni_grad=[[Palikir]]|
vrsta_prve_vlasti=Predsjednik|
vladar_prva_vlast=[[David W. Panuelo]]|
vrsta_druge_vlasti=Vicepredsjednik|
vladar_druga_vlast=[[Yosiwo P. George]]|
po_površini_na_svijetu=173.|
površina=702|
procenat_vode=zanemarljiv|
po_broju_stanovnika_na_svijetu=192.|
stanovnika=110.000|
gustoća=154|
nezavisnost=1986|
valuta=[[Američki dolar]]|
vremenska_zona=10, ljeti 10|
himna=&quot;[[Patriots of Micronesia]]&quot;&lt;center&gt;[[Datoteka:Micronesia National Anthem.ogg]]&lt;/center&gt;|
internetski_nastavak=[[.fm]]|
pozivni_broj=+691|
|}}
'''Savezne Države Mikronezije''' (en:/ˌmaɪkroʊˈniːʒə/)su [[ostrvska država]] koja se prostire u zapadnom dijelu [[Pacifik]]a. 
To je nezavisna, suverena ostrvska država, koju čine četiri države, sa zapada na istok: Yap, Chuuk, Pohnpei i Kosrae. Sastoji se od oko 607 malih ostrva u zapadnom Pacifiku, na dužini od skoro 2.700&amp;nbsp;km, odmah iznad [[ekvator]]a, oko 4,000&amp;nbsp;km jugozapadno od [[Havaji|Havaja]], i oko 2,900&amp;nbsp;km sjeverno od [[Australija|Australije]]. Ujedno, leži sjeveroistočno od [[Nova Gvineja|Nove Gvineje]], južno od [[Guam]]a i Marijana, zapadno od [[Nauru]] i [[Maršalska Ostrva|Maršalskih ostrva]], i istočno od [[Palau]]-a i [[Filipini|Filipina]].

Iako samo kopno zauzima tek oko 700&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, država zauzima milion kvadratnih kilometara Tihog okeana.

== Historija ==

Država Mikronezija nastanjena je [[Mikronežani]]ma (Mikronezijci) i [[Polinežani]]ma (Polinezijci) i kolonizirana od [[Španija|Španaca]] još u 17. vijeku. [[Njemačka]] ova ostrva kupuje od [[Španija|Španije]] [[1898]]., ali su  ih [[1914]]. okupirali [[Japanci]]. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] zauzele su ih [[Sjedinjene Američke Države|američke]] vojne snage, a [[Vijeće sigurnosti]] [[UN]]-a [[2. april]]a [[1947]]. stavlja ih pod svoj protektorat. Putem samoopredjeljenja počinju [[1979]]. godine kada proglašavaju autonomnu Saveznu Republiku Mikroneziju, koja postaje nezavisna od  [[3. novembar|3. novembra]] 1986. godine.

== Vlada ==
{{Proširiti sekciju}}

== Politička uprava ==
{{Proširiti sekciju}}

== Geografija ==

Mikronezija je grupa raštrkanih [[vulkan]]skih ostrva, a uključuje i središnja Karolinska ostrva.

== Privreda ==

Mikronezija u cjelosti zavisi o američkoj novčanoj pomoći. Privreda je slaba, a [[turizam]] nije razvijen. Privredne aktivnosti domorodačkog stanovništva su [[poljoprivreda]] i [[ribolov]] za vlastite potrebe.

== Stanovništvo ==
{{Proširiti sekciju}}

== Klima ==

Klima je na ostrvima vruća i s obiljem [[Kiša|kiše]] koja potiče bujan rast [[Vegetacija|vegetacije]].

== Kultura ==
Stanovnici Saveznih Država Mikronezije pretežno imaju mikronezijske korijene u pogledu kulture i jezika, ali polinezijske manjine također žive na nekim od najudaljenijih [[atol]]a. [[Evropljani|Evropski]] i [[Japanci|japanski]] utjecaji također su prisutni u elementima lokalne kulture, usljed dugogodišnje [[Kolonizacija|kolonizacije]]. Različiti običaji i tradicije mogu se primijetiti na svakom od ostrva, ali godine izolacije od ostatka svijeta učinile su ih više sličnim jedni drugima.&lt;ref name=&quot;iexplore.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.iexplore.com/articles/travel-guides/australia-and-south-pacific/federated-states-of-micronesia/history-and-culture|title=Federated States of Micronesia — History and Culture|website=www.iexplore.com|access-date=10. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Jedinstvene tradicije, jezici i norme ukomponovale su se u mikronezijsku kulturu i prije kontakta Zapada i Istoka. Mikronežani kroz pjesme, plesove, recitovanje mitova, priča i [[Poezija|poezije]] prenose tradicionalno znanje i običaje sa koljena na koljeno. U Mikroneziji je [[Tlo|zemlja]] vrlo oskudna, ali stanovnici su čvrsto vezani za nju kroz prolazeće dinastije i porodične grupe. Ljudi koji su živjeli na višim ostrvima, nastalim vulkanskom aktivnošću, imali su mnogo plodnije tlo i višu nadmorsku visinu. To im je pospješilo proizvodnju hrane i bolju zaštitu od ciklona. Ljudi sa nižih ostrva plovili bi do visokih kako bi trgovali hranom i zalihama, te tražili supružnike. Nedostatak prirodnih resursa natjerao je ljude sa niskih ostrvskih područja da se upuštaju u otvoreni okean. Bili su izuzetno vješti navigatori okeanskih kanua. [[Maršalska Ostrva|Maršalci]] su kreirali [[Karta|karte]] (štapićaste karte) koje su korištene za prikaz kretanja struja i valova. Ove karte su omogućile Maršalcima, kao i drugim okeanijskim narodima tog vremena da se kreću otvorenim morem i oko ostrva, te da razumiju kako okeanske struje međusobno djeluju.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Citation|title=Reinforcing Traditional Knowledge in the City: Canoe Building and Navigation in the Changing Pacific|url=https://doi.org/10.1017/9781108974349.012|publisher=Cambridge University Press|date=30. 6. 2022|accessdate=10. 12. 2025|isbn=978-1-108-97434-9|pages=175–187|first=Tikoidelaimakotu Tuimoce|last=Fuluna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.moas.org/Arts-and-Culture-of-Micronesia-1-5705.html|title=Arts and Culture of Micronesia|website=www.moas.org|access-date=10. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

Unutar porodice, muškarci obično imaju dominantniju ulogu. Žene pokazuju poštovanje prema svojim muževima hodajući iza njih u javnosti ili ih prve poslužujući tokom obroka. Pored  toga, gastrologija ilustruje važnost velikodušnosti u mikronezijskim kulturama. Dijeljenje hrane sa posjetiteljima je neophodno, a domaćini su ponosni što drugima obezbjeđuju obroke. Hrana i ples predstavljaju središte većine ceremonijalnih prilika. Gozbe koje uključuju dijeljenje veikih količina hrane sastavni su dio vjerskih ceremonija, vladinih proslava i sekularnih zabava koje obilježavaju događaje životnog ciklusa i promjene statusa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=2019|title=The 2000 Iowa Child and Family Household Health Survey. Region 5 Results|url=https://doi.org/10.17077/s2f6-osn3|journal=Micronesia Culture and Foods|location=Iowa City, Iowa, USA|publisher=University of Iowa Public Policy Center|access-date=}}&lt;/ref&gt;

Mikronežani imaju autentično naslijeđe u pogledu muzičke kulture koje se ogleda u tradicionalnim pjesmama koje se generacijski prenose. Skoriji razvoji u ovom polju uključili su i druge muzičke žanrove poput [[Pop-muzika|popa]], [[Kantri|countryja]], [[reggae]]a i europopa. Autohtoni plesovi su i dalje prisutni u obliku štapne umjetnosti i ceremonijalnih plesova na mjesečini. Lokalna takmičenja se redovno održavaju u nastojanju da se očuva kultura.&lt;ref name=&quot;iexplore.com&quot;/&gt; Umjetnički izražaj ovih prostora je najbolje prikazan izložbenim kolekcijama koju Nacionalni Muzej umjetnosti i nauke predstavlja. Artefakti su uglavnom vezani za kanue, pa sve do ručno tkanih rukotvorina od vlakana, poput lepeza, korpi i predmeta za svakodnevnu upotrebu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Federated States of Micronesia}}
{{wikiatlas|the Federated States of Micronesia}}
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fm.html Savezne Države Mikronezije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200501043853/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fm.html |date=1. 5. 2020 }} na CIA World Factbook

{{Države Australije i Okeanije}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Savezne Države Mikronezije|*]]
[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Ostrvske države]]
[[Kategorija:Države u Okeaniji]]</text>
      <sha1>fqcy65m1oj8lncp59pfycpkk3ak8y1e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21173</id>
    <revision>
      <id>3926050</id>
      <parentid>3570962</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2750" sha1="pebngbd00zskclcsfnou23fhyliav0d" xml:space="preserve">[[Datoteka:20060513 toolbox.jpg|mini|desno|250px|Kutija sa raznim alatima.]]
[[Datoteka:MESAP 2016. - štand s alatom.jpg|mini|250px|Alat izložen na sajmu.]]
'''Alati''' su pomagala&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/tool|title=Tool {{!}} DIY, Construction &amp; Repair {{!}} Britannica|date=20. 1. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; za izvođenje radova u pojedinim zanimanjima. Oni su svojevrsni produžeci ljudskih ekstremiteta, za lakše obavljanje poslova. Osiguravaju prednost i povoljan položaj za obavljanje fizičkih poslova. Na primjer, željezna šipka služi kao poluga.

Alatima se služe ljudi, ali je uočeno da neku vrstu alata koriste i pojedine [[životinje]] kao što su [[majmun]]i, neke vrste [[ptica]], ali i morska [[vidra]].

Izraz „alat“ se ne koristi samo za fizičke objekte, nego i za, naprimjer, pojedine kompjuterske programe.
Većina alata, može, nažalost i da služi kao [[oružje]], naprimjer čekić ili nož. Slično, ljudi koriste i oružje kao što je [[eksploziv]], kao alat.

== Uloge alata ==

Mnogi alati ili grupe alata služe za obavljanje jedne ili više osnovnih operacija, kao što su:
* sječenje (nož, kosa, srp i dr.) 
* koncentracija sile ([[čekić]], malj, odvrtač, [[burgija]], bič, pribor za pisanje i dr.) 
* vodilice (ugaonik, [[algoritmi]], tradicije i dr.) 
* zaštita 
* spajanje i držanje zajedno (kliješta, rukavice, ključevi, odvrtači i dr.)

Često zbog samog dizajna, alati mogu zamijeniti jedni druge u svojoj osnovnoj upotrebljivosti. Na primjer, kliješta služe za sječenje i hvatanje, čak i kao čekić. Tu su i ručne pile višestruke namjene.
Najstariji poznati alati su [[nož]]evi. Mehanički uređaji, poznati i starim [[Grci]]ma, doživljavaju procvat u Srednjem vijeku, sa sistematskom upotrebom novih izvora [[energija|energije]], kao što su [[voda]] i [[vjetar]]. 
Nagli razvoj u proizvodnji novih alata se desio pronalaskom mašina alatljika u doba [[industrijska revolucija|industrijske revolucije]].
Izbor alata može da zavisi od materijala koji se obrađuje: [[metal (hemija)|metal]]i, [[papir]], [[tekstil]], [[drvo]], [[plastika]] i dr.

== Pojedine vrste alata ==

* čekići,
* bušilice,
* odvrtači, 
* poluge,
* ključevi,
* pribori za mjerenje,
* pribori za pojedina zanimanja,
* sjekači,
* makaze,
* sjekire,
* oštrice,
* abrazivi,
* pile,
* lopate,
* krampe, itd.

Za dugo i pouzdano korištenje alata i pribora, potrebno je njihovo čuvanje, pravilno rukovanje, podmazivanje, oštrenje i druge radnje pogodne za pojedine njihove vrste.

== Također pogledajte ==
* [[Ergonomija]]

{{Commonscat|Tools}}

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Alat|*]]</text>
      <sha1>pebngbd00zskclcsfnou23fhyliav0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Managua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21179</id>
    <revision>
      <id>3926483</id>
      <parentid>3791363</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:18:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926483</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3459" sha1="6xrrskthob4g0wgkts5gp8a7ksil7tk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Mausoleo Carlos Fonseca.JPG|mini|250px|Managua]]

{{Lokacijska karta+|Nikaragva|float=right|width=240|caption=Managua|places=
{{Lokacijska karta~|Nikaragva|lat=12.136389 |long=-86.251389|label= Managua}} 
}}
'''Managua''' (španski izgovor: maˈnaɣwa) je glavni grad države [[Nikaragva]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Managua|title=Managua facts for kids|last=city 1|first=Quick facts for kids Managua Leal Villa de Santiago de Managua Capital city View of Managua Old Cathedral New Cathedral National Palace Paseo Xolotlán View of Lake Managua Flag Seal Nickname: Novia del XolotlánManagua Location in Nicaragua Country Nicaragua Department Managua Municipality Managua Founded 1819 Elevated to Capital 1852 Area • Capital city 267 km2Elevation 82 97 mPopulation• Capital|last2=061|website=kids.kiddle.co|language=en|access-date=21. 12. 2025|last3=Density 3|first3=054 •|last4=Urban 1|first4=974/km2•|last5=051|last6=Metro 1|first6=236 •|last7=401|last8=managua|first8=687 Demonyms|last9=managüense}}&lt;/ref&gt; a ujedno i departman i općina istog imena. To je najveći grad u Nikaragvi, kako po broju stanovnika, tako i po površini. Lociran je na jugozapadnoj obali jezera Managua. Grad je proglašen glavnim, 1852.

Prije nego što je proglašen glavnim gradom, ovaj položaj je mijenjan između gradova León i Granada. Broj stanovnika je otprilike oko 1.800.000, a stanovništvo uglavnom čine mestici i bijelci. Managua je, nakon [[Guatemala City]]-ja, drugi najveći grad [[Centralna Amerika|Centralne Amerike]].

Pri osnivanju 1819., gradu je dato ime: ''Leal Villa de Santiago de Managua''. Njegova prvobitna namjena je bila da služi kao ribarsko selo.

Napori da Managua bude glavni grad počinju 1824., nakon što su centralnoameričke nacije ostvarile nezavisnost od [[Španija|Španije]]. Položaj Manague, između konkurentnih gradova León i Granada, ga je učinio logičnim i idealnim kompromisnim izborom. Sadašnja Managua je sagrađena 1850tih na mjestu življenja urođeničke zajednice.

Grad zauzima područje Zemljinog rasjeda. Seizmolozi predviđaju da će Managua nastaviti bivati pogođena razornim zemljotresima, svakih 50 godina, ili još češće.

== Privreda ==
Gradska ekonomija se zasniva uglavnom na trgovini.

Managua je nikaragvanski centar trgovine [[kafa|kafom]], [[pamuk]]om, i drugim poljorivrednim kulturama. Ovaj grad je važan industrijski, trgovački, politički i kulturni centar. Uglavnom se proizvode [[pivo]], [[kafa]], šibice, tekstil i obuća.

Grad je bio svjedok uzdizanja i pada raznih političkih sila, kroz historiju Nikaragve. Također je propatio u razornim zemljotresima 1931. i 1972., koji su usporavali razvoj grada.

Od 2007. nakon intenzivne kampanje, Managua je postala prvi grad bez nepismenih, u Centralnoj Americi.

Od [[zemljotres]]a 1972. razvija se gradnja stambenih i poslovnih zgrada u području predgrađa Manague. Izgradnja uključuje: škole, bolnice, trgovačke centre. Ove zgrade su građene po seizmičkim propisima za razorne zemljotrese.

Managua je poznata kao [[Venecija]] Centralne Amerike, zbog brojnih kanala, koji se mogu naći u gradu.

Stanovnici grada i departmana Managua se zovu ''Managüenses''.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Stub-grad}}
{{Glavni gradovi sjevernoameričkih država}}
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Nikaragva]]
[[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]]</text>
      <sha1>6xrrskthob4g0wgkts5gp8a7ksil7tk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.ee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21268</id>
    <revision>
      <id>3925837</id>
      <parentid>3923176</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1562" sha1="qzo4swtloziurvuiyclfb0evhy7o7s0" xml:space="preserve">{{Infokutija najviša domena|name=.ee|image=Estonian Internet Foundation logo.svg|introduced=3 June 1992|type=[[Domen najvišeg nivoa sa državnim kodom]]|status=Active|registry=Estonian Internet Foundation|registereddomains=160,059|dateregistereddomains=2023-08-11|refregistereddomains=&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11. 8. 2023 |title=Statistics |url=https://www.internet.ee/help-and-info/statistics#chart-total |access-date=11. 8. 2023 |website=Estonian Internet Foundation}}&lt;/ref&gt;|intendeduse=Entities connected with [[Estonia]]|actualuse=Veoma popularan u Estoniji, sada dostupan širom svijeta.|structure=Registracije se primaju direktno na drugom nivou ili na trećem nivou pod različitim oznakama drugog nivoa|document=|disputepolicy=Odbor za sporove oko domena|website={{nowrap|[http://www.eestiinternet.ee/en/ Estonska internet fondacija]}}}}

'''.ee''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za [[Estonija|Estoniju]].&lt;ref name=&quot;whois&quot;&gt;{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/ee.htm IANA .ee whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821133832/http://www.iana.org/root-whois/ee.htm |date=21. 8. 2008 }}, na iana.org.&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''.

{{Državni Internet domeni}}

{{DEFAULTSORT:Ee}}
[[Kategorija:Estonija]]
[[Kategorija:Najviši državni domeni]]</text>
      <sha1>qzo4swtloziurvuiyclfb0evhy7o7s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaetano Donizetti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21348</id>
    <revision>
      <id>3925985</id>
      <parentid>3850441</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2830" sha1="5mrltw9m45v9olymzhqw7ktfo74vp15" xml:space="preserve">[[Datoteka:Gaetano Donizetti.jpg|mini|Gaetano Donizetti]]
'''Gaetano Domenico Donizetti''' ([[Bergamo]], 29. novembar 1797. – Bergamo, 8. april 1848) bio je [[italija]]nski [[kompozitor]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Gaetano-Donizetti|title=Gaetano Donizetti {{!}} Italian Opera Composer &amp; Bel Canto Pioneer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 9. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Rani život ==
Domenico Gaetano Maria Donizetti, najmlađi od tri sina u radničkoj porodici, rođen je u [[Italija|Italiji]] 29. novembra 1797. Nije bio čudo od djeteta, ali je dobio čvrstu osnovu za muzičko obrazovanje od svog ujaka, a kasnije od [[Simon Mayr|Johanna Mayra]], sveštenika. Jedno vrijeme je bio i član dječačkog hora, a 1806. godine dobio je punu stipendiju za pohađanje škole Lezioni Caritatevoli, koju je osnovao Mayr. Nakon školovanja, otišao je u [[Bolonja|Bolonju]] 1815. da uči kod Padre Matteija, bivšeg učenika Padre Martinija i učitelja Gioachina Rosinija.

== Karijera ==
Umjetničku karijeru počeo je kao [[kompozitor]] [[simfonija]], kamernih i crkvenih djela. Kasnije se potpuno posvetio [[opera|operi]]. U početku je pod [[Gioachino Rossini|Rossinijevim]] utjecajem, ali je ubrzo našao put do vlastite operne dramatike, pripremajući pravac kojim će nastaviti [[Giuseppe Verdi]]. Donicetijeva prva opera premijerno je izvedena u [[Napulj]]u 1822. gdje je radio 1820-ih i 1830-ih. Godine 1830. stekao je međunarodnu slavu izvođenja ''Ane Bolene''. Usprkos svojoj slavi, 1840. nije uspio postati direktora Napuljskog konzervatorija i umjesto toga se preselio u [[Pariz]]. &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.kennedy-center.org/education/resources-for-educators/classroom-resources/media-and-interactives/artists/donizetti-gaetano/|title=Gaetano Donizetti|website=The Kennedy Center|language=en|access-date=15. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Bio je plodan kompozitor, najpoznatiji kao jedan od prvih kompozitora romantične muzike. Komponovao je 71 operu, 16 simfonija, 19 gudačkih kvarteta, 193 pjesme, 45 dueta, 3 oratorija, 28 kantata, uz brojne instrumentalne koncerte, [[Sonata|sonate]] i druge oblike muzike. Od 1834. do 1839. bio je profesor na konzervatoriju u [[Napulj]]u, a od 1839. u [[Pariz]]u. Od 1842. dvorski je kompozitor i kapelnik u [[Beč]]u.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Umro je 1848. godine i sahranjen je na groblju Valtesse.

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Gaetano Donizetti}}
{{Wikicitat|Gaetano Donizetti}}
{{Romantizam u muzici}}
{{Romantizam}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Donizetti, Gaetano}}
[[Kategorija:Rođeni 1797.]]
[[Kategorija:Umrli 1848.]]
[[Kategorija:Biografije, Bergamo]]
[[Kategorija:Italijanski kompozitori]]
[[Kategorija:Italijanski operski kompozitori]]
[[Kategorija:Kompozitori iz perioda romantizma]]</text>
      <sha1>5mrltw9m45v9olymzhqw7ktfo74vp15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berlinska glavna željeznička stanica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21360</id>
    <revision>
      <id>3926128</id>
      <parentid>3915543</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:41:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2067" sha1="tgnbifsh5gbo0d9dz41gd6h8e1a2uu9" xml:space="preserve">[[Datoteka:BlnHauptbahnhof26.jpg|mini|250p|Berlinska glavna željeznica]]

'''Berlinska glavna željeznička stanica'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bahnhof.de/berlin-hauptbahnhof|title=Berlin Hauptbahnhof|website=www.bahnhof.de|language=de|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Njemački jezik|njemački]]: ''Berlin Hauptbahnhof'') sagrađena je kao centralna željeznička stanica [[Berlin]]a u samom centru grada, na mjestu nekadašnje ''Lehrter'' stanice. Nalazi se u neposrednoj blizini [[Reichstag]]a, [[kancelar]]skog ureda i kompleksa novih vladinih zgrada, duž nekadašnjeg [[Berlinski zid|Berlinskog zida]].

Otvorena je i puštena u promet dana [[28. maj]]a [[2006]]. svečanom ceremonijom uz prisustvo [[Njemačka|njemačkog]] kancelara [[Angela Merkel|Angele Merkel]] i berlinskog [[gradonačelnik]]a [[Klaus Wowereit|Klausa Wowereita]].

Nova berlinska ''Glavna željeznička stanica'' je sagrađena prema projektu njemačkog [[arhitekt]]e [[Meinhard von Gerkan|Meinharda von Gerkena]] i ubraja se u najveće, najljepše, ali i najskuplje stanice na svijetu. Njena izgradnja stajala je oko 700 miliona eura, neračunajući infrastrukturu, tunel za cestu i povezivanje s podzemnom željeznicom.

Peterospratna čelična stanica s prozirnim krovom od 9.117 staklenih ploča zamišljena je već u ranim danima njemačkog ujedinjenja, a planirana je za svakodnevno prometovanje 1.100 [[voz]]ova i 240.000 putnika. Stanicom prolazi šest linija koje povezuju istok i zapad, a 15 metara ispod zemlje prolazi osam linija u pravcu sjever-jug. Čak 43 staklena dizala i 54 pokretne trake putnike vode u šoping centar u kojem se, na tri razine, nalazi više od 80 trgovina, restorana i ugostiteljskih objekata s oko 900 zaposlenika.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20060603213225/http://www.hbf-berlin.de/site/berlin__hauptbahnhof/de/start.html Berlin Hauptbahnhof (njem.)]
{{Commonscat|Berlin Hauptbahnhof}}

[[Kategorija:Željezničke stanice po gradovima]]
[[Kategorija:Željezničke stanice u Njemačkoj]]</text>
      <sha1>tgnbifsh5gbo0d9dz41gd6h8e1a2uu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>André Citroën</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21369</id>
    <revision>
      <id>3926070</id>
      <parentid>3794089</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1738" sha1="j6kh0dq6xlwtw4dpa9fjmqeli7zbsym" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
|ime                 = André-Gustave
| slika              = AndreCitroen.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1878|2|5}}
| mjesto_rođenja     = Pariz, Francuska
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1935|7|3|1878|2|5}}
| mjesto_smrti       = Pariz, Francuska
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}

'''André-Gustave Citroën'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=André-Gustave Citroën {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Pariz]], 5. februar 1878 – Pariz, 3. juli 1935) bio je [[Francuska|francuski]] [[inženjering|inženjer]] [[Holandija|holandskog]] porijekla. Tvornica [[automobil]]a [[Citroën]] nosi njegovo ime.

André je diplomirao na ''[[École polytechnique|École Polytechnique]]'' [[1900]]. Za vrijeme [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] počeo je masovno proizvoditi [[oružje]]. André je osnovao [[Citroën]] [[1919]]. i time postao četvrti proizvođač u svijetu za vrijeme [[1930te|1930-ih]].

Umro je od [[Rak želuca|raka želuca]] [[3. juli|3. jula]] [[1935]], a pokopan je u ''Cimetière du Montparnasse'' u [[Pariz]]u. U [[Automobilska kuća slavnih|Automobilsku kuću slavnih]] primljen je [[1998]].
{{commonscat|André Citroën}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/money/Andre-Gustave-Citroen
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Citroën, André}}
[[Kategorija:Francuski izumitelji]]
[[Kategorija:Biografije, Pariz]]
[[Kategorija:Rođeni 1878.]]
[[Kategorija:Umrli 1935.]]</text>
      <sha1>j6kh0dq6xlwtw4dpa9fjmqeli7zbsym</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>266 Aline</title>
    <ns>0</ns>
    <id>21513</id>
    <revision>
      <id>3925943</id>
      <parentid>3920125</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:51:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4596" sha1="l4xjr2t1dlcziptl4vj98176uw5svv5" xml:space="preserve">{| border=&quot;1&quot; cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; align=&quot;right&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background-color:black; color:white; text-align:center;&quot; |[[Datoteka:266 Aline orbit on 01 Jan 2009.png|240px]]&lt;br /&gt;Orbita asteroida 
|-
! bgcolor=&quot;#a0ffa0&quot; colspan=&quot;2&quot; | Otkriće
|- 17. maj 1887.
! align=&quot;left&quot; | Ovaj asteroid je otkrio
| Johann Palisa
|-
! align=&quot;left&quot; | Otkriven je
| 1887.
|-
! bgcolor=&quot;#a0ffa0&quot; colspan=&quot;2&quot; | Karakteristike orbite
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Ekscentritet]] (e)
| 0.157
|-
! align=&quot;left&quot; | Srednja udaljenost od [[Sunce|Sunca]](a)
| 419.369 [[Giga|G]][[Metar|m]] (2.803 [[Astronomska jedinica (au)|AJ]])
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Perihel]] (q)
| 353.479 Gm (2.363 [[Astronomska jedinica (au)|AJ]])
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Afel]] (Q)
| 485.259 Gm (3.244 [[Astronomska jedinica (au)|AJ]])
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Orbitalni period]] (P)
| 1714.34 [[dan|d]] (4.69 [[Godina|g]])
|-
! align=&quot;left&quot; | Srednja [[orbita]]lna [[brzina]]
| 17.79&amp;nbsp;km/s
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Inklinacija]] (i)
| 13.391°
|-
! bgcolor=&quot;#a0ffa0&quot; colspan=&quot;2&quot; | Fizičke karakteristike
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Prečnik|Promjer]]
| 109.0&amp;nbsp;km
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Masa]]
| Nepoznato
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Gustoća]]
|  Nepoznato
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Gravitacija]]
| Nepoznato
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Brzina oslobađanja]]
| Nepoznato
|-
! align=&quot;left&quot; | Period [[Rotacija|rotacije]]
| 12.3 h
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Spektralna klasa]]
| C
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Apsolutna magnituda]]
| 8.8
|-
! align=&quot;left&quot; | [[Albedo]]
| 0.059
|-
! align=&quot;left&quot; | Površinska [[temperatura]]
| Nepoznato
|-
|}

'''266 Aline''' je prilično velik [[Asteroidi|asteroid]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adsabs.harvard.edu/full/1947MNSSA...6...74J|title=1947MNSSA...6...74J Page 74|website=adsabs.harvard.edu|access-date=14. 9. 2023}}&lt;/ref&gt; iz glavnog [[Asteroidni pojas|asteroidnog pojasa]] koji je otkrio [[Johann Palisa]] 17. maja, 1887. u [[Beč]]u, a najvjerovatnije je imenovan po kćerki astronoma [[Edmund Weiss|Edmunda Weissa]].

To je tamni [[Asteroidi|asteroid]] spektralne C klase, i vjerovatno je sastavljen od jednostavnih [[ugljik|ugljičnih]] [[Hondriti|hondrita]].

266 Aline kruži blizu srednje rezonanse kretanja 5:2 sa [[Jupiter]]om, koji se nalazi na 2.824 [[Astronomska jedinica|AJ]].&lt;ref name=Hahn_et_al_1991&gt;{{citation | title=Orbital evolution studies of asteroids near the 5:2 mean motion resonance with Jupiter | last1=Hahn | first1=G. | last2=Lagerkvist | first2=C. -I. | last3=Lindgren | first3=M. | last4=Dahlgren | first4=M. | display-authors=1 | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=246 | issue=2 | date=juni 1991 | pages=603–618 | bibcode=1991A&amp;A...246..603H | postscript=. }}&lt;/ref&gt;

Fotometrijska zapažanja obavljena 2012. u opservatoriji Organ Mesa u [[Las Cruces]]u, Novi Meksiko, proizvela su svjetlosnu krivu s periodom od 13,018 ± 0,001 sati i varijacijom svjetline od 0,10 ± 0,01 u magnitudi.&lt;ref name=&quot;Pilcher2012&quot;&gt;{{Citation | first1    = Frederick | last1     = Pilcher | title     = Rotation Period Determinations for 46 Hestia, 223 Rosa, 225 Henrietta, 266 Aline, 750 Oskar, and 765 Mattiaca | work      = The Minor Planet Bulletin | volume    = 39 | issue     = 3 | pages     = 171–173 |date=juli 2012 | bibcode   = 2012MPBu...39..171P | postscript= .}}&lt;/ref&gt;

Godine 2001, asteroid je otkriven radarom opservatorije Arecibo na udaljenosti od 1,41 AJ. Rezultirajući podaci su dali efektivni prečnik od 109 ± 15&amp;nbsp;km.&lt;ref name=&quot;icarus186_1_126&quot;&gt;{{citation | display-authors=1 | last1=Magri | first1=Christopher | last2=Nolan | irst2=Michael C. | last3=Ostro | first3=Steven J. | last4=Giorgini | first4=Jon D. | title=A radar survey of main-belt asteroids: Arecibo observations of 55 objects during 1999 2003 | journal=Icarus | volume=186 | issue=1 | pages=126–151 | date=januar 2007 | doi=10.1016/j.icarus.2006.08.018 | bibcode=2007Icar..186..126M | url=http://echo.jpl.nasa.gov/asteroids/MBAs/magri.etal.2007.mbas.pdf | access-date=14. 4. 2015 | postscript=.}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20220817072818/https://asteroid.lowell.edu/main/astorb/ Baza podataka o tijelima u Asteroidnim orbitama]
* [http://cfa-www.harvard.edu/iau/lists/NumberedMPs.html Podaci o otkrićima minornih planeta (tijela u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]])]
* [http://spiff.rit.edu/richmond/parallax/phot/LCSUMPUB.TXT Baza podataka o svjetlosnim putanjama Asteroida] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100720152333/http://spiff.rit.edu/richmond/parallax/phot/LCSUMPUB.TXT |date=20. 7. 2010 }}

[[Kategorija:Asteroidi]]</text>
      <sha1>l4xjr2t1dlcziptl4vj98176uw5svv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avogadrova konstanta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22048</id>
    <revision>
      <id>3926100</id>
      <parentid>3790009</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1330" sha1="7866h5i1wq9s26v4ttw7y0smvligw4l" xml:space="preserve">{{HemijaPortal}}
[[Datoteka:Mole carbon-12 diagram.svg|mini]]

'''Avogadrov broj'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Introductory_Chemistry/Introductory_Chemistry_(CK-12)/10%3A_The_Mole/10.01%3A_Avogadro's_Number|title=10.1: Avogadro's Number|date=27. 6. 2016|website=Chemistry LibreTexts|language=en|access-date=17. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; govori koliko ima [[atom]]a [[ugljik]]a &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C u 1 [[mol]]u ugljika. Taj broj je 6,02214076 x 10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;.

1 [[mol]] = 0,012 [[kg]] [[izotop]]a ugljika &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C.

Dakle, u 0,012&amp;nbsp;kg ugljika &lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;C ima 6,02214076 x 10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt; atoma ugljika.

'''Avogadrova konstanta''' ('''N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt;''') ili '''Avogadrov broj''' iznosi '''

: &lt;math&gt; N_A =6,02214076 \cdot 10^{23}\ \mathrm{mol}^{-1}&lt;/math&gt;

'''Formula''' za izračunavanje je:

: &lt;math&gt;N_A = \frac{N}{n}&lt;/math&gt;

'''Pri čemu je''':

: '''N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt;''' - Avogadrov broj = 6,022045 x 10&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;/mol&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;
: '''N''' - broj jedinki
: '''n''' - [[količina tvari]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/science/Avogadros-number
{{Naučnici čija se imena koriste u fizikalnim konstantama}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Količina tvari]]
[[Kategorija:Osnovne konstante]]
[[Kategorija:Bezdimenzionalni brojevi u hemiji]]</text>
      <sha1>7866h5i1wq9s26v4ttw7y0smvligw4l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Američka deklaracija nezavisnosti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22386</id>
    <revision>
      <id>3926061</id>
      <parentid>3733634</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2991" sha1="o224za8g9weh81867fgbgde8fg96t45" xml:space="preserve">[[Datoteka:United_States_Declaration_of_Independence.jpg|mini|226x226px|Kopija Deklaracije iz 1832.]]
Deklaracija o nezavisnosti, formalno jednoglasna Deklaracija trinaest Sjedinjenih Američkih Država u originalnom izdanju, osnivački je dokument Sjedinjenih Američkih Država.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Declaration-of-Independence|title=Declaration of Independence {{!}} Summary, Definition, Date, Signatures, &amp; Text {{!}} Britannica|date=4. 7. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=8. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; Dana 4. jula 1776. godine jednoglasno ju je usvojio Drugi kontinentalni kongres, koji je sazvan u zgradi Pennsylvanije, kasnije preimenovanoj u Dvoranu nezavisnosti, u kolonijalnom gradu Filadelfiji.

'''Američku deklaraciju nezavisnosti''' potpisalo je [[Trinaest kolonija|13 tadašnjih kolonija]] [[Kraljevina Velika Britanija|Kraljevine Velike Britanije]] u Novom svijetu, čime su proglasile svoju nezavisnost i objasnile razloge za to. [[Drugi Kontinentalni kongres]] potvrdio ju je 4. jula 1776. i taj dan u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] slavi se kao [[Dan nezavisnosti (SAD)|Dan nezavisnosti]]. Velika Britanija priznala je nezavisnost svojih bivših kolonija 3. septembra 1783.

== Zemlje potpisnice ==
# [[New Hampshire (provincija)|New Hampshire]]
# [[Masačusetski zaliv (provincija)|Masačusetski zaliv]]
# [[Rhode Island i plantaže Providencea]]
# [[Connecticut (kolonija)|Connecticut]]
# [[New York (provincija)|New York]]
# [[New Jersey (provincija)|New Jersey]]
# [[Pennsylvania (provincija)|Pennsylvania]]
# [[Maryland (provincija)|Maryland]]
# [[Delaware (kolonija)|Delaware]]
# [[Virginia (kolonija)|Virginia]]
# [[Sjeverna Karolina (provincija)|Sjeverna Karolina]]
# [[Južna Karolina (provincija)|Južna Karolina]]
# [[Georgia (provincija)|Georgia]]

== Tekst deklaracije ==
Deklaracija počinje sljedećim odlomkom:

: &quot;Kada u toku historije postane nužno za jedan narod raskinuti političke veze koje su ga spajale s drugim i zauzeti među silama ovog svijeta posebno i ravnopravno mjesto koje mu daju zakoni prirode i Bog te prirode, dužno poštovanje mišljenja čovječanstva zahtijeva od njega da objavi sve ono što ga je navelo na to odvajanje.&quot;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20060615094522/http://wikisource.org/wiki/The_Declaration_of_Independence Cijeli tekst] {{en simbol}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=224t7oGA0m8&amp;t=413s Bostonska čajanka (Centar za društvenu stabilnost – zvanični kanal)]
* [https://www.youtube.com/watch?v=R2c44__zSdw Američka deklaracija o nezavisnosti (Centar za društvenu stabilnost – zvanični kanal)]
{{Commonscat|United States Declaration of Independence}}
{{Sjedinjene Američke Države po temama}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Američka deklaracija nezavisnosti| ]]
[[Kategorija:Historija Sjedinjenih Američkih Država]]
[[Kategorija:Deklaracije nezavisnosti]]</text>
      <sha1>o224za8g9weh81867fgbgde8fg96t45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francuska Polinezija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22398</id>
    <revision>
      <id>3925984</id>
      <parentid>3872482</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8105" sha1="frhzdin0kzje5pthulv6ze2dkie404r" xml:space="preserve">{{Infokutija država|
izvorno_ime=Polynésie française|
zvanično_ime=Francuska Polinezija|
ime_genitiv=Francuske Polinezije|
zastava=Flag of French Polynesia.svg|
grb=Coat of arms of French Polynesia.svg|
mapa=Location French Polynesia.png|
službeni_jezik=[[Francuski jezik|francuski]]|
glavni_grad=[[Papeete]]|
vrsta_prve_vlasti=Predsjednik|
vladar_prva_vlast=[[Édouard Fritch]]|
vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade|
vladar_druga_vlast=|
po_površini_na_svijetu=164.|
površina=4,167|
procenat_vode=12|
po_broju_stanovnika_na_svijetu=180.|
stanovnika=260,338|
gustoća=65|
nezavisnost=zavisna|
valuta=CFP Frank|
vremenska_zona=-10|
himna=&quot;[[La Marseillaise]]&quot;|
internetski_nastavak=[[.pf]]|
pozivni_broj=689|
|}}

[[Datoteka:Fp-map.jpg|desno|240p]]
'''Francuska Polinezija''' je [[prekomorska teritorija]] [[Francuska|Francuske]] ([[francuski]]: pays d'outre-mer, ili POM) koja se nalazi u [[Tihi okean|Tihom okeanu]], otprilike 6 000&amp;nbsp;km istočno od [[Australija|Australije]]. Glavno i najpoznatije [[ostrvo]] je [[Tahiti]] koji se nalazi u grupi Društvenih ostrva (Îles de la Société). Na Tahitiju se nalazi i glavni grad [[Papeete]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.guampedia.com/pop-cultures-tahiti/|title=POP Cultures: French Polynesia (Tahiti) - Guampedia|last=Pereda|first=Nathalie|date=16. 12. 2015|website=www.guampedia.com|language=en-US|access-date=12. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Francuska je anektirala Polinezijeska ostrva u [[19. vijek]]u.

== Vlada ==

Između [[1946]]. i [[2003]]. godine, Francuska Polinezija je imala status prekomorskog teritorija Francuske ([[francuski]]: territoire d'outre-mer, ili TOM). [[2003]]. i početkom [[2004]]. nakratko je imala status prekomorskog kolektiva ([[francuski]]: collectivité d'outre-mer, ili COM). Status prekomorske zemlje daje veliku autonomiju Polineziji za unutrašnja pitanja, dok je za odbranu, obrazovanje i vanjska pitanja zadužena [[Francuska]].

U [[septembar|septembru]] [[1995]]. godine, širom Francuske su se održavali protesti radi nuklearnih pokusa na [[atol]]u Mururoa. Testiranja su ukinuta u [[januar]]u [[1996]]. godine.

== Političke podjele ==

Francuska Polinezija se sastoji od 5 administrativnih cjelina:
* îles du Vent
* îles sous le vent
* Marquises
* Australes
* Tuamotu-Gambier

== Zastava i grb ==
[[Datoteka:Flag of French Polynesia.svg|mini|lijevo|200px|Zastava Francuske Polinezije]]
[[Datoteka:Coat of arms of French Polynesia.svg|mini|desno|150px|Grb Francuske Polinezije]]

[[Zastava Francuske Polinezije]] usvojena je 1984. Zastava je horizontalna crvena-bijela-crvena trobojka, a boje su uzete sa historijskih [[Tahiti|tahićanskih]] zastava. U sredini zastave se nalazi [[grb Francuske Polinezije]] koji se sastoji od [[katamaran]]a iza kojeg se nalazi disk sa stiliziranim suncem i morem.

== Geografija ==

Francuska Polinezija se sastoji od više grupa ostrva, od kojih je najvažniji Tahiti. Ostrva se nalaze na području na kojem su česte sezmičke aktivnosti.

Francuska Polinezija se rasprostranjuje na ukupno 2,5 miliona km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; Tihog okeana, što otprilike odgovara površini [[Evropa|Evrope]]. Sastoji se od 118 ostrva koji su [[vulkan]]skog i [[koralj]]nog porijekla. Ostrva su raspoređeni u pet arhipelaga:
* [[Îles Australes|Australes]],
* [[Društvena ostrva|Arhipelag Društvenih ostrva]], najvažniji, sastoji se od :
** [[Îles du Vent]] ([[Tahiti]], [[Maiao]], ostrva sjeverno od [[Mehetia]], [[Moorea]] i atola [[Tetiaroa]])
** [[Îles sous le vent]] ([[Raiatea]], [[Tahaa]], [[Huahine]], [[Bora Bora]] i [[Maupiti]]),
* [[Arhipelag Tuamotu]],
* [[Îles Gambier|Arhipelag Gambier]],
* [[Îles Marquises|Marquises]],

== Privreda ==
[[Datoteka:Tahiti - Papeete 1.JPG|mini|350p|lijevo|Tahiti - najpoznatije ostrvo Francuske Polinezije]]

Francuska Polinezija ima srednje razvijenu privredu, ovisno o uvozu dobara, [[turizam|turizmu]] i financijskoj pomoći [[Francuska|Francuske]]. Turistička infrastruktura je posvuda prisutna.

Također je vrlo razvijena kultura uzgajanja [[biser]]a za [[nakit]].

== Stanovništvo ==

83% stanovnika Francuske Polinezije su Polinežani, 12% bijelci, i 5% istočni azijati (većinom [[Kina|Kinezi]]). U [[2002]]. godini, 69% stanovništva je živjelo na ostrva Tahiti.

43,1 % stanovnika ima manje od 20 godina.

== Kultura i umjetnost ==

Francuska Polinezija je poznata po vještinama svojih zanatlija i zanatlija. Od pletenja korpi do nakita, od ''tifaifai'' prekrivača do vijenaca od cvijeća, polinezijski zanat je vanjski izraz bogate kulture i vještina.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tahititourisme.com/discover/tahitian-culture/polynesian-arts-and-crafts/|title=Polynesian arts and crafts|website=Tahiti Tourisme|language=en-US|access-date=12. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Društveno kulturno naslijeđe i zajendištvo se izražava tokom festivala i ceremonija, a kulminira festivalom Heiva i Tahiti u julu. Ovaj godišnji događaj je ujedno i prilika da se proslave sportovi i umjetnici zajednice. Najistaknutiji oblik umjetnosti koji je postao svjetski popularan tokom decenija je tetoviranje. Sama riječ ''tetoviranje'' potiče iz Francuske Polinezije, od tahićanske riječi &lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;''tatau&lt;nowiki&gt;''&lt;/nowiki&gt;'', što znači '&lt;nowiki/&gt;''označiti nešto''&lt;nowiki&gt;', 'crtati' ili 'udariti', a izvedena je iz izraza ''&lt;/nowiki&gt;''Ta-Atouas''&lt;nowiki&gt;''. Korijen riječi, '&lt;/nowiki&gt;''ta''&lt;nowiki/&gt;', znači 'crtati', a '''atua''&lt;nowiki/&gt;' znači 'duh, bog'.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|title=A historical and cultural melting pot in French Polynesia|url=https://www.france.fr/en/article/historical-and-cultural-melting-pot-french-polynesia-0/|newspaper=FRANCE.FR|access-date=12. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;

Za narode [[Pacifik]]a, ova umjetnost znači mnogo više od estetske želje: tetoviranje ima svoj jezik, ono definiše društveni status pojedinca. U prošlosti je to bio dokaz da je inicijacijsko iskušenje uspješno završeno, da su izvršeni određeni podvizi ili da su preuzete ključne uloge i titule unutar društva. Tetovaže danas predstavljaju ličnost i ponos, kao i identifikaciju pripadnosti klanu ili određenom ostrvu ([[Markize]] ili [[Bora Bora]]). Festival „Tatau i tahiti tattoonesia“ je godišnji događaj koji svakog novembra u [[Papeete|glavnom gradu Tahitija]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/article/french-polynesia-tahiti-what-to-do|title=Why French Polynesia is one of our favorite destinations for 2019|date=12. 12. 2025|website=Travel|language=en|access-date=12. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; okuplja najbolje tattoo majstore iz Polinezije, pacifičkih ostrva i ostatka svijeta, a privlači  više od 15.000 posjetilaca.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ljepota ove skupine ostrva privukla je umjetnike poput francuskog slikara [[Paul Gauguin|Paula Gauguina]], koji je prvobitno živio na Tahitiju. Gauguin je u svoja djela uključivao polinezijske slike i mnoge duhovne teme, a neke od njegovih slika, kao i djela drugih umjetnika, izložene su u Muzeju Paula Gauguina na Tahitiju. Pojavom [[Turizam|turizma]], polinezijskoj kulturi se posvećuje veća pažnja, što uključuje povećanu upotrebu tahićanskog jezika i njegovo uzdizanje na status službenog jezika krajem 20. stoljeća. Etnografski muzej i učeno društvo u Papeeteu opravdali su napore da se očuva kulturna baština Francuske Polinezije.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Huahine]]

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.presidence.pf Službena stranica Predsjedništva Francuske Polinezije]
* [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/fp.html Francuska Polinezija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160515174947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/fp.html |date=15. 5. 2016 }} na CIA World Factbook
{{Commonscat|French Polynesia}}

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Države Australije i Okeanije}}
{{Ostrva Francuske Polinezije}}
{{Prekomorske teritorije evropskih država}}

[[Kategorija:Francuska Polinezija|*]]
[[Kategorija:Francuske prekomorske teritorije]]
[[Kategorija:Zavisne teritorije u Okeaniji]]</text>
      <sha1>frhzdin0kzje5pthulv6ze2dkie404r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giambattista Marino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22596</id>
    <revision>
      <id>3926286</id>
      <parentid>2981356</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15201" sha1="b8m3s2kvenqcr1ak6uyg5b0iabr7ips" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Giambattista Marino
| slika            =Frans Pourbus the Younger - Portrait of Giovanni Battista Marino.jpg
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1569|10|18}}
| mjesto_rođenja     = Napulj, Italija
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1625|3|25|1569|10|18}}
| mjesto_smrti       = Napulj, Italija
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}

'''Giambattista Marino''' (1569 – 1625), [[italija]]nski književnik,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/biography/Giambattista-Marino|title=Giambattista Marino {{!}} Italian poet|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=5. 5. 2018}}&lt;/ref&gt; začetnik [[marinizam|marinizma]], pjesničkog smjera kojeg karakterizira naglašena upotreba neobičnih motiva, složenih i neobičnih [[metafora]], zvučnih figura i ponavljanja. Napisao nekoliko hiljada lirskih pjesama i veliki mitološki spjev ''Adonis''. Marino je bio najveći italijanski [[barok]]ni pjesnik. Malo je ko bio tako slavan i hvaljen kao on, a tako brzo zaboravljen poslije smrti. Kažu da se [[italijanski jezik]] učio na [[Francuska|francuskom]] dvoru da bi se čitao Marino. Za života je bio dosta osporavan.

== Biografija ==
Giambattista Marino rođen je 1569. u [[Napulj]]u. Otac mu je bio pravnik, skromnog porijekla i natjerao je sina da upiše prava, ali ih on napušta i od rane mladosti počinje da piše. Još u napuljskom periodu bio je dvorski [[pjesnik]] i to mu je bila karakteristika. Počinje kao sekretar u Napulju i tada upoznaje [[Torquato Tasso|Tasa]]. Bio je dva puta u zatvoru u Napulju, prvi put jer mu je djevojka sa kojom je bio umrla poslije abortusa, a po novijim tumačenjima zato što je bio homoseksualac. Iz zatvora bježi 1600. i stiže u [[Rim]] gdje nastavlja da ulazi u službu kod moćnih ljudi. Rim je tada bio moćan zbog [[umjetnost]]i i [[papa|pape]].

Između 1601-1602. Marino iz Rima ide stalno u [[Venecija|Veneciju]] gdje [[1602]]. objavljuje svoje djelo &quot;Rime&quot;. Bio je znalac u štamparstvu i sam je brinuo o objavljivanju svojih [[knjiga]]. U posveti on objašnjava zašto objavljuje djelo – zato što njegove pjesme kruže odavno po Italiji i  kaže da ih ne bi ni objavio da ga nisu potkradali, naročito kanconu &quot;Baci&quot; koja je prevedena na [[francuski jezik|francuski]], [[španski jezik|španski]] i [[slovenski jezik]] (schiavone). 1604. ulazi u službu [[kardinal]]a Pietra Aldobrandinija koji će postati [[Klement VIII]] kada ga izaberu za papu i odavde počinje Marinov uspjeh.

Iz Napulja odlazi u Rim. Još uvijek je u službi kardinala, ali se sprema za [[torino|torinski]] dvor gdje se nalazila porodica Savoja. Torinom je vladao [[Karlo Emanuel]], a Italija je bila [[oaza]], mjesto relativne nezavisnosti bez stranaca. Marino je sve činio da uđe u službu. Posjećuje torinski dvor, nudi se i odsjeda tamo neko vrijeme. Tamo je kao sekretar u to vrijeme bio Murtola. Marino mu se ruga, a ovaj mu vraća. Marino je u tome vještiji, a i [[vojvoda]] mu je naklonjeniji i zbog svega ovoga Murtola je čak pokušao i atentat na Marina. Marino to do detalja opisuje u jednom pismu nakon čega hapse Murtolu. Sam Marino traži pomilovanje za Murtolu i on izlazi iz zatvora. Tako počinje i Marinova služba na dvoru.

1610. se preseljava u [[Torino]] u funkciji vojvodinog sekretara. Sljedeće godine je u savojskom zatvoru jer se vojvodi učinilo da mu se Marino ruga. Marino je već tada bio slavan u Evropi i uticajni ljudi ga brane. Iz zatvora piše pisma mnogim ambasadorima i [[vojvoda]]ma. Tamo provodi 11 mjeseci i na kraju je pomilovan, ali mu se ne vraćaju oduzeti rukopisi. Sprema se dalje na put i odlazi u Francusku gdje vlada [[Luj XIII]], sin Marije Mediči. Opisuje prelazak [[Alpe|Alpa]] i čuđenje zbog francuskog života. Poznato je i pismo iz doba dolaska na francuski dvor u kome i sam sumnja u činjenicu da služi najvećeg gospodara svog vremena. Ne mora da se dodvorava a opet ima veliku platu. Marino nije učio [[francuski jezik]], a biografi kažu da su [[Francuzi]] učili [[italijanski jezik|italijanski]] da bi čitali Marina.

U [[Pariz]]u štampa najveće djelo &quot;Adone&quot;. Tu boravi u periodu 1615-1623. 1623. kada se dovoljno obogatio kreće u Italiju preko Torina i stiže u Rim gdje se zadržava. Primaju ga sa počastima, a akademici se bore za njega. U maju 1621. stiže u [[Napulj]] gdje 1625 umire. Ožalili su ga pjesnici koji su izjavili: &quot;nestalo je sunce poezije, zamrla je poezija&quot;.

Sam njegov život i karijera otvaraju pitanje u književnosti: odnos pjesnika i vlasti. Marino jeste služio, ali je sam birao kome će da služi i kada se nudi, nudi se kao jednak jednakom. U Savoji nudi sebe govoreći: &quot;ja najveći pjesnik tebi najvećem gospodaru&quot;.

Od [[17. vijek]]a počinje samoreklamiranje tj. pisac počinje da radi nešto da bi se njegove knjige štampale. Marinove knjige se prodaju, iako nisu po pravilima, dok one druge skupljaju prašinu po policama.

Marino je imao velikih problema zbog [[inkvizicija|inkvizicije]], zbog lascivnosti (dva puta je osjetio udar inkvizicije ali je imao zaštitnike) i optužbe da je krao tuđu poeziju (on je tvrdio suprotno). Njegovi neprijatelji su se obraćali inkviziciji kada nisu znali kako drugačije da ga unište.

== La lire ==
[[File:Lira rime del cavalier Marino.tif|thumb|''Lira'', 1674]]
Glavno djelo mu je &quot;Rime&quot; koje je [[1602]]. štampao u [[venecija|Veneciji]]. Ovo je prvo što je ikada štampano. Djelo dobija naziv &quot;[[La lira]]&quot;. U predgovoru kaže da je riješio objaviti svoje djelo jer mu pjesme već duže vrijeme kruže i potkradaju ga. Glavna pjesma je [[kancona]] &quot;Dei baci&quot;. U djelu se još uvijek osjeća uticaj [[petrarkizam|petrarkizma]]. Sam naslov &quot;La lira&quot; je već sam po sebi nov u odnosu na petrarkistički [[sonet]]. Slijedeći Tasa i njegove podjele dijeli pjesme na: &quot;Rime amorose&quot; i &quot;Canzone e madrigali&quot;. Rime amorose su erotsko-ljubavnog sadržaja.

U Italiji 1614. štampa &quot;Dicerie sacre&quot;  (Svete besjede) i to je djelo u [[proza|prozi]]. 1616. štampa &quot;Epitalami&quot; tj. pjesme koje se pjevaju za svadbu u čast brakova vrlo slavnih ljudi. Jedna od njih je &quot;Il letto&quot;.

1617. u Veneciji objavljuje religioznu [[poema|poemu]] &quot;La sferza&quot;, a 1619. &quot;Galleria&quot;. Prvo izdanje je bilo puno grešaka pa ga zato ponovo objavljuje 1620.

U [[Pariz]]u objavljuje 1623. &quot;La Sampagna&quot; i to je [[pastoralna poezija]], a iste godine i &quot;Adone&quot;. 1632. objavljeno je posthumno &quot;La strage degli innocenti&quot; (poema iz [[Biblija|Biblije]]).

Marino se ogledao u svim mogućim žanrovima u poeziji. Pisao je i pisma. Pred kraj, iz Pariza, poručuje da će ih objaviti. Pisma su kao žanr u to vrijeme bila vrlo popularna u [[književnost]]i. Nije uspio da ih objavi, ali se posthumno objavljuju izvodi iz tih pisama.

== Galleria ==

&quot;Galleria&quot; je lirsko djelo koje govori o odnosu između figurativne umjetnosti i poezije. Ideja je da se [[poezija|poezijom]] mogu opisati [[slikarstvo|slikarska]] (figurativna) djela. Ova ideja se ne može odvojiti od njegove kolekcionarske strasti. Bio je veliki znalac figurativne umjetnosti što se vidi i u pismima. Sakupljao je slike i otvorio galeriju. Pretpostavlja se da se začetak ideje poklapa sa periodom njegovog boravka u Torinu gdje je vidio najbogatiju zbirku slika. Poslije toga kupuje sa sve većom strašću slike. Želio je da napravi [[muzej]] u rodnom [[Napulj]]u. Sve što je zarađivao davao je na to. Pisma su puna narudžbina i molbi za slike. Najčešće traži [[grafika|grafiku]] i daje slikaru preciznu temu, dužinu, širinu, pa čak i tehniku. S jedne strane postoji ideja o galeriji (muzeju), a s druge strane piše djelo. Naručuje djela umjetnika koja namjerava za muzej, ali ih ujedno i uključuje u knjigu. Želi knjige o pjesmama, ali u kojoj bi postojale i reprodukcije tih slika jer želi da se poigrava na temu te slike.

Prvo je izašlo djelo bez slika, samo sa poezijom, ali svaka pjesma je nastala na osnovu određene slike ([[Michelangelo Buonarroti|Mikelanđela]], [[Caravaggio|Karavađa]]...). Često daje uputstva slikarima i kako da upakuju djelo da se ne bi oštetilo. Iz Napulja jedan dio nosi, a drugi šalje i taj dio je izgubljen. Nikada nije ostvario ideju o galeriji. Postoje slike o kojima se zna samo od Marina.

Galerija ima dva dijela: pitture (favole, storie, ritratti, caprici) i sculture (statue, rilievi, modelli, medaglie e caprici). Kod Favola osnovna tema na slikama je [[mitologija|mitološka]], ritratti su [[portret]]i ljudi i žena, a caprici 12 pjesama (po 12 u oba dijela) slobodne tematike.

Marino uzima neki detalj poznat publici i time se poigrava. Duboko je vjerova da su figurativna umjetnost i poezija &quot;arti screlle&quot;, ali i to da je poezija iznad figurativne umjetnosti (isto to zastupa i [[George Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]]) jer smatra da figurativni um pokazuje tijelo spolja, a poezija zalazi i u [[duša|dušu]]. Poezija se poima razumom, a figurativni um čulima. Poezija uspjeva ono što figurativna umjetnost ne može, a to je da pokaže pokret i bol. On stalno govori o odnosu umjetnosti i stvarnosti. Kod njega je umjetnost uvijek iznad stvarnosti.

U djelu ima najviše madrigala jer su najzahvalniji za [[barok]]nu poeziju. Marino najčešće uzima neki podatak vezan ili za tematiku ili za lik poznat čitaocu sa slike i na osnovu toga pravi čitavu poeziju.

Pjesma o [[Aurelije Augustin|Svetom Avgustinu]] (legenda o dječaku koji presipa more) upućuje da je nemoguće pisati o Svetom Avgustinu kao što je nemoguće presuti more, a pretpostavlja se da je čitaocima poznata legenda.

Kada govori o [[Marija Magdalena|Mariji Magdaleni]], osnovni motiv su suze jer je ona suzama prala Hristove noge. Ona je napravljena od ambre (providnog materijala) jer taj materijal odgovara suzama.

== Adone ==

&quot;Adone&quot; je [[ep]] štampan [[1623]]. u Parizu. Italijanski ep se tematikom naslanja na karolinški i bretonski ciklus. U prvoj fazi je poema ''epico cavalleresco'' – viteški ep (u [[humanizam|humanizmu]]), zatim poema ''epico religioso'' (u poznoj [[renesansa|renesansi]]) i na kraju je posljednji ep i to Marinovo djelo ''Adone'' s kojim je u ovoj fazi zaključen razvoj italijanskog epa. Poslije ovoga niko u Italiji ne piše epove za razliku od drugih književnosti koji epove pišu od [[19. vijek]]a.

Na neki način ovo djelo je sam po sebi otklon od kodifikovanog epa. Svi epovi su do tada pisani [[Dante Alighieri|Denteovim]] [[tercina]]ma, dok je ''Jerusalim'' pisan [[oktava]]ma. Adone je napisan u oktavama. Počeo je da ga piše vrlo rano. Od početne ideje da bude u tri knjige došao je do dvadeset pjevanja.

Marinov &quot;Adone&quot; je najveći ep evropske književnosti sa čak 40.984 strane. Štampan je od 1621-1623. u Parizu. Pare je dobio od Luja XIII. Marino sam nadzire štampanje i na kraju ga posvećuje kraljici majci Mariji Mediči. Poslije posvete dolazi uvodni dio gdje teoretičar Šaklen piše raspravu koja je unaprijed odbrana jer će ovaj ep doživjeti veliki napad. Kaže da je ovo za razliku od drugih italijanskih epova poema ''in pace'' prvo zbog čega je drugačiji od ostalih epova jer su svi drugi o [[rat]]u.

Marino je umio sam da pravi svoju slavu, a Adone je jedan od vidova slave. Poslije Tasovog &quot;Jerusalima&quot; novo doba je tražilo novog Tasa. On je tu da udovolji publici, postane novi Taso. Svjestan je da ne treba krenuti Tasovim putem i zato uzima mitološku temu što je potpuni otklon od dotadašnje herojske tradicije epa.

U djelu opisuje ljubav između boginje [[venera|Venere]] i smrtnog [[Adonis]]a. Venerin bog je [[Mars]] koji je ujedno izvor ove tematike uzet iz [[Ovidije]]vog djela &quot;Metamorfoze&quot;, s tim što mit nije lociran. Još jedan izvor je [[Giovanni Boccaccio|Bokačovo]] djelo &quot;O rodoslovu paganskih bogova&quot;, zatim Anguilarov prevod &quot;Metamorfoza&quot;.

Sam mit je kratak i zato Marino na kratak sadržaj dodaje gomilu sekundarnih epizoda. Bitno je to što mit govori o boginji i smrtniku. Pošto je [[crkva]] još uvijek imala jak uticaj valjalo je sadržaj prilagoditi vremenu. Marino to radi tako što vjenčaje Veneru i Adonisa, što ne postoji u mitu, i to po obredima tadašnjeg vremena.

Treba pomenuti i elemente baroka u epu. U mitu Adonis gine u lovu. [[Lov]] je, inače, druga velika strast osim Venere. [[Dijana]] šalje vepra i Adonis gine, ali [[vepar]] zaljubivši se u Adonisa ubija ga iz strasti. To je novina i interesantno je za publiku. Na kraju javljaju Veneri da je Adonis poginuo. Iz njegovog srca se rađa cvijet [[anemona]]. Ona organizuje viteške igre u čast Adonisa. Marino završava stihom: ''Smoderato piacer termina in doglia'' (neumjerno zadovoljstvo završava se u bolu).

Ep mora da ima koherentnu strukturu, a Marino to razbija. To i elementi erotskog uslovljavaju napade na Adone. Marino kaže da njegov ep treba porediti sa [[vatikan]]skim odajama, nema harmonije samo nizovi zgrada jedna za drugom i da on stoji prema tradiciji kao vatikanske odaje prema patali Farnese. Protivnici ga oštro napadaju jer je: na tijelo Liliputanca stavio udove giganata.

Da bi Adonis uopšte mogao da bude sa Venerom mora da se uzdigne tj. da prođe kroz dvoja vrata. Centralno mjesto je vrt ljubavi (zadovoljstva). Kada prođe kroz taj vrt može da bude sa Venerom. Marino zamišlja taj vrt sa četiri kule i jednom kulom u centru. Svaka od četiri kule predstavlja jedno od čula. Adonis mora svako čulo ponaosob da iskusi. U jednoj kuli kuša pjesmu slavuja (VII pjevanje). Zatim ide na banket i jede (čulo ukusa). Miriše cvijeće i odlazi u galeriju slika i skulptura i tako zadovoljava čulo vida. Čulo dodira je u centru i najsavršenije je od svih čula jer podrazumijeva ostala čula i obuhvata cijelo tijelo. Čulo dodira se doživljava ljubavlju: ''possiede il corpo intero''.

Kada sve to prođe Adonis je spreman na ljubav sa Venerom i ide u nebesa (Venerino nebo je treće nebo, nebo ljubavi). Vraćaju se na [[Krit]]. Poslije svih čula i razum se zadovoljava, ali Mars ih ometa. Vještica se zaljubljuje u Adonisa pojavivši se u Venerinom obličju. Pretvara Adonisa u [[papagaj]]a i tako on bježi iz tamnice. Osim ovih u djelu se nalaze brojne sekundarne epizode o [[filozofija|filozofiji]] i [[umjetnost]]i npr.

Najzanimljiviji su erotski momenti, opisuje do detalja, samo poljubac opisuje u 19 oktava. Postoji ogroman broj knjiga za i protiv Adonisa. Prijatelji, [[marinizam|marinisti]], ga brane, a drugi ga napadaju. Iz tih rasprava razvija se barokna teorijska misao i to je začetak. Ta barokna teorijska misao je posljednje mjesto gdje [[Italijani]] vrše ogroman uticaj na Evropu. Adonis je u indeksu zabranjenih [[knjiga]].

Motiv koji najduže traje u [[italijanska književnost|italijanskoj knjževnosti]] je ''motivo della lontananza''. Marino je u madrigalu napisao: ''Vita mia'' gdje je prisutan ovaj motiv.

== Reference ==
{{Refspisak|}}{{Wikicitat}}
{{Commonscat}}
{{Barok}}

{{DEFAULTSORT:Marino, Giambattista}}
[[Kategorija:Italijanski pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Napulj]]
[[Kategorija:Rođeni 1569.]]
[[Kategorija:Umrli 1625.]]</text>
      <sha1>b8m3s2kvenqcr1ak6uyg5b0iabr7ips</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hopliti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22695</id>
    <revision>
      <id>3926336</id>
      <parentid>3854440</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="bao5wod2oxmheq6197k7yw63l3rp706" xml:space="preserve">[[Datoteka:Greek hoplite.png|desno|mini|250p|Hoplit naoružan kopljem.]]

'''Hopliti''' su bili pješaci iz 7. do 4. vijeka p. n. e. koji nosili su teško oružje ([[mač]] ili [[koplje]]), a štitili su ih [[oklop]], [[kaciga]] i [[štit]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hoplite {{!}} Armor, Phalanx, Helmet, &amp; Shield {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/hoplite|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=3. 1. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

Hopliti su predstavljali jezgru [[Vojska|vojske]], ali je njihov značaj postepeno opadao zbog [[konjica|konjice]]. Da bi dobili na pokretljivosti, njihova bojna oprema promijenjena je iz teške u laku i dat im je mali štit, zvani pelta, po kome su vojnici nazvani peltasti.Postavljeni u neprobojni lanac oko svojih neprijatelja, hopliti su napadali kopljima, ciljajući pravo u grlo.

Hopliti su se držali u u pravilnim redovima, pokrivali jedan drugoga i strogo se držeći naredbi zapovjednika, činili snažnu udarnu i odbrambenu silu. Hoplitsku je taktiku dovela do 
savršenstva [[sparta]]nska vojna aristokracija.
{{Commonscat|Hoplites}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20180630064752/http://www.koryvantes.org/ Association of Greek Hoplites] Historic Studies Club &quot;KORYVANTES&quot;
* [[Perseus Digital Library]] database:
** [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/browser?object=Vase&amp;field=Keyword&amp;keyclass=Generic%20People&amp;keyword=hoplite vases]
** [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/browser?object=Sculpture&amp;field=Keyword&amp;keyclass=Generic%20People&amp;keyword=hoplite statues]
** [http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/browser?object=Coin&amp;field=Keyword&amp;keyclass=Generic%20People&amp;keyword=hoplite coins]
* [http://uts.cc.utexas.edu/~sparta/index.html Sparta Pages] – Web stranica o Sparti i Hoplitima.
* [http://rtw.heavengames.com/history/general/history_of_the_phalanx_hoplite/index.shtml The Phalanx Hoplite]
* [http://www.ne.jp/asahi/luke/ueda-sarson/Greek_shield_patterns_1.html Klasični grčki uzorci štitova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127013416/http://www.ne.jp/asahi/luke/ueda-sarson/Greek_shield_patterns_1.html |date=27. 11. 2020 }}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Antička Grčka]]
[[Kategorija:Vojska]]</text>
      <sha1>bao5wod2oxmheq6197k7yw63l3rp706</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>22746</id>
    <revision>
      <id>3926259</id>
      <parentid>3916827</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:20:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4047" sha1="s27jgjs6wcnbar2v82y2jxrwfpr8h1v" xml:space="preserve">[[Datoteka:Flora.png|mini|Flora]]
'''Flora'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://plantspeopleplanet.au/plant-lore/|title=Plant lore - PlantsPeoplePlanet|date=23. 5. 2013|language=en-AU|access-date=1. 1. 2026|archive-date=10. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810002140/https://plantspeopleplanet.au/plant-lore/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ([[latinski jezik|latinski]] ''flos'' cvijet), biljni svijet uopće, za razliku od [[fauna|faune]] – životinjskog svijeta.

'''Flora''' (pl. '''floras''' ili '''florae''') je sav [[Biljke|biljni]] svijet prisutan u određenoj regiji ili vremenu, uglavnom prirodno nastale ([[Autohtonost (biologija)|autohtone]]) [[Autohtonost (biologija)|biljke.]] Odgovarajući termin za [[gljive]] je ''[[funga]]''.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kuhar|first=Francisco|last2=Furci|first2=Giuliana|last3=Drechsler-Santos|first3=Elisandro Ricardo|last4=Pfister|first4=Donald H.|date=decembar 2018|title=Delimitation of Funga as a valid term for the diversity of fungal communities: the Fauna, Flora &amp; Funga proposal (FF&amp;F)|url=https://imafungus.biomedcentral.com/articles/10.1007/BF03449441|journal=IMA Fungus|language=en|volume=9|issue=2|pages=A71–A74|doi=10.1007/BF03449441|issn=2210-6359}}&lt;/ref&gt; Ponekad se [[Bakterija|bakterije]] i [[gljive]] nazivaju i florom, kao što se naziva ''[[Crijevna mikrobiota|crijevna flora]]'' ili ''[[Kožna mikrobiota|flora kože]]'', radi specifičnosti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/geobotany|title=Geobotany - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=John, D.M.|url=https://books.google.com/books?id=Sc4897dfM_MC|title=The Freshwater Algal Flora of the British Isles: An Identification Guide to Freshwater and Terrestrial Algae|last2=Whitton, B.A.|last3=Brook, A.J.|publisher=Cambridge University Press|year=2002|isbn=9780521770514}}&lt;/ref&gt;

Posebno, skup biljnih svojti pojedinog dijela [[Zemlja|Zemljine]] površine ([[kontinent]]a, geografskog područja, zemlje, oblasti) ili nekog određenog vremenskog razdoblja u prošlosti Zemlje, odnosno [[geologija|geološkog]] sloja, npr.: flora [[Evropa|Evrope]], flora [[Balkan]]a, flora [[devon]]a, flora [[karbon]]a ili onaj biljni svijet koji se prilagodio životu u jednoj određenoj sredini, npr. morska flora, bakterijalna flora [[Mlijeko|mlijeka]], intestinalna flora. Prema sistematskoj pripadnosti pojedinih biljnih svojti govori se npr. o flori [[bakterije|bakterija]], flori [[alge|algi]], o vaskularnoj flori. S obzirom na množinu biljnih svojti govori se o područjima s više ili manje bogatom florom. Osobitim bogatstvom biljnih tipova odlikuje se npr. flora [[Balkan]]skog poluotoka. S [[genetika|genetskog]] se [[geografija|geografskog]] stajališta flore pojedinih dijelova Zemlje najbolje karakteriziraju [[florni elementi|flornim elementima]].
[[Datoteka:Floristic_regions_in_Europe_(english).png|desno|mini|Florističke regije u Evropi prema Wolfgangu Freyu i Raineru Löschu]]
[[Datoteka:WGSRPD_World.svg|lijevo|mini|Botanički kontinenti [[World Geographical Scheme for Recording Plant Distributions|Svjetske geografske sheme za snimanje rasprostranjenosti biljaka]], koji se koriste za geografsku klasifikaciju flore.]]
Proučavanjem flore pojedinih područja bavi se [[geobotanika]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Govaerts|first=Y.|title=Geobotany: Vegetation Mapping for Earth Sciences|url=https://www.academia.edu/24458034/Geobotany_Vegetation_Mapping_for_Earth_Sciences}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://geology.utah.gov/map-pub/survey-notes/glad-you-asked/what-are-the-roots-of-geobotany/|title=Glad You Asked: What are the Roots of Geobotany?|website=Utah Geological Survey|language=en-US|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Fauna]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* http://www.phytosocio.org/download/Geobotany%20Studies.pdf
{{commons|Category:Flora}}
{{Botanika}}
{{Priroda}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Botanika]]</text>
      <sha1>s27jgjs6wcnbar2v82y2jxrwfpr8h1v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euklid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23848</id>
    <revision>
      <id>3926246</id>
      <parentid>3892495</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4018" sha1="kq5tuze3tjagk3uey9x1u2rzh25zu0r" xml:space="preserve">[[Datoteka:Euklid-von-Alexandria 1 (bw).jpg|mini|'''Euklid''']]
'''Euklid''' ([[330. p. n. e.]] - [[275. p. n. e.]]), [[stara Grčka|grčki]] matematičar.&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Euclid {{!}} Greek mathematician|url = http://www.britannica.com/biography/Euclid-Greek-mathematician|website = Encyclopedia Britannica|access-date = 18. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;

Euklid je poznati grčki [[matematika|matematičar]] iz [[Atena|Atene]]. Živio je i radio u [[Aleksandrija|Aleksandriji]] gdje je stvorio matematičku školu. Napisao je brojna djela, od kojih neka nisu sačuvana i poznata su samo po naslovu. Sačuvana djela su: &quot;Elementi&quot; ([[geometrija]] kao nauka o prostoru) u 13 knjiga, &quot;Data&quot; (o uvjetima zadavanja nekog matematičkog objekta), &quot;Optika&quot; ( s teorijom perspektive), i dr.

U odnosu na druge naučne oblasti, geometrija je dostigla zavidan nivo oko [[300. p. n. e.]] pojavom djela &quot;Elementi&quot;. Tada u matematici geometrija dominira, pa su i brojevi interpretirani geometrijski. Euklid je pokušao da izlaganje bude strogo [[dedukcija|deduktivno]] i upravo zbog te dosljednosti &quot;Elementi&quot; su stoljećima smatrani najsavršenijim matematičkim djelom. Mnoge generacije matematičara i drugih naučnika su učili iz ove knjige kako se logički zaključuje i novo povezuje s ranije utvrđenim činjenicama. Kasnije su &quot;Elementi&quot; analizirani i dopunjavani. Posebnu pažnju su privlačili [[aksiom]]i i [[postulat]]i.

U ovoj knjizi su sadržana sva saznanja i otkrića do kjih su dosli Euklid i njegovi prethodnici i savremenici u geometriji, [[teorija brojeva|teoriji brojeva]] i [[algebra|algebri]]. Također, dokazane su i 464 [[teorem]]e na način koji je i danas besprijekoran..

== Euklidovi ''Elementi'' ==

=== Postulati ===

# Dvije [[Tačka|tačke]] određuju segment [[Pravac|pravca]] (dužinu)
# Dužinu je moguće produžiti u beskonačnost (na oba njena kraja, čime se dobija pravac)
# Zadani segment pravca definira kružnicu (jedan kraj segmenta je središte, a duljina segmenta je polumjer)
# Svi pravi kutevi su jednaki (kongruentni).
# Ako pravac siječe dva pravca tako da je zbroj uglova s iste strane manji od dva prava ugla, onda se ta dva pravca (ako se dovoljno produže) sijeku.

[[Neeuklidske geometrije]] se zasnivaju na pobijanju petog postulata ([[Nikolaj Ivanovič Lobačevski|Lobačevski]]).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historyofinformation.com/detail.php?id=1930|title=History of Information|website=www.historyofinformation.com|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

{{Commonscat|Euclid}}

= Reference =
{{Refspisak|}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Extras/Alexits_Bolyai/|title=The Life and Work of János Bolyai|website=Maths History|language=en|access-date=10. 5. 2026}}

; Radovi

* {{Gutenberg author|id=9719|name=Euclid}}
* {{Internet Archive author}}
* {{Librivox author|id=2304}}
* [https://www.ucl.ac.uk/library/special-collections/a-z/euclid Euclid Collection] at [[University College London]] (oko 500 izdanja Euklidovih djela), dostupno online putem [https://ucl.primo.exlibrisgroup.com/discovery/collectionDiscovery?vid=44UCL_INST:UCL_VU2&amp;collectionId=81354471580004761 Stavros Niarchos Foundation Digital Library].
* Scans of [[Johan Ludvig Heiberg (historian)|Johan Heiberg]]'s [https://wilbourhall.org/index.html#euclid edition of Euclid] na wilbourhall.org

; ''Elementi''

* [https://farside.ph.utexas.edu/books/Euclid/Euclid.html PDF copy],s originalnim grčkim i engleskim prijevodom na suprotnim stranicama, [[University of Texas]].
* [https://euclides.org All thirteen books], na nekoliko jezika kao što su španski, katalonski, engleski, njemački, portugalski, arapski, italijanski, ruski i kineski.

{{Subject bar|portal1=Ancient Greece|portal2=Biography|portal3=Mathematics|commons=y|q=y|s=y|s-search=Author:Euclid|b=y|b-search=Mathematical Proof and the Principles of Mathematics/History/Euclid|v=y|v-search=Euclidean geometry}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Antička Grčka]]
[[Kategorija:Matematičari]]</text>
      <sha1>kq5tuze3tjagk3uey9x1u2rzh25zu0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ahilej</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23929</id>
    <revision>
      <id>3926043</id>
      <parentid>3799737</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10261" sha1="p35d64d8qmpv8nf5shwl4d6u0cazcg4" xml:space="preserve">[[Datoteka:Achilles by Lycomedes Louvre Ma2120.jpg|mini|150p|Ahilej&lt;small&gt;, [[240]].&lt;/small&gt;]]

'''Ahilej''' ([[grčki jezik|grč.]] '''Ἀχιλλεύς''', ''Akhilleús'') junak je iz [[grčka mitologija|grčke mitologije]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.com/topics/ancient-history/achilles|title=Achilles|last=Editors|first=History com|website=HISTORY|language=en|access-date=6. 1. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095347144|title=Achilles|website=Oxford Reference|language=en|doi=10.1093/oi/authority.20110803095347144|access-date=6. 1. 2022}}&lt;/ref&gt; sin mirmidonskog kralja [[Pelej]]a&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Achilles-Greek-mythology|title=Achilles {{!}} Myth, Meaning, Significance, &amp; Trojan War {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=6. 1. 2022}}&lt;/ref&gt; i [[Nimfa|nimfe]] [[Tetida (mitologija)|Tetide]]. Kad je počeo [[Trojanski rat]], učestvuje u njemu na strani napadača. Štoviše, ne samo da učestvuje nego je u [[Homer]]ovoj [[Ilijada|Ilijadi]] predstavljen kao glavni junak na čelu svoje male vojske Mirmidonaca. Ubio je [[Hektor]]a, trojanskog junaka i sina kralja [[Prijam]]a.

== Etimologija ==

[[Datoteka:Carracci Achille et Briseis.jpg|mini|[[Agostino Carracci]]: Ahilej i [[Briseida]]]]
Ahilejevo grčko [[ime]] Ἀχιλλεύς, ''Akhilleús'' može biti raščlanjeno kao kombinacija od ἄχος (''akhos'') = žalost, λαός (''laos'') = ljudi, pleme, nacija. Odnosno, Ahilej je utjelovljenje ljudske tuge, tuge koja je tematika brojnih dijelova ''Ilijade'', posebno Ahilejeva (za Patroklom).

&lt;small&gt;Na bosanskom govornom području se često susreće oblik ''Ahil'', međutim slijedeći [[Odisej]], [[Perzej]], a ne Odis, Perz, dobijamo - Ahilej.&lt;/small&gt;

=== Ostala imena ===
Ahilej je poznat pod nekoliko drugih imena, koja odražavaju njegovu porodicu, mjesto rođenja ili osobine:&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://archive.org/details/aclassicalmanua01unkngoog|title=A classical manual, being a mythological, historical, and geographical commentary on Pope's Homer and Dryden's Aeneid of Virgil;|date=1833|publisher=London, J. Murray|others=Harvard University}}&lt;/ref&gt;

* '''Pyrisous''' – „spašen iz vatre“, njegovo prvo ime, povezano s tradicijom u kojoj su njegove smrtnu dijelove spalila njegova majka Tetida.
* '''Aeacides''' – po svom djedu Eaku.
* '''Aemonius''' – po Aemoniji, regiji koja je kasnije postala poznata kao Tesalija.
* '''Aspetos''' – „neponovljiv“ ili „ogroman“, korišteno u Epiru.
* '''Larissaeus''' – po Larisi (također nazvanoj Kremaste), gradu u Ahaji Ftiotis u Tesaliji.
* '''Ligyron''' – njegovo prvobitno ime.
* '''Nereius''' – po njegovoj majci Tetidi, jednoj od Nereida.
* '''Pelides''' – po svom ocu Peleju.
* '''Phthius''' – po mjestu svog rođenja, Ftiji.
* '''Podarkes''' – „brzopeta“, u vezi sa krilima Arke (Ἄρκη, „brza“) koja su bila pričvršćena za njegove noge (πόδες, podes).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mesihović|first=Salmedin|url=https://www.google.ba/books/edition/First_Republic_Prva_Republika/0eQhEAAAQBAJ?hl=hr&amp;gbpv=1&amp;dq=ahilej&amp;pg=PA719&amp;printsec=frontcover|title=First Republic - Prva Republika|date=1. 1. 2021|publisher=Salmedin Mesihovic|isbn=978-9926-480-09-7|language=hr}}&lt;/ref&gt;

== Mitologija ==
=== Rođenje i djetinjstvo ===

Ahilej je sin smrtnika [[Pelej]]a, kralja Mirmidonaca u Pitiji, jugoistočnoj Tesaliji i morske nimfe [[Tetida (mitologija)|Tetide]]. [[Zeus]] i [[Posejdon]] bili su rivali za Tetidinu ruku, sve dok [[Prometej]] nije prorekao da će Tetida roditi sina većeg od svog oca. Zbog tog su se razloga obojica povukli i dali njenu ruku Peleju.

Kad se Ahilej rodio, [[Tetida (mitologija)|Tetida]] ga je htjela učiniti besmrtnim tako što ga je uronila u rijeku [[Stiks]]. Međutim, zaboravila je smočiti petu za koju ga je držala dok ga je uranjala, tako da je to mjesto ostalo jedina ranjiva tačka na njegovu tijelu. Otuda i [[metafora]] ''Ahilova peta'' za nečiju slabu tačku. U drugoj verziji mita, list je ostao prilijepljen uz njegovu petu pa je zato ostala ranjiva.

U starijoj verziji priče, Tetida ga je premazala [[ambrozija|ambrozijom]] i stavila iznad vatre da bi smrtni dijelovi njegovog tijela izgorjeli. Za razliku od ovih priča, [[Homer]] u ''[[Ilijada|Ilijadi]]'' ne spominje njegovu neranjivost, a čak i spominje da je bio ranjen.

Pelej ga je zajedno s [[Patroklo]]m dao [[Hiron]]u, [[Kentaur]]u da ga odgoji na brdu Pelionu.

Vrač [[Kalhant]] prorekao je da mu je suđeno da umre u [[Troja|Troji]]. [[Tetida (mitologija)|Tetida]] ga je stoga odvela na Skiru, kralju Likomedu i prerušila ga u djevojku. Na tom je dvoru s Didamijom imao sina [[Neoptolem]]a. [[Odisej]]a je [[Menelaj]] poslao po Ahileja. Stigavši, pitao je može li prinijeti darove ženama te je izložio dragulje, a također i oružje - mač, koplje i štit. Sve su se djevojke divile nakitu, a samo se Ahilej divio oružju te ga je Odisej tako prepoznao. Odisej mu je dopustio da zadrži oružje, a potom su krenuli u rat. Druga verzija mita govori da se začula ratna truba te da je Ahilej instinktivno zgrabio oružje.

=== Ahilej u Trojanskom ratu ===

Dio invokacije [[Homer]]ove ''[[Ilijada|Ilijade]]'':
&lt;blockquote&gt;
    μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος&lt;br /&gt;
    οὐλομένην, ἣ μυρί' Ἀχαιοῖς ἄλγε' ἔθηκεν
&lt;/blockquote&gt;

&lt;blockquote&gt;
''Srdžbu mi, boginjo, pjevaj Ahileja, Peleju sina''&lt;br /&gt;
''Pogubnu, kojano zada Ahejcima hiljadu jada''
&lt;/blockquote&gt;

Prva riječ ''Ilijade'' sugerira Ahilejevu srdžbu koja je okosnica radnje. Ovaj ep govori o nekoliko sedmica rata i ne pokriva Ahilejevu smrt koja je prikazana u epu ''Etiopida''. ''Etiopida'', koja se pripisuje Arktinu iz [[Milet]]a, govori o Ahilejevom životu nakon onog opisanog u ''Ilijadi'', opisuje Ahilejevu borbu s [[Amazonka|Amazonkom]] Pentizelejom i etiopskim kraljem Memnonom te njegovu smrt pod vratima [[Troja|Troje]] nakon što pogiba od [[Paris]]ove i [[Apolon]]ove ruke.
 
''Ilijada'' počinje Ahilejevim povlačenjem iz bitke nakon što ga je [[Agamemnon]] obesčastio uzevši mu ljupku robinju [[Briseida|Briseidu]] koja je zamijenila Hriseidu koju je morao vratiti njenom ocu. Njen otac je molio [[Apolon]]a da mu je vrati, a Apolon je poslao kugu na Grke. Ahilej je volio Briseidu i odbio se boriti na [[stara Grčka|grčkoj]] strani.

[[Datoteka:Akhilleus Patroklos Antikensammlung Berlin F2278.jpg|mini|desno|Ahilej i [[Patroklo]]&lt;small&gt;, [[500. p. n. e.]]&lt;/small&gt;]]

Ahileju je bilo proreknuto da neće biti dugog vijeka, ali da će biti junak. Molio je svoju majku [[Tetida (mitologija)|Tetidu]] da zamoli [[Zeus]]a da [[Troja]]nci nadvladaju grčke snage, što su oni i učinili. Kad Grci bili pred porazom, Ahilej je dao svom ljubljenom [[Patroklo|Patroklu]] da krene u njegovom oklopu protiv Trojanaca. [[Hektor]] ubija Patrokla, a Ahilej ne može prežaliti njegovu smrt. Održao je pogrebne igre u njegovu čast.

[[Tetida (mitologija)|Tetida]] je došla tješiti shrvanog Ahileja te je nagovorila [[Hefest]]a da napravi novo oružje za njega, naročito novi štit koji je detaljno prikazan u 18. pjevanju ''Ilijade''.

Bijesan zbog [[Patroklo]]ve smrti, Ahilej se odlučio boriti te je ubio brojne [[Troja]]nce tražeći [[Hektor]]a. Također se borio s rijekom [[Skamander]] koja je bila ljuta jer je Ahilej trovao vodu bacajući mrtva tijela u nju. Skamander ([[Ksant]]), [[personifikacija|personificirano]] božanstvo, pokušao je utopiti Ahileja, ali su ga zaustavili [[Hera]] i [[Hefest]]. Sam je Zeus rekao da još nije vrijeme da Troja padne te da bogovi moraju obuzdati Ahileja.

Naposljetku je Ahilej pronašao [[Hektor]]a te ga je tri puta natjeravao oko zidina. Potom je [[Atena (mitologija)|Atena]], odjevena kao Trojanac, uvjerila Hektora da se bori licem u lice. Ahilej ga je ubio i osvetio se, a zatim ga je privezao za svoju kočiju i vukao oko bojnog polja trinaest dana.

Uz pomoć boga [[Hermes]]a, Hektorov otac [[Prijam]] otišao je do Ahilejeva šatora i uvjerio ga da mu preda tijelo da bi ga mogao dostojno pokopati. Ahilej to i čini, mire se, te ''Ilijada'' završava Hektorovim pogrebom.

=== Ahilejeva smrt ===

[[Datoteka:Johann Heinrich Füssli 064.jpg|mini|[[Johann Heinrich Füssli]]: Ahilejeva smrt&lt;small&gt;, [[1780]].&lt;/small&gt;]]

Ahilejeva je smrt bila opisana u ''Etiopidi''. Opisuje se njegova borba s [[Pentezileja|Pentizelejom]], kraljicom [[Amazonke|Amazonki]] i njegova smrt. Ahileja je ubio [[Paris]], a neki izvori govore da je [[Apolon]] vodio strijelu koja ga je pogodila u petu, njegovo jedino ranjivo mjesto.

Druge verzije priče govore da je ubijen nožem u leđa dok je posjetio [[Poliksena|Poliksenu]], princezu [[Troja|Troje]].

Njegove kosti su pomiješane sa [[Patroklo]]vim i održane su pogrebne igre. [[Paris]] je skončao nakon nekog vremena tako što ga je ubio [[Filoktet]] koristeći veliki [[Heraklo]]v luk.

Ahilejev štit, zajedno s oružjem, je bio predmet natjecanja između [[Odisej]]a i [[Ajant]]a. Osvojio ga je Odisej, a Ajant je bjesnio i osvećivao se zvjerski na stoci i životinjama te se na posljetku ubio. O ovoj tematici piše [[Sofoklo]] u [[tragedija|tragediji]] ''Ajant''.

== Također pogledajte ==
[[Datoteka:Leon Benouville The Wrath of Achilles.jpg|mini|''The Wrath of Achilles'', autora [[François-Léon Benouville]] (1821–1859) ([[Musée Fabre]])]]
'''Djela:'''

* [[Homer]]: ''Ilijada''
* [[Sofoklo]]: ''Ahilejeve ljubavi'', fragmenti
* [[Eshil]]: ''Ahilej'', fragmenti
* [[Eshil]]: ''Mirmidonci'', fragment

'''U filmovima ulogu Ahileja glumili su:'''

* [[Stanley Baker]] u ''[[Helena Trojanska|Heleni Trojanskoj]]'' ([[1956]])
* [[Arturo Dominici]] u ''[[Guerra di Troia, La]]'' ([[1962]])
* [[Steve Davislim]] u ''[[Belle Hélène, La]]'' (TV, [[1996]])
* [[Joe Montana]] u ''[[Helena Trojanska|Heleni Trojanskoj]]'' (TV, [[2003]])
* [[Brad Pitt]] u ''[[Troja (2004)|Troji (2004)]]''

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Category:Achilles|Ahilej}}
* [http://www.maicar.com/GML/Achilles.html Ahilej u grčkoj mitologiji] {{Simboli jezika|en|Engleski}}

{{Grčka mitologija}}

[[Kategorija:Grčki junaci]]</text>
      <sha1>p35d64d8qmpv8nf5shwl4d6u0cazcg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poluostrvo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24007</id>
    <revision>
      <id>3926017</id>
      <parentid>3898657</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6355" sha1="9vybrs3hjn00jxw88x1obfywytu3ore" xml:space="preserve">[[Datoteka:Peninsula croatia.jpg|mini|desno|250px|Poluostrvo u Hrvatskoj]]
'''Poluostrvo''' ili '''poluotok''' je [[reljefni oblik]] kopna koji je s jedne strane povezan sa [[kopno]]m, dok je sa preostalih strana okružen [[voda|vodom]].&lt;ref name=&quot;AHD_2004&quot;&gt;{{cite book |author=Editors of the American Heritage Dictionary |date=2004 |title=Word Histories And Mysteries: From Abracadabra to Zeus |url=https://books.google.ba/books?id=cZ88p_bSt1EC&amp;pg=PA216 |publisher=HarperCollins |page=216 |access-date=14. 6. 2026 |language=en |isbn=9780547350271}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cambridge_Peninsula&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/peninsula |title=Peninsula |publisher=Cambridge University Press |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Poluostrva se nalaze na svim kontinentima,&lt;ref name=&quot;NatGeo_Peninsula&quot;&gt;{{Cite web |url=https://education.nationalgeographic.org/resource/peninsula/ |title=Peninsula |website=National Geographic Education |publisher=National Geographic Society |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; a najveće poluostrvo na svijetu je [[Arapsko poluostrvo]].&lt;ref name=&quot;Mis_2009&quot;&gt;{{cite book |last=Mis |first=Melody S. |date=2009 |title=Exploring Peninsulas |url=https://archive.org/details/exploringpeninsu0000mism |publisher=PowerKids Press |location=New York |access-date=14. 6. 2026 |language=en |isbn=9781404244245}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Niz_2006&quot;&gt;{{cite book |last=Niz |first=Ellen Sturm |date=2006 |title=Peninsulas |url=https://books.google.ba/books/about/Peninsulas.html?id=I1rvs2U6kDMC |series=Earthforms Series |publisher=Capstone |edition=Illustrated |access-date=14. 6. 2026 |language=en |isbn=9780736861427}}&lt;/ref&gt;

== Definicija ==

Poluostrvo se najčešće definiše kao dio kopna koji je sa većine strana okružen vodom.&lt;ref name=&quot;Kersey_2021&quot;&gt;{{Cite web |last=Kersey |first=Paul |date=23. 7. 2021 |title=What is a Peninsula? |url=https://www.infoplease.com/geography/what-is-a-peninsula |website=Infoplease |publisher=Sandbox &amp;amp; Co |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica_Peninsulas&quot;&gt;{{Cite web |title=List of peninsulas |url=https://www.britannica.com/topic/list-of-peninsulas-2024442 |website=Encyclopedia Britannica |publisher=Encyclopædia Britannica, Inc. |access-date=14. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Poluostrvo može biti okruženo različitim vodenim površinama, a te površine ne moraju nužno biti mora ili okeani.&lt;ref name=&quot;Heos_2009&quot;&gt;{{cite book |last=Heos |first=Bridget |date=2009 |title=The Creation of Peninsulas |url=https://books.google.ba/books/about/The_Creation_of_Peninsulas.html?id=5u8XzpRECCIC |series=Land Formation: The Shifting, Moving, Changing Earth |publisher=The Rosen Publishing Group, Inc |edition=Illustrated |access-date=14. 6. 2026 |language=en |isbn=9781435853010}}&lt;/ref&gt; Ponekad se kao poluostrvo označava i kopneni prostor smješten unutar izrazito oštrog riječnog zavoja ili između dvije rijeke.&lt;ref name=&quot;Kersey_2021&quot; /&gt; Poluostrvo je s matičnim kopnom povezano kopnenim pojasom, koji može imati oblik [[Prevlaka|prevlake]] (istmusa). Primjer takve veze predstavlja [[Korintska prevlaka]], koja povezuje [[Peloponez]] sa Srednjom Grčkom.&lt;ref name=&quot;Heos_2009&quot; /&gt;

Poluostrva mogu imati površinu od nekoliko kvadratnih kilometara, ali isto tako njihova veličina i dužina ne moraju dosezati više od stotinjak metara.

Sama poluostrva mogu imati poluostrva, a ovi se dalje mogu dijeliti na manja poluostrva, kao što pokazuje primjer danskog poluostrva [[Jutland]]-[[Djursland]]-[[Mols]].

Poluostrvo velikih razmjera se naziva polukontinent, poput [[Evropa|Evrope]], a njoj su pripojeni veća poluostrva, kao dijelovi koji sačinjavaju kontinent, kao što su: [[Apeninsko poluostrvo|Apeninsko]], [[Balkansko poluostrvo|Balkansko]], [[Pirenejsko poluostrvo|Pirinejsko poluostrvo]] i [[Skandinavsko poluostrvo|Skandinavija]], te manja: Bretagnaa, [[Jylland]], [[Istra]], Kanin, Kola, [[Krim]], [[Peloponez]] i Halkidiki.

== Nastanak i vrste ==

Nastanak poluostrva povezan je s različitim geološkim i geomorfološkim procesima, među kojima su [[pomjeranje kontinenata]], glacijalna [[erozija]], topljenje i akumulacija ledenjaka, [[Sedimentacija (geologija)|taloženje morskih i riječnih sedimenata]], [[morske transgresije]], [[vulkan]]ska aktivnost te divergencija tektonskih ploča.&lt;ref name=&quot;Mis_2009&quot; /&gt; Na formiranje pojedinog poluostrva često utječe kombinacija više navedenih procesa. Tako je, na primjer, današnji izgled [[Florida|Floride]] rezultat zajedničkog djelovanja pomjeranja kontinenata, taloženja morskih sedimenata i morskih transgresija.&lt;ref name=&quot;Heos_2009&quot; /&gt;

Neka od poluostrva:

{|
|-----
| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Evropa'''
* [[Angeln]]
* [[Apeninsko poluostrvo]]
* [[Ards]]
* [[Balkan]]
* [[Beara]] ili [[Caha]]
* [[Bretanja]]
* [[Butjadingen]]
* [[Halkidiki]]
* [[Corraun]]
* [[Cornwall]]
* [[Cotentin]]
* [[Danski Wohld]]
* [[Dars]]
* [[Dingle]]
* [[Gargano]]
* [[Gower]]
* [[Hela]]
* [[Holnis]]
* [[Inishowen]]
* [[Istra]]
* [[Iveragh]]
* [[Jutland]]
* [[Kalabrija]]
* [[Kanin]]
* [[Kintyre]]
* [[Krim]]
* [[Lleyn]]
* [[Mizen]]
* [[Onega]]
* [[Peloponez]]
* [[Pirinejsko poluostrvo]]
* [[Priwall]]
* [[Samland]]
* [[Salent]]
* [[Sinis]]
* [[Skandinavsko poluostrvo]]
* [[Taman]]

| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Afrika'''
* [[Cyrenaika]]
* [[Somalija]] / [[Rt Afrike]]

'''Azija'''
* [[Arapsko poluostrvo]]
* [[Indokinesko poluostrvo]]
* [[Jamal]]
* [[Jebal Dhanna]]
* [[Kamčatka]]
* [[Katar]]
* [[Kathiawar]] 
* [[Mala Azija]]
* [[Korejsko poluostrvo]]
* [[Liaodong Bandao]] 
* [[Malajsko poluostrvo]]
* [[Shandong Bandao]] 
* [[Sinaj]]
* [[Taimur]]

'''Antarktik'''
* [[Antarktičko poluostrvo]]

| width=&quot;300&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Amerika'''
* [[Aljaska]]
* [[Azuero]]
* [[Boothia]]
* [[Florida]]
* [[Gaspé]] (Kanada)
* [[Guajira]]
* [[Hayes Halvø]] (Grenland)
* [[Kenai]] (Aljaska)
* [[Labrador]]
* [[Lower Peninsula]] (USA)
* [[Baja California]] (Meksiku)
* [[Nova Scotia]]
* [[Marajó]]
* [[Taitao]] 
* [[Ungava]] (Kanada)
* [[Upper Peninsula]] (USA)
* [[Valdés]] (Argentina)
* [[Yucatán (poluostrvo)]] (Meksiko)

'''Australija'''
* [[Arnhemland]]
* [[Cape York]]
* [[Yorke]]
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

{{Forme_Zemljine_površine}}
{{Commonscat|Peninsulas}}

[[Kategorija:Reljefni oblici]]
[[Kategorija:Poluostrva| ]]</text>
      <sha1>9vybrs3hjn00jxw88x1obfywytu3ore</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Paget Thomson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24158</id>
    <revision>
      <id>3926280</id>
      <parentid>3570287</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2539" sha1="tme8i0ve8e1zbwz1rwxtyihpq1ns79v" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = George Paget Thomson
| slika                = George Paget Thomson.jpg
|  veličina_slike     = 
|  opis               =  George Paget Thomson
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1892|5|3}}
| mjesto_rođenja     = Cambridge, UK
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1975|9|10|1892|5|3}}
| mjesto_smrti       = Cambridge, UK
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
''Sir'' '''George Paget Thomson''' bio je [[Engleska|engleski]] [[fizičar]].

Kao i njegov otac [[J. J. Thomson]], pohađao je Trinity koledž u [[Cambridge]]u, gdje je neko vrijeme proveo kao postdiplomac. Radio je u Cambridgeu, Univerzitetu u Aberdeenu i Imperijalnom koledžu u [[London]]u. Izučavao je rasijavanje elektrona (na celuloidu) i tako uočio njihovu valnu prirodu. Za taj rad, zajedno s [[Clinton Joseph Davisson|Davissonom]], podijelio je [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]] [[Nobelova nagrada za fiziku|za fiziku]] 1937. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1937/thomson/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 1937|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=30. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;

Neko je primijetio da je J. J. Thomson (otac) dobio Nobelovu nagradu zato što je pokazao da je [[elektron]] čestica, a George Paget Thomson (sin) zato što je pokazao da on to nije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.britannica.com/nobelprize/print?articleId=72203&amp;fullArticle=true&amp;tocId=9072203|title=Thomson, Sir George Paget|publisher=http://www.britannica.com|access-date=30. 1. 2024|archive-date=15. 3. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080315001407/http://www.britannica.com/nobelprize/print?articleId=72203&amp;fullArticle=true&amp;tocId=9072203|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

== Vanjski linkovi ==
{{Refspisak}}
* [https://web.archive.org/web/20060430093713/https://www.nobelprize.org/physics/laureates/1937/thomson-bio.html Laureati Nobelove nagrade – biografije]
* [https://www.britannica.com/biography/George-Paget-Thomson Britannica - biografije]

{{Nobelova nagrada za fiziku}}

{{DEFAULTSORT:Thomson, George Paget}}
[[Kategorija:Rođeni 1892.]]
[[Kategorija:Umrli 1975.]]
[[Kategorija:Biografije, Cambridge]]
[[Kategorija:Britanski fizičari]]
[[Kategorija:Britanski nobelovci]]
[[Kategorija:Eksperimentalni fizičari]]
[[Kategorija:Nuklearni fizičari]]
[[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]]
[[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]]</text>
      <sha1>tme8i0ve8e1zbwz1rwxtyihpq1ns79v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bmi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24348</id>
    <revision>
      <id>3926137</id>
      <parentid>3788842</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1441" sha1="6mnahir8hta6p3yx9mwy045dbpe451o" xml:space="preserve">{{maloslovo}}
{{Infokutija aviokompanija |
kompanija=bmi|
znak=Bmi wordmark.svg|
znak_size=250p|
IATA=BD|
ICAO=BMA|
callsign=Midland|
osnovana=[[1938]] (kao ''Air Schools Ltd'')|
sjedište=[[London]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]|
glavne_ličnosti=Nigel Turner (Predsjednik)|
prekinuta=|
alijansa=Star Alliance|
flota=42|
destinacije=38|
preduzeće=Castle Donington|
web_stranica=http://www.flybmi.com|
}}
'''bmi'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.campaignlive.co.uk//|title=Campaign|website=www.campaignlive.co.uk|access-date=12. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je bivša&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://airwaysmag.com/new-post/iag-completes-takeover-of-bmi|title=4/19/2012: IAG Completes Takeover of Airline BMI|website=airwaysmag.com|language=en|access-date=12. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanska]] aviokompanija sa sjedištem u [[London]]u. Kompanija je druga najveća u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]]. Glavno sjedište je u Donington Hall-u blizo Nottingham East Midlands aerodroma.

Glavno sjedište operacija je u [[London]]u. bmi je letio za [[Evropa|Evropu]], [[Sjedinjene Američke Države]], [[Karipsko more|Karibe]], [[Saudijska Arabija|Saudijsku Arabiju]] i [[Indija|Indiju]].
{{Commonscat|British Midland International|Bmi}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/*/http://www.flybmi.com
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Avijacija]]
[[Kategorija:Avionske kompanije]]</text>
      <sha1>6mnahir8hta6p3yx9mwy045dbpe451o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Airy (krater)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24388</id>
    <revision>
      <id>3926047</id>
      <parentid>3916318</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1070" sha1="qdoqm947tmjjs2oups7xydfjqhqizvu" xml:space="preserve">[[Datoteka:MOLA airy.jpg|thumb|desno|Karta Airy kratera]]
'''Airy''' je udarni krater na [[Mars]]u.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/114|title=Planetary Names|website=planetarynames.wr.usgs.gov|access-date=3. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Dobio je ime 1973. godine&lt;ref&gt;Ronald Greeley, Raymond M. Batson (2007): ''Planetary Mapping'', vol. 6, Cambridge University Press, str. 148, {{ISBN|978-0-521-03373-2}}&lt;/ref&gt; u čast britanskog kraljevskog astronoma Sir  [[George Biddell Airy]]a (1801–1892). Promjera je nešto više od 43 [[Kilometar|km]] i lociran je 0.1° istočno i 5.1° južno u regionu [[Meridiani Planum]]. Unutar kratera Airy, postoji mnogo manji [[krater]] [[Airy-0 (krater)|Airy-0]], promjera oko 500 metara, koji označava lokaciju na kojoj leži početni [[Mars]]ov [[meridijan]].&lt;ref&gt;[http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA03207 PIA03207: The Martian Prime Meridian -- Longitude &quot;Zero&quot;]&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

{{Istraživanje Marsa}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Krateri na Marsu]]</text>
      <sha1>qdoqm947tmjjs2oups7xydfjqhqizvu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Majari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24719</id>
    <revision>
      <id>3926477</id>
      <parentid>3845577</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1223" sha1="ggskg3j24tofm0alryxlgllg80lu7b1" xml:space="preserve">'''Majari''' su izmišljena bića iz [[Tolkin]]ovih djela.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lotr.fandom.com/wiki/Maiar|title=Maiar|website=The One Wiki to Rule Them All|language=en|access-date=14. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; To su bića skoro ista kao valari, ali su puno slabiji i oni su sluge valara. Oni nisu značajan historijski faktor već je njihova pažnja posvećena valarima. Najpoznatiji majari su [[Saruman]], [[Gandalf]] i [[Sauron]]. Saruman je postao sluga zla i zbog toga su ga uništili Enti i oduzete su mu moći. [[Gandalf]] je hrabro vodio narode Srednje Zemlje protiv zla. [[Sauron]] je vladao Mordorom i uništen je kad je Prsten Moći istopljen. Na Srednju Zemlju došli su i Majari [[Melijana Maja]], [[Tom Bombardil]] i mnogi drugi.

== Također pogledajte ==
* [[Zlatozrna]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite journal|last=Sterling|first=Grant|date=1. 1. 1997|title=&quot;The Gift of Death&quot;:  Tolkien's Philosophy of Mortality|url=https://dc.swosu.edu/mythlore/vol21/iss4/3|journal=Mythlore: A Journal of J.R.R. Tolkien, C.S. Lewis, Charles Williams, and Mythopoeic Literature|volume=21|issue=4|issn=0146-9339}}
{{Gospodar prstenova}}
{{Commonscat|Maiar}}

[[Kategorija:Rase Srednje zemlje]]</text>
      <sha1>ggskg3j24tofm0alryxlgllg80lu7b1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pontiac (automobil)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24903</id>
    <revision>
      <id>3925850</id>
      <parentid>3922736</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="cdna6atbprrnjryjm1h3juzo3knmqvt" xml:space="preserve">[[Datoteka:Pontiac logo.png|150p|mini]]
'''Pontiac'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.consumerreports.org/cars/pontiac/|title=Pontiac Cars, &amp; SUVs - Consumer Reports|website=www.consumerreports.org|language=en-US|access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] proizvođač automobila i dio koncerna [[General Motors]].

Kompaniju je osnovao General Motors [[1926]]. godine kao jeftiniju varijantu [[Oakland (automobil)|Oaklanda]], a danas se njezi automobili prodaju u SAD-u, [[Kanada|Kanadi]] i [[Meksiko|Meksiku]].

== Aktuelni modeli ==
* [[Pontiac G6|G6]]
* [[Pontiac Grand Prix|Grand Prix]]
* [[Pontiac GTO|GTO]]
* [[Pontiac Solstice|Solstice]]
* [[Pontiac SV6|SV6]]
* [[Pontiac Torrent|Torrent]]
* [[Pontiac Vibe|Vibe]]

== Također pogledajte ==
* [[Pontiac Montana]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.pontiac.com/ Službene internet stranice]
{{Commonscat|Pontiac vehicles}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Proizvođači automobila]]
[[Kategorija:Američki proizvođači automobila]]</text>
      <sha1>cdna6atbprrnjryjm1h3juzo3knmqvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Angmar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>24997</id>
    <revision>
      <id>3926071</id>
      <parentid>3731252</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:30:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1081" sha1="qf6xcobqkbimvasfv7egon5r11z43jm" xml:space="preserve">[[Datoteka:Carn_dum.jpg|mini|desno|200px|Carn Dûm]]
'''Angmar''' je izmišljeno antagonističko kraljevstvo iz serijala [[Gospodar prstenova]]. Angmar je zlo kraljevstvo u kome su živjeli [[Orci]] i Brđani. Nalazilo se na sjeveru u [[Erjador]]u. Kraljevstvom je vladao jedan [[Nazgûli|Nazgul]], tačnije vještac-kralj. Angmar se stalno borio protiv kraljevstva Dunedaina Arnor sve dok zadnji grad Arnora nije pao.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbr.com/lord-of-the-rings-witch-king-arnor-explained/|title=The Witch-king Destroyed a Kingdom Before The Lord of the Rings|last=Ulrich|first=Sterling|date=5. 2. 2024|website=CBR|language=en|access-date=30. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; Ovo je bila velika pobjeda za [[Sauron]]a.
Carn Dûm je glavni grad Angmara.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.glyphweb.com/arda/a/angmar.html Enciklopedija Arda] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130812154843/http://www.glyphweb.com/arda/a/angmar.html |date=12. 8. 2013 }}

{{Gospodar prstenova}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]</text>
      <sha1>qf6xcobqkbimvasfv7egon5r11z43jm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beleriand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25015</id>
    <revision>
      <id>3926123</id>
      <parentid>3917854</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2464" sha1="9tw2f6wfa1vunhpxlpp6ah5p5o7xtp5" xml:space="preserve">[[Datoteka:Sketch Map of Beleriand.svg|desno|mini|250px|Mapa Belerianda.]]
'''Beleriand'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Beleriand|title=Beleriand|date=25. 1. 2026|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=13. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je imaginarna zemlja iz [[Tolkin]]ovih knjiga. Beleriand se nalazio zapadno od [[Plave planine|Plavih planina]]. [[Vilenjaci]] su bili prvi i najbrojniji stanovnici Belerianda. Kralj Avara (rod Vilenjaka) u Beleriandu je bio [[Elu Tingol]], kralj [[Dorijat]]a. Njegova žena je bila [[Majari|majarski]] duh [[Melijana Maja]]. Njih dvoje su vladali Beleriandom kroz sva doba zvijezda. Međutim, sve se mijenja sa početkom [[Prvo doba sunca|Prvog doba sunca]]. [[Melkor]] stiže na daleki sjever Belerinada i gradi tvrđavu [[Angband]], poznatu kao ''gvozdeni pakao''. Velika vojska [[Noldori|Noldora]], predvođena [[Feanor]]om i [[Fingolfin]]om također dolazi, goneći Melkora. Noldori su uništili Melkorove trupe u Bici pod zvijezdama (Dagor-nuin-Giliath), iako je Feanor poginuo. Tingol je, iako preko volje, dao dopuštenje Noldorima da nasele Beleriand. Princ [[Turgon]] stvara grad [[Gondolin]], sakriven u planinama Ehorijata. Finrod Felagund stvara prostrano kraljevstvo [[Nangotrond]], a Fingolfin i njegov sin Fingon naseljavaju zemlju [[Hitlum]]. Sedam Feanorovih sinova zauzimaju sve istočne zemlje Belerianda. Za neko vrijeme sav Beleriand raste i bogati se. Melkor je ponovo poražen u Slavnoj bici (Dagor Aglareb). Nakon naseljavanja [[Ljudi (Gospodar prstenova)|ljudi]] u Beleriand, nastaje novi raspored teritorija. Kuća Hador naseljava južni Hitlum. Kuća Haletina naseljava šumu Bretil, a kuća Beorova zauzima Dor-lomin. Vilenjaci, ljudi i Patuljci bivaju poraženi u dvije velike bitke: Bici iznenadnog plamena (Dagor Bragollach) i u Bici suza nebrojanih (Nirnaeth Arnoediad). Nakon ove dvije bitke, Melkor zauzima sva kraljevstva ljudi i vilenjaka. [[Valari]] kreću u rat protiv Melkora, koji se završava njegovim potpunim porazom. Nažalost, Beleriand se raspao od siline borbe i potonuo u more. Od Belerianda je ostao samo mali dio zemlje, kasnije nazvat [[Lindon]]. [[Gil-galad]] je tu osnovao jedno vilin-kraljevstvo, 1. godine Drugog doba. 
 
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Silmarilion}}
{{Commonscat|Middle-earth}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]

[[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Beleriand]]
[[simple:Middle-earth locations#Beleriand]]</text>
      <sha1>9tw2f6wfa1vunhpxlpp6ah5p5o7xtp5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gondor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25019</id>
    <revision>
      <id>3926296</id>
      <parentid>3812040</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="9cfh7wqc8cxceuwf1ktfk336jo81nu9" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
[[Datoteka:Escudo Gondor.svg|mini|lijevo|100px|Grb kraljeva Gondora.]]
'''Gondor'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lotr.fandom.com/wiki/Gondor|title=Gondor|website=The One Wiki to Rule Them All|language=en|access-date=23. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je izmišljeno kraljevstvo iz trilogije Gospodara Prstenova. Gondor je kraljevstvo [[Dunedaini|Dunedaina]], preostalih Numenorejaca, na jugu. Njega su osnovali [[Elendil]] i [[Izildur]] u [[Drugo Doba Sunca|Drugom Dobu Sunca]]. Gondor je u naponu moći vladao lukom [[Umbar]] i držao tri grada: [[Minas Tirit]], [[Minas Itil]] i [[Ozgilijat]]. Umbar je otet Gondoru u ratu sa Haradom. Ozgilijat je vremenom postao pust i uništen grad, a Minas Itil je zauzeo Vještac kralj-koji je bio jedan od od Nazgula. [[Sauron]] koji je mrzio sve Dunedaine je tokom tri hiljade godina [[Treće Doba Sunca|Trećeg Doba Sunca]] napadao Gondor.

Nakon što je zadnji kralj Gondora ubijen Gondorom su upravljali domostrojitelji. Zadnji domostrojitelj je bio [[Lord Denetor]]. Kada je [[Aragorn]] seo na presto obnovio je slavu Gondora i Arnora, koji su ponovo postali jake države.

== Kraljevi Gondora ==

* [[Anarion]] [[Drugo Doba Sunca]] 3440 (datum smrti)
* Meneldil 158
* Kemendur 238
* Earendil 324
* Anardil 411
* Ostoher 492
* Romendakil 541
* Turambar 667
* Atanatar 748
* Siriondil 830
* Taranon Falastur 913
* Earnil 936
* Kijandil 1015
* Hjarmendakil 1149
* Atanatar Alakarin Slavni 1226
* Narmakil 1294
* Kalmakil 1304
* Minalkar 1366
* Eldakar 1490
* Aldamir 1540
* Hjarmendakil 1621
* Minardil 1634
* Telemnar 1636
* Torondor 1798
* Telumetar Umbardakil 1850
* Narmakil 1856
* Kalimehtar 1936
* Ondoher 1944
* Earnil 2043
* Earnur 2050.

Ovde se loza kraljeva prekida dok je nije obnovio Elasar Vilinkameni ili [[Aragorn]].

== Domostrojitelji ==
* Pelendur 1998
* Vorondil 2029
* Mardil 2080

== Vladajući Domostrojitelji ==
* Eradan 2116
* Herion 2148
* Belegorn 2204
* Hurin 2244
* Tarin 2278
* Hador 2395
* Barahir 2412
* Dior 2435
* Denetor 2477
* Boromir 2489
* Kirion 2567
* Halas 2605
* Hurin 2628
* Belektor 2655
* Orodret 2685
* Ehtelion 2698
* Egalmot 2743
* Beren 27636
* Beregond 2811
* Belektor 2872
* Torondir 2882
* Turin 2914
* [[Lord Denetor]] 3018
== Također pogledajte ==
* [[Kastamir]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Gospodar prstenova}}
{{Commonscat|Middle-earth}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]

[[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Gondor]]</text>
      <sha1>9cfh7wqc8cxceuwf1ktfk336jo81nu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barad-dûr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25047</id>
    <revision>
      <id>3926114</id>
      <parentid>3917853</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1026" sha1="h5u72gpb473p3ivr7b4jafj9si3y4y7" xml:space="preserve">'''Barad-dûr'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tolkiengateway.net/wiki/Barad-d%C3%BBr|title=Barad-dûr|date=25. 1. 2026|website=Tolkien Gateway|language=en|access-date=13. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je izmišljena kula iz knjige i filma [[Gospodar prstenova|Gospodara prstenova]]. To je crna kula u [[Mordor]]u odakle [[Sauron]] nadgleda [[Međuzemlje]]. Barad-dûr je srušen od strane Posljednog Saveza, ali kako [[Prsten moći]] nije bio uništen temelji nisu mogli biti uništeni. Sauron ju je ponovo podigao i pojavio se na njenom vrhu u obliku ''plamtećeg oka''. Kada je Sauron uništen, Barad-dur je konačno srušen i od njega su ostale samo ruševine.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

*[http://www.glyphweb.com/arda/b/baraddur.html Enciklopedija Arda]

{{Gospodar prstenova}}
{{Commonscat|Middle-earth}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]

[[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Barad-dûr]]
[[la:Geographia Legendarii Tolkien#Mordor]]
[[sv:Platser i Tolkiens värld#Barad-dûr]]</text>
      <sha1>h5u72gpb473p3ivr7b4jafj9si3y4y7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sporedni profesori u Hogwartsu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25706</id>
    <revision>
      <id>3925815</id>
      <parentid>3923571</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:39:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12490" sha1="nop1weaw5k020gewky2yyk4ofb9757j" xml:space="preserve">'''Sporedni profesori u Hogwartsu''' jesu profesori koji se samo spominju, ili su manje relevantni unutar [[Harry Potter|Harry Potter franšize]]. Važniji profesori kao što su: [[Albus Dumbledore]], [[Minerva McGonagall]], [[Severus Snape]], [[Filius Flitwick]], [[Horace Slughorn]], [[Profesor Quirrell]], [[Gilderoy Lockhart]], [[Remus Lupin]], [[Alastor Moody]], [[Dolores Umbridge]], [[Rubeus Hagrid]], [[Pomona Sprout]] i [[Sybill Trelawney]] imaju svoje članke.

Likovi navedeni u ovom članku su pretežno spomenuti u knjigama, manje ili nikako se pojavljuju u filmovima o [[Harry Potter (lik)|Harry Potteru]].

== Profesor Binns ==
{{HP Infokutija
| slika =
| bgcolor = gold
| fgcolor = black
| ime = Profesor Binns
| rod = muškarac
| kosa = srebrnasta (duh)
| oči = srebrnasta (duh)
| vjernost = [[Hogwarts]]
| pojavljivanje = [[Harry Potter i Kamen mudraca]]
}}

'''Profesor Binns''' predaje [[Školski predmeti u Hogwartsu#Historija magije|Historija magije]] i jedini je profesor duh u [[Hogwarts]]u. Rečeno je da je preminuo dok je drijemao u zbornici, ali je nastavio predavati kao da se ništa nije dogodilo; može se reći da on još uvijek ne zna da je mrtav. Njegova predavanja svi učenici smatraju dosadnima, a najzanimljiviji trenutak predavanja njegov je ulazak u učionicu (kroz zid). U starim bilješkama, koje je [[J. K. Rowling]] stavila na svoju web stranicu u [[mart]]u [[2006]]., njegovo ime je '''Cuthbert'''. Taj podatak ne mora nužno biti tačan zato što su se neki podaci iz njenih bilješki mijenjali u knjigama.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.harrypotter.com/fact-file/characters-and-pets/cuthbert-binns|title=Cuthbert Binns {{!}} Official Harry Potter Encyclopedia|website=www.harrypotter.com|language=en|access-date=10. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Rowling, J. K. 1997&quot;&gt;Rowling, J. K. (1997). Harry Potter and the Philosopher's Stone. London: Bloomsbury.&lt;/ref&gt;

Binns se nije pojavljivao u filmu. Njegovo objašnjenje o [[Odaja tajni|Odaji tajni]] u [[Harry Potter i Odaja tajni (film)|drugom filmu]] daje [[Minerva McGonagall|profesorica McGonagall]].
 
&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Dilys Derwent ==
{{HP Infokutija
| slika =
| bgcolor = gold
| fgcolor = black
| ime = Dilys Derwent
| rod = žena
| kosa = srebrnasta
| vjernost = [[Hogwarts]]
| pojavljivanje = [[Harry Potter i Red feniksa]]
}}

'''Dilys Derwent''' je lik iz serije romana o [[Harry Potter]]u. Bila je vidarica u [[Bolnica Svetog Munga za magične ozljede i bolesti|Bolnici svetog Munga za magične ozljede i bolesti]] od [[1722]]. do [[1741]]. te direktorica [[Hogwarts]]a od [[1741]]. do [[1768]]. [[Dumbledore]] u ''[[Harry Potter i Red feniksa|Harry Potteru i Redu feniksa]]'' opisuje Dilys Derwent i još jednog direktora kojeg zove Everard, kao &quot;dvoje najslavnijih direktora Hogwartsa&quot;. Njeni portreti vise u Sv. Mungu i u direktorovom uredu pa ona može putovati iz jednog u drugi.&lt;ref&gt;Rowling, J. K. (2003). Harry Potter and the Order of the Phoenix. London: Bloomsbury.

&lt;/ref&gt;

Dilys i Everard su bili uključeni u potragu za [[Arthur Weasley|Arthurom Weasleyem]] zato što su dovoljno slavni da njihovi portreti vise u Sv. Mungu i u [[Ministarstvo magije|Ministarstvu Magije]].

== Profesor Everard ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|ime= ??? Everard
|rod=muškarac
|kosa= crna
|vjernost=[[Hogwarts]]
|pojavljivanje= [[Harry Potter i Red feniksa]]
|}}

'''Profesor Everard''' je bio direktor [[Hogwarts]]a i ugledni član [[Čarobnjački svijet|čarobnjačke zajednice]]. Ima kratku crnu kosu, a njegovi portreti vise u [[Ministarstvo magije|Ministarstvu Magije]] i u Hogwartsu pa može putovati kroz portrete i razgovarati sa ministrom.

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Profesorica Grubbly-Plank ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|ime= Wilhelmina Grubly-Plank
|rod= žena
|kosa= sijeda
|vjernost=[[Hogwarts]]
|glumac=[[Apple Brook]]
|pojavljivanje=[[Harry Potter i Plameni pehar]]
|}}

'''Wilhelmina Grubly-Plank''' je profesorica [[Školski predmeti u Hogwartsu|Brige za magična stvorenja]] na zamjeni. Prvi se put pojavljuje u ''[[Harry Potter i Plameni pehar|Harry Potteru i Plamenom Peharu]]'' kad mijenja [[Hagrid]]a i ponovno u ''[[Harry Potter i Red feniksa|Harry Potteru i Redu feniksa]]'' kad Hagrid obavlja zadatak koji mu je povjerio [[Albus Dumbledore]].&lt;ref&gt;Rowling, J. K. (2000). Harry Potter and the Goblet of Fire. London: Bloomsbury.&lt;/ref&gt;

O njoj se ne zna puno, ali važno je istaknuti da je vrlo sposobna nastavnica. Uvijek je vesela, a tokom inspekcije profesorice [[Dolores Umbridge]] strpljivo je odgovarala na sva pitanja. Tvrdila je da je zadovoljna načinom na koji Dumbledore vodi školu. U Harry Potteru i Redu feniksa [[Harry Potter (lik)|Harry]] ima dovoljno povjerenja u nju da joj na brigu povjeri svoju ozlijeđenu sovu, ali ga ipak pomalo smeta što je Grubly-Plank bolja nastavnica od Hagrida kojem Harry ostaje odan bez obzira na njegova gotovo pogibeljna predavanja.

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Madam Rolanda Hooch ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|slika = 
|ime= Rolanda Xiomara Hooch
|rod=žena
|kosa=sijeda
|oči=žuta
|vjernost=[[Hogwarts]]
|glumac=[[Zoe Wanamaker]]
|pojavljivanje=[[Harry Potter i Kamen mudraca]]
|}}

'''Madam Rolanda Hooch''' je učiteljica letenja i sudkinja na [[metloboj]]skim utakmicama. Madam Hooch ima kratku, sijedu, kosu i žute oči nalik sokolovim očima. Hooch je učila letjeti na staroj Srebrnoj strijeli. Čini se da je sve što Madam Hooch radi u Hogwartsu suđenje metlobojskih utakmica i podučavanje učenika prve godine letenju, iako ne znamo tačan broj lekcija iz letenja.&lt;ref name=&quot;Rowling, J. K. 1997&quot;/&gt;

Kao i [[profesor Quirrell]], Madam Hooch u knjigama, ni u filmu nije dobila ime. U Igraćim karta Harry Potter, spomenuto je da se zove Romilda. Internetska kolekcija filmova ju je nazvala Xiomara, iako se to ime nigdje drugo ne pominje. Mnogi ljubitelji [[Harry Potter]]a i Madam Hooch tvrde da ona ima dva imena:Romilda i Xiomara, što bi je činilo jednim od rijetkih likova kojima je spomenuto srednje ime.

Madam Hooch u [[Harry Potter i Kamen mudraca (film)|Harry Potteru i Kamenu mudraca]] glumi [[Zoe Wanamaker]]. Madam Hooch se ne pojavljuje ni u jednom od preostalih filmova zato što je Wanamaker potpisala ugovor za samo jedan film.

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Profesor Kettleburn ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|ime=??? Kettleburn
|rod=muškarac
|vjernost=[[Hogwarts]]
|pojavljivanje= spomenut u [[Harry Potter i zatočenik Azkabana|Harry Potteru i Zatočeniku Azkabana]]
|}}

'''Profesor Kettleburn''' je predavao [[Školski predmeti u Hogwartsu|Brigu o magičnim stvorenjima]] prije nego što je otišao u mirovinu kako bi &quot;proveo više vremena sa svojim preostalim udovima&quot;. Zamijenio ga je [[Rubeus Hagrid]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.harrypotter.com/writing-by-jk-rowling/professor-kettleburn|title=Harry Potter {{!}} Professor Kettleburn {{!}} Wizarding World|last=Rowling|first=J. K.|website=www.harrypotter.com|language=en|access-date=10. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Profesorica Merrythought ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|ime=Galatea Merrythought
|rod=žena
|vjernost=[[Hogwarts]]
|pojavljivanje=spomenuta u [[Harry Potter i Princ miješane krvi|Harry Potteru i Princu miješane krvi]]
|}}

'''Profesorica Galatea Merrythought''' je bivša nastavnica [[Školski predmeti u Hogwartsu#Odbrana od mračnih sila|Odbrane od mračnih sila]] spomenuta u [[Harry Potter i Princ miješane krvi|Harry Potteru i Princu miješane krvi]]. Otišla je u penziju kad je [[Horace Slughorn|Slughorn]] prvi put bio profesor [[Školski predmeti u Hogwartsu#Čarobni napici|Čarobnih napitaka]]. [[Tom Riddle]] je tada završavao svoje školovanje i obratio se [[Armando Dippet|Armandu Dippetu]], a kasnije i Dumbledoreu sa svojom ambicijom da je zamijeni. Oba je puta odbijen pa je zato navodno prokleo posao učitelja Odbrane od mračnih sila (ni jedan profesor poslije toga nije podučavao predmet duže od jedne školske godine). Merrythought je u Hogwartsu radila duže od pedeset godina.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hp-lexicon.org/character/galatea-merrythought/|title=Galatea Merrythought|date=3. 10. 2015|website=Harry Potter Lexicon|language=en-US|access-date=10. 6. 2026|archive-date=4. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260504150101/https://www.hp-lexicon.org/character/galatea-merrythought/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Rowling, J. K. (2005). Harry Potter and the Half-Blood Prince. London: Bloomsbury.&lt;/ref&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Profesorica Sinistra ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|ime=Aurora Sinistra
|rod=žena
|vjernost=[[Hogwarts]]
|pojavljivanje=[[Harry Potter i Odaja tajni]]
|}}

'''Profesorica Sinistra''' predaje [[Školski predmeti u Hogwartsu#Astronomija|Astronomiju]]. Ne pojavljuje se često u knjigama. Njena predavanja se održavaju u ponoć na vrhu astronomske kule, najvišeg tornja u Hogwartsu, gdje je inače mimo nastave zabranjen pristup učenicima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hp-lexicon.org/character/aurora-sinistra/|title=Professor Sinistra|date=17. 8. 2015|website=Harry Potter Lexicon|language=en-US|access-date=10. 6. 2026|archive-date=1. 6. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260601190507/https://www.hp-lexicon.org/character/aurora-sinistra/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Sinistra se prvi put pojavljuje u ''[[Harry Potter i Odaja tajni|Harry Potteru i Odaji tajni]]'' kad pomaže u prebacivanju skamenjenog [[Manje važni Hufflepuffi#Justin Finch-Fletchley|Justina Finch-Fletchleya]] u bolničko krilo. Ponovno se pojavljuje na [[Tromagijski turnir#Božićni bal|Božićnom balu]] u ''[[Harry Potter i Plameni pehar|Harry Potteru i Plamenom peharu]]'' kad pleše dvokorak s [[Alastor Moody|profesorom Moodyjem]].

Prezime profesorice Sinistre dolazi od [[Latinski jezik|latinske]] riječi ''sinister'' što znači lijev ili nepovoljan, a ime, koje još nije službeno potvrđeno, također dolazi od latinske riječi ''aurora'' što znači zora.

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Profesorica Vector ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=gold
|fgcolor=black
|ime=Septima Vector
|rod=žena
|vjernost=[[Hogwarts]]
|pojavljivanje=[[Harry Potter i zatočenik Azkabana]]
|}}

'''Profesorica Vector''' predaje [[Školski predmeti u Hogwartsu|Aritmanciju]]. Harry ne sluša njen predmet pa se ona vrlo rijetko pojavljuje. Svojim učenicima zadaje komlicirane domaće zadaće. Aritmancija je [[Hermione Granger|Hermionin]] najdraži predmet.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hp-lexicon.org/character/professor-vector/|title=Professor Vector|date=12. 8. 2015|website=Harry Potter Lexicon|language=en-US|access-date=10. 6. 2026|archive-date=8. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308210829/https://www.hp-lexicon.org/character/professor-vector/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&quot;[[Vektor]]&quot; je inače termin koji se koristi u [[matematika|matematici]] za usmjerenu duž, naprimjer kod brzine i ima određeni smjer i veličinu.

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;&lt;/div&gt;

== Wilkie Twycross ==
{{HP Infokutija
|bgcolor=red
|fgcolor=black
|ime=Wilkie Twycross
|rod=muškarac
|vjernost=[[Ministarstvo magije]]
|pojavljivanje=[[Harry Potter i Princ miješane krvi]]
|}}

'''Wilkie Twycross''' je učitelj kojeg je odobrilo [[Ministarstvo magije]]. On na tečaju koji traje dvanaest sedmica priprema učenike u [[Hogwarts]]u (koji su stariji od 17 godina ili će navršiti 17 prije početka sljedeće školske godine) za ispit iz aparacije. Učenici nisu baš bili prijateljski raspoloženi prema Twycrossu pa su mu nadjenuli razne nadimke poput &quot;Opaljeni&quot; i &quot;Otrovni&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hp-lexicon.org/character/wilkie-twycross/|title=Wilkie Twycross|date=17. 5. 2014|website=Harry Potter Lexicon|language=en-US|access-date=10. 6. 2026|archive-date=4. 5. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260504150148/https://www.hp-lexicon.org/character/wilkie-twycross/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

&lt;div style=&quot;clear: both&quot;&gt;
== Reference ==
&lt;/div&gt;
&lt;references /&gt;

[[Kategorija:Likovi u djelima o Harryju Potteru]]

[[de:Figuren der Harry-Potter-Romane#Lehrer und Schulbedienstete auf Hogwarts]]
[[he:הארי פוטר - דמויות משנה#אנשי הוגוורטס]]
[[ru:Список основных персонажей серии романов о Гарри Поттере#Преподаватели и персонал]]
[[sv:Hogwarts#Personal]]</text>
      <sha1>nop1weaw5k020gewky2yyk4ofb9757j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>.py</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25853</id>
    <revision>
      <id>3925895</id>
      <parentid>3925057</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:57:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1134" sha1="8pf89ft94ue51wts181w1b7emwcwd8f" xml:space="preserve">'''.py''' je [[Najviši internet domen|najviši]] [[Internet]] [[Internet domena|domen]] za [[Paragvaj]]a.&lt;ref name=&quot;whois&quot;&gt;{{en simbol}} [http://www.iana.org/root-whois/py.htm IANA .py whois informacija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060421163823/http://www.iana.org/root-whois/py.htm |date=21. 4. 2006 }}, na iana.org.&lt;/ref&gt;

=== Domene drugog nivoa ===

* com.py
* coop.py
* edu.py
* mil.py
* gov.py
* org.py
* net.py
* una.py

== Također pogledajte ==
* [[Spisak najviših internetskih domena|Spisak ostalih najviših internetskih domena]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.iana.org/domains/root/db Spisak najviših domena], na ''iana.org''.
* [https://www.hostparaguay.com/dominios/compy .py Registrar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240223205658/https://www.hostparaguay.com/dominios/compy|date=23. 2. 2024}}
* [https://www.iana.org/domains/root/db/py.html IANA .py whois information]
* [http://www.nic.py/ http://www.nic.py/ - Network Information Center Paraguay]
{{Državni Internet domeni}}

[[Kategorija:Najviši državni domeni|P]]
[[Kategorija:Paragvaj]]</text>
      <sha1>8pf89ft94ue51wts181w1b7emwcwd8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lyonel Feininger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26339</id>
    <revision>
      <id>3926465</id>
      <parentid>3898984</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926465</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1115" sha1="s3hwo76dw0vmb9p1nt1l6rkrloj47zd" xml:space="preserve">'''Lyonel Feininger'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.guggenheim.org/artwork/artist/Lyonel-Feininger|title=Lyonel Feininger|website=The Guggenheim Museums and Foundation|language=en-US|access-date=17. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ([[New York]], [[17. juli]] [[1871]]. - New York, [[13. januar]] [[1956]].), [[Sjedinjene Američke Države|američki]] slikar [[Njemačka|njemačkog]] porijekla.

Bio je virtuoz na [[violina|violini]] te [[karikatura|karikaturist]] i ilustrator njemačkih, francuskih i američkih časopisa. Od [[1907]]. aktivno je učestvovao u njemačkim likovnim pokretima. Prema modificiranoj kubističkoj fakturi i koloritu blizak je grupi &quot;[[Der Blaue Reiter]]&quot;, a bio je saradnik škole za primjenu umjetnosti u industiriji &quot;[[Bauhaus]]&quot;. Nakon dolaska nacista na vlast, odlazi u SAD.

== Također pogledajte ==
* [[Kubizam]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
* https://web.archive.org/web/20100511155351/http://www.lyonelfeiningerproject.com/
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Američki slikari|Feininger, Lyonel]]
[[Kategorija:Njemački slikari|Feininger, Lyonel]]</text>
      <sha1>s3hwo76dw0vmb9p1nt1l6rkrloj47zd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anderlecht</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26430</id>
    <revision>
      <id>3926068</id>
      <parentid>3843675</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10782" sha1="owlf2o34yddhmy0351tg12hefn7sl8f" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| ime                             = Anderlecht
| naselje_vrsta                   = Općina
| slika                           = Town hall of Anderlecht (DSC 2233).jpg
| slika_opis                      = [[Općinska vijećnica u Anderlechtu]] viđena s Trga vijeća (Place du Conseil/Raadsplein)
| slika_zastava                   = Flag of Anderlecht.svg
| slika_grb                       = Blason Anderlecht.svg
| slika_karta                     = Anderlecht Brussels-Capital Belgium Map.svg
| karta_opis                      = Pozicija općine Anderlecht u Regiji glavnog grada Brisela
| pushpin_karta                   = Belgija
| pushpin_karta_opis              = Lokacija u Belgiji
| koordinate                      = {{coord|50|50|N|04|20|E|display=inline}}
| podjela_vrsta                   = Država
| podjela_ime                     = {{ZID|Belgija}}
| podjela_vrsta1                  = Regija
| podjela_ime1                    = [[Regija glavnog grada Brisela]]
| podjela_vrsta2                  = [[Belgijski arondismani|Arondisman]]
| podjela_ime2                    = [[Brisel (arondisman)|Brisel]]
| vlada_vrsta                     = Gradonačelnik–vijeće
| vođa_titula                     = Gradonačelnik
| vođa_ime                        = [[Fabrice Cumps]]
| vođa_partija                    = [[Socijalistička partija (Belgija)|PS]]
| vođa_titula1                    = Većina
| vođa_ime1                       = PS-Vooruit, Les Engagés-CD&amp;V, MR-OpenVLD
| površina_ukupno                 = 17.74
| stanovništvo_datum              = 2022
| stanovništvo_ukupno             = 122547
| stanovništvo_procjena_datum     = 
| stanovništvo_gustoća            = 6900
| vremenska_zona                  = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]]
| utc_ofset                       = +01:00
| vremenska_zona_DST              = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]
| utc_ofset_DST                   = +02:00
| pozivni_broj_vrsta              = Pozivni broj
| pozivni_broj                    = 02
| poštanski_broj                  = 1070
| veb-sajt                        = {{URL|www.anderlecht.be}}
}}

'''Anderlecht''' je jedna od 19 općina [[Regija glavnog grada Bruxellesa|Regije glavnog grada Bruxellesa]] u [[Belgija|Belgiji]]. Smješten u jugozapadnom dijelu regije, graniči s [[Bruxelles]]om, [[Forest (Belgija)|Forestom]], [[Molenbeek-Saint-Jean]]om i [[Saint-Gilles (Belgija)|Saint-Gillesom]], kao i s [[Flandrija|flamanskim]] općinama [[Dilbeek]] i [[Sint-Pieters-Leeuw]]. Kao i sve briselske općine, pravno je dvojezičan (francusko-nizozemski).

Unutar Anderlechta postoji nekoliko historijski i arhitektonski prepoznatljivih četvrti. Prema podacima od 1. januara 2024, općina je imala 126.581 stanovnika.&lt;ref name=&quot;IBSA&quot;&gt;{{Cite web|url=https://ibsa.brussels/chiffres/chiffres-cles-par-commune/anderlecht|title=Anderlecht {{!}} IBSA|website=ibsa.brussels|access-date=10. 1. 2025}}&lt;/ref&gt; Ukupna površina iznosi 17,91&amp;nbsp;km², što daje gustoću naseljenosti od 7.066 stanovnika po km².&lt;ref name=&quot;IBSA&quot; /&gt; Njegov gornji dio je zeleniji i rjeđe naseljen.

== Historija ==

=== Korijeni i srednji vijek ===
Prvi tragovi ljudske aktivnosti na desnoj obali rijeke [[Sena (rijeka)|Sene]] datiraju iz kamenog i bronzanog doba. Na teritoriji Anderlechta pronađeni su ostaci rimske vile i franačke nekropole.{{sfn|Thomas|Vanden Branden|De Waha|1999|p=3}} Ime Anderlecht se prvi put spominje 1047. u obliku ''Anrelech'', a kasnije kao ''Andrelet'' (1111), ''Andreler'' (1148) i konačno ''Anderlech'' (1186). U to vrijeme, zajednica je već bila sjedište zbora kanonika i dva feudalna posjeda moćnih gospodara od Aa i Anderlechta.{{sfn|Thomas|Vanden Branden|De Waha|1999|p=6–7}}

Godine 1356, [[grof Flandrije]] [[Ludovik II, grof Flandrije|Ludovik II]] borio se protiv Brisela na teritoriji Anderlechta u bici kod Scheuta, navodno zbog monetarnih nesuglasica.&lt;ref&gt;Jean Baptiste Nicolas Coomans, ''Jeanne Goetghebuer : chronique brabançonne du XIVe siècle'' (in French), Brussels, Coomans, 1854, p.57&lt;/ref&gt; Iako je porazio svoju snahu, [[Vojvoda od Brabanta|vojvotkinju od Brabanta]] [[Ivanu, vojvotkinja Brabanta|Ivanu]], ona je povratila titulu već sljedeće godine uz pomoć cara [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] [[Karlo IV, car Svetog Rimskog Carstva|Karla IV.]] Ivaninom poveljom iz 1393, Anderlecht je postao dio Brisela. U tom periodu crkva [[Guido iz Anderlechta|Svetog Guida]] obnovljena je u stilu [[Brabantska gotika|brabantske gotike]] iznad ranije romaničke [[Kripta|kripte]].

=== 15–18. vijek ===
Selo Anderlecht postalo je kulturno središte tokom 15. i 16. vijeka. Nizozemski humanistički pisac i teolog [[Erazmo Roterdamski]] boravio je u kući kanonika nekoliko mjeseci 1521. godine. Svoju rezidenciju ovdje je imao i [[Charles, vojvoda od Aumalea]].

Period 17. i 18. vijeka obilježili su ratovi između [[Niske Zemlje|Niskih Zemalja]] i Francuske. Tokom [[Rat Velike alijanse|Rata Velike alijanse]], sa uzvišenja [[Scheut]] u sjevernom dijelu Anderlechta, izvršeno je [[bombardovanje Brisela]] 1695. godine. Taj događaj, zajedno sa požarom koji je uslijedio, bio je najrazorniji u čitavoj historiji Brisela. Ubrzo nakon [[Bitka kod Jemappesa|bitke kod Jemappesa]], 13. novembra 1792. godine, general [[Charles François Dumouriez|Dumouriez]] i [[Francuska revolucija|francuska revolucionarna vojska]] ponovo su porazili Austrijance na ovom području.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tissot|first=Pierre-François|url=https://books.google.com/books?id=1bEUAAAAQAAJ&amp;pg=PA13#v=onepage&amp;q&amp;f=false%7CTissot,|title=Précis ou histoire abrégée des guerres de la Révolution française: depuis 1792 jusqu'à 1815|date=1821|publisher=Raymond|language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Antoine de Jomini, ''Histoire critique et militaire des guerres de la Révolution: Campagne de 1792'' (in French), t. 2, Paris, 1820, p. 238–239.&lt;/ref&gt; Posljedično je došlo do raspuštanja kanonika, a Francuzi su Anderlecht proglasili nezavisnom općinom.

Krajem 18. vijeka, Anderlecht je sa svojim zavisnim područjima, koja su se protezala do gradskih zidina Brisela, brojao oko 2.000 stanovnika. U Scheutu, na mjestu kartuzijanskog samostana, nalazila se kapela Naše Gospe od Scheuta, koja je zbog svoje lokacije u šumarku bila veoma popularna u to vrijeme.&lt;ref name=&quot;Fransen&quot;&gt;Bart Fransen, ''Restanten van een meesterwerk : de bouwsculptuur van de kapel van Scheut'', in: ''Millennium, Tijdschrift voor middeleeuwse studies'' (in Dutch), 2009, no. 1–2, p. 112–128&lt;/ref&gt;

=== 19. vijek i savremeno doba ===
Tokom 19. vijeka dolazi do značajnog porasta stanovništva zbog blizine Brisela koji se naglo širio. Put ''Chaussée de Ninove'' izgrađen je 1828. preko bivšeg imanja kartuzijanaca. Broj stanovnika se udesetostručio između 1830. i 1890, a ponovo udvostručio između 1890. i 1910. godine. Duž [[Kanal Brisel–Charleroi|kanala Brisel–Charleroi]] izgrađen je niz industrijskih i radničkih četvrti koje su povezale centar Anderlechta sa Cureghemom.

Početkom 20. vijeka izgrađeni su inovativni urbani kompleksi i vrtni gradovi kao što su [[La Roue (Brisel)|La Roue/Het Rad]], Moortebeek i Bon Air/Goede Lucht kako bi se smjestio priliv novih stanovnika. Nakon Drugog svjetskog rata, preostali zeleni dijelovi općine ustupljeni su velikim projektima urbane obnove prema principima modernističke [[Atinska povelja|Atinske povelje]], što je rezultiralo stambenim projektima kao što su Scherdemael, Peterbos i Marius Renard u gornjem gradu, te Aurore u blizini kanala.

== Geografija ==

=== Lokacija ===
Anderlecht se nalazi u sjevernom centralnom dijelu Belgije, udaljen oko 110 kilometara od belgijske obale i približno 180 kilometara od južnog vrha države. Smješten je u srcu Brabantskog platoa, 45 kilometara južno od [[Antwerpen]]a i 50 kilometara sjeverno od [[Charleroi]]a. Predstavlja najzapadniju općinu Regije glavnog grada Brisela i važno je mjesto prelaska kanala Brisel–Charleroi, koji općinu sjeke na dva dijela. S površinom od 17,91&amp;nbsp;km², Anderlecht je treća najveća općina u regiji, nakon Grada Brisela i [[Uccle]]a. Graniči s Gradom Briselom, Forestom, Molenbeek-Saint-Jeanom i Saint-Gillesom, kao i s flamanskim općinama Dilbeek i Sint-Pieters-Leeuw.

=== Klima ===
Kao i ostatak Brisela, Anderlecht ima [[Okeanska klima|okeansku klimu]] (Cfb prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]]) koju karakteriziraju topla ljeta i svježe zime.&lt;ref name=&quot;Brussels,+Brussels+Capital,+Belgium&amp;units=|title=Brussels, Belgium Climate Classification Köppen (Weatherbase)&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=15460&amp;cityname=Brussels,+Brussels+Capital,+Belgium&amp;units=|title=Brussels, Belgium Köppen Climate Classification (Weatherbase)|website=Weatherbase|access-date=2. 7. 2019|archive-date=27. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727051223/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=15460&amp;cityname=Brussels,+Brussels+Capital,+Belgium&amp;units=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Blizina obalnih područja utiče na klimu donoseći morske zračne mase s [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]], dok obližnja vlažna područja doprinose umjereno morskoj klimi.

== Reference ==
{{refspisak|2}}

=== Bibliografija ===

* {{cite book|last1=Culot|first1=Maurice|title=Le bombardement de Bruxelles par Louis XIV et la reconstruction qui s'ensuivit, 1695–1700|last2=Hennaut|first2=Eric|last3=Demanet|first3=Marie|last4=Mierop|first4=Caroline|publisher=AAM éditions|year=1992|isbn=978-2-87143-079-7|location=Brussels|language=fr}}
* {{cite book|last1=Thomas|first1=Bernadette|url=https://patrimoine.brussels/liens/publications-numeriques/versions-pdf/bvah/anderlecht-la-collegiale-le-beguinage-la-maison-derasme|title=Anderlecht|last2=Vanden Branden|first2=Jean-Pierre|last3=De Waha|first3=Michel|publisher=Éditions de la Région de Bruxelles-Capitale|year=1999|series=Bruxelles, ville d'Art et d'Histoire|volume=8|location=Brussels|language=fr}}
* {{cite book|last1=Verhelst|first1=Daniël|title=C.I.C.M. Missionaries Past and Present: History of the Congregation of the Immaculate Heart of Mary (Scheut/Missionhurst)|last2=Pycke|first2=Nestor|publisher=Leuven University Press|year=1995|isbn=978-90-6186-676-3|series=Verbistiana|volume=4|location=Leuven}}
* {{cite book|last1=Vanysacker|first1=Dries|title=The Archives of the Congregation of the Immaculate Heart of Mary (CICM-Scheut) (1862–1967) - 2 v.|last2=Renson|first2=Raymond|publisher=Bibliothèque de l'Institut Historique Belge de Rome|year=1995|isbn=978-90-74461-15-3|location=Rome}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.anderlecht.be/
{{Stub-grad}}
{{Commonscat|Anderlecht}}

[[Kategorija:Gradovi u Belgiji]]
[[Kategorija:Anderlecht]]</text>
      <sha1>owlf2o34yddhmy0351tg12hefn7sl8f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Holecistitis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26509</id>
    <revision>
      <id>3926333</id>
      <parentid>3875006</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5531" sha1="gvwtzye4m8oqjysyo6yvwpbmvb2bd0r" xml:space="preserve">'''Holecistitis''' (Cholecystitis) je upala [[žučni mjehur|žučnog mjehura]].&lt;ref&gt;{{Citation|title=Gallstone Disease/Cholelithiasis/Cholecystitis|url=http://dx.doi.org/10.1201/b22898-146|publisher=CRC Press|date=17. 5. 2022|accessdate=27. 5. 2024|isbn=978-1-003-29138-1|pages=135–136|first=Charles|last=Theisler}}&lt;/ref&gt;

== Akutni kalkulusni holecistitis ==

=== Toksična iritacija ===

Počinje najčešće tako što [[žučni kamenac]] vrši [[opstrukcija|opstrukciju]] na nivou vrata žučnog mjehura ili [[vod žučnog mjehura|cističnog duktusa]] (lat. ''ductus cysticus'').
Zbog zastoja žuči, [[fosfolipaza]] iz [[sluznica|sluznice]] žučnog mjehura hidrolizira bilijarni [[lecitin]] u [[toksin|toksični]] [[lizolecitin]], koji nadražuje i oštećuje sluznicu i uzrokuje [[upala|upalnu reakciju]].
Zbog oštećenja zaštitnog sloja [[glikoproteini|glikoproteina]] sluznice, [[epitel]] se direktno izlaže [[deterdženti|deterdžentskom]] djelovanju [[žučne soli|žučnih soli]].
Zbog zastoja žuči povećava se intraluminalni pritisak, žučni kamenci također pritiskaju na sluznicu, te se kompromitira [[krvotok]] u sluznici.
Ovo se dešava bez učešća bakterija.

=== Bakterijska infekcija ===
Ako na gore navedene promjene djeluje [[bakterija|bakterijska]] [[infekcija]], dolazi do težeg, bakterijskog holecistitisa koji može biti:
* [[gnoj]]ni
* [[fibrin]]ozni
* [[gangrena|gangrenozni]]
== Empijem žučnjaka ==
[[Datoteka:Blausen_0428_Gallbladder-Liver-Pancreas_Location.png|mini|Lokacija žučne kese]]

=== Morfologija ===
U '''blažim''' slučajevima zid žučnog mjehura je zadebljan, [[hiperemija|hiperemičan]] i [[edem]]atozan.
U '''težim''' slučajevima, žučni mjehur je uvećan, napet, sa fibrinom na [[seroza|serozi]] i subseroznim krvarenjem. U lumenu se može naći mutna žuč, gnoj, fibrin i krv.

'''Empijem žučnjaka''' (lat. ''Empyema vesicae fellae'') nastaje kada se začepi [[vod žučnog mjehura]] (lat.''ductus cysticus'') i u tom slučaju žuč iz jetre ne ulazi u [[žučni mjehur|žučnjak]]. [[Žuč]] i dalje luči [[voda|vodu]] i [[minerali|minerale]] koji se nakupljaju u lumenu žučnog mjehura a žučne boje ([[bilirubin]]) se resorbiraju iz lumena. Na taj se način žučni mjehur napuni bistrom [[Tekućine|tekućinom]] koja napinje stijenke mjehura. Ukoliko nema infekcije ova tekućina ostaje bistra i ovo se naziva [[hidrops žučnog mjehura]].

Ako se unutar žučnog mjehura nalaze [[bakterije]] tada se žuč zamuti zbog bakterija i [[Leukociti|bijelih krvnih stanica]] te nastaje tekućina koja se naziva [[gnoj]]. Ako je cistični vod začepljen gnoj ne može izaći izvan mjehura te se nakuplja unutar lumena, a infekcija se širi na stijenke mjehura koje postanu otečene, a žučni mjehur postane napet. Kada je žučni mjehur napunjen gnojem naziva se [[empijem žučnog mjehura]].

''Empyema'' (od grčke riječi: ἐμπύημα) kolekcija je gnoja u prirodnoj anatomskoj šupljini poput pleuralne šupljine ili žučnjaka. Apsces je formacija gdje se gnoj nalazi u novonastaloj šupljini.&lt;ref&gt;http://emedicine.medscape.com/article/174012-overview&lt;/ref&gt;

== Akutni akalkulusni holecistitis ==

Označava akutnu upalu žučnog mjehura bez prisustva žučnih kamenaca.
Uzroci mogu biti:
* teške traume ili opekotine
* sepsa
* posljeporođajni period

Morfološke promjene se slične onim kod akutnog kalkulusnog holecistitisa.

== Hronični holecistitis ==
Hronični holecistitis može nastati:
* poslije ponavljanih akutnih upala
* bez prethodnih akutnih upala

=== Morfologija ===
Žučni mjehur je normalne veličine, uvećan ili smanjen.
Žučni kamenci su obično prisutni u lumenu, kao i tečan sadržaj koji može biti zelen, sluzav, zamućen, vodenast, gnojan,...

== Terapija ==

=== Klasična holecistektomija ===

Za klasičnu holecistektomiju koristi se standardni laparotomijski set bez potrebe za drugim dodatnim instrumentarijem. Pristup je ili subkostalnim rezom ili medijalnim supraumbilikalnim rezom sa holecistektomijom urađenom standardnim hirurškim instrumentima. Trbuh se drenira u većini slučajeva a operativna rana se zatvara po uzusima klasične abdominalne hirurgije.

=== Laparoskopska holecistektomija ===

Laparoskopska holecistektomija radi se sa standardnim laparoskopskim stubom Operativni tim sačinjavaju tri hirurga od kojih dva stoje na lijevoj strani pacijenta i jedan na desnoj strani. Pacijent je u položaju anti-Trendelenburga 20% te blago naget na lijevu stranu. Operativni zahvat je izvođen koristeći četiri troakara, dva od 10&amp;nbsp;mm i dva od 5&amp;nbsp;mm, sa intraabdominalnim pritiskom od 14 mmHg. Položaj troakara se ne razlikuje od standardnog te smo jedan 10mm postavljali umbilikalno, j jedan od 10mm epigastrično te dva od 5mm desno subkostalno. Koristi se obično tehnika otvorene laparoskopije sa Hassonovim troakarom ili tehnika sa Verres iglom. Holecistektomija se radi sa standardnim laparoskopskim setom uz klipanje arterije cistike i duktus cistikusa sa po tri klipa. Žučna kesa se vadi kroz umbilikalnu portu, a po potrebi otvor se proširi da bi se lakše izvadila žučna kesa. Pri zatvaranju otvora troakara ušiva se fascija na 10mm otvorima te kod većine pacijenata plasira intradermalni šav. 
&lt;ref&gt;PANDŽA H, ČUSTOVIĆ S, LETO H, KHAZMEH M. Laparoskopski pristup akutnom holecistitisu. AIM, 2006; 14(2): 59-62.&lt;/ref&gt;
==Reference==
{{refspisak}}

{{Gastroenterologija}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Hirurgija]]
[[Kategorija:Upale]]
[[Kategorija:Gastroenterologija]]</text>
      <sha1>gvwtzye4m8oqjysyo6yvwpbmvb2bd0r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savez nezavisnih socijaldemokrata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26664</id>
    <revision>
      <id>3925869</id>
      <parentid>3922114</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:51:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40627" sha1="8in84kp8ldvqckpsxc6ie8bl95fq59b" xml:space="preserve">{{Neutralnost}}
{{Infokutija stranka
| ime_bosanski     = Savez nezavisnih socijaldemokrata
| izvorno_ime      = Савез независних социјалдемократа
| logo             = Savez nezavisnih socijaldemokrata logo.svg
| predsjednik      = [[Milorad Dodik]]
| sekretar         = Radovan Kovačević
| godina osnivanja = 10. mart 1996.
| broj članova     = 192,707&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://srpskainfo.com/snsd-slavi-23-rodjendan-dodik-republika-srpska-je-epicentar-naseg-djelovanja/|title=SNSD SLAVI 23. ROĐENDAN Dodik: Republika Srpska je epicentar našeg djelovanja|website=Srpskainfo|language=sr|access-date=15. 6. 2021}}&lt;/ref&gt;
| sjedište         = [[Banja Luka]], [[Bosna i Hercegovina]]
| ideologija       = [[Srpski nacionalizam]]&lt;ref name=&quot;PEE&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;demosj2020&quot;/&gt;&lt;br&gt;[[Konzervativizam]]&lt;ref name=&quot;https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/dodiku-smetaju-europske-vrijednosti-necemo-donositi-zakone-o-znate-o-cemu-govorim-lgpd/479124&quot;/&gt;&lt;br&gt;[[Nacionalni konzervativizam]]&lt;ref name=&quot;https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/dodiku-smetaju-europske-vrijednosti-necemo-donositi-zakone-o-znate-o-cemu-govorim-lgpd/479124&quot;/&gt;&lt;br&gt;[[Socijaldemokratija]]&lt;ref name=&quot;PEE&quot;&gt;{{cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina.html|title=Bosnia-Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|year=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=11. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Populizam]]&lt;ref name=&quot;demosj2020&quot;/&gt;&lt;br&gt;[[Separatizam]]&lt;ref name=&quot;PEE&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;vecernji.hr&quot;&gt;[http://www.vecernji.hr/balkan/za-sve-bi-najbolja-bila-konfederacija-herceg-bosne-republike-srpske-i-bosne-921053 'Za sve bi najbolja bila konfederacija Herceg Bosne, Republike Srpske i Bosne']. Večernji list, 14. veljače 2014. Pristupljeno 26. ožujka 2014.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Rusofilija]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ba.n1info.com/english/news/a339899-dodik-claims-british-person-runs-office-in-sarajevo-to-prevent-russian-influence/|title=Dodik claims British person runs office in Sarajevo to prevent Russian influence|date=23. 4. 2019|publisher=N1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sito-Sucic&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-bosnia-election-idUSKCN1MI1C3|title=Nationalists win in Bosnia, including Serb who opposes 'impossible state'|first=Maja Zuvela, Daria|last=Sito-Sucic|newspaper=Reuters|date=8. 10. 2018|via=www.reuters.com}}&lt;/ref&gt;
| skupština1       = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]]
| broj_mandata1    = {{Infokutija stranka/mandati|6|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}}
| skupština2       = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]]
| broj_mandata2    = {{Infokutija stranka/mandati|3|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}}
| skupština3       = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]]
| broj_mandata3    = {{Infokutija stranka/mandati|29|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}}
| veb-sajt         = {{URL|http://www.snsd.org/}}
| boje             = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}}} Crvena
| skraćenica       = SNSD (СНСД)
| adresa           = Petra Kočića 5
| slogan           = &quot;Okupljanje za Srpsku!&quot;
| novine           = [[Odgovor]]
| mladi_ogranak    = [[Mladi socijaldemokrati]]
| politička_pozicija = [[Sinkretizam]]&lt;br&gt;'''Ekonomska:&lt;br&gt;'''[[Lijevi centar]]&lt;ref name=&quot;The Guardian&quot;&gt;{{cite news|last1=Nardelli|first1=Alberto|last2=Dzidic|first2=Denis|last3=Jukic|first3=Elvira|date=8. 10. 2014|title=Bosnia and Herzegovina: the world's most complicated system of government?|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2014/oct/08/bosnia-herzegovina-elections-the-worlds-most-complicated-system-of-government|work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;'''Socijalna:'''&lt;br&gt;[[Desnica]]&lt;ref name=&quot;demosj2020&quot;&gt;{{cite book|url=https://openarchive.tk.mta.hu/424/1/Populist%20Parties%20in%20Contemporary%20Europe_12-06-2020-FINAL.pdf|title=Populist Parties in Contemporary Europe|date=juni 2020|last1=Kubát|first=Michal|last2=Mejstřík|first2=Martin|publisher=Democratic Efficacy and the Varieties of Populism in Europe}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;books.google.com&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=7WUxBwAAQBAJ&amp;pg=PA343|title = Left and Right: The Great Dichotomy Revisited|isbn = 9781443855709|last1 = Rosas|first1 = João Cardoso|last2 = Ferreira|first2 = Ana Rita|date = 8. 1. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=YsFqDwAAQBAJ&amp;pg=PA87| title=The Presidentialisation of Political Parties in the Western Balkans| isbn=9783319973524| last1=Passarelli| first1=Gianluca| date=januar 2018}}&lt;/ref&gt;
| osnivač          = [[Milorad Dodik]]
| prethodnik       = [[Savez reformskih snaga Jugoslavije]]
| generalni_sekretar = [[Luka Petrović]]
}}
'''Savez nezavisnih socijaldemokrata''' (skraćenica: '''SNSD''') jest [[parlament]]arna [[politička stranka]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].

Trenutni predsjednik stranke je [[Milorad Dodik]], bivši [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/serbian/articles/cp94n3lr2z2o/lat|title=Milorad Dodik više nije predsednik Republike Srpske, Sud BiH odbio žalbu|date=1. 8. 2025|website=BBC News na srpskom|language=sr-latn|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

U okviru SNSD-a djeluje organizacija Mladih socijaldemokrata (MSD), kao i Aktiv žena socijaldemokrata.

SNSD je na 23. zasjedanju međunarodne grupacije socijaldemokratskih stranaka — [[Socijalistička internacionala|Socijalističke internacionale]], u [[Atina|Atini]], 30. juna 2008. primljen u njeno puno članstvo, a dotada je bio konsultativni član. Isključen je 2012. uz navođenje prisustva retorike nacionalizma i ekstremizma u stranci, te izostanka napretka u djelovanju i retorici.&lt;ref name=&quot;Socijalistička internacionala&quot;&gt;[https://www.blic.rs/vesti/politika/socijalisticka-interancionala-suspendovala-dodikovu-stranku/gh1d61m] Socijalistička internacionala&lt;/ref&gt;

== Historija ==
SNSD je partija koja je izrasla iz Nezavisnog poslaničkog kluba, koji je kao takav od raspada [[Jugoslavija|Jugoslavije]] sve vrijeme rata u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] djelovao u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]]. Lider stranke [[Milorad Dodik]] je u [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]] izabran na listi [[Savez reformskih snaga Jugoslavije|Saveza reformskih snaga Jugoslavije]] [[Ante Marković]]a, na izborima u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] 1990. godine. Savez reformskih snaga Jugoslavije je po svojoj suštini bio tadašnji organizovani pokušaj demokratske tranzicije SFRJ u modernu evropsku i demokratsku državu svih naroda i republika koje su je konstituisale.

Proglašenjem Skupštine srpskog naroda u Bosni i Hercegovini 24. oktobra 1991. godine, kasnije [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], većina srpskih poslanika, pa tako i [[Milorad Dodik]], napuštaju [[Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine|Skupštinu Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]].

=== Osnivanje stranke i prve godine djelovanja ===
Odmah nakon završetka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], 1996. godine kreće se u formiranje političke partije iz Nezavisnog poslaničkog kluba. Osnivački sabor Nezavisnih socijademokrata, na kome su izabrani organi stranke održan je 10. marta 1996. godine. Za prvog predsjednika stranke izabran je [[Milorad Dodik]], a za generalnog sekretara [[Nenad Baštinac]]. Do prvih [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996.|opštih izbora 1996.]] godine stranka je formirala desetak opštinskih odbora u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Na tim izborima, koje će i u budućim godinama da obilježi potpuna medijska kontrola vladajuće stranke u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]] [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a, SNSD postaje parlamentarna stranka i u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], i u [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnoj skupštini Bosne i Hercegovine]].

Do sljedećih, lokalnih izbora 1997. godine formirano je dvadesetak opštinskih odbora, a na izbore je izašla samostalno u 24 opštine [[Republika Srpska|Republike Srpske]], uglavnom u [[Bosanska Krajina|Krajini]] i [[Posavina|Posavini]]. I pored navedenih okolnosti, koje su ometale slobodan rad stranke, SNSD pobeđuje u [[Laktaši]]ma i [[Srbac|Srpcu]], gde uspjeva da formira koalicionu Vladu sa nenacionalističkim strankama iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]], a u desetak drugih opština ima svoje predstavnike u lokalnoj skupštini.

Godine 1997. dolazi do rascjepa u [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-u, u kojem [[Biljana Plavšić]], [[predsjednik Republike Srpske|predsjednica Republike Srpske]] napušta tu stranku i oštro je sumnjiči za kriminal. [[Biljana Plavšić]] u svojim nastojanjima da „otvori” [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]], i oslobodi je uticaja „[[Pale|paljanskog]] rukovodstva [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-a” ima podršku zapada, ali i SNSD-a. Dolazi do raspuštanja [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]] od strane predsjednice [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i raspisivanja vanrednih parlamentarnih izbora koji su održani uporedo sa lokalnim izborima. SNSD dobija duplo veću podršku u odnosu na protekle izbore samo godinu dana ranije.

=== Prva vlada Milorada Dodika (1998—2001) ===
Nakon formiranja novog saziva [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Biljana Plavšić]], za mandatara [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsjednika vlade Republike Srpske]] imenuje [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]]. Nova koaliciona vlada, na čelu sa [[Milorad Dodik|Miloradom Dodikom]] izabrana je 18. januara 1998. godine na zasjedanju [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]] u [[Bijeljina|Bijeljini]]. [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|Predsjednik Vlade]] postaje ličnost iz stranke koja je u tom trenutku imala samo 2 poslanika u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]]. Nova vlada uvažavala je veliku podršku međunarodne zajednice, ali ju je dočekala „de facto” podijeljena [[Republika Srpska]], na zapadni i istočni dio (podijeljenoj policiji, razbijenom televizijskom sistemu...). Nakon višegodišnje izolacije, zahvaljujući inostranoj podršci, [[Republika Srpska]] sa novom vladom, po prvi put dobija značajnije donacije, kredite, sklapa aranžmane i kreće u obnovu puteva, elektroenergetskih sistema, mostova...

Od 1998. godine SNSD politički djeluje u okviru [[Koalicija Sloga|koalicije „Sloga”]] sa novoosnovanim [[Srpski narodni savez Republike Srpske|Srpskim narodnim savezom]] (SNS) [[Biljana Plavšić|Biljane Plavšić]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističkom partijom Republike Srpske]] (SPRS) čiji lider je u to vrijeme bio [[Živko Radišić]]. Iste godine, 1998. održavaju se još jedni [[Opšti izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|parlamentarni izbori]]. Na izborima za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], SNSD osvaja 6 poslaničkih mandata, a pobedu odnosi nacionalistička koalicija [[Srpska demokratska stranka|SDS]]-[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]], čiji je kandidat [[Nikola Poplašen]] pobijedio i u trci za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 1998.|predsjednika Republike Srpske]].

Nakon što je 31. decembra 1998. prihvatio ponudu [[predsjednik Republike Srpske|predsednika Republike Srpske]] [[Nikola Poplašen|Nikole Poplašena]] da bude mandatar za [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|predsednika Vlada Republike Srpske]], iz stranke je isključen Brano Miljuš, koji je formirao [[Stranka nezavisnih socijaldemokrata Republike Srpske|Stranku nezavisnih socijaldemokrata Republike Srpske]], partiju koja je ubrzo ugašena.

Godine [[1999]]. definiše teška politička sitacija u regionu ([[NATO bombardovanje SRJ]]) i unutrašnja politička situacija, blokada rada [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] od strane [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu Republike Srpske]], izglasavanja nepovjerenja [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] i smjena [[Nikola Poplašen|Nikole Poplašena]] sa mjesta [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] od strane [[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika]] [[Karlos Vestendorp|Karlosa Vestendorpa]]. Uz značajnu podršku, međunarodnih institucija, [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] na čelu sa [[Milorad Dodik|Miloradom Dodikom]] još uvijek je odolijevala pritisku iz [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]].

[[Decembar|Decembra]] 1999. godine u SNSD se utopila [[Socijalno-liberalna stranka Republike Srpske]]. U istoj godini vode se i pregovori sa [[Demokratska stranka Republike Srpske|Demokratskom strankom Republike Srpske]] o ujedinjenju, ali ubistvo njihovog lidera [[Ljubiša Savić Mauzer|Ljubiše Savića Mauzera]] to prekida.

=== Opoziciono djelovanje (2001—2006) ===
U martu i aprilu 2000. godine dolazi do raskola u [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističkoj partiji Republike Srpske]], partnerskoj stranci SNSD u Koaliciji Sloga. Vođstvo [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističke partije]] odlučuje da napusti Koaliciju i pređe u otvoreno paktiranje sa [[Srpska demokratska stranka|SDS−om]], zbog čega pet poslanika u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], mnogi odbornici, aktivisti, članovi i čitavi odbori, napuštaju [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|Socijalističku partiju]] i formiraju novu stranku: [[Demokratska socijalistička partija|Demokratsku socijalističku partiju]] (DSP). Za predsjednika [[Demokratska socijalistička partija|DSP−a]] izabran je [[Nebojša Radmanović]]. [[Demokratska socijalistička partija|DSP]] se opredjeljuje za ostanak u čvrstoj vezi sa SNSD i [[Prva vlada Milorada Dodika|vladom Milorada Dodika]], a na izborima u [[Novembar|novembru]] 2000. godine SNSD i [[Demokratska socijalistička partija|DSP]] nastupaju zajedno sa kandidatima za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2000.|predsjednika Republike Srpske]] i [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2000.|Narodnu skupštinu Republike Srpske]]. Za svega šest mjeseci [[Demokratska socijalistička partija|DSP]] razvija mrežu od 43 odbora širom [[Republika Srpska|Republike Srpske]] i osvaja 4 mjesta u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]]. Nakon izbora, SNSD i [[Demokratska socijalistička partija|DSP]], zajedno djeluju kao opozicija novoj [[Vlada Republike Srpske|Vladi Republike Srpske]] koju formiraju [[Srpska demokratska stranka|SDS]], [[Partija demokratskog progresa|PDP]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SPRS]].

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|opštim]] i [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|lokalnim izborima]] 2000. godine stranka se pozicionirala u cijeloj [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], istovremeno, SNSD je u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], na lokalnim izborima učestvovala u dvadeset opština i osvojila devetnaest odborničkih mjesta. Stav stranke u tom periodu je da „''ne učestvuje u vlasti sa ratnim ultranacionalnim, retrogradnim i izolacionističkim političkim faktorom i prihvata opozicionu ulogu u Narodnoj skupštini''”.

Nakon [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|lokalnih izbora 2000]]. u stranku se utapa i ''Demokratska stranka za Banjaluku i Krajinu'' [[Nikola Špirić|Nikole Špirića]].

[[Decembar|Decembra]] [[2001]]., Stranka nezavisnih socijaldemokrata i [[Demokratska socijalistička partija]], odvojeni dio Socijalističke partije Republike Srpske potpisuju Platformu o udruživanju, kojom počinje proces ujedinjavanja ovih dviju stranaka na svim nivoima u Savez nezavisnih socijaldemokrata (SNSD).

Nakon više mjeseci rada na terenu i ujedinjavanja nižih organizacionih oblika SNSD i [[Demokratska socijalistička partija|DSP]], [[1. maj]]a [[2002]]. godine, održava se Sabor ujedinjenja u [[Banja Luka|Banjaluci]], na kojem Stranka nezavisnih socijaldemokrata i [[Demokratska socijalistička partija]] osnivaju '''Savez nezavisnih socijademokrata (SNSD)''', kao jedinstvenu i snažnu partiju socijaldemokratske orijentacije, najjaču opozicionu stranku u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. Za predsjednika SNSD, Sabor bira [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]], a za predsjednika Izvršnog odbora SNSD, [[Nebojša Radmanović|Nebojšu Radmanovića]].

U maju 2002. godine SNSD-u se prisajedinila i ''Nova radnička stranka RS'' Vinka Đuragića.

Nakon niza godina saradnje sa [[Socijalistička internacionala|Socijalističkom Internacionalom]] i aplikacije za prijem SNSD, dobija i zvaničnu ferifikaciju pridruženog članstva u Internacionali, kao prva stranka iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] kojoj je to pošlo od ruke.

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002.|izborima]], održanim [[5. oktobra|5. oktobar]] 2002. godine, SNSD osvaja najveći broj poslaničkih mjesta od svog nastanka. U [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] dobija 19 poslanika što je 23 %, u [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlament Bosne i Hercegovine]] ulaze 3 poslanika, a u [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu Federacije Bosne i Hercegovine]] 1 poslanik. SNSD dobija i 7 mjesta u [[Vijeće naroda Republike Srpske|Vijeću naroda Republike Srpske]] i 3 mjesta u Vijeću naroda Federacije Bosne i Hercegovine. Umjerenim političkim partijama ponuđeno je partnerstvo za formiranje nove [[Vlada Republike Srpske|Vlade]], ali [[Partija demokratskog progresa|PDP]] odlučuje da ostane u paktu sa nacionalističkim strankama, pa SNSD prihvata ulogu najjače opozicione partije, ne samo u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], već na prostoru cijele [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]].

Stranka u ovom periodu pokreće akciju skupljanja potpisa pod nazivom „Vojsko, voljno!” čiji je cilj ukidanje regrutacije i profesionalizacija vojske, sa krajnjim ciljem potpune demilitarizacije zemlje.

Početkom [[2004]]. iz SNSD-a je isključen tadašnji poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] Predrag Kovačević, koji je [[5. februar]]a 2004. formirao [[Demokratska stranka Srpske|Demokratsku stranku Srpske]].

Godine 2004, je bila godina [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2004.|lokalnih izbora u Bosni i Hercegovini]], koji su održani [[2. maj]]a. SNSD se prijavljuje na izbore u 83 opštine u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], od čega 59 u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], 23 u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i u [[Brčko distrikt]]u. Kampanja za izbore vodi se pod sloganom „Dobro za sve”, javni skupovi održavaju se u [[avgust]]u i [[Septembar|septembru]], hiljade aktivista angažuju se na terenu za ostvarenje što boljeg rezultata.

S osvojenih oko 125.000 glasova, SNSD je, po prvi put, i zvanično najjača stranka u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], a druga po broju glasova u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Osvojeno je 17 mjesta načelnika, od čega 15 u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], a 2 u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Broj odborničkih mjesta, u odnosu na prethodne [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|lokalne izbore 2000]]. godine, višestruko je veći, a osvojena su u svim kandidovanim opštinama u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], te u 9 opština [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]]. Nakon konstituisanja skupština opština SNSD ima i 22 predsjednika opština, te veći broj zamjenika načelnika i potpredsjednika skupština opština.

Kraj 2004. godine obilježava ostavka republičke [[Vlada Republike Srpske|Vlade]], na čelu sa [[Dragan Mikerević|Draganom Mikerevićem]]. Nakon neuspješnog dvogodišnjeg mandata, [[Vlada Republike Srpske|Vlade]] se povlači, a političke partije [[Republika Srpska|Republike Srpske]] postižu Sporazum o usaglašenom političkom djelovanju, s ciljem definisanja strateškog odnosa prema ustavnom uređenju i predstojećim reformama: policije i odbrane.

=== Opći izbori 2006. godine ===
Početkom [[2006]]. godine, dotadašnji [[Predsjednik Vlade Republike Srpske|premijer]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], [[Pero Bukejlović]], podnosi ostavku. Deset dana nakon toga, [[26. januar]]a 2006. [[predsjednik Republike Srpske]] [[Dragan Čavić]], zamolio je [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]] da formira novu vladu, u kojoj je 16 ministara: osam Srba, pet Bošnjaka i tri Hrvata. Parlament [[Republika Srpska|Republike Srpske]] podržao je imenovanje [[Milorad Dodik|Dodika]] na mesto premijera [[28. februar]]a 2006.

SNSD je na [[opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006.|opštim izborima u BiH 2006.]] ostvario najbolji rezultat:
* [[Nebojša Radmanović]] izabran za srpskog člana [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2006.|predsedništva Bosne i Hercegovine]].
* U [[Izbori za Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2006. (Republika Srpska)|Zastupničkom domu Bosne i Hercegovine]] SNSD je osvojio 7 mesta sa 269.468 glasova ispred [[Stranka demokratske akcije|SDA]] sa 238.474 (9 mesta) i [[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|Stranke za BiH]] sa 219.477 glasova (8 mesta).
* [[Milan Jelić]] je postao [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2006.|predsednik Republike Srpske]] (271.022 glasova, 48,87 %).
* Partija je osvojila 41 od 83 poslanička mesta u [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2006.|Narodnoj skupštini Republike Srpske]], a [[Milorad Dodik]], predsednik SNSD, je postao mandatar za sastav nove [[Vlada Republike Srpske|Vlade RS]].
* U [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu Federacije BiH]], SNSD je osvojio 1 mesto sa 12.564 glasova (1,46 %).
* SNSD je u Skupštini [[Kanton 10|Kantona 10]] u FBiH osvojio 3 od 25 mjesta (3.654 glasova, 11,99 %).&lt;ref name=&quot;tnmv&quot;&gt;[http://www.izbori.ba/Finalni2010/Finalni/SkupstineKantone/Nivo.aspx Opšti izbori 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130517043448/http://www.izbori.ba/Finalni2010/Finalni/SkupstineKantone/Nivo.aspx |date=17. 5. 2013 }}{{Mrtva veza|date=09. 2018. | bot = InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Kanton 10.&lt;/ref&gt;

=== Opšti izbori 2010. godine ===
Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010.|Opštim izborima]] [[2010]]. godine, Savez nezavisnih socijaldemokrata ponovio je rezultat iz 2006. godine, te je na svim nivoima porazio ujedinjenu opoziciju u koaliciji Zajedno za Srpsku ([[Srpska demokratska stranka|SDS]]−[[Partija demokratskog progresa|PDP]]−[[Srpska radikalna stranka Republike Srpske|SRS RS]]).

Zajednički kandidat SNSD-[[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP]] za [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2010.|srpskog člana predsedništva Bosne i Hercegovine]], [[Nebojša Radmanović]], dobio je 295.629 glasova tj. 48,92 % od ukupnog broja važećih glasova. Najznačajniji protivnik, kandidat koalicije Zajedno za Srpsku, [[Mladen Ivanić]], dobio je 285.951 glas, odnosno 47,31 % važećih glasova. Veliki broj nevažećih listića, i mala razlika između dva najznačajnija kandidata, rezultovali su pritužbom [[Mladen Ivanić|Mladena Ivanića]] i njegove partije [[Partija demokratskog progresa|PDP−a]] na neregularnost tokom brojanja glasačkih listića. Tačku na ovakve sumnje stavila je Centralna izborna komisija priznavajući rezultate izbora.

[[Milorad Dodik]], zajednički kandidat SNSD-[[Demokratski narodni savez|DNS]]-[[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP]] za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2010.|predsjednika Republike Srpske]] ostvario je ubjedljivu pobedu dobivši podršku 50,52 % izašlih birača, tj. 319.618 važećih glasova. Kandidat koalicije Zajedno za Srpsku [[Ognjen Tadić]] dobio je podršku 227.239 birača tj. 35,92 %.

Na izborima za [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2010.|Narodnu skupštinu Republike Srpske]] stranka je osvojila 38 % važećih glasova izašlih birača (240.727 glasova) i dobila 37 poslaničkih mandata, što je stranci bilo dovoljno da u koaliciji sa [[Demokratski narodni savez|DNS−om]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP−om]] sačuva skupštinsku većinu.

Na izborima za [[Izbori za Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2010. (Republika Srpska)|Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine]], stranka je, u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], osvojila 43,30 % glasova, odnosno 8 predstavnika.&lt;ref&gt;[http://izbori.ba/Finalni2010/Finalni/PredsjednistvoBiH/Default.aspx Zvanični rezultati izbora CIK BiH]&lt;/ref&gt;

=== Opšti izbori 2014. godine ===
Nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Opštih izbora u Bosni i Hercegovini 2014.]], Savez nezavisnih socijaldemokrata je ostao najjača politička partija u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]]. U izbornu trku za pojedinačne funkcije ušao je u koaliciji sa [[Demokratski narodni savez|DNS−om]] i [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP−om]] a kandidat te koalicije za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2014.|predsjednika Republike Srpske]] [[Milorad Dodik]] pobjedio je sa 303.496 glasova ili 45,38 % kandidata ujedinjene opozicije [[Ognjen Tadić|Ognjena Tadića]] koji je osvojio 296.021 ili 44,28 %&lt;ref name=&quot;fgks&quot;&gt;[http://www.izbori.ba/Potvrdjeni2014/Finalni/PredsjednikRS/Nivo.aspx Izbori 2014], CIK BiH.&lt;/ref&gt; Kandidat koalicije SNSD-DNS-SP za [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2014.|srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Željka Cvijanović]] sa 310.867 glasova ili 47,63 % poražena je od kandidata [[Savez za promjene (Republika Srpska)|Saveza za promjene]] [[Mladen Ivanić|Mladena Ivanića]] koji je osvojio 317.799 ili 48,69 %. U [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2014.|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] SNSD je ostao najjači politički subjekt sa osvojenih 213.665 (32,28 %) glasova i 29 mandata. U nadmetanju za [[Izbori za Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine 2014. (Republika Srpska)|Parlamentarnu skupštinu Bosne i Hercegovine]] SNSD je takođe osvojio najviše glasova od političkih partija iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] 249.182 (38,48 %) i time dobio 6 mandata.&lt;ref name=&quot;fgks&quot; /&gt; Ovo je i jedina stranka iz RS koja je osvojila mandate u skupštini nekog kantona u FBiH, i to u Kantonu 10 sa osvojinih 3.503 ili 11,8 % SNSD je dobio 3 mandata i postao treći najsnažniji politički subjekt ovog kantona.&lt;ref name=&quot;fgks&quot; /&gt;

=== Opšti izbori 2018. godine ===
I nakon [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.|Opštih izbora]] održanih [[2018]]. godine, Savez nezavisnih socijaldemokrata je i dalje ostao najjača politička partija u [[Republika Srpska|Republici Srpskoj]], te je ostvario još bolje rezultate nego na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|izborima]] održanim [[2014]]. godine. U izbornu trku za pojedinačne funkcije ušao je u koaliciji sa [[Demokratski narodni savez|DNS−om]], [[Socijalistička partija (Republika Srpska)|SP−om]] i [[Ujedinjena Srpska|Ujedinjenom]] [[Ujedinjena Srpska|Srpskom]] a kandidat te koalicije za [[Izbori za predsjednika Republike Srpske 2018.|predsjednika Republike Srpske]] [[Željka Cvijanović]] pobjedila je sa 319.699 glasova ili 47,04 % kandidata [[Savez za promjene (Republika Srpska)|Savez za pobjedu]] [[Vukota Govedarica|Vukotu Govedaricu]] koji je osvojio 284.195 ili 41,82 %&lt;ref&gt;[http://www.izbori.ba/rezultati_izbora?resId=25&amp;langId=2#/5/0/0 Izbori 2018.], CIK BiH.&lt;/ref&gt; Kandidat koalicije SNSD−DNS−SP za [[Izbori za srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine 2018.|srpskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] [[Milorad Dodik]] je osvojio rekordan broj glasova odnosno 368.210 glasova ili 53,88 % dok je kandidat [[Savez za promjene (Republika Srpska)|Savez za pobjedu]] [[Mladen Ivanić]] osvojio 292.065 ili 42,74 %. U [[Izbori za narodne poslanike Republike Srpske 2018.|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] SNSD je ostao najjači politički subjekt sa osvojenih 218.201 (31,87 %) glasova i 28 mandata. U nadmetanju za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] SNSD je osvojio ubjedljivo najviše glasova od političkih partija iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] 260.930 (39,10 %) i time dobio 6 mandata.

== Gradski odbor SNSD Banja Luka ==
U organizacionoj strukturi partije njena kadrovski najjača te bazom najmnogoljudnija organizaciona jedinica jeste Gradski odbor SNSD [[Banja Luka]]. Gradski odbor SNSD [[Banja Luka]] krajem 2014. brojao je preko 17.000 članova.&lt;ref name=&quot;rhip&quot;&gt;{{Cite web |url=http://snsdbl.com/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%83-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%B0%D1%98/ |title=SNSD Banja Luka |access-date=18. 9. 2020 |archive-date=29. 11. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129141647/http://snsdbl.com/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BC%D1%99%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%87%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D1%83-%D0%B1%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%BC%D0%B0%D1%98/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Od 2004. godine na svim narednim lokalnim izborima u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] SNSD bilježi rezultat najjačeg političkog subjekta u gradu i ima funkciju gradonačelnika [[Banja Luka|Banje Luke]]. Na Gradskoj izbornoj konferenciji SNSD [[Banja Luka]] [[2013]]. godine dobija novo rukovdstvo na čelu sa [[Igor Radojičić|Igorom Radojičićem]] a dotadašnji predsjednik i aktuelni [[gradonačelnik]] [[Banja Luka|Banje Luke]] [[Slobodan Gavranović]] postao je potpredsjednik Gradskog odbora SNSD.&lt;ref name=&quot;gzki&quot;&gt;[http://www.nezavisne.com/novosti/bih/Banjalucki-SNSD-izabrao-novo-rukovodstvo-Radojicic-predsjednik-223334.html Igor Radojičić], potpredsjednik SNSD.&lt;/ref&gt; Na [[Opšti izbori u Bosni i Hercegovini 2014.|Opštima izborima u BiH 2018.]] godine SNSD u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] bilježi rezultat od 28.626 glasa.

Nosioci najviših funkcija u Gradskom odboru SNSD [[Banja Luka]] su:
* Predsjednik: [[Igor Radojičić]]
* Potpredsjednici: [[Željka Cvijanović]], [[Slobodan Gavranović]], [[Stanislav Palija]], [[Srđan Amidžić]], [[Zoran Vujmilović]].&lt;ref name=&quot;sftj&quot;&gt;[http://www.primer.org/ Tekst veze] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022143659/http://www.primer.org/ |date=22. 10. 2016 }}, dodatni tekst.&lt;/ref&gt;

== Spisak predsjednika ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |#
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Predsjednik
! colspan=&quot;3&quot; |Mandat
|-
!Od
!Do
!Trajanje
|-
! rowspan=&quot;2&quot; |1.
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Datoteka:Milorad Dodik 2025 (cropped).jpg|bez okvira|100px]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Milorad Dodik]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;(r. 1959)&lt;/small&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |10. mart 1996.
|12. juni 2025.{{Efn|[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija BiH]] je 6. augusta 2025. donijela odluku o ukidanju predsjedničkog mandata [[Milorad Dodik|Miloradu Dodiku]]. Prestanak mandata označen je kao 12. juni 2025, jer je tog dana presuda [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda BiH]] postala pravosnažna. Žalbu na tu odluku je 18. augusta 2025. Apelaciono odjeljenje Suda BiH odbilo kao neosnovanu, čime je odluka CIK-a postala pravosnažna.&lt;ref name=&quot;RS MD&quot;&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=18. 8. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AO Sud BiH&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sudbih.gov.ba/Post/Read/ODLUKA%20SUDA%20BIH%20POVODOM%20%C5%BDALBE%20MILORADA%20DODIKA%20NA%20ODLUKU%20CIK-A|title=ODLUKA SUDA BIH POVODOM ŽALBE MILORADA DODIKA NA ODLUKU CIK-A|website=www.sudbih.gov.ba|language=en|access-date=18. 8. 2025}}&lt;/ref&gt; Dana 16. oktobra 2025. Sud BiH je poslao dopis CIKBiH-u u kojem je implicirano da Milorad Dodik, u skladu sa pravnim posljedicama pravosnažne sudske presude, ne može obnašati funkciju predsjednika stranke.|naziv=Prekid mandata|grupa=lower-alpha}}
|{{ayd|1996|3|10|2025|6|12}}
|-
|''trenutno''
|{{ayd|1996|3|10}}
|}

== Rezultati ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ [[Narodna skupština Republike Srpske]]
! width=100px| Izbori
! width=100px| # glasova
! width=100px|% od izašlih
! width=100px| # poslanika
! width=180px| Vlada
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Narodna skupština Republike Srpske|1996.]]
|
|
| '''1'''{{napomena| Učestvovali na izborima kao dio Koalicije [[Narodni savez za slobodan mir]], koja je ukupno osvojila 10 mandata, od čega je 1 pripao SNSD-u.&lt;ref name=&quot;istorijat&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.snsd-nevesinje.com/o-nama/ |title=SNSD — istorijat |format= |date= |access-date= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150529203316/http://www.snsd-nevesinje.com/o-nama/ |archive-date=29. 5. 2015 |url-status=dead |df= }}&lt;/ref&gt;}}
| bgcolor = pink|opozicija
|-
! [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]]
| 21.178
| 2,41 %
| '''2'''
| bgcolor=lightgreen|vladajući
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Narodna skupština Republike Srpske|1998.]]
| 54.058
| 7,30 %
| '''6'''
| bgcolor=lightgreen|vladajući
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Narodna skupština Republike Srpske|2000.]]
| 81.467
| 13,00 %
| '''11'''
| bgcolor = pink|opozicija
|-
! rowspan=&quot;2&quot; | [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Narodna skupština Republike Srpske|2002.]]
| rowspan=&quot;2&quot; | 111.226
| rowspan=&quot;2&quot; | 21,79 %
| rowspan=&quot;2&quot; | '''19'''
| bgcolor=pink|opozicija &lt;small&gt;(do februara 2006.)&lt;/small&gt;
|-
| bgcolor=lightgreen|vladajući &lt;small&gt;(od februara 2006.)&lt;/small&gt;
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Narodna skupština Republike Srpske|2006.]]
| 244.251
| 43,31 %
| '''41'''
| bgcolor=lightgreen|vladajući
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Narodna skupština Republike Srpske|2010.]]
| 240.727
| 38,00 %
| '''37'''
| bgcolor = lightgreen|vladajući
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Narodna skupština Republike Srpske|2014.]]
| 213.665
| 32,28 %
| '''29'''
| bgcolor = lightgreen|vladajući
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Narodna skupština Republike Srpske|2018.]]
| 218.201
| 31,87 %
| '''28'''
| bgcolor = lightgreen|vladajući
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Narodna skupština Republike Srpske|2018.]]
|221.,554
|34,63%
|'''29'''
| bgcolor = lightgreen|vladajući
|}

{{Multicol|100%}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ [[Predsjednik Republike Srpske]]
! width=100px| Izbori
! width=160px| Kandidat
! width=100px| # glasova
! width=100px|% od važećih
! width=100px| Rezultat
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - predsjednik Republike Srpske|2000.]]
| [[Milorad Dodik]]
| 161.942
| 25,7 %
| bgcolor=pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - predsjednik Republike Srpske|2002.]]
| [[Milan Jelić]]
| 112.612
| 22,1 %
| bgcolor = pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - predsjednik Republike Srpske|2006.]]
| [[Milan Jelić]]
| 271.022
| 48,87 %
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2007 - predsjednik Republike Srpske|2007.]]
| [[Rajko Kuzmanović]]
| 169.863
| 41,33 %
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - predsjednik Republike Srpske|2010.]]
| [[Milorad Dodik]]
| 319.618
| 50,52 %
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - predsjednik Republike Srpske|2014.]]
| [[Milorad Dodik]]
| 303.496
| 45,39 %
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran.]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - predsjednik Republike Srpske|2018.]]
| [[Željka Cvijanović]]
| 319.699
| 47,04 %
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|}

{{Multicol|100%}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]
! width=100px| Izbori
! width=160px| Kandidat
! width=100px| # glasova
! width=100px|% od važećih
! width=100px| Rezultat
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2002.]]
| [[Nebojša Radmanović]]
| 101.119
| 19,93%
| bgcolor = pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2006.]]
| [[Nebojša Radmanović]]
| 287.675
| 53,3%
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2010.]]
| [[Nebojša Radmanović]]
| 295.629
| 48,9%
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2014.]]
| [[Željka Cvijanović]]
| 310.867
| 47,6%
| bgcolor=pink|[[Datoteka:X mark.svg|15px|nije izabrana]]
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2018.]]
| [[Milorad Dodik]]
| 368.210
| 53,88%
| bgcolor=lightgreen| [[Datoteka:Yes check.svg|15px|izabran]]
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
! width=100px| Izbori
! width=100px| # glasova
! width=100px|% od izašlih
! width=100px| # poslanika
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1996.]]
|
|
|
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]]
| 
| 
| 
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2000.]]
| 66.684
| 10,6  %
| '''1'''
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2002.]]
| 114.591 
| 22,4% 
| '''3'''
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2006.]]
| 262.203
| 46,93
| '''7'''
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2010.]]
| 269.009
| 43,30%
| '''8'''
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2014.]]
| 249.182
| 38,48%
| '''6'''
|-
! [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2018.]]
| 260.930 
| 39,10%
| '''6'''
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|+ [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini|Lokalni izbori]]
! width=100px| Izbori
! width=100px| Broj glasova
! width=100px| Broj odbornika
|-
! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 1997.|1997.]]
|
|
|-
! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2000.|2000.]]
| 95.512
| 171
|-
! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2004.|2004.]]
| 120.150
| 348
|-
! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2008.|2008.]]
| 199.813
| 456
|-
! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2012.|2012.]]
| 184.520
| 362
|-
! [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2016.|2016.]]
| 202.503
| 390
|}

== Također pogledajte ==

* [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]]
* [[Narodna skupština Republike Srpske]]
* [[Milorad Dodik]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Napomene ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]]
[[Kategorija:Savez nezavisnih socijaldemokrata|*]]
[[Kategorija:Socijaldemokratija]]
[[Kategorija:Socijaldemokratske partije u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Srpske političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke u Republici Srpskoj]]
[[Kategorija:Separatizam u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Srpski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>8in84kp8ldvqckpsxc6ie8bl95fq59b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eadweard Muybridge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26763</id>
    <revision>
      <id>3926232</id>
      <parentid>3710236</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:10:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Zoopraksiskop */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9516" sha1="b15vzdo4vn2aqs1d4j84zeih8usgpr2" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Nije na bosanskom}}
[[Datoteka:The Horse in Motion.jpg|mini|250p|Muybridgeov ''Konj u pokretu''.]]
'''Eadweard Muybridge''' (9. april 1830 – 8. maj 1904) bio je fotograf porijeklom iz [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eadweardmuybridge.co.uk/muybridge_image_and_context/introducing_muybridge/|title=Eadweard Muybridge Collections - Muybridge : Image &amp; Context|website=www.eadweardmuybridge.co.uk|access-date=5. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Eadweard-Muybridge|title=Eadweard Muybridge {{!}} Biography, Photography, Inventions, Zoopraxiscope, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=5. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; poznat prvenstveno po ranom korištenju višestrukih [[fotoaparat]]a da uhvati [[kretanje]], te po [[zoopraksiskop]]u, uređaju za projiciranje [[pokretne slike|pokretnih slika]] koji se koristio prije današnje [[celuloid]]ne [[film]]ske trake.

== Mladost i prvi radovi ==
[[Datoteka:Muybridge horse gallop animated 2.gif|desno|mini|250p|Slijed Muybridgeovih fotografija]]
Rođen je kao Edward James Muggeridge u [[Engleska|engleskom]] gradu [[Kingston-on-Thames]]. Smatra se da je promijenio ime prema kralju Eadweardu kako je napisano na podnožju krunidbenog kamena u Kingstonu, koji je tamo ponovo podignut 1850. Muggeridge je postao Muygridge i zatim Muybridge nakon što se preselio u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] početkom 1850-ih.

Muybridge je 1855. stigao u [[San Francisco]] i počeo raditi kao izdavački agent i knjižar. Počeo se zanimati za fotografiju, čemu je najviše pomogao dugi oporavak u Engleskoj nakon što je 1860. zamalo poginuo u na putu u sudaru s poštanskom diližansom. Vratio se u San Francisco 1866. i zaposlio se u mjesnoj fotografskoj radnji. Neki tvrde da je pomagao fotografu krajolika [[Carleton Watkins|Carletonu Watkinsu]], ali to nije potvrđeno.

== Fotografiranje Divljeg zapada ==

Za Muybridgea se prvi put čulo 1867, kad je objavio fotografije [[Nacionalni park Yosemite|Yosemitea]] i [[San Francisco|San Franciska]]. Ubrzo se proslavio svojim fotografijama krajolika, koje su slavile veličanstvo i prostranstvo [[Divlji zapad|Divljeg zapada]]. Slike je objavljivao pod [[pseudonim]]om &quot;[[Helios]]&quot;. Ljeti 1868. Muybridge je dobio narudžbu da fotografira ekspediciju američke vojske na netom kupljenu [[Aljaska|Aljasku]].

[[Kalifornija|Kalifornijsko]] geološko društvo pozvalo ga je 1871. da fotografira za istraživanje [[Visoka Sijera|Visoke Sijere]]. Iste se godine vjenčao s Florom Stone. Zatim je proveo više godina putujući kao uspješan fotograf. Željeznička je pruga 1873. stigla do [[Indijanci|indijanskog]] teritorija, a [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|Vojska SAD-a]] unajmila je Muybridgea da fotografira [[Ratovi Modoca|ratove Modoca]] koji su uslijedili.

== Rad sa Stanfordom ==
[[Datoteka:Muybridge_horse_jumping.jpg|lijevo|mini|Muybridgeov niz snimaka konja koji skače]]
Budući [[kalifornijski guverner]] [[Leland Stanford]], poslovni čovjek i vlasnik [[konjske trke|konjskog trkališta]], platio je Muybridgeu 1872. da riješi jedno pitanje (a ne opkladu, kao što se obično smatra): Stanford je tvrdio da u konjskom galopu postoji trenutak kada su sva četiri kopita u zraku. Da bi našao odgovor, Muybridge je razradio shemu za trenutačno snimanje pokreta. Muybridgeova je tehnika uključivala hemijske formule za [[razvijanje fotografija]] i električni otponac koji je napravio Stanfordov [[elektroinžinjer]] [[John D. Issacs]]. Muybridgeov je odnos sa Stanfordom bio dug i buran, ali upravo je zbog tog rada fotograf ušao u historiju.

Muybridge je 1874. otkrio da mu žena ima ljubavnika, nekog bojnika po imenu Harry Larkyns. Pošao je Larkynsu u posjetu 17. oktobra 1874. Rekao mu je: &quot;Dobra večer, bojniče, zovem se Muybridge, a ovo je odgovor na pismo koje ste poslali mojoj ženi.&quot; Zatim ga je ubioo. Suđeno mu je zbog ubistva, ali oslobođen je zbog &quot;opravdanog ubistva&quot;. Taj događaj iz Muybridgeova života je tema [[Opera (muzika)|opere]] ''[[Fotograf (opera)|Fotograf]]'' [[Philip Glass|Philipa Glassa]] iz 1982, gdje je tekst preuzet iz njegovog suđenja i njegovih pisma ženi. Muybridge je bio uvjeren da mu je žena rodila Larkynsovo dijete (iako je u odrasloj dobi ovaj vrlo sličio Muybridgeu).

Nakon što je oslobođen, otišao je na neko vrijeme iz SAD-a i snimao po Srednjoj Americi, da bi se vratio 1877. Njegov sin Florado Helios Muybridge (zvan &quot;Floddie&quot;) poslan je u sirotište, a poslije je radio kao težak i vrtlar. Umro je u saobraćajnoj nesreći 1944, u 69. godini.

Muybridge je 1878. uspješno fotografirao konja u trku koristeći niz od pedeset fotoaparata. Aparati su raspoređeni na stazi usporednoj s kretanjem konja, a svaki bi aparat aktivirala nategnuta žica koju bi povukla konjska kopita. Taj niz fotografija, snimljen na današnjem [[Univerzitet Stanford|Stanfordskom univerzitetu]], zove se &quot;Konj u pokretu&quot; (''The Horse in Motion'') i pokazuje da su u jednom trenutku uistinu sva kopita u zraku, iako ne u času njihova najvećeg razmaka, kao što su prikazivali tadašnji slikari, nego u času kad su sva podvučena ''ispod'' konja, kad kretanje prelazi iz &quot;povlačenja&quot; prednjim nogama na &quot;guranje&quot; stražnjim.

== Zoopraksiskop ==
[[Datoteka:Female nude motion study by Eadweard Muybridge (2).jpg|desno|mini|200p|''Žena se spušta stubištem'']]
Zatim je vršio hemijska istraživanja metoda razvijanja fotografija da bi bolje uhvatio kretanje. Nadajući se da će iskoristiti znatno zanimanje javnosti za te slike, Muybridge je izumio [[zoopraksiskop]], sličan [[zoetrop]]u, ali je njegov uređaj projicirao slike da publika vidi realistično kretanje. Sistem je po mnogo čemu bio predak današnjeg [[film]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/story/FQXx3gfsddhTLg|title=Muybridge's Pioneering Motion Pictures|website=Google Arts &amp; Culture|language=hr|access-date=25. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/zoopraxiscope|title=Zoopraxiscope {{!}} motion-picture projector {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=25. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Muybridge je koristio tu tehniku mnogo puta da fotografira ljude i životinje te proučava njihovo kretanje. Ljude je često fotografisao oskudno odjevene ili gole, u raznim radnjama, od boksanja i spuštanja stepeništem, do geganja male djece. Zato se njegovi radovi mogu uvrstiti među prva [[biomehanika|biomehanička]] istraživanja.

Slično postavljeni sinhronizirani fotoaparati danas se koriste za fotografiranje [[specijalni efekti|specijalnih efekata]], ali s obratnim ciljem: mijenjati ugao snimanja dok scena ostaje nepomična.

Eadweard Muybridge vratio se 1894. u Englesku, gdje je 1904. umro u rodnom gradu, u domu rođakinje Catherine Smith, Park View, 2 Liverpool Road. Spaljen je, a pepeo mu je zakopan u [[Woking]]u.

== Uticaj ==

Kod sljedećih se ljudi može primijetiti Muybridgeov uticaj:
* John Gaeta - Iskoristio je osnovna načela Muybridgeove fotografije da stvori filmsku tehniku usporenog kretanja u filmu ''[[Matrix]]''.
* [[Etienne-Jules Marey]] - Snimio je prvu seriju kretanja uživo pomoću jedne kamere.
* [[Thomas Eakins]] - Sarađivao je s Muybridgeom i nastavio njegova istraživanja pokreta, te je svoja otkrića uklopio u svoj umjetnički rad.
* [[Thomas Edison]] - Patentirao je filmsku kameru.
* [[W. K. Dickson|William Dickson]] - Pripisuje mu se otkriće filmske kamere.
* [[Marcel Duchamp]] - Naslikao je ''[[Akt koji silazi stubištem, broj 2]]''.

Osim toga, i današnji [[Animacija|animatori]] i [[umjetnik|umjetnici]] koriste Muybridgeov rad u svojim djelima. Grupa [[U2 (grupa)|U2]] snimila je [[spot]] za pjesmu ''Lemon'' [[1993]]. kao hommage Muybridgeovim tehnikama. Grupa za elektronsku muziku [[The Crystal Method]] snimila je 2004. spot za pjesmu &quot;''Born Too Slow''&quot; (''&quot;Rođen prespor&quot;'') koji se zasnivao na Muybridgeovu radu.

Ljeti 2004., za vrijeme [[Olimpijske igre 2004.|Olimpijade u Atini]], bostonska je galerija imala izložbu o drevnoj Grčkoj na kojoj su dvije Muybridgeove fotografije visile pored novijih snimaka sportista.

== Reference ==
{{refspisak}}
* Rebecca Solnit: ''River of Shadows: Eadweard Muybridge and the Technological Wild West'', 2003 {{ISBN|0-670-03176-3}}.

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Eadweard Muybridge}}
* [https://web.archive.org/web/20060813130928/http://www.tesseractfilm.com/ Tesseract] - dvadesetminutni eksperimentalni film koji priča o Muybridgeovoj opsjednutosti vremenom i slikom vremena na prijelazu vijeka.
* [https://web.archive.org/web/20071110031809/http://studiesinmotion.ca/ Studies in Motion: The Hauntings of Eadweard Muybridge] - Internetska stranica drame Kevina Kerra koja umjetnički prikazuje određena razdoblja Muybridgeova života.
* [https://web.archive.org/web/20060103000220/http://rhizome.org/object.rhiz?36949 Animacija prvih pokretnih slika u filmskoj historiji. Umjetnica: Carola Unterberger-Probst]
* [https://web.archive.org/web/20081216072337/http://thehive.modbee.com/?q=node%2F1620 1872, Yosemite American Indian Life] - Muybridge je snimio mnogo fotografija o životu Indijanaca u Yosemiteu.

{{DEFAULTSORT:Muybridge, Eadweard}}
[[Kategorija:Rođeni 1830.]]
[[Kategorija:Umrli 1904.]]
[[Kategorija:Pioniri filma]]
[[Kategorija:Pioniri fotografije]]
[[Kategorija:Engleski fotografi]]
[[Kategorija:Fotografi]]
[[Kategorija:Američki umjetnici]]</text>
      <sha1>b15vzdo4vn2aqs1d4j84zeih8usgpr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sveti Pavao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26905</id>
    <revision>
      <id>3925889</id>
      <parentid>3921924</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:54:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47033" sha1="3mt8ftlg7noxxjupyqdnxgcc3wemezl" xml:space="preserve">[[Datoteka:Paul de tarse rembrandt.jpg|mini|Portret sv. Pavla, rad Rembrandta.]]
'''Sveti Pavao'''{{efn|[[latinski jezik]]:|Paulus}}{{sfn|Sanders|2019}} također nazvan Saul iz Tarsa,{{efn|[[armejski jezik]]: שאול ܫܐܘܠ, &lt;small&gt;romanized&lt;/small&gt;: ''Šāʾūl''}} ([[Tarz]], 5. - [[Rim]], 65.) bio je kršćanski apostol,{{sfn|Brown|1997|p=442}} svetac kršćanske Crkve, najveći [[evangelizator]] i [[misionar]] svih vremena, [[teolog]], napisao je mnoge poslanice iz [[Novi zavjet|Novog Zavjeta]], mučenik.[9] Zbog svog doprinosa [[Novi zavjet|Novom zavjetu]], općenito se smatra jednom od najvažnijih ličnosti apostolskog doba,{{sfn|Sanders|2019}}{{sfn|Dunn|2001|loc=Ch 32|p=577}} a također je osnovao nekoliko kršćanskih zajednica u Maloj Aziji i Evropi od sredine 40-ih do sredine 50-ih godina nove ere.{{sfn|Rhoads|1996|p=39}}

Pavao, rođen je u Tarzu (u današnjoj [[Turska|Turskoj]], tada u [[Rimsko Carstvo|Rimskom Carstvu]]). Zvao se Savao. Rimska verzija imena je Pavao. Bio je [[židov]]ski student [[Talmud]]a, izučio je zanat za izrađivača [[šator]]a. Mrzio je kršćane, čak je pomagao pri ubistvu [[Sveti Stjepan|sv. Stjepana]].

Glavni izvor informacija o Pavlovom životu i djelima su ''[[Djela apostolska]]'' u Novom zavjetu. Otprilike polovina njihovog sadržaja dokumentira njegova putovanja, propovijedi i čuda. Pavle nije bio jedan od [[Dvanaest apostola|dvanaestorice apostola]] i nije poznavao [[Isus]]a tokom svog života. Prema Djelima apostolskim, Pavao je živio kao [[Farizeji|farizej]] i učestvovao je u progonu ranih Isusovih učenika, moguće heleniziranih Jevreja iz dijaspore koji su prešli na [[kršćanstvo]],{{sfn|Dunn|2009|pp=345–346}} u području [[Jerusalem|Jeruzalema]], prije svog preobraćenja.{{refn|group=bilješka|name=&quot;persecution&quot;|Acts 8:1 &quot;at Jerusalem&quot;; Acts 9:13 &quot;at Jerusalem&quot;; Acts 9:21 &quot;in Jerusalem&quot;; Acts 26:10 &quot;in Jerusalem&quot;. In Galatians 1:13, Paul states that he &quot;persecuted the church of God and tried to destroy it,&quot; but does not specify where he persecuted the church. In Galatians 1:22 he states that more than three years after his conversion he was &quot;still unknown by sight to the churches of Judea that are in Christ,&quot; seemingly ruling out Jerusalem as the place he had persecuted Christians.&lt;ref name=&quot;dalemartin&quot;&gt;{{Cite web |title=Introduction to the New Testament History and Literature – 5. The New Testament as History |url=http://oyc.yale.edu/religious-studies/rlst-152/lecture-5 |website=Open Yale Courses |publisher=Yale University |year=2009 |first=Dale B. |last=Martin}}&lt;/ref&gt;}} Neko vrijeme nakon što je odobrio pogubljenje Stjepana,&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Acts|8:1|ESV}}&lt;/ref&gt; Pavao je putovao putem za [[Damask]] kako bi tamo pronašao kršćane i doveo ih &quot;vezane u Jeruzalem&quot;.&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Acts|9:2|ESV}}&lt;/ref&gt; U podne, svjetlost jača od sunca obasjala je njega i one s njim, uzrokujući da svi padnu na zemlju, a uskrsli Krist se u viziji usmeno obratio Pavlu u vezi s njegovim progonom.&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Acts|26:13–20|ESV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Acts|22:7–9|ESV}}&lt;/ref&gt; Nakon što je bio oslijepljen,&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Acts|22:11|ESV}}&lt;/ref&gt; uz naredbu da uđe u grad, vid mu je vraćen tri dana kasnije od strane [[Ananija iz Damaska|Ananije iz Damaska]]. Nakon ovih događaja, Pavao je kršten, odmah počevši propovijedati da je Isus iz Nazareta [[jevrejski mesija]] i [[Sin Božji]].&lt;ref&gt;{{Bibleverse|Acts|9:3–22|ESV}}&lt;/ref&gt; Poduzeo je tri misionarska putovanja kako bi širio kršćansku poruku nežidovskim zajednicama u [[Anadolija|Maloj Aziji]], grčkim provincijama [[Ahaja (provincija)|Ahaji]], [[Makedonija (rimska provincija)|Makedoniji]] i [[Kipar (provincija)|Kipru]], kao i [[Judeja (rimska provincija)|Judeji]] i [[Sirija (rimska provincija)|Siriji]], kako je opisano u ''Djelima apostolskim''.

Četrnaest od 27 knjiga ''Novog zavjeta'' tradicionalno se pripisuje Pavlu.{{sfn|Brown|1997|p=407}} Sedam [[Pavlove poslanice|''Pavlovih poslanica'']] naučnici ne osporavaju kao autentične, s različitim stepenima rasprave o preostalim. Pavlovo autorstvo ''Poslanice Hebrejima'' nije utvrđeno u samoj Poslanici i već je bilo dovedeno u pitanje u 2. i 3. vijeku.{{refn|group=bilješka|[[Tertullian]] knew the Letter to the Hebrews as being &quot;under the name of Barnabas&quot; (''De Pudicitia'', chapter 20 where Tertullian quotes Hebrews 6:4–8); Origen, in his now lost ''Commentary on the Epistle to the Hebrews'', is reported by Eusebius&lt;ref name=EcclHist_VI.25 /&gt; as having written &quot;if any Church holds that this epistle is by Paul, let it be commended for this. For not without reason have the ancients handed it down as Paul's. But who wrote the epistle, in truth, God knows. The statement of some who have gone before us is that Clement, bishop of the Romans, wrote the epistle, and of others, that Luke, the author of the Gospel and the Acts, wrote it}} Od 5. do 16. vijeka gotovo je bezuvjetno prihvaćeno da je Pavao autor ''Poslanice Hebrejima'',{{sfn|Brown|Fitzmyer|Murphy|1990|p=920, col.2|loc=Ch 60:2}} ali to gledište sada gotovo univerzalno odbacuju naučnici.{{sfn|Brown|Fitzmyer|Murphy|1990|p=920, col.2|loc=Ch 60:2}}{{sfn|Kümmel|1975|pp=392–94, 401–03}} Neki naučnici vjeruju da ostalih šest potiču od sljedbenika koji su pisali u njegovo ime, koristeći materijal iz Pavlovih sačuvanih pisama i pisama koje je on napisao, a koja više nisu sačuvana.{{sfn|Powell|2009}}{{sfn|Sanders|2019}}{{refn|group=bilješka|Paul's undisputed epistles are 1 Thessalonians, Galatians, 1 and 2 Corinthians, Romans, Philippians, and Philemon. The six letters believed by some to have been written by Paul are Ephesians, Colossians, 2 Thessalonians, 1 Timothy, 2 Timothy, and Titus.&lt;ref name=&quot;umc.org&quot;/&gt;}} Drugi naučnici tvrde da ideja o pseudonimnom autoru za sporne poslanice pokreće mnoge probleme.{{sfn|Carson|Moo|2009}}

Danas, Pavlove poslanice i dalje predstavljaju vitalne korijene teologije, bogosluženja i pastoralnog života u latinskoj i protestantskoj tradiciji Zapada, kao i u istočnoj katoličkoj i pravoslavnoj tradiciji Istoka.{{sfn|Aageson|2008|p=1}} Pavlov utjecaj na kršćansku misao i praksu okarakteriziran je kao &quot;dubok koliko i sveprisutan&quot;, među utjecajima mnogih drugih apostola i misionara uključenih u širenje kršćanske vjere.{{sfn|Powell|2009}}

Kršćani, posebno u luteranskoj tradiciji, klasično su čitali Pavla kao zagovornika [[Evanđelje|Evanđelja]] bez zakona protiv [[Judaizam|judaizma]]. Polemičari i naučnici su također, posebno tokom ranog 20. vijeka, tvrdili da je Pavao iskvario ili oteo kršćanstvo, često uvođenjem paganskih ili helenističkih tema u ranu crkvu.{{sfn|Waardenburg|1999|p=276}} Od tada postoji sve veće prihvatanje Pavla kao fundamentalno jevrejske figure u skladu s prvobitnim učenicima u Jeruzalemu, uprkos ranijim pogrešnim tumačenjima, koja su se manifestovala kroz pokrete poput &quot;Pavla unutar judaizma&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Thiessen |first=Matthew |year=2023 |title=A Jewish Paul |publisher=Baker Academic |pages=4–10 |isbn=978-1540965714}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Fredriksen |first=Paula |author-link=Paula Fredriksen |year=2018 |title=Paul: The Pagans' Apostle |url=https://archive.org/details/paulpagansapostl0000paul |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0300240153}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Hurtado|2005|p=160}}

Odrubili su mu [[glava|glavu]] [[mač]]em, 65. godine u Rimu.

Spomendan mu je 29. juna, zajedno sa [[Sveti Petar|sv. Petrom]].

Zaštitnik je [[pisac]]a, [[novinar]]a, glasnogovornika, [[biskup]]a, misionara, izrađivača šatora, protiv [[zmija|zmijskog]] otrova, članova pokreta [[Cursillo]], grada Rima, [[Malta|Malte]] i mnogih drugih mjesta širom svijeta.

== Bilješke ==
{{notelist}}
{{refspisak|group=bilješka|35em}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

==== Izvori ===
{{refbegin|35em|indent=yes}}
&lt;!-- A --&gt;
*{{cite book|last=Aageson|first=James W.|title=Paul, the Pastoral Epistles, and the Early Church|url=https://books.google.com/books?id=CfYPAQAAIAAJ|year=2008|publisher=Hendrickson|isbn=978-1-59856-041-1}}
*{{cite book|last=Achtemeier|first=Paul J.|title=Harper's Bible dictionary|url=https://books.google.com/books?id=4UERAQAAMAAJ|year=1985|publisher=Harper &amp; Row|isbn=978-0-06-069862-1|via=Society of Biblical Literature}}
*{{cite book|first=Camilla|last=Adang|title=Muslim Writers on Judaism and the Hebrew Bible: From Ibn Rabban to Ibn Hazm|url=https://archive.org/details/muslimwritersonj0000adan|date=1996|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10034-3}}
*{{cite Catholic Encyclopedia|first=Cornelius|last=Aherne|volume=4|wstitle=Epistle to the Colossians}}
*{{cite book|last=Anthony|first=Sean|title=The Caliph and the Heretic: Ibn Sabaʾ and the Origins of Shīʿism|url=https://books.google.com/books?id=jeYxAQAAQBAJ&amp;pg=PA68|date=2011|publisher=Brill|isbn=978-90-04-21606-8}}
*{{cite book|last=Andria|first=Solomon|title=Romans|url=https://books.google.com/books?id=TJoBTjneGCUC&amp;pg=PA271|year=2012|publisher=Harpercollins Christian Pub|isbn=978-9966-003-06-5}}
*{{cite book|last=Aslan|first=Reza|title=Zealot: The Life and Times of Jesus of Nazareth|url=https://archive.org/details/zealotlifetimeso00reza/page/184|date=2014|publisher=Random House|isbn=978-0-8129-8148-3}}
*{{cite book|author=Augustine|editor=Thomas Williams|title=Confessions|url=https://books.google.com/books?id=oXvqvAEACAAJ|year=2019|publisher=Hackett|isbn=978-1-62466-782-4|oclc=1057245526}}
* [[Gustaf Aulén|Aulén, Gustaf]]. ''Christus Victor'' (SPCK 1931)
*{{cite book|last=Aune|first=David E.|title=The Blackwell Companion to The New Testament|url=https://books.google.com/books?id=ygcgn8h-jo4C|year=2010|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-1-4443-1894-4}}
&lt;!-- B --&gt;
*{{cite book|first=Albert|last=Barnes|title=Notes on the New Testament Explanatory and Practical|url=https://archive.org/details/notesexplanator16barngoog/page/n212/mode/2up|volume=VI. II. Corinthians and Galatians|year=1844|publisher=Blackie &amp; Son|location=Glasgow}}
*{{cite book|title=The Pastoral Epistles|url=https://archive.org/details/pastoralepistles0000ckba_o6b4|first=C. K.|last=Barrett|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|date=1963}}
*{{cite book|last=Barnett|first=Paul|title=Jesus and the Rise of Early Christianity: A History of New Testament Times|url=https://books.google.com/books?id=NlFYY_iVt9cC|year=2002|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-2699-5}}
*{{cite book|last=Barnett|first=Paul|title=The Birth of Christianity: The First Twenty Years|url=https://books.google.com/books?id=iEfBfYC5NU4C&amp;pg=PA83|year=2005|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-2781-4}}
*{{cite book|last=Barnstone|first=Willis|title=The Other Bible|url=https://books.google.com/books?id=OtbYAAAAMAAJ|year=1984|publisher=Harper &amp; Row|isbn=978-0-06-250031-1}}
*{{cite book|last=Bitner|first=Bradley J.|title=Paul's Political Strategy in 1 Corinthians 1-4|url=https://books.google.com/books?id=a8rSCQAAQBAJ&amp;pg=PA268|year=2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-08848-1}}
*{{cite Catholic Encyclopedia|first=Florentine Stanislaus |last=Bechtel|volume=8|wstitle=Judaizers}}
*{{cite book |editor1-last=Black |editor1-first=C. Clifton |editor2-last=Smith |editor2-first=D. Moody |editor3-last=Spivey |editor3-first=Robert A. |year=2019 |orig-date=1969 |title=Anatomy of the New Testament |chapter=Paul: Apostle to the Gentiles |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3MSHDwAAQBAJ&amp;pg=PA187 |location=[[Minneapolis]] |publisher=[[Fortress Press]] |edition=8th |pages=187–226 |doi=10.2307/j.ctvcb5b9q.17 |isbn=978-1-5064-5711-6 |s2cid=242771713 |oclc=1082543536 }}
*{{cite book| last =Boyarin| first =Daniel| author-link =Daniel Boyarin| title =A Radical Jew: Paul and the Politics of Identity| publisher =[[University of California Press]]| year =1994| url =https://books.google.com/books?id=la8wDwAAQBAJ| isbn =978-0-520-21214-5}}
*{{cite book|last=Brann|first=Ross|title=Power in the Portrayal: Representations of Jews and Muslims in Eleventh- and Twelfth-Century Islamic Spain|url=https://books.google.com/books?id=bbrCTfBSFaEC|year=2010|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-14673-7}}
*{{cite book|last=Bromiley|first=Geoffrey William|title=The International Standard Bible Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=wo8csizDv0gC|volume=A-D|year=1979|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3781-3}}
*{{cite book|last1=Brown|first1=Raymond Edward|author-link1=Raymond Edward Brown|last2=Meier|first2=John P.|title=Antioch and Rome: New Testament Cradles of Catholic Christianity|url=https://books.google.com/books?id=_6H3XKLXGvYC&amp;pg=PA124|year=1983|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-2532-6}}
*{{cite book|last=Brown|first=Raymond Edward|author-link=Raymond E. Brown|title=The Churches the Apostles Left Behind|url=https://archive.org/details/churchesapostles00raym|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/churchesapostles00raym/page/48 48]|year=1984|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-2611-8}}
*{{cite book|last1=Brown|first1=Raymond Edward|author-link1=Raymond Edward Brown|last2=Fitzmyer|first2=Joseph A.|last3=Murphy|first3=Roland Edmund|title=The New Jerome Biblical Commentary|url=https://books.google.com/books?id=P7UfMQAACAAJ|year=1990|publisher=G. Chapman|isbn=978-0-225-66640-3}}
*{{cite book|last=Brown|first=Raymond Edward|author-link=Raymond E. Brown|title=An Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone00brow_0|url-access=registration|year=1997|publisher=Doubleday|isbn=978-0-385-24767-2}}
* [[F. F. Bruce|Bruce, F. F.]] &quot;Is the Paul of Acts the Real Paul?&quot; ''Bulletin John Rylands Library'' 58 (1976) 283–305
* {{cite book|last=Bruce|first=Frederick Fyvie|title=Paul: Apostle of the Heart Set Free|url=https://books.google.com/books?id=kmWlKKB_iYgC|date=2000|publisher=Eerdmans|isbn=978-0-8028-4778-2}}
*{{cite book|last=Budge|first=E.A. Wallis|title=The Contendings of the Twelve Apostles: Being the Histories and the Lives and Martyrdomes and Deaths of the Twelve Apostles and Evangelists|volume=2. The English Translation|location=London|publisher=Henry Frowde|date=1901|url=https://archive.org/details/contendingsofapo02budguoft/page/526/mode/2up/search/pomegranate}}
*{{cite book|last=Burton|first=Ernest de Witt|title=A Critical and Exegetical Commentary on the Epistle to the Galatians|url=https://books.google.com/books?id=b52QYgZg6W8C&amp;pg=PR26|year=2000|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-0-567-05029-8}}
*{{cite book|url=http://www.bartleby.com/210/6/301.html|chapter=Saint Paul, the Apostle. June 30|first=Alban|last=Butler|date=1866|volume=VI: June|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, and Other Principal Saints. Compiled from Original Monuments and Authentic Records|via=bartleby.com|location=Dublin|publisher=James Duffy}}
&lt;!-- C --&gt;
*{{cite book |last=Calisi |first=Antonio |title=Paul Apostle of Christ: Call, Journeys, Epistles, Teachings, Martyrdom |date=februar 2021 |publisher=Amazon Digital Services LLC - KDP Print US |isbn=978-9-9189-5171-0}}
*{{cite book|last1=Capes|first1=David B.|last2=Reeves|first2=Rodney|last3=Richards|first3=E. Randolph|title=Rediscovering Paul: An Introduction to His World, Letters and Theology|url=https://books.google.com/books?id=BP_UCCr93N8C&amp;pg=PA203|year=2011|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-3941-4}}
*{{cite book|last1=Carson|first1=D.A.|last2=Moo|first2=Douglas J.|title=An Introduction to the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=AV5FXRZo5c4C|date=2009|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-53955-1}}
*{{cite book|last=Churchill|first=Timothy W.R.|title=Divine Initiative and the Christology of the Damascus Road Encounter|location=Eugene|url=https://books.google.com/books?id=r3tMAwAAQBAJ&amp;q=Divine+Initiative+and+the+Christology+of+the+Damascus+Road+Encounter.|publisher=Pickwick|date=2010|isbn=978-1-60899-325-3}}
*[[Hans Conzelmann|Conzelmann, Hans]], ''The Acts of the Apostles – A Commentary on the Acts of the Apostles'' (Augsburg Fortress 1987)
*{{cite book|last=Cole|first=R. Alan|title=The Letter of Paul to the Galatians: An Introduction and Commentary|url=https://books.google.com/books?id=mHNs7L-rYQAC|year=1989|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-0478-5}}
*{{cite book|last=Collins|first=Raymond F.|title=1 &amp; 2 Timothy and Titus: A Commentary|url=https://books.google.com/books?id=kifCGDC1ur8C&amp;pg=PA4|date=2002|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-22247-5}}
*{{cite journal|last=Crease|first=Robert P.|date=18. 3. 2019|title=The rise and fall of scientific authority – and how to bring it back|journal=Nature|volume=567|issue=7748|pages=309–10|doi=10.1038/d41586-019-00872-w|quote=Hanging in the Louvre Museum in Paris is an imposing painting, The Preaching of St Paul at Ephesus. In this 1649 work by Eustache Le Sueur, the fiery apostle lifts his right hand as if scolding the audience, while clutching a book of scripture in his left. Among the rapt or fearful listeners are people busily throwing books into a fire. Look carefully, and you see geometric images on some of the pages.|bibcode=2019Natur.567..309C|s2cid=81987842|doi-access=free| issn=0028-0836}}
*{{Citation |editor1-last=Cross |editor1-first=F. L. |editor1-link=F. L. Cross |editor2-last=Livingstone |editor2-first=E. A. |editor2-link=Elizabeth Livingstone |title=The Oxford Dictionary of the Christian Church |year=2005 |publisher=Oxford University Press |edition=3rd Revised |isbn=978-0-19-280290-3 |url=https://books.google.com/books?id=fUqcAQAAQBAJ }}
&lt;!-- D --&gt;
*{{cite book|last1=De Leonardis|first1=Serena|last2=Masi|first2=Stefano|title=Art and History: Rome and the Vatican|url=https://books.google.com/books?id=owS4gojfggEC&amp;pg=PA21|year=1999|publisher=Casa Editrice Bonechi|isbn=978-88-476-0178-9}}
*{{cite book|last=De Young|first=James|title=Terrorism, Islam, and Christian Hope: Reflections on 9-11 and Resurging Islam|url=https://books.google.com/books?id=60JLAwAAQBAJ&amp;pg=PA64|year=2004|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-59752-005-8}}
*{{cite book|last=Donaldson|first=Terence|editor=John Muddiman|editor2=John Barton|title=The Pauline Epistles|url=https://books.google.com/books?id=HyQUDAAAQBAJ|series=The Oxford Bible Commentary|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958026-2|chapter=Ch. 3 Introduction to the Pauline Corpus}}
*{{cite Catholic Encyclopedia|first= James F. |last=Driscoll|volume=10|wstitle=Nazarite}}
* {{cite journal| last =Dunn | first =James D. G. | year =1982 | title =The New Perspective on Paul|series= Manson Memorial Lecture, 4 November 1982|journal=Bulletin of the John Rylands Library  | volume =65 | issue =2 | pages =95–122 |doi=10.7227/BJRL.65.2.6}}
* {{Citation |last=Dunn |first=James D. G. |author-link=James Dunn (theologian) |title=Jesus, Paul, and the Law: Studies in Mark and Galatians |publisher=Westminster John Knox Press |location=Louisville, KY |year=1990 |isbn=0-664-25095-5 |url=https://books.google.com/books?id=d76vmNlbuBwC&amp;pg=PA1 }}
*{{cite book|last=Dunn|first=James|author-link=James Dunn (theologian)|editor1-first=Lee Martin|editor1-last=McDonald|editor2-first=James A.|editor2-last=Sanders|title=The Canon Debate|url=https://books.google.com/books?id=kxW-AgAAQBAJ|year=2001|publisher=Baker|isbn=978-1-4412-4163-4}}
* {{Citation | editor-last =Dunn | editor-first =James D. G. | year =2003 | title =The Cambridge Companion to St. Paul | publisher =Cambridge University Press | isbn =0-521-78155-8 | url =https://books.google.com/books?id=TNXPGiKx-mkC }}
* {{Citation | last =Dunn | first =James D. G. | year =2009 | title =Christianity in the Making Volume 2: Beginning from Jerusalem | publisher =Wm. B. Eerdmans}}
*{{cite book|last=Dunn|first=J.D.G.|editor=John Muddiman|editor2=John Barton|title=The Pauline Epistles|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HyQUDAAAQBAJ&amp;pg=PA170|series=The Oxford Bible Commentary|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958026-2|chapter=Ch. 8 Ephesians}}
* Dunn, James D. G., ''Jesus, Paul, and the Gospels'' (Grand Rapids, MI), Wm. B. Eerdmans, 2011
*{{cite book|last=Dwyer|first=John C.|title=Church History: Twenty Centuries of Catholic Christianity|url=https://books.google.com/books?id=FKvo3szVq_sC&amp;pg=PA27|year=1998|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-3830-2}}
*{{cite book|editor1-first=James D. G.|editor1-last=Dunn|editor2-first=John William|editor2-last=Rogerson|title=Eerdmans Commentary on the Bible|url=https://books.google.com/books?id=2Vo-11umIZQC&amp;pg=PA1274|year=2003|publisher=Wm. B. Eerdmans|isbn=978-0-8028-3711-0}}
&lt;!-- E --&gt;
*{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D.|author-link=Bart D. Ehrman|title=The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings|url=https://books.google.com/books?id=kF8RAQAAIAAJ|year=2000|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-512639-6}}
*{{cite book|last=Ehrman|first=Bart D|title=Peter, Paul and Mary Magdalene: The Followers of Jesus in History and Legend|url=https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/peterpaulmarymag00ehrm_0/page/98 98]|date=2006|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974113-7}}
*{{cite journal|last=Eisenman|first=Robert|title=Paul as Herodian|journal=Journal of Higher Criticism|volume=3|issue=1|year=1996|pages=110–22|url=http://depts.drew.edu/jhc/eisenman.html|access-date=13. 2. 2020}}
*{{cite book|first=Timo|last=Eskola|title=Messiah and the Throne: Jewish Merkabah Mysticism and Early Exaltation Discourse|url=https://archive.org/details/messiahthronejew0000esko|location=Tubingen|publisher=Mohr Siebeck|date=2001}}
&lt;!-- F --&gt;
*{{citation |last=Finlan |first=Stephen |year=2004 |title=The Background and Content of Paul's Cultic Atonement Metaphors |publisher=Society of Biblical Literature}}
*{{cite book |last=Freeman |first=Charles |author-link=Charles Freeman (historian) |year=2010 |title=A New History of Early Christianity |chapter=What Did Paul Achieve? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5_in-6VLgRoC&amp;pg=PA45 |location=New Haven, CT / London |publisher=[[Yale University Press]] |pages=45–65 |isbn=978-0-300-12581-8 |jstor=j.ctt1nq44w |lccn=2009012009 |s2cid=170124789 |doi=10.12987/9780300166583 }}
&lt;!-- G --&gt;
*{{citation|last=Giguzzi|first=Giancarlo|title=Paolo, un apostolo contro le donne?|work=Credere Oggi: in dialogo con San Paolo e le sue lettere|issue=124|publisher=Edizioni Messaggero|location=Padova|year=2004|pages=95–107|url=http://www.credereoggi.it/upload/2004/articolo143_95.asp|access-date=21. 11. 2010|archive-date=31. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180331230925/http://www.credereoggi.it/upload/2004/articolo143_95.asp|url-status=dead}}
*{{cite journal|last=Gombis|first=Timothy|url=http://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/48/48-2/48-2-pp317-330_JETS.pdf|title=A Radically Different New Humanity: The Function of the ''Haustafel'' in Ephesians|journal=[[Journal of the Evangelical Theological Society]]|volume=48|issue=2|date=juni 2005|pages=317–30|access-date=14. 2. 2013|archive-date=24. 5. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524225610/http://www.etsjets.org/files/JETS-PDFs/48/48-2/48-2-pp317-330_JETS.pdf|url-status=dead}}
&lt;!-- H --&gt;
*{{cite book|last1=Hagner|first1=Donald|editor1-last=Hagner|editor1-first=Donald|title=Paul in Modern Jewish Thought in Pauline Studies|date=1980|publisher=Paternoster Press|location=Exeter}}
* Hanson, Anthony T. ''Studies in Paul's Technique and Theology.'' Eerdmans, 1974. {{ISBN|0-8028-3452-3}}
*{{cite book|last=Harris|first=Stephen L.|author-link=Stephen L. Harris|title=Understanding the Bible|url=https://books.google.com/books?id=13MbAQAAMAAJ|year=2003|publisher=McGraw-Hill|isbn=978-0-7674-2916-0|oclc=436028175}}
*{{cite book|last=Hengel|first=Martin|author-link=Martin Hengel|title=Paul Between Damascus and Antioch: The Unknown Years|url=https://books.google.com/books?id=PRIKVslqctkC&amp;pg=PA43|date=1997|publisher=Westminster John Knox Press|isbn=978-0-664-25736-1}}
*{{cite journal|first=Martin|last=Hengel|url=https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf|title=Paul in Arabia|journal=[[Bulletin for Biblical Research]]|volume=12|issue=1|year=2002|pages=47–66|doi=10.2307/26422340|jstor=26422340|s2cid=53622634|access-date=31. 7. 2014|archive-date=27. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190227023045/https://www.ibr-bbr.org/files/bbr/BBR_2002a_04_Hengel_PaulInArabia.pdf|url-status=dead}}
*{{cite book|last=Hennacy|first=Ammon|author-link=Ammon Hennacy|title=The Book of Ammon|url=https://books.google.com/books?id=HldMAwAAQBAJ|year=2010|publisher=Wipf and Stock|isbn=978-1-60899-053-5}}
*{{cite book|last=Herrmann|first=Erik H.|chapter=Preface to the Wittenberg Edition of Luther's German Writings, 1539|title=The Annotated Luther, Volume 4|url=https://archive.org/details/pastoralwritings0000luth|year=2016|publisher=Augsburg Fortress|doi=10.2307/j.ctt19qgg0d.20|isbn=978-1-4514-6510-5}}
*{{cite book|last1=Hindson|first1=Ed|last2=Caner|first2=Ergun|title=The Popular Encyclopedia of Apologetics: Surveying the Evidence for the Truth of Christianity|url=https://books.google.com/books?id=yipXIHcteRsC&amp;pg=PA280|year=2008|publisher=Harvest House|isbn=978-0-7369-3635-4}}
*{{cite book|last=Horrell|first=David G.|title=An Introduction to the Study of Paul|edition=2nd|url=https://books.google.com/books?id=hQS6SDqDga4C&amp;pg=PA30|year=2006|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-0-567-04083-1}}
* {{cite book | last=Hurtado | first=Larry | author-link=Larry Hurtado | year=2005 | title=Lord Jesus Christ: Devotion to Jesus in Earliest Christianity | publisher=Eerdmans | isbn=978-0-8028-3167-5 | url=https://books.google.com/books?id=k32wZRMxltUC }}
&lt;!-- I --&gt;
* [[Irenaeus]], ''[[On the Detection and Overthrow of the So-Called Gnosis|Against Heresies]]''
&lt;!-- J --&gt;
*{{cite book|last=James|first=Montague Rhodes|author-link=M. R. James|title=The Apocryphal New Testament|chapter=The Acts of Paul|publisher=Clarendon|location=Oxford|year=1924|chapter-url=https://archive.org/details/JAMESApocryphalNewTestament1924/page/n295/mode/2up}}
*{{cite book|first=Thomas|last=Jefferson|title=The Writings of Thomas Jefferson: Being his Autobiography, Correspondence, Reports, Messages, Addresses, and Other Writings, Official and Private. Published by the Order of the Joint Committee of Congress on the Library, from the Original Manuscripts, Deposited in the Department of State, With Explanatory Notes, Tables of Contents, and a Copious Index to Each Volume, as well as a General Index to the Whole|editor= H. A. Washington|volume= VII|publisher= Taylor Maury|location= Washington, D.C.|date=1854}}
&lt;!-- K --&gt;
*{{cite book|last=Kee|first=Howard Clark|title=Understanding the New Testament|url=https://archive.org/details/understandingnew0000keeh_l8f2|url-access=registration|year=1983|publisher=Prentice-Hall|isbn=978-0-13-936591-1}}
*{{cite book|last=Keller|first=Marie Noël|title=Priscilla and Aquila: Paul's Coworkers in Christ Jesus|url=https://books.google.com/books?id=rPXJmAEACAAJ|year=2010|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5284-8}}
* [[Yung Suk Kim|Kim, Yung Suk]]. ''A Theological Introduction to Paul's Letters''. Eugene, Oregon: Cascade Books, 2011. {{ISBN|978-1-60899-793-0}}
*{{cite book|last=Kirk|first=J. R. Daniel|title=Jesus Have I Loved, but Paul?: A Narrative Approach to the Problem of Pauline Christianity|url=https://books.google.com/books?id=kSTnGu9InSYC|date=2012|publisher=Baker Academic|isbn=978-1-4412-3625-8}}
*{{cite book|last=Koester|first=Helmut|title=History and Literature of Early Christianity|url=https://books.google.com/books?id=thXUHM5udTcC&amp;pg=107|year=2000|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-014970-8}}
*{{cite book|last1=Köstenberger|first1=Andreas J.|last2=Kellum|first2=Leonard Scott|last3=Quarles|first3=Charles L.|title=The Cradle, the Cross, and the Crown: An Introduction to the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=g-MG9sFLAz0C&amp;pg=PA400|year=2009|publisher=B&amp;H|isbn=978-0-8054-4365-3}}
*{{cite book|last1=Kroeger|first1=Richard Clark|last2=Kroeger|first2=Catherine Clark|title=I Suffer Not a Woman: Rethinking I Timothy 2:11–15 in Light of Ancient Evidence|url=https://books.google.com/books?id=k8kuxgEACAAJ|year=1998|publisher=Baker|isbn=978-0-8010-5250-7}}
*{{cite book|last=Kümmel|first=Werner Georg|author-link=Werner Georg Kümmel|title=Introduction to the New Testament|url=https://archive.org/details/introductiontone00kum_u2q|url-access=registration|year=1975|publisher=Abingdon|isbn=978-0-687-19576-3}}
&lt;!-- L --&gt;
*{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Epistle to the Ephesians|volume=5|first=Paulin |last=Ladeuze}}
*{{cite book |first=Kirsopp |last=Lake |url=https://archive.org/stream/earlierepistleso00lakeuoft#page/320/mode/2up |title=The earlier Epistles of St. Paul, their motive and origin |location=London |date=1911 }}
* {{cite book |last=Langton |first=Daniel R. |author-link=Daniel Langton |year=2010 |title=The Apostle Paul in the Jewish Imagination |url=https://archive.org/details/apostlepaulinjew0000lang |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-51740-9 }}
*{{cite book|last1=Langton|first1=Daniel|editor1-last=Westerholm|editor1-first=Stephen|title=Jewish Readings of Paul in Blackwell Companion to Paul|date=2011|ref={{sfnref|Langton|2011a}}|publisher=Blackwell}}
*{{cite book|last1=Langton|first1=Daniel|editor1-last=Levine|editor1-first=Amy-Jill|title=Paul in Jewish Thought in The Jewish Annotated New Testament|date=2011|ref={{sfnref|Langton|2011b}}|publisher=Oxford University Press}}
* {{Citation |last=Lee |first=Michelle V. |year=2006 |title=Paul, the Stoics, and the Body of Christ |publisher=Cambridge University Press |series=Society for New Testament Studies Monograph Series |volume=137 |isbn=978-0-51-158454-1 |doi=10.1017/CBO9780511584541 |url=https://books.google.com/books?id=JLzErItyonUC }}
*{{cite book|editor1-first= Charlton T. |editor1-last=Lewis |editor2-first=Charles |editor2-last=Short|title=A Latin Dictionary|title-link=A Latin Dictionary|publisher=Oxford University Press|date=1879}}
*{{cite book| first=Joseph Barber| last=Lightfoot| title=The Apostolic Fathers: A Revised Text with Introductions, Notes, Dissertations, and Translations| publisher=Macmillan| year=1890| page=274| oclc=54248207| url=http://earlychristianwritings.com/text/1clement-lightfoot.html| isbn=0-8010-5612-8}}
&lt;!-- M --&gt;
* {{cite book|last=Maccoby|first=Hyam|author-link=Hyam Maccoby|title=The Mythmaker: Paul and the Invention of Christianity|url=https://books.google.com/books?id=co_CxizRbTAC&amp;pg=PA14|year=1998|publisher=Barnes &amp; Noble|isbn=978-0-7607-0787-6}}
* [[Dennis Ronald MacDonald|MacDonald, Dennis Ronald]], 1983. ''The Legend and the Apostle: The Battle for Paul in Story and Canon'' Philadelphia: Westminster Press, 1983. {{ISBN|978-0664244644}}
*{{cite book|last1=MacDonald|first1=Margaret Y.|last2=Harrington|first2=Daniel J.|title=Colossians and Ephesians|url=https://books.google.com/books?id=8zy2Qr9lXOMC&amp;pg=PA58|year=2000|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5819-2}}
*{{cite book|last=MacDonald|first=Margaret Y.|title=The Pauline Churches: A Socio-Historical Study of Institutionalization in the Pauline and Deutrero-Pauline Writings|url=https://books.google.com/books?id=1I04xHK4gW0C&amp;pg=PA109|year=2004|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-61605-8}}
* {{Citation | last =Mack | first =Burton L. | year =1995 | author-link =Burton L. Mack | title =Who wrote the New Testament? The making of the Christian myth | publisher =Harper San Francisco | isbn =978-0-06-065517-4 | url =https://archive.org/details/whowrotenewtesta00mack_0 }}
* {{Citation | last =Mack | first =Burton L. | year =1997 | orig-year =1995 | title =Wie schreven het Nieuwe Testament werkelijk? Feiten, mythen en motieven. (Who Wrote the New Testament? The Making of the Christian Myth) | publisher =Uitgeverij Ankh-Hermes bv}}
*{{cite journal|last1=Malherbe|first1=Abraham J.|title=A Physical Description of Paul|url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1986_79_1-3/page/170|journal=Harvard Theological Review|volume=79|issue=1–3|year=1986|pages=170–175|issn=0017-8160|doi=10.1017/S0017816000020435|jstor=1509409|s2cid=162687215 }}
*{{cite book|last1=Marrow|first1=Stanley B.|title=Paul: His Letters and His Theology: An Introduction to Paul's Epistles|date=1986|publisher=Paulist Press|isbn=978-0809127443|url=https://archive.org/details/paulhislettershi00marr|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/paulhislettershi00marr/page/5 5]}}
*{{cite book|last=Marshall|first=I. Howard|title=The Acts of the Apostles|year=1980|publisher=W. B. Eerdmans|location=Grand Rapids|isbn=0-8028-1423-9|url=https://archive.org/details/actsofapostles00mars/page/42}}
*{{cite book|last=McDowell|first=Sean|title=The Fate of the Apostles: Examining the Martyrdom Accounts of the Closest Followers of Jesus|url=https://books.google.com/books?id=dIm1CwAAQBAJ&amp;pg=PA67|year=2016|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-03190-1}}
* {{cite book|last=McGrath|first=Alister E.|title=Christianity: An Introduction|url=https://books.google.com/books?id=ZYN3Rowp8ZYC|year=2006|publisher=Wiley|isbn=978-1-4051-0901-7}}
* {{cite book |last=McRay |first=John |author-link=John McRay |year=2007 |title=Paul: His Life and Teaching |publisher=Baker Academic |location=Grand Rapids, MI |isbn=978-1441205742 |url=https://books.google.com/books?id=GvgexcfnWC0C }}
*{{cite book|last1=Meissner|first1=Stefan|title=Die Heimholung des Ketzers|url=https://archive.org/details/dieheimholungdes0000meis|date=1996|publisher=Mohr|location=Tübingen}}
*{{cite book|last=Mills|first=Watson E.|title=Mercer Commentary on the New Testament|url=https://books.google.com/books?id=iNLZYtBEw0sC|year=2003|publisher=Mercer University Press|isbn=978-0-86554-864-0}}
*{{cite book|last=Montague|first= George T. |title=The Living Thought of St. Paul|location= Milwaukee|publisher= Bruce Publishing Co. |date=1966}}
*{{cite book | first=Christopher | last=Mount | editor-last=Schellenberg | editor-first=Ryan S. | editor-last2=Wendt | editor-first2=Heidi | title=T&amp;T Clark Handbook to the Historical Paul | publisher=Bloomsbury Publishing | series=T&amp;T Clark Handbooks | year=2022 | isbn=978-0-567-69199-6 | chapter=Acts | chapter-url=https://books.google.com/books?id=VW5sEAAAQBAJ&amp;pg=PA32 | access-date=5. 10. 2024 | page=32 }}
* {{cite book|last=Ogg|first= George|chapter=Chronology of the New Testament|editor-first= Matthew |editor-last=Black|title=Peake's Commentary on the Bible|title-link=Peake's Commentary on the Bible|publisher=Nelson|date= 1962|ol=5847288M}}
&lt;!-- N --&gt;
*{{cite book|last=Niswonger|first=Richard L.|title=New Testament History|url=https://books.google.com/books?id=uyAXaNnz9sUC|year=1992|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-31201-7}}
&lt;!-- O --&gt;
*{{cite book|title=The International Standard Bible Encyclopaedia|date=1915|volume=IV|editor-first=James|editor-last=Orr|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.168697/page/n177/mode/2up?q=Gamaliel|publisher=Howard-Severance|location=Chicago}}
&lt;!-- P --&gt;
*{{cite book|last=Pagels|first=Elaine|author-link=Elaine Pagels|title=The Gnostic Paul: Gnostic Exegesis of the Pauline Letters|url=https://books.google.com/books?id=ggWpAwAAQBAJ|year=1992|publisher=Bloomsbury|isbn=978-1-85539-591-6}}
*{{Cite book|last=Parker|first= Thomas Henry Louis.|title=Calvin's New Testament commentaries|date=1993|publisher=T. and T. Clark|isbn=0-567-29241-X|oclc=716774834}}
*{{cite book|last=Perkins|first=Pheme|title=Reading the New Testament: An Introduction|url=https://archive.org/details/readingnewtesta00perk|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/readingnewtesta00perk/page/4 4]|year=1988|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-2939-3}}
*{{cite book |last=Polhill |first=John B. |title=Paul and His Letters |publisher=Broadman &amp; Holman |year=1999 |url=https://books.google.com/books?id=V_adrslNlSgC&amp;dq=Paul+Rome+60+house+arrest&amp;pg=PA80 |isbn=978-0-805-41097-6 }}
*{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Archdiocese of Durazzo|volume= 5 |first= Louis |last=Petit}}
*{{cite book|last=Powell|first=Mark Allan|author-link=Mark Allan Powell|title=Introducing the New Testament: A Historical, Literary, and Theological Survey|url=https://archive.org/details/introducingnewte00powe|url-access=registration|year=2009|publisher=Baker|isbn=978-0-8010-2868-7}}
*{{cite Catholic Encyclopedia |first=Ferdinand |last=Prat|wstitle=St. Paul |volume=11}}
&lt;!-- R --&gt;
*{{cite book|last=Rhoads|first=David M.|title=The Challenge of Diversity: The Witness of Paul and the Gospels|url=https://books.google.com/books?id=ZgxiyTZZUQ0C&amp;pg=PA39|year=1996|publisher=Fortress Press|isbn=978-1-4514-0617-7}}
*{{cite book|last=Riddell|first=Peter G.|title=Islam and the Malay-Indonesian World: Transmission and Responses|url=https://books.google.com/books?id=a3x-JdCGn1UC|year=2001|publisher=University of Hawaii Press|isbn=978-0-8248-2473-0}}
*{{cite book|last=Rowland|first=Christopher|title=Christian Origins: An Account of the Setting and Character of the Most Important Messianic Sect of Judaism|url=https://books.google.com/books?id=PZfYAAAAMAAJ|year=1985|publisher=SPCK|isbn=978-0-281-04110-7}}
&lt;!-- S --&gt;
*{{cite book|first=W.|last=Sanday|date=n.d.|chapter=The Epistle of Paul the Apostle to the Romans|title=A Bible commentary for English readers|editor-last=Ellicott|editor-first=Charles John|chapter-url=https://archive.org/details/biblecommentaryf07elliuoft/page/202/mode/2up|location=London|publisher=Cassell}}
* {{cite book|last=Sanders|first=E.P.|author-link=E. P. Sanders|title=Paul and Palestinian Judaism: A Comparison of Patterns of Religion|url=https://books.google.com/books?id=VwLYbNMZA50C|year=1977|publisher=Fortress|isbn=978-1-4514-0740-2}}
*{{cite book|last=Sanders|first=E.P.|title=Paul, the Law, and the Jewish People|url=https://books.google.com/books?id=DuAQ8VuUoxIC|year=1983|publisher=SCM Press|isbn=978-1-4514-0741-9}}
*{{cite encyclopedia|last=Sanders|first=E.P.|url=https://www.britannica.com/biography/Saint-Paul-the-Apostle|title=Saint Paul, the Apostle|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=27. 12. 2019|access-date=8. 1. 2013}}
*{{citation |last=Seifrid |first=Mark A. |author-link=Mark A. Seifrid |title=Justification by Faith: The Origin and Development of a Central Pauline Theme |journal=Novum Testamentum Supplements |location=Leiden |publisher=Brill Publishers |year=1992 |isbn=90-04-09521-7 |issn=0167-9732 |url=https://books.google.com/books?id=KdUkuOtOw68C }}
*{{cite book|last=Shillington|first=V. George|title=An Introduction to the Study of Luke-Acts|url=https://books.google.com/books?id=KgDdKRKoZtwC&amp;pg=PA18|date=2007|publisher=A&amp;C Black|isbn=978-0-567-03053-5}}
*{{cite book|last=Spence-Jones|first=Henry|title=The Pulpit Commentary|url=https://books.google.com/books?id=91xfCgAAQBAJ&amp;pg=PT16|volume=8|year=2015|publisher=Delmarva Publications|id=GGKEY:EER24GEUYX4}}
* [[John Shelby Spong|Spong, John Shelby]], &quot;[https://web.archive.org/web/20100806022207/http://www.escapefromwatchtower.com/spong7%268.html The Man From Tarsus]&quot;, in ''Rescuing the Bible From Fundamentalism,'' reprint ed. (New York: HarperCollins, 1992).
*{{cite book|last1=Stagg|first1=Evelyn|author-link1=Evelyn Stagg|last2=Stagg|first2=Frank|author-link2=Frank Stagg (theologian)|title=Woman in the World of Jesus|url=https://books.google.com/books?id=bGwRAQAAIAAJ|year=1978|publisher=Westminster Press|isbn=978-0-664-24195-7}}
* {{cite journal|last1=Stendahl|first1=Krister|title=The Apostle Paul and the Introspective Conscience of the West|journal=Harvard Theological Review|volume=56|issue=3|year=1963|pages=199–215|issn=0017-8160|doi=10.1017/S0017816000024779|s2cid=170331485|author-link=Krister Stendahl|url=http://www.dburnett.com/wp-content/uploads/2011/07/The-Apostle-Paul-and-the-Introspective-Conscience-of-the-West.pdf}}
*{{cite book|last=Stendahl|first=Krister|title=Paul Among Jews and Gentiles, and Other Essays|url=https://archive.org/details/paulamongjewsgen00sten|url-access=registration|year=1976|publisher=Fortress Press|isbn=978-0-8006-1224-5}}
&lt;!-- T --&gt;
*{{cite web|url= http://www.huffingtonpost.com/james-d-tabor/paul-the-jew-as-founder-o_b_3930630.html|title= Paul the Jew as Founder of Christianity?|website= [[HuffPost]]|access-date= 28. 8. 2017|date= 16. 9. 2013|first= James D.|last= Tabor}}
*{{cite book|last=Tajra|first=Harry W.|title=The Martyrdom of St. Paul:Historical and Judicial Context, Traditions, and Legends|publisher=[[Wipf and Stock]]|year=2010|orig-date=1994|url=https://books.google.com/books?id=MdlMAwAAQBAJ&amp;dq=Paul+37th+year+after+the+Lord%27s+passion%2Bbeheaded&amp;pg=PA188|isbn=978-1-610-97006-8}}
*{{cite book|last=Tolstoy|first=Leo|author-link=Leo Tolstoy|title=Church and State and Other Essays: Including Money; Man and Woman: Their Respective Functions; The Mother; A Second Supplement to the Kreutzer Sonata|url=https://archive.org/details/churchandstatea00yarrgoog|page=[https://archive.org/details/churchandstatea00yarrgoog/page/n23 17]|year=1891|publisher=B. R. Tucker}}
&lt;!-- W --&gt;
*{{cite book|last=Waardenburg|first=Jacques|title=Muslim Perceptions of Other Religions: A Historical Survey|url=https://books.google.com/books?id=eLDPuc4SL_cC|date=1999|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535576-5}}
*{{cite journal |first=Stephen |last=Westerholm |year=2015 |url=http://www.directionjournal.org/44/1/new-perspective-on-paul-in-review.html |title=The New Perspective on Paul in Review |journal=Direction |volume=44 |issue=1 |pages=4–15 }}
*{{cite book |last=White |first=L. Michael | author-link = L. Michael White |year=2007 |title=From Jesus to Christianity |publisher=HarperCollins |location=San Francisco, CA |isbn=978-0-06-081610-0 }}
*{{cite book|last=Wiley|first=Tatha|title=Original Sin: Origins, Developments, Contemporary Meanings|url=https://books.google.com/books?id=eUVrj1R8f2oC&amp;pg=PA21|year=2002|publisher=Paulist Press|isbn=978-0-8091-4128-9}}
*{{cite book |last=Wilken |first=Robert Louis |year=2013 |title=The First Thousand Years: A Global History of Christianity |chapter=Ephesus, Rome, and Edessa: The Spread of Christianity |chapter-url=https://books.google.com/books?id=iW1-JImrwQUC&amp;pg=PA17 |location=New Haven, CT / London |publisher=Yale University Press |pages=17–27 |isbn=978-0-300-11884-1 |jstor=j.ctt32bd7m.6 |lccn=2012021755 |s2cid=160590164 }}
*{{cite book|last=Williams|first=Charles Stephan Conway|title=A Commentary on the Acts of the Apostles|url=https://books.google.com/books?id=n6Q9AAAAYAAJ|year=1957|publisher=Harper}}
*{{cite book|last=Wilson|first=Barrie|author-link=Barrie Wilson|title=How Jesus Became Christian: The Early Christians And The Transformation Of A Jewish Teacher Into The Son Of God|url=https://books.google.com/books?id=RoPjQ3lVFTYC|year=2011|publisher=Orion|isbn=978-1-78022-206-6}}
*{{cite book|author-link=William Wrede|last=Wrede|first=William|title=Paul|translator=Edward Lummis|location=London|publisher=Philip Green|date=1907|url=https://archive.org/details/Paulpaulus/page/n193/mode/2up}}
*{{cite book|last=Wright|first=G. Ernest|title=Great People of the Bible and How They Lived|url=https://archive.org/details/bwb_S0-ECB-577|location=Pleasantville, NY|publisher=The Reader's Digest Association, Inc.|date=1974}}
*{{cite journal|last1=Wright|first1=N. T.|title=Paul, Arabia, and Elijah (Galatians 1:17)|journal=Journal of Biblical Literature|volume=115|issue=4|year=1996|pages=683–92|issn=0021-9231|doi=10.2307/3266349|jstor=3266349|url=https://www.biblicalstudies.org.uk/pdf/jbl/1996-4_683.pdf}}
*{{cite journal|last=Wright|first=N.T.|title=The Biblical Basis for Women's Service in the Church|journal=Priscilla Papers|volume=20|issue=4|url=https://www.cbeinternational.org/sites/default/files/v20n4p1.pdf|year=2006|access-date=13. 2. 2020|archive-date=13. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213073958/https://www.cbeinternational.org/sites/default/files/v20n4p1.pdf|url-status=dead}}
&lt;!-- Z --&gt;
*{{cite book|last=Pall|first=Zoltan|title=Lebanese Salafis Between the Gulf and Europe: Development, Fractionalization and Transnational Networks of Salafism in Lebanon|url=https://books.google.com/books?id=T-t3RAysVJkC|year=2013|publisher=Amsterdam University Press|isbn=978-90-8964-451-0}}
{{refend}}

== Dodatna literatura ==
{{refbegin|35em|indent=yes}}
* {{cite book|last=Agosto|first=Efrain |title=Servant Leadership: Jesus and Paul|url=https://books.google.com/books?id=nw7Yp2WFBmMC&amp;pg=PA201|year=2012|publisher=Chalice Press|isbn=978-0-8272-3506-9}}
* [[Ernle Bradford|Bradford, Ernle]]. ''Paul the Traveller: Saint Paul and his World''. Allen Lane, 1974. 
* [[W. D. Davies|Davies, W. D.]] ''Paul and Rabbinic Judaism: Some Rabbinic Elements in Pauline Theology''. S.P.C.K., 3rd ed., 1970. {{ISBN|0-281-02449-9}}.
* Davies, W. D. &quot;The Apostolic Age and the Life of Paul&quot; in [[Matthew Black]] (ed.), ''Peake's Commentary on the Bible''. London: T. Nelson, 1962. {{ISBN|0-8407-5019-6}}.
*{{cite book |last=Fredriksen |first=Paula |title=When Christians Were Jews: The First Generation |url=https://books.google.com/books?id=NW9yDwAAQBAJ |publisher=[[Yale University Press]] |year=2018 |isbn=978-0-300-24074-0}}.
* [[Hans-Joachim Schoeps]]. ''Paul: The Theology of the Apostle in the Light of Jewish Religious History (Library of Theological Translations)''; 34 pages, Lutterworth Press (July 2002); {{ISBN|978-0-227-17013-7}}.
* Holzbach, Mathis Christian, Die textpragmat. Bedeutung d. Kündereinsetzungen d. Simon Petrus u.d. Saulus Paulus im lukan. Doppelwerk, in: Jesus als Bote d. Heils. Stuttgart 2008, 166–72.
* [[Jerome Murphy-O'Connor|Murphy-O'Connor, Jerome]]. ''Jesus and Paul: Parallel Lives'' (Collegeville, MN: Liturgical Press, 2007) {{ISBN|0-8146-5173-9}}.
* Murphy-O'Connor, Jerome. ''Paul the Letter-Writer: His World, His Options, His Skills'' (Collegeville, MN: Liturgical Press, 1995) {{ISBN|0-8146-5845-8}}.
* Murphy-O'Connor, Jerome. ''Paul: A Critical Life'' (Oxford: Clarendon Press, 1996) {{ISBN|0-19-826749-5}}.
* [[Pinchas Lapide]]; [[Peter Stuhlmacher]]. ''Paul: Rabbi and Apostle''; 77 pages, Augsburg Publishing House; (December 1984).
* Pinchas Lapide, [[Leonard Swidler]], [[Jürgen Moltmann]]. ''Jewish Monotheism and Christian Trinitarian Doctrine''; 94 pages, Wipf &amp; Stock Publishers (2002).
* Reece, Steve. ''Paul's Large Letters: Pauline Subscriptions in the Light of Ancient Epistolary Conventions''. London: T&amp;T Clark, 2016.
* [[Hastings Rashdall|Rashdall, Hastings]] (1919), ''The Idea of Atonement in Christian Theology''.
* Ruef, John, ''Paul's First Letter to Corinth'' (Penguin 1971)
* [[Alan F. Segal|Segal, Alan F.]] ''Paul, the Convert'', (New Haven/London, Yale University Press, 1990) {{ISBN|0-300-04527-1}}.
* Segal, Alan F., &quot;Paul, the Convert and Apostle&quot; in ''Rebecca's Children: Judaism and Christianity in the Roman World'' (Harvard University Press, 1986) {{ISBN|978-0674750760}}.
{{refend}}

{{Commonscat|Saint Paul}}

[[Kategorija:Kršćanski sveci]]
[[Kategorija:Kršćanstvo]]</text>
      <sha1>3mt8ftlg7noxxjupyqdnxgcc3wemezl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pridnjestrovska Moldavska Republika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27154</id>
    <revision>
      <id>3926306</id>
      <parentid>3849489</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:29:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3566" sha1="kxjqt32l4sdq9ftqn22qorbmupal5l6" xml:space="preserve">{{Infokutija država|
izvorno_ime=Република Молдовеняскэ Нистрянэ, Pridnestrovskaia Moldavskaia Respublica|
zvanično_ime=Pridnjestrovska Moldavska Republika|
ime_genitiv=Pridnjestrovije|
zastava=Transnistria State Flag.svg|
grb=Coat of arms of Transnistria.svg|
mapa=Transnistria-map.png|
službeni_jezik=[[Moldavski jezik|moldavski]], [[Ruski jezik|ruski]]&lt;br /&gt; i [[Ukrajinski jezik|ukrajinski]]|
glavni_grad=[[Tiraspol]]|
vrsta_prve_vlasti=Predsjednik|
vladar_prva_vlast=[[Igor Smirnov]]|
vrsta_druge_vlasti=Predsjednik vlade|
vladar_druga_vlast=-|
po_površini_na_svijetu=-|
površina=4 163|
procenat_vode=2,35|
po_broju_stanovnika_na_svijetu=-|
stanovnika=555 347|
gustoća=345|
nezavisnost=[[2. septembar]], [[1990]].|
valuta=[[Pridnjestarska rublja]]|
vremenska_zona=+2, ljeti +3|
himna=Slavimo te Pridnjestrovlje|
internetski_nastavak=nema. Ponekad u upotrebi &lt;br /&gt;[[.ru]] i [[.md]]|
pozivni_broj=373 5 / 373 2|
|}}

'''Pridnjestrovlje'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Transnistria profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18284837|newspaper=BBC News|date=31. 5. 2012|access-date=26. 5. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; je regija [[Moldavija|Moldavije]] smještena uz lijevu obalu rijeke [[Dnjestar]]. Područje je prije septembra 1990. godine bilo naseljenom mješavinom Moldavaca, Rusa i Ukrajinaca dok je danas većinom naseljeno Rusima i Ukrajincima. Vlast na ovom području obnaša samoproglašena ''Pridnjestrovska Moldavska Republika'' (ponekad poznata i pod imenom ''Transdnjestarska Republika'') proglašena 2. septembra 1990.

Na [[moldavskom jeziku]] ova se regija naziva Transnistria, dok se u službenoj moldavskoj dokumentaciji naziva Stânga Nіstruluі, što bi u prijevodu značilo &quot;Lijeva obala Dnjestra&quot;.
[[Datoteka:Coat_of_arms_of_Transnistria.svg|desno|238x238piksel]]
'''[[Grb]] Pridnjestrovije''' je izmijenjeni grb bivše Moldavske socijalističke repiblike. Na njemu piše ''Република Молдовеняскэ Нистрянэ'' što znači '''pridnjestrovska moldavska republika'''.
[[Datoteka:Transnistria_State_Flag.svg|desno|mini|200x200piksel|Zastava Pridnjestrovije]]
'''[[Zastava]] Pridnjestrovije''' je verzija zastave bivše [[Moldavska SSR|Moldavske SSR]]. Trenutni oblik je usvojen Zakonom o državnim simbolima iz [[2000]]. godine.

Zastava je u upotrebi od raspada [[SSSR]]-a, ali bez [[srp]]a, [[čekić]]a i [[Zvijezda|zvijezde]], iako su nekada ovi simboli korišteni u službenim prilikama.

U nedržavne svrhe koristi se pojednostavljena zastava bez simbola i bez propisane proporcije.

== Historija ==
{{Proširiti sekciju}}

== Vlada ==
{{Proširiti sekciju}}

== Geografija ==
{{Proširiti sekciju}}

== Privreda ==
{{Proširiti sekciju}}

== Stanovništvo ==
{{Proširiti sekciju}}

== Kultura ==
{{Proširiti sekciju}}

== Također pogledajte ==
{{Proširiti sekciju}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Transnistria}}
* [http://www.pridnestrovie.net Pridnjestrovska.net]
* [http://www.visitpmr.com Visit PMR]
* [http://www.tiraspoltimes.com Tiraspol Times] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090514035839/http://www.tiraspoltimes.com/ |date=14. 5. 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20070212193507/http://www.icdiss.org/b219.html State sovereignty of Pridnjestrovska Moldavska Republika under international law]

{{Distrikti u Moldaviji}}
{{Države Evrope}}

[[Kategorija:Moldavija]]
[[Kategorija:Pridnjestrovska Moldavska Republika|*]]
[[Kategorija:Historija Moldavije]]
[[Kategorija:Nepriznate države]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1990.]]</text>
      <sha1>kxjqt32l4sdq9ftqn22qorbmupal5l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kremlj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27181</id>
    <revision>
      <id>3926424</id>
      <parentid>3876316</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1334" sha1="6w26gpvi0x5mxc4cyws9s1en7t6g77t" xml:space="preserve">'''Kremlj''' ([[Ruski jezik|ruski]]: кремль) je ruska riječ za [[dvorac]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bridgetomoscow.com/kremlin-grounds|title=Moscow Kremlin|website=bridgetomoscow.com|language=en|access-date=6. 12. 2025|archive-date=24. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124181254/https://bridgetomoscow.com/kremlin-grounds|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; tvđu, kaštil, kaštel, citadelu i odnosi se na mnoštvo utvrđenih središnjih građevinskih objekata u historijskim [[Rusija|ruskim]] gradovima.

Sam izraz &quot;Kremlj&quot; se uglavnom koristi za najpoznatiji [[Moskovski Kremlj]].

== Popis ruskih gradova s kremljima ==

* UNESCO-ove znamenitosti svjetske baštine
** [[Moskovski Kremlj|Moskva]]
** [[Novgorod]]
** [[Kazanj]]
* Postojeći
** [[Nižnji Novgorod]]
** [[Pskov]]
** [[Smolensk]]
** [[Kolomna]]
** [[Astrahan, grad|Astrahan]]
** [[Zarajsk]]
** [[Tobolsk]]
** [[Tula]]
*Ruševine
** [[Gdov]]
** [[Izborsk]]
** [[Porhov]]
** [[Serpuhov]]
** [[Velikije Luki]]
*Bez zidova
** [[Dmitrov]]
** [[Rostov]]
** [[Rjazan]]
** [[Vologda]]
** [[Jaroslavlj]]
*U tragovima
** [[Borovsk]]
** [[Opochka]]
** [[Starodub]]
*Nepoznatog stanja
** [[Ostrov]]
** [[Toržok]]
** [[Volokolamsk]]
{{Commonscat|Moscow Kremlin}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rusija]]</text>
      <sha1>6w26gpvi0x5mxc4cyws9s1en7t6g77t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Roy Lichtenstein</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27265</id>
    <revision>
      <id>3925978</id>
      <parentid>3925466</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:33:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3925978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2606" sha1="jnrq98m4jkmmtp4hnt04g3tvq55jivu" xml:space="preserve">'''Roy Lichtenstein''' ([[27. oktobar]] [[1923]]. – [[29. septembar]] [[1997]].), [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[pop art|pop umjetnik]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.christies.com/en/artists/roy-lichtenstein|title=}}&lt;/ref&gt;

Lichtensteinova najranija serija slika, kojom je stekao ugled, bila je serija slika uvećanih crteža iz [[strip]]ova. WHAAM! - prikazuje američki vojni mlaznjak kako ruši neprijatelja. Efekti javnog tiska u boji: debeli obrisi, površine čiste jednolične boje i savršeno osjenčane plohe. U seriji Potezi kistom, drugom polovicom [[1960te|1960-ih]], dovodi u pitanje spontanost [[apstraktni ekspresionizam|apstraktnog ekspresionizma]]. Radi minuciozne poteze kistom, koje bi apstraktni ekspresionist napravio jednim potezom.

Pojavivši se početkom 1960-ih, Lichtenstein je stekao međunarodno priznanje za djela koja su koristila smjele obrise, ravne boje i svoju prepoznatljivu upotrebu Ben-Day tačaka - mehaničke tehnike štampanja koju je pedantno replicirao ručno. Kroz ovaj pristup, Lichtenstein je osporio tradicionalne razlike između &quot;visoke&quot; umjetnosti i popularne kulture , transformirajući naizgled banalan izvorni materijal u monumentalne, samosvjesne kompozicije. Njegov rad je često istraživao teme romanse, rata, konzumerizma i same umjetnosti, često uključujući ironiju i distancu kako bi komentirao modernu vizualnu kulturu.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20130518225317/http://www.lichtensteinfoundation.org/ Roy Lichtenstein Foundation]
* {{MoMA artist|3542}}
* [https://www.nytimes.com/slideshow/2010/09/23/arts/design/20100924-lich.html?ref=multimedia Roy Lichtenstein] – slideshow by ''[[:en:The_New_York_Times|The New York Times]]''
* [https://www.forbes.com/sites/hannahelliott/2013/08/13/how-nail-art-and-roy-lichtenstein-belong-together/ How Nail Art And Roy Lichtenstein Belong Together] – article by ''[[:en:Forbes|Forbes]]''
* [http://nga.gov.au/internationalprints/tyler/Default.cfm?MnuID=3&amp;ArtistIRN=23135&amp;List=True&amp;CREIRN=23135&amp;ORDER_SELECT=13&amp;VIEW_SELECT=5&amp;GrpNam=12&amp;TNOTES=TRUE Roy Lichtenstein in the National Gallery of Australia's Kenneth Tyler collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140222005836/http://nga.gov.au/internationalprints/tyler/Default.cfm?MnuID=3&amp;ArtistIRN=23135&amp;List=True&amp;CREIRN=23135&amp;ORDER_SELECT=13&amp;VIEW_SELECT=5&amp;GrpNam=12&amp;TNOTES=TRUE |date=22. 2. 2014 }}
{{Normativna kontrola}}

{{stub-biog}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Likovni umjetnici|Lichtenstein, Roy]]
[[Kategorija:Američki umjetnici|Lichtenstein, Roy]]</text>
      <sha1>jnrq98m4jkmmtp4hnt04g3tvq55jivu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francuska književnost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27375</id>
    <revision>
      <id>3926266</id>
      <parentid>3809264</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3522" sha1="85f1fbr39as8mr95swm3wdu80qr7a7h" xml:space="preserve">{{književnost}}
'''Francuska književnost''' se smatra jednom od najbogatijih i najraznolikijih književnosti, najznačajnija zbog svog istraživanja ljudskog društva i pozicija individualca u društvu.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=French literature - Drama, Comedy, Poetry {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/art/French-literature/Drama|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=12. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Francuska književnost ne obuhvata frankofonijsku književnost – djela pisana na francuskom, ali u drugim zemljama, kao što su Kanada i Senegal.

Francuska književnost reflektira kulturnu i političku povijest Francuske. Do Francuske revolucije 1789., Francuska je imala društveno uređenje prema klasnom statusu, sa pravilima koja su određivala kako se pripadnici jedne klase trebaju odnositi prema članovima druge klase. Pogled kulture i društva slijedio je hijerarhijsku strukturu društva, uključujući i književne žanrove i stilove. Hijerarhija žanrova imala je epiku na vrhu, a prozne žanrove, kao romane, na dnu.

Francuska revolucija, koja je trajala od 1789. do 1799., bila je ključni period u francuskoj historiji, a označila je i temeljitu promjenu u francuskoj književnosti. Povedena u ime jednakosti i slobode, donijela je demokratski duh koji je izjednačio klase, privilegije i hijerarhijsku podjelu u vladi i svim drugim područjima društva. Ali, književnici iz ranih 1800-ih, koji su pisali pod periodom romantizma, tražili su razriješenje svih pravila koje je postavila Académie Française – vrhovno tijelo za postavljanje literarnih regulacija u to doba.

Od vremena revolucije, francuska književnost okarakterizirana je kao kreativno slobodna i inovativna. Te inovacije kulminirale su najviše u XX. vijeku, gdje su se razvili stilovi kao [[dadaizam]], [[nadrealizam]], [[egzistencijalizam]], [[teatar apsurda]], novi roman i postmodernizam. Paradoksalno, uprkos tim ekperimentima i inovacijama, francuske literarne tradicije opstale su, kao i stari poredak. No, buntovni i inovativni Albert Camus uspoređivao je sebe sa klasicističkom književnicom Marie Madeleine La Fayette, dok se glavni predstavnik francuskog egzistencijalizma Jean-Paul Sartre uspoređivao sa tragičarom Pierreom Corneilleom.
== Književnici ==
* [[Alain de Benoist]]
* [[Alain Finkielkraut]]
* [[Albert Camus]]
* [[Alphonse de Lamartine]]
* [[Antoine de Rivarol]]
* [[Antoine de Saint-Exupéry]]
* [[Arthur Rimbaud]]
* [[Bernard-Henri Lévy]]
* [[Charles Baudelaire]]
* [[Comte de Lautréamont]]
* [[Denis Diderot]]
* [[Émil Cioran]]
* [[Émile Zola]]
* [[François Mauriac]]
* [[Gao Xingjian]]
* [[Gustave Flaubert]]
* [[Henri Bergson]]
* [[Honoré de Balzac]]
* [[Jacques Prévert]]
* [[Jean Arp]]
* [[Jean-Paul Sartre]]
* [[Louis Aragon]]
* [[Marcel Proust]]
* [[Pierre Carlet de Marivaux]]
* [[Sully Prudhomme]]
* [[Victor Hugo]]
* [[Abel Bonnard]]
* [[Alfred de Vigny]]
* [[Anne Desclos]]
* [[Catherine Clément]]
* [[Charles de Coster]]
* [[Leconte de Lisle]]
* [[Marguerite Yourcenar]]
* [[Paul Valéry]]
* [[Paul Verlaine]]
* [[Philippe Soupault]]
*[[Théophile de Viau]]
== Djela ==
* ''[[Mučnina (roman)|Mučnina]]'' ([[Jean-Paul Sartre]])

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/art/French-literature/The-mid-20th-century
* https://www.jstor.org/stable/2738889 Introduction: The French Revolution in Culture
{{Normativna kontrola}}{{stub-knjiž}}
{{Commonscat|Literature of France}}

[[Kategorija:Francuska književnost]]</text>
      <sha1>85f1fbr39as8mr95swm3wdu80qr7a7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. vijek p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27381</id>
    <revision>
      <id>3925899</id>
      <parentid>3917842</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:58:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Pregled */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3087" sha1="6bllzioyy5withgr7fzu43n4l4ra7oj" xml:space="preserve">{{Vijek PNE|1}}
[[Datoteka:East-Hem 100bc.jpg|mini|300px|Istočna hemisfera na početku 1. vijeka p. n. e.]]
[[Datoteka:East-Hem 001ad.jpg|mini|300px|Istočna hemisfera na kraju 1. vijeka p. n. e.]]

'''1. vijek p. n. e.''', također poznat i kao posljednji vijek p. n. e. počeo je na prvi dan godine 100. p. n. e. i završio na posljednji dan godine 1. p. n. e.

Označavanje &quot;novom erom&quot; ne koristi [[nulta godina|nultu godinu]]; međutim, astronomsko brojanje godina koristi znak minus, pa &quot;2. p. n. e.&quot; može biti &quot;godina -1&quot;.

U holocenskom kalendaru je ovo 99. vijek; pokriva godine od 9901. do 10.000.

== Pregled ==

Za 1. vijek p. n. e. na [[istočna hemisferi|istočnoj hemisferi]] je karakterističan nastavak uspona dva [[svjetsko carstvo|svjetska carstva]]. Na krajnjem istoku je Kinesko Carstvo pod [[dinastija Han|dinastijom Han]] poslije smrti kralja [[Wu od Hana|Wua]] svoju teritorijalnu ekspanziju usmjerila na zapad, prema [[Centralna Azija|Centralnoj Aziji]], dok se na unutrašnjem planu pod [[Konfucijanizam|konfucijanizmom]] kao državnom ideologijom stvorio prosperitet i razvila kultura. Na krajnjem zapadu je, pak, [[Rimska Republika]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://study.com/academy/lesson/the-roman-empire-government-culture.html|title=Roman Empire {{!}} History, Location &amp; Timeline - Lesson|website=study.com|language=en|access-date=13. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; prolazila kroz izuzetno buran period društvenih sukoba koji su se odrazili kako kroz [[Rimski građanski ratovi|građanske ratove]] i nastavak teritorijalne ekspanzije na okolne oblasti. Rim je tako direktno ili preko klijentskih država proširio svoju vlast na gotovo cijelu [[Mala Azija|Malu Aziju]], [[Levant]] i [[Egipat]], uništivši pri tome ostatke nekadašnjih [[helenizam|helenističkih]] carstava, a dalju ekspanziju na istok je zaustavio jedino otpor [[Partsko Carstvo|Partskog Carstva]]. Na zapadu su Rimljani pacificirali [[Hispanija|Hispaniju]] i pod [[Julije Cezar|Cezarom]] osvojili [[Galija|Galiju]]. Građanske ratove je okončao [[Oktavijan August]], transformiravši Republiku u [[Rimsko Carstvo|Carstvo]] i stvorivši tako preduslove za [[pax romana]], dugi period relativnog mira i blagostanja, koji će dovesti do vrhunca antičke civilizacije.

== Važnije osobe ==
* [[August]], državnik, prvi rimski car
* [[Gaj Julije Cezar]], rimski državnik, vojskovođa i pisac
* [[Kvint Horacije Flak]], rimski pisac
* [[Marko Tulije Ciceron]], rimski govornik i državnik
* [[Marko Vipsanije Agripa]], rimski državnik i vojskovođa
* [[Pompej|Pompej Veliki]], rimski državnik i vojskovođa
* [[Vergilije|Publije Vergilije Maron]], rimski pisac

== Izumi i otkrića ==

* U Rimu postalo uobičajeno [[puhanje stakla]].
* U Rimu sagrađena prva [[kupola]].
* [[Antikitera mehanizam]], prvi poznati (mehanički) [[računar]].
* Najstariji [[Maje|majanski]] prikaz [[Nula|nule]] na [[Amerika|američkom kontinentu]] nalazi se u južnoj [[Meksiko|meksičkoj]] državi [[Chiapas]].
{{Commonscat|1st century BC}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>6bllzioyy5withgr7fzu43n4l4ra7oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goran Panić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27601</id>
    <revision>
      <id>3926297</id>
      <parentid>3562667</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:27:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="o8vkx8c22i9ejrbudc0hicuwwukcmpw" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
'''Goran Panić''' je rođen u [[Maglaj]]u, završio je [[Akademija likovnih umjetnosti u Sarajevu|Akademiju likovnih umjetnosti u Sarajevu]]. Dugi niz godina je radio kao dizajner u Tvornici [[Natron]], da bi nakon odlaska u Montreal počeo da radi kao dizajner u svjetski poznatoj kući za proizvodnju crtanih i [[animirani film|animiranih filmova]] - [[Cinar]], koja je stekla slavu producentskim poduhvatima &quot;Arthur&quot; i &quot;Caillou&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm12947198/bio/|title=Goran Panic - Biography|website=IMDb|language=en-US|access-date=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;

Ime Gorana Panića pojavljuje se i u grupi dizajnera za poznati kanadski [[crtani film]] Spring Break (Iqaluit, Nunavut, Canada)- Rađanje proljeća. Za svoj rad u animaciji crtanog filma dobio je nagradu [[Emmy]] koja je u svijetu televizijske produkcije ravna [[Oskar]]u.

Trenutno živi i stvara u [[Montreal]]u, [[Kanada]].

== Reference ==
{{Refspisak}}{{stub-biog}}

{{DEFAULTSORT:Panić, Panić}}
[[Kategorija:Biografije, Maglaj]]</text>
      <sha1>o8vkx8c22i9ejrbudc0hicuwwukcmpw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Stibitz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27923</id>
    <revision>
      <id>3926281</id>
      <parentid>3921585</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="kn4qi8hg47l8x56rpz519kng14i6uz4" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Dodaj_infokutiju|}}
[[Datoteka:Stibitz3 lg.jpg|mini|250p|George Stibitz]]

'''George Stibitz'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dr. George Stibitz, 90, Inventor Of First Digital Computer in '40|url=https://www.nytimes.com/1995/02/02/obituaries/dr-george-stibitz-90-inventor-of-first-digital-computer-in-40.html|newspaper=The New York Times|date=2. 2. 1995|access-date=22. 8. 2026|issn=0362-4331|language=en-US|first=Wolfgang|last=Saxon}}&lt;/ref&gt; (8. april 1925 – 31. januar 1995) bio je istraživač u [[Bell Laboratories|Bell]] Labs, poznat po njegovom radu iz 1930-ih i 1940-ih godina vezanih za ostvarivanje [[Boole]]ovih [[Logička kola|logičkih kola]] koristeći elektromehaničke releje.

Stibitz je bio vlasnik 38 patenata. Postao je član Dartmouth koledža 1964. godine, dok je od aktivnog istraživačkog rada odustao 1983. godine.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Cite web|url=https://patents.google.com/|title=Google Patents|website=patents.google.com|access-date=22. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://ei.cs.vt.edu/~history/Stibitz.html|title=George Stibitz|website=ei.cs.vt.edu|access-date=22. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://stibitz.denison.edu/|title=George Stibitz|website=stibitz.denison.edu|access-date=22. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://history.computer.org/pioneers/stibitz.html|title=Computer Pioneers - George Robert Stibitz|website=history.computer.org|access-date=22. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rođeni 1904.|Stibitz, George]]
[[Kategorija:Umrli 1995.|Stibitz, George]]</text>
      <sha1>kn4qi8hg47l8x56rpz519kng14i6uz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marko Antonije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28090</id>
    <revision>
      <id>3926489</id>
      <parentid>3810298</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926489</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1114" sha1="lvb93vy20mj2zznn9naykggzshjvwhf" xml:space="preserve">[[Datoteka:M Antonius.jpg|thumb|desno|180px|Kip Marka Antonija, [[Vatikanski muzeji|Vatikanski muzej]]]]
'''Marko Antonije''' ([[Latinski jezik|lat]]: ''Marcus Antonius'', rođ. 14. 1. 83.- 53. god.- umro 1. 8. 30. god. p. n. e.) bio je [[Rimska imperija|rimski]] državnik i vojskovođa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Mark_Antony|title=Mark Antony - New World Encyclopedia|website=www.newworldencyclopedia.org|access-date=15. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Antonije je ostao upamćen prije svega kao jedna od vodećih ličnosti u vrijeme posljednje faze građanskih ratova u Rimu koja se završila upravo njegovim porazom u [[Bitka kod Akcija|bitki kod Akcija]] i uspostavljanjem [[Augustus|Avgustovog]] principata. Antonijeva [[ljubav]]na veza sa kraljicom [[Egipat|Egipta]], [[Kleopatra VII|Kleopatrom]] kasnije će postati predmet inspiracije za brojne [[umjetnik]]e.

== Također pogledajte ==
* [[Gaj Vibije Pansa Cetronijan]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Marcus Antonius}}

[[Kategorija:Rimsko Carstvo]]
[[Kategorija:Biografije]]</text>
      <sha1>lvb93vy20mj2zznn9naykggzshjvwhf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Presjek dvije prave</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29944</id>
    <revision>
      <id>3925679</id>
      <parentid>3925377</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/Ptica soko|Ptica soko]] i vraćeno na izmjenu 3850686 korisnika NeptuneBot: Dopisano nije tačno</comment>
      <origin>3925679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3639" sha1="3rfdwtc0c6ywwrri7o5xgvggw64baem" xml:space="preserve">[[Datoteka:Line-Line Intersection.png|300px|mini|desno|Presjek dvije prave.]]
U [[Euklidova geometrija|Euklidovoj geometriji]], '''presjek dvije prave''' koje imaju jednu zajedničku tačku kažemo da se sijeku. Zajednička tačka te dvije prave naziva se ''sjecište'' ili ''presječna tačka''.&lt;ref&gt;{{bs simbol}} [http://portal.skola.ba/start/LinkClick.aspx?fileticket=CcTRYzeFXvU%3D&amp;tabid=114 &quot;Prava u ravni&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151224210006/http://portal.skola.ba/start/LinkClick.aspx?fileticket=CcTRYzeFXvU%3D&amp;tabid=114 |date=24 Decembar 2015 }}, Bašić Edina. Učitano 28. novembra, 2013.&lt;/ref&gt; Ovaj presjek se također može smatrati kao [[prazan skup]] ili [[prava (geometrija)|prava]], što zajedno sa tačkom ima posebnu primjenu u [[računarska grafika|računarskoj grafici]], [[predviđanje kretanja|predviđanju kretanja]] i [[detekcija sudara|detekciji sudara]].

Broj i mjesta mogućih presjeka između dvije prave, zajedno s brojem mogućih prava bez presjeka ([[Pararelnost (geometrija)|paralelne prave]]) sa datom drugom pravom su razlikovajuća svojstva u [[neeuklidska geometrija|neeuklidskoj geometriji]].

== Izračunavanje presjeka ==
=== Presjek dvije prave u dvodimenzionalnom prostoru ===
Presjek dvije prave &lt;math&gt;L_1\,&lt;/math&gt; i &lt;math&gt;L_2\,&lt;/math&gt; u [[dvodimenzionalni prostor|dvodimenzionalnom prostoru]] gdje je prava &lt;math&gt;L_1\,&lt;/math&gt; definisana uz pomoć dvije različite tačke &lt;math&gt;(x_1,y_1)\,&lt;/math&gt; i &lt;math&gt;(x_2,y_2)\,&lt;/math&gt;, i prava &lt;math&gt;L_2\,&lt;/math&gt; sa različitim tačkama &lt;math&gt;(x_3,y_3)\,&lt;/math&gt; i &lt;math&gt;(x_4,y_4)\,&lt;/math&gt;, može se izračunati uz pomoć [[determinanta|determinante]].&lt;ref&gt;{{en simbol}} {{cite web | title=Weisstein, Eric W. &quot;Line-Line Intersection.&quot; From MathWorld | work=A Wolfram Web Resource | url=http://mathworld.wolfram.com/Line-LineIntersection.html| access-date=10. 1. 2008}}&lt;/ref&gt; Presjek ove dvije prave u tački &lt;math&gt;T&lt;/math&gt; se može izračunati na sljedeći način:

:&lt;math&gt;
T_x = \frac{\begin{vmatrix} \begin{vmatrix} x_1 &amp; y_1\\x_2 &amp; y_2\end{vmatrix} &amp;  \begin{vmatrix} x_1 &amp; 1\\x_2 &amp; 1\end{vmatrix} \\\\ \begin{vmatrix} x_3 &amp; y_3\\x_4 &amp; y_4\end{vmatrix} &amp; \begin{vmatrix} x_3 &amp; 1\\x_4 &amp; 1\end{vmatrix} \end{vmatrix} }
{\begin{vmatrix} \begin{vmatrix} x_1 &amp; 1\\x_2 &amp; 1\end{vmatrix} &amp;  \begin{vmatrix} y_1 &amp; 1\\y_2 &amp; 1\end{vmatrix} \\\\ \begin{vmatrix} x_3 &amp; 1\\x_4 &amp; 1\end{vmatrix} &amp; \begin{vmatrix} y_3 &amp; 1\\y_4 &amp; 1\end{vmatrix} \end{vmatrix}}\,\!
\qquad
T_y = \frac{\begin{vmatrix} \begin{vmatrix} x_1 &amp; y_1\\x_2 &amp; y_2\end{vmatrix} &amp;  \begin{vmatrix} y_1 &amp; 1\\y_2 &amp; 1\end{vmatrix} \\\\ \begin{vmatrix} x_3 &amp; y_3\\x_4 &amp; y_4\end{vmatrix} &amp; \begin{vmatrix} y_3 &amp; 1\\y_4 &amp; 1\end{vmatrix} \end{vmatrix} }
{\begin{vmatrix} \begin{vmatrix} x_1 &amp; 1\\x_2 &amp; 1\end{vmatrix} &amp;  \begin{vmatrix} y_1 &amp; 1\\y_2 &amp; 1\end{vmatrix} \\\\ \begin{vmatrix} x_3 &amp; 1\\x_4 &amp; 1\end{vmatrix} &amp; \begin{vmatrix} y_3 &amp; 1\\y_4 &amp; 1\end{vmatrix} \end{vmatrix}}\,\!
&lt;/math&gt;

gdje &lt;math&gt;T_x&lt;/math&gt;, odnosno &lt;math&gt;T_y&lt;/math&gt;, predstavljaju [[Koordinatni sistem|koordinate]] u datoj [[Ravan|ravni]]. Prethodni determinanti se također ujedinjeno mogu napisati kao [[torka]]:

: &lt;math&gt;
\begin{align}
(T_x, T_y)= \bigg(&amp;\frac{(x_1 y_2-y_1 x_2)(x_3-x_4)-(x_1-x_2)(x_3 y_4-y_3 x_4)}{(x_1-x_2)(y_3-y_4)-(y_1-y_2)(x_3-x_4)}, \\
         &amp;\frac{(x_1 y_2-y_1 x_2)(y_3-y_4)-(y_1-y_2)(x_3 y_4-y_3 x_4)}{(x_1-x_2)(y_3-y_4)-(y_1-y_2)(x_3-x_4)}\bigg)
\end{align}
&lt;/math&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Udaljenost tačke od prave]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Stub-mat}}

[[Kategorija:Euklidska geometrija]]
[[Kategorija:Linearna algebra]]
[[Kategorija:Geometrijski algoritmi]]</text>
      <sha1>3rfdwtc0c6ywwrri7o5xgvggw64baem</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kardamom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30091</id>
    <revision>
      <id>3926391</id>
      <parentid>3794130</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Bibliografija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2443" sha1="j79t3rs7n5jqeldb5s04tyvn8rmsmo7" xml:space="preserve">{{Taksokvir 
| boja= lightgreen
| naziv = Kardamom
| slika = Elettaria cardamomum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-057.jpg
| slika_širina = 240px
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Liliopsida]]
| ordo = [[Zingiberales]]
| familia = '''[[Zingiberaceae]]'''
| razdioba_stepen = [[Rod (biologija)|rod]]ovi
| razdioba = 
* ''[[Amomum]]''
* ''[[Elettaria]]''
}}
[[Datoteka: Elettaria cardamomum Capsules and seeds.jpg|mini|'' Elettaria cardamomum ''|lijevo]]

'''Kardamom'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/plant/cardamom|title=Cardamom {{!}} Origins, Physical Description}}&lt;/ref&gt; potiče iz [[Indija|Indije]]. Pripada porodici ''ingvera'' (zingiberaceae).

Kardamom je biljka 1 do tri metra visoka, sa velikim listovima i bijelim cvjetovima. Plod je kapsula koja sadrži 8-16 sjemenki. Sjemenke imaju izražen ljutkast ukus i od njih se i dobija začin. Upotrebljava se u pekarskoj [[Industrija|industriji]].

== Rasprostranjenost ==
{{Proširiti sekciju}}

==Karakteristike==
{{Proširiti sekciju}}

== Hemijski sastav ==
{{Proširiti sekciju}}

==Upotreba==
{{Proširiti sekciju}}

== Narodno vjerovanje ==
{{Proširiti sekciju}}

==Reference==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [[Lista začina]]

== Bibliografija ==

* {{cite book|last=Bell|first=Jacob|url=https://books.google.com/books?id=z_Q3AAAAMAAJ&amp;pg=PA387|title=Pharmaceutical Journal: A Weekly Record of Pharmacy and Allied Sciences|publisher=John Churchill|year=1843|edition=Public domain|volume=II, No. 1|location=London}}
* {{cite book|last=Cumo|first=Christopher Martin|url=https://books.google.com/books?id=Ja7WAQAAQBAJ&amp;pg=PA216|title=Encyclopedia of Cultivated Plants: From Acacia to Zinnia &amp;#91;3 Volumes&amp;#93;|date=25. 4. 2013|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-775-8}}
* {{cite book|last1=Kusters|first1=Koen|url=https://books.google.com/books?id=G9x-8pK3K64C&amp;pg=PA136|title=Forest Products, Livelihoods and Conservation|last2=Belcher|first2=Brian|publisher=Center for International Forestry Research|year=2004|isbn=978-979-3361-23-9}}
* {{cite book|last=Nair|first=K. P. Prabhakaran|url=https://books.google.com/books?id=eKAj76qmOJoC&amp;pg=PA267|title=Agronomy and Economy of Black Pepper and Cardamom: The &quot;King&quot; and &quot;Queen&quot; of Spices|publisher=Elsevier|year=2011|isbn=978-0-12-391865-9}}
{{Začini}}{{Normativna kontrola}}{{stub-biol}}
{{Commonscat|Elettaria cardamomum}}

[[Kategorija:Začini]]
[[Kategorija:Zingiberaceae]]</text>
      <sha1>j79t3rs7n5jqeldb5s04tyvn8rmsmo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bosanskohercegovačka patriotska stranka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30140</id>
    <revision>
      <id>3925720</id>
      <parentid>3924931</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12850" sha1="n03km6t6dbur5tj2vphvday5p5fka1d" xml:space="preserve">{{Infokutija stranka
| ime_bosanski         = Bosanskohercegovačka patriotska stranka
| izvorno_ime          = Sefer Halilović
| logo                 = BPS logo.png
| tekst                = 
| skraćenica           = BPS
| predsjednik          = 
| predsjednik_osnivač  = [[Sefer Halilović]]
| potpredsjednik       = 
| predsjedavajući      = 
| generalni_sekretar   = 
| sekretar             = 
| glasnogovornik       = 
| osnivač              = 
| osnovana             = {{Početni datum i godine|1996|06|06}}
| raspuštena           = 
| prethodnik           = 
| nastala_iz           = 
| nasljednik           = 
| spojena_u            = 
| slogan               = 
| himna                = 
| sjedište             = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| adresa               = Husrefa Redžića 4
| novine               = 
| mladi_ogranak        = 
| ženski_ogranak       = 
| seniorski_ogranak    = 
| broj članova         = 
| politička_pozicija   = [[Desni centar]]
| ideologija           = [[Konzervativizam]]&lt;ref name=&quot;Europe Elects&quot;&gt;{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina |url=https://europeelects.eu/bosnia-and-herzegovina/ |website=europeelects.eu}}&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;[[Bošnjački nacionalizam]]&lt;ref name=&quot;Nordsieck&quot;&gt;{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina.html|title=Bosnia-Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|year=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=11. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;
| religija             = 
| nacionalno_članstvo  = 
| regionalno_članstvo  = 
| evropsko_članstvo    = 
| međunarodno_članstvo = 
| prazna_oznaka1       = 
| prazni_podaci1       = 
| prazna_oznaka2       = 
| prazni_podaci2       = 
| boje                 = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}} plava
| sestrinske_stranke   = 
| skupština1           = 
| broj_mandata1        = 
| skupština2           = 
| broj_mandata2        = 
| skupština3           = 
| broj_mandata3        = 
| skupština4           = 
| broj_mandata4        = 
| skupština5           = 
| broj_mandata5        = 
| skupština6           = 
| broj_mandata6        = 
| skupština7           = 
| broj_mandata7        = 
| skupština8           = 
| broj_mandata8        = 
| zastava              = 
| veb-sajt             = 
}}
'''Bosanskohercegovačka patriotska stranka''' ('''BPS''') jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] stranka osnovana 6. juna 1996. od strane bivšeg [[komandant]]a [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] [[general]]a [[Sefer Halilović|Sefera Halilovića]] i političara koje je on predvodio.

== Spisak predsjednika ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |#
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Predsjednik
! colspan=&quot;3&quot; |Mandat
|-
!Od
!Do
!Trajanje
|-
!1.
| [[Datoteka:Sefer Halilović.jpg|bez okvira|102x102piksel]]
|[[Sefer Halilović]]
&lt;small&gt;(r. 1952)&lt;/small&gt;
|6. juni 1996.
|''trenutno''
|{{ayd|1996|06|06}}
|}

== Izbori ==

=== Opći izbori ===

==== Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+[[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]
!Godina
!#
!Kandidat
!Broj glasova
!%
!Konstitutivni
narod
!Izabran?
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1996.]]
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#ddd;&quot; |''Nije učestvovala.''
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|1998.]]
|3.
|[[Sefer Halilović]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |33.687
|5,72
| rowspan=&quot;4&quot; |[[Bošnjaci]]
| style=&quot;text-align:center;background-color:#FF7F7F;&quot; |Ne
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2002.]]
|6.
|[[Emir Zlatar]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6.500
|1,26
| style=&quot;text-align:center;background-color:#FF7F7F;&quot; |Ne
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2010.]]
|5.
|[[Mujo Demirović]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |8.951
|1,92
| style=&quot;text-align:center;background-color:#FF7F7F;&quot; |Ne
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2014.]]
|5.
|[[Sefer Halilović]]
| style=&quot;text-align: center;&quot; |66.230
|8,80
| style=&quot;text-align:center;background-color:#FF7F7F;&quot; |Ne
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2018.]]
| colspan=&quot;6&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#ddd;&quot; |''Nije učestvovala.''
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2022.]]
| colspan=&quot;6&quot; rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;background-color:#ddd;&quot; |''Podržala kandidaturu [[Denis Bećirović|Denisa Bećirovića]] ([[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]).''
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2026.]]
|}

==== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+[[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]]
!Godina
!Pozicija
!Broj glasova
!%
![[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]]
![[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda]]
!Vlada
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1996.]]
|20.
|3.295
|0,14
|{{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|1998.]]
|15.
|11.726
|0,68
|{{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2000.]]
|13.
|17.248
|1,16
|{{Infokutija stranka/mandati|1|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FFFF90;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Podrška
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2002.]]
|16.
|10.585
|0,86
|{{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2006.]]
|8.
|38.474
|2,72
|{{Infokutija stranka/mandati|1|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FF7F7F;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Opozicija
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2010.]]
|12.
|28.704
|1,75
|{{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2014.]]
|10.
|38.318
|2,35
|{{Infokutija stranka/mandati|1|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FF7F7F;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Opozicija
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2018.]]
|18.
|16.433
|0,99
|{{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2022.]]
|18.
|158
|0,01
|{{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|15|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|2026.]]
|
|
|
|
|
| style=&quot;text-align: center; vertical-align: middle;&quot; |
|}

==== Parlament Federacije Bosne i Hercegovine ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|+[[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]]
!Godina
!Pozicija
!Broj glasova
!%
![[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom]]
![[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda]]
!Vlada
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1996 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|1996.]]
|11.
|3.526
|2,64
|{{Infokutija stranka/mandati|0|140|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|65|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|1998.]]
|7.
|12.585
|1,36
|{{Infokutija stranka/mandati|2|140|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|72|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FF7F7F;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Opozicija
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2000 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2000.]]
|6.
|14.671
|1,70
|{{Infokutija stranka/mandati|2|140|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|81|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FFFF90;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Podrška
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2002 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2002.]]
|10.
|9.734
|1,39
|{{Infokutija stranka/mandati|1|98|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|53|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FF7F7F;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Opozicija
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2006 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2006.]]
|6.
|35.223
|4,42
|{{Infokutija stranka/mandati|4|98|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|1|58|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FF7F7F;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Opozicija
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2010 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2010.]]
|8.
|27.952
|2,73
|{{Infokutija stranka/mandati|0|98|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|58|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2014 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2014.]]
|7.
|36.873
|3,72
|{{Infokutija stranka/mandati|4|98|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|54|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#FF7F7F;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Opozicija
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2018.]]
|14.
|14.022
|1,40
|{{Infokutija stranka/mandati|0|98|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|58|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|2022.]]
|22.
|2.292
|0,23
|{{Infokutija stranka/mandati|0|98|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
|{{Infokutija stranka/mandati|0|80|#{{Izborni dijagram/Partija|BPS|tamno|BS}}}}
| style=&quot;background:#F99;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |Vanparlamentarna
|-
![[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|2026.]]
|
|
|
|
|
| style=&quot;text-align: center; vertical-align: middle;&quot; |
|}

== Također pogledajte ==
* [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]]

== Reference ==

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovačka patriotska stranka|*]]
[[Kategorija:Bošnjački nacionalizam]]
[[Kategorija:Bošnjačke političke stranke]]
[[Kategorija:Bošnjačke političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Bošnjačke nacionalističke stranke]]
[[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>n03km6t6dbur5tj2vphvday5p5fka1d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Broj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30373</id>
    <revision>
      <id>3926151</id>
      <parentid>3799318</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2728" sha1="l2ghq8z05bjh0xx7e6qy0z9eflr5q06" xml:space="preserve">'''Broj''' je matematički objekat koji se koristi za brojanje i [[mjerenje]]. Opisni simbol&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Numerals and numeral systems {{!}} Examples &amp; Symbols {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/numeral|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=4. 1. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; koji predstavlja broj se također naziva broj ili brojka, ali u općoj upotrebi riječ broj može značiti apstraktni objekat, simbol ili [[Brojevi (vrsta riječi)|riječ]] za broj. Osim upotrebe za brojanje i mjerenje, brojevi se često koriste za etikete ([[telefonski broj]]evi), za određivanje ([[serijski broj]]evi) i za šifre (npr. [[ISBN]]). U [[Matematika|matematici]], definicija broja je vremenom proširena da bi uključila i takve brojeve kao što su [[0 (broj)|nula]], [[Negativan broj|negativni brojevi]], [[racionalni broj]]evi, [[Iracionalan broj|iracionalni brojevi]] i [[Kompleksan broj|kompleksni brojevi]].

Određene procedure koje imaju jedan ili više brojeva kao ulazne vrijednosti i proizvode neki broj kao rezultat zovu se numeričke [[Operacija (matematika)|operacije]]. [[Unarna operacija|Unarne operacije]] koriste jedan ulazni broj i proizvode jedan izlazni broj kao rezultat. Na primjer, operacija računanja sljedbenika dodaje 1 cijelom broju, tako da je broj 5 sljedbenik broja 4. [[Binarna operacija|Binarne operacije]] uzimaju dva ulazna broja i proizvode jedan izlazni broj. Primjeri binarnih operacija su [[sabiranje]], [[oduzimanje]], [[množenje]], [[dijeljenje]] i [[potenciranje]]. Studij računskih operacija s brojevima zove se [[aritmetika]].

Uz pojam broja usko su vezani pojmovi [[Brojevni sistem|brojevnih sistema]] i brojki (cifara). Danas se u pisanoj ljudskoj komunikaciji uglavnom koriste [[arapski brojevi]], a u specifičnim situacijama (npr. prikaz godine) se koriste [[rimski brojevi]].

== Klasifikacija brojeva ==
Skupovi brojeva su:
# [[Prirodni brojevi|prirodni]] &lt;math&gt;\mathbf{N}=\{1, 2, 3, 4, \ldots\}&lt;/math&gt;
# [[Cijeli brojevi|cijeli]] &lt;math&gt;\mathbf{Z}=\{\ldots, -3, -2, -1, 0,1, 2, 3, \ldots\}&lt;/math&gt;
# [[Racionalni brojevi|racionalni]] &lt;math&gt;\mathbf{Q}=\{\frac{a}{b}: a \in \mathbf{Z}, b \in \mathbf{N}\}&lt;/math&gt;
# [[Iracionalni brojevi|iracionalni]] (oni koje ne možemo predstaviti u obliku razlomaka)
# [[Realni brojevi|realni]] = racionalni + iracionalni
# [[Kompleksni brojevi|kompleksni]] = realni + imaginarni

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=ZdIatPN2Qao Nauka 50: Broj (RTS Obrazovno-naučni program - Zvanični kanal)]

{{Brojevi}}
{{Teorija brojeva}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Numbers}}

[[Kategorija:Brojevi| ]]
[[Kategorija:Teorija grupa]]
[[Kategorija:Matematički objekti]]</text>
      <sha1>l2ghq8z05bjh0xx7e6qy0z9eflr5q06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ipanema (Rio de Janeiro)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30825</id>
    <revision>
      <id>3925702</id>
      <parentid>3925462</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:12:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1694" sha1="3rtlbmpzcid4p1w86sjs97k5vlp089b" xml:space="preserve">[[Datoteka:Rio_de_Janeiro-Ipanema_Beach.jpg|mini|250p|Ipanema plaža]]'''Ipanema'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://caffeinatedexcursions.com/a-walk-through-ipanema-rio-de-janeiro/|title=A Walk Through Ipanema, Rio de Janeiro|last=Excursions|first=Kevin {{!}} Caffeinated|date=20. 12. 2020|website=Caffeinated Excursions|language=en-US|access-date=18. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; je četvrt locirana u južnoj zoni grada [[Rio de Janeiro|Rio de Janeira]], između četvrti [[Leblon]] i [[Arpoador]]. Četvrt je nastala [[1894]]. godine, kao otmjeni dio Rija, a najznačajniji dio je plaža Ipanema.

Plaža u Ipanemi postala je međunarodno poznata po popularnosti bosa nova pjesme „''Garota de Ipanema'' “, koju su napisali Antônio Carlos Jobim i Vinícius de Moraes. Graniči se sa četvrtima Copacabana, Leblon i Lagoa.

Ipanema je igrala kulturnu ulogu u Rio de Janeiru od samog početka grada, sa svojim univerzitetima, umjetničkim galerijama i pozorištima. Tokom karnevalskih svečanosti, odvojeno od onih u Rio de Janeiru, održava se ulična parada, Banda de Ipanema, koja privlači i do 50.000 ljudi na ulice Ipaneme

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20060218193104/http://palmalouca.com/0,,0,27,00.html Luksizne ulice Ipaneme]
*[http://www.ipanema.com Noćni život Ipaneme]
*[https://web.archive.org/web/20060716060243/http://www.roadjunky.com/brazil/beachlife_brazil.shtml Vodič za život na brazilskim plažama]
*[http://maps.google.com/maps?q=Rio+de+Janeiro,+Brazil&amp;ll=-22.985123,-43.206310&amp;spn=0.008895,0.015044&amp;t=k&amp;hl=en Ipanema na Google Maps]
{{Normativna kontrola}}

{{Stub-geog}}
{{Commonscat|Ipanema}}

[[Kategorija:Rio de Janeiro]]</text>
      <sha1>3rtlbmpzcid4p1w86sjs97k5vlp089b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lagoa (Rio de Janeiro)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30828</id>
    <revision>
      <id>3926432</id>
      <parentid>3897603</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:10:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1094" sha1="01too6zv4976ayem3qz7qtllez4btpa" xml:space="preserve">[[Datoteka:Lagoa_Rodrigo_de_Freitas.jpg|mini|Lagoa]]
'''Lagoa'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rio.com/|title=Explore Lagoa &amp; Experience Carnaval 2027!|website=www.rio.com|language=en-US|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; (na [[portugalski jezik|portugalskom]] znači ''laguna'') je četvrt u južnoj zoni [[Rio de Janeiro|Rio de Janeira]], koja praktično predstavlja područje oko lagune Rodrigo de Freitas. [[Carioca|Carioce]] (stanovnici Rio de Janeira) u kolokvijalnom govoru pod lagunom podrazumijevaju i lagunu i četvrt. Lagoa se nalazi između četvrti [[Ipanema]], [[Leblon]], [[Copacabana]], [[Gávea (Rio de Janeiro)|Gavea]] i [[Jardim Botânico (Rio de Janeiro)|Jardim Botânico]].

Ovo je kvart gdje živi gornja-srednja i i gornja društvena klasa. Također je poznato po tome, što je to jedno od nekoliko mjesta u Rio de Janeiro, bez favela. Ima oko 18,200 stanovnika. Okolo    Rodrigo de Freitas lagune je sagrađena biciklistička staza dužine 7,5 Km, i mnogi parkovi.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rio de Janeiro]]</text>
      <sha1>01too6zv4976ayem3qz7qtllez4btpa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Augusto Pinochet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30857</id>
    <revision>
      <id>3926092</id>
      <parentid>3813950</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:35:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2117" sha1="sec3ljhe6z9vqy8bup0a241wcigted4" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Augusto Pinochet
| slika              = Augusto Pinochet foto oficial.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1915|11|25}}
| mjesto_rođenja     = Valparaíso, Čile
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|2006|12|10|1915|11|25}}
| mjesto_smrti       = Santiago de Chile, Čile
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Augusto Pinochet Ugarte''' bivši je [[čile]]anski [[diktator]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Augusto Pinochet Ugarte {{!}} Biography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

Bio je vođa četveročlane vojne hunte koja je s vlasti svrgnula socijalističkog predsjednika [[Salvador Allende|Allendea]]. [[Vojna hunta|Hunta]] je trajala sve do [[1990]]. Rođen je u [[Valparaíso|Valparaísu]], a zbog svoje je vojne službe često putovao po zemlji. Imao je petero djece. Optužen je za brojne zločine počinjene u vrijeme njegove vladavine.

Predsjednik Čilea bio je od [[1973]]. do [[1990]]. Njegov Čile i [[Argentina]] [[Jorge Videla|Jorgea Videle]] bile su na rubu otvorenog rata zbog pograničnih otoka. Ipak, sukob se smirio razumnim dogovorima. Miru je najviše pridonio izaslanik [[papa|pape]] [[Ivan Pavao II|Ivana Pavla II]].

Pinochet je preminuo u 91. godini u bolnici u Santiagu, gdje se oporavljao od posljedica [[srčani udar|srčanog udara]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.npr.org/2006/12/10/6606013/augusto-pinochet-villain-to-some-hero-to-others
* https://www.hrw.org/legacy/campaigns/chile98/index.htm

{{stub-biog}}
{{commonscat|Augusto Pinochet}}

{{Hladni rat}}
{{Osobe Hladnog rata}}
{{Predsjednici Čilea‎}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Pinochet, Augusto}}
[[Kategorija:Čileanski političari]]
[[Kategorija:Čileanski predsjednici]]
[[Kategorija:Biografije, Valparaíso]]
[[Kategorija:Rođeni 1915.]]
[[Kategorija:Umrli 2006.]]</text>
      <sha1>sec3ljhe6z9vqy8bup0a241wcigted4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ameba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30927</id>
    <revision>
      <id>3926059</id>
      <parentid>3733631</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1518" sha1="ssqdiy0v5489rkqxzf0kwt8ss2fiugd" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = khaki
| naziv = Ameba
| slika = Amoebe.jpg
| slika_širina = 250px
| slika_opis = Ameba
| domain = [[Eukaryota]]
| regnum = [[Amoebozoa]]
| phylum = [[Tubulinea]]
| ordo = [[Tubulinida]]
| familia = [[Amoebidae]]
| genus = '''''Amoeba'''''
| razdioba_stepen = Vrste
| razdioba = 
[[Amoeba proteus]]&lt;br /&gt;
[[Amoeba dubia]]
}}
'''Ameba'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/amoeba-order|title=Amoeba {{!}} Protista, Unicellular &amp; Flagellates {{!}} Britannica|date=24. 5. 2025|website=www.britannica.com|language=en|access-date=8. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; ({{lat|Amoeba}}) je tipski rod heterotrofnih [[protista]] iz carstva [[Amoebozoa]]. Kreću se promjenom oblika [[Tijelo|tijela]] pri čemu se stvaraju razni oblici lažnih nožica pseudopodija. Tijelo je okruglo, promjenljivog oblika ili je u obliku ljuske. Najčešće imaju jedno jedro. Razmnožavaju se binarnim dijeljenjem.

Hranu uzimaju cijelim tijelom. U tijelu se stvara hranidbeni mjehurić, koji se spoji s [[Organele|organelom]] u kojoj su [[hormon]]i za razgradnju hranjivih čestica. Neprobavljene ostatke ameba izbacuje na bilo kojem mjestu na tijelu.
 
Za disanje koriste [[kisik]] koji ulazi u organizam difuzijom, a nakon razgradnje tvari istim procesom iz tijela izlazi [[ugljik dioksid]]. Količinu [[Voda|vode]] u organizmu amebe kontroliraju pomoću kontraktilnih vakuola.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{stub-biol}}
{{Commonscat|Amoebozoa}}

[[Kategorija:Protisti]]</text>
      <sha1>ssqdiy0v5489rkqxzf0kwt8ss2fiugd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agamemnon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31387</id>
    <revision>
      <id>3926039</id>
      <parentid>3537613</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4678" sha1="8x4s4xvf17lyhmf82pjsl9l6j57lifd" xml:space="preserve">[[Datoteka:Lekanis Agamemnon MNA Taranto.jpg|mini|Agamemnon, [[5. vijek p. n. e.]]]]
'''Agamemnon'''' ([[grčki jezik|grč.]] '''Ἀγαμέμνων''', ''Agamémnôn'')  bio je [[Mikena|mikenski]] kralj&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Agamemnon-Greek-mythology|title=Agamemnon {{!}} Legend, Family, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=24. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; i vrhovni zapovjednik ahejskih snaga pred [[Troja|Trojom]]; [[Atrej]]ev&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mythopedia.com/topics/agamemnon|title=Agamemnon|website=Mythopedia|language=en|access-date=24. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; i [[Eropa|Eropin]] sin te [[Menelaj]]ev brat.

== Karakteristike ==
Agamemnon je obično portretiran kao [[čovjek|ljudski]] pandan [[Zeus]]u, kralju [[bog]]ova. Prikazivan je sa žezlom i dijademom, kraljevskim atributima.

[[Datoteka:MaskeAgamemnon.JPG|mini|150p|Agamemnonova maska, [[16. vijek p. n. e.]]]]

== Mitologija ==
=== Agamemnon i Menelaj ===
Agamemnonovog oca [[Atrej]]a ubio je [[Egist]] koji je zajedno sa svojim ocem [[Tijesto]]m vladao [[Mikena|Mikenom]]. Agamemnon i [[Menelaj]] morali su pobjeći [[Tindarej]]u, [[sparta]]nskom kralju. Ondje su oženili njegove kćeri: Agamemnon [[Klitemnestra|Klitemnestru]], a Menelaj [[Helena (mitologija)|Helenu]]. Agamemnon je sa Klitemnestrom imao petero djece: [[Ifigenija|Ifigeniju]], [[Elektra|Elektru]], [[Hrisotemida|Hrisotemidu]], [[Ifianisa|Ifianisu]] i sina [[Orest]]a.

[[Menelaj]] je naslijedio [[Tindarej]]evo prijestolje u [[Sparta|Sparti]], a Agamemnon je, uz bratovu pomoć, vratio očevo kraljevstvo.

=== Trojanski rat ===

[[Datoteka:Tiepolo, Opferung der Iphigenie@Weimar Schlossmuseum.JPG|mini|[[Giovanni Battista Tiepolo]]: Žrtvovanje [[Ifigenija|Ifigenije]], [[18. vijek]]]]
Agamemnon je skupio grčke snage i otplovio prema [[Troja|Troji]]. Pripremali su se iskrcati iz Aulide, luke u Beotiji, ali ih je snašao [[Artemida|Artemidin]] bijes. [[Eshil]] u svojoj [[tragedija|tragediji]] ''Agamemnon'' donosi da je bila ljuta zbog svih mladića koji će poginuti u [[Trojanski rat|Trojanskom ratu]], a [[Sofoklo]] u ''Elektri'' donosi da je Agamemnon ubio životinju njoj posvećenu te da se hvalio da je jednak Artemidi u lovu. Izbila je [[kuga]], a nije bilo [[vjetar|vjetra]] da bi mogli krenuti dalje. Vrač [[Kalhant]] prorekao je da se Artemidin bijes može izbjeći žrtvovanjem Agamemnonove kćerke [[Ifigenija|Ifigenije]], što je on naposljetku i učinio te su krenuli prema Troji. Druga verzija mita govori da se spremao ubiti svoju kćer, ali je Artemida prihvatila [[jelen]]a umjesto nje te je nju poslala na Krimeju gdje je postala njena svećenica.

Agamemnon je bio zapovjednik Grka. Tokom borbe, ubio je Antifa. [[Homer]] u svojoj ''[[Ilijada|Ilijadi]]'' donosi i njegov sukob s [[Ahilej]]om u posljednjim godinama rata. Naime, Agamemnon je Ahileju oduzeo privlačnu robinju [[Briseida|Briseidu]]. Bijesni Ahilej se povukao iz rata, a njegova srdžba postala je motiv cijele ''Ilijade''. Naposljetku je ipak popustio, a bez njega bi Grci vjerovatno izgubili rat.

Agamemnon je u ratu izvršio mnoga junačka djela sve dok se ranjen nije povukao u svoj šator. Nakon osvajanja [[Troja|Troje]], osvojio je i [[Kasandra|Kasandru]], [[Prijam]]ovu kćer, koja je prorekla njegovu smrt.

=== Povratak u Grčku ===
[[Datoteka:Gérin Clytemnestre hésitant avant de frapper Agamemnon endormi Louvre 5185.jpg|mini|[[Pierre-Narcisse Guérin]]: [[Klitemnestra]] oklijeva ubiti Agamemnona, slijeva je ohrabruje [[Egist]]; [[1817]].]]
[[Datoteka:The Return Of Agamemnon - Project Gutenberg eText 14994.png|mini|lijevo|Agamemnonov povratak]]
Nakon olujnog putovanja, Agamemnon se sa [[Kasandra|Kasandrom]] vratio u Argolidu gdje su skrenuli s kursa i došli u [[Egist]]ovu zemlju. Egist je za vrijeme Agamemnonove odsutnosti bio [[Klitemnestra|Klitemnestrin]] ljubavnik. Njih dvoje odlučili su ubiti Agamemnona, a zajedno s njim i Kasandru.

Jedna verzija mita govori da su ga pozvali na gozbu gdje je ubijen, a [[Pindar]] i grčki tragičari [[Eshil]], [[Sofoklo]] i [[Euripid]] donose da ga je ubila sama [[Klitemnestra]] u kadi. Naime, uzrok njenog bijesa bilo je žrtvovanje njene kćerke [[Ifigenija|Ifigenije]] i ljubomora zbog [[Kasandra|Kasandre]].

[[Egist]] i [[Klitemnestra]] vladali su Agamemnonovim kraljevstvom sve dok [[Orest]] uz [[Elektra|Elektrinu]] pomoć nije osvetio očevu smrt i ubio ih oboje.

== Literatura ==

* [[Homer]]: ''[[Ilijada]]'', [[ep]]
* [[Eshil]]: ''Orestija'', trilogija [[tragedija|tragedijā]]
* [[Sofoklo]]: ''Elektra''
* [[Seneka]]: ''Agamemnon''
*

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Mitološki Grci]]</text>
      <sha1>8x4s4xvf17lyhmf82pjsl9l6j57lifd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Interregnum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31554</id>
    <revision>
      <id>3926356</id>
      <parentid>3788138</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4199" sha1="fhyl9sd09p943uhfjith0gzg2wxfveb" xml:space="preserve">'''''Interregnum'''''&lt;ref&gt;{{Citation|title=Transitional Governance Today|url=https://www.cambridge.org/core/books/state-renaissance-for-peace/transitional-governance-today/F11B40FCAFCC9BC196743E64F5BB67E6|publisher=Cambridge University Press|date=2020|accessdate=8. 12. 2025|isbn=978-1-108-49976-7|pages=1–30}}&lt;/ref&gt; ([[latinski jezik|latinski]]: ''inter'' - između, ''regnum'' - kraljevstvo, kraljevanje) je latinski naziv za međuvlašće, odnosno kratkotrajan period između dvije državnopravne vladavine. Glavno značenje riječi, koje je i danas najčešće, jeste period između vladavina dva [[monarh]]a.

''Interregnum'' je normalna pojava kod izbornih [[monarhija]] (npr. [[Sveto Rimsko Carstvo]]) i [[pontifikat]]a, te se javlja redovno između vladavine dva monarha ili pontifikata dvojice [[papa]]. Od smrti pape do izbora njegovog nasljednika traje ''interregnum'' koji se još naziva ''sede vacante''.

S druge strane, ''interregnum'' je izuzetan slučaj kod monarhija kod kojih osoba nasljeđuje krunu u trenutku smrti svoga prethodnika. U [[Danska|Kraljevini Danskoj]], naprimjer, do ''interregnuma'' bi došlo jedino ako bi svih jedanaest osoba [[Nasljedni niz za danski tron|u nasljednom nizu]] umrlo ili izgubilo pravo nasljedstva, a u Ujedinjenom Kraljevstvu ukoliko bi se isto desilo s nekoliko hiljada ljudi. ''Interregnum'' bi u tom slučaju bio okončan izborom neke osobe za monarha ili proglašenjem [[republika|republike]].

== Historijski primjeri ==

Navedeni su primjeri međuvlašća kada ono nije uobičajeno u historiji te zemlje:

* ''interregnum'' u [[Langobardsko kraljevstvo|Langobardskom kraljevstvu]] ([[575]] - [[585]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Places/Europe/Italy/_Texts/HODIHI/2d_edition/6/5*.html|title=Italy and Her Invaders • Book VI Chapter 5|website=penelope.uchicago.edu|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;
* ''interregnum'' u [[Franačka|Franačkoj]] ([[840]] - [[843]])
* ''interregnum'' u [[Kraljevina Škotska|Kraljevini Škotskoj]] od smrti kraljice [[Margareta, kraljica Škota|Margarete]] [[1290]]. godine do izbora kralja [[Ivan, kralj Škota|Ivana]] [[1292]]. godine
* ''interregnum'' u Kraljevini Škotskoj od [[abdikacija|abdikacije]] kralja Ivana [[1296]]. godine do izbora [[Robert I, kralj Škota|Roberta I]] [[1306]]. godine
* ''interregnum'' u [[Kraljevina Ugarska|Kraljevini Ugarskoj]] nakon izumiranja dinastije [[Arpadovci|Arpadovaca]] [[1301]]. godine do izbora kralja [[Karlo I, kralj Ugarske|Karla I]] [[1308]]. godine
* ''interregnum'' u [[Portugal]]u od [[1383]]. do [[1385]]. godine, kada su se za krunu Portugala borili kastiljska kraljica [[Beatricija, kraljica Portugala|Beatricija]] i vanbračni polubrat njenog oca, [[Ivan I, kralj Portugala|Ivan]]
* ''interregnum'' u [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskom carstvu]] od [[1402]]. do [[1413]]. kada, nakon zarobljavanja sultana [[Bajazid I|Bajazida I]] od strane [[Timurlenk]]a, dolazi do podjele carstva i borbe za prijestolje između njegovih sinova

=== Bosansko kraljevstvo ===

U srednjovjekovnom [[Bosansko kraljevstvo|Bosanskom kraljevstvu]] ''interregnum'' je nastupio smrću [[Stjepan Dabiša|Stjepana Dabiše]] [[1395]]. godine. Poslije smrti kralja Stjepana Dabiše bosanski [[sabor]] je odlučio da ne imenuje novog vladara zbog obaveza koje je na sebe preuzeo umrli kralj, odnosno kako bi izbjegli dolazak ugarske kraljice [[Marija Anžuvinska|Marije]], unuke bana [[Stjepan II Kotromanić|Stjepana II]], i njenog supruga [[Žigmund Luksemburški|Žigmunda]] na bosansko prijestolje.  Da bi konsolidovali svoje redove, dobili na vremenu i izbjegli revolt Anžuvinaca, vladarske ovlasti su bile prepuštene Dabišinoj udovici [[Jelena Gruba|Jeleni Gruboj]]. Jelena Gruba je stoga vladala ''[[de jure]]'' kao [[regent]], ali ''[[de facto]]'' kao monarh, te se stoga uglavnom ubraja u bosanske monarhe. ''Interregnum'' u Bosni je trajao tri godine. Godine [[1398]]. ''interregnum'' je okončan izborom [[Stjepan Ostoja|Stjepana Ostoje]] za kralja Bosne.

== Također pogledajte ==

* [[Regent]]
* [[Primogenitura]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Monarhija]]</text>
      <sha1>fhyl9sd09p943uhfjith0gzg2wxfveb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Solun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31617</id>
    <revision>
      <id>3925744</id>
      <parentid>3916629</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ElPo94</username>
        <id>168680</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rimsko doba */</comment>
      <origin>3925744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33265" sha1="04tv49o87quwq837ssrawkeds6v26af" xml:space="preserve">{{Drugo značenje|Solun (višeznačnica)}}
{{Infokutija naselje
  |Grb                     = Flag of Thessaloniki.svg
  |Karta                   = Thessaloniki.png
  |Država                  = {{ZD|GRČ}} [[Grčka]]
  |ImeSrednjegNivoaVlasti  = Periferije Grčke
  |SrednjiNivoVlasti       = [[Centralna Makedonija]]
  |Općina                  = 
  |Stanovništvo            = 363987
  |StanovništvoGodina      = 2001
  |StanovništvoUrban       = 
  |StanovništvoUrbanGodina = 
  |StanovništvoMetro       = 1057825
  |StanovništvoMetroGodina = 2001
  |StanovništvoProcjena    = 
  |StanovništvoGodina2     = 
  |Površina                = 17.8
  |Nadmorska visina        = 
  |Pozivni broj            = 
  |Poštanski broj          = 53x xx, 54x xx, 55x xx, 56x xx
  |VrstaNaselja            = Grad
  |Načelnik                = Vassilios Papageorgopoulos
  |NačelnikIzabran         = 1999
  |NačelnikTitula          = 
  |NačelnikStranka         = ND
  |Web                     = www.thessalonikicity.gr
  |Slika                   = Thessalonica_Montage_L.png
  |SlikaInfo               = Solun
}}
'''Solun''' ili '''Tesaloniki''' ([[grčki]]: ''Θεσσαλονίκη'', [[latinica|latinično]]: ''Thessaloníki'') je drugi po veličini grad u [[Grčka|Grčkoj]]. Ovo je glavno mjesto grčke [[Makedonija (Grčka)|regije Makedonije]] i smatra se drugim grčkim glavnim gradom zbog svoje velike historijske i strateške važnosti. Grad se rasprostire na 17&amp;nbsp;km, duž [[Solunski zaliv|Solunskog zaliva]] i sastoji se od 13 općina.

U grčkom jeziku, grad je još poznat pod nazivom Σαλονίκη (''Saloniki''), u [[turski jezik|turskom]] kao ''Selânik'', u [[slavenski jezici|slavenskim jezicima]] kao '''Solun''' (''Солун''), na [[arumunjski jezik|arumunjskom]] kao ''Săruna'' i na [[ladino|ladinu]] kao ''Selanik''.

U Grčkoj je grad drugo po veličini privredno, industrijsko, trgovačko i kulturno središte, kao i važno prometno mjesto u [[Jugoistočna Evropa|jugoistočnoj Evropi]]. Trgovačka luka grada je vrlo važna za Grčku i za druge zemlje na jugoistoku [[Evropa|Evrope]]. Grad je poznat po mnogobrojnim spomenicima i zgradama iz [[Bizantijsko carstvo|bizantskog]] i [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijskog]] perioda.

== Historija ==
=== [[Helenistička Grčka|Helenističko doba]] ===

Grad je oko [[315. p. n. e.|315. godine p. n. e.]] osnovao [[Kasander]], kralj Makedonije (''Μακεδών'') na ili blizu mjesta starog grada Terme i na 26 drugih okolnih sela. Nazvao je grad po svojoj ženi Tesaloniki, sestri [[Aleksandar Veliki|Aleksandra Velikog]], njoj je ime dao njen otac [[Filip II Makedonski]], koji je na dan njenog rođenja ostvario pobjedu (grčki, latinično: ''nike'') protiv [[Tesalija]]ca.

Solun se počeo naglo razvijati, i u 2. vijeku p. n. e. je dobio zidove. Grad je bio autonomni dio Kraljevine Makedonije, sa vlastitim parlamentom u kojem je kralj imao svog predstavnika.

=== Rimsko doba ===

Poslije pada Kraljevine Makedonije, [[168. p. n. e.]], Solun je postao grad u [[Rimska Republika|Rimskoj Republici]]. Postao je važno trgovačko središte na [[Via Egnatia|Via Egnatiji]], rimskoj cesti koja je spajala [[Bizantion]] ([[latinski]]: ''Byzantium'', kasnije [[Konstantinopol]]) sa [[Dyrrachium]]om (danas [[Drač]], [[albanski jezik|albanski]]: ''Durrës'') u [[Albanija|Albaniji]]. Ta cesta je omogućavala trgovinu između Evrope i Azije. Grad je postao glavno mjesto jednog od četiri rimska okruga u Makedoniji. Zadržao je svoje povlastice, ali je njime vladao [[pretor]] (latinski: ''praetor'') i imao je rimski vojni garnizon. U jednom kratkom periodu u 1. vijeku p. n. e., sve grčke provincije su bile pod Solunom. Zbog velike trgovačke važnosti, Rimljani su gradu izgradili prostranu luku (Σκαπτός Λιμήν), koja je opsluživala grad sve do 18. vijeka.

[[Datoteka:Thessaloniki-Arch of Galerius (eastern face).jpg|mini|200p|[[Galerije]]v slavoluk u Solunu]]

Solunska akropola koja se nalazi na sjevernim brdima je izgrađena [[55. p. n. e.|55 godine p. n. e.]], nakon napada [[Tračka|Tračana]].

U gradu je tokom 1. vijeka osnovana [[jevreji|jevrejska]] kolonija, a i bio je jedan od ranih centara [[Kršćanstvo|kršćanstva]]. Na svom drugom misionarskom putovanju [[Sveti Pavao|Pavao iz Tarza]] je propovijedao u gradskoj [[sinagoga|sinagogi]] i postavio temelje nove [[crkva|crkve]]. Pobunjeni Jevreji su ga izbacili iz grada i on je pobjegao u Veroiju. Pavlova poslanica Solunjanima je poslana kršćanskoj zajednici u Solunu.

[[Konstantin Veliki]] boravio je u Solunu tokom 322. i 323. godine, a njegov boravak se poklapa s izvođenjem velikih građevinskih radova u gradu, poput izgradnje luke na njegovom jugozapadnom dijelu. Četvrti vijek bio je period velikih promjena za grad, obilježen prevlašću kršćanstva, odnosno procesom koji je započeo još posjetom apostola [[Sveti Pavao|Pavla]], te okončan tri vijeka kasnije, 390. godine, masakrom hiljada Solunjana na gradskom hipodromu po nalogu cara [[Teodozije I Veliki|Teodozija I]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thessaloniki.gr/i-want-to-know-the-city/moments-in-history/roman-period/?lang=en|title=Roman Period|date=2016-12-22|website=Municipality of Thessaloniki|language=en-US|access-date=2026-09-21}}&lt;/ref&gt;

Zaštitnika, [[Sveti Dimitrije|Svetog Dimitrija]], grad je dobio [[306]]. godine. Njemu se pripisuje veliki broj čuda koja su spasila grad. On je bio rimski [[prokonzul]] ([[latinski]]: ''Proconsul'') Grčke, za vrijeme protivkršćanskog cara [[Maksimijan]]a i bio je mučen u rimskom zatvoru, na čijem mjestu je danas crkva Svetog Dimetrija. Crkvu je sagradio rimski [[podprefekt]] [[Ilirik]]a, 463. godine.

=== Bizantsko doba ===
[[Datoteka:Saint George Rotunda.jpg|mini|desno|200p|Rotunda - najstarija zgrada u središtu grada]]

Nako podjele [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] na istočni i zapadni dio kojima se vladalo iz [[Konstantinopol]]a i [[Rim]]a, Solun je potpao pod [[Istočno Rimsko Carstvo]] (Bizant). Solun je bio drugi po važnosti grad poslije Konstantinopola. [[390]]. godine, grad je postao mjesto revolta protiv cara [[Teodozije I Veliki|Teodozija Prvog]] i njegovih [[Goti|gotskih]] plaćenika. Rimski general i nekoliko drugih visokih funkcionera su ubijeni u pobuni, što je rezultiralo masakrom od 7.000 do 15.000 stanovnika na gradskom hipodromu.

Nakon ovoga slijedi zlatno doba grada, sve do pada Rimskog Carstva i najezda [[Barbari|barbara]]. [[620]]. godine veliki [[potres]] je pogodio grad u kojem je srušen veliki broj zgrada, uključujući i rimski forum.

U [[7. vijek]]u, [[Slaveni]] su napali grad, ali ga nisu uspjeli osvojiti. Bizantska braća [[Ćirilo i Metodije]], koji su rođeni u Solunu su poslani od strane bizantskog cara [[Mihajlo III|Mihajla Trećeg]] u misionarsku misiju u sjeverne regije zemlje. Tamo su uzeli [[južnoslavenski jezici|južnoslavenski govor]] za osnovu [[starocrkvenoslavenski jezik|starocrkvenoslavenskog jezika]].

U 9. vijeku, Bizantinci su odlučili preseliti tržnicu za [[bugarska]] dobra iz [[Carigrad]]a u Solun. Bugarski [[car]] [[Simeon I]] je napao [[Tračka|Tračku]], pobijedio bizantsku vojsku i prisilio Carstvo da vrati tržnicu u Carigrad. [[904]]. godine [[Saraceni]] sa [[Kreta|Krete]] su napali grad i nakon deset dana pljačkanja, otišli s bogatim plijenom i 22.000 [[rob]]ova, većinom mlađeg stanovništva.

Usprkos ovom, grad se brzo oporavio i zajedno s Bizantom doživio procvat u 10, 11. i 12. vijeku. Broj stanovnika grada se naglo povećavao, zajedno sa velikom jevrejskom zajednicom. Svakog oktobra, izvan gradskih zidina se održavao sajam sv. Dimitrija, koji je trajao šest dana. U to vrijeme ovo je bio jedan od najvećih sajmova u tom dijelu svijeta.

Ekonomski razvoj grada je nastavljen i u 12. vijeku za vrijeme dinastije Komneni, koja je proširila bizantsku vladu na sjever u [[Srbija|Srbiju]] i [[Mađarska|Mađarsku]]. U gradu se tad nalazila kovnica novca, što je u to vrijeme bio veliki znak bogatstva.

Poslije smrti cara [[Manuel I|Manuela I]], [[1180]]. godine, Bizantsko carstvo je započelo svoj pad. 1185. godine [[Normani|normanski]] vladari [[Sicilija|Sicilije]] su napali i okupirali grad, što je rezultiralo njegovim popriličnim uništenjem. Njihova vladavina je trajala manje od godinu dana, jer ih je Bizant pobijedio u dvije bitke i prisilio na evakuaciju.

Solun je nestao sa karte Bizanta [[1204]]. godine, kada su [[Carigrad]] osvojili [[križari]] u [[Četvrti križarski rat|Četvrtom križarskom ratu]]. Solun i okolna teritorija su postali dio Solunskog Kraljevstva u [[Latinsko carstvo|Latinskom carstvu]]. Grad je vraćen u [[Bizantsko carstvo]] [[1246]]. godine.

Iako je ovo vrijeme raznih invazija, Solun je imao veliki broj stanovnika i razvijenu trgovinu. Ovo je rezultiralo intelektualnim i umjetničkim procvatom, čiji tragovi se i danas mogu naći u mnogim crkvama i njihovim freskama.

U 14. vijeku grad je zahvatio zelotski pokret, koji je započeo kao religijski sukob između konzervativnog [[biskup]]a Gregoriosa Palamasa (''Γρηγόριος Παλαμάς'') i redovnika [[Barlaam]]a. Brzo se ovo pretvorilo u politički sukob u kojem su zeloti nakratko osvojili vlast nad gradom.

=== Osmanlijsko doba ===
[[Datoteka:White Tower Thessaloniki 2009.jpg|mini|200p|desno|Bijeli Toranj, osmanlijska utvrda]]
Bizantsko carstvo, koje nije uspijevalo zaštititi grad od najezda Osmanlija, je prodala Solun Mletačkoj Republici, koja je kontrolirala grad do osmanlijskog napada [[29. mart]]a [[1430]]. godine, pod vodstvom [[Murat II|Murata Drugog]], koji je nakon trodnevne opsade zauzeo grad.

Tokom [[Osmanlijsko carstvo|osmanlijske]] vlasti, grad je postao multikulturalan, a stanovništvo su činili [[Jevreji]] (najveća zajednica), [[Turci]], [[Slaveni]], [[Albanci]] i [[Grci]] koji su činili četvrtinu stanovništva. Od oko 130.000 stanovnika koji su živjeli u gradu početkom vijeka, 60.000 su bili [[Sefardi|Sefardski Jevreji]], čiji su preci prognani iz [[Španija|Španije]] i [[Portugal]]a poslije [[1492]].

Grad je ostao u rukama Osmanlija idućih pet vijekova i postao je jedan od najvažnijih gradova u Carstvu i jedno od najvažnijih trgovačkih središta [[Balkan]]a. [[Željeznička pruga]] je stigla u grad 1888. godine, a u periodu od 1896. do 1904. je izgrađena nova luka. Osnivač moderne Turske, [[Kemal Atatürk]] je rođen u gradu 1881. godine, a ovdje se i nalazilo sjedište pokreta [[Mladi Turci|Mladih Turaka]], početkom 20. vijeka. Solun je prvo bio središte [[Sandžak (osmanlijska upravna oblast)|sandžak]]a u [[vilajet]]u [[Rumeli]] između 1393. i 1402. i opet, između 1430. i 1864. godine, nakon čega je postao pokrajina. Solunska pokrajina se sastojala od sandžaka Selânik (''Solun''), [[Drama (grad)|Drama]] i [[Serres]] (''Siroz'' ili ''Serez'').

Građevine iz osmanlijskog perioda se mogu najviše naći u dijelu grada 'Ano Poli' (Gornji grad), u kojem se nalaze jedine tradicionalne drvene kuće i fontane koje su preživjele veliki požar. U središtu grada je opstalo i nekoliko [[džamija]], kao &quot;Hamza-Bej džamija&quot;, Alatza Imaret džamija&quot;, &quot;Bezesteni&quot; i &quot;Jahudi Hamam&quot;. Skoro svi od više od 40 [[minaret]]a su izgorjeli u požaru ili su maknuti poslije 1912. Samo je jedan preživio u Rotundi. Također je preživjelo i nekoliko turskih kupališta.
[[Datoteka:Thessaloniki Upper Town2.jpg|mini|centar|600p|Solunski 'Ano Poli' (Stari grad)]]

=== Moderno doba ===
[[Datoteka:Greek soldiers marching in Thessaloniki 1916.jpg|mini|desno|Marš grčkih vojnika u Solunu, 1916. godine]]
Solun je bio meta [[Prvi balkanski rat|Prvog balkanskog rata]], 1912. godine, tokom kojeg je [[Grčka]] ujedinjena, [[26. oktobar|26. oktobra]] [[1912]]. godine, što je u Grčkoj praznik. Kralj [[Đuro I|Đuro Prvi]] je ubijen u [[atentat]]u tokom svog posjeta Solunu, [[18. mart]]a [[1913]].

1915. godine, tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], savezničke snage su se iskrcale u Solunu i koristili grad kao bazu za ofanzivu protiv pronjemačke [[Bugarska|Bugarske]]. Prosavezničku privremenu vladu je odavde vodio [[Elefterios Venizelos]], suprotno volji neutralnog kralja Grčke.

Veći dio grada je uništen u požaru [[18. august]]a [[1917]]. godine, kojeg su slučajno uzrokovali [[Francuska|francuski]] vojnici. Požar je u beskućnike pretvorio 72.000 ljudi, od ukupno 271.157 ljudi koji su živjeli tad u gradu. Obnova središta grada je bila zabranjena, sve dok se nije donio moderni razvojni plan grada. Taj plan je napravio francuski arhitekt [[Ernest Hebrard]]. Njegov plan je uklonio istočnjački izgled grada i pretvorio ga u moderni evropski grad.

Jedna od glavnih posljedica požara je bilo i uništenje polovine domova Jevreja, što je dovelo do njihovog masovnog iseljenja. Veliki broj njih se preselio u [[Palestina|Palestinu]], a manji u [[Francuska|Francusku]] i [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]. Njih su zamijenili grčke izbjeglice, koje su bježale iz Smirne u Turskoj, 1922. pred [[Grčko-turski rat|Grčko-turskim ratom]]. Kao rezultat ove humanitarne krize, gradsko stanovništvo se naglo povećalo.

Solun je zauzela [[Nacistička Njemačka]], [[9. april]]a [[1941]]. godine i držala ga pod okupacijom sve do [[30. oktobar|30. oktobra]] [[1944]]. Grad je teško oštećen u Savezničkom bombardiranju, a jevrejsko stanovništvo su gotovo u potpunosti istrijebili [[nacisti]]. Jedva je hiljadu Jevreja preživjelo. Poslije rata je Solun brzo obnovljen i broj stanovništva se naglo povećao. Grad se najviše razvijao od 1950-ih do 1980-tih, ali bez urbanističkog plana, što je dovelo do velikih prometnih gužvi, koje su ostale do danas.

[[20. juni|20. juna]] [[1978]]. godine, grad je pogodio jak potres jačine 6,5 stepeni. Ovaj potres je prouzrokovao štetu na mnogim zgradama i historijskim spomenicima, kao i smrt 40 ljudi. Grad se opet brzo oporavio i nakon ove prirodne katastrofe.

Raniji kršćanski i bizantski spomenici u Solunu su stavljeni na [[UNESCO]]-ov popis [[Spomenici svjetske baštine|Svjetske baštine]], [[1988]]. godine. Solun je postao [[Evropski grad kulture]] za [[1997]]. godinu.

Solun je vrlo važan univerzitetski centar [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]] i u njemu živi veliki broj studenata iz cijele zemlje. U gradu se nalazi Aristotelov Univerzitet, najveći u Grčkoj, i Makedonski Univerzitet.

== Ekonomija ==
Solunska ekonomija najviše ovisi o luci, kao i o industrijskom i trgovačkom sektoru. Industrijski se u gradu proizvodi: rafinirano ulje, hemikalije, [[tekstil]], mašine, [[brašno]], [[cement (materijal)|cement]], farmaceutika i alkohol. Veliki broj obližnjih država koriste ovaj grad kao luku. Većina ljudi u gradu je zaposlena u manjim poduzećima. Službeno je 2002. godine stopa [[nezaposlenost]]i bila 10%, ali pravi brojevi su vjerovatno mnogo niži.

== Stanovništvo ==
=== Statistički podaci ===
Stanovništvo u Solunskoj općini-

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- bgcolor=&quot;#efefef&quot;
! Godina !! Stanovništvo !! Promjena  
|-
| 1981 || 406,413 || - 
|-
| 1991 || 383,967 || -22,446/-5.52% 
|-
| 2001 || 363,987 || -19,980/-5.20% 
|}
Iako se stanovništvo općine Solun konstantno smanjuje, aglomerizacijsko područje grada raste, budući da se stanovništvo preseljava u predgrađa.

=== Solunski Jevreji ===
[[Datoteka:Street in Ladidaka neighbourhood of Thessaloniki July 2006.jpg|200p|mini|desno|Dućani u četvrti Ladadika, koja je prije bila jevrejska četvrt]]
Solunska jevrejska zajednica je bila većinom [[sefardi]]jskog porijekla, iako je postojala i manja grupa starih [[Romanioti|Romaniota]]. Tokom osmanlijske vladavine Jevreji u Solunu su činili više od polovine stanovništva i postojala je jaka jevrejska vladavina u trgovini, sve dok Grčka nije preuzela grad u 1912. godini. Kao rezultat jevrejskog uticaja na grad, veliki broj nejevrejskog stanovništva je govorila [[ladino]], a grad se praktički gasio u subotu, na jevrejski [[sabat]].

Najveće opadanje broja Jevreja počinje nakon velikog požara 1917. Grčka vlada je u svojim naporima heleniziranja grada, namjerno onemogućavala povratak Jevreja svojim domovima, iako je kompenzirala njihove gubitke. Veliki broj Jevreja se tad preselio u [[Turska|Tursku]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Evropa|Evropu]] i [[Aleksandrija|Aleksandriju]] u [[Egipat|Egiptu]]. [[1922]]. godine zakon koji je zabranio trgovinu nedjeljom je dodatno uzdrmao jevrejske trgovce.

Solunski Jevreji su i dalje bili važan dio grada, sve do nacističke okupacije tokom Drugog svjetskog rata. Nacisti su ubili 96% solunskih Jevreja u [[holokaust]]u, čime su uništili jevrejsku zajednicu grada.

Danas u gradu živi oko 1.000 Jevreja, iako postoje značajne zajednice solunskih Jevreja u SAD-u i [[Izrael]]u.

'''Jevreji u Solunu'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm |title=Arhivirana kopija |access-date=21. 12. 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081226001725/http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm |archive-date=26. 12. 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Godina
! Ukupno stanovništva
! Jevrejsko stanovništvo
! postotak Jevreja
|-
|1842
| align=&quot;right&quot; |70.000
| align=&quot;right&quot; |36.000
| align=&quot;right&quot; |51%
|-
|1870
| align=&quot;right&quot; |90.000
| align=&quot;right&quot; |50.000
| align=&quot;right&quot; |56%
|-
|1882/84
| align=&quot;right&quot; |85.000
| align=&quot;right&quot; |48.000
| align=&quot;right&quot; |56%
|-
|1902
| align=&quot;right&quot; |126.000
| align=&quot;right&quot; |62.000
| align=&quot;right&quot; |49%
|-
|1913
| align=&quot;right&quot; |157.889
| align=&quot;right&quot; |61.439
| align=&quot;right&quot; |39%
|-
|1943
| align=&quot;right&quot; |
| align=&quot;right&quot; |53.000
| align=&quot;right&quot; |
|-
|2000
| align=&quot;right&quot; |363.987
| align=&quot;right&quot; |1.000
| align=&quot;right&quot; |0%
|}

== Kultura ==
[[Datoteka:Thessaloniki odeion August 2 2006.jpg|mini|200p|desno|Dio Hipodroma]]
[[Datoteka:Agia Sofia front July 2006.jpg|mini|200p|desno|Aja Sofija]]
=== Muzeji ===
* [http://www.jmth.gr/ Jevrejski muzej u Solunu] (Museo Djudio de Salonik)
* Makedonski muzej savremene umjetnosti
* [http://www.greekstatemuseum.com Državni muzej savremene umjetnosti]
* Makedonsko-trački folklorni i etnološki muzej
* [http://www.mbp.gr/ Muzej Bizantske kulture]
* [https://web.archive.org/web/20061206012106/http://alexander.macedonia.culture.gr/2/21/211/21116/e211pm01.html Solunski arheološki muzej]
* [http://www.cinemuseum.gr Solunski kinematografski muzej]{{Mrtav link}}
* Solunski muzej makedonske borbe
* [http://www.sportmuseum.gr/index.php?lan=1 Solunski sportski muzej] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061222080321/http://www.sportmuseum.gr/index.php?lan=1 |date=22. 12. 2006 }}
* [http://www.eyath.gr/ Vodeni muzej]
* Bijeli toranj, muzej i spomenik
* [http://www.tmth.edu.gr/ Tehnički muzej ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070111014723/http://www.tmth.edu.gr/ |date=11. 1. 2007 }}
* [http://www.thmphoto.gr/ Muzej fotografije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061224214900/http://www.thmphoto.gr/ |date=24. 12. 2006 }}
* [https://web.archive.org/web/20070406234057/http://web.auth.gr/teloglion/ Zaklada za umjetnost Teloglion]

=== Arheološka nalazišta ===
* Kripta crkve sv. Dimitrija
* Agia Paraskevi, Solun, staro groblje
* Stara Agora u Solunu
* Manastir Latomos u Solunu
* Rimska palača i Hipodrom

=== Spomenici ===
* Galerijev slavoluk i grobnica
* Gradske zidine
* Trigonijski toranj
* Stara Agora
* Rotunda
* Rimska palača i Hipodrom
* Crkva Aje Sofije

=== Manifestacije ===
* [https://web.archive.org/web/20060502095655/http://www.tif.gr/ Solunski međunarodni trgovački sajam]
* [http://www.filmfestival.gr/ Solunski međunarodni filmski festival] 
* [https://web.archive.org/web/20070806104925/http://www.filmfestival.gr/docfestival/index.htm Solunski festival dokumentarnog filma]
* [http://www.photosynkyria.gr/ Solunski međunarodni festival fotografije]
* Dimitria
* Video Dance Festival
* DMC DJ Championship

=== Mediji ===
{| width=&quot;100%&quot;
|- valign=&quot;top&quot;
| width=&quot;50%&quot; |
==== Novine ====
* Makedonia-Thessaloniki 
* Agelioforos

==== Televizija ====
* [[ERT3]] [http://www.ert3.gr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=30. 5. 2013 }} - odjeljak [[Elliniki Radiophoniki Tileorasi]] (ERT)
* [[TV Macedonia]] [http://www.maketv.gr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121127163728/http://www.maketv.gr/ |date=27. 11. 2012 }}
* TV100
* Apollon TV
* Best TV (lokalna) 
* TV Balkania
* [http://www.europeone.gr Europe One] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210620223252/https://europeone.gr/ |date=20. 6. 2021 }}
* Omega TV
* Orion TV
* Panorama TV
* Gnomi TV
* TV Thessaloniki
* Vergina TV
* 4E, Crkvena TV stanica

| width=&quot;50%&quot; |
==== Radio ====
* [https://web.archive.org/web/20181215172521/http://www.984.gr/ Panorama FM - 98.4 FM]
* [https://web.archive.org/web/20191207043432/http://www.starfm.gr/ Star FM - 97.1 FM]
* [http://www.laikos.fm Laikos FM - 87.6 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190818051714/http://laikos.fm/ |date=18. 8. 2019 }}
* [https://web.archive.org/web/20190818063009/http://88miso.gr/ Mylos FM - 88.5 FM]
* [https://web.archive.org/web/20180307080501/http://radiodj89.gr/ Thessaloniki Radio Deejay - 89.0 FM]
* [http://www.zooradio.gr Zoo Radio - 90.8 FM]
* [http://www.ellinikosfm.gr Ellinikos FM - 92.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619155722/http://www.ellinikosfm.gr/ |date=19. 6. 2021 }}
* [http://www.heartfm.gr Heart FM - 93.1 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916131950/http://heartfm.gr/ |date=16. 9. 2019 }}
* [https://web.archive.org/web/20180809061523/http://www.radiothessaloniki.gr/ Radio Thessaloniki - 94.5 FM]
* [https://web.archive.org/web/20060224074951/http://www.eroticosfm.gr/ Eroticos FM - 94.8 FM]
* [http://www.cosmoradio.gr Cosmoradio - 95.1 FM]
* [https://web.archive.org/web/20140210230846/http://www.metropolisfm.gr/ Athlitiko Metropolis - 95.5 FM]
* [http://www.ert3.gr ERT 3 95.8 FM - public - 95.8 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=30. 5. 2013 }}
* [http://www.ert3.gr ERT 3 102 FM - public - 102.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530084015/http://www.ert3.gr/ |date=30. 5. 2013 }}
* [http://www.extrasports.gr Extra Sport - 103.0 FM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210320233306/http://www.extrasports.gr/ |date=20. 3. 2021 }}
* [https://web.archive.org/web/20110502083204/http://bananafm.gr/ Banana FM - 104.0 FM]
* [http://www.rockradio.gr Rock Radio 104.7 - 104.7 FM]
* [http://www.1055rock.gr 1055 Rock - 105.5 FM] 
* [http://www.cityinternational.gr City International -106.1 FM ]
* [http://www.safari.gr Safari FM - 107.1 FM]
* [http://www.republicradio.gr Republic Radio - 100.3 FM]{{Mrtav link}}
|}

=== Sportski klubovi ===

[[Datoteka:Toumba-Stadium7.jpg|mini|desno|200p| Navijači '''PAOK'''-a na utakmici]]
[[Datoteka:Aris-Basket2.jpg|mini|desno|200p|[[Alexandreio Melathron]] (Palais des Sports) Košarkaška dvorana (kapacitet: 5.500). Dom historijske košarkaške ekipe  '''Aris''']]

* [[Iraklis]] FC [http://www.iraklis-fc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219063023/http://www.iraklis-fc.gr/ |date=19. 2. 2008 }} Igra u prvoj ligi. (2005-2006: 4. mjesto)
* [[PAOK FC]] [http://www.paokfc.gr/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924211614/http://www.paokfc.gr/ |date=24. 9. 2020 }} Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 5. mjesto)
* [[Aris FC]] [https://web.archive.org/web/20120312071340/http://www.arisfc.gr/] Igra u prvoj ligi. (2004-2005: 14. mjesto)
* [[Apollon Kalamarias]] [https://web.archive.org/web/20081017162242/http://www.apollonkalamariasfc.gr/] Igra u prvoj ligi (2004-2005: 12. mjesto)
* Agrotikos Asteras - treća liga
* Epanomi (bivši ILTEX Lykoi, danas su to spojeni klubovi) - treća liga
* Pavlos Melas FC - treća liga

=== Bolnice i klinički centri ===
* Međubalkanski medicinski centar [http://www.iatriko.gr]
* AHEPA univerzitetska bolnica [http://www.ahepahosp.gr]
* [http://www.papageorgiou-hospital.gr Bolnica Papageorgiou]
* [http://www.gpapanikolaou.gr/gr/index_gr Bolnica Papanicolaou]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* Solunska Hipokratova bolnica
* bolnica Georgia Gennimatasa
* Bolnica sv. Dimitrija
* [http://www.klinikiagiosloukas.gr Klinika sv. Luke]
* [https://web.archive.org/web/20050414154612/http://www.euromedica.com.gr/DisplayCenterInfo.asp?un_id=68 Kyanous Stavros (Crveni Križ)]

== Prijevoz ==
Prvi autoput je kroz Solun prošao u 1970-ima. Solun je dostupan s autoputem GR-1/E75 iz [[Atina|Atine]], GR-4, GR-2, (Via Egnatia) /E90 i GR-12/E85 iz Serresa i [[Sofija|Sofije]]. Autoput GR-1 je u 1970-ima dosegnuo Solun i to je bio kraj njegove gradnje. U 1980-ima započela je gradnja solunske obilaznice, koja je otvorena 1988. Nedavno je postojeća infrastruktura na autoputevima dograđena. Gradnja 9,6&amp;nbsp;km duge mreže [[metro]]a je počela u junu 2006, a završetak gradnje planiran je 2018. godine. Ovo će bitno smanjiti velike gužve u središtu grada. Javni prijevoz u gradu se trenutno odvija samo [[autobus]]ima.

Grad je veliki željeznički čvor na Balkanu, sa direktnim vezama za Sofiju, [[Skoplje]], [[Beograd]], [[Moskva|Moskvu]], [[Beč]], [[Budimpešta|Budimpeštu]], [[Istanbul]] i [[Zagreb]], kao i za Atinu i druga odredišta u Grčkoj.

Aviosaobraćaj se odvija preko Makedonskog međunarodnog aerodroma. Budući da su piste na aerodromu dosta kratke, aerodrom ne može primati prevelike [[avion]]e, u budućnosti se planira njegovo proširenje.

== Klima ==
Solun se nalazi u području izmijenjene [[Sredozemna klima|sredozemne klime]], zahvaljujući otvorenosti grada i okoline utjecajima iz unutrašnjosti [[Balkan]]a. Zbog toga su [[zima|zime]] sa negativnim temperaturama i manjim količinama snijega normalna pojava, što je bitno drugačije od južne [[Grčka|Grčke]] i [[Atina|Atine]]. [[Mraz]] je također česta pojava zimi. [[Ljeto|Ljeta]] su topla, ali ne žarka sa rijetkim padavinama u vidu jakih pljuskova. Godišnja količina oborina je 451&amp;nbsp;mm.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| style=&quot;background: #99CCCC; color: #000080&quot; height=&quot;17&quot; | [[Mjesec]]

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Jan

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Feb

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Mart

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | April

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maj

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Juni

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Juli

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Aug

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Sept

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Okt

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Nov

| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Dec
|-----
| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Maks. [°C]

| style=&quot;background: #FFFF99; color:#000080;&quot; | 9

| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000080;&quot; | 10

| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000080;&quot; | 13

| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000080;&quot; | 18

| style=&quot;background: #FFCC00; color:#000080;&quot; | 23

| style=&quot;background: #FF9900; color:#000080;&quot; | 28

| style=&quot;background: #FF9900; color:#000080;&quot; | 31

| style=&quot;background: #FF9900; color:#000080;&quot; | 30

| style=&quot;background: #FFCC00; color:#000080;&quot; | 26

| style=&quot;background: #FFCC66; color:#000080;&quot; | 21

| style=&quot;background: #FFFF66; color:#000080;&quot; | 14

| style=&quot;background: #FFFF66; color:#000080;&quot; | 10
|-----
| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; height=&quot;16;&quot; | Min. [°C]

| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | 1

| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | 2

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 5

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 7

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 12

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 16

| style=&quot;background: #FFFF66; color: black;&quot; | 18

| style=&quot;background: #FFFF66; color: black;&quot; | 18

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 15

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 11

| style=&quot;background: #FFFF99; color: black;&quot; | 6

| style=&quot;background: #FFFFCC; color: black;&quot; | 2
|-----
| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Padavine (mm)
| style=&quot;background: #0033FF; color: black;&quot; | 40
| style=&quot;background: #66CCFF; color: black;&quot; | 38
| style=&quot;background: #0033FF; color: black;&quot; | 43
| style=&quot;background: #66CCFF; color: black;&quot; | 35
| style=&quot;background: #0033FF; color: black;&quot; | 43
| style=&quot;background: #66CCFF; color: black;&quot; | 30
| style=&quot;background: #66FFFF; color: black;&quot; | 22
| style=&quot;background: #66FFFF; color: black;&quot; | 20
| style=&quot;background: #66FFFF; color: black;&quot; | 27
| style=&quot;background: #0033FF; color: black;&quot; | 45
| style=&quot;background: #0033FF; color: black;&quot; | 58
| style=&quot;background: #0033FF; color: black;&quot; | 50
|-----
| style=&quot;background: #99CCCC; color:#000080;&quot; | Najveće temp. [°C]
| style=&quot;background: #FFFF99;&quot; | 20 || style=&quot;background: #FFFF99;&quot; | 22
| style=&quot;background: #FFCC66;&quot; | 25
| style=&quot;background: #FFCC00;&quot; | 31 || style=&quot;background: #FF9900;&quot; | 36
| style=&quot;background: #FF9900;&quot; | 39
| style=&quot;background: #FF9900;&quot; | 42 || style=&quot;background: #FF9900;&quot; | 39
| style=&quot;background: #FF9900;&quot; | 36
| style=&quot;background: #FFCC00;&quot; | 32 || style=&quot;background: #FFCC66;&quot; | 27
| style=&quot;background: #FFCC66;&quot; | 26
|}

== Galerija slika ==
&lt;gallery&gt;
Datoteka:Thessaloniki_from_Karabournaki.jpg|Djelimični pogled na grad
Datoteka:Thessaloniki Eptapyrgio entrance.jpg|Ulaz u Eptapirgio 
Datoteka:07Thessaloniki Agia Sophia01.jpg|Trg '''Aja Sofija''' 
Datoteka:07Thessaloniki Aristoteles-Str1.jpg|Božićne lampice na Aristotelovom trgu
&lt;/gallery&gt;

== Poznate ličnosti ==
* [[Sveti Ćiril]] i [[Sveti Metod]], apostoli Slavenima.
* [[Manolis Anagnostakis]], doktor i ljevičarski pisac
* [[Pavle Savić]], srpski fizičar
* [[Stavros Koujioumtzis]] (1932-2005), grčki kompozitor
* [[Dionisis Savvopoulos]] (rođen 1944.), grčki pjevač i kompozitor
* [[Arif Hikmet]] (umro 1978.), turski arhitekt
* [[Stratos Dionisiou]] (umro 1990.), pjevač
* [[Zoe Laskari]] (rođena 1938.), grčka glumica
* [[Marinella]] (rođena  1935.), grčka pjevačica
* [[Kostas Voutsas]] ( rođen 1930.), grčki glumac
* [[Calliope Tatti]] (1897 - 1978)
* [[Mustafa Kemal Atatürk]] (1881 - 1938), političar, osnivač moderne Turske
* [[Nazım Hikmet]], (1902 - 1963), turski pjesnik
* [[Cahit Arf]] (1910 - 1997), turski matematičar
* [[Salih Omurtak]] (1889 - 1954) turski general
* [[Peja Stojaković]], srpsko-grčki [[NBA]] košarkaš

== Gradovi partneri ==
(u hronološkom redu)
* {{ZD|SAD}} [[Hartford, Connecticut|Hartford]], [[Connecticut]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], od 5. maja [[1962]].
* {{ZD|BUG}} [[Plovdiv]], [[Bugarska]], od 27. februara [[1984]].
* {{ZD|AUS}} [[Melbourne]], [[Victoria (Australija)|Victoria]], [[Australija]], od 19. marta [[1984]].
* {{ZD|KIP}} [[Limassol]], [[Kipar]], od 30. juna [[1984]].
* {{ZD|NJE}} [[Leipzig]], [[Saska]], [[Njemačka]], od 10. oktobra [[1984]].
* {{ZD|ITA}} [[Bologna]], [[Emilia-Romagna]], [[Italija]], od 20. oktobra [[1984]].
* {{ZD|SLK}} [[Bratislava]], [[Slovačka]], od 23. aprila [[1986]].
* {{ZD|NJE}} [[Köln]], [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]], [[Njemačka]], od 3. maja [[1988]].
* {{ZD|RUM}} [[Constanţa]], [[Rumunija]], od 5. jula [[1988]].
* {{ZD|SAD}} [[San Francisco]], [[Kalifornija]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], od 6. augusta [[1990]].
* {{ZD|FRA}}  [[Nica]], [[Provansa-Alpe-Azurna obala]], [[Francuska]], od 20. marta [[1992]].
* {{ZD|EGI}} [[Aleksandrija]], [[Egipat]], od 12. jula [[1993]].
* {{ZD|IZR}} [[Tel Aviv]], [[Izrael]], od 24. novembra [[1994]].

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Thessaloniki}}
* [https://web.archive.org/web/20070927020700/http://www.sonbaski.com/selaniki.htm Thessaloníki Photos]
* [https://web.archive.org/web/20080118232140/http://www.thessalonikicity.gr/ Službena stranica]
* [http://www.cityportal.gr Vodič kroz grad]
* [http://www.filmfestival.gr/ Solunski filmski festival]
* [http://www.mapquest.com/maps/map.adp?tb=1&amp;city=Thessaloniki&amp;country=GR Mapquest - Solun]
* [http://www.travel-to-thessaloniki.com/ Vodič]
* [http://www.saloniki.org www.saloniki.org Solun]
* [https://web.archive.org/web/20060103151442/http://www.superbgreece.com/Makedonia/Thessaloniki/index.htm Vodič za posjetioce]
* [https://web.archive.org/web/20070107065913/http://sabin.ro/gallery/thessaloniki Galerija fotografija]
* [https://web.archive.org/web/20070927073224/http://lahana.org/blog/Thessaloniki%20postcard.htm Stare razglednice]
* [https://web.archive.org/web/20070206191234/http://www.in-chalkidiki.com/thessaloniki.htm Solun današnjice]
* [http://www.greece-map.net/thessaloniki.htm Karta grada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312123543/http://www.greece-map.net/thessaloniki.htm |date=12. 3. 2007 }}
* [http://www.auth.gr/ Aristotelov Univerzitet u Solunu]
* [https://web.archive.org/web/20070927073232/http://lahana.org/blog/Thessaloniki.htm Tramvaj u Solunu]
* [http://www.uom.gr/ Makedonski Univerzitet]

{{Evropski gradovi kulture}}

[[Kategorija:Gradovi u Grčkoj]]
[[Kategorija:Solun|*]]</text>
      <sha1>04tv49o87quwq837ssrawkeds6v26af</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kastor i Polideuk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31870</id>
    <revision>
      <id>3926396</id>
      <parentid>3791660</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3852" sha1="4g3vxeprcfv85wl1su1q18uyz1vxhpe" xml:space="preserve">[[Datoteka:Follis-Maxentius-s3776.jpg|mini|Dioskuri na novčićima [[rim]]skog cara Maksentija|220x220piksel]]
[[Datoteka:Colossal Dioscure Campidoglio.jpg|mini|Polideuk, rimska skulptura iz [[4. vijek]]a|173x173piksel]]

'''Kastor''' i '''Polideuk'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.greeklegendsandmyths.com/castor-and-pollux.html|title=Castor and Pollux in Greek Mythology|website=Greek Legends and Myths|language=en|access-date=22. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ([[grčki jezik|grč.]] '''Κάστωρ''', ''Kástôr''; '''Πολυδεύκης''', ''Polydeúkês'') [[blizanci]] su, [[Leda|Ledini]] sinovi te [[Helena (mitologija)|Helenina]] i [[Klitemnestra|Klitemnestrina]] braća. Poznati su i kao '''Dioskuri''' ('''Διόσκουροι''', ''Dióskouroi'').

== [[Etimologija]] ==

Kastorovo grčko [[ime]] Κάστωρ, Kástôr označava [[dabar|dabra]], a Polideukovo Πολυδεύκης, Polydeúkês znači &quot;vrlo drag&quot;. Njihovo zajedničko ime Dioskuri - Διόσκουροι, Dióskouroi  u prijevodu sa starogrčkog označava [[bog|božije]] ([[Zeus]]ove) sinove.

== Grčka mitologija ==

=== Rođenje ===

Zovu se Dioskuri da bi se označilo da su [[Zeus]]ovi sinovi. Ima više legenda o njihovu porijeklu, uključujući i porijeklo njihovih sestara, a najpoznatija je ona po kojoj se Zeus prerušio u [[labud]]a i zaveo [[Leda|Ledu]], koja je zatim snijela dva jaja iz kojih su se izlegla njih dvojica. Druga verzija mita donosi da im je Ledin smrtni muž Tindar bio otac. Po nekim su pričama besmrtni kao bogovi, po drugima (''[[Ilijada]]'') smrtnici. Jedino što je stalno u svim verzijama jest da ako je jedan besmrtan, to je Polideuk. U [[Homer]]ovoj ''Ilijadi'' [[Helena (mitologija)|Helena]] gleda sa zidina [[Troja|Troje]] i pita se zašto ne vidi braću među Ahejcima. Homer zatim govori da su obojica već mrtvi i pokopani u [[Lakedemon]]u, svojoj domovini, a to govori da su bili smrtni.

[[Datoteka:Peter Paul Rubens 101.jpg|mini|[[Peter Paul Rubens]]: Silovanje Leukipovih kćeri|lijevo|195x195piksel]]

=== Život ===

Kad su [[Tezej]] i [[Pirit (mitologija)|Pirit]] oteli njihovu sestru [[Helena (mitologija)|Helenu]], Kastor i Polideuk spasili su je i oteli Tezejevu majku Etru da bi se osvetili. Također su se pridružili Jazonu i Argonautima na njihovom putovanju na kojem je Polideuk ubio kralja Amika u šakačkom meču. Naime, Polideuk je bio dobar šakač, a Kastor jahač.

Kad je kraljica Astidameja uvrijedila [[Pelej]]a, blizanci su mu pomogli razrušivši njen grad Iolkos ([[grčki jezik|grč.]] Ιωλκός) u [[Tesalija|Tesaliji]].

Kastor i Polideuk oteli su i oženili Febu i Hileiru, Leukipove kćeri. Ida i Linkej, Leukipovi nećaci, ubili su potom Kastora. Polideuku je [[Zeus]] dao besmrtnost koju je on potom molio za svog brata Kastora. To ide u korist tvrdnje da je Polideuk bio Zeusov sin, a da je Kastor bio Tindarov. Naposljetku su braća uznesena na [[Olimp]].

[[Datoteka:RomaForoRomanoTempioCastori.jpg|mini|lijevo|Hram Dioskura na [[rim]]skom ''forumu''|194x194piksel]]

== Rimska mitologija ==

[[Rimska mitologija]] odaje mnogo veće poštovanje Kastoru (''Castore''). [[Rim]]sko Polideukovo ime glasi Poluks (''Pollux'').

Njihov dan slavio se [[15. juli|15. jula]], a hram im je stajao na [[Forum romanum|rimskom forumu]].

== Sazviježđa ==

[[Sazviježđe]] [[Blizanci (sazviježđe)|Blizanaca]] (''Gemini'') predstavlja njih dvojicu, pa se njegove dvije najsvjetlije zvijezde zovu [[Kastor (zvijezda)|Kastor]] i [[Poluks (zvijezda)|Poluks]] (α i β ''Geminorum''). Drevni izvori vežu ih i uz jutarnju i večernju zvijezdu.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

{{Commons|Category:Castor and Pollux|Kastor i Polideuk}}

* [http://www.theoi.com/Ouranios/Dioskouroi.html Dioskuri u klasičnoj literaturi i umjetnosti]{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grčka mitologija]]</text>
      <sha1>4g3vxeprcfv85wl1su1q18uyz1vxhpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Inspektor Japp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32525</id>
    <revision>
      <id>3926351</id>
      <parentid>3791499</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="c4kgpo4zj9amk8ng9bivngswpfxbwwe" xml:space="preserve">'''Viši inspektor James Japp''' je izmišljeni lik koji radi za [[Scotland Yard]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://agathachristie.fandom.com/wiki/James_Japp|title=Client Challenge|website=agathachristie.fandom.com|access-date=22. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; pojavljujući se u mnogim romanima spisateljice [[Agatha Christie|Agathe Christie]] i pričama o [[Hercule Poirot|Herculeu Poirotu]].

Iako je [[detektiv]] kao i Poirot, Japp mu nije dorastao u rješavanju slučajeva. No, iako to općenito izaziva ljubomoru, on je sa godinama to odbacio i gaji veliko poštovanje prema Poirotu i njegovim načinima istrage i uvijek mu čestita i pohvali ga na dobro obavljenom poslu. Skupa sa [[Arthur Hastings|Hastingsom]] Japp čini dvojac koji daleko zaostaje za Poirotovim zaključcima u slučajevima.
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.agathachristie.com/en/film-and-tv/agatha-christies-poirot/meet-the-cast/philip-jackson
* https://cluedinmystery.com/agathas-characters-inspector-japp/
{{Agatha Christie}}
{{Normativna kontrola}}
{{stub-knjiž}}

{{DEFAULTSORT:Inspektor Japp}}
[[Kategorija:Fiktivni likovi iz djela Agathe Christie]]
[[Kategorija:Književni likovi]]</text>
      <sha1>c4kgpo4zj9amk8ng9bivngswpfxbwwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hades (stanje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32657</id>
    <revision>
      <id>3926313</id>
      <parentid>3802392</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1415" sha1="js43y6j6iqc25wc07wstc02ntq7069v" xml:space="preserve">'''Hades''' je pojam iz [[islam]]ske terminologije i općenito predstavlja nečisto stanje. Čistoća&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://islamqa.org/hanafi/askimam/28712/please-tell-what-is-the-meaning-of-purity-i-know-but-i-want-to-know-the-full-description-about-this-what-is-written-in-quran-wudhu-and-ghusl-explained/|title=Please tell what is the meaning of purity I know but I want to know the -|last=IslamQA|date=29. 8. 2012|website=IslamQA|language=en-GB|access-date=21. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; od nečistog stanja (hadesa) dijeli se na dvije vrste:
# Čistoća od manjeg nečistog stanja (to je stanje nakon obavljaja male ili velike nužde, isticanja [[krv]]i, gnoja i drugih nečisti iz organizma) a koja se postiže [[abdest]]om, (Ḥadath aṣghar (أصغر))&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dorar.net/en/feqhia/3|title=Summary of Feqh - Preface|website=dorar.net|access-date=21. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; i
# Čistoća od većeg nečistog stanja (to je stanje nakon [[spol]]nog odnosa između supružnika, vrijeme [[hajz]]a i [[nifas]]a) a koja se postiže kupanjem. (Ḥadath akbar (حدث أكبر))

;
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://dzemat-helsingborg.se/wp-content/uploads/2020/01/Fikhu-l-ibadat-Mustafa-Su%C5%A1i%C4%87.pdf
* https://d1.islamhouse.com/data/bs/ih_books/chain/bs_Fikhu-s-sunne/bs_Fikhu_s_sunne_Knjiga_1_crno_bijelo.pdf
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Islam]]</text>
      <sha1>js43y6j6iqc25wc07wstc02ntq7069v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Melanezija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32749</id>
    <revision>
      <id>3925989</id>
      <parentid>3872679</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:39:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9643" sha1="q608nhfqsu2i3wi3zn290z0z16bglbj" xml:space="preserve">[[Datoteka:Melanesian Cultural Area.png|mini|desno|282x282px|Karta melanezije]]
'''Melanezija'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Melanesian culture {{!}} History, Art, Religion, &amp; Facts|url=https://www.britannica.com/place/Melanesia|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=20. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ([[grčki jezik|grč]]. μέλας ''crn'', νῆσος ''ostrvo''), zajednički naziv za grupe ostrva u srednjem i jugozapadnom dijelu [[Tihi okean|Tihog okeana]]. Obuhvata tri skupine ostrva: [[Nova Gvineja|Novu Gvineju]] i susjedna ostrva; južnu Melaneziju, koja se sastoji od [[Solomonska Ostrva|Solomonskih Ostrva]], [[Novi Hebridi|Novih Hebrida]], [[Nova Kaledonija|Nove Kaledonije]], ostrva [[Loyauté]] i [[D'Entrecasteaux]], arhipelaga [[Louisiade]], ostrvaa [[Banks]], [[Torres]] i [[Santa Cruz]]; grupu ostrva [[Fiji]], na granici [[Polinezija|Polinezije]] i [[Mikronezija|Mikronezije]]. Tropska i vlažna [[klima]] karakteristična je neznatnim kolebanjima temperature. Razvijene su tropske kišne šume. Trgovina [[kopra|koprom]], [[kafa|kafom]], [[pamuk]]om. Izvoz [[hrom]]ove i [[nikl]]ove rude iz Nove Kaledonije.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.guampedia.com/people-of-pacific-cultures/people-of-melanesia/|title=POP Cultures: People of Melanesia - Guampedia|date=15. 12. 2015|website=www.guampedia.com|language=en-US|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

Melanezija se, dakle, prostire od zapadne strane [[Istočni Pacifik|Istočnog Pacifika]] do [[Arafursko more|Arafurskog mora]], sjeverno i sjeveroistočno od [[Australija|Australije]]. Naziv Melanezija prvi je upotrijebio [[Jules Dumont d'Urville]] 1832. godine kako bi označio etničko i geografsko grupiranje ostrva koji se razlikuju od [[Polinezija|Polinezije]] i [[Mikronezija|Mikronezije]]. Današnja d'Urvilleova [[rasa|rasna]] klasifikacija smatra se nepouzdanom jer zasjenjuje melanezijsku kulturnu, lingvističku i genetičku raznolikost. Najvažnije je da ovaj termin spaja dvije prilično različite grupe, [[Austronezijci|Austronezijance]] i [[Papuanci|Papuance]] (koji se međusobno sastoje od brojnih različitih grupa).

== Narod Melanezije ==

Izvorni stanovnici Melanezije vjerovatno su bili preci današnjih ljudi koji govore papuanski. Smatra se da su se ti ljudi naselili na Novoj Gvineji prije nekoliko desetaka hiljada godina, a na melanezijskim ostrvima najmanje prije 35.000 godina (prema radioaktivnom datiranju). Izgleda da su naselili Melaneziju istočno sve do glavnih ostrvaa Solomonskih Ostrva (tj. uključujući San Cristobal), a možda čak i do nekih istočnijih ostrvca.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/ht/10/ocm.html|title=Melanesia, 1800–1900 A.D. {{!}} Chronology {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art|website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History|language=en|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

Upravo su u Melaneziji (posebno duž sjeverne obale Nove Gvineje i na ostrvima sjeverno i istočno od Nove Gvineje) [[Austronezijci|austronezijski]] ljudi došli u kontakt s prethodno naseljenim stanovništvom, čiji potomci danas govore papuanski, vjerovatno prije četiri hiljade godina. Čini se da je ondje dugotrajna interakcija rezultirala u mnogim kompleksnim promjenama u genetici, jezicima i kulturi. Iz ovoga je područja vjerovatno vrlo malena grupa ljudi otputovala na istok gdje su postali osnivači polinezijskog naroda.

Države [[Fidži]], [[Papua Nova Gvineja]], [[Solomonska Ostrva]], [[Vanuatu]] i [[Nova Kaledonija]] (pod [[Francuska|francuskim]] [[suverenitet]]om) smatraju se dijelom Melanezije, jer se time odražava njihova zajednička kolonijalna historija i zajednički regionalni položaj. Ta područja formiraju jezgru moderne melanezijske [[subregija|regije]]. Susjedna ostrva u ostalim zemljama smatraju se melanezijskom periferijom.

== Ostrva i skupine ostrva ==

Sljedeća ostrva i skupine ostrva tradicionalno se smatraju dijelom Melanezije:
* [[Bismarckov arhipelag]]
* [[Fidži]]
* [[Maluku ostrva]]
* [[Nova Gvineja]]
* [[Nova Kaledonija]]
* [[Ostrva Toressova prolaza]]
* [[Solomonska Ostrva]]
* [[Vanuatu]]

Ostrva čiji su stanovnici miješanog porijekla i koji se nužno ne samoidentificiraju kao melanezijski:
* [[Flores]]
* [[Nauru]]
* [[Sumba]]
* [[Timor]]
* [[Tonga]]

Neka ostrva zapadno od Nove Gvineje poput [[Halmahere]], [[Alora]] i [[Pantara]] ponekad se ubrajaju u definiciju Melanezije, iako ljudi u tom području ne koriste taj termin.

== Kultura ==
Jezici koji se govore na području Melanezije su raznoliki, a takva je i &quot;melanezijska kultura&quot;. Od stotina različitih grupa koje naseljavaju regiju, postoji širok spektar kulturoloških praksi, koji uglavnom uključujući društvene odnose: strukturu porijekla i sticanje društvene moći, ritualne ceremonije i obredi prijelaza, te umjetničko izražavanje. U dalekoj prošlosti, Melanezija je bila mjesto susreta dviju različitih kulturnih tradicija: '''papuanske''' i '''[[Austronezija|austronezijske]]'''. Preci Papuanaca su prvi naselili ovu regiju. Pripadali su skupini ''lovaca-sakupljača'', prilagođeni životu u tropskim [[Prašuma|kišnim šumama]], gdje će se kasnije formirati Nova Gvineja. Govorili su jezike koji se danas svrstavaju u papuanske, pripitomili su korjenaste biljke poput [[jam]]a (vrsta ''Diascorea''), taroa (''Colocasia esculenta'') i [[Šećerna trska|šećerne trske]] (''Saccharum officinarum''), a od životinja su najviše pripitomili [[Svinja|svinje]]. Austronezijski narodi su kasnije stigli iz [[Jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]], putujući kanuima prilagođenim za okeanska putovanja, te naselili dijelove ostrva danas poznatih kao [[Bismarckov arhipelag]]. Ovi ljudi su bili iz kulture Lapita, koju je obilježila prepoznatljiva keramika, nakit od školjki i pomorska tehnologija. Naselili su se na [[Solomonska Ostrva|Solomonskim ostrvima]], Vanuatuu i Novoj Kaledoniji prije nego što su krenuli dalje na istok u istočnu Mikroneziju i Polineziju. Vjeruje se da je došlo do miješanja ljudi i kultura među pojedinim grupama Papuanaca i Austronežana. Iako se danas kolektivni termin &quot;''Melanežani''&quot; koristi za razlikovanje potomaka ovih ljudi od ostalih stanovnika Pacifika, on krije širinu kulturne raznolikosti koja postoji u ovoj regiji.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Većina melanežana izdržavala se [[Hortikultura|hortikulturom]] i obrađivanjem vrtova ili uzgojem svinja. Obalne zajednice su obično živjele u većim, trajnijim naseljima, dok su manja, pokretna naselja bila karakterističnija za unutrašnje zajednice.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ballendorf|first=Dirk Anthony|date=1. 12. 1991|title=I. C. Campbell. ''A History of the Pacific Islands''. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 1989. Pp. 239. Cloth $30.00, paper $10.95|url=https://doi.org/10.1086/ahr/96.5.1599|journal=The American Historical Review|volume=96|issue=5|pages=1599–1600|doi=10.1086/ahr/96.5.1599|issn=1937-5239}}&lt;/ref&gt;

=== Umjetnost ===
Melanezijska umjetnost i ručno rađeni predmeti pokazuju izuzetno velik raspon stilova, materijala i motiva korištenih unutar umjetničkog stvaranja. To je uglavnom zbog raznolikosti kulturnih grupa regije i relativne izolacije područja tokom stoljeća. Međutim, ove kulturne grupe dijele osnovni sistem vjerovanja o ljudima i njihovoj svrsi u svemiru koji utiče na simboliku djela koja stvaraju. Postoji animistički element koji leži u osnovi svih melanezijskih sistema vjerovanja: sve, živo i neživo, ima vječnu duhovnu suštinu. Osim toga, duhovi živih i mrtvih mogli su se poistovjetiti sa duhovima određenih životinja.

Izrada, upotreba i izgled umjetničkih predmeta blisko su pratili vjerska vjerovanja i klanovske rituale. Duhovi, prirodni, mitski i preminuli, bili su prikazani u maskama kao skulpture. Poštovanje predaka bio je dominantan segment koji je uključivao kontrolu sila mrtvih. Umjetnički izraz se stoga gotovo isključivo bavio prikazom ljudskih i životinjskih figura, u različitim stepenima stilizacije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://australian.museum/learn/cultures/pasifika-collections/melanesian/|title=Melanesian collections|website=The Australian Museum|language=en|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Umjetnost je bila pod velikim utjecajem [[Evropljani|Evropljana]] prlikom njihovog dolaska.

== Također pogledajte ==
* [[Mikronezija]]
* [[Polinezija]]

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.mapsouthpacific.com/ Karta Južnog Pacifika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050316042315/http://www.mapsouthpacific.com/ |date=16. 3. 2005 }}
* [http://www.southpacific.org/ Južnopacifički organizator] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205035720/http://southpacific.org/ |date=5. 12. 2006 }}
* [http://hpgl.stanford.edu/publications/PNAS_2000_v97_p8225.pdf Polinezijski korijeni: Uvid u Y hromosom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030811071633/http://hpgl.stanford.edu/publications/PNAS_2000_v97_p8225.pdf |date=11. 8. 2003 }}
* [http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p173-190.pdf Nezavisne historije ljudskog hromosoma Y u Melaneziji i Australiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040120042112/http://hpgl.stanford.edu/publications/AJHG_2001_v68_p173-190.pdf |date=20. 1. 2004 }}
* [http://westmelanesia.com/index_westmelanesia.htm Stranica o zapadnoj Melaneziji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060208185238/http://westmelanesia.com/index_westmelanesia.htm |date=8. 2. 2006 }}

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Regija}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Melanesia}}

[[Kategorija:Okeanija]]
[[Kategorija:Melanezija|*]]
[[Kategorija:Ostrva]]</text>
      <sha1>q608nhfqsu2i3wi3zn290z0z16bglbj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ćelijski automat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32752</id>
    <revision>
      <id>3926644</id>
      <parentid>3919119</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:56:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74250" sha1="o2w4vjxpdn00zzx3zq6w3g74i9al5nf" xml:space="preserve">==Uvod==
'''Ćelijski automat''' je [[model]] [[fizikalni sistem|fizikalnog sistema]].

U tom modelu, diskretizirane veličine su [[prostor]] i [[vrijeme (fizika)|vrijeme]]. [[Interakcija|Interakcije]] su ograničene samo na lokalnost.

Ćelijski automati imaju sastav od pravilne rešetke od n-dimenzija, koju čine polja [[ćelija]]. Pri tome svaka ta ćelija može biti u jednom od konačnog broja mogućih [[stanje|stanja]].

Stanje svake ćelije se mijenja/osvježava u diskretiziranim vremenskim [[interval]]ima (pri čemu je pravilnost tih ažuriranja lokalna). Pritom, stanje ćelije u vremenskoj tački t+1 je zavisna veličina, na koju utiče stanje susjedstva te ćelije u trenutku k.

Susjedstvo te ćelije definišemo kao tu samu ćeliju, koja je predmetom posmatranja, i određeni broj susjednih ćelija. Ovo zavisi od protežnosti ćelijskog automata i vrsti susjedstva (postoje, naprimjer, [[Von Neumannovo susjedstvo]], [[Mooreovo susjedstvo]]...)

==Pozadina==
[[Slika:Gospers glider gun.gif|class=skin-invert-image|frame|right|[[Bill Gosper|Gosperov]] [[Pištolj (ćelijski automat)|Jedrilica]] koja stvara &quot;[[Jedrilica|jedrilice]]&quot; u ćelijskom automatu [[Conwayeva igra života]]&lt;ref&gt;Daniel Dennett (1995), ''Darwin's Dangerous Idea'', Penguin Books, London, {{ISBN|978-0-14-016734-4}}, {{ISBN|0-14-016734-X}}&lt;/ref&gt;]]
'''Ćelijski automat''' (mn. '''ćelijski automati''', skr. '''CA''') jeste diskretni model računanja koji se proučava u teoriji automata. Ćelijski automati se također nazivaju '''[[ćelijski prostor]]i''', '''[[teselacijski automat]]i''', '''homogene strukture''', '''ćelijske strukture''', '''teselacijske strukture''' i '''iterativne sekvence'''.&lt;ref name=reviews&gt;{{Cite journal | url=http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ | author=Wolfram, Stephen | title=Statistical Mechanics of Cellular Automata | journal=Reviews of Modern Physics | issue=3 | volume=55 | pages=601–644 | year=1983 | doi=10.1103/RevModPhys.55.601 | bibcode=1983RvMP...55..601W | access-date=28 February 2011 | archive-date=21 September 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060232/http://www.stephenwolfram.com/publications/articles/ca/83-statistical/ }}&lt;/ref&gt; Ćelijski automati pronašli su primjenu u raznim oblastima, uključujući [[fizika|fiziku]], [[teorijska biologija|teorijsku biologiju]] i modeliranje [[mikrostruktura]].
Ćelijski automat sastoji se od regularne mreže ''ćelija'', svaka u jednom od konačnog broja ''[[Stanje (računarstvo)|stanja]]'', kao što su ''uključeno'' i ''isključeno'' (za razliku od [[spojena rešetkasta mapa spojene rešetkaste mape]]). Mreža može biti u bilo kojem konačnom broju dimenzija. Za svaku ćeliju, skup ćelija nazvan njeno ''susjedstvo'' je definisan u odnosu na određenu ćeliju. Početno stanje (vrijeme ''t'' = 0) bira se dodjeljivanjem stanja svakoj ćeliji. Nova ''generacija'' kreira se (unaprijed ''t'' za 1), prema nekom fiksnom ''pravilu'' (općenito, matematičkoj funkciji)&lt;ref&gt;{{cite book|title=Cellular Automata Machines: A New Environment for Modeling|first1=Tommaso|last1=Toffoli|first2=Norman|last2=Margolus|publisher=MIT Press|year=1987|isbn=978-0-262-20060-8|page=27|url=https://books.google.com/books?id=HBlJzrBKUTEC&amp;pg=PA27}}&lt;/ref&gt; što određuje novo stanje svake ćelije u smislu aktuelnog stanja ćelije i stanja ćelija u njenom susjedstvu. Tipično, pravilo za ažuriranje stanja ćelija je isto za svaku ćeliju i ne mijenja se tokom vremena, te se primjenjuje na cijelu mrežu istovremeno,&lt;ref&gt;{{cite book | author=Schiff, Joel L. | title=Cellular Automata: A Discrete View of the World | year=2011 | publisher=Wiley &amp; Sons, Inc | isbn=978-1-118-03063-9 | ref=schiff|page=40|url=https://books.google.com/books?id=uXJC2C2sRbIC&amp;pg=PA40}}&lt;/ref&gt; iako su poznati izuzeci, kao što su [[stohastički ćelijski automat]] i [[asinhroni ćelijski automat]].

Koncept su prvobitno osmislili [[Stanislaw Ulam]] i [[John von Neumann]] 1940-ih dok su bili savremenici u [[Nacionalna laboratorija Los Alamos| Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos]]. Iako su ga neki proučavali tokom 1950-ih i 1960-ih, tek 1970-ih i [[Conwayeva Igra života]], dvodimenzionalni ćelijski automat, interes za ovu temu proširio se izvan akademske zajednice. U 1980-ima, [[Stephen Wolfram]] bavio se sistematskim proučavanjem jednodimenzijskih ćelijskih automata, ili onoga što on naziva [[elementarni ćelijski automat|elementarni ćelijski automati]]; njegov istraživački asistent [[Matthew Cook]] pokazao je da je [[Pravilo 110|jedno od ovih pravila]] [[Turing-potpunosti]].

Primarne klasifikacije ćelijskih automata, kako ih je opisao Wolfram, numerirane su od jedan do četiri. To su, redom, automati u kojima se obrasci uglavnom stabiliziraju u [[homogenost]], automati u kojima se obrasci razvijaju u uglavnom stabilne ili oscilirajuće strukture, automati u kojima se obrasci razvijaju naizgled haotičan način i automati u kojima obrasci postaju izuzetno složeni i mogu trajati dugo vremena, sa stabilnim lokalnim strukturama. Smatra se da je ova posljednja klasa [[računar]]ski univerzalna ili sposobna simulirati [[Turingova mašina| Turingovu mašinu]]. Posebne vrste ćelijskih automata su ''[[Reverzibilni ćelijski automat|reverzibilni]]'', gdje samo jedna konfiguracija vodi direktno do sljedeće, i ''totalistički'', u kojem buduća vrijednost pojedinačnih ćelija zavisi samo od ukupne vrijednosti grupe susjednih ćelija. Ćelijski automati mogu simulirati razne sisteme iz stvarnog svijeta, uključujući biološke i hemijske.

==Pregled==
{{multiple image|align=right
|image1=CA-Moore.svg|caption1= Crvene ćelije su [[Mooreovo susjedstvo]] za plavu ćeliju.
|image2=CA-von-Neumann.svg|caption2= Crvene ćelije su [[von Neumannovo susjedstvo]] za plavu ćeliju. &quot;Unakrsno susjedstvo&quot; raspona 2 uključuje i ružičaste ćelije.
}}
Jedan od načina simuliranja dvodimenzijskog ćelijskog automata je pomoću beskonačnog lista [[milimetarski papir|milimetarskog papira]] zajedno sa skupom pravila kojih se ćelije trebaju pridržavati. Svaki kvadrat se naziva &quot;ćelija&quot; i svaka ćelija ima dva moguća stanja, crno ili bijelo. „Susjedstvo“ ćelije su obližnje, obično susjedne, ćelije. Dva najčešća tipa susjedstava su ''[[von Neumannovo susjedstvo]]'' i ''[[Mooreovo susjedstvo]]''.&lt;ref name=kier-seybold-cheng-15&gt;{{Harvnb|Kier, Seybold, Cheng|2005|p=15|ref=kier-seybold-cheng}}&lt;/ref&gt; Prvi, nazvan po osnivaču teoretičara ćelijskih automata, sastoji se od četiri [[ortogon]]alno susjedne ćelije.&lt;ref name=kier-seybold-cheng-15/&gt; Drugi uključuje von Neumannovo susjedstvo kao i četiri dijagonalno susjedne ćelije.&lt;ref name=kier-seybold-cheng-15/&gt; Za takvu ćeliju i njegovo Mooreovo susjedstvo postoji 512 (= 2&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;) mogućih uzoraka. Za svaki od 512 mogućih [[uzorak]]a, tabela pravila bi navela da li će središnja ćelija biti crna ili bijela u sljedećem vremenskom intervalu. [[Conwayeva igra života]] je popularna verzija ovog modela. Drugi uobičajeni tip susjedstva je ''prošireno von Neumannovo susjedstvo'', koje uključuje dvije najbliže ćelije u svakom ortogonalnom smjeru, ukupno osam.&lt;ref name=kier-seybold-cheng-15/&gt; Opća jednadžba za ukupan broj mogućih automata je ''k''&lt;sup&gt;''k''&lt;sup&gt;''s''&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;, gdje je ''k'' broj mogućih stanja za ćeliju, a ''s'' je broj susjednih ćelija (uključujući i samu ćeliju koja se izračunava) koje se koriste za određivanje sljedećeg stanja ćelije.&lt;ref name=bialynick-9&gt;{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=9|ref=bialynick}}&lt;/ref&gt; Dakle, u dvodimenzijskom sistemu sa Murovom okolinom, ukupan mogući broj automata bio bi 2&lt;sup&gt;2&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;&lt;/sup&gt;, ili {{val|1.34|e=154}}.

Obično se pretpostavlja da svaka ćelija u univerzumu počinje u istom stanju, osim konačnog broja ćelija u drugim stanjima; dodjeljivanje vrijednosti stanja naziva se ''konfiguracija''.&lt;ref name=schiff-41&gt;{{Harvnb|Schiff|2011|p=41|ref=schiff}}&lt;/ref&gt; Općenitije, ponekad se pretpostavlja da svemir počinje prekriven periodičnim uzorkom i da samo konačan broj ćelija krši taj obrazac. Potonja pretpostavka je uobičajena kod jednodimenzikjsih ćelijskih automata. [[Slika:Torus.png|thumb|right|Toroidni oblik ([[torus]])]]
Ćelijski automati često se simuliraju na konačnoj mreži, a ne na beskonačnoj. U dvije dimenzije, svemir bi bio pravougaonik umjesto beskonačne ravni. Očigledan problem s konačnim mrežama je kako rukovati ćelijama na rubovima. Način na koji se s njima rukuje utjecat će na vrijednosti svih ćelija u mreži. Jedna moguća metoda je dozvoliti da vrijednosti u tim ćelijama ostanu konstantne. Druga metoda je drugačije definiranje susjedstava za ove ćelije. Moglo bi se reći da imaju manje susjeda, ali bi se onda morala definirati i nova pravila za ćelije koje se nalaze na rubovima. Ove ćelije obično se obrađuju [[periodični granični uvjet|periodičnim graničnim uvjetima]], što rezultira ''toroidnim'' rasporedom: kada jedna ide s vrha, jedna dolazi na odgovarajuću poziciju na dnu, a kada jedna ide s lijeve strane, jedna dolazi s desne strane. (Ovo u suštini simulira beskonačno periodično popločavanje, a u oblasti parcijalnih [[diferencijalna jednačina|diferencijalnih jednačina]] ponekad se naziva ''periodičnim'' graničnim uslovima.) Ovo se može vizualizovati kao spajanje lijeve i desne ivice pravougaonika trakom kako bi se formirala cijev, a zatim spajanje gornje i donje ivice cijevi trakom kako bi se formirao torus (oblik krofne). Univerzumi drugih dimenzija slično se obrađuju. Ovo rješava granične probleme sa susjedstvima, ali još jedna prednost je što se lahko programira pomoću modularnih aritmetičkih funkcija. Naprimjer, u jednodimenzijskom ćelijskom automatu, kao što su primjeri u nastavku, susjedstvo ćelije ''x&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;t&lt;/sup&gt;'' je {''x''&lt;sub&gt;''i''−1&lt;/sub&gt;&lt;sup style=&quot;margin-left:-2ex;&quot;&gt;''t''−1&lt;/sup&gt;, ''x''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;''t''−1&lt;/sup&gt;, ''x''&lt;sub&gt;''i''+1&lt;/sup&gt;&lt;sup style=&quot;margin-left:-2ex;&quot;&gt;''t''−1&lt;/sup&gt;}, gdje je ''t'' vremenski korak (vertikalni), a ''i'' je indeks (horizontalni) u jednoj [[generacija|generaciji]].

==Historija==
[[Stanisław Ulam]], dok je radio u Nacionalnoj laboratoriji Los Alamos 1940-ih, proučavao je rast [[kristal]]a, koristeći jednostavnu [[Model rešetke (fizika)|mrežu rešetke]] kao svoj model.&lt;ref name=pickover&gt;{{cite book | author=Pickover, Clifford A. | title=The Math Book: From Pythagoras to the 57th Dimension, 250 Milestones in the History of Mathematics | url=https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick | url-access=limited | page=[https://archive.org/details/mathbookfrompyth00pick/page/n410 406] | year=2009| publisher=Sterling Publishing Company, Inc | isbn=978-1-4027-5796-9}}&lt;/ref&gt; U isto vrijeme, [[John von Neumann]] {{mdash}} Ulamov kolega u Los Alamosu {{mdash}} radio je na problemu [[samoreplicirajući sistem|samoreplicirajućih sistema]].&lt;ref name=schiff-1&gt;{{Harvnb|Schiff|2011|p=1|ref=schiff}}&lt;/ref&gt; Von Neumannov početni [[dizajn]] bio je zasnovan na ideji da jedan [[robot]] gradi drugog robota. Ovaj dizajn je poznat kao kinematički model.&lt;ref&gt;John von Neumann, &quot;The general and logical theory of automata,&quot; in Lloyd A. Jeffress, ed., Cerebral Mechanisms in Behavior – The Hixon Symposium, John Wiley &amp; Sons, New York, 1951, pp. 1–31.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kemeny | first1 = John G. | year = 1955 | title = Man viewed as a machine | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_1955-04_192_4/page/58 | journal = Sci. Am. | volume = 192 | issue = 4| pages = 58–67 | doi=10.1038/scientificamerican0455-58| bibcode = 1955SciAm.192d..58K}}; ''Sci. Am.'' 1955; 192:6 (errata).&lt;/ref&gt; Dok je razvijao ovaj dizajn, von Neumann je shvatio veliku teškoću izgradnje samoreplicirajućeg robota i veliku cijenu obezbjeđivanja &quot;mora dijelova&quot; za robota od kojih bi izgradio svog replikanta. Neumann je napisao rad pod naslovom &quot;Opća i logička teorija automata&quot;, 1948.&lt;ref name=schiff-1/&gt; Ulam je bio taj koji je predložio korištenje ''diskretnog'' sistema za stvaranje redukcionističkog modela samoreplikacije.&lt;ref name=schiff-3&gt;{{Harvnb|Schiff|2011|p=3|ref=schiff}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=ilachinski-xxix&gt;{{Harvnb|Ilachinski|2001|p=xxix|ref=ilachinski}}&lt;/ref&gt; [[Nils Aall Barricelli]] izvršio je mnoga od najranijih istraživanja ovih modela [[vještački život|vještačkog života]]. 
[[Slika:Vonneumann-john r.jpg|thumb|[[John von Neumann]], [[Nacionalna laboratorija Los Alamos|Los Alamos]] Identifikacijska značka]]
Ulam i von Neumann su krajem 1950-ih stvorili metodu za izračunavanje kretanja tekućine. Osnovni koncept metode bio je da se tekućina posmatra kao grupa diskretnih jedinica i izračuna [[kretanje]] svake od njih na osnovu ponašanja njenih susjeda.&lt;ref name=bialynick-8&gt;{{Harvnb|Bialynicki-Birula, Bialynicka-Birula|2004|p=8|ref=bialynick}}&lt;/ref&gt; Tako je rođen prvi sistem ćelijskih automata. Poput Ulamove rešetkaste mreže, [[Von Neumannovi ćelijski automat|von Neumannovi ćelijski automati]] su dvodimenzijski, s njegovim samoreplikatorom implementiranim [[algoritam]]ski. Rezultat je bio [[Von Neumannov univerzalni konstruktor|univerzalni kopirni uređaj i konstruktor]] koji radi unutar ćelijskog automata s malim susjedstvom (samo one ćelije koje se dodiruju su susjedi; za von Neumannove ćelijske automate, samo [[ortogon]]alne ćelije), i sa 29 stanja po ćeliji.&lt;ref name=wolfram-876&gt;{{Harvnb|Wolfram|2002|p=876|ref=wolfram}}&lt;/ref&gt; Von Neumann je dao [[konstruktivan dokaz|dokaz postojanja]] da bi određeni obrazac pravio beskonačne kopije sebe unutar datog ćelijskog univerzuma dizajnirajući konfiguraciju od 200.000 ćelija koja bi to mogla učiniti.&lt;ref name=wolfram-876/&gt; Ovaj dizajn je poznat kao model [[teselacija|teselacije]] i naziva se [[von Neumannov univerzalni konstruktor]].&lt;ref name=TSRA&gt;{{harvnb|von Neumann|1966}}&lt;ref&gt;
Također, 1940-ih, [[Norbert Wiener]] i [[Arturo Rosenblueth]] razvili su model podražljivih medija s nekim karakteristikama ćelijskog automata.&lt;ref name=&quot;Wiener-Rosenblueth&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Wiener | first1 = N. | last2 = Rosenblueth | first2 = A. | year = 1946 | title = The mathematical formulation of the problem of conduction of impulses in a network of connected excitable elements, specifically in cardiac muscle | journal = Arch. Inst. Cardiol. México | volume = 16 | issue = 3| pages = 205–65 | pmid = 20245817 }}&lt;/ref&gt; Njihova specifična motivacija bio je matematički opis provođenja impulsa u srčanim sistemima. Međutim, njihov model nije ćelijski automat jer je medij u kojem se signali šire kontinuiran, a talasni frontovi su krivulje.&lt;ref name=&quot;Wiener-Rosenblueth&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;reshodko&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Letichevskii|first1=A. A. |last2= Reshodko|first2=L. V.|title=N. Wiener's theory of the activity of excitable media |journal=Cybernetics|volume=8|issue=5 |year=1974|pages=856–864|doi=10.1007/bf01068458|s2cid=121306408 }}&lt;/ref&gt; Pravi model ćelijskog automata ekscitabilnih medija razvili su i proučavali J. M. Greenberg i S. P. Hastings 1978. godine; pogledajte [[Greenberg-Hastingsov ćelijski automat]]. Originalni rad Wienera i Rosenbluetha sadrži mnoge uvide i nastavlja se citirati u modernim istraživačkim publikacijama o [[srčana aritmija|srčanoj aritmiji]] i ekscitabilnim sistemima.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1038/355349a0 | last1 = Davidenko | first1 = J. M. | last2 = Pertsov | first2 = A. V. | last3 = Salomonsz | first3 = R. | last4 = Baxter | first4 = W. | last5 = Jalife | first5 = J. | year = 1992 | title = Stationary and drifting spiral waves of excitation in isolated cardiac muscle | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-23_355_6358/page/349 | journal = Nature | volume = 355 | issue = 6358| pages = 349–351 | pmid = 1731248 |bibcode = 1992Natur.355..349D | s2cid = 4348759 }}&lt;/ref&gt;
Tokom 1960-ih, ćelijski automati su proučavani kao poseban tip dinamičkog sistema i prvi put je uspostavljena veza sa matematičkim poljem simboličke dinamike. Godine 1969, Gustav A. Hedlund je sastavio mnoge rezultate slijedeći ovo gledište&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1007/BF01691062 | last1 = Hedlund | first1 = G. A.  | year = 1969 | title = Endomorphisms and automorphisms of the shift dynamical system | journal = Math. Systems Theory | volume = 3 | issue = 4| pages = 320–3751 | s2cid = 21803927 }}&lt;/ref&gt; u onome što se još uvijek smatra fundamentalnim radom za matematičko proučavanje ćelijskih automata. Najfundamentalniji rezultat je karakterizacija u [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonovu teoremu]] skupa globalnih pravila ćelijskih automata kao skupa [[kontinuirana funkcija|kontinuiranih]] [[endomorfizam]]a [[pomjerajući prostor|pomjerajućih prostora]].

U 1969., njemački informatičarski pionir [[Konrad Zuse]] objavio je svoju knjigu ''[[Izračunavanje prostora]]'', predlažući da su fizički zakoni svemira diskretni po prirodi i da je cijeli svemir rezultat determinističkog izračuna na jednom ćelijskom automatu; &quot;Zuseova teorija&quot; postala je temelj područja istraživanja pod nazivom ''[[digitalna fizika]]''.&lt;ref name=schiff-182&gt;{{Harvnb|Schiff|2011|p=182|ref=schiff}}&lt;/ref&gt;
Također 1969., informatičar [[Alvy Ray Smith]] završio je doktorsku disertaciju na Stanfordu o teoriji ćelijskih automata, prvom matematičkom tretmanu CA kao opće klase [[računar]]a. Mnogi radovi su proizašli iz ove disertacije: pokazao je ekvivalentnost susjedstava različitih oblika, kako svesti Mooreovo susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo ili kako svesti bilo koje susjedstvo na von Neumannovo susjedstvo.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Cellular Automata Complexity Trade-Offs|url=http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025107/http://alvyray.com/Papers/CA/TradeOff.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; On je [[matematički dokaz|dokazao]] da su dvodimenzijski CA univerzalni za računanje, uveo je jednodimenzijske CA i pokazao da su i oni univerzalni za računanje, čak i sa jednostavnim susjedstvima.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Computation-Universal Cellular Spaces|url=http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=14 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180614022424/http://alvyray.com/Papers/CA/UniversalCA_1D.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Pokazao je kako podvesti kompleksni von Neumannov dokaz univerzalnosti konstrukcije (i stoga samoreproducirajućih mašina) u posljedicu univerzalnosti računanja u jednodimenzijskoj CA.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Simple Nontrivial Self-Reproducing Machines|url=http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=27 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927025123/http://alvyray.com/Papers/CA/alife2_optimized.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Namijenjen kao uvod u njemačko izdanje von Neumannove knjige o CA, napisao je pregled te oblasti s desetinama referenci na radove mnogih autora iz mnogih zemalja tokom desetak godina rada, koje moderni istraživači CA često previđaju.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Smith|first=Alvy Ray|title=Introduction to and Survey of Cellular Automata or Polyautomata Theory|url=http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|access-date=11 February 2018|archive-date=7 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150807015233/http://alvyray.com/Papers/CA/PolyCA76.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Tokom 1970-ih, dvo-stabni, dvodimenzijski ćelijski automat nazvan [[Conwayeva Igra Života|Igra Života]] postao je široko poznat, posebno među ranom računarskom zajednicom. Izumio ga je [[John Horton Conway|John Conway]], a popularizirao [[Martin Gardner]] u članku u ''Scientific American'',&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Gardner | first1 = Martin | year = 1970 | title = Mathematical Games: The fantastic combinations of John Conway's new solitaire game &quot;life&quot; | url = http://www.ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | journal = Scientific American | volume = 223 | issue = 4 | pages = 120–123 | doi = 10.1038/scientificamerican1070-120 | archive-date = 27 August 2013 | access-date = 24 August 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130827141821/http://ibiblio.org/lifepatterns/october1970.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; njegova pravila su sljedeća:
# Svaka živa ćelija s manje od dva živa susjeda umire, kao da je uzrokovana nedovoljnom populacijom.
# Svaka živa ćelija s dva ili tri živa susjeda živi u sljedećoj generaciji.
# Svaka živa ćelija s više od tri živa susjeda umire, kao da je uzrokovana prenaseljenošću.
# Svaka mrtva ćelija s tačno tri živa susjeda postaje živa ćelija, kao da je reprodukcijom.
Uprkos svojoj jednostavnosti, sistem postiže impresivnu raznolikost ponašanja, fluktuirajući između prividne [[slučajnost]]i i reda. Jedna od najočitijih karakteristika Igre života je česta pojava „klizalica“, rasporeda ćelija koje se u suštini same kreću po mreži. Moguće je organizirati automat tako da klizači međusobno djeluju kako bi izvodili proračune, i nakon mnogo truda pokazano je da Igra života može emulirati [[univerzalna Turingova mašina|univerzalnu Turingovu mašinu]].&lt;ref&gt;Paul Chapman. Life universal computer. http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090906014935/http://www.igblan.free-online.co.uk/igblan/ca/ |date=6 September 2009 }} November 2002&lt;/ref&gt; Smatralo se uglavnom rekreativnom temom, te je početkom 1970-ih urađeno malo daljnjeg rada izvan istraživanja specifičnosti Igre života i nekoliko srodnih pravila.&lt;ref name=Wainwright-16&gt;{{Harvnb|Wainwright|2010|p=16}}&lt;/ref&gt;

[[Stephen Wolfram]] je samostalno počeo raditi na ćelijskim automatima sredinom 1981. godine nakon što je razmotrio kako se čini da se složeni obrasci formiraju u prirodi kršeći [[drugi zakon termodinamike]].&lt;ref name=wolfram-880/&gt; Njegova istraživanja su u početku bila potaknuta željom da modelira sisteme poput [[neuronska mreža|neuronskih mreža]] koje se nalaze u mozgu.&lt;ref name=wolfram-880/&gt; Svoj prvi rad objavio je u ''Reviews of Modern Physics'' istražujući ''[[elementarni ćelijski automat|elementarne ćelijske automate]]'' (posebno [[Pravilo 30]]) u junu 1983.&lt;ref name=reviews/&gt;&lt;ref name=wolfram-880&gt;{{Harvnb|Wolfram|2002|p=880|ref=wolfram}}&lt;/ref&gt; Neočekivana složenost ponašanja ovih jednostavnih pravila navela je Wolframa da posumnja da složenost u prirodi može biti posljedica sličnih mehanizama.&lt;ref name=wolfram-880/&gt; Međutim, njegova istraživanja dovela su ga do spoznaje da su ćelijski automati loši u modeliranju neuronskih mreža.&lt;ref name=wolfram-880/&gt; Osim toga, tokom ovog perioda Wolfram je formulisao koncepte intrinzične [[slučajnost]]i i [[računarska nesvodljivost|računarske nesvodljivosti]],&lt;ref name=wolfram-881&gt;{{Harvnb|Wolfram|2002|p=881|ref=wolfram}}&lt;/ref&gt; i sugerirao da bi [[Pravilo 110]] moglo biti [[Turing-potpunost|univerzalno]]—činjenica koju je kasnije dokazao Wolframov istraživački asistent [[Matthew Cook]] 1990-ih.&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Mitchell, Melanie | author-link=Melanie Mitchell | title=Is the Universe a Universal Computer? | url=https://archive.org/details/sim_science_2002-10-04_298_5591/page/65 | journal=[[Science]] | date=4 October 2002 | volume=298 | issue=5591 | pages=65–68 | doi=10.1126/science.1075073| s2cid=122484855 }}&lt;/ref&gt;

==Klasifikacija==
Wolfram je u radu ''[[Nova vrsta nauke]]'' i nekoliko radova iz sredine 1980-ih definirao četiri klase u koje se ćelijski automati i nekoliko drugih jednostavnih računarskih modela mogu podijeliti ovisno o njihovom ponašanju. Dok su ranije studije o ćelijskim automatima pokušavale identificirati vrste obrazaca za specifična pravila, Wolframova klasifikacija bila je prvi pokušaj klasifikacije samih pravila. Po redoslijedu složenosti, klase su:
*Klasa 1: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilno, homogeno stanje. Svaka slučajnost u početnom obrascu nestaje.&lt;ref name=ilachinski-12&gt;{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=12|ref=ilachinski}}&lt;/ref&gt;
*Klasa 2: Gotovo svi početni obrasci brzo evoluiraju u stabilne ili oscilirajuće strukture. Dio slučajnosti u početnom obrascu može se filtrirati, ali dio ostaje. Lokalne promjene početnog obrasca obično ostaju lokalne.&lt;ref name=ilachinski-12/&gt;
*Klasa 3: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju na pseudo-slučajan ili haotičan način. Sve stabilne strukture koje se pojave brzo uništava okolna buka. Lokalne promjene početnog obrasca obično se šire unedogled.&lt;ref name=ilachinski-12/&gt;
*Klasa 4: Gotovo svi početni obrasci evoluiraju u strukture koje međusobno djeluju na složene i zanimljive načine, s formiranjem lokalnih struktura koje su sposobne preživjeti dugi vremenski period.&lt;ref name=ilachinski-13&gt;{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=13|ref=ilachinski}}&lt;/ref&gt; Stabilne ili oscilirajuće strukture tipa klase 2 mogu biti krajnji ishod, ali broj koraka potrebnih za postizanje ovog stanja može biti vrlo velik, čak i kada je početni obrazac relativno jednostavan. Lokalne promjene početnog obrasca mogu se širiti unedogled. Wolfram je [[hipoteza|pretpostavio]] da su mnogi ćelijski automati klase 4, ako ne i svi, sposobni za [[Turingova potpunost|univerzalno računanje]]. To je dokazano za Pravilo 110 i Conwayevu Igru života.
Ove definicije su kvalitativne prirode i postoji određeni prostor za interpretaciju. Prema Wolframu, &quot;...sa gotovo svakom općom shemom klasifikacije neizbježno postoje slučajevi koji se dodjeljuju jednoj klasi prema jednoj definiciji, a drugoj klasi prema drugoj definiciji. I tako je sa ćelijskim automatima: povremeno postoje pravila... koja pokazuju neke karakteristike jedne klase, a neke druge.&quot;&lt;ref name=wolfram-231&gt;{{Harvnb|Wolfram|2002|p=231|ref=wolfram}}&lt;/ref&gt;

Bilo je nekoliko pokušaja klasifikacije ćelijskih automata u formalno rigorozne klase, inspirisane Wolframovom klasifikacijom. Na primjer, Culik i Yu su predložili tri dobro definirane klase (i četvrtu za automate koji se ne podudaraju ni sa jednom od njih), koje se ponekad nazivaju Culik-Yu klasama; pripadnost ovim klasama dokazala je [[Neodlučiv problem|neodlučivost]].&lt;ref name=&quot;DelormeMazoyer1998&quot;&gt;{{cite book|editor1=M. Delorme |editor2=J. Mazoyer |title=Cellular automata: a parallel model|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dGs87s5Pft0C&amp;pg=PA239|year=1998|publisher=Springer|isbn=978-0-7923-5493-2|page=239|chapter=Topological chaos and CA|author1=G. Cattaneo |author2=E. Formenti |author3=L. Margara }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Voorhees1996&quot;&gt;{{cite book|author=Burton H. Voorhees|title=Computational analysis of one-dimensional cellular automata|url=https://books.google.com/books?id=WcZTQHPrG68C&amp;pg=PA8|year=1996|publisher=World Scientific|isbn=978-981-02-2221-5|page=8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Garzon1995&quot;&gt;{{cite book|author=Max Garzon|title=Models of massive parallelism: analysis of cellular automata and neural networks |url=https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz|url-access=limited| year=1995 | publisher=Springer | isbn=978-3-540-56149-1 | page=[https://archive.org/details/modelsmassivepar00garz/page/n159 149]}}&lt;/ref&gt;
Wolframova klasa 2 može se podijeliti u dvije podgrupe stabilnih (fiksne tačke) i oscilirajućih (periodičnih) pravila.&lt;ref name=li-packard&gt;{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Li, Wentian | author2=Packard, Norman | title=The structure of the elementary cellular automata rule space | journal=Complex Systems | pages=281–297 | volume=4 | year=1990 | access-date=25 January 2013 | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
Ideja da postoje četiri klase dinamičkih sistema prvobitno je potekla od hemičara Ilje Prigogina, dobitnika Nobelove nagrade, koji je identificirao ove četiri klase termodinamičkih sistema: 
*(1) sisteme u termodinamičkoj ravnoteži, 
*(2) prostorno/vremenski uniformne sisteme, 
*(3) haotične sisteme i 
*(4) složene sisteme daleko od ravnoteže sa disipativnim strukturama (vidi sliku 1 u radu Nicolisa, Prigogineovog studenta, iz 1974. godine)).&lt;ref name=nicolis&gt;{{cite journal | url=http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | author1=Nicolis | title=Dissipative Structures, Catastrophes, and Pattern Formation: A Bifurcation Analysis | journal=PNAS | pages=2748–2751 | volume=71 | number=7 | year=1974 | access-date=25 March 2017 | doi=10.1073/pnas.71.7.2748 | pmid=16592170 | pmc=388547 | bibcode=1974PNAS...71.2748N | doi-access=free | archive-date=25 June 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160625222140/http://www.complex-systems.com/pdf/04-3-3.pdf | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===Reverzibilni===
{{glavni|Reverzibilni ćelijski automat}}
Ćelijski automat je ''reverzibilan'' ako za svaku trenutnu konfiguraciju ćelijskog automata postoji tačno jedna prošla konfiguracija ([[predslika]]).&lt;ref name=kari-379&gt;{{Harvnb|Kari, Jarrko|1991|p=379|ref=gutowitz}}&lt;/ref&gt; Ako se ćelijski automat posmatra kao funkcija koja preslikava konfiguracije u konfiguracije, reverzibilnost implicira da je ta funkcija [[bjektivnost|bijektivna]].&lt;ref name=kari-379/&gt; Ako je ćelijski automat reverzibilan, njegovo vremenski obrnuto ponašanje također se može opisati kao ćelijski automat; ova činjenica je posljedica djelovanja faktora [[Curtis-Hedlund-Lyndonova teorema|Curtis-Hedlund-Lyndonove teoreme]], topološke karakterizacije ćelijskih automata.&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=D.|last=Richardson|title=Tessellations with local transformations|journal=J. Comput. Syst. Sci.|volume=6|year=1972|pages=373–388|issue=5|doi=10.1016/S0022-0000(72)80009-6|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Cellular Automata in Hyperbolic Spaces – Tome I, Volume 1|first=Maurice|last=Margenstern|publisher=Archives contemporaines|year=2007|isbn=978-2-84703-033-4|page=134|url=https://books.google.com/books?id=wGjX1PpFqjAC&amp;pg=PA134}}&lt;/ref&gt; Za ćelijske automate u kojima nema svaka konfiguracija predsliku, konfiguracije bez predslike nazivaju se obrasci ''[[Rajski vrt (ćelijski automat)|Rajski vrt]]''.&lt;ref name=schiff-103&gt;{{Harvnb|Schiff|2011|p=103|ref=schiff}}&lt;/ref&gt;

Za jednodimenzijske ćelijske automate postoje poznati algoritmi za odlučivanje da li je pravilo reverzibilno ili ireverzibilno.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Amoroso | first1 = Serafino | last2 = Patt | first2 = Yale N. | year = 1972 | title = Decision Procedures for Surjectivity and Injectivity of Parallel Maps for Tessellation Structures | journal = J. Comput. Syst. Sci. | volume = 6 | issue = 5| pages = 448–464 | doi=10.1016/s0022-0000(72)80013-8| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|journal=Complex Systems|volume=5|year=1991|pages=19–30|title=De Bruijn Graphs and Linear Cellular Automata|first=Klaus|last=Sutner|url=http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|archive-date=14 May 2011|access-date=7 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514173327/http://www.complex-systems.com/pdf/05-1-3.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Međutim, za ćelijske automate s dvije ili više dimenzija reverzibilnost je neodlučiva; to jest, ne postoji algoritam koji kao ulaz uzima pravilo automata i za koji je garantovano da ispravno određuje da li je automat reverzibilan. Dokaz koji je dao [[Jarkko Kari]] povezan je s problemom popločavanja pomoću [[Wangova pločica|Wangovih pločica]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|first=Jarkko|last=Kari|title=Reversibility of 2D cellular automata is undecidable|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=379–385|doi=10.1016/0167-2789(90)90195-U|bibcode = 1990PhyD...45..379K}}&lt;/ref&gt; Kada 2D automat nije reverzibilan, dokaz često može biti trivijalan jer različiti obrasci koji se preslikavaju u isto stanje mogu biti prilično uobičajeni.
Reverzibilni ćelijski automati se često koriste za simuliranje fizičkih [[fenomen]]a kao što su [[dinamika]] [[plin]]ova i [[fluid]]a, budući da se pokoravaju zakonima [[termodinamika| termodinamike]]. Takvi ćelijski automati imaju pravila posebno konstruirana da budu reverzibilni. Takve sisteme su proučavali Tommaso Toffoli, Norman Margolus i drugi. Nekoliko tehnika može se koristiti za eksplicitnu konstrukciju reverzibilnih ćelijskih automata sa poznatim inverzima. Dvije uobičajene su ćelijski automat drugog reda i blokovski ćelijski automat, a obje uključuju modificiranje definicije ćelijskog automata na neki način. Iako takvi automati ne zadovoljavaju striktno gore datu definiciju, može se pokazati da ih konvencionalni ćelijski automati mogu emulirati sa dovoljno velikim susjedstvima i brojem stanja, te se stoga mogu smatrati podskupom konvencionalnih ćelijskih automata. Suprotno tome, pokazano je da svaki reverzibilni ćelijski automat može biti emuliran blokovnim ćelijskim automatom.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=On the circuit depth of structurally reversible cellular automata|first=Jarkko|last=Kari|journal=Fundamenta Informaticae|volume=38|year=1999|pages=93–107|doi=10.3233/FI-1999-381208}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=Representing reversible cellular automata with reversible block cellular automata|last=Durand-Lose|first=Jérôme|journal=Discrete Mathematics and Theoretical Computer Science|volume=AA|year=2001|pages=145–154|url=http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-url=https://web.archive.org/web/20110515134011/http://www.dmtcs.org/dmtcs-ojs/index.php/proceedings/article/download/264/855|archive-date=15 May 2011}}&lt;/ref&gt;

===Totalistički===
{{Sidro|Totalistički|Vanjski totalistički|Semitotalistički|Semitotalistički|Izotropni}}Posebna klasa ćelijskih automata su ''totalistički'' ćelijski automati. Stanje svake ćelije u totalističkom ćelijskom automatu predstavljeno je brojem (obično cijelim brojem izvučenim iz konačnog skupa), a vrijednost ćelije u trenutku ''t'' zavisi samo od ''zbira'' vrijednosti ćelija u njenom susjedstvu (moguće uključujući i samu ćeliju) u trenutku &amp;nbsp;''t''&amp;nbsp;−&amp;nbsp;1.&lt;ref name=wolfram-60&gt;{{Harvnb|Wolfram|2002|p=60|ref=wolfram}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cadu&quot;&gt;{{Cite book|title=Cellular automata: a discrete universe|first=Andrew|last=Ilachinski|publisher=World Scientific|year=2001|isbn=978-981-238-183-5|pages=44–45|url=https://books.google.com/books?id=3Hx2lx_pEF8C&amp;pg=PA4}}&lt;/ref&gt;

Ako stanje ćelije u trenutku ''t'' zavisi i od njenog vlastitog stanja i od ukupnog broja njenih susjeda u trenutku &amp;nbsp;''t''&amp;nbsp;−&amp;nbsp;1 onda se ćelijski automat ispravno naziva ''vanjski totalistički''.&lt;ref name=&quot;cadu&quot; /&gt; [[Conwayeva Igra Života]] je vanjski totalistički (ali ne totalistički), s vrijednostima ćelija 0 i 1. Vanjski totalistički ćelijski automati s istom [[Mooreovo susjedstvo]] strukturom kao Život se ponekad nazivaju [[{{Nije tipografska greška|Life-like}} ćelijski automat|{{Nije tipografska greška|like-like}} ćelijski automati]].&lt;ref&gt;The phrase &quot;{{Not a typo|life-like}} cellular automaton&quot; dates back at least to {{harvtxt|Barral|Chaté|Manneville|1992}}, who used it in a broader sense to refer to outer totalistic automata, not necessarily of two dimensions. The more specific meaning given here was used e.g. in several chapters of {{harvtxt|Adamatzky|2010}}. See: {{Cite journal|title=Collective behaviors in a family of high-dimensional cellular automata|url=https://archive.org/details/sim_physics-letters-a_1992-03-23_163_4/page/279|first1=Bernard|last1=Barral|first2=Hugues|last2=Chaté|first3=Paul|last3=Manneville|journal=Physics Letters A|volume=163|issue=4|year=1992|pages=279–285|doi=10.1016/0375-9601(92)91013-H|bibcode = 1992PhLA..163..279B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;eppstein-72-73&quot;&gt;{{Harvnb|Eppstein|2010|pp=72–73}}&lt;/ref&gt;

Općenito, „izotropni“ skup pravila je onaj koji nije nužno vanjski totalistički, ali i dalje ima sve refleksijske simetrije. U slučaju ćelijskog automata na kvadratnoj mreži, grupa simetrija je [[Diedarska grupa reda 8|D8]].

===Povezani automati===
Postoje mnoge moguće generalizacije koncepta ćelijskog automata. 
[[Slika:Oscillator.gif|class=skin-invert-image|right|frame| Ćelijski automat zasnovan na heksagonalnim ćelijama umjesto kvadrata (pravilo 34/2)]]
Jedan od načina je korištenje nečeg drugog osim pravokutne (kubne, ''itd.'') mreže. Naprimjer, ako je ravan [[heksagonalno popločavanje|popločana pravilnim šesterovugloima]], ti šesterouglovi bi se mogli koristiti kao ćelije. U mnogim slučajevima, rezultirajući ćelijski automati su ekvivalentni onima s pravokutnim mrežama sa posebno [[dizajn]]iranim susjedstvima i pravilima. Druga varijacija bi bila da se sama mreža učini nepravilnom, kao što je slučaj sa [[Penrosove pločice|Penrosovim pločicama]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/dn22134-first-gliders-navigate-everchanging-penrose-universe.html|title=First gliders navigate ever-changing Penrose universe|author=Jacob Aron|work=New Scientist}}&lt;/ref&gt;
Također, pravila mogu biti vjerovatnosnaa, a ne deterministička. Takvi ćelijski automati nazivaju se [[vjerovatnosni ćelijski automati]]. Vjerovatnosno pravilo daje, za svaki obrazac u vremenu ''t'', [[vjerovatnoća|vjerovatnoće]] da će centralna ćelija preći u svako moguće stanje u vremenu ''t'' + 1. Ponekad se koristi jednostavnije pravilo; na primjer: &quot;pravilo je Igra života, ali u svakom vremenskom koraku postoji [[vjerovatnoća]] od 0,001% da će svaka ćelija preći u suprotnu boju.&quot;
Susjedstvo ili pravila mogu se mijenjati tokom vremena ili prostora. Naprimjer, u početku novo stanje ćelije moglo bi biti određeno horizontalno susjednim ćelijama, ali za sljedeću [[generacija|generaciju]] bi se koristile vertikalne ćelije.
U ćelijskim automatima, novo stanje ćelije nije pod uticajem novog stanja drugih ćelija. Ovo se može promijeniti tako da, naprimjer, blok ćelija 2 puta 2 može biti određen samim sobom i ćelijama koje su mu susjedne.
Postoje ''[[kontinuirani automat|kontinuirani automati]]''. Ovo je slično totalističkim ćelijskim automatima, ali umjesto da pravilo i stanja budu diskretni (npr. tabela, koristeći stanja 0,1,2), koriste se kontinuirane funkcije, a stanja postaju kontinuirana (obično vrijednosti u [[jedinični interval|jediničnom intervalu|[0,1]]]). Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Određeni ćelijski automati mogu na ovaj način proizvesti difuziju u tečnim uzorcima.
[[Kontinuirani prostorni automat]]i imaju kontinuum lokacija. Stanje lokacije je konačan broj realnih brojeva. Vrijeme je također kontinuirano, a stanje se razvija prema diferencijalnim jednačinama. Jedan važan primjer su teksture [[reakcija-difuzija]], [[diferencijalna jednačina|diferencijalne jednačine]] koje je predložio [[Alan Turing]] kako bi objasnio kako hemijske reakcije mogu stvoriti pruge na [[zebra]]ma i mrlje na [[leopard]]ima.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Murray |first1=J. D. |title=Mathematical biology |date=2003 |publisher=Springer |location=New York |isbn=0-387-95228-4 |edition=3rd}}&lt;/ref&gt; Kada se ovo aproksimira ćelijskim automatima, često se dobijaju slični obrasci. MacLennan [http://www.cs.utk.edu/~mclennan/contin-comp.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100816034006/http://www.cs.utk.edu/%7Emclennan/contin-comp.html |date=16. 8. 2010 }} smatra kontinuirane prostorne automate modelom računanja.
Postoje poznati primjeri kontinuiranih prostornih automata, koji pokazuju [[fenomen]]e širenja analogne jedrilicama u Igri života.&lt;ref&gt;Pivato, M: &quot;RealLife: The continuum limit of Larger than Life cellular automata&quot;,  ''Theoretical Computer Science'', 372 (1), March 2007, pp. 46–68&lt;/ref&gt;
''Automati za prepisivanje grafova'' su proširenja ćelijskih automata zasnovana na [[sistem za prepisivanje grafova|sistemima za prepisivanje grafova]].&lt;ref&gt;{{Cite book |doi = 10.1007/978-3-642-01284-6_14|isbn = 978-3-642-01283-9|chapter = Graph-Rewriting Automata as a Natural Extension of Cellular Automata|title = Adaptive Networks|series = Understanding Complex Systems|year = 2009|last1 = Tomita|first1 = Kohji|last2 = Kurokawa|first2 = Haruhisa|last3 = Murata|first3 = Satoshi|pages = 291–309}}&lt;/ref&gt;

==Elementarni ćelijski automati==
{{Glavni|Elementarni ćelijski automat}}
Najjednostavniji netrivijalni ćelijski automat bio bi jednodimenzijski, sa dva moguća stanja po ćeliji, a susjedi ćelije definirani su kao susjedne ćelije s obje strane ćelije. Ćelija i njena dva susjeda formiraju susjedstvo od tri ćelije, tako da postoji 2&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;=&amp;nbsp;8 mogućih obrazaca za susjedstvo. Pravilo se sastoji od odlučivanja, za svaki obrazac, hoće li ćelija biti &lt;math&gt;1&lt;/math&gt; ili &lt;math&gt;0&lt;/math&gt;  u sljedećoj generaciji. Tada postoji 2&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;=&amp;nbsp;256 mogućih pravila.&lt;ref name=bialynick-9/&gt; 
[[Slika:One-d-cellular-automate-rule-30.gif|thumb| Animacija načina na koji pravila 1D ćelijskog automata određuju sljedeću generaciju]]
Ovih 256 ćelijskih automata se općenito nazivaju njihovim [[Wolframov kod|Wolframovim kodom]], standardnom konvencijom imenovanja koju je izmislio Wolfram, a koja svakom pravilu daje broj od 0 do 255. Brojni radovi su analizirali i upoređivali različite slučajeve među 256 ćelijskih automata (mnogi su trivijalno izomorfni). Ćelijski automati [[pravilo 30]], [[pravilo 90]], [[pravilo 110]] i [[pravilo 184]] posebno su zanimljivi. Slike ispod prikazuju historiju pravila 30 i 110, kada početna konfiguracija sadrži 1 (na vrhu svake slike) okruženu nulama. Svaki red piksela predstavlja generaciju u historiji automata, pri čemu je ''t''=0 gornji red. Svaki piksel je obojen bijelo za &lt;math&gt;0&lt;/math&gt;   i crno za &lt;math&gt;1&lt;/math&gt;  .
[[Slika:CA rule30s.png|class=skin-invert-image|thumb|Pravilo 30]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+ [[Pravilo 30]] ćelijski automat&lt;br /&gt;(binarni 00011110 = decimalni 30)
|-
! Postojeći obrazac
| 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000
|-
!Novo stanje za centralnu ćeliju
| 0 || 0 || 0 || 1 || 1 || 1 || 1 || 0
|}
Pravilo 30 pokazuje ponašanje ''klase 3'', što znači da čak i jednostavni obrasci unosa poput prikazanog vode do haotičnih, naizgled nasumičnih historija.
 [[Slika:Sample run of Rule 110 elementary cellular automaton, starting from single cell.png|class=skin-invert-image|thumb|256 iteracija Pravila 110]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center&quot;
|+ [[Pravilo 110]] ćelijski automat&lt;br /&gt;(binarni 01101110 = decimalni 110)
|-
! Postojeći obrazac
| 111 || 110 || 101 || 100 || 011 || 010 || 001 || 000
|-
! Novo stanje za centralnu ćeliju
| 0 || 1 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 || 0
|}
Pravilo 110, poput Igre života, pokazuje ono što Wolfram naziva ponašanjem ''klase 4'', koje nije ni potpuno slučajno ni potpuno repetitivno. Lokalizirane strukture pojavljuju se i međusobno djeluju na različite, komplicirane načine. Tokom razvoja koncepta ''[[Nova vrsta nauke]]'', kao istraživački asistent Wolframa 1994. godine, [[Matthew Cook]] je dokazao da su neke od ovih struktura dovoljno bogate da podrže [[univerzalnost Turingove mašine|univerzalnost]]. Ovaj rezultat je zanimljiv jer je pravilo 110 izuzetno jednostavan jednodimenzijski sistem i teško ga je konstruisati da izvodi specifično ponašanje. Ovaj rezultat stoga pruža značajnu podršku Wolframovom stavu da su sistemi klase 4 inherentno vjerovatno univerzalni. Cook je predstavio svoj dokaz na konferenciji o ćelijskim automatima Instituta [[Santa Fe]] 1998. godine, ali Wolfram je spriječio da dokaz bude uključen u zbornik konferencije, jer Wolfram nije želio da dokaz bude objavljen prije objavljivanja ''Nove vrste nauke''.&lt;ref name=giles&gt;{{cite journal | author=Giles, Jim | title=What Kind of Science is This? | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-05-16_417_6886/page/216 | journal=[[Nature]] | volume=417 | issue=6886 | pages=216–218 | year=2002|doi=10.1038/417216a | pmid=12015565 | bibcode=2002Natur.417..216G | s2cid=10636328 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt; U 2004., Cookov dokaz je konačno objavljen u Wolframovom časopisu ''Complex Systems'' (Vol. 15, Br. 1), više od deset godina nakon što ga je Cook osmislio. Pravilo 110 je bilo osnova za neke od najmanjih univerzalnih Turingovih mašina.ref&gt;{{cite journal | url=http://www.nybooks.com/articles/archives/2002/oct/24/is-the-universe-a-computer/?pagination=false | author=Weinberg, Steven | title=Is the Universe a Computer? | journal=The New York Review of Books | date=24 October 2002 | volume=49 | issue=16 | access-date=12 October 2012}}&lt;/ref&gt;

==Prostor pravila==
Pravilo elementarnog ćelijskog automata određeno je s osam bajtova, a sva pravila elementarnog ćelijskog automata mogu se smatrati da se nalaze na [[čvor (geometrija)|čvorovima]] 8-dimenzijske jedinične [[hiperkocka|hiperkocke]]. Ova jedinična hiperkocka je prostor pravila ćelijskog automata. Za ćelijske automate najbližeg susjeda, pravilo je određeno s 2&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;=&amp;nbsp;32 bajta, a prostor pravila ćelijskog automata je 32-dimenzionalna jedinična hiperkocka. Udaljenost između dva pravila može se definirati brojem koraka potrebnih za [[kretanje]] od jednog čvora, koji predstavlja prvo pravilo, do drugog čvora, koji predstavlja drugo pravilo, duž [[ivica (geometrija)|ivice]] hiperkocke. Ova udaljenost od pravila do pravila naziva se i [[Hammingova udaljenost]].
Prostor pravila ćelijskog automata nam omogućava da postavimo pitanje o tome da li su pravila sa sličnim dinamičkim ponašanjem &quot;blizu&quot; jedno drugom. Grafičko crtanje visokodimenzijske hiperkocke na dvodimenzijskoj ravni ostaje težak zadatak, a jedan grubi lokator pravila u hiperkocki je broj bajta-1 u 8-bajtnom nizu za elementarna pravila (ili 32-bajtni niz za pravila sljedećeg najbližeg susjeda). Crtanje pravila u različitim Wolfram klasama u ovim dijelovima prostora pravila pokazuje da pravila klase 1 imaju tendenciju da imaju manji broj bitova-1, dakle smještenih u jednoj regiji prostora, dok pravila klase 3 imaju tendenciju da imaju veći udio (50%) bitova-1.&lt;ref name=li-packard/&gt;
Za veći prostor pravila ćelijskog automata, pokazano je da se pravila klase 4 nalaze između pravila klase 1 i klase 3.&lt;ref&gt;{{cite journal|journal=Physica D|volume=45|issue=1–3|year=1990|pages=77–94|title= Transition phenomena in cellular automata rule space |author1=Wentian Li |author2=Norman Packard |author3=Chris G Langton |doi=10.1016/0167-2789(90)90175-O|bibcode = 1990PhyD...45...77L |citeseerx=10.1.1.15.2786}}&lt;/ref&gt; Ovo zapažanje je osnova za frazu [[ivica haosa]] i podsjeća na [[fazni prelaz]] u [[termodinamika|termodinamici]].

==Primjene==
===Biologija=== 
[[Slika:Textile cone.JPG|thumb|left|''[[Conus textile]]'' pokazuje obrazac ćelijskog automata na svojoj ljusci.&lt;ref name=coombs/&gt;]]
{{Glavni|Obrasci u prirodi}}
Nekoliko bioloških procesa ili [[fenomen]]a može se simulirati pomoću ćelijskih automata, koji se u takvim kontekstima primjene smatraju specifičnom vrstom [[argument-zasnovani model|modela zasnovanog na agentima]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cuevas |first1=Erik |last2=Avila |first2=Karla |last3=Islas Toski |first3=Miguel |last4=Escobar |first4=Héctor |date=2025 |title=Agent-Based Models with MATLAB | publisher=Morgan Kaufmann |page=105 |isbn=9780443240058 |url=https://books.google.com/books?id=3D0TEQAAQBAJ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Berto |first1=Francesco |last2= Tagliabue |first2= Jacopo |date=2023 |title=Cellular Automata |url=https://plato.stanford.edu/entries/cellular-automata/ |website=Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Stanford University Press}}&lt;/ref&gt; U ovim biološkim simulacijama, uobičajeno je da se ćelije ćelijskog automata poistovjećuju s [[ćelija (biologija)|biološkim ćelijama]].&lt;ref&gt;{{cite book | last1 = Graw | first1 = Frederik | last2 = Perelson | first2 = Alan S. | editor1-last = Ledzewicz | editor1-first = Urszula | editor2-last = Schättler | editor2-first = Heinz | editor3-last = Friedman | editor3-first = Avner | editor4-last = Kashdan | editor4-first = Eugene | contribution = Spatial Aspects of HIV Infection | date = September 2012 | doi = 10.1007/978-1-4614-4178-6_1 | isbn = 9781461441786 | pages = [https://archive.org/details/mathematicalmeth0000unse_x9q2/page/3 3]–31 | publisher = Springer New York | title = Mathematical Methods and Models in Biomedicine| url = https://archive.org/details/mathematicalmeth0000unse_x9q2 }}&lt;/ref&gt;
Neki primjeri bioloških fenomena modeliranih ćelijskim automatima s jednostavnim prostorom stanja su:
* Uzorci nekih školjki, poput onih u rodovima ''[[Conus (puž)|Conus]]'' i ''[[Cymbiola]]'', generiraju se prirodnim ćelijskim automatima. [[Pigment]]ne ćelije se nalaze u uskoj traci duž ruba školjke. Svaka ćelija [[lučenje|luči]] pigmente u skladu s aktivirajućom i inhibirajućom aktivnošću susjednih pigmentnih ćelija, slijedeći prirodnu verziju matematičkog pravila.&lt;ref name=&quot;coombs&quot;&gt;{{citation|last=Coombs|first=Stephen|title=The Geometry and Pigmentation of Seashells|date=15 February 2009|url=http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20130107235922/http://www.maths.nott.ac.uk/personal/sc/pdfs/Seashells09.pdf|access-date=2 September 2012|archive-date=7 January 2013}}&lt;/ref&gt; Ćelijska traka ostavlja obojeni uzorak na ljusci kako polako raste. Naprimjer, široko rasprostranjena vrsta ''[[Conus textile]]'' ima uzorak koji podsjeća na Wolframovo [[pravilo 30]] ćelijskog automata.&lt;ref name=&quot;coombs&quot; /&gt;
* Biljke regulišu unos i gubitak [[plin]]ova putem mehanizma ćelijskog automata. Svaka [[stoma]] na [[list]]u djeluje kao ćelija.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi = 10.1073/pnas.0307811100 | last1 = Peak | first1 = West | last2 = Messinger | first2 = Mott | year = 2004 | title = Evidence for complex, collective dynamics and emergent, distributed computation in plants | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 101 | issue = 4| pages = 918–922 |bibcode = 2004PNAS..101..918P | pmid=14732685 | pmc=327117| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* Pokretni obrasci talasa na koži [[glavonošci|glavonožaca]] mogu se simulirati pomoću dvodimenzijskog ćelijskog automata sa dva stanja, pri čemu svako stanje odgovara ili proširenom ili uvučenom [[hromatofora|hromatoforu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Archived copy|url=http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20100725123926/http://gilly.stanford.edu/past_research_files/APackardneuralnet.pdf|archive-date=25 July 2010|access-date=14 September 2008}}&lt;/ref&gt;
* Prag automata je izumljen za simulaciju [[]]neurona, a mogu se simulirati i složena ponašanja poput prepoznavanja i [[učenje|učenja]].&lt;ref name=&quot;ilachinski-275&quot;&gt;{{Harvnb|Ilachinsky|2001|p=275|ref=ilachinski}}&lt;ref&gt;
* [[Fibroblast]]i imaju sličnosti sa ćelijskim automatima, jer svaki fibroblast interraguje samo sa svojim susjedima.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Disordered Systems and Biological Organization|year=1986|pages=374–375|author=Yves Bouligand|chapter=Fibroblasts, Morphogenesis and Cellular Automata}}&lt;/ref&gt;

Pored toga, biološki fenomeni koji zahtijevaju eksplicitno modeliranje brzina agenata (na primjer, oni uključeni u [[kolektivna ćelijska migracija|kolektivnu ćelijsku migraciju]]) mogu se modelirati ćelijskim automatima sa složenijim prostorom stanja i pravilima, kao što su [[BIO-LGCA|biološki ćelijski automati rešetkastog plina]]. To uključuje fenomene od velikog medicinskog značaja, kao što su:
* Karakterizacija različitih načina [[metastaza|metastatske]] invazije.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ilina|first1=Olga|last2=Gritsenko|first2=Pavlo G.|last3=Syga|first3=Simon|last4=Lippoldt|first4=Jürgen|last5=La Porta|first5=Caterina A. M.|last6=Chepizhko|first6=Oleksandr|last7=Grosser|first7=Steffen|last8=Vullings|first8=Manon|last9=Bakker|first9=Gert-Jan|last10=Starruß|first10=Jörn|last11=Bult|first11=Peter|date=September 2020|title=Cell–cell adhesion and 3D matrix confinement determine jamming transitions in breast cancer invasion|journal=Nature Cell Biology|language=en|volume=22|issue=9|pages=1103–1115|doi=10.1038/s41556-020-0552-6|issn=1465-7392|pmc=7502685|pmid=32839548}}&lt;/ref&gt;
* Uloga [[tumorska heterogenost|heterogenosti]] u razvoju agresivnih [[karcinom]]a.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Reher|first1=David|last2=Klink|first2=Barbara|last3=Deutsch|first3=Andreas|last4=Voss-Böhme|first4=Anja|date=2017-08-11|title=Cell adhesion heterogeneity reinforces tumour cell dissemination: novel insights from a mathematical model|journal=Biology Direct|volume=12|issue=1|page=18|doi=10.1186/s13062-017-0188-z|issn=1745-6150|pmc=5553611|pmid=28800767 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
* [[Fenotipska promjena]] tokom proliferacije tumora.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Hatzikirou|first1=H.|last2=Basanta|first2=D.|last3=Simon|first3=M.|last4=Schaller|first4=K.|last5=Deutsch|first5=A.|date=2012-03-01|title='Go or Grow': the key to the emergence of invasion in tumour progression?|url=https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|journal=Mathematical Medicine and Biology|language=en|volume=29|issue=1|pages=49–65|doi=10.1093/imammb/dqq011|pmid=20610469|issn=1477-8599|url-access=subscription|archive-date=18 October 2021|access-date=21 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018200453/https://academic.oup.com/imammb/article-lookup/doi/10.1093/imammb/dqq011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

===Hemija===
[[Belousov-Žabotinskijeva reakcija]] je prostorno-vremenski [[hemijski oscilator]] koji se može simulirati pomoću ćelijskog automata. Pedesetih godina 20. stoljeća [[Anatol Žabotinski|A. M. Žabotinski]] (nastavljajući rad [[B. P. Belousov|B. P. Belousova]]) otkrio je da kada se tanki, homogeni sloj smjese [[malonska kiselina|malonske kiseline]], zakiseljenog bromata i cerinske soli pomiješa i ostavi netaknut, fascinantni geometrijski uzorci poput koncentričnih krugova i spirala šire se kroz medij. U odjeljku &quot;Računarske rekreacije&quot; izdanja ''Scientific American'' iz augusta 1988.&lt;/ref&gt; [[A. K. Dewdney]] discussed a cellular automaton&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Gerhardt | first1 = M. | last2 = Schuster | first2 = H. | year = 1989 | title = A cellular automaton describing the formation of spatially ordered structures in chemical systems | url = https://archive.org/details/sim_physica-d-nonlinear-phenomena_1989-08_36_3/page/209 | journal = Physica D | volume = 36 | issue = 3| pages = 209–221 | doi=10.1016/0167-2789(89)90081-x| bibcode = 1989PhyD...36..209G }}&lt;/ref&gt; razvili su ga Martin Gerhardt i Heike Schuster sa Univerziteta u Bielefeldu (Njemačka). Ovaj automat proizvodi valne obrasce koji podsjećaju na one u reakciji Belousov-Žabotinskog. Kombinirajući vezanje za jednu česticu iz rastućeg agregata, slijedeći osnovni model Wittena i Sandera &lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Witten |first1=T. A. |last2=Sander |first2=L. M. |date=1981-11-09 |title=Diffusion-Limited Aggregation, a Kinetic Critical Phenomenon |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |journal=Physical Review Letters |volume=47 |issue=19 |pages=1400–1403 |doi=10.1103/PhysRevLett.47.1400 |bibcode=1981PhRvL..47.1400W |archive-date=26 November 2024 |access-date=3 February 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241126223933/https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.47.1400 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; za simuliranje rasta ograničenog difuzijom s pričvršćivanjem na pozicije preloma, kako su predložili Kossel i Stranski još 1920-ih, vidi &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Woodruff |first=D. P. |date=2015-04-13 |title=How does your crystal grow? A commentary on Burton, Cabrera and Frank (1951) 'The growth of crystals and the equilibrium structure of their surfaces' |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences |volume=373 |issue=2039|doi=10.1098/rsta.2014.0230 |pmc=4360084 |pmid=25750141|bibcode=2015RSPTA.37340230W }}&lt;/ref&gt; za verziju priloga s ograničenom kinetikom, Goranova et al.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Goranova |first1=D. |last2=Rashkov |first2=R. |last3=Avdeev |first3=G. |last4=Tonchev |first4=V. |date=2016-09-01 |title=Electrodeposition of Ni–Cu alloys at high current densities: details of the elements distribution |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s10853-016-0126-y |journal=Journal of Materials Science |language=en |volume=51 |issue=18 |pages=8663–8673 |doi=10.1007/s10853-016-0126-y |bibcode=2016JMatS..51.8663G |issn=1573-4803|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; predložio je model za elektrohemijsko ko-taloženje dva metalna kationa.

===Fizika===
[[Datoteka:Gas velocity.gif|thumb|Vizualizacija automata rešetkastog plina. Nijanse sive pojedinačnih piksela proporcionalne su gustini čestica gasa (između 0 i 4) na tom pikselu. Plin je okružen ljuskom crnih ćelija koje djeluju kao reflektori kako bi stvorile zatvoreni prostor.]]
Probabilistički ćelijski automati se koriste u [[statistička fizika|statističkoj]] i [[fizika kondenzovane materije|fizici kondenzovane materije]] za proučavanje [[fenomen]]a poput dinamike fluida i faznih prijelaza. [[Isingov model]] je prototipski primjer, u kojem svaka ćelija može biti u bilo kojem od dva stanja nazvana &quot;gore&quot; i &quot;dolje&quot;, što čini idealizirani prikaz [[magnet]]a. Podešavanjem parametara modela, udio ćelija koje su u istom stanju može se mijenjati, na načine koji pomažu u objašnjavanju kako se [[feromagnet]] demagnetiziraju kada se zagrijavaju. Štaviše, rezultati proučavanja faznog prelaza demagnetizacije mogu se prenijeti na druge fazne prelaze, poput isparavanja tečnosti u gas; ova pogodna unakrsna primjenjivost poznata je kao [[univerzalnost (dinamički sistemi)|univerzalnost]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Sethna |first=James P. |title=Statistical Mechanics: Entropy, Order Parameters, and Complexity |year=2008 |publisher=Oxford University Press |url=https://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |isbn=978-0-198-56677-9 |oclc=845714772 |archive-date=7 June 2021 |access-date=19 August 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607230444/http://pages.physics.cornell.edu/~sethna/StatMech/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|first=Mehran |last=Kardar |author-link=Mehran Kardar |title=Statistical Physics of Fields |title-link=Statistical Physics of Particles |year=2007 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-87341-3 |oclc=920137477}}&lt;/ref&gt; Fazni prijelaz u [[Dvodimenzijski kritični Isingov model|dvodimenzijskom Isingovom modelu]] i drugim sistemima u njegovoj [[klasa univerzalnosti|klasi univerzalnosti]] bio je od posebnog interesa, jer zahtijeva [[konformna teorija polja|konformnu teoriju polja]] za dubinsko razumijevanje.&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Andrea |last1=Cappelli |first2=Jean-Bernard |last2=Zuber |year=2010 |title=A-D-E Classification of Conformal Field Theories |journal=Scholarpedia |volume=5 |number=4 |arxiv=0911.3242 |doi=10.4249/scholarpedia.10314 |bibcode=2010SchpJ...510314C|s2cid=18207779 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Ostali ćelijski automati koji su bili značajni u [[fizika|fizici]] uključuju [[rešetkasti plinski automat|rešetkaste plinske automate]], koji simuliraju protoke fluida. U nizu radova&lt;ref name=&quot;Krzyzewski2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Toktarbaiuly2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krzyzewski2019&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Popova2020&quot;/&gt; predložen je i dalje razvijen takozvani ''vicinalni ćelijski automat'' (vicCA) za modeliranje potencijalno nestabilnog rasta i sublimacije vicinalnih [[kristal]]nih površina u 1+1D. Pored događaja pričvršćivanja/odvajanja koji su kodirani u pravilima CA, adatomi na vrhu vicinala formiraju tanki sloj, a njihovo termičko kretanje modelirano je Monte Carlo modulom.&lt;ref name=&quot;Krzyzewski2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Krzyzewski2019&quot;/&gt; Odlučujući korak dalje bio je prelazak modela na 2+1D,&lt;ref name=&quot;Zaluska2021&quot;/&gt; gdje je dobijen niz različitih struktura, koje autori nazivaju &quot;vicinalnim stvorenjima&quot; – stepenasti snopovi, stepenasti meandri, nano-stubovi, nanožice itd.&lt;ref name=&quot;Zaluska2021&quot;/&gt; vicCA model je intenzivno koristio Aleksej Redkov za razvoj algoritma mašinskog učenja na njemu, značajno ubrzavajući proračune za faktor 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, a istovremeno omogućavajući sistematsku klasifikaciju posmatranih [[fenomen]]a.

===Računarske nauke, kodiranje i komunikacija===
Ćelijski automatski procesori su fizičke implementacije CA koncepata, koji mogu [[računar]]ski obrađivati informacije. Elementi za obradu su raspoređeni u regularnu mrežu identičnih ćelija. Mreža je obično kvadratno popločavanje, ili [[teselacija]], od dvije ili tri dimenzije; druga popločavanja su moguća, ali se još ne koriste. Stanja ćelija određena su samo interakcijama sa susjednim ćelijama. Ne postoji način za direktnu komunikaciju sa udaljenijim ćelijama.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Muhtaroglu, Ali | title=Cellular Automaton Processor Based Systems for Genetic Sequence Comparison/Database Searching | chapter=4.1 Cellular Automaton Processor (CAP) | pages=62–74 | publisher=Cornell University |date=August 1996}}&lt;/ref&gt; Jedna takva konfiguracija niza procesora ćelijskih automata je [[sistolni niz]]. Interakcija ćelija može se odvijati putem električnog naboja, magnetizma, vibracija ([[fonon]]a na kvantnim skalama) ili bilo kojim drugim fizički korisnim sredstvom. To se može učiniti na nekoliko načina, tako da nisu potrebne žice između bilo kojeg elementa. Ovo je vrlo različito od procesora koji se koriste u većini računara danas ([[Von Neumannova arhitektura|von Neumannovi dizajni]]) koji su podijeljeni u dijelove s elementima koji mogu komunicirati s udaljenim elementima putem žica.
[[Pravilo 30]] prvobitno je predloženo kao moguća [[blok šifra]] za upotrebu u [[kriptografija| kriptografiji]]. Dvodimenzijski ćelijski automati mogu se koristiti za konstruiranje [[generator pseudoslučajnih brojeva|generatora pseudoslučajnih brojeva]].&lt;ref&gt;{{cite journal | first1=M. | last1=Tomassini | first2=M. | last2=Sipper | first3=M. | last3=Perrenoud | title=On the generation of high-quality random numbers by two-dimensional cellular automata | journal=IEEE Transactions on Computers | volume=49 | issue=10 | pages=1146–1151 | year=2000 | doi=10.1109/12.888056 | bibcode=2000ITCmp..49.1146T | s2cid=10139169 | url=http://infoscience.epfl.ch/record/28657 | archive-date=24 June 2021 | access-date=17 June 2025 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210624195231/https://infoscience.epfl.ch/record/28657 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ćelijski automati su predloženi za [[kriptografija javnog ključa|kriptografiju javnog ključa]]. [[Jednosmjerna funkcija]] je evolucija konačne CA, čiji se inverz smatra teškim za pronaći. S obzirom na pravilo, svako može lako izračunati buduća stanja, ali čini se da je vrlo teško izračunati prethodna stanja. &lt;!-- Međutim, dizajner pravila može ga kreirati na takav način da ga lahko invertuje. Stoga je očigledno [[funkcija zatvarača]] i može se koristiti kao kriptosistem javnog ključa. Sigurnost takvih sistema trenutno nije poznata. --&gt; Ćelijski automati su također primijenjeni za dizajniranje [[detekcija i ispravljanja grešaka|kodova za ispravljanje grešaka]].&lt;ref&gt;{{cite journal | title=Design of CAECC - cellular automata based error correcting code | url=https://archive.org/details/sim_ieee-transactions-on-computers_ieee-transactions-on-computers_1994-06_43_6/page/759 | first1=D. Roy | last1=Chowdhury | first2=S. | last2=Basu | first3=I. Sen | last3=Gupta | first4=P. Pal | last4=Chaudhuri | journal=[[IEEE Transactions on Computers]] | volume=43 | issue=6 | date=June 1994 | doi=10.1109/12.286310 | pages=759–764 | bibcode=1994ITCmp..43..759C }}&lt;/ref&gt;
Ostali problemi koji se mogu riješiti pomoću ćelijskih automata uključuju:
* [[Problem sinhronizacije streljačkog voda]]
* [[Problem većine (ćelijski automat)|Problem većine]]

===Generativna umjetnost i muzika===
{{Glavni|Generativna umjetnost}}
Ćelijski automati su korišteni u [[generativna muzika|generativnoj]]&lt;ref&gt;Burraston, Dave, and Ernest Edmonds. &quot;[https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf Cellular automata in generative electronic music and sonic art: a historical and technical review] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201125124832/https://web2.qatar.cmu.edu/~gdicaro/15382-Spring18/additional/generative-music-ca-review.pdf |date=25 November 2020 }}.&quot; Digital Creativity 16.3 (2005): 165-185.&lt;/ref&gt; i kompoziciji [[evolutivna muzika|evolutivne muzike]] &lt;ref&gt;Miranda, Eduardo Reck. &quot;[https://sites.google.com/site/jimmycifuentes/EvolvingCAMusic.pdf Evolving cellular automata music: From sound synthesis to composition].&quot; Proceedings of 2001 Workshop on Artificial Life Models for Musical Applications. 2001.&lt;/ref&gt; te  generiranju [[proceduralni teren|proceduralnog terena]] u video igrama.&lt;ref&gt;{{Cite book|chapter-url = https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|doi = 10.1007/978-3-030-14687-0_2|chapter = Evolving Diverse Cellular Automata Based Level Maps|title = Proceedings of 6th International Conference in Software Engineering for Defence Applications|series = Advances in Intelligent Systems and Computing|year = 2020|last1 = Ashlock|first1 = Daniel|last2 = Kreitzer|first2 = Matthew|volume = 925|pages = 10–23|isbn = 978-3-030-14686-3|s2cid = 85562837|archive-date = 8 April 2022|access-date = 7 June 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408001134/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-14687-0_2|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

===Generiranje lavirinta===
{{glavni|Algoritam generiranja lavirinta|Algoritmi ćelijskog automata}}

==Specifična pravila==
Specifična pravila ćelijskog automata uključuju:
{{cols}}
* [[Brianov mozak]]
* [[Coddov ćelijski automat]]
* [[CoDi]]
* [[Conwayeva igra života]]
* [[Dan i noć (ćelijski automat)|Dan i noć]]
* [[Langtonov mrav]]
* [[Langtonove petlje]]
* [[Lenia]]
* [[Nobili ćelijski automati]]
* [[Pravilo 90]]
* [[Pravilo 184]]
* [[Sjeme (ćelijski automat)|Sjeme]]
* [[Turmite]]
* [[Von Neumannov ćelijski automat]]
* [[Wireworld]]
{{colend}}

==Također pogledajte==
* [[Model zasnovan na agentima]]
* [[Teorija automata]]
* [[Ciklični ćelijski automat]]
* [[Diskretni račun]]
* [[Pobudljivi medij]]
* [[Golly (program)|Golly]]
* [[Iterativne petlje šablona]]
* [[Model rešetke (fizika)|Model rešetke]]
* [[Pokretni ćelijski automat]]
* [[Kvantni ćelijski automat]]
* [[Sistem za podršku prostornom odlučivanju]]
* [[Nekonvencionalno računarstvo]]	

==Reference==
{{Reflist|30em|refs=
&lt;ref name=&quot;Krzyzewski2017&quot;&gt;F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, &quot;Step bunching and macrostep formation in 1D atomistic scale model of unstable vicinal crystal growth,&quot; Journal of Crystal Growth '''474''', 135 (2017). [https://doi.org/10.1016/j.jcrysgro.2017.06.010 DOI]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Toktarbaiuly2018&quot;&gt;O. Toktarbaiuly et al., &quot;Step bunching with both directions of the current: Vicinal W(110) surfaces versus atomistic-scale model,&quot; Phys. Rev. B '''97''', 035436 (2018). [https://doi.org/10.1103/PhysRevB.97.035436 DOI]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Krzyzewski2019&quot;&gt;F. Krzyżewski, M. Załuska-Kotur, A. Krasteva, H. Popova, and V. Tonchev, &quot;Scaling and Dynamic Stability of Model Vicinal Surfaces,&quot; Crystal Growth &amp; Design '''19''', 821 (2019). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.8b01587 DOI]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Popova2020&quot;&gt;H. Popova, F. Krzyżewski, M. A. Załuska-Kotur, and V. Tonchev, &quot;Quantifying the Effect of Step–Step Exclusion on Dynamically Unstable Vicinal Surfaces: Step Bunching without Macrostep Formation,&quot; Crystal Growth &amp; Design '''20''', 7246 (2020). [https://doi.org/10.1021/acs.cgd.0c00957 DOI]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Zaluska2021&quot;&gt;M. Załuska-Kotur, H. Popova, and V. Tonchev, &quot;Step bunches, nanowires and other vicinal 'Creatures'—Ehrlich–Schwoebel effect by cellular automata,&quot; Crystals '''11''', 1135 (2021). [https://doi.org/10.3390/cryst11091135 DOI]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Redkov2025&quot;&gt;A. V. Redkov, &quot;Data science of the in silico crystallization,&quot; Acta Materialia '''287''', 120762 (2025). [https://doi.org/10.1016/j.actamat.2025.120762 DOI]&lt;/ref&gt;
}}

===Citirani izvori===
{{Refbegin|30em}}
*{{cite book | title=Game of Life Cellular Automata|editor-first=Andrew | editor-last=Adamatzky | publisher=Springer | year=2010 | isbn=978-1-84996-216-2 }}
*{{cite book | first1=Iwo | last1=Bialynicki-Birula | first2=Iwona | last2=Bialynicka-Birula | title=Modeling Reality: How Computers Mirror Life | year=2004 | publisher=Oxford University Press | isbn=978-0-19-853100-5| ref=bialynick}}
*{{cite book | first1=Bastien | last1=Chopard | first2=Michel | last2=Droz | title=Cellular Automata Modeling of Physical Systems | url=https://archive.org/details/cellularautomata0000chop | year=2005 | publisher=Cambridge University Press | isbn=978-0-521-46168-9 | ref=chopard-droz}}
* {{Harvc|last=Eppstein|first=David|year=2010|contribution=Growth and decay in life-like cellular autometa|in= Adamatzky}}
*{{cite book | editor=Gutowitz, Howard | title=Cellular Automata: Theory and Experiment | url=https://archive.org/details/cellularautomata0000unse | year=1991 | publisher=MIT Press | isbn=978-0-262-57086-2 | ref=gutowitz}}
*{{cite book | author=Ilachinski, Andrew | title=Cellular Automata: A Discrete Universe | year=2001 | publisher=[[World Scientific]] | isbn=978-981-238-183-5 | ref=ilachinski}}
*{{cite book | first1=Lemont B. | last1=Kier | first2=Paul G. | last2=Seybold | first3=Chao-Kun | last3=Cheng | title=Modeling Chemical Systems using Cellular Automata | year=2005 | publisher=Springer | isbn=978-1-4020-3657-6 | ref=kier-seybold-cheng}}
* {{cite book | last=von Neumann |first=John |editor-last=Burks |editor-first=Arthur W. | title=Theory of Self-Reproducing Automata | url=https://archive.org/details/theoryofselfrepr00vonn_0 |url-access=registration | year=1966 | publisher=University of Illinois Press |place=Urbana}}
* {{Harvc|last=Wainwright|first=Robert|year=2010|contribution=Conway's game of life: early personal recollections|in= Adamatzky}}
*{{cite book | author=Wolfram, Stephen | title=A New Kind of Science | year=2002 | publisher=[[Wolfram Media]] | isbn=978-1-57955-008-0 | ref=wolfram | url=https://archive.org/details/newkindofscience00wolf }}
{{refend}}

==Dodatni izvori==
{{refbegin|30em}}
*{{cite SEP |url-id=cellular-automata |title=Cellular Automata |first=Francesco |last=Berto  |first2=Jacopo |last2=Tagliabue |ref=none}}
*{{cite book |chapter=The Evolutionary Design of Collective Computation in Cellular Automata |first1=James P. |last1=Crutchfeld |first2=Melanie |last2=Mitchell |first3=Rajarshi |last3=Das |editor1-first=J. P. |editor1-last=Crutchfield |editor2-first=P. K. |editor2-last=Schuster |title=Evolutionary Dynamics: Exploring the Interplay of Selection, Neutrality, Accident, and Function |place=New York |publisher=Oxford University Press |year=2002 |ref=none}}
*{{cite journal |last1=Kroc |first1=Jiří |last2=Jiménez-Morales |first2=Francisco |last3=Guisado |first3=José Luis |last4=Lemos |first4=María Carmen |last5=Tkáč |first5=Jakub |title=Building Efficient Computational Cellular Automata Models of Complex Systems: Background, Applications, Results, Software, and Pathologies |date=December 2019 |url=https://www.researchgate.net/publication/338019707 |journal=Advances in Complex Systems |volume=22 |issue=5 |pages=1950013 (38 pages) |doi=10.1142/S0219525919500139 |s2cid=212988726 |ref=none}}
*{{cite conference |title=Evolving Cellular Automata with Genetic Algorithms: A Review of Recent Work |first1=Melanie |last1=Mitchell |first2=James P. |last2=Crutchfeld |first3=Rajarshi |last3=Das |conference=Proceedings of the First International Conference on Evolutionary Computation and Its Applications (EvCA'96) |place=Moscow, Russia |publisher=Russian Academy of Sciences |year=1996 |ref=none}}
*{{cite journal |first=A. M. |last=Turing |year=1952 |title=The Chemical Basis of Morphogenesis |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=B237 |issue=641 |pages=37–72 |doi=10.1098/rstb.1952.0012 |bibcode=1952RSPTB.237...37T |ref=none}} Proposes reaction-diffusion, a type of continuous automaton.
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Commons category|Cellular automata}}
{{Wikibooks|Cellular Automata}}
*[https://mcell.ca/ Mirek's Cellebration] – Home to free cellular automata explorer software, &quot;MCell&quot;. The software supports a large number of 1D and 2D rules. The site provides both an extensive rules lexicon and many image galleries loaded with examples of rules. Source code (JavaScript) is available.
*[https://www.sourceforge.net/projects/golly Golly] supports von Neumann, Nobili, GOL, and a great many other systems of cellular automata.  Developed by Tomas Rokicki and Andrew Trevorrow.  This is the only simulator currently available that can demonstrate von Neumann type self-replication.
*[http://atlas.wolfram.com/TOC/TOC_200.html Wolfram Atlas] – An atlas of various types of one-dimensional cellular automata.
*[http://www.conwaylife.com/ Conway Life] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129080439/http://www.conwaylife.com/ |date=29. 1. 2011 }}
*[http://cafaq.com/ Cellular automaton FAQ] from the newsgroup comp.theory.cell-automata
*[http://cell-auto.com/neighbourhood/index.html &quot;Neighbourhood Survey&quot;] (includes discussion on triangular grids, and larger neighborhood CAs)
*[http://bactra.org/notebooks/cellular-automata.html Cosma Shalizi's Cellular Automata Notebook] contains an extensive list of academic and professional reference material.
{{portal|Računarsko programiranje |Sistemska nauka}}
{{Authority control}}
[[Kategorija: Ćelijski automati| ]]
[[Kategorija: Teorija sistema]]
[[Kategorija: Dinamički sistemi]]
[[Kategorija: Računarske oblasti studija]]
[[Kategorija:Računarstvo]]
[[Kategorija:Informatika]]</text>
      <sha1>o2w4vjxpdn00zzx3zq6w3g74i9al5nf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fakaofo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32820</id>
    <revision>
      <id>3925843</id>
      <parentid>3922930</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="g5ztn1pp5d4f39qigowlgut1abylrg8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Fakaofo Atoll.jpg|mini|desno|300p|Atol Fakaofo, najjužniji atol u arhipelagu [[Tokelau]]]]
'''Fakaofo''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Fakaofo|title=Fakaofo {{!}} Polynesian, Pacific Island, Atoll {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=10. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; prijašnjeg imena ''Bowditch Island'', je [[atol]] u državi [[Tokelau]], u južnom dijelu [[Tihi okean|Tihog okeana]]. Nalazi se na koordinatama 171° 15' Z, 9° 25' J, u arhipelagu '''Tokelau'''. Površina kopna, zapravo niza ostrvcadi, je tek oko 3&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; dok se u sredini nalazi [[laguna]] površine oko 45&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Glavno naselje na atolu je na ostrvcu '''Fakaofo Islet''', na zapadnoj strani atola. Prema zapadu je nešto veći ostrvce '''Fenua Fala Islet'''. Nazivi ostalih ostrvcadi koji čine atol su Teafua, Nukumatau, Nukulakia, Fenua Loa, Saumatafanga, Motu Akea, Matangi, Lalo, i Mulifenua.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.fakaofo.tk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427113229/http://www.fakaofo.tk/ |date=27. 4. 2009 }}
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Tokelau]]
[[Kategorija:Ostrva]]
[[Kategorija:Tihi okean]]</text>
      <sha1>g5ztn1pp5d4f39qigowlgut1abylrg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ahnaton (drama)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32909</id>
    <revision>
      <id>3926045</id>
      <parentid>3537612</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1539" sha1="fezlv1lvcy2fbfhs0goq1lg4cbae02p" xml:space="preserve">{{Infokutija knjiga 
| naziv            = Akhnaton
| naziv_originala  = Akhnaton
| prijevod         = 
| slika            = 
| opis_slike       = 
| autor            = [[Agatha Christie]]
| ilustrator       = 
| dizajn_korica    = 
| država           = [[Engleska]]
| jezik            = [[engleski jezik]]
| žanr             = [[Kriminalistički]]
| vrsta_djela      = [[drama]]
| izdavač          = 
| datum_izdanja    = [[1973]].
| vrsta_korica     = 
| broj_stranica    = 
| pripovjedač      = 
| gledište         = 
| vrijeme_radnje   = 
| mjesto_radnje    = [[Stari Egipat]]
| glavni_lik       = [[Tutankhamon]] i njegov otac
| vrhunac          = 
| teme             = 
| isbn             = 
}}
'''''Akhnaton - drama u tri čina''''' (izdata [[1973]].) je [[drama]] [[Agatha Christie|Agathe Christie]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.agathachristie.com/en/stories/akhnaton|title=Akhnaton - Play by Agatha Christie|website=www.agathachristie.com|language=en-US|access-date=24. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; koja je smještena u [[Stari Egipat|Starom Egiptu]], a govori o [[Tutankhamon]]u i njegovu ocu. Knjiga se više ne štampa i drama se rijetko izvodi.

== Radnja ==
Radnja se dešava u gradu [[No Amon]] u [[Teba|Tebi]], na obalama [[Nil]]a u kraljevskoj palaći [[Amenhotep III|Amenhotepa III]] [[1375. p. n. e.|1375. godine p. n. e.]]
[[Datoteka:Nofretete Neues Museum.jpg|mini]]

== Reference ==
{{refspisak}}

* https://books.google.com/books/about/Akhnaton.html?id=ohVaAAAAMAAJ
{{Agatha Christie}}

[[Kategorija:Drame Agathe Christie]]</text>
      <sha1>fezlv1lvcy2fbfhs0goq1lg4cbae02p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Honshū</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33088</id>
    <revision>
      <id>3926335</id>
      <parentid>3916867</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:38:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3515" sha1="aelvcmlewz60qvfq2mede58ktvh5cff" xml:space="preserve">[[Datoteka:Japan_honshu_map.svg|mini|desno|250px|Japansko [[ostrvo]] Honshū]]
'''Honshū''' ili Hondo (本州, Honshū, doslovno &quot;Glavno ostrvo&quot;), najveće je i najnaseljenije [[japan]]sko ostrvo i naziva se kopnenim Japanom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.destination-asia.com/japan/discover/honshu/|website=www.destination-asia.com|access-date=17. 12. 2025|title=Arhivirana kopija|archive-date=6. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106061958/https://www.destination-asia.com/japan/discover/honshu/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na jugu ga [[Unutrašnje Seto more]] i moreuz [[Kanmon]] odvajaju od ostrva [[Shikoku]] i [[Kjušu]]. Na sjeveru je moreuzom [[Cugaru (moreuz)|Cugaru]] odvojen od [[Hokkaido|Hokkaida]], dok na istoku izlazi na [[Tihi okean]], a na zapadu na [[Japansko more]].

[[Najveća ostrva|Sedmo]] je najveće ostrvo na svijetu i drugo najnaseljenije (nakon [[Java (ostrvo)|Jave]]).

Najveći dio japanske industrije skoncentriran je na priobalnom pojasu južnog dijela ostrva, od Tokija do Kyota, Osake, Nagoye, Kobea i Hiroshime.

== Geografija ==
Ostrvo je oko 1290 kilometara dugo dok mu širina u centralnom dijelu varira od 48 do 241 kilometra. Ukupna površina ostrva iznosi 227.962,59&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, što je približno 60% površine Japana i poređenja radi, nešto je veće od ostrva Velika Britanija. Broj stanovnika, prema podacima iz 2005. godine, iznosi blizu 103 miliona.

Honshū je, kao i ostala japanska ostrva, pretežno planinsko.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://medium.com/@brown.rich/geography-and-geology-in-honshu-and-hokkaido-be59db11ad6|title=geography and geology in Honshu and Hokkaido|last=Brown|first=Rich|date=7. 6. 2018|website=Medium|language=en|access-date=17. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Najviši vrhovi Japana nalaze se u centralnoj planinskoj masi, često zvanoj Japanske Alpe. Najviši vrh zemlje, [[Fudži]], uzdiže se 3.776 m iznad površine mora. Regiju Fudži često pogađaju snažni [[zemljotres]]i. Najviši aktivni vulkan Japana, [[planina]] Asama, nalazi se približno 140&amp;nbsp;km sjeverozapadno od [[Tokio|Tokija]]. Rijeke Tone, Šinano i Kino, koje su među najvećima u Japanu, također se nalaze na ovom ostrvu. Honshū ima i mnogo [[jezero|jezera]] koja su poznata kao ljetna odmarališta. Znatno preko polovine stanovništva Japana živi u nizijama Honshūa. Osim Tokija, [[Glavni grad|glavnog grada]] Japana, najveći gradovi na ostrvu jesu [[Osaka]], [[Nagoya]], [[Kyoto]], [[Yokohama]], [[Kobe]] i [[Hiroshima]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Klima ==
Kako se Honshū prostire na oko 8 stepeni širine, ima široke regionalne varijacije [[klima|klime]]. Na zapadu od centralnog uzvišenja, i u sjevernom dijelu ostrva su uobičajene oštre zime, sa značajnim snijegom. Topla Kurošio (Japanska) struja donosi blaže zime istočnim obalskim regionima i centralnoj ostrvskoj zoni. Zbog zapadnog [[monsun]]a, ljeta su obično vlažna i vruća, sa najvišim temperaturama do 35&amp;nbsp;°C. Sezona [[tajfun]]a obično je u septembru i oktobru i oni donose velike kiše koje često uzrokuju teške poplave.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aetnainternational.com/en/health-wellness/destination-guides/expat-guide-to-japan/climate-and-geography.html|title=Japan’s climate and geography|website=Aetna|language=en|access-date=17. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

{{Commonscat|Honshu}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Najveća ostrva na svijetu}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Japanska ostrva]]
[[Kategorija:Ostrva u Tihom okeanu]]</text>
      <sha1>aelvcmlewz60qvfq2mede58ktvh5cff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anjou (dinastija)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33128</id>
    <revision>
      <id>3926073</id>
      <parentid>3706491</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6493" sha1="8svzg4uzis7lyftuly1g1snzn5c1npc" xml:space="preserve">{{Dinastija
| Ime = Anjou
| Grb= [[Datoteka:Blason comte fr Anjou.svg|140px|]]
| Roditeljska dinastija=[[Capet]] 
| Država = [[Napulj]], [[Ugarska]], [[Hrvatska]], [[Poljska]]
| Osnivač = [[Karlo I, kralj Napulja]]
| Posljednji vladar= [[Ivana II, kraljica Napulja]]
| Posljednji muški član= [[Ladislav, kralj Napulja]]
| Godina osnivanja= [[1246]].
| Godina izumiranja=[[1435]].
| Ogranci=Anjou-Taranto&lt;br /&gt;Anjou-Durazzo
}}
'''Anžuvinci''' (Anžujci) su pripadnici ogranka francuske [[dinastija|dinastije]] [[Capet]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Angevin-Dynasty|title=Angevin Dynasty {{!}} French dynasty {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=15. 10. 2023}}&lt;/ref&gt; Vladali su Napuljom, Ugarskom, Hrvatskom i Poljskom.

== Historija ==
Kada je [[Luj IX, kralj Francuske]], pripojio svom domenu [[Anjou]], darovao je ovaj posjed svom bratu [[Karlo I, kralj Napulja|Karlu]] ([[1266]]-[[1285]]). Tako je nastala dinastija Anžuvinaca. Anžuvinci su osvojili Siciliju i [[Napulj]], te postali gospodari tih kraljevina.

Ženidbom kralja Karla II sa unukom ugarsko-hrvatskog kralja [[Bela IV|Bele IV]] Anžuvinci su postali pretendenti na prijestolje. Poslije smrti Andrije III Mlečanina [[1301]]. godine, posljednjeg ugarsko-hrvatskog vladara iz dinastije [[Arpadovići]], a uz pomoć pape i hrvatskih knezova Bribirskih, za ugarsko-hrvatskog kralja proglašen je [[Karlo I Robert]] iz dinastije Anžuvinaca.

Kasniji Anžuvinci su srušili moć hrvatskog plemstva, od srpskog kralja Milutina Nemanjića oduzeli su Mačvansku banovinu, a od Venecije, Zadarskim mirom [[1358]]., jadransku obalu od [[Kvarner]]a do [[Drač]]a. Anžuvinci su bili neprijatelji Srbije u doba [[Stefan Uroš IV Dušan|Dušana]], a svoje pretenzije nad Bosnom nikada nisu mijenjali.

Na osnovu rodbinskog nasljeđivanja [[1370]]. zagospodarili su Poljskom (Ludovik I). Krajem [[14. vijek]]a dinastija je izgubila ugarsko prijestolje od Žigmunda Luksemburškog, a nove ambicije za ugarsko prijestolje Anžuvinci su iskazali početkom [[15. vijek]]a.

[[Ladislav, kralj Napulja]], je bio protivkralj [[Žigmund, car Svetog Rimskog Carstva|Žigmundu Luksemburškom]] ([[1403]]-1409). Za svoje ciljeve Ladislav Napuljski angažova je hrvatsku vlastelu i Bosance. Istaknutu ulogu u Ladislavljevim koncepcijama imali su bosanski [[kralj]] [[Stjepan Ostoja]], te velmože [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] i [[Sandalj Hranić Kosača]]. Bosanci su se interesno vezivali za Ladislva Napuljskog kako bi se odbranili od Žigmundovih vladarskih aspiracija nad Bosnom. Kada nije mogao da povrati i osigura raniju dominaciju Anžuvinaca na ugarskom prijestolju, Ladislav Napuljski je 1409. za 100.000 dukata prodao Veneciji prava na Dalmaciju i odrekao se ugarskog prijestolja u korist Žigmunda Luksemburškog.

== Vladari ==
=== Napulj ===
* [[Karlo I, kralj Napulja|Karlo I]]
* [[Karlo II, kralj Napulja|Karlo II]]
* [[Robert, kralj Napulja|Robert]]
* [[Ivana I, kraljica Napulja|Ivana II]]
* [[Karlo III, kralj Napulja|Karlo III]]
* [[Ladislav, kralj Napulja|Ladislav]]
* [[Ivana II, kraljica Napulja|Ivana II]]

=== Ugarska i Hrvatska ===
* [[Karlo I Robert, kralj Ugarske|Karlo I]]
* [[Ludovik I, kralj Ugarske|Ludovik I]]
* [[Karlo III, kralj Napulja|Karlo II]]
* [[Marija, kraljica Ugarske|Marija]]

=== Poljska ===
* [[Ludovik I, kralj Ugarske|Ludovik I]]
* [[Jadviga, kraljica Poljske|Jadviga]]

== Porodično stablo ==
{{Čišćenje sekcija}}
&lt;center&gt;{{familytree/start}} 
{{familytree | | | | | | | |C1N|C1N=[[Karlo I, kralj Napulja|Karlo I,&lt;br /&gt;kralj Napulja]] &lt;br /&gt;1226-1285}}  
{{familytree | | | | | | | | |!|}}  
{{familytree | | | | | | | |C2N|C2N=[[Karlo II, kralj Napulja|Karlo II&lt;br /&gt;kralj Napulja]]&lt;br /&gt;1254-1309}}  
{{familytree | | |,|-|-|-|v|-|^|-|v|-|-|-|.|}}  
{{familytree | |CMA| |R1N| |F1T| |JoD|R1N=[[Robert, kralj Napulja|Robert,&lt;br /&gt;kralj Napulja]]&lt;br /&gt;1277-1343|JoD=[[Ivan, vojvoda Drača|Ivan,&lt;br /&gt;vojvoda Drača]]&lt;br /&gt;1294-1336|CMA=[[Karlo Martel Napuljski|Karlo Martel]]&lt;br /&gt;1271-1295|F1T=[[Filip I, knez Taranta|Filip I,&lt;br /&gt;knez Taranta]]&lt;br /&gt;1278-1331}}  
{{familytree | | |!| | | |!| | | |!| | | |!|}}  
{{familytree | |C1H| |CoC| | |!| | |LoD|CoC=[[Karlo, vojvoda Kalabrije|Karlo,&lt;br /&gt;vojvoda Kalabrije]]&lt;br /&gt;1298-1328|LoD=[[Ludovik, grof Gravine|Ludovik,&lt;br /&gt;grof Gravine]]&lt;br /&gt;1324-1362|C1H=[[Karlo I Robert, kralj Ugarske|Karlo I Robert,&lt;br /&gt;kralj Ugarske]]&lt;br /&gt;1288-1342}}  
{{familytree | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | |}}  
{{familytree | |L1H| |J1N|-|L1N| |C3N|L1H=[[Ludovik I, kralj Ugarske|Ludovik I,&lt;br /&gt;kralj Ugarske,&lt;br /&gt;kralj Poljske]]&lt;br /&gt;1326-1382|J1N=[[Ivana I, kraljica Napulja|Ivana I,&lt;br /&gt;kraljica Napulja]]&lt;br /&gt;1328-1382|C3N=[[Karlo III, kralj Napulja|Karlo III i II,&lt;br /&gt;kralj Napulja,&lt;br /&gt;kralj Ugarske]]&lt;br /&gt;1345-1386|L1N=[[Ludovik I, kralj Napulja|Ludovik I,&lt;br /&gt;kralj Napulja]]&lt;br /&gt;1320-1362}}  
{{familytree |,|-|^|-|.| | | | | | | |,|-|^|-|.|}} 
{{familytree |M1U| |J1P| | | | |L1N| |J2N|J2N=[[Ivana II, kraljica Napulja|Ivana II,&lt;br /&gt;kraljica Napulja]]&lt;br /&gt;1373-1435|L1N=[[Ladislav, kralj Napulja|Ladislav,&lt;br /&gt;kralj Napulja]]&lt;br /&gt;1376-1414|M1U=[[Marija, kraljica Ugarske|Marija,&lt;br /&gt;kraljica Ugarske]]&lt;br /&gt;1371-1395|J1P=[[Jadviga, kraljica Poljske|Jadviga,&lt;br /&gt;kraljica Poljske]]&lt;br /&gt;1373-1399}} 
{{familytree/end}}&lt;/center&gt;

{{Početak redoslijedne kutije}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 2
|titula1=[[Spisak sicilijanskih vladara|Vladarska dinastija Sicilije]]
|titula2=[[Spisak napuljskih vladara|Vladarska dinastija Napulja]]
|godine1=1266–1282
|godine2=1266-1435
|prethodnik=[[Hauteville (dinastija)|Hauteville]]
|nasljednik1=[[Barcelona (dinastija)|Barcelonska]]
|nasljednik2=[[Valois (dinastija)|Valois]]
}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=[[Spisak ugarskih vladara|Vladarska dinastija Ugarske]]
|godine=1312–1395
|prethodnik=[[Arpadovići]]
|nasljednik=[[Luksemburg (dinastija)|Luksemburška]]
}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=[[Spisak poljskih vladara|Vladarska dinastija Poljske]]
|godine=1370-1399
|prethodnik=[[Pjastovići]]
|nasljednik=[[Jagelovići]]
}}
{{Kraj redoslijedne kutije}}

== Također pogledajte ==
* [[Plantagenet]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Commonscat|House of Anjou}}

[[Kategorija:Anžuvinci| ]]
[[Kategorija:Kapetovci]]
[[Kategorija:Napuljske dinastije]]
[[Kategorija:Ugarske dinastije]]
[[Kategorija:Sicilijanske dinastije]]
[[Kategorija:Poljske dinastije]]
[[Kategorija:Politički razvoj srednjovjekovne Bosne]]</text>
      <sha1>8svzg4uzis7lyftuly1g1snzn5c1npc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mafija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33984</id>
    <revision>
      <id>3926470</id>
      <parentid>3792872</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926470</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5288" sha1="58kwceoyr4ugx5u2bb4s2cwct76y716" xml:space="preserve">'''Mafija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.com/articles/origins-of-the-mafia|title=Origins of the Mafia - Meaning, Location &amp; Sicily|last=Editors|first=HISTORY com|date=29. 10. 2009|website=HISTORY|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ili još ispravnije ''Cosa Nostra'' (na ital. Cosa Nostra - naša stvar), je tajna [[italija]]nska kriminalna organizacija koja je nastala sredinom 19. vijeka na [[Sicilija|Siciliji]]. Kasnije se proširila i na istočnu obalu [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] kada je krajem 19. vijeka veliki broj Sicilijanaca emigrirao u Ameriku.

Termin &quot;mafija&quot; se danas u opštem govoru koristi kako bi se njime označili različiti oblici kriminalnog udruživanja i organizovanog kriminala. U novije vreme analitičari o mafiji kažu da je to jedna organizacija moći čije glavne garancije opstanka nisu toliko kriminalne aktivnosti koliko je to uska povezanost sa funkcionerima države u kojoj djeluje.
[[Datoteka:Mappa della Mafia in Italia.svg|mini|Mapa glavnih kriminalnih sindikata u Italiji]]

== Nastanak ==
Prema nekim mafijašima, pravo ime mafije je Cosa Nostra (u prevodu &quot;naša stvar&quot; tj. zajednički cilj), sa značenjem 'naš svijet, tradicija, vrijednosti'. Mnogi su tvrdili, kao što je to učinio bos Tomaso Buscetta, da je riječ &quot;mafija&quot; književni izraz. Drugi mafijaški bosovi, kao što su Antonio Calderone i Salvatore Contorno, također su potvrdili da izraz &quot;mafija&quot; nema izvorno značenje. Prema njima, pravi naziv organizacije je &quot;cosa nostra&quot;. Mafijaši su stare članove prilikom upoznavanja sa novim članovima nazivali pripadnicima Cosa Nostre ili ''La stessa cosa''. Samo je spoljni svijet imao potrebu da opiše ovu organizaciju zbog čega je naziv Cosa Nostra ušao u širu upotrebu.

Riječ mafija je prvi put upotrebljena na Siciliji za organizaciju &quot;Cosa Nostra&quot;. 
Poslije se riječ &quot;mafija&quot; počela koristiti za označavanje bilo koje organiziranije zločinačke organizacije, pa se govori o [[Albanija|albanskoj]] mafiji, ciganskoj mafiji, židovskoj mafiji, jugoslavenskoj mafiji, balkanskoj mafiji itd.

== Širenje u SAD ==
Nakon velike inhibicije koja je zadesila [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], hiljade [[Italija]]na se ilegalno uselilo u Ameriku misleći da je Amerika zemlja budućnosti. Međutim ono što ih je tamo zateklo zasigurno nije bilo ono što su očekivali. Dočekali su ih glad, bijeda i siromaštvo. U takvim situacijama [[čovjek]] rijetko bude pošten, što također važi i za mafijaše. Iako je većina njih potekla iz ugledne, poštene ali ne i bogate porodice, oni su se okrenuli ka organizovanom kriminalu. Mafijaši su se uglavnom bavili &quot;poslom iza paravana&quot;, što znači da su u sklopu jednog, poštenog posla radili i drugi, nezakonit posao. Npr. postojao je restoran koji je legalno radio. U zgradi istog tog restorana postojala bi javna kuća, ili bi se falsifikovao [[novac]] ili bi se tu dobavljalo oružje.

Sam uspon mafije je počeo u doba prohibicije ,tj. zabrane točenja ili uopšte korištenja [[alkohol]]a u čitavoj SAD. Tada su se mafijaši okrenuli točenju alkohola i već tada su počele čarke između mafijaša. Mafijaške porodice bi presretale kamione drugih porodica otimajući im sve u njima i preprodavajući za obično nižu cijenu od one koja je inače bila.

Bez obzira na te ratove bilo da su krupnih ili sitnih razmjera, među mafijašima je vladao čuveni zakon '''omerta''' ili &quot;zakon šutnje&quot; što znači da ako bilo ko od druge porodice povrijedi tebe ili tvoju familiju, ni u snu nemoj da govoriš policiji ili nadležnima, jer onda na snagu stupa omerta i svako, čak i tvoja vlastita mafijaška porodica, će krenuti na tebe.

== Raspad ==
Propast mafije je uslijedila s dolaskom droge. Naime stari mafijaši su predočili mlađim generacijama da je droga potencijalno opasna kako za one koji je konzumiraju tako i za preprodavce koji će također ili preći na drogu ili će ih [[FBI]] otkriti. Nekada, još prije droge, mafijaši su uspješno podmićivali policajce, koji su poslije dolaska droge uvidjeli koliko je to opasno. Omerta je prvi put razbijena [[1974]]. svjedočenjem Semija &quot;Bika&quot; Gravana,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://people.howstuffworks.com/mafia.htm|title=How the Mafia Works|date=8. 3. 2005|website=HowStuffWorks|language=en-us|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; što je bilo dovoljno da se prava mafija razbije. Kasnije grupe koje su svrstavane u red mafije nisu ni prbližno bile slične staroj organizaciji mafije, ni po broju članova ni po obimu posla koje je obavljala. Današnja mafija se vrti samo oko para i droge, dok je stara držala i do ugleda.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20070217065929/http://www.mafia-news.com/ mafia-news.com]
* [https://web.archive.org/web/20041009214218/http://foia.fbi.gov/foiaindex/mafiamon.htm FBI o mafiji]
* [http://www.gangrule.com Gangrule.com, historija američke mafije]
* [http://www.americanmafia.com/26_Family_Cities.html 26 američkih mafijaških familija]
* https://web.archive.org/web/20191029040329/https://www.camera.it/_bicamerali/leg15/commbicantimafia/files/pdf/Art_416bis.pdf&lt;nowiki/&gt;{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|Mafia}}

[[Kategorija:Društvo]]
[[Kategorija:Kriminal]]
[[Kategorija:Mafija]]</text>
      <sha1>58kwceoyr4ugx5u2bb4s2cwct76y716</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cijena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34624</id>
    <revision>
      <id>3926173</id>
      <parentid>3809302</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:59:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="948" sha1="bvjyofg6pe9aktv1n2wb714h12gcio8" xml:space="preserve">'''Cijena''' je vrijednosni izraz neke [[Roba|robe]] ili [[Usluga|usluge]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mezan.sa/articles/price-vs-value|title=Mezan {{!}} What is the Difference Between Price and Value|website=mezan.sa|language=en|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

'''Cijene''' kordiniraju odluke [[proizvođač]]a i [[potrošač]]a na [[Tržište|tržištu]]. Više cijene smanjuju [[Potražnja|potražnju]] potrošača i potiču [[Proizvodnja|proizvodnju]]. Niže cijene potiču [[Potrošnja|potrošnju]] i obeshrabljuju proizvodnju. Cijene su ravnotežni točak u [[Tržišni mehanizam|tržišnom mehanizmu]].

Cijena također predstavlja količinu [[Novac|novca]] za koju se nešto prodaje.

== Također pogledajte ==
* [[Marketing]]
* [[Marketing miks]]
* [[Mikroekonomija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.investopedia.com/terms/e/economic-value.asp
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ekonomski pojmovi]]</text>
      <sha1>bvjyofg6pe9aktv1n2wb714h12gcio8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FLOPS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35034</id>
    <revision>
      <id>3926251</id>
      <parentid>3794113</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="9dl32ze4ltvv1nxww7hyn52zmvoy0su" xml:space="preserve">'''FLOPS''' je skraćenica od [[engleski|engleskog]] izraza '''FL'''oating point '''O'''perations '''P'''er '''S'''econd, što u prevodu na [[bosanski]] znači ''broj operacija sa pokretnim zarezom u sekundi''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/flops|title=FLOPS|date=31. 12. 2025|website=dictionary.cambridge.org|language=en|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Upotreba ==
FLOPS se koristi kao jedinica mjere za računanje performansi računarskih sistema u operacijama sa pokretnim zarezom. Najčešće se koristi u sferama naučnih računanja koja imaju veliku upotrebu operacija sa realnim brojevima.

U upotrebi su veće i manje jedinice:
* miliFLOPS (mFLOPS) = 0,001 FLOPS
* megaFLOPS (MFLOPS) = 1.000 FLOPS
* gigaFLOPS (GFLOPS) = 1.000.000 FLOPS

Prosječna brzina [[Čovjek|ljudi]] se mjeri u mFLOPS-ima, dok je obični [[kalkulator]] u prosjeku 10 FLOPS-a.

== Historija ==
Historijski, prvo dokumentovano ozbiljno korištenje FLOPS-a kao metrike datira iz srednjih [[1960te|60-tih prošlog vijeka]]. Koristio ga je [[AEC]] - Američka komisija za nuklearnu energiju prilikom kupovine računara [[CDC 6600]].

== Kritike ==
Zajedno sa [[MIPS]]-om predstavlja jednu od najvarljivijih načina mjerenja performansi. Razmotrimo li ideju doćićemo do zaključka da nisu iste instrukcije za operacije sa pokretnim zarezom implementirane isto na svim mašinama. Jedna mašina može koristiti dvije FP operacije da izvrši djelomičan task, dok druga može koristiti samo jednu. Ako je task kompletiran za istu količinu vremena na obje mašine, tada će ona koja koristi dvije FP instrukcije imati veći GFLOPS rejting.

Može se primijetiti da iza svakog rangiranja pomoću MIPS-a ili GFLOPS-a stoji sam proizvođač. Razlog za to je dvojak. Prvo, proizvođač je jedini koji će stvarno uložiti napor koji je potreban da izbroji mix instrukcija za program i uradi sve druge stvari koje je potrebno uraditi da se dodijeli MIPS ili FLOPS rejting. Drugo, proizvođači su jedini ljudi koji zarađuju samo od rangiranja. Najveći broj kupaca nema dovoljno informacija o proizvođačevoj arhitekturi da bi bio u stanju da odredi koje operacije sa pokretnim zarezom su dostupne na njegovoj arhitekturi, a koje su dostupne kod konkurencije.

== Također pogledajte ==
* [[MIPS]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://science.osti.gov/-/media/ascr/pdf/program-documents/archive/Fosc.pdf
* https://arstechnica.com/features/1999/04/benchmarking/
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Računarska mjerenja]]</text>
      <sha1>9dl32ze4ltvv1nxww7hyn52zmvoy0su</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Badminton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35048</id>
    <revision>
      <id>3926106</id>
      <parentid>3915537</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:38:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9351" sha1="1pebc5us5lc1pxdjlqk2e8q6wy80s9i" xml:space="preserve">[[Datoteka:Badminton Peter Gade.jpg|mini|desno|200p|Igrač badmintona]]
'''Badminton'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.twinkl.de/teaching-wiki/badminton|website=www.twinkl.de|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; je [[igra]] slična [[tenis]]u i igraju je dva ili četiri igrača. Iako je badminton raširen vid [[rekreacija|rekreacije]], on je ujedno i standardni [[Olimpijske igre|olimpijski sport]].

=== Odrednice ===
Igrač - Bilo koja osoba koja igra badminton.

Meč - Osnovna badmintonska utakmica, između po jednoga ili po dvoje igrača sa svake strane.

Pojedinačni meč - Meč u kojem je po jedan igrač na svakoj od suparničkih strana.

Parski meč - Meč u kojem su po dva igrača na svakoj od suparničkih strana.

Servisna strana - Strana koja ima pravo na servis.

Primateljska strana - Strana nasuprotna servisnoj strani.

Poen - Odsječak od jednoga ili više udaraca koji započinje servisom i traje sve dok je loptica u igri.

== Kratka historija badmintona ==
Iako se vjeruje da su neke varijante ove igre stare i 2000 godina, prva pisana pravila potiču iz [[19. vijek|19-tog vijeka]]. [[1877]] je osnovan prvi badminton klub (Bath Badminton Club u [[Engleska|Engleskoj]]), a [[1893]], je engleski badminton savez objavio prva prava pravila te igre, koja u osnovnim crtama dosta sliče danas važećim pravilima.

Međunarodna badmintonska federacija ili kraće IBF (od [[engleski jezik|engleskog]] naziva ''International Badminton Federation'') je osnovana [[1934]]. Ta organizacija i danas određuje pravila i organizira natjecanja.

Badminton je uveden u program Olimpijskih igara na [[OI 1992.|Igrama u Barceloni 1992]].

== Osnovna pravila i oprema ==
[[Datoteka:Shuttlecocks Yonex Aerosensa 20.jpg|mini|desno|100p|Loptice za badminton]]
Badminton se igra reketom i posebnom lopticom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.badmintonbible.com/rules/simple|title=Simple rules for beginners {{!}} Badminton Bible|website=www.badmintonbible.com|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; Za razliku od drugih sportova s reketom (kao što je npr. [[tenis]] ili [[stolni tenis]]) kod kojih se igra okruglom lopticom, ovdje se koristi pernata duguljasta loptica koja je napravljena od 16 guščjih pera zabodenih u pluteni čep. Loptica može dostići brzinu i do 300&amp;nbsp;km/h, ali samo na djelić sekunde. Danas se često koristi i plastična loptica, koja oblikom oponaša pernatu, S obziorm da na lopticu jako utiče strujanje zraka ili vjetar, natjecateljski mečevi se održavaju isključivo u zatvorenom prostoru.

[[Datoteka:Heads of badminton raquets.jpg|mini|desno|150p|Moderni reketi za badminton]]
Osnovni cilj igre je reketom udariti jednom lopticu na način da pređe preko mreže i padne u polje protivnika prije nego li je on stigne vratiti natrag. Zato je potrebno da igrač badmintona precizno udara lopticu reketom, ali istovremeno bude brz kada treba vratiti lopticu upućenu od strane protivnika. Poen se dakle osvaja ako je loptica upućena u protivnikov dio teren a da je on ne uspije vratiti jednim udarcem reketom prije pada, ili ako protivnik uputi lopticu izvan označenog terena. Iako je teren relativno malen, za natjecateljski badminton potrebno je biti tehnički ali i kondiciono vrlo spreman, jer prosječni igrač može tokom jednog meča pretrčati i do 4 [[kilometar]]a.

Postoje četiri kategorije: singl (pojedinačno, za muške i žene), ženski i muški parovi, mješoviti parovi te ekipno takmičenje.

Svaka strana terena sa suprotnih strana mreže je podijeljena uzdužno na dvije polovine. Na svakoj polovini je servisno polje, iz kojeg igrač servira gađajući pritom dijagonalno suprotno polje protivnika. Nakon servisa kojim se mora pogoditi servisno polje, tokom igre je moguće gađati cijeli protivnikov teren. Kod igre parova teren je nešto širi, ali je servisno polje kraće nego kod singlova. Kod pojedinačne igre igrač servira iz svog desnog servisnog polja ako ima paran broj poena, odnosno iz lijevog ako ima neparan broj osvojenih pojena u tom trenutku igre. Prvi servis u setu ima igrač kojeg se odredi ždrijebom, bacanjem novčića ili bacanjem loptice na način da loptica svojim užim krajem pokaže na stranu koja prva servira. Nakon toga uvijek servira strana koja je osvojila prethodni poen. U igri parova igrači se postavljaju na terenu na način da je jedan na lijevoj, a drugi na desnoj uzdužnoj polovini njihovog polja. Nakon što par osvoji poen na servis protivnika, prvi servira igrač u desnom polju. Nakon osvojenog poena na svoj servis parovi mijenjaju mjesta, dok par koji izgubi poen ostaje na pozicijama na kojima jest.

== Teren ==
[[Datoteka:Badminton_court_3d_small.png|desno|mini|250p|Igralište za badminton]]
Badminton se igra na označenom terenu na kojem se na sredini nalazi mreža. Teren je veličine 5,18x13,40 [[metar]]a (za singl) i 6,1x13,40 m (za parove). Mreža se nalazi na visini od 1,55 m. Badminton je također moguće igrati bez mreže i označena polja, kao zabavu ali je tada nemoguće pratiti bodovanje.

== Reket ==
Okvir reketa ne smije prelaziti 680&amp;nbsp;mm cijele dužine ni 230&amp;nbsp;mm cijele širine, a reket se sastoji od glavnih dijelova opisanih u pravilima 4.1.1 do 4.1.5 te prikazanih na crtežu C. Držak je onaj dio reketa čija je namjena da ga igrač drži. Ožičje je onaj dio reketa čija je namjena da njime igrač udara lopticu. Glava obrubljuje ožičje. Vrat spaja držak s glavom (prema pravilu 4.1.5) Rašlje (ako postoje) spajaju vrat s glavom.

Reket ne smije imati nikakvih dodatnih sastavnica ni produžetaka, osim onih koji služe samo i upravo tome da ograniče ili sprječe habanje i deranje, odnosno titranje, odnosno da raspodjele težinu, odnosno da uzicom osiguraju položaj drške u igračevoj šaci, a koji veličinom i smještajem odgovaraju takvoj namjeni; te 
ne smije imati nikakvu napravu koja bi omogućavala igraču da bitno promijeni oblik reketa.

== Mreža ==
Mreža treba biti ravno i sastavljeno od unakrsno raspoređenih žica koje su ili naizmjenično prepletene ili svezane na mjestima gdje se križaju. Raspored žica treba biti jednolik, tako da su u središtu jednako guste kao i na bilo kojem drugom dijelu; te ožičje ne smije prelaziti 280&amp;nbsp;mm cijele dužine ni 220&amp;nbsp;mm cijele širine. Međutim, žice se mogu protegnuti i na prostor koji bi inače pripadao rašljama, pod uvjetom da širina tako protegnutoga ožičja ne prelazi 35&amp;nbsp;mm i pod uvjetom da cijela dužina ožičja ne prelazi 330&amp;nbsp;mm.

== Način bodovanja ==
Od jula [[2006]]. godine službeno je prihvaćen način bodovanja kod kojeg se boduje svaka izmjena udaraca. Igra se na dva dobivena seta, dakle u jednom meču maksimalno tri. Set osvaja igrač (ili par) koji prvi dođe do 21 osvojenog poena, ali s barem dva razlike. Kod eventualnog rezultata 20:20 igra se sve dok jedna strane ne osvoji dva poena više od druge (npr. 25:23) ili dok jedna strana ne dođe do 30. Dakle, maksimalni rezultat u jednom setu je 30:29.

Prije se koristio tzv. stari način bodovanja, kod kojeg je momčad mogla osvojiti poen samo na svoj servis. Po tim pravilima igralo se do 15 bodova u setu, odnosno kod žena do 11 bodova. Također se igralo na dva dobivena seta, dakle maksimalno tri u meču.

== Loptica ==
2.1 Loptica može biti sačinjena od prirodnih i/ili umjetnih tvari. Od kakve god tvari da je sačinjena, loptica mora imati opća letna svojstva slična onima koja ima loptica sačinjena od prirodnih pera sa plutenom bazom prekrivenom tankom kožnom presvlakom.

2.2 Loptica treba imati 16 pera učvršćenih u bazu.

2.3 Pera se mjere od vrha baze do kraja pera i svako pero mora biti iste dužine. Ova dužina može biti između 62&amp;nbsp;mm i 70&amp;nbsp;mm.

2.4 Vrhovi pera trebaju oblikovati krug promjera 58&amp;nbsp;mm do 68&amp;nbsp;mm.2.5 Pera trebaju biti čvrsto vezana koncem ili drugim prikladnim sredstvom.

2.6 Baza treba biti promjera 25&amp;nbsp;mm do 28&amp;nbsp;mm te zaobljenoga donjeg dijela.

2.7 Loptica treba težiti od 4,74 g do 5.50 g.

2.8 Loptice koje nisu pernate:

2.8.1 Prirodna pera nadomještena su košuljicom ili umjetnim nadomjestkom pera.

2.8.2 Baza je opisana u pravilu 2.6.

2.8.3 Mjere i težina trebaju biti kao u pravilu 2.3, 2.4, i 2.7. Međutim, zbog razlike u specifičnoj težini i drugim svojstvima umjetnih tvari u usporedbi s perima, prihvatljiva su odstupanja do 10%.

2.9 Pod uvjetom da se ne odstupa od uobičajenoga oblika, brzine i leta loptice, savezi u članstvu IBF-s mogu izvršiti preinake gore navedenih odrednica tamo gdje atmosferski uvjeti bilo zbog nadmorske visine bilo zbog klime, čine standardnu lopticu neprikladnom.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20070929134044/http://www.internationalbadminton.org/archivescontent.asp?pageid=%7B4B7714F9-45C1-4199-B1B7-5B62C57FAE1A%7D IBF - službene stranice]
* {{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Badminton {{!}} Sports and Leisure {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=31. 7. 2026}}
* {{Cite web|url=https://www.britannica.com/sports/badminton|title=Badminton {{!}} History, Olympics, Rules, Equipment, &amp; Champions {{!}} Britannica|date=28. 7. 2026|website=www.britannica.com|language=en|access-date=31. 7. 2026}}

{{commonscat|Badminton}}
{{Olimpijski sportovi}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sport]]</text>
      <sha1>1pebc5us5lc1pxdjlqk2e8q6wy80s9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rožaje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35215</id>
    <revision>
      <id>3925677</id>
      <parentid>3925172</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3925677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21013" sha1="o1uecxiyr94r8kdhijr665i2is9k5ck" xml:space="preserve">{{Geokutija naselje u Crnoj Gori
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                          = Rožaje
|drugo_ime                     = Рожаје
| vrsta                        = grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| službeni_naziv               = Општина Рожаје
| slogan                       = 
| nadimak                      = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                        = Ro_panorama.jpg
| opis_slike                   = pogled na Rožaje
| veličina_slike               =
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                      = 
| grb                          = Rozaje-grb.png
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| kanton                       = 
| okrug                        = 
| općina                       = 
| općina1                      =
| općina2                      =
| općina3                      =
| općina4                      =
| općina5                      =
| općina6                      =
| općina7                      =
| općina8                      =
| općina9                      =
| općina10                     =
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| nadmorska_visina             =
| širina_stepeni               = 42| širina_minuta = 50| širina_sekundi = 38| širina_SJ = N
| dužina_stepeni               = 20| dužina_minuta = 10| dužina_sekundi = 08| dužina_IZ = E
| najveća tačka                =
| najveća tačka metara         = 1110
&lt;!-- *** Površina  *** --&gt;
| površina_grada               = 
| površina_općine              = 432
| površina_jedinica            = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo grad            = 9422
| stanovništvo općina          = 22964
| stanovništvo procjena        =
| stanovništvo godina          = 2011
| stanovništvo općina godina   =
| stanovništvo procjena godina = 
| gustoća                      =
| gustoća općina               =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovano                     =
| gradonačelnik                = Rahman Husović
| gradonačelnik stranka        = [[Bošnjačka stranka|BS]]
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| poštanski broj               = 84310
| pozivni broj                 = + 382 (051)
| autooznaka                   = &lt;tt&gt;RO&lt;/tt&gt;
| kod                          =               
&lt;!-- *** Karta ***  --&gt;
| karta                        =
| karta_lokacija               = Crna Gora
| tačkapoz_x                   =
| tačkapoz_y                   =
| opis_karte                   =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web stranice                 = [https://www.rozaje.me/ Općina Rožaje]
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                     =
}}
[[Datoteka:Rozaje mosque Sultan Murat II.JPG|mini|280px|Rožaje, džamija &quot;Sultan Murat II&quot;]]
'''Rožaje''' ([[Ćirilica|ćir.]] ''Рожаје'', {{jez-sq|Rozhajë}}) su grad i naseljeno mjesto, te sjedište općine u [[Crna Gora|Crnoj Gori]].

== Etimologija ==

Trgovište je ime dobilo ili po starom trgu u Rožajama ili tako što je šire područje naslijedilo naziv starog Trgovišta nakon izdvajanja [[Novi Pazar|Novog Pazara]] u poseban kadiluk. Naziv Rožaje nastao je ili od karakterističnih krečnjačkih klikova u obliku rogova iznad kojih se nalazilo staro utvrđenje ili po Ružinoj crkvi čiji se ostaci vide u Suhom Polju.

== Geografija ==

Rožaje se nalaze u gornjem toku rijeke Ibar, na raskrsnici puteva od [[Berane|Berana]] ka [[Peć]]i, Novom Pazaru i [[Kosovska Mitrovica|Kosovskoj Mitrovici]]. Naselje se prostire u ledničkom basenu s obje strane Ibra, na mjestu gdje se sa prijevoja Kula na Žljebu, kojom se prelazi iz gornjeg Ibra u [[Metohija|Metohiju]] i Turjak, preko kojeg vodi put iz [[Lim (rijeka)|Limske]] u Ibarsku dolinu, silazi u dolinu Ibra. Geografski gledano, Rožaje pripadaju području [[Sandžak]]a.

Graniči se sa općinama Berane i [[Petnjica]] u Crnoj Gori, [[Tutin]] u [[Srbija|Srbiji]] te [[Istok (Kosovo)|Istok]] i Peć na [[Kosovo|Kosovu]]. Najniža nadmorska visina iznosi 700 m, a najveća 2.403 m.

Rožajama pripadaju i naselja Šusteri i Bandžovo Brdo. Šusteri se prostiru između Grahovače, Lovničke rijeke i Ibra, a Bandžovo Brdo između Ibra i Crnje.

=== Klima ===

Klima u Rožajama je kontinentalna sa odlikama planinske.&lt;ref name=ZO&gt;{{cite web |url=http://database.uom.me/_czr-uom/repository/(Rozaje)osnovni%20podaci.pdf |title=Opština Rožaje – Podaci o opštini |publisher=Zajednica opština Crne Gore |access-date=13. 6. 2019 |archive-date=8. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508104443/http://database.uom.me/_czr-uom/repository/(Rozaje)osnovni%20podaci.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Količina godišnjih padavina, od 800 do 1.300&amp;nbsp;mm, nije velika s obzirom na nadmorsku visinu i blizinu [[Jadransko more|Jadranskog mora]]. Planine Hajla i Cmiljevica sprečavaju prodor vlažnih vjetrova u dolinu Ibra. Najviše godišnjih padavina je tokom oktobra, kada počinje padati i snijeg koji predstavlja trećinu svih padavina. U planinskim predjelima dostiže debljinu od 2 do 3 m. Krajem marta preovlađuju vjetrovi koji izazivaju naglo topljenje snijega.

== Historija ==
Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] rožajski kraj nalazio se na području [[Raška|srpske države]]. U [[Osmanlijsko Carstvo|osmanlijske]] ruke pao je 1455. Pod imenom Rožaje grad se prvi put spominje 1585.

U doba osmanlijske vladavine, na području Rožaja osnovana je Trgoviška nahija, koja je u narodu nazivana Rožajskom. Na početku je pripadala [[Vučitrnski sandžak|Vučitrnskom]], a od 1527. [[Prizrenski sandžak|Prizrenskom sandžaku]].&lt;ref name=KzS&gt;{{cite web |url=http://kosovapersanxhakun.org/?p=2051&amp;lang=bs |title=STANOVNIŠTVO ROŽAJSKOG KRAJA |publisher=Kosovo za Sandžak |date=22. 6. 2016}}&lt;/ref&gt; Nakon poraza Osmanlija u [[Prvi balkanski rat|Prvom balkanskom ratu]] podijeljena je na dvije oblasti. Jugozapadni dio pripao je Crnoj Gori, a sjeveroistočni Srbiji dobivši ime Štavica (Tutin). U ranijim periodima obuhvatala je i gornji [[Bihor (regija)|Bihor]], [[Pešter]] i dio novopazarske okolice. Geografski i etnički gledano, Rožaje i Tutin predstavljaju jednu cjelinu.

Rožaje se pod imenom Trgovište javljaju u putopisima osmanlijskih historičara od početka [[17. vijek]]a. [[Hadži-Kalfa]] Trgovište smješta između Novog Pazara, Bihora i Podmila (vjerovatno [[Budimlja]]), navodeći da u njemu žive samo [[Srbi]].

Duče-paša obnovio je 1638. utvrđenje koje su porušili ustanici i na obližnjem brdu Izlit sagradio stražaru kako bi kontrolisao puteve i prolaze od napada [[Klimente|Klimenti]]. Pogubio je kneza Hotaša, a ženu i djecu prodao kao roblje. Stara tvrđava bila je smještena između Ibra i Lovničke rijeke. Imala je kulu i više manjih zgrada opasanih velikim zidom. U njoj su poslije 1912. sagrađene škola i crkva, a porušene tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].

Tokom [[Veliki bečki rat|Velikog bečkog rata]], srpski ustanici su 1689. prodrli do [[Bijelo Polje|Bijelog Polja]]. Dok je [[Austrija|austrijska]] vojska boravila u Peći i [[Priština|Prištini]], Osmanlije su 1690. povratile Rožaje. Početkom [[18. vijek]]a počinje proces iseljavanja srpskog i naseljavanja predaka današnjeg stanovništva, prije svega Klimenti i [[Kuči|Kuča]]. Klimente su odmah prihvatile [[islam]], dok je kod Kuča taj proces tekao sporije. Obično su islam prihvatali sinovi doseljenika. Preostali i dio naseljenog stanovništva učestvovao je u ustanku [[Arsenija IV Jovanović Šakabenta|patrijarha Šakabente]] 1737. Tokom 18. vijeka Rožaje je razoreno više puta te je ostalo malo naselje.

Krajem 18. vijeka, rožajski muslimani podijelili su se u dva tabora. Kuči su podržavali pećke Mahmudbegoviće, predstavnike osmanlijske vlasti, a Klimente odmetnutog [[Skadarski pašaluk|skadarskog vezira]]. U tom sukobu vlast u rožajskom kraju preuzeli su Ganići, predstavnici Kuča. Tokom [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]] Rožajci su slali vojsku protiv ustanika kod [[Suvi Do|Suvog Dola]] gdje je poginuo vojskovođa Ganić. U periodu od 1825. do 1831. vlast je u Rožajama preko suvodolskog kadije Hasana Hota pokušao preuzeti skadarski vezir. Hot je mnoge Rožajce poslao u [[Skadar]] gdje su pogubljeni. Ganići su 1831. uspjeli preoteti Suvi Do od Hota.

Za vrijeme [[Pokret za autonomiju Bosne|pokreta za autonomiju Bosne]], Rožajci su se kolebali između podrške pokretu i pećkim pašama, sultanovim pristalicama. Kada su Osmanlije počele suzbijati pokret, Rožajci su otkazali poslušnost. Ganići su se nakon zajedničkog napada Bosanaca i Pazaraca povukli u Rožajsku pećinu i branili sve do dolaska pomoći Arslan-paše Pećkog. 1837. u gradu je bilo oko 60 kuća, džamija, hanovi i tvrđava u ruševinama.

Rožaje su 1847. iz Skadarskog premještene u [[Bosanski pašaluk]]. Bosanski veziri predvodili su sredinom [[19. vijek]]a ekspedicije jer Rožajci nisu htjeli plaćati dažbine. Mnogi rožajski prvaci odvedeni su u [[Travnik]] kao taoci. Odmetništva u rožajskom kraju nisu prestala sve do 1912. Nije poštovana centralna vlast, a kajmakam je bio marioneta plemenskih vođa. Rožajci su nerado išli u vojsku, sem u slučaju rata protiv Srbije i Crne Gore kada su učestvovali kao samostalne plemenske jedinice. Mlađi dio grada u ovom se periodu počeo razvijati oko Ganića kule. Grad je imao četiri [[Mahala|mahale]]: Kučansku, dvije klimentske (Zejnelagića i Kurtagića) i [[Romi|Cigansku]]. Prema statistici iz 1865, u kojoj su uračunati samo muškarci, u Trgoviškoj kazi živjelo je 7.188 muslimana i 3.972 pravoslavca.

Pred Balkanske ratove u čaršiji je bilo 40 trgovačkih i zanatskih radnji. Od tada su Rožaje počele naglo opadati, prije svega zbog siromašenja aga, tadašnje državne politike i opadanja stočarstva. Ponovni razvoj počeo je poslije Drugog svjetskog rata, prije svega zbog razvitka šumske industrije. Od Balkanskih ratova do 1970-ih oko 4.500 Rožajaca iselilo se u [[Turska|Tursku]], a veliki broj i u [[Sarajevo]].&lt;ref name=KzS/&gt;

== Stanovništvo ==
{{Glavni|Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011 (Rožaje)}}
Na popisu stanovništva 2011. godine općina Rožaje imala je 22.964 stanovnika, od čega u samim Rožajama 9.422.

=== Općina Rožaje ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=&quot;8&quot; | Broj stanovnika po popisima&lt;ref name=&quot;Knjiga 9 1948&quot;&gt;Knjiga 9, '' Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2003, podaci po naseljima'', Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2005, COBISS-ID 8.764.176&lt;/ref&gt;
|-
| 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2003 (Rožaje)|2003]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011 (Rožaje)|2011]]
|-
| 11.047 || 12.668 || 14.700 || 16.018 || 20.227 || 22.976 || 22.693 || 22.964
|-
|}

&lt;small&gt;'''Napomena''': ''Nastala iz stare općine '''Rožaje''' koja nije mijenjala granice.''&lt;/small&gt;

===Rožaje (naseljeno mjesto)===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=&quot;8&quot; | Broj stanovnika po popisima&lt;ref name=&quot;Knjiga 9 1948&quot;/&gt;
|-
| 1948 || 1953 || 1961 || 1971 || 1981 || 1991 || 2003 || 2011
|-
| 1.464 || 1.813 || 2.765 || 5.327 || 7.336 || 9.033 || 9.121 || 9.422
|-
|}

====Popis 2011.====

{{col-begin|width=75%}}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! ''Narodnost''
! 2011&lt;ref name=&quot;Popis_2011&quot;&gt;[http://monstat.org/cg/page.php?id=534&amp;pageid=322 Zvanični rezultati popisa na web stranici Zavoda za statistiku Crne Gore]&lt;/ref&gt; 
|-
|[[Bošnjaci]]
|align=&quot;right&quot;|8.136 (86,35%)
|-
|[[Bošnjaci|Muslimani]]
|align=&quot;right&quot;|537 (5,69%)
|-
|[[Crnogorci]]
|align=&quot;right&quot;|215 (2,28%)
|-
|[[Albanci]]
|align=&quot;right&quot;|187 (1,98%)
|-
|[[Srbi]]
|align=&quot;right&quot;|175 (1,85%)
|-
|[[Egipat|Egipćani]]
|align=&quot;right&quot;|55 (0,58%)
|-
|[[Goranci]]
|align=&quot;right&quot;|15 (0,15%)
|-
|Bošnjaci–Muslimani
|align=&quot;right&quot;|11 (0,11%)
|-
|[[Bosanci]]
|align=&quot;right&quot;|6 (0,06%)
|-
|Crnogorci–Muslimani
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Hrvati]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Italijani]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Makedonci]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Muslimani–Bošnjaci
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Muslimani–Crnogorci
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Rusi]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Slovenci]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Srbi–Crnogorci
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Turci]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Ostalo
|align=&quot;right&quot;|20 (0,21%)
|-
|Ne želi da se izjasni
|align=&quot;right&quot;|47 (0,49%)
|-
|''ukupno''
|align=&quot;right&quot;|9.422
|}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! ''Jezik''
! 2011&lt;ref name=&quot;Popis_2011&quot;/&gt; 
|-
|[[Bosanski jezik|Bosanski]]
|align=&quot;right&quot;|6.757 (71,71%)
|-
|[[Crnogorski jezik|Crnogorski]]
|align=&quot;right&quot;|1.809 (19,19%)
|-
|[[Srpski jezik|Srpski]]
|align=&quot;right&quot;|265 (2,81%)
|-
|Bošnjački
|align=&quot;right&quot;|259 (2,74%)
|-
|[[Albanski jezik|Albanski]]
|align=&quot;right&quot;|158 (1,67%)
|-
|[[Makedonski jezik|Makedonski]]
|align=&quot;right&quot;|8 (0,08%)
|-
|[[Srpskohrvatski jezik|Srpskohrvatski]]
|align=&quot;right&quot;|8 (0,08%)
|-
|[[Hrvatski jezik|Hrvatski]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Maternji
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Ruski jezik|Ruski]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Ostali
|align=&quot;right&quot;|64 (0,67%)
|-
|Regionalni jezici
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Ne želi da se izjasni
|align=&quot;right&quot;|87 (0,92%)
|-
|''ukupno''
|align=&quot;right&quot;|9.422
|}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! ''Vjera''
! 2011&lt;ref name=&quot;Popis_2011&quot;/&gt; 
|-
|[[Islam]]ska
|align=&quot;right&quot;|9.064 (96,20%)
|-
|[[Pravoslavna crkva|Pravoslavna]]
|align=&quot;right&quot;|289 (3,06%)
|-
|Adventist
|align=&quot;right&quot;|14 (0,14%)
|-
|[[Rimokatolička crkva|Katolička]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|[[Kršćanstvo|Kršćani]]
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Ostale vjeroispovijesti
|align=&quot;right&quot;|10 (0,10%)
|-
|Ateista
|align=&quot;right&quot;|Z
|-
|Ne želi da se izjasni
|align=&quot;right&quot;|38 (0,40%)
|-
|''ukupno''
|align=&quot;right&quot;|9.422
|}
{{col-end}}

&lt;small&gt;'''Napomena''': ''Oznaka Z predstavlja zaštićen podatak.''&lt;/small&gt;

====Raniji popisi====

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Rožaje
|-
| '''1991'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914020.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991. |work=stat.gov.rs |access-date= 5. 5. 2020}}&lt;/ref&gt; || '''2003'''&lt;ref name=&quot;Knjiga 1 2004&quot;&gt;Knjiga 1, ''Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima'', Republički zavod za statistiku, Podgorica, septembar 2004, ISBN 86-84433-00-9&lt;/ref&gt;
|-
| {{Tortni grafikon
| thumb  = center
| caption=ukupno: 9,033
| label1 = [[Bošnjaci|Muslimani]] 7,917
| value1 = 87.64
| color1 = #228B22
| label2 = [[Crnogorci]] 568
| value2 = 6.28
| color2 = #C19A6B
| label3 = [[Albanci]] 195
| value3 = 2.15
| color3 = #4B3621
| label4 = [[Srbi]] 87
| value4 = 0.96
| color4 = #FF0000
| label5 = [[Jugoslaveni]] 86
| value5 = 0.95
| color5 = #8B008B
| label6 = [[Romi]] 24
| value6 = 0.26
| color6 = #91A3B0
| label7 = [[Turci]] 8
| value7 = 0.08
| color7 = #006A4E
| label8 = [[Hrvati]] 5
| value8 = 0.05
| color8 = #4169E1
| label9 = [[Slovenci]] 3
| value9 = 0.03
| color9 = #FF55A3
| label10 = [[Mađari]] 1
| value10 = 0.01
| color10 = #665D1E
| label11 = [[Makedonci]] 1
| value11 = 0.01
| color11 = #FF7E00
| label12 = [[Ukrajinci]] 1
| value12 = 0.01
| color12 = #7FFF00
| label13 = ostali 1
| value13 = 0.01
| color13 = #FFBF00
| label14 = neopredijeljeni 1
| value14 = 0.01
| color14 = #C154C1
| label15 = region. opr. 1
| value15 = 0.01
| color15 = #66424D
| label16 = nepoznato 134
| value16 = 1.48
| color16 = #A2A2D0
}} 
| {{Tortni grafikon
| thumb  = center
| caption=ukupno: 9,121
| label1 = [[Bošnjaci]] 7,585
| value1 = 83.15
| color1 = #8DB600
| label2 = [[Bošnjaci|Muslimani]] 795
| value2 = 8.71
| color2 = #228B22
| label3 = [[Srbi]] 244
| value3 = 2.67
| color3 = #FF0000
| label4 = [[Crnogorci]] 231
| value4 = 2.53
| color4 = #C19A6B
| label5 = [[Albanci]] 188
| value5 = 2.06
| color5 = #4B3621
| label6 = [[Romi]] 15
| value6 = 0.16
| color6 = #91A3B0
| label7 = [[Mađari]] 2
| value7 = 0.02
| color7 = #665D1E
| label8 = [[Rusi]] 2
| value8 = 0.02
| color8 = #F400A1
| label9 = [[Hrvati]] 1
| value9 = 0.01
| color9 = #4169E1
| label10 = [[Makedonci]] 1
| value10 = 0.01
| color10 = #FF7E00
| label11 = [[Nijemci]] 1
| value11 = 0.01
| color11 = #BDB76B
| label12 = [[Slovenci]] 1
| value12 = 0.01
| color12 = #FF55A3
| label13 = ostali 6
| value13 = 0.06
| color13 = #FFBF00
| label14 = neopredijeljeni 20
| value14 = 0.21
| color14 = #C154C1
| label15 = region. opr. 1
| value15 = 0.01
| color15 = #66424D
| label16 = nepoznato 28
| value16 = 0.30
| color16 = #A2A2D0
}} 
|-
|}

{{col-begin|width=75%}}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! ''Vjera''
! 1991&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914007.pdf |title=Vjerski sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1991. |work=stat.gov.rs |access-date= 6. 5. 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Islam]]ska
|align=&quot;right&quot;|8.160 (90,33%)
|-
|[[Pravoslavna crkva|Pravoslavna]]
|align=&quot;right&quot;|578 (6,39%)
|-
|[[Rimokatolička crkva|Katolička]]
|align=&quot;right&quot;|12 (0,13%)
|-
|[[Judaizam|Judaistička]]
|align=&quot;right&quot;|10 (0,11%)
|-
|Ostale vjeroispovijesti
|align=&quot;right&quot;|25 (0,27%)
|-
|Vjernik je ali ne pripada nijednoj vjeroispovijesti
|align=&quot;right&quot;|1 (0,01%)
|-
|Nije vjernik
|align=&quot;right&quot;|33 (0,36%)
|-
|Nepoznato
|align=&quot;right&quot;|214 (2,36%)
|-
|''ukupno''
|align=&quot;right&quot;|9.033
|}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! ''Jezik''
! 2003&lt;ref name=&quot;Knjiga 1 2004&quot;/&gt;
|-
|[[Bosanski jezik|Bosanski]]
|align=&quot;right&quot;|5.053 (55,40%)
|-
|[[Crnogorski jezik|Crnogorski]]
|align=&quot;right&quot;|1.895 (20,78%)
|-
|Bošnjački
|align=&quot;right&quot;|1.039 (11,39%)
|-
|[[Srpski jezik|Srpski]]
|align=&quot;right&quot;|877 (9,62%)
|-
|[[Albanski jezik|Albanski]]
|align=&quot;right&quot;|158 (1,73%)
|-
|[[Romski jezik|Romski]]
|align=&quot;right&quot;|16 (0,18%)
|-
|[[Hrvatski jezik|Hrvatski]]
|align=&quot;right&quot;|2 (0,02%)
|-
|[[Mađarski jezik|Mađarski]]
|align=&quot;right&quot;|1 (0,01%)
|-
|[[Makedonski jezik|Makedonski]]
|align=&quot;right&quot;|1 (0,01%)
|-
|[[Njemački jezik|Njemački]]
|align=&quot;right&quot;|1 (0,01%)
|-
|[[Slovenski jezik|Slovenski]]
|align=&quot;right&quot;|1 (0,01%)
|-
|Ostali
|align=&quot;right&quot;|12 (0,13%)
|-
|Neizjašnjeni / nepoznato
|align=&quot;right&quot;|65 (0,71%)
|-
|''ukupno''
|align=&quot;right&quot;|9.121
|}
{{col-break}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|-
! ''Vjera''
! 2003&lt;ref name=&quot;Knjiga 1 2004&quot;/&gt;
|-
|[[Islam]]ska
|align=&quot;right&quot;|8.631 (94,63%)
|-
|[[Pravoslavna crkva|Pravoslavna]]
|align=&quot;right&quot;|411 (4,51%)
|-
|[[Rimokatolička crkva|Katolička]]
|align=&quot;right&quot;|5 (0,05%)
|-
|Ateista
|align=&quot;right&quot;|1 (0,01%)
|-
|Ostale vjeroispovijesti
|align=&quot;right&quot;|31 (0,34%)
|-
|Neizjašnjeni
|align=&quot;right&quot;|15 (0,16%)
|-
|Nepoznato
|align=&quot;right&quot;|25 (0,30%)
|-
|''ukupno''
|align=&quot;right&quot;|9.121
|}
{{col-end}}

== Kultura ==
Od kulturnih institucija postoje Zavičajni muzej &quot;Ganića kula&quot; i Centar za kulturu, a od udruženja Udruženje umjetnika &quot;Kula&quot; te folklorni ansambli [[KUD Vrelo Ibra|KUD &quot;Vrelo Ibra&quot;]] i KUD &quot;Centar za kulturu&quot;.

Centar za kulturu organizuje manifestacije: Međunarodni festival dječije pjesme &quot;Zlatna pahulja&quot;, Rožajsko kulturno ljeto, Dani dijaspore, Septembarski dani kulture, Književni susreti &quot;Miroslav Đurović&quot; i Likovni salon Likovnog kluba &quot;Kula&quot;. Osim toga, jednom godišnje izlazi i časopis ''Rožajski zbornik''.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.czkrozaje.me/o-centru-za-kulturu-rozaje/ |title=O Centru za kulturu Rožaje |publisher=Centar za kulturu Rožaje |access-date=17. 6. 2019 |archive-date=17. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190617070002/http://www.czkrozaje.me/o-centru-za-kulturu-rozaje/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Obrazovanje ===
Na teritoriji općine Rožaje nastava se odvija u dvije srednje i 10 osnovnih škola sa 12 područnih odjeljenja. Postoje i dvije predškolske ustanove.

== Poznate ličnosti ==
* [[Harun Hadžić]]
* [[Miroslav Đurović]]
* [[Rafet Husović]]
* [[Rasim Hadžić]]
* [[Tarik Hadžić]]

== Galerija ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120px&quot;&gt;

Datoteka:Kucanska dzamija.jpg|[[Kučanska džamija]]
Datoteka:Crkva .jpg|srpska pravoslavna crkva &quot;Ružica&quot;
Datoteka:Rozaje Ganica Kula.JPG|Ganića kula
Datoteka:Rozaje City hall.JPG|zgrada općine
Datoteka:Rozaje Hotel.JPG|hotel &quot;Rožaje&quot;
Datoteka:Sports Center Rozaje.jpg|sportska hala
Datoteka:HAJLA.jpg|planina Hajla
Datoteka:Rozaje Ibar.JPG|rijeka Ibar na toku kroz Rožaje
Datoteka:Rozaje in early spring.jpg|panorama
Datoteka:Rožaje, Montenegro.jpg|krajolik

&lt;/gallery&gt;

== Literatura ==
* Lutovac, Milisav (1960). ''Rožaje i Štavica: antropogeografska ispitivanja''. [[Beograd]]: Srpski etnografski zbornik.

==Također pogledajte==

* [[Sandžak]]
* [[Spisak općina u Crnoj Gori]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Crna Gora portal}}
{{Commonscat}}
{{Wikivoyage}}

{{Stub-grad-Crna Gora}}
{{Općina Rožaje}}
{{Gradovi u Crnoj Gori}}
{{Općine u Crnoj Gori}}

[[Kategorija:Gradovi u Crnoj Gori]]
[[Kategorija:Rožaje|*]]</text>
      <sha1>o1uecxiyr94r8kdhijr665i2is9k5ck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kralj David</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35305</id>
    <revision>
      <id>3926421</id>
      <parentid>3642902</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="7fh645zsennbif43vx0rua9du0musy8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Saul and David by Rembrandt Mauritshuis 621.jpg|mini|Mladi David i kralj Šaul]]
'''Kralj David'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://biblehub.com/hebrew/1732.htm|title=Strong's Hebrew: 1732. דָּוִיד (David) -- perhaps &quot;beloved one,&quot; a son of Jesse|website=biblehub.com|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=OzHhuvuEQxQC&amp;pg=PA58|title=An Introduction to the Old Testament: Sacred Texts and Imperial Contexts of ... - David M. Carr - Google Books|date=11. 1. 2021|website=web.archive.org|access-date=15. 8. 2024|archive-date=11. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111162100/https://books.google.com/books?id=OzHhuvuEQxQC&amp;pg=PA58|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;pg=PA115|title=A Psychoanalytic History of the Jews - Avner Falk - Google Books|date=11. 1. 2021|website=web.archive.org|access-date=15. 8. 2024|archive-date=11. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111152411/https://books.google.com/books?id=z10-Xz9Kno4C&amp;pg=PA115|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; bio je drugi [[kralj]] Kraljevstva [[Izrael]]a i nasljednik kralja [[Šaul]]a, vladao je od 1005. p. n. e., do 965. p. n. e. Bio je kralj koji je ujedinio 12 [[Izrael]]skih plemena, naslijedio ga je sin [[kralj Salomon|Salomon]].

Zapamćen je kao najpravedniji od svih starih [[Izrael]]skih kraljeva, kao i veliki vojskovođa, [[Muzika|muzičar]] i pjesnik (napisao mnogo psalma). Davida je izabrao [[Bog]] te mu dao obećanje da se njegova loza neće prekinuti. Stoga od starine [[Židovi]] vjeruju da će [[Mesija]], što znači »pomazanik« (onaj koji je izabran za kralja i pomazanjem posvećen za tu službu) biti izravan potomak Davidov. [[kršćanstvo|Kršćanska]] sveti spisi, naročito [[Novi zavjet]] ukazuju da je [[Isus]] izravan potomak Davida. Priroda Davidove vladavine pa čak i samo njeno postojanje ne može se tačno dokazati historijskim ili arheološkim instrumentima. Ipak, za Židovsku historiju i [[Zapad]]nu kulturu ona ovaj lik postavlja jedan od temelja.

== Davidov život ==
[[Datoteka:David and Goliath by Caravaggio.jpg|mini|David i Golijat, slikar [[Caravaggio]]]]
=== David i Golijat ===

U vrijeme vladavine kralja Šaula [[Izrael]]ci su se branili od vojske Filistejaca. David, najmlađi Jišajev sin jednog dana, donoseći hranu za svoju stariju braću koja su se borila na strani [[Šaul]]a, čuo je za Filistejskog borca, divovskog [[Golijat]]a. Golijat je izazivao [[Izrael]]ce da mu pokažu svog šampiona kako bi vidjeli ko je bolji u borbi jedan na jedan. David je, žudeći za dokazivanjem, insistirao braći da bi mogao poraziti Golijata. Kada je Šaul čuo za ovo, iako nevjerujući, pustio je Davida da izvrši nakanu. I doista, David je porazio Golijata jednim hicem iz svoje praćke pogodivši ga u čelo i tako ga ubivši. Sada omiljen među [[Izrael]]cima, David je pošao Šaulu nosivši mu glavu Golijata na što ga ovaj upita čiji je sin, a David mu odvrati &quot;Ja sam sin Jišaja iz [[Betlehem]]a&quot;. Time će početi i brojni sukobi između kralja Šaula i Davida kao novog pretendenta na prijestolje, do konačne Šaulove pogibije u borbi s [[Filistejci]]ma i Davidova dolaska na vlast.

{{Commonscat|David}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.complete-bible-genealogy.com/names/david_593.htm Complete Bible Genealogy]—Davidovo porodično stablo
* [http://www.colecciondeverda.com/search/label/Personajes%20Antiguo%20Testamento%20(David) David engravings from the De Verda collection]
* [http://www.christianiconography.info/david.html King David] na [http://www.christianiconography.info Christian Iconography web site]
* [http://www.christianiconography.info/goldenLegend/david.htm ''The History of David''], autor William Caxton
* &quot;[https://www.bibleodyssey.org:443/people/main-articles/david David]&quot; by Kent Harold Richards at [https://www.bibleodyssey.org:443/people/main-articles/david Bible Odyssey]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Biografije]]
[[Kategorija:Izrael]]
[[Kategorija:Biblija|David]]</text>
      <sha1>7fh645zsennbif43vx0rua9du0musy8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jugoistok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35381</id>
    <revision>
      <id>3925730</id>
      <parentid>3924734</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1212" sha1="9yd4jcy3n5o501ao8vkpip3mrjqjvf3" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ming-marine-compass.jpg|mini|Strane svijeta u Ming dinastiji]]
[[Datoteka:CompassRose (mul) 16 blue SE.svg|mini|250p|Ruža kompasa s istaknutim jugoistokom]]
'''Jugoistok'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://edutorij-admin-api.carnet.hr/storage/extracted/1872760/na-koju-stranu-krenuti.html|title=Geografija 5 - 3.4. Gdje? Kamo? Kuda?, Na koju stranu krenuti?|website=edutorij-admin-api.carnet.hr|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; je jedna od sporednih strana svijeta. Nalazi se tačno na sredini između [[jug]]a i [[istok]]a. Na suprotnoj strani je od [[sjeverozapad]]a. Označava se sa 135°. Najčešća oznaka na kartama i [[kompas]]u je '''SE''' od [[engleski jezik|engleske]] riječi: '''S'''outh'''e'''ast.

Često se koristi da opiše jugoistočni sektor geografskih oblasti, pa tako da srećemo:
* [[Jugoistočna Engleska]], geografski prostor
* [[Jugoistočni Queensland]], region Queenslanda, [[Australija]]
* [[Jugoistočni region, Brazil]], službena grupacija [[Brazil]]a za ekonomske i statističke svrhe
* [[Jugoistočna Azija]] - regija na jugoistoku Azijskog kontinenta.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Strane svijeta]]</text>
      <sha1>9yd4jcy3n5o501ao8vkpip3mrjqjvf3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barbari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35531</id>
    <revision>
      <id>3925733</id>
      <parentid>3924727</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1438" sha1="m9vgn8g73jc6u0l6a0z0wm8ch5isu41" xml:space="preserve">[[File:Visigoths sack Rome.jpg|thumb|285x285piksel|Umjetnik Joseph-Noël Sylvestre (1847–1926)  wikidata:Q360679Slika Josepha-Noela Silvestrea &quot;Pljačka Rima&quot;]]
'''Barbari'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/barbarian|title=Barbarian {{!}} Meaning, Connotations, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[grčki]] ''βάρβαρος''), je bio naziv u staro-grčkom za sve koji su slabo ili nikako govorili [[grčki]]. Dok su 'Barbari' za [[Rim]]ljane bili neobrazni ljudi (''[[paideia]]''). Danas se koristi naziv ''Barbar'' za osobu koja se ne uklapa u društvo i ima jako neciviliziran, nekulturan pristup, takozvana &quot;sirovina&quot;. Sličan naziv 'Barbarima' se koristi u novijem vemenu i to [[Vandali]].

Već su arijski [[Indija|indijci]] koristili [[Sanskrit]]-riječ ''barbarāh'' (Plur.) ‚Mucaroš‘ za opis [[narod]]a koji nije njihovim pripadao. U grčkom jeziku se prvi put pojavlja kao izraz &quot;oni koji pričaju barbarski (''barbarophonoi'')&quot; u [[Homer]]ovom &quot;Ilias II, 867&quot;.
== Također pogledajte ==
* [[Gens]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.history.com/articles/where-did-the-word-barbarian-come-from|title=Where did the word 'barbarian' come from?|last=Pruitt|first=Sarah|date=19. 5. 2016|website=HISTORY|language=en|access-date=11. 9. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Historija]]</text>
      <sha1>m9vgn8g73jc6u0l6a0z0wm8ch5isu41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helen Keller</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35588</id>
    <revision>
      <id>3926323</id>
      <parentid>3810823</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2318" sha1="dgc96xzusg5ei2gk7rfket5q5t2ev1k" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Helen Keller
| slika            = Helen Keller (circa 1904).jpg
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1880|6|27}}
|mjesto_rođenja     = Tuscumbia (Alabama), SAD
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1968|6|1|1880|6|27}}
| mjesto_smrti       = [[Easton]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Helen Adams Keller'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Helen-Keller|title=Helen Keller {{!}} Biography, Education, &amp; Facts {{!}} Britannica|date=24. 7. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=11. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; (Helen Adams Keler) (Tuscumbia, [[Alabama]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], 27. juni 1880. - Easton, [[Connecticut]], 1. juni 1968.), bila je [[Sjedinjene Američke Države|američka]] književnica i aktivistica poznata po tome što je od djetinjstva bila [[Sljepoća|slijepa]] i [[gluhoća|gluha]].

Nakon dugotrajnog procesa uspjela je naučiti sporazumijevati se s okolinom te završiti školu. Zbog toga je postala jednom od najpopularnijih ikona američke [[popularna kultura|popularne kulture]] i simbol [[invalid]]a koji uspijevaju prebroditi svoju hendikepiranost.

== Djela ==
Njeno djelo ''Svjetlost u mojoj tami'' je objavljeno 1960. U knjizi se zalaže za učenje švedskog naučnika i filozofa [[Emanuel Swedenborg]]a. Napisala je i [[autobiografiju]] pod nazivom ''Priča mog života'', objavljenu 1930. U pisanju te knjige koja uključuje Helenina pisma i njen život do 21 godine, pomogli su joj [[Anne Sullivan]] i njen muž [[John Macy]]. Ukupno je iza sebe ostavila dvanaest knjiga i brojne članke.

{{Wikicitat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://www.afb.org/about-afb/history/helen-keller/biography-and-chronology/biography
* https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/helen-keller
* https://helenkellerbirthplace.org/biography/

{{Normativna kontrola}}
{{stub-biog}}
{{Commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Keller, Helen}}
[[Kategorija:Američki pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Tuscumbia (Alabama)]]
[[Kategorija:Rođeni 1880.]]
[[Kategorija:Umrli 1968.]]</text>
      <sha1>dgc96xzusg5ei2gk7rfket5q5t2ev1k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Circus inferno</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35664</id>
    <revision>
      <id>3926174</id>
      <parentid>3709215</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2791" sha1="2hnunl27fy79ihd196yz7wda98ko472" xml:space="preserve">{{Infokutija knjiga 
| naziv           = Circus inferno
| naziv_originala = 
| prijevod        = 
| slika           = Circus inferno.jpg
| opis_slike      = Plakat predstave u izvedbi Pozorišta mladih Sarajevo
| autor           = [[Almir Imširević]]
| ilustrator      = 
| dizajn korica   = 
| država          = [[Bosna i Hercegovina]]
| jezik           = [[bosanski jezik|bosanski]]
| žanr            = [[drama]]
| vrsta_djela     = 
| izdavač         = 
| vrijeme i mjesto nastanka = 
| datum_izdanja   = 2002.
| vrsta_korica    = 
| broj_stranica   = 
| pripovjedač     = 
| gledište        = 
| vrijeme_radnje  = 
| mjesto_radnje   = 
| glavni_lik      = 
| vrhunac         = 
| teme            = 
| isbn            = 
}}

'''Circus inferno''' jest [[drama]] [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačkog]] pisca [[Almir Imširević|Almira Imširevića]], napisana 2001.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.asu.unsa.ba/images/dokumenti/Izvjestaji2018/izvjestaj%20dramaturgija.pdf|title=Izvještaj Komisije za pripremanje prijedloga za izbor nastavnika za oblast Dramaturgija|date=17. 1. 2019|website=asu.unsa.ba|publisher=Akademija scenskih umjetnosti|access-date=21. 5. 2025}}&lt;/ref&gt; u [[Ferney-Voltaire]], [[Francuska]] a premijserno prikazana 24. aprila 2002. u Theatre de Vidy u [[Švicarska|Švicarskoj]], a potom i u [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorištu mladih]] u Sarajevu, režija [[Pjer Žalica]].Theatre de Vidy, Lausanne, Švicarska.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://old.asu.unsa.ba/images/dokumenti/Izvjestaji2018/izvjestaj%20dramaturgija.pdf|title=Izvještaj Komisije za pripremanje prijedloga za izbor nastavnika za oblast Dramaturgija|date=17. 1. 2019|website=asu.unsa.ba|publisher=Akademija scenskih umjetnosti|access-date=21. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Ova drama je svojevrsna replika na Šekspirova djela, te na [[Dante Alighieri|Danteov]] &quot;[[Pakao]]&quot;. &quot;Circus inferno&quot; je priča o terorizmu, o prevarama, o dramskoj književnosti, o teatru, ali prije svega, priča o potrazi za ocem.

== Glumci ==
* [[Alban Ukaj]] 
* [[Ajla Cabrera]]
* [[Semir Krivić]]
* [[Elma Ahmetović]]
* [[Feđa Štukan]]
* [[Narda Nikšić]] 
* [[Moamer Kasumović]]
* [[Snežana Bogićević]]
* [[Hamdija Salihbegović]]

== Nagrade ==

* 2007 - Nagrada za grafički dizajn na Trijenalu pozorišnog plakata u Novom Sadu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nezavisne.com/kultura/pozornica/Nagrada-za-plakat-predstave-Cirkus-inferno/10197|title=Nagrada za plakat predstave Cirkus inferno|last=Lingo|first=M.|date=30. 5. 2007|website=Nezavisne novine|access-date=21. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bosanskohercegovačka djela]]
[[Kategorija:Predstave]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovačke predstave]]
[[Kategorija:Predstave iz 2002.]]</text>
      <sha1>2hnunl27fy79ihd196yz7wda98ko472</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>James Joyce</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35869</id>
    <revision>
      <id>3926363</id>
      <parentid>3844321</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:56:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11601" sha1="iwi9v86tdla5y4m4z1eygk7aax1pzgf" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = James Joyce
| slika            =Revolutionary Joyce.jpg
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1882|2|2}}
| mjesto_rođenja     = Dublin, Irska
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1941|1|13|1882|2|2}}
| mjesto_smrti       = Zürich, Švicarska
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''James Augustine Aloysius Joyce'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dib.ie/biography/joyce-james-augustine-aloysius-a4359|title=}}&lt;/ref&gt; ([[Dublin]], [[2. februar]] [[1882]] – [[Zürich]], [[13. januar]] [[1941]]) bio je [[Irska|irski]] [[romanopisac]], [[Poezija|pjesnik]] i književni kritičar. Doprinio je modernističkom [[Avangardni pokret|avangardnom pokretu]] i smatra se jednim od najutjecajnijih i najvažnijih pisaca 20. vijeka. Joyceove roman ''Uliks'' (1922) je orijentir u kome su epizode [[Homer]]ove [[Odiseja|Odiseje]] paralelne u različitim književnim stilovima, posebno u toku svijesti. Druga poznata djela su zbirka kratkih priča ''Dablinci'' (1914), te romani ''Portret umjetnika u mladosti'' (1916) i ''Finnegans Wake'' (1939). Njegova ostala djela uključuju tri knjige [[Poezija|poezije]], [[Drama|dramu]], pisma i povremeno novinarstvo.

Jedan je od utemeljitelja modernog [[roman]]a. Prve uspjehe postigao je zbirkom novela &quot;''Dablinci''&quot; iz 1914., u kojima Joyce prikazuje svakodnevicu i raznolika duševna stanja svojih junaka, kao i zanimljivim [[autobiografija|autobiografskim]] [[roman]]om &quot;''Portret umjetnika u mladosti''&quot; koji je čitalačkoj publici predstavljen [[1916]]. Moglo bi se reći da je njegovo najpoznatije djelo ''Uliks'' objavljen 1922., vrhunac njegova stvaralačkog genija svakako predstavlja ''Bdijenje Finnegana'' iz 1939. Iako je većinu svog života proveo izvan [[Dublin]]a, ova rana iskustva u [[Irska|Irskoj]] su ostavila ogroman utjecaj na njegov život i njegova djela.

Joyce je rođen u Dablinu u porodici srednje klase. Pohađao je Jezuitski koledž Clongowes Wood u okrugu Kildare, a zatim, nakratko, školu O'Connell koju su vodili ''Christian Brothers''. Uprkos haotičnom porodičnom životu koji su mu nametnule nepredvidive finansije njegovog oca, briljirao je na jezuitskom koledžu Belvedere i diplomirao na Univerzitetskom koledžu u [[Dublin|Dablinu]] 1902. Godine 1904. upoznao je svoju buduću suprugu Noru Barnacle i preselili su se u kontinentalnu Evropu. Kratko je radio u [[Pula|Puli]], a potom se preselio u [[Trst]] u [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]], gdje je radio kao instruktor engleskog jezika. Osim osmomjesečnog boravka u [[Rim]]u radeći kao dopisnik i tri posjete Dablinu, Joyce je tamo boravio do 1915. U Trstu je objavio svoju knjigu pjesama ''Kamerna muzika'' i zbirku kratkih priča ''Dablinci'', a počeo je serijski objavljivati ''Portret umjetnika u mladosti'' u engleskom časopisu The Egoist. Tokom većeg dijela [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], Joyce je živio u [[Zürich|Zurichu]] u [[Švicarska|Švicarskoj]] i radio na ''Uliksu''. Nakon rata, nakratko se vratio u [[Trst]], a zatim se 1920. preselio u [[Pariz]], koji je postao njegova glavna rezidencija do 1940. godine.

''Uliks'' je prvi put objavljen u [[Pariz]]u 1922. godine, ali je njegovo objavljivanje u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]] zabranjeno zbog njegove opscenosti. Kopije su krijumčarene u obje zemlje, a piratske verzije su štampane do sredine 1930-ih, kada je objavljivanje konačno postalo legalno. Joyce je započeo svoje sljedeće veliko djelo, ''Finnegans Wake'', 1923. godine, objavljujući ga šesnaest godina kasnije, 1939. Između ovih godina, Joyce je mnogo putovao. On i Nora su se vjenčali na građanskoj ceremoniji u [[London]]u 1930. godine. On je putovao u [[Švicarska|Švicarsku]], često tražeći liječenje za sve teže probleme s očima i psihološku pomoć za svoju kćer Luciju. Kada je [[Francuska]] bila okupirana od strane [[Njemačka|Njemačke]] tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], Joyce se vratio u [[Zürich|Zurich]] 1940. Umro je 1941. nakon operacije perforiranog čira, manje od mjesec dana prije svog 59. rođendana.

''Uliks'' se često nalazi visoko na listama velikih knjiga književnosti, a akademska literatura koja analizira njegov rad je opsežna i stalna. Mnogi pisci, filmaši i drugi umjetnici bili su pod utjecajem njegovih stilskih inovacija, kao što su njegova pedantna pažnja prema detaljima, upotreba unutrašnjeg monologa, igre riječi i radikalna transformacija tradicionalne radnje i razvoja likova. Iako je većinu svog odraslog života proveo u inostranstvu, njegov izmišljeni univerzum je usredsređen na [[Dublin|Dablin]] i uglavnom je naseljen likovima koji veoma liče na članove porodice, neprijatelje i prijatelje iz njegovog vremena koji je tamo proveo. ''Uliks'' se posebno nalazi na ulicama i uličicama grada. Joyce je citiran kako kaže: &quot;Za sebe, uvijek pišem o Dablinu, jer ako mogu doći do srca Dablina, mogu doći do srca svih gradova svijeta. U posebnom je sadržano univerzalno.&quot;&lt;ref&gt;Ellmann, Richard (1982) [1959]. ''James Joyce''. Oxford University Press. ISBN &lt;bdi&gt;9780195031034&lt;/bdi&gt;. OCLC 82514111, str. 505: Citirano od Power, Arthur (n.d.). ''From an Old Waterford House''. London. str. 63–64&lt;/ref&gt;

== Biografija ==

Rođen je u dablinskom predgrađu Rothamu, kao najstarije od četrnaestero djece. Otac John je imao malu radnju koja je bankrotirala 1891. i dovela porodicu u velike probleme. James je morao napustiti školu ''Clongowes Wood College'' jer nije više bilo novca za školarinu. Primili su ga u katoličku školu ''Christian Brothers'' gdje je bio kad je dobio ponudu za školu ''Belvedere College''. Oni su mu predložili da postane dio njihovog reda, James je to odbio i napustio ih. Naime, Joyce je odgojen u strogoj kršćanskoj porodici i to je imalo veliki utjecaj na njegov život i njegova djela, ali on sam je već u 16 godini okrenuo leđa vjerovanju za sva vremena. 1898. se upisuje na ''University College Dublin'' gdje i diplomira na modernim jezicima (engleski, francuski i italijanski). Još na koledž počinje pisati i prvo objavljeno djelo mu je osvrt za [[Ibzen]]ovu dramu.

Kada je diplomirao odlazi u [[Pariz]] rekavši da tamo studira medicinu, međutim već nakon pola godine se vratio jer mu je majka umirala od raka. Nakon njene smrti počeo je intenzivno piti i uspijevao je preživljavati zahvaljujući osvrtima za knjige, časovima, i pjevanju. Tu, 1904. pokušava objaviti i &quot;''Portret umjetnika u mladosti''&quot; ali bez uspjeha. U junu 1904. upoznaje svoju buduću ženu Noru Barnacle i oni vrlo brzo napuštaju Dublin. Prvo su otišli u [[Zürich|Zurich]], pa u [[Trst]] gdje je uspio naći mjesto učitelja engleskog ostao deset godina. 1905. mu se rodio sin George, a dvije godine kasnije i kćerka Lucia. 1909. je posjetio Dublin nadajući se da će tamo objaviti zbirku pripovjedaka &quot;''Dublinci''&quot;. To je bilo bezuspješno, i zbirka je ostala neobjavljena. 1915. je otišao u Zurich i tamo sreo [[Harriet Shaw Weaver]]a koji ga je riješio finansijskih problema uzevši ga u zaštitu i plaćajući mu obilno za njegov rad. 1920. je otišao u Pariz i tamo ostao 20 godina.

11. januara 1941. imao je operaciju koja je uzrokovala njegovim padom u komu. Probudio se dva dana kasnije i tražio da se pozovu njegova djeca da ih vidi. Međutim oni su bili na putu kad je James preminuo. Sahranjen je na Fluntern Cemetery groblju u Zurichu, gdje su također sahranjeni i njegova žena (umrla 1951) i sin Geogre.

== Djela ==
[[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|Omot zbirke kratkih priča pod nazivom Dablinci, Jamesa Joyca, objavljene 1914. godine.]]
Joyce je napisao jednu knjigu pjesama ([[Kamerna muzika (poetska zbirka)|Kamerna muzika]]) te jednu dramu (&quot;''Izgnanici''&quot;), no besmrtnost mu je osigurala [[proza]].

Punih osam godina James Joyce je pokušavao dogovoriti se sa izdavačima i urednicima oko objavljivanja svoje prve prozne knjige, zbirke pripovjedaka ''Dablinci''. Dva puta je prerađivan slog knjige, a nekoliko puta urednici su ucjenjivali Joycea da promijeni ili izbaci dio teksta. Danas, stotinjak godina kasnije, nevjerovatno zvuči da se tadašnjim urednicima riječ ''bloody'' (krvavo) činila silno sablaznjivom te da su za objavljivanje knjige dali uslov po kojemu se ta riječ mora izbaciti.

''Portret umjetnika u mladosti'' je autobiografski roman objavljen prvo u serji 1914-1915 godine. Riječ je o sazrijevanju umjetnika i o razvoju umjetničke ideje kroz vrijeme. Tu prvi put koristi tehniku unutrašnjeg monologa.

''Uliks'' nakon velike potrage za izdavačima koji nisu prihvatali kontraveznost ovoga djela, 1922. djelo je napokon objavljeno. I nakon toga djelo je pretrpilo mnoge potečkoće, čak kad su 500 primjeraka poslali u [[SAD]] 1922., oni su zaplijenjeni i uništeni. Ipak ovo djelo je označilo prekretnicu u književnosti jer koristi novi stil bogat tehnikama poput &quot;toka svijesti&quot; (stream of consciousness), te parodije i humora. Osnova karakteristika joj je kaleodoskopsko pisanje i formalna struktura. Knjiga se satoji od 18 poglavlja, svako opisuje jedan sat 16-og juna i svako je obojeno različitim bojama pri tome se poklapajući sa jednom epizodom [[Homer]]ove [[Odiseja|Odiseje]].

''Bdijenje Finnegana'' se pojavila pod nekoliko imena sve dok 1939. nije dobila svoj krajnji oblik i ovaj naslov. Radnja se dešava po noći, i dijelom je nastavak Uliksa. Sve novonastale Joycove tehnike su ekstremno korištene, tako da su napuštene sve konvencije o toku radnje, izgradnji likova, pa čak i korištenju smislenog jezika. Djelo se bazira na dubokim igrama riječi. Knjiga završava početkom prve rečenice, a počinje njenim krajem, tako da je knjiga u stvari kružnog toka. Joyce je rekao da bi idealni čitaoc trebao patiti od &quot;idealne nesanice&quot; i kada bi prošitao knjigu vratio bi se opet na početak čitajući je ponovo i tako sve u idealnom krugu.

== Bloomsday ==
Šesnaesti dan juni, vrijeme radnje Uliksa, među Joyceovim je fanovima širom svijeta poznat kao ''Bloomsday'', Bloomov dan. U cijelom svijetu, u Irskoj, a naročito u Dublinu, organiziraju se brojne manifestacije u čast Uliksa. Dublinci i turisti šetaju rutom Leopolda Blooma, jedu i piju u kafanama u koje je on zalazio šesnaestog dana oktobra 1904. godine. Ovo je dan kada je Joyce prvi put upoznao svoju buduću suprugu i zauvijek je ostao ovjekovječen. Joyceovci širom svijeta organiziraju i javna čitanja Uliksa.

== Spisak djela ==
* ''Stephen Hero'' (napisana 1904–1906: kasnije je promijenjena u Porteret objavljen 1944) 
* ''Komorna muzika'' (1907, zbirka pjesma) 
* ''Dablinci'' (1914) 
* ''Portret umjetnika u mladosti'' (1916) 
* ''[[Izgnanici]]'' (1918, drama) 
* ''[[Uliks]]'' (1922) 
* ''Pjesme za groš'' (1927, zbirka pjesama) 
* ''Bdijenje Finnegana'' (1939)

==Reference==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://jamesjoyce.ie/james-joyce/|title=James Joyce|website=James Joyce Centre, Dublin, Ireland|language=en-GB|access-date=12. 5. 2026}}
* {{Cite web|url=https://www.poetryfoundation.org/poets/james-joyce|title=James Joyce|website=The Poetry Foundation|access-date=12. 5. 2026}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat}}
{{Wikicitat|James Joyce}}

{{DEFAULTSORT:Joyce, James}}
[[Kategorija:Irski pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Dublin]]
[[Kategorija:Rođeni 1882.]]
[[Kategorija:Umrli 1941.]]</text>
      <sha1>iwi9v86tdla5y4m4z1eygk7aax1pzgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pozorište mladih Sarajevo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35905</id>
    <revision>
      <id>3925825</id>
      <parentid>3923299</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8067" sha1="a96bky1v7k7usoabaolirwpvuapm1yo" xml:space="preserve">{{Infokutija pozorište
|ime            = Pozorište mladih Sarajevo
|logo_slika     = Pozorište mladih Sarajevo Logo.gif
|logo_veličina  = 100px
|slika          = 
|opis           = 
|adresa         = Kulovića 8
|grad           = [[Sarajevo]]
|država         = [[Bosna i Hercegovina]]
|koordinate     = {{Coord|43.858005|N|18.420857|E|type:landmark|display=inline,title}}
|arhitekt       =
|izgrađeno      = 
|otvoreno       = 1977.
|web_stranica   =  {{URL|http://www.pozoristemladih.ba}}
}}
'''Pozorište mladih Sarajevo''' je [[pozorište]] za djecu i mlade u [[Sarajevo|Sarajevu]] i najveće je pozorište te vrste u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sarajevo.travel/ba/sta-raditi/pozoriste-mladih-sarajevo/118|title=Pozorište mladih Sarajevo|publisher=Sarajevo Travel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visitsarajevo.ba/bs/listings/pozoriste-mladih/|title=Pozorište mladih|website=www.visitsarajevo.ba|language=bs-BA|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Prvih desetak godina postojanja Pionirsko pozorište nema svog ansambla pa po projektu angažuje glumce iz drugih teatara i “glumce” djecu, od koji su neki i danas poznati i priznati umjetnici.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://pozoristemladih.ba/o-pozoristu-mladih/|title=O pozorištu mladih|website=Pozorište mladih Sarajevo|language=bs-BA|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
=== U SFRJ od 1950. do 1992. ===
1950. godine u Sarajevu su osnovana dva [[Teatar|teatra]] za djecu: Pionirsko pozorište i Pozorište lutaka.

Pozorište lutaka u tom periodu njeguje marionetu kao osnovni izraz i pod rukovodstvom Adolfa Pomeznog ostvaruje značajne rezultate. Šezdesetih godina prošlog stoljeća, Pionirsko pozorište formira svoj profesionalni ansambl, mijenja naziv u Pozorište za mlade i počinje sa postavljanjem sve ambicioznijih projekata koji nisu namijenjeni samo najmlađim, nego pretenduju animiranju sto širih grupacija mladih.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Na čelo Pozorišta lutaka dolazi pozorišni mag [[Jurislav Korenić]] i njegovim dolaskom nastaje novi period u razvoju teatra, što se ogleda u različitim lutkarskim tehnikama koje se primjenjuju, kao i u samom istraživanju mogućnosti daljeg razvoja lutkarstva uopće. Mnogo je dobrih predstava urađeno u tom periodu, a uspon kvaliteta pratile su i adekvatne nagrade.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], nove [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|jugoslavenske]] komunističke vlasti započele su veliki program kulturne i umjetničke obnove. 1. marta 1950. u Sarajevu su osnovana dva pozorišta namijenjena djeci: Pionirsko pozorište i Lutkarsko pozorište. 
Osnivač oba pozorišta bio je Narodni odbor grada Sarajeva koji je svoju kulturnu strategiju
temeljio na uspostavi novog odnosa društva prema djeci i mladima, prema njihovom kvalitetnijem obrazovanju i odgoju, te podsticanju njihovih umjetničkih sposobnosti.
Kao pedagozi bili su angažirani vrhunski umjetnici: tadašnja prvakinja [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta]] [[Jolanda Đačić]], koreografi [[Roman Poje]], [[Eduard Venier]] i [[Inge Vesligaj]], [[Dragutin Basrak]] kao voditelj [[hor]]a i reditelji [[Eugen Verber]], a kasnije [[Mario Mismer]]. 
Kako su se u izvedbama koristila tri scenska izričaja, repertoar je bio raznovrstan i na početku se zasnivao na jednostavnijim [[Drama|dramskim]] formama i bio je usklađen sa izražajnim mogućnostima dječijeg ansambla, pa je u njemu preovladavala muzičko-scenske skerce ili [[Bajka|bajke]] sa pjevanjem i [[balet]]skim divertismanima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://pozoristemladih.ba/wp-content/uploads/2024/03/PM-MONOGRAFIJA-v5_compressed.pdf|title= ''70 godina mladih''|website= pozoristemladih.ba|access-date= 6. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;
Pionirsko pozorište nije imalo vlastiti profesionalni ansambl, već je za pojedinačne produkcije angažovalo glumce iz većih jugoslavenskih pozorišnih centara. Lutkarsko pozorište, kojim je upravljao [[Adolf Pomezni]], uglavnom je bilo usredsređeno na produkcije zasnovane na marionetama. Godine 1961. Pionirsko pozorište, kojim je u to vrijeme upravljao osnivač Međunarodnog pozorišnog festivala MESS [[Jurislav Korenić]], osnovalo je svoj prvi profesionalni ansambl.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mondo.ba/a785887/Vodic/Vodic-vijesti/Repertoar-Pozorista-mladih-Sarajevo.html|title=Pozorište mladih Sarajevo
|publisher=mondo.ba}}&lt;/ref&gt; Godine 1977. udruživanjem Pionirskog pozorišta i Pozorišta lutaka, koji su postojali u to vrijeme, promijenjen je naziv u Pozorište mladih Sarajevo.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/pozoriste-mladih-sarajevo-pocelo-raditi-na-predstavi-ime-premijera-krajem-novembra/171009104|title=Pozorište mladih Sarajevo počelo raditi na predstavi &quot;Ime&quot;, premijera krajem novembra|publisher=klix.ba}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://balkans.aljazeera.net/vijesti/pozoriste-mladih-sarajevo-cetiri-decenije-zabavnog-djetinjstva|title=Pozorište mladih Sarajevo: Četiri decenije zabavnog djetinjstva|publisher=Al Jazeera Balkans}}&lt;/ref&gt;

=== Pozorište mladih od 1992. do 1995. ===
Pozorište nije prestajalo s radom ni tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] na čelu s direktorom [[Nermin Tulić|Nerminom Tulićem]]. U Pozorištu su za vrijeme rata premijerno izvedene brojne predstave, među kojima &quot;Čekajući Godoa&quot; [[Samuel Beckett|Samuela Beketa]], [[Euripid]]ov &quot;Alkestis&quot;, &quot;Okovani Ibi&quot; A. Zaria, &quot;Hamlet mašina&quot; [[Henry Miller|Henrija Milera]], &quot;Bajka o Sarajevu&quot; [[Goran Šimić|Gorana Šimića]], &quot;Abeceda&quot; [[Ferida Duraković]].

=== Pozorište mladih od 1996. do danas ===
a po završetku rata pozorište nastavlja svoju djelatnost predstavama “Tri jezika”, F.Holera, “Dijete školjke”, R.Herfurtnera, “Kraj igre”, S.Beketa, “Familija” (Zeko, Zeko), K.Šero, “Tajna dvorske lude”, H.Akmadžića, “Makbet”, V.Šekspira, “Kad bi ovo bila predstava”, A.Imširevića, “Spaseni za dlaku”, T.Vajdlera, te “Košmar o Bosni”, N. Veličkovica.

U svojoj galeriji Pozorište mladih organizovalo je izložbu 6. aprila 2004. pod nazivom &quot;Teatar pod opsadom&quot;, na kojoj su predstavljene [[fotografija|fotografije]] predstava rađenih tokom rata u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995. Predstavljeno je 13 fotografija iz predstava Sarajevskog ratnog teatra ([[Sarajevski ratni teatar|SARTR]]), [[Kamerni teatar 55|Kamernog teatra 55]], Pozorišta mladih Sarajevo, [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta Sarajevo]], kao i predstava izvedenih na međunarodnom pozorišnom festivalu [[MESS]].

== Nagrade ==
*Internacionalni teatarski festival MESS 97:
;Zlatni lovorov vijenac [[Admir Glamočak|Admiru Glamočaku]] za ulogu Clova u predstavi &quot;[[Kraj igre]]&quot;, [[Samuel Beckett|Samuela Beketa]].
*Internacionalni teatarski festival MESS 98 :
;Zlatni lovorov vijenac za doprinos umjetnosti teatra [[Nermin Tulić|Nerminu Tuliću]].
*Internacionalni teatarski festival MESS 99:
;Nagrada kritike &quot;Zlatna maska Oslobođenja&quot; predstavi &quot;[[Kad bi ovo bila predstava... (drama)|Kad bi ovo bila predstava]]&quot;, [[Almir Imširević|Almira Imširevića]]
*Internacionalni teatarski festival MESS 01: 
;Nagrada &quot;Hrabri novi svijet&quot; časopisa [[Dani (časopis)|Dani]] ansamblu predstave &quot;[[Košmar o Bosni]]&quot;, [[Nenad Veličković|Nenada Veličkovića]]

== Predstave ==
* &quot;[[Balkanski đavo Sram (drama)|Balkanski đavo Sram]]&quot; ([[Almir Imširević]])
* &quot;[[Bašeskija, san o Sarajevu]]&quot; ([[Darko Lukić]])
* &quot;[[Circus inferno]]&quot; ([[Almir Imširević]])
* &quot;[[Djeca sa CNN-a]]&quot; ([[Amir Bukvić]])
* &quot;[[Kad bi ovo bila predstava... (drama)|Kad bi ovo bila predstava...]]&quot; ([[Almir Imširević]])

==Nagrade==
* '''1985.''' - [[Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva]];

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.pozoristemladih.ba Službena stranica]

[[Kategorija:Umjetnost u Sarajevu]]
[[Kategorija:Pozorišta u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovačka kultura]]</text>
      <sha1>a96bky1v7k7usoabaolirwpvuapm1yo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bašeskija, san o Sarajevu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36374</id>
    <revision>
      <id>3926121</id>
      <parentid>3709212</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2824" sha1="nl0uozngysugp6emtqkcphjbcgugfbd" xml:space="preserve">{{Infokutija knjiga 
| naziv           = Bašeskija, san o Sarajevu 
| naziv_originala = 
| prijevod        = 
| slika           = Bašeskija, san o Sarajevu.jpg
| opis_slike      = Plakat predstave u izvedbi Pozorišta mladih Sarajevo
| autor           = [[Darko Lukić]]
| ilustrator      = 
| dizajn korica   = 
| država          = [[Bosna i Hercegovina]]
| jezik           = [[bosanski jezik|bosanski]]
| žanr            = [[drama]]
| vrsta_djela     = 
| izdavač         = [[PZPP BiH]], [[Sarajevo]]
| vrijeme i mjesto nastanka = 
| datum_izdanja   = 1991.
| vrsta_korica    = 
| broj_stranica   = 
| pripovjedač     = 
| gledište        = 
| vrijeme_radnje  = 
| mjesto_radnje   = 
| glavni_lik      = 
| vrhunac         = 
| teme            = 
| isbn            = 
}}
'''Bašeskija, san o Sarajevu''', dramska igra u dvanaest slika sa epilogom,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://httpwww.pozoristemladih.ba/predstave/za-odrasle/san-o-sarajevu/67|title=Bašeskija, san o Sarajevu • Pozorište mladih Sarajevo|website=pozoristemladih.ba|language=en-US|access-date=1. 5. 2021}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; jeste djelo bosanskohercegovačkog književnika [[Darko Lukić|Darka Lukića]] iz 1991.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/veceras-20-godina-predstave-baseskija-san-o-sarajevu/51000|title=Večeras: 20 godina predstave Bašeskija, san o Sarajevu|last=Radiosarajevo.ba|website=Radio Sarajevo|access-date=1. 5. 2021}}&lt;/ref&gt; [[Drama]], koja se odvija u [[sarajevo|Sarajevu]] krajem [[18. vijek]]a, je sarajevska ljubavna priča iz perioda pred kraj 18. vijeka, autorska je rekonstrukcija atmosfere  Sarajeva između pred kraj 18. vijeka, zasnovane na dramatizaciji &quot;Ljetopisa&quot; [[Mula Mustafa Bašeskija|Mula Mustafe Bašeskije]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/baseskija-san-o-sarajevu-u-pozoristu-mladih/15201|title=Bašeskija, san o Sarajevu u Pozorištu mladih|date=18. 11. 2009|website=radiosarajevo.ba|access-date=21. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Predstava  je premijerno prikazana 12. aprila 1991. Jubilarni stoti put izvedena je 23. februara 2006. u sarajevskom [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorištu mladih]] u režiji [[Gradimir Gojer|Gradimira Gojera]]. Istog dana emitovana je i na talasima &quot;BH radija 1&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Uloge ==
* [[Nermin Tulić]] (Mula Mustafa Bašeskija) 
* [[Mirza Tanović]] (Fazlija) 
* [[Halima Mušić]] (Rabija) 
* [[Sead Bejtović]] (Salih) 
* [[Suada Ahmetašević]] (Fata) 
* [[Drago Buka]] (Avdaga)
* [[Rade Čolović]]
* [[Ksenija Lukić]]
* [[Esad Landžo]]
* [[Hašim Kelemiš]]
* [[Alija Aljović]] (Telal)
* [[Amina Begović]] (Anka)

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Bosanskohercegovačka djela]]
[[Kategorija:Predstave]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovačke predstave]]
[[Kategorija:Predstave iz 1991.]]</text>
      <sha1>nl0uozngysugp6emtqkcphjbcgugfbd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sadomazohizam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36434</id>
    <revision>
      <id>3925748</id>
      <parentid>3924640</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2489" sha1="lkc06humhbw7wbuoje2oayl0p6ut6ap" xml:space="preserve">'''Sadizam''' i '''mazohizam''', poznati pod zajedničkim nazivom '''sado-mazohizam''' ili '''S&amp;M''',&lt;ref name=&quot;longman&quot;&gt;{{Cite book|last=Wells|first=John|title=Longman Pronunciation Dictionary|date=3. 4. 2008|publisher=Pearson Longman|isbn=978-1-4058-8118-0|edition=3rd|author-link=John C. Wells}}&lt;/ref&gt; je izvođenje zadovoljstva iz činova nanošenja ili primanja [[bol]]a ili [[Poniženje|poniženja]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|last=Murray|first=Thomas Edward|title=The Language of Sadomasochism: A Glossary and Linguistic Analysis|last2=Murrell|first2=Thomas R.|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1989|isbn=978-0-313-26481-8|location=Westport, CT|pages=7–8}}&lt;/ref&gt; Termin je dobio ime po [[Marquis de Sade|markizu de Sadeu]], francuskom autoru poznatom po svojim nasilnim i libertinskim djelima i načinu života, i [[Leopold von Sacher-Masoch|Leopoldu von Sacher-Masochu]], austrijskom autoru koji je u svojim djelima opisao mazohističke tendencije. Iako sadomazohističko ponašanje i želje ne moraju nužno biti povezani sa seksom, sadomazohizam je također definitivna karakteristika [[Sexual consent|konsenzualnih]] [[BDSM]] veza.
[[File:Marquis_de_sade.jpg|lijevo|mini|''Portret [[Marquis de Sade|markiza de Sadea]]'', Charles-Amédée-Philippe van Loo (1761.)]]
Sadomazohizam je u psihijatriju uveo [[Richard von Krafft-Ebing]], a kasnije ga je razradio [[Sigmund Freud]] . Moderno razumijevanje razlikuje konsenzualne BDSM prakse od [[Seksualno nasilje|seksualnog nasilja]] bez pristanka, pri čemu [[Dsm-5|DSM-5]] i [[ICD-11]] prepoznaju konsenzualni sadomasohizam kao nepatološki. S&amp;M može uključivati različite nivoe bola, dominacije i podređenosti, koje praktikuju pojedinci bilo kojeg spola, često unutar dogovorenih uloga sadiste, mazohiste ili zamjene. Forenzičke i medicinske klasifikacije fokusiraju se na pristanak i štetu.

'''Sadomazohizam''' psihički poremećaj koji se javlja kada se [[osoba]], mazohistički ili sadistički nastrojena, identifikuje sa osobom koja joj nanosi bol ili čiju patnju uzrokuje. Smatra se odbranom od kastracijske [[anksioznost]]i. Iz psihoanalize saznajemo da pacijenti sa mazohističkim osobinama često imaju sadističke snove i obrnuto. Novija tumačenja ga tumače kao [[Erotika|erotski]], a ne agresivan nagon.

== Također pogledajte ==
* [[Parafilija]]

{{Commonscat|BDSM}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Parafilija]]
[[Kategorija:Psihologija]]</text>
      <sha1>lkc06humhbw7wbuoje2oayl0p6ut6ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Atol Palmyra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36560</id>
    <revision>
      <id>3926090</id>
      <parentid>3790170</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:35:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3838" sha1="6jqlxac0cyx84hffncbk1g3ryoj6802" xml:space="preserve">'''Atol Palmyra''' je nenastanjena grupa [[ostrvo|ostrva]] u [[Tihi okean|Tihom okeanu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://graphsearch.epfl.ch/en/concept/23382|title=Palmyra Atoll {{!}} EPFL Graph Search|website=graphsearch.epfl.ch|access-date=30. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; Geografski položaj je: 5° 52' sjeverne geografske širine i 162° 2' zapadne geografske dužine.

Sastoji se od približno 50 pojedinačnih ostrva a površina kopna iznosi 11,9&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;

[[Datoteka:Orthographic_projection_over_Palmyra_Atoll.png|alt=An orthographic projection map centered over Palmyra and showing its position in the middle of the Pacific|mini|187x187piksel|Ortografska projekcija preko atola Palmira.]]
[[Datoteka:Palmyra_atoll_91.jpg|alt=A navigation chart of the atoll|lijevo|mini|471x471piksel|Atol Palmira&amp;nbsp;– NOAA Nautička karta (1:47.500), s mnogim imenovanim objektima.]]
[[Datoteka:NOAA_Map_of_the_US_EEZ.svg|mini|Mapa koja prikazuje [[Ekskluzivna ekonomska zona|ekskluzivnu ekonomsku zonu]] Palmire u kontekstu teritorija Sjedinjenih Američkih Država]]
[[Datoteka:Reef_habitats_at_Palmyra_Atoll_-_Peerj-81-fig-3D.png|lijevo|mini|192x192piksel|Ronilac istražuje korale Palmire]]
[[Datoteka:PalmyraAirstrip.jpg|mini|231x231piksel|Pista Palmyra na Cooperovom ostrvu]]
[[Datoteka:PalmyraNorthBeach.jpg|lijevo|mini|169x169piksel|Sjeverna plaža Palmire]]
[[Datoteka:Palmyra_Atoll_National_Wildlife_Refuge,_Pacific_Islands_(6109853163).jpg|mini|176x176piksel|Kokosov rak na Palmiri]]

== Geografija ==

Sastoji se od grebena, dvije plitke lagune i oko 50 pješčanih i stjenovitih ostrvca pokrivenih vegetacijom — uglavnom stablima kokosa, Skaevola, i visokim Pisonija drvećem. Većina ostrva je spojena. Izuzeci su Send Island na zapadu i Baren Island na istoku. Najveće ostrvo je Kuper ISland na sjeveru, a iza njega Kaula Island na jugu. Prosječne godišnje padavine iznose 175 inča.

Palmira je neorganizovana teritorija u sklopu SAD. Nalazi se u vlasništvu The Nature Conservancy, organizacije za zaštitu okoline, ali administrativno pripada Kancelariji za ostrvske poslove pri Sekretarijatu unutrašnjih poslova pa se njome upravlja iz Washingtona. Teritorijalne vode (12&amp;nbsp;nm od obale) su proglašene Nacionalnim prirodnim rezervatom Palmira i njima upravlja Služba za ribarstvo i divljač.

== Ekonomija ==

Na ostrvu trenutno nema nikakve ekonomske aktivnosti. Jedini stanovnici su grupa od 4-20 naučnika i dobrovoljaca koja je sagradila nekoliko [[bungalov]]a. Plaže su natrpane smećem sa [[brod]]ova, a dio ih je zatvoren zbog neeksplodirane [[municija|municije]] iz doba [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].

== Historija ==

Ostrvo je [[1798]]. godine otkrio američki kapetan ''Edmund Faning'' dok je sa svojim brodom Betsi putovao u [[Azija|Aziju]]. Ime je dobio po brodu Palmira koji se na njemu nasukao 7. novembra [[1802]]. Godine [[1859]]. ostrvo su anektirale SAD, a godine [[1862]]. Kraljevstvo Havaji, pa su [[1898]]. nakon aneksije Havaja ponovno prešle u američki posjed. Godine [[1934]]. nad atolom je upravu preuzela američka ratna mornarica, a bivši privatni vlasnici zemljišta su u posjed došli tek kada su [[1947]]. dobili parnicu na [[Vrhovni sud|Vrhovnom sudu]]. Kada su Havaji godine 1959. postali savezna država SAD, Palmira je izdvojena kao posebna savezna teritorija.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* http://shadow.eas.gatech.edu/~kcobb/lineislands/index.html#PALMYRA%20ISLAND {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140317084216/http://shadow.eas.gatech.edu/~kcobb/lineislands/index.html#PALMYRA%20ISLAND |date=17. 3. 2014 }}
{{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}}
{{Države Okeanije}}
{{Commonscat|Palmyra Atoll}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ostrvske teritorije SAD-a]]
[[Kategorija:Zavisne teritorije u Okeaniji]]</text>
      <sha1>6jqlxac0cyx84hffncbk1g3ryoj6802</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borislav Stjepanović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36581</id>
    <revision>
      <id>3925980</id>
      <parentid>3899848</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3840" sha1="pwuuy5eqbp3x0mxzpnr34hgjd48cniu" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Borislav Stjepanović
| slika            =
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1946|5|8}}
| mjesto_rođenja     = [[Vareš]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]]
| datum_smrti        = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--&gt;
| mjesto_smrti       = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = filmski režiser, glumac
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Borislav Boro Stjepanović''', rođen u selu [[Planinica (Vareš)|Planinica]] ([[Vareš]], [[NR Bosna i Hercegovina|NR BiH]]) 8. maja 1946, je jugoslavenski i bosanskohercegovački glumac i režiser.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0830655/|title=iMDB Boro Stjepanović|website=www.imdb.com|access-date=22. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Apsolvirao je jugoslavensku i svjetsku [[književnost]] na [[Filološki fakulet u Beogradu|Filološkom fakultetu]] u [[Beograd]]u 1969. i diplomirao glumu na Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju u Beogradu 1971. godine. Odigrao je više od pedeset [[pozorište|pozorišnih]] uloga.

Režirao je u [[Sarajevo|Sarajevu]] ([[Otvorena scena OBALA]], [[Kamerni teatar 55]]), [[Mostar]]u i [[Podgorica|Podgorici]]. Na [[TV|televiziji]] je igrao u više TV-filmova ([[Andra i Ljubica]], [[Bife Titanik]]) i TV-serija ([[Građani sela Luga]], [[Filip na konju]], [[Osma ofanziva]], [[Volim i ja narandže]], [[Oriđinali]], [[Viza za budućnost]], [[Naša mala klinika]], [[Lud, zbunjen, normalan]]). Igrao je u preko pedeset filmova ([[Sjećaš li se Dolly Bell?]], [[Ko to tamo peva]], [[Čudo neviđeno]], [[Miris dunja]], [[Kuduz]], [[Gluvi barut]], [[Urnebesna tragedija]], [[Ničija zemlja]], [[Ovo malo duše]]). 
Pedagoškim radom počeo se baviti 1971. asistirajući na predmetima Dikcija (1971-1973.) i Gluma (1976-1981), na [[Fakultet dramskih umjetnosti u Beogradu|Fakultetu dramskih umjetnosti]] u Beogradu. Učestvovao je u osnivanju [[ASU|Akademije scenskih umjetnosti]] u Sarajevu, gdje je radio od 1981. do 1992. godine. Školske 1992/93. bio je profesor na Fakultetu dramskih umjetnosti u Beogradu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sinemanija.com/borislav-boro-stjepanovic-biografija-legendarnog-glumca-i-reditelja/|title=Borislav Boro Stjepanović – biografija legendarnog glumca i reditelja {{!}} Sinemanija|last=JovanaM|date=27. 1. 2016|language=en-GB|access-date=22. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Jedan je od osnivača [[Fakultet dramskih umjetnosti na Cetinju|Fakulteta dramskih umjetnosti]] na [[Cetinje|Cetinju]] 1994, gdje i danas radi kao redovni profesor na predmetu Gluma. Kao gostujući profesor predaje glumu i na [[Umjetnička akademija u Osijeku|Umjetničkoj akademiji u Osijeku]].

== Nagrade i knjige ==
Za glumački rad nagrađivan je na [[Dani komedije u Jagodini|Danima komedije]] u [[Jagodina|Jagodini]], Dječijem festivalu u [[Kotor]]u, Jugoslovenskom pozorišnom festivalu u [[Užice|Užicu]] i [[Sterijino pozorje|Sterijinom pozorju]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]]. Napisao je četiri knjige iz pedagogije glume: &quot;Gluma I; Rad na sebi&quot;, &quot;Gluma II; Radnja&quot;, Gluma III; Igra&quot; i &quot;Audicija; Sve o prijemnom ispitu&quot;. Prve dvije dobile su Sterijinu nagradu za teatrologiju, 1998. godine.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Stjepanović|first=Borislav|title=Audicija|publisher=IVPE|year=2000|location=Cetinje-Sarajevo}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

*

== Reference ==
&lt;references /&gt;
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Stjepanović, Borislav}}
[[Kategorija:Biografije, Vareš]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački režiseri]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]]
[[Kategorija:Rođeni 1946.]]
[[Kategorija:Jugoslavenski glumci]]
[[Kategorija:Jugoslavenski režiseri]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>pwuuy5eqbp3x0mxzpnr34hgjd48cniu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lou Andreas-Salome</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36675</id>
    <revision>
      <id>3926449</id>
      <parentid>3877559</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:14:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926449</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3382" sha1="huwhk6yvskw9vfcarmhyvj3knlb85rj" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Lou Andreas-Salome
| slika            =Lou Andreas-Salomé - Foto Atelier Elvira.jpg
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1861|2|2}}
| mjesto_rođenja     = Petrograd, Rusija
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1937|2|5|1861|2|2}}
| mjesto_smrti       = Göttingen, Njemačka
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Lou Andreas-Salomé''' (rođena kao ''Louise von Salomé'', [[2. februar]] [[1861]], umrla [[5. februar]] [[1937]].) ruska intelektualka,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://historia.nationalgeographic.com.es/a/lou-andreas-salome-filosofa-libre_17677|title=Lou Andreas-Salomé, la filósofa libre|date=5. 2. 2022|website=historia.nationalgeographic.com.es|language=es|access-date=16. 8. 2022|archive-date=16. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816161103/https://historia.nationalgeographic.com.es/a/lou-andreas-salome-filosofa-libre_17677|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; autorica nekoliko knjiga,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Lou-Andreas-Salome|title=Lou Andreas-Salomé {{!}} German writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=16. 8. 2022}}&lt;/ref&gt; prva žena psihoanalitičar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.themarginalian.org/2015/02/12/lou-andreas-salome-sigmund-freud-letters/|title=Lou Andreas-Salomé, the First Woman Psychoanalyst, on Human Nature in Letters to Freud|last=Popova|first=Maria|date=12. 2. 2015|website=The Marginalian|language=en-US|access-date=16. 8. 2022}}&lt;/ref&gt; i družbenica nekih od najznačajnijih imena u umjetnosti 19-og i 20-og vijeka.

Rođena u St. Petersburgu kao kćerka jedinica rusko-jevrejskog generala, koji je imao još pet sinova. Lou je već kao mlada djevojka počela tragati za obrazovanjem koje ženama tog vremena i nije bilo lako dostupno. Izučava [[Teologija|teologiju]], [[Filozofija|filozofiju]], [[Francuska književnost|francusku]] i [[Njemačka književnost|njemačku književnost]], te ubrzo sa svojom majkom seli u [[Zürich]], gdje započinje i univerzitetsko obrazovanje. Već tada pokazuje znakove bolesti.

Kada joj je bilo 21 godina, sa majkom seli u [[Rim]], te upoznaje [[Paul Rée]]a, pisca i strastvenog kockara, sa kojim ubrzo stupa u vezu. Godine [[1882]]., dio te neobične veze postaje i [[Friedrich Nietzsche]].
Salomé i Rée sele u [[Berlin]], žive zajedno još nekoliko godina, a onda se Lou udaje za [[Friedrich Carl Andreas|Friedricha Carl Andreasa]].
Napisala je nekolicinu manje poznatih novela, [[drama]] i eseja, te bila feministkinja. Za vrijeme braka održavala je i veze sa njemačkim novinarom Georg Lebedourom, sa [[Rainer Maria Rilke]]om, [[Sigmund Freud|Sigmundom Freudom]], Viktorom Tauskom.
Umrla je [[1937]]. godine u [[Göttingen]]u, Njemačka.

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Lou Andreas-Salomé}}{{Refspisak}}
* [https://web.archive.org/web/20080312010301/http://dispatch.opac.d-nb.de/DB=4.1/REL?PPN=118502921 Djela Lou Andreas-Salome] {{Simboli jezika|de|Njemački}}
* http://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/lou-andreas-salome/

{{DEFAULTSORT:Andreas-Salome, Lou}}
[[Kategorija:Njemački pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Petrograd]]
[[Kategorija:Rođeni 1861.]]
[[Kategorija:Umrli 1937.]]</text>
      <sha1>huwhk6yvskw9vfcarmhyvj3knlb85rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fildžan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36923</id>
    <revision>
      <id>3925732</id>
      <parentid>3924728</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1293" sha1="qbtl2f8986z3xlxdqqe5xm6qdjwoi4e" xml:space="preserve">[[Datoteka:Dzezva_kafa_fildzan.jpg|mini|250px|Fildžan]]
'''Fildžan''' ili '''findžan''' je mala posuda koja se u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Srbija|Srbiji]] i [[Grčka|Grčkoj]] koristi za ispijanje [[kahva|kahve]]. Riječ ''fildžan'' je grčkog (φλιτζάνι) ili arapsko-tursko-perzijskog porijekla. (''findžan'' (פינג'ן)).&lt;ref&gt;{{Citation|title=fîncan|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=f%C3%AEncan&amp;oldid=87166990|date=24. 9. 2025|accessdate=11. 9. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

Fildžan je poput šoljice za kahvu, s tim što nema dršku, i to da bi se mogla &quot;obgrliti&quot; cijelim dlanom i osjetiti toplina kahve. Fildžan je dio tradicionalne opreme za ispijanje kahve i poslužuje se sa džezvom.

Do prije nekoliko [[decenija]] pribor za pripremanje i serviranje kahve nazivao se &quot;kahvenim takumom&quot;. Tradicionalni kahveni takum čine estetski oblikovana [[tabla]] (tacna-poslužavnik), [[džezva]], [[šećer]]luk (šećernica) te fildžan sa [[zarf]]om.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://jezikoslovac.com/word/v212|title=Fildžan značenje, definicija i primjeri ::: Jezikoslovac.com rječnik|website=jezikoslovac.com|access-date=11. 9. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bosanska kuhinja]]</text>
      <sha1>qbtl2f8986z3xlxdqqe5xm6qdjwoi4e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epicentar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36965</id>
    <revision>
      <id>3926241</id>
      <parentid>3915135</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1790" sha1="95593rxr96snxlncilzlhqjrsf90h6s" xml:space="preserve">[[Datoteka:1906_loma_prieta.png|desno|mini|Moderni i historijski seizmogrami]]
[[Datoteka:Epicenter_Diagram.svg|desno|mini|Epicentar se nalazi direktno iznad [[Hipocentar|hipocentra]] [[zemljotres]]a (koji se naziva i {{Em|focus}}).]]
'''Epicentar'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://munsterartscienceandenterprise.com/volcanoes-lists-and-glossary/|title=Volcanoes Lists and Glossary|date=10. 12. 2023|website=Colman O'Keeffe|language=en|access-date=28. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Grčki jezik|grčka]] riječ za sjedište iznad) jest mjesto neposredno iznad [[hipocentar|hipocentra]] ili žarišta [[zemljotres]]a.
Te dvije tačke predstavljaju stalne tačke u kojima se rastojanje između neke tačke u odnosu na hipocentar naziva &quot;hipocentralno rastojanje&quot;, a u odnosu na epicentar &quot;epicentralno rastojanje&quot;. Hipocentralno rastojanje između epicentra i hipocentra naziva se dubina žarišta. Sva ta rastojanja iskazuju se u kilometrima, odnosno stepenima i minutima [[geografska širina|geografske širine]] i [[geografska dužina|dužine]]. Tim odrednicama utvrđuju se prostorni položaji žarišta na površini zemlje na kojima se ispoljilo djelovanje zemljotresa.

Prvo poboljšanje koje je omogućilo preciznije određivanje lokacije bilo je korištenje [[Vrijeme (fizika)|vremenske]] skale. Umjesto pukog bilježenja ili snimanja apsolutnih kretanja [[Klatno|klatna]], [[Displacement (vector)|pomjeranja]] su ucrtavana na pokretnom grafu, pokretanom [[Sat (instrument)|satnim mehanizmom]]. Ovo je bio prvi [[Seismogram|seizmogram]] koji je omogućio precizno mjerenje vremena prvog [[Ground motion|pomjeranja tla]] i tačan prikaz naknadnih pomjeranja.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Seizmologija]]
[[Kategorija:Geometrijski centri]]</text>
      <sha1>95593rxr96snxlncilzlhqjrsf90h6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skradin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37717</id>
    <revision>
      <id>3926490</id>
      <parentid>3924755</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:33:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926490</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32044" sha1="nk1sqc69wavjyopc0uksbmzow9ksaag" xml:space="preserve">{{Geokutija naselje u Hrvatskoj
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
|ime                 = Skradin
|vrsta               = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
|službeni naziv      = Grad Skradin
|slogan              =
|nadimak             = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
|slika               = Skradin s vidilice.JPG
|opis_slike          = pogled na Skradin
|dimenzija_slike     =
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
|zastava             = 
|grb                 = Skradin (grb).gif 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt; 
|županija            = [[Datoteka:Flag of Šibenik-Knin County.svg|20px|border]] [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska]]
|općina              = 
|općina1             = 
|općina2             = 
|općina3             = 
|općina4             = 
|općina5             =
|općina6             =
|općina7             =
|općina8             =
|općina9             =
|općina10            =
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| širina_stepeni        = 43| širina_minuta = 49| širina_sekundi = 04| širina_SJ = N
| dužina_stepeni        = 15| dužina_minuta = 55| dužina_sekundi = 24| dužina_IZ = E
|najveća tačka           =
|najveća tačka metara    = 2
&lt;!-- *** Površina *** --&gt;
|površina grad           = 
|površina općina         = 186.79
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
|stanovništvo općina                      = 3349
|stanovništvo grad                        = 508
|stanovništvo ukupno                      = 
|stanovništvo godina                      = [[2021.]]
|stanovništvo općina godina               = 
|gustoća                                  = 
|gustoća općina                           = 20.47
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
|osnovano                                 =
|gradonačelnik                            = Antonijo Brajković
|gradonačelnik stranka                    = [[Hrvatska demokratska zajednica|HDZ]] 
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
|poštanski broj                           = 22222
|pozivni broj                             = (+385) 22
&lt;!-- *** Karta ***  --&gt;
| karta_lokacija                          = Hrvatska
| opis_karte                              = 
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web stranice                            = [http://www.grad-skradin.hr Grad Skradin]
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
|bilješka                                =
}}
[[Datoteka:Krka - Flickr - jns001 (6).jpg|mini|desno|300px|Skradinski buk, slapovi na rijeci [[Krka|Krki]]]]
[[Datoteka: Skradin Kroatien 12.JPG|mini|desno|300px|Skradin, detalj iz grada]]
[[Datoteka: Skradin Kroatien 02.JPG|mini|desno|300px|jedna od starih ulica u Skradinu]]
'''Skradin''' je grad u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], u [[Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninska županija|Šibensko-kninskoj županiji]]. Smješten je na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], u blizini njenog ušća u [[Prokljansko jezero]], oko 19 km sjeverno od [[Šibenik|Šibenika]].&lt;ref name=&quot;Grad_Skradin&quot;&gt;{{cite web |title=Kratak povijesno-geografski retrospekt |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kratak-povijesno-geografski-retrospekt/3.html |website=Grad Skradin |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Područje Skradina bilo je naseljeno još u [[željezno doba|željeznom dobu]]. Na području današnjeg grada razvilo se liburnsko naselje koje je u antičkim izvorima poznato kao Scardona. U rimsko doba Scardona je bila važan regionalni centar, a u gradu su se ukrštalvali putevi koji su povezivali obalu s unutrašnjosti. Arheološka istraživanja potvrđuju postojanje rimske cestovne komunikacije ispod današnje glavne ulice Skradina, dok su na području grada pronađeni brojni antički spomenici i ostaci lučkih građevina.&lt;ref name=&quot;Hrcak_2011_Skardone&quot;&gt;{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–170 |url=https://hrcak.srce.hr/file/111925 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=hr |archive-date=18. 6. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618102336/https://hrcak.srce.hr/file/111925 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hrcak_2011_Skradin_1&quot;&gt;{{cite journal |last1=Glavičić |first1=Miroslav |last2=Miletić |first2=Željko |title=Nekoliko novih antičkih spomenika iz Skradina |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=113–150 |url=https://hrcak.srce.hr/75373 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Scardona je u rimsko doba imala status municipija i bila sjedište sudskog okruga za područje [[Liburni]]je. Arheološki nalazi svjedoče o razvijenom gradskom životu i značaju naselja, uključujući ostatke lučke infrastrukture i brojne kamene spomenike. Na području antičke Scardone zabilježeni su i tragovi različitih kultova, među kojima je arheološkim nalazima potvrđeno poštovanje božice [[Velika majka|Velike majke]] ({{la|Magna Mater}}).&lt;ref name=&quot;Hrcak_2011_Skradin_1&quot; /&gt;

U kasnoantičkom razdoblju Skradin je bio sjedište [[biskupija|biskupije]]. Istraživanja ranokršćanske arheologije potvrđuju postojanje skradinske biskupije najmanje do sredine VI stoljeća, kada je područje između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]] pripadalo salonitanskoj crkvenoj metropoliji.&lt;ref name=&quot;Hrcak_1992_Migotti_Scardona&quot;&gt;{{cite journal |last=Migotti |first=Branka |title=Ranokršćanska biskupija Scardona (Skradin) |journal=Prilozi Instituta za arheologiju u Zagrebu |volume=9 |issue=1 |year=1992 |pages=53–76 |url=https://hrcak.srce.hr/1041 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] Skradin je zadržao svoj položaj važnog naselja na Krki. Krajem XIII i početkom XIV stoljeća grad je bio povezan s porodicom [[Bribirski (Šubići)|Šubić]], koja je u to vrijeme imala značajnu političku ulogu u [[Hrvatska|Hrvatskoj]]. Na području grada izgrađena je tvrđava Turina, čiji su ostaci sačuvani na uzvisini iznad današnjeg Skradina.&lt;ref name=&quot;Fort_Turina&quot;&gt;{{cite web |title=Fort Turina |url=https://skradin.hr/en/explore/culture-heritage/fort-turina/ |website=Grad Skradin – Tourist Board |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom kasnog srednjeg vijeka Skradin je mijenjao gospodare između različitih političkih vlasti na području [[Dalmacija|Dalmacije]]. Od posebnog značaja bila je [[mleci|mletačka vlast]], pod kojom je grad imao važnu ulogu u regionalnim političkim i privrednim odnosima. Historiju Skradina u razdoblju mletačke uprave detaljno je obradio historičar Josip Ante Soldo na osnovu arhivske građe.&lt;ref name=&quot;Soldo_Skradin_Venecija&quot;&gt;{{cite journal |last=Soldo |first=Josip Ante |title=Skradin pod Venecijom |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=137–162 |url=https://hrcak.srce.hr/270490 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Godine 1522. Skradin su osvojile [[Osmansko Carstvo|osmanske]] snage. Osvajanje grada zabilježeno je i u hronici osmanskog historičara Mustafe Celâlzâdea, koja predstavlja jedan od važnih osmanskih izvora o tom događaju. Prema analizi tog izvora, u borbama za Skradin učestvovao je hercegovački sandžak-beg Mahmud-beg, a odlučujući sukob odigrao se na području u blizini tvrđave.&lt;ref name=&quot;Buzov_Skradin_Celalzade&quot;&gt;{{cite journal |last=Buzov |first=Snježana |title=O gazijama i Hajbaru: osvojenje Skradina u kronici Mustafe Celâlzâdea |journal=Godišnjak Titius: godišnjak za interdisciplinarna istraživanja porječja Krke |volume=1 |issue=1 |year=2008 |pages=189–202 |url=https://hrcak.srce.hr/111970 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

U XVIII stoljeću Skradin je ponovo bio pod [[Mletačka Republika|mletačkom vlašću]]. Stanovnici Skradina učestvovali su u vojnim jedinicama Mletačke Republike, uključujući pješadijske i konjaničke jedinice raspoređene u različitim dijelovima mletačkih posjeda. Podaci o njima sačuvani su u građi [[Državni arhiv u Veneciji|Državnog arhiva u Veneciji]].&lt;ref name=&quot;Coralic_Skradin&quot;&gt;{{cite journal |last=Čoralić |first=Lovorka |title=Vojnici iz Skradina u mletačkim prekomorskim kopnenim postrojbama u 18. stoljeću |journal=Historijski zbornik |volume=74 |issue=1 |year=2021 |pages=103–128 |url=https://hrcak.srce.hr/272766 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Do teritorijalne reorganizacije lokalne uprave u Hrvatskoj Skradin je bio u sastavu općine [[Šibenik]].

== Geografija ==
[[Datoteka:Krka River and Šibenik Bridge at dusk from Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pogled na rijeku Krku i Šibenski most iz Skradina]]
Skradin se nalazi u sjevernoj Dalmaciji, na desnoj obali [[Krka|rijeke Krke]], na području njenog donjeg toka. Grad je smješten na završetku plovnog dijela Krke, gdje se riječna dolina širi prema [[Prokljansko jezero|Prokljanskom jezeru]].&lt;ref name=&quot;Magas_Geografija&quot;&gt;{{cite journal |last=Magaš |first=Damir |title=Osnovna geografska obilježja Skradina i njegovoga kraja |journal=Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru |issue=33 |year=1991 |pages=257–280 |url=https://hrcak.srce.hr/270499 |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Prostor Skradina pripada krškom području sjeverne Dalmacije. Prirodnogeografske osobine kraja određene su prvenstveno krškim reljefom i dolinom Krke, koja predstavlja glavnu prirodnu os područja. Razvoj naselja i način korištenja prostora historijski su bili povezani s morfologijom krškog terena, dostupnošću vode i mogućnošću povezivanja riječnim i kopnenim saobraćajem.&lt;ref name=&quot;Magas_Geografija&quot; /&gt;

Rijeka Krka ima posebno značenje za geografski položaj Skradina. Skradin se nalazi na kraju njenog plovnog toka, zbog čega je rijeka kroz historiju predstavljala važan prirodni saobraćajni pravac prema unutrašnjosti. Razvoj gradskih naselja duž Krke bio je uslovljen prirodnim karakteristikama riječnog toka i okolnog krškog prostora, pri čemu su se Skradin, [[Drniš]] i [[Knin]] razvili kao tri glavna gradska centra šireg područja uz Krku.&lt;ref name=&quot;Hrcak_2006_Slukan_Altic_Razvoj_gradova_Krka&quot;&gt;{{cite journal |last=Slukan Altić |first=Mirela |title=Razvoj gradova oko rijeke Krke |journal=Građa i prilozi za povijest Dalmacije |volume=21 |issue=21 |year=2006 |pages=213–242 |url=https://hrcak.srce.hr/39268 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Nizvodno od Skradina nalazi se [[Prokljansko jezero]], koje je nastalo potapanjem donjeg dijela doline Krke. Jezero je povezano s morem preko [[Kanal svetog Josipa|kanala svetog Josipa]] i Šibenskog zaljeva, pa na njegovu vodu utječu i riječni i morski hidrološki procesi. Prokljansko jezero ima površinu od oko 11,5 km² i predstavlja jedan od najznačajnijih prirodnih elemenata kraja Skradina.&lt;ref name=&quot;Prukljansko_Jezero&quot;&gt;{{cite web |title=Prukljansko jezero |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/prukljansko-jezero/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Područje Skradina povezano je s prirodnim i zaštićenim prostorom rijeke Krke. Prostor od Skradinskog mosta prema ušću Krke obuhvata predio s izraženim prirodnim karakteristikama, dok se područje grada nalazi neposredno uz [[Nacionalni park Krka]]. Prostornim planom Nacionalnog parka Krka Skradin je određen kao glavno naselje parka, a historijska urbana cjelina Skradina uvrštena je među njegove kulturno-historijske vrijednosti.&lt;ref name=&quot;Narodne_Novine_1990&quot;&gt;{{cite web |title=Ustav Republike Hrvatske |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/full/1990_01_1_1.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1990 |date=22. 12. 1990 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

[[Nacionalni park Krka]] obuhvata prostor posebnih geomorfoloških, hidroloških i prirodnih vrijednosti. Za područje parka karakteristični su kanjoni Krke i Čikole, sedrene barijere, vodena staništa, šumski kompleksi i mozaik prirodnih i tradicionalno korištenih površina. Područje parka dio je ekološke mreže Republike Hrvatske i obuhvata staništa brojnih zaštićenih i ugroženih biljnih i životinjskih vrsta.&lt;ref name=&quot;Narodne_Novine_2017&quot;&gt;{{cite web |title=Zakon o lokalnoj i područnoj (regionalnoj) samoupravi (pročišćeni tekst) |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/2017_10_99_2280.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=99/2017 |date=11. 10. 2017 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Prirodne karakteristike područja Skradina historijski su utjecale i na razvoj privrednih djelatnosti. Rijeka i plovni put prema unutrašnjosti pogodovali su razvoju trgovine i saobraćaja, dok su krški prostor i raspoložive poljoprivredne površine određivali mogućnosti korištenja zemljišta. U novije vrijeme prirodni položaj Skradina, blizina Nacionalnog parka Krka i veza s Prokljanskim jezerom predstavljaju važne osnove razvoja turizma i nautičkih djelatnosti.&lt;ref name=&quot;Magas_Geografija&quot;/&gt;

== Stanovništvo ==
{{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021 (Skradin)}}

Prema [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 2021.|popisu stanovništva iz 2021]], Grad Skradin imao je 3.349 stanovnika, dok je istoimeno naselje Skradin imalo 508 stanovnika.&lt;ref name=&quot;DZS_2021_Popis_Prvi_Rezultati&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, kućanstava i stanova 2021. – Prvi rezultati po naseljima |url=https://podaci.dzs.hr/2021/en/39858 |website=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |access-date=9. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Grad Skradin ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=&quot;17&quot; | Broj stanovnika po popisima&lt;ref name=autogenerated1&gt;[http://www.dzs.hr - Republika Hrvatska - Državni zavod za statistiku: Naselja i stanovništvo Republike Hrvatske 1857.-2001.]&lt;/ref&gt;
|-
| [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]]
|-
| 4.997 || 5.711 || 5.865 || 6.055 || 7.019 || 7.663 || 8.454 || 8.634 || 9.316 || 10.135 || 10.294 || 9.585 || 8.716 || 8.027 || 3.986 || 3.825 || 3.349 
|-
|}

&lt;small&gt;'''Napomena''': ''Nastao iz stare općine [[Šibenik]]. U 1869. i 1921. sadrži dio podataka grada [[Drniš]]a. U 1869. sadrži dio podataka općine [[Kistanje]], a iste godine dio podataka sadržan je u općini [[Lišane Ostrovičke]] ([[Zadarska županija]]).''&lt;/small&gt;

=== Skradin (naseljeno mjesto) ===

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=&quot;17&quot; | Broj stanovnika po popisima&lt;ref name=autogenerated1 /&gt;
|-
| [[1857.]] || [[1869.]] || [[1880.]] || [[1890.]] || [[1900.]] || [[1910.]] || [[1921.]] || [[1931.]] || [[1948.]] || [[1953.]] || [[1961.]] || [[1971.]] || [[1981.]] || [[1991.]] || [[2001.]] || [[2011.]] || [[2021.]]
|-
| 798 || 1.648 || 918 || 804 || 934 || 800 || 650 || 681 || 790 || 928 || 1.018 || 889 || 791 || 726 || 619 || 588 || 508
|-
|}

&lt;small&gt;'''Napomena''': ''U 1869. sadrži podatke za naselja [[Bićine]], [[Gračac (Skradin)|Gračac]], [[Skradinsko Polje]] i [[Sonković]].''&lt;/small&gt;

=== Popis stanovnika 1991. ===
{{Glavni|Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)}}
Na [[Popis stanovništva u Hrvatskoj 1991 (Šibenik)|popisu stanovništva 1991]]. godine, naseljeno mjesto Skradin je imalo 726 stanovnika, sljedećeg nacionalnog sastava:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin: 0.5em auto; text-align: center;&quot;
|-
! colspan=&quot;1&quot; | Skradin
|-
| [[1991.]] 
|-
| {{Tortni grafikon
| thumb  = center
| caption=ukupno: 726
| label1 = [[Hrvati]] 576
| value1 = 79.33
| color1 = #4169E1
| label2 = [[Srbi]] 130
| value2 = 17.90
| color2 = #FF0000
| label3 = [[Albanci]] 7
| value3 = 0.96
| color3 = #4B3621
| label4 = [[Jugoslaveni]] 4
| value4 = 0.55
| color4 = #8B008B
| label5 = [[Italijani]] 1
| value5 = 0.13
| color5 = #007FFF
| label6 = [[Makedonci]] 1
| value6 = 0.13
| color6 = #FF7E00
| label7 = [[Slovenci]] 1
| value7 = 0.13
| color7 = #FF55A3
| label8 = neopredijeljeni 6
| value8 = 0.82
| color8 = #C154C1
}} 
|-
|}

== Kulturno-historijska baština ==

Skradin ima bogatu kulturno-historijsku baštinu koja obuhvata arheološke ostatke antičke [[Scardona|Scardone]], srednjovjekovne i novovjekovne fortifikacije, historijsku urbanu cjelinu te sakralne i profane građevine iz različitih razdoblja. Na području grada evidentirana su i zaštićena brojna nepokretna kulturna dobra, među kojima su arheološka nalazišta, historijska gradska jezgra i utvrda Turina.&lt;ref name=&quot;Izmjene_2025&quot;&gt;{{cite report |title=Izmjene i dopune (IV) Prostornog plana uređenja Grada Skradina – Prijedlog plana za ponovnu javnu raspravu |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2025/03/2025-03-06/228/ppugskradinid4prijedlogplanazaponovnujavnuraspravu.pdf |publisher=Grad Skradin |date=mart 2025 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Antička Scardona ===

Na području današnjeg Skradina nalazila se [[Scardona]], jedno od važnijih urbanih centara rimske [[Liburni]]je. Savremeni Skradin izgrađen je preko prostora antičkog grada, zbog čega se ostaci rimske Scardone nalaze ispod i u neposrednoj blizini današnje urbane cjeline. Arheološka istraživanja i nalazi potvrđuju postojanje razvijenog antičkog naselja, njegove cestovne infrastrukture, nekropola, javnih i lučkih građevina te različitih kultova.&lt;ref name=&quot;Rimske_Ceste_Skardona&quot;&gt;{{cite journal |last=Glavaš |first=Ivo |title=Rimske ceste oko Skardone u svjetlu novih nalaza |journal=Vjesnik za arheologiju i povijest dalmatinsku |volume=104 |issue=1 |year=2011 |pages=159–175 |url=https://hrcak.srce.hr/75379 |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Arheološki nalazi iz Skradina uključuju tri rimska miljokaza pronađena tokom izgradnje kanalizacijskog sistema. Njihovo otkriće potvrdilo je postojanje rimske ceste ispod današnje glavne ulice, koja je vodila prema raskršću na lokalitetu Maraguša i dalje prema [[Aserija|Aseriji]].&lt;ref name=&quot;Rimske_Ceste_Skardona&quot; /&gt;

Istraživanja su otkrila i dijelove kamene obale luke antičke Scardone uz desnu obalu Krke, nizvodno od uvale Rokovače, u području današnje marine Skradin.&lt;ref name=&quot;Hrcak_2011_Skradin_1&quot; /&gt;

Na području Skradina pronađeni su brojni antički kameni spomenici, među kojima su žrtvenici posvećeni [[Jupiter (mitologija)|Jupiter]]u i [[Velika majka|Magnae Matris]], mramorna glava božice Magnae Matris, fragment liburnskog cipusa, dio nadgrobnog natpisa i mramorna figurica [[Liber (mitologija)|Libera]] odnosno [[Dionis|Dionisa]].&lt;ref name=&quot;Hrcak_2011_Skradin_1&quot; /&gt;

=== Ranokršćanska baština ===

Skradin je u kasnoantičkom razdoblju bio sjedište ranokršćanske biskupije Scardona. Prema arheološkim i historijskim istraživanjima, biskupija je postojala najmanje do sredine VI stoljeća i pripadala je crkvenoj organizaciji salonitanske metropolije, što ide u prilog da je Scardona predstavljala jedno od važnih ranokršćanskih centara na prostoru između rijeka [[Zrmanja|Zrmanje]] i [[Krka|Krke]].&lt;ref name=&quot;Hrcak_1992_Migotti_Scardona&quot; /&gt;

=== Historijska gradska jezgra ===

Historijska gradska jezgra Skradina predstavlja zaštićenu kulturno-historijsku cjelinu i obuhvata urbano područje čiji je razvoj obilježen srednjovjekovnim i novovjekovnim građevivinama. Prostorna struktura jezgre oblikovana je uzduž glavne gradske ulice, s poprečnim ulicama, uskim prolazima i trgovima. Od građevina zastupljene su kuće iz XVIII i XIX stoljeća, s elementima dalmatinske i mletačke građevinarske tradicije.&lt;ref name=&quot;Izmjene_2025&quot; /&gt;

Historijska gradska jezgra Skradina upisana je u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske pod registarskim brojem Z-4184. Zaštićena cjelina obuhvata područje historijskog naselja i podliježe posebnim mjerama zaštite i očuvanja kulturnog dobra.&lt;ref name=&quot;MINGO_2022&quot;&gt;{{cite report |author=Zeleni servis d.o.o. |title=Elaborat zaštite okoliša uz zahtjev za ocjenu o potrebi procjene utjecaja na okoliš za zahvat: „Izgradnja pristaništa turističkih brodova u Skradinu, Grad Skradin, Šibensko-kninska županija“ |url=https://mingo.gov.hr/UserDocsImages/UPRAVA-ZA-PROCJENU-UTJECAJA-NA-OKOLIS-ODRZIVO-GOSPODARENJE-OTPADOM/Opuo/OPUO_2022/27_01_2022_Elaborat_Pristaniste_Skradin.pdf |publisher=Ministarstvo gospodarstva i održivog razvoja Republike Hrvatske |date=januar 2022 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Tvrđava Turina ===
[[Datoteka: Skradin - tvrđava.jpg|mini|desno|300px|Ruševine tvrđave Turina]]
Iznad Skradina nalaze se ostaci srednjovjekovne tvrđave Turina, poznate i kao Skradinski kaštel. Tvrđava se nalazi na uzvisini iznad grada i predstavlja jedan od najvažnijih elemenata historijskog fortifikacijskog sistema Skradina. U gradskom prostornom planu vodi se kao zaštićeno kulturno dobro pod registarskim brojem Z-6365.&lt;ref name=&quot;Izmjene_2025&quot; /&gt;

Tvrđava je povezana s razdobljem vlasti [[Pavao I. Šubić Bribirski|Pavla I. Šubića Bribirskog]], koji je krajem XIII i početkom XIV stoljeća imao značajnu političku vlast na području Hrvatske. Sačuvani ostaci fortifikacije svjedoče o strateškom značaju položaja iznad grada i kontrole komunikacija uz Krku.&lt;ref name=&quot;Gradska_Jezgra&quot;&gt;{{cite web |title=Gradska jezgra Skradina |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/kultura-i-bastina/gradska-jezgra-skradina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Crkva Rođenja Blažene Djevice Marije ===
[[Datoteka: Skradin Kroatien 08.JPG|mini|desno|300px|Zvonik Crkve Rođenja Blažene Djevice Marije]]
U centru historijske jezgre nalazi se župna crkva Rođenja Blažene Djevice Marije, građena u XVIII stoljeću u kasnobaroknom i klasicističkom stilu. Crkva je završena 16. aprila 1758, a njena unutrašnjost sadrži vrijedne umjetničke i liturgijske predmete.&lt;ref name=&quot;Gradska_Jezgra&quot; /&gt;

Posebno vrijedan dio crkvenog inventara predstavljaju orgulje koje je 1776. izradio Francesco Dacci iz Venecije. Orgulje pripadaju Nakićevoj školi gradnje orgulja i upisane su u Registar kulturnih dobara Republike Hrvatske kao zaštićeno kulturno dobro pod brojem Z-1130.&lt;ref name=&quot;Narodne_Novine_2004&quot;&gt;{{cite web |title=Zakon o izmjenama i dopunama Zakona o zaštiti i očuvanju kulturnih dobara |url=https://sredisnjikatalogrh.gov.hr/srce-arhiva/263/18315/www.nn.hr/clanci/sluzbeno/2004/0024.htm |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske (Arhiva Srce / Središnji katalog službenih dokumenata RH) |issue=24/2004 |date=25. 2. 2004 |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

U crkvi se nalaze i umjetnine koje su predmet konzervatorsko-restauratorskih istraživanja. Hrvatski restauratorski zavod je, između ostalog, izveo konzervatorsko-restauratorske radove na slici nepoznate svetice iz XVIII stoljeća, koja je nakon restauracije povezana s venecijanskim slikarskim krugom ranog XVIII stoljeća.&lt;ref name=&quot;HRZ_2020&quot;&gt;{{cite report |author=Hrvatski restauratorski zavod |title=Godišnji izvještaj 2020. |url=https://www.hrz.hr/images/dokumenti/godisnji_izvjestaj_2020_web.pdf |publisher=Hrvatski restauratorski zavod |location=Zagreb |year=2021 |format=PDF |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Crkva sv. Spiridona ===
[[Datoteka: Church in Scradin.JPG|mini|desno|300px|Srpska pravoslavna crkva &quot;Sv. Spiridon&quot; iz 1687.]]
Crkva sv. Spiridona je pravoslavna crkva podignuta u drugoj polovini XIX stoljeća. Gradnja je započela 1863, a završena je 1876. Arhitektonski je oblikovana u historicističkom duhu, s kombinacijom neobizantskih i romaničko-gotičkih elemenata. Njen arhitektonski koncept zasniva se na jednobrodnom prostoru s kupolom i elementima križnog tlocrta.&lt;ref name=&quot;Crkva_Sv_Spridona&quot;&gt;{{cite journal |last=Čolović |first=Branko |title=Arhitektura crkve sv. Spridona u Skradinu |journal=Peristil : zbornik radova za povijest umjetnosti |volume=55 |issue=1 |year=2012 |pages=157–164 |url=https://hrcak.srce.hr/200109 |access-date=12. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; Crkva predstavlja važan spomenik pravoslavne sakralne arhitekture u sjevernoj Dalmaciji. Njena arhitektura odražava spoj različitih historicističkih stilskih utjecaja, dok se u unutrašnjosti nalazi ikonostas i sakralni inventar povezan s pravoslavnom tradicijom skradičkog područja.&lt;ref name=&quot;Crkva_Sv_Spridona&quot; /&gt;

=== Ostala kulturna dobra ===

Na području Skradina i njegove okolice evidentirani su i brojni drugi arheološki i građevinski lokaliteti. Među njima se navode arheološka područja Skradina i Skradinskog polja, lokaliteti Rokovača, Maraguša i Đardin, kao i hidroarheološka nalazišta u Prokljanskom jezeru. Na području Grada Skradina evidentirane su i druge historijske građevine, uključujući pojedinačne sakralne i profane objekte.&lt;ref name=&quot;Izmjene_2025&quot; /&gt;

Među značajnijim lokalitetima izvan same gradske jezgre nalazi se područje Skradinskog buka, gdje su sačuvani ostaci historijskih mlinica. Mlinice svjedoče o tradicionalnom korištenju energije vode i predstavljaju dio industrijske i tehničke baštine područja Krke.&lt;ref name=&quot;Izmjene_2025&quot; /&gt;

== Gastronomija ==
[[Datoteka:Fried ćokalice (Atherina boyeri) in Skradin-bs.jpg|mini|desno|300px|Pržene ćokalice (Atherina boyeri), tradicionalni specijalitet iz Skradina]]
[[Datoteka:Slice of traditional Skradin cake-bs.jpg|mini|desno|300px|Komad tradicionalne Skradinske torte]]
Gastronomija Skradina oblikovana je njegovim položajem na donjem toku [[Krka|rijeke Krke]], u blizini [[Prokljansko jezero|Prokljanskog jezera]], gdje se susreću utjecaji kontinentalnog zaleđa i [[Mediteran|mediteranskog]] priobalja. U lokalnoj kuhinji zastupljeni su riječna i morska [[Ribe|riba]], [[Jegulja|jegulje]], [[meso]], suhomesnati proizvodi, [[povrće]], [[voće]], [[vino]] i [[Rakija|rakije]]. Tradicionalna skradinska kuhinja objedinjuje elemente dalmatinske i kontinentalne kuhinje.&lt;ref name=&quot;Gastronomija&quot;&gt;{{cite web |title=Kontinentalni specijaliteti |url=https://www.skradin.hr/hr/dozivi/gastronomija-i-enologija/kontinentalni-specijaliteti/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Jela od ribe ===

Posebnost skradinske gastronomije povezana je s ribljim vrstama i drugim vodenim organizmima iz područja donjeg toka Krke i Prokljanskog jezera. U lokalnoj kuhinji pripremaju se [[jegulja|jegulje]], pastrve, cipli, brancin i različite sitne ribe, kao i školjke. Posebno mjesto zauzimaju proizvodi iz bočatog područja estuarija Krke, gdje se miješaju slatka riječna i morska voda.&lt;ref name=&quot;Ribarska_Bastina&quot;&gt;{{cite web |title=Ribarska baština |url=https://www.skradin.hr/hr/istrazi/priroda/ribarska-bastina/ |website=Grad Skradin – Turistička zajednica |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Estuarij_Krke&quot;&gt;{{cite journal |last=Viličić |first=Dubravko |title=Pregled istraživanja i znanstvenih spoznaja iz estuarija rijeke Krke |journal=Acta Botanica Croatica |volume=83 |issue=1 |year=2024 |pages=1–14 |url=https://hrcak.srce.hr/file/472530 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr |archive-date=16. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250116170650/https://hrcak.srce.hr/file/472530 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Među najprepoznatljivijim lokalnim ribljim specijalitetima su ćokalice, sitne ribe koje se love u području bočate vode između slatkovodnog sloja rijeke Krke i morskog sloja u estuariju. U skradinskoj gastronomiji tradicionalno se pripremaju prženjem.&lt;ref name=&quot;Gastronomija&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ribarska_Bastina&quot; /&gt;

Ćokalice se u lokalnim izvorima navode kao karakterističan gastronomski proizvod Skradina. Iako se u pojedinim opisima uspoređuju s [[gavun]]ima zbog veličine i izgleda, za ćokalice se ne navodi dovoljno pouzdana taksonomska identifikacija da bi ih trebalo predstavljati kao zasebnu vrstu ili kao određenu vrstu gavuna.&lt;ref name=&quot;Skradinski_Restoran&quot;&gt;{{cite web |last=JL. |title=U ovom skrandiskom restoranu očekujte ono najbolje od tradicije upakirano u novo ruho |url=https://www.jutarnji.hr/dobrahrana/price/u-ovom-skrandiskom-restoranu-ocekujte-ono-najbolje-od-tradicije-upakirano-u-novo-ruho-15024206 |website=Jutarnji list – Dobra hrana |date=9. 10. 2020 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Drugo karakteristično riblje jelo je brudet od jegulje, u Skradinu poznat i kao bižot. Tradicionalno se priprema od jegulje i poslužuje s palentom. Jegulja je povezana s bočatim vodama Prokljanskog jezera i donjeg toka Krke te zauzima važno mjesto u lokalnoj ribarskoj i gastronomskoj tradiciji.&lt;ref name=&quot;Gastronomija&quot; /&gt;

=== Jela od mesa ===

Među tradicionalnim jelima od posebno se izdvajaju koprtlje, arhaično jelo koje se priprema od pršuta i pancete umotanih u janjeće iznutrice i kuhanih zajedno sa suhim mesom. U skradinskoj kuhinji zastupljene su i domaće kobasice, sušena janjetina, jela od divljači te različita jela pripremljena ispod sača.&lt;ref name=&quot;Gastronomija&quot; /&gt;

=== Skradinski rižot ===

Skradinski rižot jedno je od najpoznatijih tradicionalnih jela Skradina. Riječ je o mesnom rižotu koji se priprema dugotrajnim kuhanjem, tradicionalno uz domaći temeljac od više vrsta mesa, poput teletine i pijetla. Prema lokalnoj tradiciji, priprema rižota traje više sati, a tradicionalno su ga pripremali muškarci. U savremenoj gastronomskoj promociji Skradina rižot zauzima posebno mjesto kao dio lokalne kulinarske baštine.&lt;ref name=&quot;Gastronomija&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Intervju_Rizot&quot;&gt;{{cite web |title=Intervju: Ante Pizić i Tome Računica o skradinskom rižotu |url=https://skradin.hr/hr/vijesti/intervju-ante-pizic-tome-racunica-o-skradinskom-rizotu/ |website=Grad Skradin |date=15. 5. 2021 |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Slastice i pića ===

Najpoznatija tradicionalna slastica je [[Skradinska torta]], koja se priprema od orašastih plodova i drugih sastojaka karakterističnih za lokalnu slastičarsku tradiciju. U gastronomskoj ponudi Skradina zastupljene su i suhe smokve, ušećereni bademi te proizvodi od lokalnog voća, uključujući rakije i likere od žižula, oraha i ružinih latica.&lt;ref name=&quot;Skradin_Kulturna_Bastina&quot;&gt;{{cite web |title=Kulturna baština |url=https://www.grad-skradin.hr/stranice/kulturna-bastina/4.html |website=Grad Skradin – Službene stranice |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Skradinsko područje ima i vinogradarsku tradiciju. Među sortama vinove loze koje se uzgajaju na području Skradina i njegovog zaleđa zastupljene su [[Debit]], [[Maraština]], [[Plavina]] i [[Lasina]].&lt;ref name=&quot;Plan_Razvoja_2015_2020&quot;&gt;{{cite report |title=Plan ukupnog razvoja Grada Skradina 2015.–2020. |url=https://www.grad-skradin.hr/upload/clanci/2017/05/2017-05-17/20/srpskradin.pdf |publisher=Grad Skradin |date=maj 2017 |format=PDF |access-date=11. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

{{Široka slika|Skradinski most, skradin.jpg|905px|Skradinski most na rijeci [[Krka|Krki]] i Skradin (desno)}}

== Također pogledajte ==

* [[Krka]]
* [[Nacionalni park Krka]]
* [[Spisak gradova u Hrvatskoj]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
* {{cite book |title=Nacionalni sastav stanovništva po naseljima: Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u 1991. |publisher=Savezni zavod za statistiku |location=Beograd |year=1991 |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1991/pdf/G19914018.pdf}}
* {{cite book |last=Gelo |first=Jakov |title=Narodnosni i vjerski sastav stanovništva Hrvatske, 1880-1991: po naseljima |publisher=Državni zavod za statistiku Republike Hrvatske |location=Zagreb |year=1998 |isbn=978-953-6667-07-9}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commons category-inline|Skradin}}
* [http://www.grad-skradin.hr Službeni sajt Grada Skradina]

{{Skradin}}
{{Gradovi i općine u Šibensko-kninskoj županiji}}

[[Kategorija:Gradovi u Hrvatskoj]]
[[Kategorija:Gradovi u Šibensko-kninskoj županiji]]
[[Kategorija:Tvrđave u srednjovjekovnoj Bosni]]
[[Kategorija:Skradin|*]]</text>
      <sha1>nk1sqc69wavjyopc0uksbmzow9ksaag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jean Nicot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37781</id>
    <revision>
      <id>3926374</id>
      <parentid>3848558</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1240" sha1="2qe4vemcyfyz5a39x30aj6vug8rr59r" xml:space="preserve">[[Datoteka:Jean Nicot.jpg|200px|desno]]
'''Jean Nicot''' ([[Nîmes]], [[Francuska]], [[1530]] - [[Pariz]], Francuska, [[1600]]), francuski poslanik u [[Portugal]]u koji je 1556. godine iz Amerike donio sjeme [[duhan]]a u Evropu. Smatrao ga je univerzalnim [[lijek]]om, kao i mnogi njegovi savremenici, te su ga nazivali &quot;[[herba panacea]]&quot;. Nicot je na svom imanju uzgajao duhan i koristio ga u liječenju [[glavobolja]] od kojih je patio. Isti &quot;lijek&quot; je preporučio i Katarini de'Medici. Po Jean Nicotu je osnovni aktivni sastojak (jedan [[alkaloid]]) koji se nalazi u duhanu, dobio ime: [[nikotin]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/nicotine|title=www.britannica.com nicotine}}&lt;/ref&gt; A sam duhan je u klasifikacijama i botaničkim nomenklaturama nazvan &quot;[[Nicotiana tabacum]]&quot;.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/nicotiana-rustica|title=Nicotiana rustica - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=22. 5. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Francuski političari|Nicot, Jean]]
[[Kategorija:Rođeni 1530.|Nicot, Jean]]
[[Kategorija:Umrli 1604.|Nicot, Jean]]</text>
      <sha1>2qe4vemcyfyz5a39x30aj6vug8rr59r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kastrioti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38006</id>
    <revision>
      <id>3926397</id>
      <parentid>3868131</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="970" sha1="0944gzhqtjyb7bf29pvhlrtg8aow952" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
[[File:Coat of arms of the House of Kastrioti.svg|200px|thumb]]
'''Kastrioti''' su [[Albanija|albanska]] vlasteoska porodica.

Kastrioti se javljaju početkom [[15. vijek]]a. Najznačajniji predstavnik je Ivan Kastrioti, gospodar Kruje. On se borio protiv [[Osmanlije|Osmanlija]], a onda im se morao pokoriti. Drugi značajni predstavnik je Đurađ Kastrioti, islamskog imena [[Skenderbeg]] (Iskenderbei) ([[1404]]-[[1468]]). On je albanski nacionalni junak. Borio se za nezavisnost [[Albanija|Albanije]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=http://www.castriotascanderbeg.it/pagine/l_antica.asp|title=I Castriota Scanderbeg principi d'Albania|website=www.castriotascanderbeg.it|access-date=26. 5. 2026|archive-date=21. 1. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100121111248/http://www.castriotascanderbeg.it/pagine/l_antica.asp|url-status=dead}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Historija Albanije]]</text>
      <sha1>0944gzhqtjyb7bf29pvhlrtg8aow952</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ortogonalna projekcija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38341</id>
    <revision>
      <id>3925687</id>
      <parentid>3483295</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:06:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51005-15</username>
        <id>185984</id>
      </contributor>
      <comment>popusi mi kitu</comment>
      <origin>3925687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1165" sha1="1byf1jtw1kg44uogu29n30cgqvrzpt7" xml:space="preserve">[[Datoteka:First angle projecting.svg|thumb|200px|lijevo|Primjer ortogonalne projekcije trodimenzionalnog predmeta.]]
'''Ortogonalna projekcija''' je metoda predstavljanja [[Trodimenzionalni prostor|trodimenzionalnih]] predmeta, obično sa tri [[Dvodimenzionalni prostor|dvodimenzionalna]] crteža koji se gledaju pojedinačno u odnosu na predmet putem paralelnih linija koje su (ortogonalne) popusi mi kitu okomite na ravan crteža.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.britannica.com/topic/orthographic-projection-engineering|title=orthographic-projection|work=britannica.com|access-date=20. 8. 2015}}&lt;/ref&gt;
Neka je u ravni '''π''' data prava a i kroz proizvoljnu Tačku X ravni povučena normala na pravu  a. Ova normala siječe pravu a u tački X&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;.

;Definicija:

Tačka X&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; u kojoj [[normala]] u tački X na datu pravu a siječe pravu a naziva se ortogonalna projekcija ili podnožje normale tačke X na pravu a.
Ortogonalnu projekciju nazivamo kraće samo projekcija.

== Reference ==

{{refspisak}}
{{Commonscat|Orthographic projections}}

[[Kategorija:Euklidska geometrija]]
[[Kategorija:Grafičke projekcije]]
[[Kategorija:Linearna algebra]]</text>
      <sha1>1byf1jtw1kg44uogu29n30cgqvrzpt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Povelja kralja Stjepana Tomaša sinovima Ivanca Jurčinića iz 1459</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38393</id>
    <revision>
      <id>3925859</id>
      <parentid>3922566</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:49:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5901" sha1="d6xn4a0krh5jk7c94cskijn6voves47" xml:space="preserve">'''Povelja kralja Stjepana Tomaša sinovima Ivanca Jurčinića iz 1459.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://muzejbosanskogkraljevstva.ba/marko-dragisic/|title=Marko Dragišić - MUZEJ BOSANSKOG KRALJEVSTVA|date=11. 7. 2022|language=bs-BA|access-date=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Turbić-Hadžagić|first=Amira|date=|title=DEKLINACIJA NELIČNIH ZAMJENICA U BOSANSKO-HUMSKIM POVELJAMA S POSEBNIM OSVRTOM NA ZAMJENICE S NAVESCIMA|url=https://hrcak.srce.hr/file/204366|journal=FILOLOGIJA 63, Zagreb 2014|access-date=8. 1. 2024|archive-date=18. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220618200952/https://hrcak.srce.hr/file/204366|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.behance.net/gallery/81000819/Bosnian-Kingdom-Book|title=Bosnian Kingdom Book|last=Behance|date=2019-05|website=Behance|language=english|access-date=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt; predstavlja [[Darovnica|darovnicu]] (‘otvoreni list’) bosanskog [[kralj]]a [[Stjepan Tomaš|Stjepana Tomaša]] sinovima [[Ivanac Jurčinić|Ivanca Jurčinića]] iz [[1459]]. u [[Šibenik]]u je pronašao ‘starinar pop [[Petar Kajić]]’. Kasnije se nalazila u posjedu direktora Zemaljske banke u [[Sarajevo|Sarajevu]] [[Aleksandar Poljanić|Aleksandra Poljanića]]. Od [[1945]]., kao ‘konfiskovana imovina’, nalazila se u Narodnoj banci Bosne i Hercegovine u Sarajevu sve do [[1961]]., kada je slučajno otkrivena u jednom zaključanom i zaboravljenom bankarskom sefu. Od [[1962]]. je u [[Zemaljski muzej|Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine]] u Sarajevu. Zavedena je pod inventarskim brojem 1246.

[[Pergament]] povelje je srednjeg kvaliteta. Širina povelje je: gore 29,8, a dolje 30,8&amp;nbsp;cm. Dužina je: lijevo 21,6, a desno 23&amp;nbsp;cm. Podvrnuta je pri dnu (sa lijeve strane 4,2, a sa desne 5,6&amp;nbsp;cm) i taj pregib je učvršćen crvenom [[Svila|svilom]] koja je, ispletena i omotana sa jednom čvršćom tankom i zanatski lijepo isprepletenom trakom bijele svile, pridržavala [[pečat]]. Pečat je na darovnici postojao ali nije sačuvan. Pisana je [[Bosančica|bosančicom]], na unaprijed pisarski pripremljnoj podlozi. Na gornjem dijelu u sredini su znatno propali vanjski rubovi. Darovnicu su objavili Petar Kajić i [[Vid Vuletić Vukasović]] [[1905]]. Primjetno je da je, od njenog prvog objavljivanja 1905., do danas, njeno stanje očuvanosti znatno pogoršano.

Poveljom kralj Stjepan Tomaš obavještava sinove Ivanca Jurčinića da su nagrađeni posjedima. Imajući u vidu zaslugu Ivanca Jurčinića, koji je u vrijeme kralja [[Tvrtko II Kotromanić|Tvrtka II Tvrtkovića]]. na [[Usora|Usori]] pomogao Stjepana Tomaša (''kada nas izbavi rečeni Ivanac od velike teškoće kada nas bihu ustrilili pod Pećmi''), kralj Stjepan Tomaš nagrađuje Ivančeve sinove, Pavla, Matiju i Jurja (''darovasmo našim novim dobrovolnim darom'') posjedom sela Gornje i Donje Vlasinje (tj. Vlasine i Nozdrvce u kotaru jajačkom) u [[Plemenita baština|baštinu]]. Kralj obećava da će istima, kada uđu u posjed i vjernu službu, sadržaj ove darovnice biti prepisan i zapečaćen velikim dvostrukim kraljevskim pečatom. Sadržaj darovnice potvrđuju [[svjedoci]] ''koi se tada pri nas naidoše'' dvorski [[knez]] [[Marko Dragišić]], [[vojvoda]] [[Pavle Klešić]] ‘z bratiom’ i vojvoda [[Radič Mozolić]]. Povelja je pisana u Jezeru (kod [[Jajce|Jajca]]) 19.2. 1459. Ime pisara povelje nije navedeno.

Pored vrijednih topografskih podataka povelja je interesantno svjedočanstvo o jednom od okršaja kralja Tvrtka II Tvrtkovića ‘na Usori’ u kojem je učestvovao i Stjepan Tomaš (i bio ‘ranjen’). U dovoljnoj mjeri nije bila predmetom modernijih analiza ili iskorištenosti, pa se vrlo rijetko sreće u literaturi.

== Tekst povelje ==

''VA IME BOŽE AM MI ŠTEFAN TOMAŠ MILOSTJU BOŽIOM KRAL SRBLEM BOSNI USORI SOLI PRIMORJU DONIM KRAEM I K TOMU DAMO VIDITI VSAKOMU KOMU JE PODOBA I PRED KOGA PRIDE OVI NAŠ OTVORENI LIST KAKO MI SMISLIVŠE SLUŽBU BIVŠEGA IVANCA JURČINIĆA KOJU NAM POSLUŽI U VRIME PRISVITLOGA GNA KRALA TVRTKA NA USORI KADA NAS IZBAVI REČENI IVANAC OD VELIKE TEŠKOĆE KADA NAS BIHU USTRILILI POD PEĆMI UČINISMO REČENOGA IVANCA SINOVOM PAVLU MATIJU I JURJU NIM I NIH OSTATKU MILOST NAŠU GOSPOCKU DASMO IM I DAROVASMO NAŠIM NOVIM DOBROVOLNIM DAROM SELO VLASINE DONE I GORNE TOI JEST VLASINE I NOZDRVCE U KOTARU JAJAČKOM SA VSIM PRISTOJANEM I DOHODCI I Z GOROM I S POLEM S VODAMI I S VODENICAMI SA SVIMI STARIMI I NOVIMI KOTARI I MEJAŠI DASMO I DAROVASMO ZA BAŠTINU VIKUVIČITU NIM I NIH POSLIDNIM I DA IM SE TOI NEMOZJE POREĆI NI PRITVORITI ZA NAS I ZA NAŠIH POSLIDNIH ZA NIEDNU ZGRIHU ODLOŽIV NEVIRE A ONI DA NAM PRAVO I VIRNO SLUŽE KAKO I INI PLEMENITI LUDI RUSAGA NAŠEGA BOSANSKOGA OD SVOIH BAŠTIN I TOMU DA ULIZU U DRŽANE KADA MOĆI BUDU BITI S NAŠU SLUŽBU I IOŠ UČINISMO ZGORU REČENIM SLUGAM NAŠIM PAVLU I MATIJU I JURJU OBITOVASMO IM SE DA IM HOĆEMO TAI LIST PRIPISATI I VELIKOM PEČATJU VISUĆOM OBISTRANOM ZAPEČATITI A TOMUI SVIDOCI DVORSKI DVORA NAŠEGA KNEZ MARKO DRAGIŠIĆ A OD VLASTEO KOI SE TADAI PRI NAS NAIDOŠE VOIVODA PAVAO KLEŠIĆ Z BRATIOM I VOIVODA RADIČ MOZOLIĆ PISANO NA EZERI MISECA FREVARA NA DEVETINADESETE DAN LIT GOSPODNIH 1450 I DEVETO TECIŠE''

== Reference ==

&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{Refspisak}}
# [[Sima Ćirković]], Istorija srednjovekovne bosanske države, [[Beograd]] [[1964]].
# [[Hamid Dizdar]], Poslije pet stotina godina (Najzad!: Povelja bosanskih vladara), [[Svijet (časopis)|Svijet]] IV/157, Sarajevo 2.6. [[1961]], 18.
# Petar Kaje – Vid Vuletić-Vukasović, Listina Stefana Tomaša od 19. februara god. 1450., [[Glasnik Zemaljskog muzeja BiH|GZM]] 17, Sarajevo 1905, 253-256.
# [[Marko Perojević]], Stjepan Tomaš Ostojić, u “Povijest hrvatskih zemalja Bosne i Hercegovine”, HKD [[Napredak]], Sarajevo [[1942]], 505-592.
&lt;/div&gt;

[[Kategorija:Izvori za historiju srednjovjekovne Bosne]]</text>
      <sha1>d6xn4a0krh5jk7c94cskijn6voves47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dynamic Host Configuration Protocol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38565</id>
    <revision>
      <id>3925867</id>
      <parentid>3922208</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2643" sha1="3w3a1cwk4wcw77mo9y1pb0plxw751oc" xml:space="preserve">{{IPnačini}}
'''Dynamic Host Configuration Protocol''' (DHCP) je skup pravila za [[Uređaji računarskih mreža|komunikacijske uređaje]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/DHCP|title=What is DHCP (Dynamic Host Configuration Protocol)?|website=Networking|language=en|access-date=10. 8. 2024|archive-date=9. 8. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240809085658/https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/DHCP|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; kao što su [[računar]], [[router]] ili ostale vrste mrežnih adaptera, pomoću kojih uređaj može zahtijevati i dobiti odgovarajuću [[Internet protokol|IP]] adresu sa [[server]]a.

DHCP je [[mrežni protokol|protokol]] korišten od strane mrežnih računara za dobijanje IP adresa i ostalih mrežnih postavki kao što su pretpostavljeni [[gateway]], [[subnet]] maska, i IP adrese [[DNS]] servera sa DHCP servera. Olakšava konfigurisanje mreže jer eliminiše ručno dodavanje osnovnih postavki za jednu računarsku mrežu. DHCP server osigurava da su dodijeljene IP adrese posebne, i brine se da u mreži nema sukoba.

DHCP je prihvaćen kao standardni protokol u oktobru [[1993]]. godine. Posljednja definicija datira iz marta [[1997]]. godine. Najnovija nestandardna verzija protokola koja opisuje DHCPv6 u novom [[IPv6]] okruženju je predstavljena u julu [[2003]]. godine.

== Također pogledajte ==
* [[Reverse Address Resolution Protocol]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

*RFC 2131 - Dynamic Host Configuration Protocol
*RFC 2132 - DHCP opcije
*[http://www.bind9.net/rfc-dhcp DHCP RFC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060815145845/http://www.bind9.net/rfc-dhcp |date=15. 8. 2006 }} - Dynamic Host Configuration Protocol RFC (IETF)
*[http://www.windowsecurity.com/articles/DHCP-Security-Part1.html Sigurnost DHCP servera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100329093356/http://www.windowsecurity.com/articles/DHCP-Security-Part1.html |date=29. 3. 2010 }}
*RFC 4242 - DHCP za IPv6
*[http://www.eventhelix.com/RealtimeMantra/Networking/DHCP.pdf DHCP Sekventni dijagrami] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100331123308/http://www.eventhelix.com/RealtimeMantra/Networking/DHCP.pdf |date=31. 3. 2010 }}
*RFC 3046, [https://web.archive.org/web/20070927195404/http://www.odva.org/10_2/03_events/New-EtherNet/PUB0088R0%20ODVA%20DHCP%20Option%2082v2.pdf Opis kako DHCP opcija 82 radi] 
*RFC 4361 - DHCPv4
*[http://support.microsoft.com/kb/169289 DHCP protokolne poruke]
{{Commonscat|Dynamic Host Configuration Protocol (DHCP)}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Mrežni protokoli]]</text>
      <sha1>3w3a1cwk4wcw77mo9y1pb0plxw751oc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaznac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38574</id>
    <revision>
      <id>3926402</id>
      <parentid>3562661</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1392" sha1="h95p2xrt3b7pdb78q374i9btcv91fda" xml:space="preserve">'''Kaznac''' je titula&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/30576/|title=kaznac {{!}} Proleksis enciklopedija|website=proleksis.lzmk.hr|access-date=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt; koja se javlja u [[Titule u srednjovjekovnoj Bosni|srednjovjekovnoj Bosni]] i Srbiji kao oznaka za glavnog službenika u oblasti finansija. Kaznac je istaknuti predstavnik centralne državne uprave koji je bio zadužen za ubiranje vladarevih prihoda u bosanskoj državi 12. – [[14. vijek]]a. Pored centralne vlasti, pored vladarevog domena, kaznac je postojao i na nižim nivoima vlasti u svim krajevima, područjima, zemljama, od kojih se sastojala [[Bosna]] ([[Hum]], [[Donji kraji]], [[Usora]] i [[Soli]], te u pojedinim [[župa]]ma. U doba bana Mateja Ninislava [[1249]]. pomenuta su tri bosanska kaznaca: Grdomil, Semijun i Belehan. Godine [[1357]]. pomenut je kaznac Sanko, tj. [[župan]] [[Sanko Miltenović]] sa područja Huma i kaznac Stepoje sa područja Usore. Iz vremena [[ban]]a [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtka I. Kotromanića]] je i kaznac Boleslav. Titulu kaznaca potisnula je titula [[protovestijar]]a.

Titula kaznaca bila je u upotrebi u Duklji i srednjovjekovnoj srpskoj državi. U Srbiji je postojao i veliki kaznac, koji je bio predstavnik srpskih vladara i koji se razlikovao od ostalih kaznaca u pojedinim krajevima.

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Društvo srednjovjekovne Bosne]]</text>
      <sha1>h95p2xrt3b7pdb78q374i9btcv91fda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanuatu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38580</id>
    <revision>
      <id>3926004</id>
      <parentid>3872493</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8217" sha1="3ym7ot3cxy065o80fewjaqvgauhrdxj" xml:space="preserve">{{Infokutija država|
|izvorno_ime                    =Ripablik blong Vanuatu&lt;br /&gt;Republic of Vanuatu&lt;br /&gt;République du Vanuatu
|zvanično_ime                   =Republika Vanuatu
|zastava                        =Flag of Vanuatu.svg
|grb                            =Coat_of_arms_of_Vanuatu.svg
|ime_genitiv                    =Vanuatua
|mapa                           =LocationVanuatu.png
|službeni_jezik                 =[[engleski jezik|engleski]] i [[francuski jezik|francuski]]
|glavni_grad                    =[[Port Vila]]
|vrsta_prve_vlasti              =Predsjednik
|vladar_prva_vlast              =[[Nikenike Vurobaravu]]
|vrsta_druge_vlasti             =Predsjednik Vlade
|vladar_druga_vlast             = [[Jotham Napat]]
|po_površini_na_svijetu         =156 
|površina                       =12.200
|procenat_vode                  =0    
|po_broju_stanovnika_na_svijetu =184 
|stanovnika                     =199.414
|gustoća                        =16
|nezavisnost                    =Od [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] i [[Francuska|Francuske]] [[30. juli|30. jula]] [[1980]].
|valuta                         =[[vatu]]
|vremenska_zona                 =+11
|himna                          =[[Yumi, Yumi, Yumi]]&lt;center&gt;[[Datoteka:United States Navy Band - Yumi, Yumi, Yumi.ogg]]&lt;/center&gt;
|internetski_nastavak           =.vu
|pozivni_broj                   =+678
|}}
'''Republika Vanuatu''' se nalazi u jugozapadnom dijelu [[Tihi okean|Tihog okeana]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.guampedia.com/pop-cultures-vanuatu/|title=POP Cultures: Vanuatu - Guampedia|last=Pereda|first=Nathalie|date=16. 12. 2015|website=www.guampedia.com|language=en-US|access-date=13. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Čini je 13 velikih i mnoštvo manjih ostrva koji su smješteni između [[Nova Kaledonija|Nove Kaledonije]] koja zvanično pripada [[Francuska|Francuskoj]] i [[Ostrva Santa Cruz]], koji pripadaju [[Solomonska Ostrva|Solomonskim Ostrvima]]. Republika se nekada zvala '''Novi Hebridi'''.

== Geografija ==
Glavna ostrva su [[Espirtu Santo]] i [[Efate]]. Kao i veći dio zemlje, ova ostrva su brdoviti i prekriveni tropskom vlažnom šumom sa izdignutim koraljnim terasama na nekim priobalnim obroncima i koralnim grebenima u blizini obala. Na ostrvima su česta podrhtavanja tla kao i mnoge elementarne nepogode, a na ostrvu se nalazi više aktivnih [[vulkan]]a. Na sjeveru zemlje godišnje padne više kiše zbog tropskih vlažnih šuma. Godine 1987. godine zadesio ju je najveći [[ciklon]] u historiji zemlje.

== Historija ==
Prvi stanovnici Vanauatua bili su Melanmzijci koja su ova područja naseljavili 2500 godina prije dolaska prvih [[Evropa|Evropljana]]. Prvi evropski istraživači su na tlo Vanautua kročili u 15. vijeku . Prvi doseljenici na područja Vanautua bili su trgovci sandalovinom i misionari koji se se tamo doselili četrdesetih godina 19. vijeka. Sredinom ovog vijeka osnivaju se prvi separatistički pokreti koji su doveli do stiecanja nezavisnosti 1980. i tada osnivaju državu Vanuatu što je značilo &quot;''zauvijek naša zemlja''&quot;.

== Političko uređenje ==
Političko uređenje je jednostavno. Članovi jedonodomnog parlamentabiraju se na četiri godine. Parlament imenuje presjednika na mandat od pet godina.

== Kultura i umjetnost ==
Postoje vidljive lokalne i regionalne kulturne varijacije među [[Ni-Vanuatu]]a, ali prisutan je i strani uticaj. Sa preko 100 različitih jezika i brojnim dijalektima, raznolikost naroda Vanuatu rezultat je hiljada godina sporadičnih migracija iz različitih zemalja Okeanije. Kada je u pitanju gastro kultura, [[svinja]] je vjerovatno najznačajniji aspekt života na ovim ostrvima, ali ona predstavlja i kulturni simbol bogatstva, moći i društva.

Postoje četiri glavna kulturna područja među ostrvima Vanuatua. Na sjevernijim dijelovima žive društva koja se oslanjaju na prikaze bogatstva i velikodušnosti kako bi postigla političku i društvenu moć. Sa druge strane, južna područja umjesto toga dodjeljuju titule samo određenim muškarcima. U većini kultura Vanuatua, žene imaju vrlo nizak status unutar društva.

Česti rituali i izuzetno složene ceremonije obilježavaju svaki aspekt života stanovnika ove zemlje. Budući da nemaju pisani jezik, pjesme, poezija, pripovijedanje i plesovi služe kao način kulturnog izražavanja. Tjelesna umjetnost, uključujući tetovaže i maske, šešire i rezbarije, dio su ritualnog života Ni-Vanuatua. Tradicionalni [[muzički instrument]]i pretežno korišteni na pomenutim ritualima i lokalnim festivalima, uključuju [[Bubnjevi|bubnjeve]] različitih oblika i veličina, prorezne [[gong]]ove i [[zvečke]]. Popularni [[žičani instrumenti]] uvedeni među ljude putem kontakta sa zapadom uključuju [[Gitara|gitare]] i [[ukulele]]. Urbani muzički oblici, kao što su [[zouk]] i [[reggaeton]] su popularni u urbanim centrima Vanuatua.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

[[Skulptura|Skulpture]] napravljene u ceremonijalne svrhe uglavnom su visoke figure i lutke u prirodnoj veličini (većinom muškaraca), kao i lica, te maske isklesane od [[Drvo (materijal)|drveta]], [[Glina|gline]] i [[kamen]]a. Vanuatu je također prepoznatljiv po nizu tradicionalnih zanata. Neki od njih su: pravljenje ogrlica od školjki, zvečki za gležnjeve, kapa i ukrasa za glavu od perja i svinjskih kljova, gradnja minijaturnih kanua, te oružja poput lukova, strijela, [[toljaga]] i [[Koplje|kopalja]]. Žene su pravile ceremonijalne zdjele i posuđe, koje je uglavnom bilo u obliku ptice ili ribe. Ručno rađene korpe i prostirke od pandanusa i buraoa (divljeg hibiskusa) također su dio kulturnog naslijeđa zemlje.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;new-guinea-tribal-arts.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.new-guinea-tribal-arts.com/vanuatu-art-and-artifacts-3/|title=Vanuatu Art and Artifacts {{!}} new hebrides Artifacts {{!}} sell Artifacts|website=new guinea tribal arts|language=en-US|access-date=13. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; U Vanuatuu, lobanje preminulih osoba postale su primarni element i motiv izrade figura poznatih kao ''[[rambaramp]]''. Ove figure predstavljale su zamjensko tijelo, izrađeno od [[bambus]]a, gline i biljnih vlakana, koje je bilo oslikano motivima karakterističnim za određeni klan. Ne zna se da li rambaramp ima za cilj da vjerodostojno prikaže fizički izgled preminule osobe. Međutim, pripadnici zajednice mogli su jasno prepoznati identitet figure zahvaljujući obrascima oslikanim na lobanji i tijelu. Ti obrasci bili su usko povezani sa društvenim statusom osobe na osnovu koje je figura napravljena. Rambaramp figure rađene su za muškarce najvišeg društvenog ranga, najčešće poglavice ili ratnike, čime su služile kao simbol prestiža, moći i kolektivnog pamćenja bitnih osoba unutar zajednice.&lt;ref name=&quot;new-guinea-tribal-arts.com&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/RL/vanuatu-sand-drawings-00073|title=Vanuatu sand drawings - UNESCO Intangible Cultural Heritage|website=ich.unesco.org|language=en|access-date=13. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
*[[Kalkot Mataskelekele]]

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
*{{CIA World Factbook link|nh|Vanuatu}}
*[https://web.archive.org/web/20080407225654/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/vanuatu.htm Vanuatu] iz ''UCB Libraries GovPubs''
*{{dmoz|Regional/Oceania/Vanuatu}}
*{{Wikiatlas|Vanuatu}}
*[http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/ Vlada Vanuatu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100923140247/http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/ |date=23. 9. 2010 }}
*[http://www.vanuatu.travel/ Vanuatu Turistički Portal, službeni website za Vanuatu državni turistički ured]
* ''[http://publish.plantnet-project.org/project/vanuaflora Vanuaflora]'' ; Biljna baza podataka za Vanuatu (9000 biljaka na ligni (mjera za površinu) od 20 000)

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Commonwealth}}
{{Države Okeanije}}
{{Melanezija}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Države svijeta]]
[[Kategorija:Vanuatu|*]]
[[Kategorija:Ostrvske države]]
[[Kategorija:Geografija Melanezije]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1980.]]
[[Kategorija:Države francuskog govornog područja]]
[[Kategorija:Države engleskog govornog područja]]
[[Kategorija:Države u Okeaniji]]</text>
      <sha1>3ym7ot3cxy065o80fewjaqvgauhrdxj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katalog poštanskih maraka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38587</id>
    <revision>
      <id>3926399</id>
      <parentid>3799258</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3215" sha1="ohg1sn1qmmoxafegr0wp7gyo9w8okwz" xml:space="preserve">'''Katalog poštanskih maraka''' je pregled do sada svih izdanih [[Poštanska marka|poštanskih maraka]] u jednom području, državi ili regionu. 
[[Datoteka:Scott_catalog_1868_cover.jpg|mini|305x305piksel|Naslovnica [[Scott catalogue|Scottovog kataloga]] iz 1868. koji pokriva prvih 28 godina poštanskih maraka; &quot;Amerika i inostranstvo&quot;]]
Katalozi su najčešće podijeljeni po državama i svaka marka pored rednog broja, posjeduje niz drugih osobenosti koje su definirane po filatelističkim standardima. Pored datuma izdavanja, tipa marke, kvaliteta tiska, vrste papira, [[vodeni žig|vodenog žiga]], [[nominalna vrijednost|nominalne vrijedosti marke]], fotografije i kratkog opisa u katalogu se nalazi i cijena marke u raznim varijantama: bez žiga, dakle nova marka, sa žigom, marka na koverti itd. Vrijednost se svake godine mijenja i katalozi su osnova za razmjenu, kao i prodaju i kupovinu maraka na tržištu.
[[Datoteka:1863server.jpg|lijevo|mini|Prvi originalni američki katalog poštanskih maraka]]
Prvi katalog maraka objavio je u Francuskoj [[Oscar Berger-Levrault]] 17. septembra 1861. godine, a prvi ilustrovani katalog [[Alfred Potiquet]] u decembru 1861. godine (na osnovu ranijeg rada).

Prve kataloge u Velikoj Britaniji objavili su 1862. godine [[Frederick Booty]],&lt;ref name=&quot;phillips&quot;&gt;Phillips, Stanley. ''Stamp Collecting: A guide to modern philately'', revised edition, Stanley Gibbons, London, 1983, p.243. {{ISBN|0-85259-047-4}}.&lt;/ref&gt; [[Mount Brown (philatelist)|Mount Brown]],&lt;ref name=&quot;phillips&quot; /&gt; i dr. [[John Edward Gray]].&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=a5YDAAAAQAAJ&amp;dq=A%20hand%20catalogue%20of%20postage%20stamps&amp;pg=PR3 John Edward Gray, ''A hand catalogue of postage stamps for the use of collectors,'' London, Robert Hardwicke, 1862]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;Early Postage Stamp Catalogs&quot; by George B. Sloane in ''Stamps'', 13 July 1946.&lt;/ref&gt; Prvi u Sjedinjenim Državama bio je ''Priručnik za kolekcionare maraka'' autora AC Klinea (pseudonim za Johna Williama Klinea), također 1862. godine.&lt;ref&gt;Herbert A. Trenchard and George T. Turner, &quot;John William Kline America's First Philatelic Author&quot;, in ''Philatelic Literature Review'', Vol. 42, No. 1, pp. 24-41, 1993&lt;/ref&gt;

== Izdavači kataloga ==

=== Na njemačkom jeziku ===

* [[ANK]], Austrija
* [[Leuchtturm Albenverlag]], Njemačka
* [[Lipsia]], Demokratska republika Njemačka, do 1990. godine
* [[Michel]], Njemačka
* [[Philex]], Njemačka
* [[Zumstein]], Švicarska

=== Na engleskom jeziku ===

* [[Brusden-White]], Australija
* [[Scott-Katalog|Scott-Catalogue]], SAD
* [[Stanley Gibbons]], Velika Britanija

=== Na francuskom jeziku ===

* [[Cérès]], Francuska
* [[Dallay]], Francuska
* [[Yvert &amp; Tellier]], Francuska

=== Na italijanskom jeziku ===

* [[CEI]], Italija
* [[Sassone]], Italija
* [[Unificato]], Italija

=== Na drugim jezicima ===

* [[Domfil]], Španija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sossi.org/albums/phildom.htm|title=Phildom (Domfil) Scout Stamp Albums|website=sossi.org|access-date=4. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Facit]], Švedska
* [[Norgeskatalogen]], Norveška
{{Commonscat|Philatelic literature}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Filatelija]]</text>
      <sha1>ohg1sn1qmmoxafegr0wp7gyo9w8okwz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Keira Knightley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38781</id>
    <revision>
      <id>3925987</id>
      <parentid>3897876</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5602" sha1="dbqpu0exc0oe4wegym8f8bi3mkeo6ku" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Keira Knightley
| slika            =Keira_Knightley_2005.jpg
| veličina_slike   =
| opis             = britanska glumica
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1985|3|26}}
| mjesto_rođenja     = Teddington, UK
| datum_smrti        = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--&gt;
| mjesto_smrti       = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Keira Christina Knightley''' ([[Richmond (London)|Richmond]], [[London]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], 26. mart 1985.)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Keira Knightley · BIFA · British Independent Film Awards|url=https://www.bifa.film/people/keira-knightley/|newspaper=BIFA · British Independent Film Awards|date=12. 10. 2018|access-date=8. 6. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; britanska je glumica porijeklom iz glumačke porodice, kao i većina [[hollywood]]skih zvijezda. Majka joj je Sharman MacDonald, glumica i kasnije [[dramaturg]]inja, a otac [[Will Knightley]], poznati glumac.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.biography.com/actors/keira-knightley|title=Keira Knightley - Movies, Husband &amp; Age|date=1. 7. 2020|website=Biography|language=en-US|access-date=8. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Keira se od malih nogu bavila glumom, ali su joj roditelji dopuštali taj hobi samo ukoliko ne remeti njene školske obaveze. Zbog toga je još kao djevojčica koja ima [[disleksija|disleksiju]], morala učiti i za vrijeme praznika.

Prvi film snima sa svega 9 godina (''A Village Affair'', 1994), ali najveća produkcija u kojoj je na početku glumila svakako je ''[[Fantomska prijetnja]]'' (''Star Wars: Episode I - The Phantom Menace'', 1999), gdje ima malu ulogu kraljičine dvojnice. Zapažena je i u [[triler]]u ''[[Sklonište straha]]'' (2001), ali je glavni proboj ostvarila kao [[nogomet]]ašica u filmu ''[[Baš kao Beckham]]'' (2002). Slijedila je uloga u britanskom romantičnom hitu ''[[Zapravo ljubav]]'' (2003).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/1179589/index.html|title=BFI Screenonline: Knightley, Keira (1985-) Biography|website=www.screenonline.org.uk|access-date=8. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

I dok je u prvom filmu u kojem je radila za producenta [[Jerry Bruckheimer|Jerryja Bruckheimera]] (''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'') samo statirala u akcijskim scenama, u kasnijim njegovim projektima sve više postaje glavna heroina. U ''[[Kralj Arthur (2004)|Kralju Arthuru]]'' (2004) kao [[Guinevere]] predvodi pleme boraca i rukuje lukom i strijelom, a u akcijskom trileru ''[[Domino (2005)|Domino]]'' glumi glavnu ulogu: lovca na ucijenjene glave.

Godine 2005. tumači Elizabeth Bennet u [[Ponos i predrasude (2005)|ekranizaciji]] ''[[Ponos i predrasude]]'', poznatog romana koji je 1813. napisala britanska književnica [[Jane Austen]]. Za ulogu u ovom filmu nominovana je za [[Oscar]]a.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Nedugo zatim je 2008. godine Knightley glumila naslovnu ulogu u filmu Vojvotkinja, biografskom filmu o kraljevskoj porodici iz 18. stoljeća.

== Nagrade ==
'''2002.'''
* Golden Wave; Najbolja glumica: ''Baš kao Beckham'' (2002)
'''2003.'''
* ALFS Award; Najbolja britanski debitant: ''Baš kao Beckham'' (2002)
'''2004'''
* Hollywood Film Awards; Najbolji debitant: ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' (2003)
* Irish Film and Television awards; Najbolja strana glumica: ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' i ''Kralj Arthur'' (2004)
* Teen Choice Award; Najbolji par: Keira Knightley i Orlando Bloom: ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' (2003)
* Teen Choice Award; Najbolji poljubac: Keira Knightley i Orlando Bloom: ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' (2003)
'''2005.'''
* New York Film Critics Online; Najbolja glumica: ''Ponos i predrasude'' (2005)
'''2006.'''
* Teen Choice Award; Najbolji vrisak: ''[[Pirati s Kariba: Mrtvačeva škrinja]]'' (2006)
* Teen Choice Award; Najbolji prikaz bijesa: ''[[Pirati s Kariba: Mrtvačeva škrinja]]'' (2006)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0461136/awards/|title=Keira Knightley - Awards - IMDb|website=IMDb|language=en-US|access-date=8. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Filmografija ==
{{div col}}
* ''[[Ratovi zvijezda: Fantomska prijetnja]]'' (1999)
* ''[[Princeza lopova]]'' (2001)
* ''[[Sklonište straha]]'' (2001)
* ''[[Baš kao Beckham]]'' (2002)
* ''[[Pirati s Kariba: Prokletstvo Crnog bisera]]'' (2003)
* ''[[Zapravo ljubav]]'' (2003)
* ''[[Kralj Arthur (2004)|Kralj Arthur]]'' (2004)
* ''[[Pomračenje (2005)|Pomračenje]]'' (2005)
* ''[[Domino (2005)|Domino]]'' (2005)
* ''[[Ponos i predrasude (2005)|Ponos i predrasude]]'' (2005)
* ''[[Pirati s Kariba: Mrtvačeva škrinja]]'' (2006)
* ''[[Pirati s Kariba: Na kraju svijeta]]'' (2007)
* ''[[Svila (2007)|Svila]]'' (2007)
* ''[[Okajanje (2007)|Okajanje]]'' (2007)
* ''[[Na rubu ljubavi]]'' (2008)
* ''[[Igra imitacije]]'' (2014)
{{div col end}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
*{{Imdb name|id=0461136|name=Keira Knightley}}
*[http://www.rottentomatoes.com/p/keira_knightley/ Rotten-tomatoes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516201235/http://www.rottentomatoes.com/p/keira_knightley/ |date=16. 5. 2008 }}
*[https://web.archive.org/web/20120426142435/http://keiraweb.com/ KeiraWeb]

== Reference ==
&lt;references /&gt;
{{Nagrada Empire za najbolju glumicu}}

{{DEFAULTSORT:Knightley, Keira}}
[[Kategorija:Britanski glumci]]
[[Kategorija:Biografije, Teddington]]
[[Kategorija:Rođeni 1985.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>dbqpu0exc0oe4wegym8f8bi3mkeo6ku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jovan Malala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38800</id>
    <revision>
      <id>3926383</id>
      <parentid>3628139</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2230" sha1="h0zu9yvgna1hrsg6v3wmltt6nb38iry" xml:space="preserve">'''Jovan Malala'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/John-Malalas|title=John Malalas {{!}} Byzantine Historian, Chronicler, Writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=22. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; (kraj [[5. vijek]]a, [[Antiohija]] – poslije [[574]]., [[Carigrad]]) /malal – retor, advokat/ je [[Sirija]]c po porijeklu, [[bizant]]ski pisac.
[[Datoteka:Historia chronica.png|mini]]

Jovan Malala je rođen u Antiohiji krajem 5. vijeka, a kada su [[540]]. [[Perzija]]nci zauzeli Antiohiji on se preselio u [[Carigrad]]. Jovan Malala je pisac velike ''Hronike'' (''Hronographia''). Prema tradiciji ove i kasnijih bizantskih hronika kao književne i historijske vrste, to je izlaganje događaja od početka svijeta (od Adama) do piščeva vremena. Njegovo djelo ima 18 knjiga. Uzima se da je on prvih sedamnaest knjiga koji izlažu događaje do 540. završio još dok je bio u Antiohiji, a da je posljednju, osamnaestu knjigu koja prati događaje do [[565]]. godine, dovršio u Carigradu. Malala je autor prve obimnije kršćanske hronike u Bizantu. Cilj mu je bio napisati djelo za šire mase čitalaca i vjernika. Njegova hronika je bila popularna i čitana. Osim toga bila je uzor mnogima, pa i u [[Slaveni|slavenskom svijetu]] u stvaranju njihovih hronika.

Malala kao historičar ipak nije dovoljno kritičan. Njegove informacije su najčešće neprovjerene i neujednačene. Najbolji dijelovi, kao i kod većine hroničara, pripadaju njegovom vremenu, kada je kao savremenik pratio određene događaje.

'''Izvori (sa en wiki)'''
* E. Jeffreys, B. Croke, and R. Scott (eds.), Studies in John Malalas (Sydney: Australian Association for Byzantine Studies, 1990) (Byzantina Australiensia, 6), pp.&amp;nbsp;1–25.
* David Woods, &quot;Malalas, Constantius, and a Church-inscription from Antioch,&quot; Vigiliae Christianae, 59,1 (2005), pp.&amp;nbsp;54–62.
* J. H. W. G. Liebeschuetz, &quot;Malalas on Antioch,&quot; in Idem, Decline and Change in Late Antiquity: Religion, Barbarians and their Historiography (Aldershot, Ashgate, 2006) (Variorum Collected Studies).

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Bizantski historičari}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bizantski historičari]]</text>
      <sha1>h0zu9yvgna1hrsg6v3wmltt6nb38iry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georgije Pisida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38893</id>
    <revision>
      <id>3926284</id>
      <parentid>3834301</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2835" sha1="2ft5u8dykjxoh75rd2uvrty8t2hdr0l" xml:space="preserve">'''Georgije Pisida''' (kraj 6. - [[7. vijek]]), jedan od najznačajnijih [[bizant]]skih pjesnika.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/George-the-Pisidian|title=George the Pisidian {{!}} Byzantine, Poetry, Hymns {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=22. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;

Georgije je svoj nadimak dobio prema rodnoj pokrajini Pisidi. Živi u [[Carigrad]]u u doba cara [[Heraklije|Heraklija]] ([[610]]-[[641]]) i [[patrijarh]]a Sergija (610-[[639]]). Prolazi zvanja i titule skevofilaks (čuvar crkvenog posuđa) i hratofilaksa (arhivara) u [[Aja Sofija|Aja Sofiji]]. Pisao je teološko-filozofske, dogmatsko-polemične i historijske pjesme te epigrame. Svojim pjesmama Pisida je značajno utjecao na bizantinsko pjesništvo. Njegove pjesme odaju umjetnika bujne mašte, širokog znanja, čista jezika, bogatog i biranog rječnika. On uzdiže svoga cara i patrijarha kao stubove pravde i sreće, dok njihove neprijatelje fanatično mrzi.

U historijske pjesme spada i pjesma o Heraklijevom pohodu protiv Perzije [[622]] (Expeditio persica). Ona ima 1088 stihova a pjesnik je i sam učestvovao u pohodu, vjerovatno kao dvorski pjesnik.

Pisida je napisao i poemu o [[Avari|avarsko]]-[[Slaveni|slavenskoj]] opsadi Carigrada [[626]]. godine (Bellum avaricum). Ona ima 541 stih, posvećen je patrijarhu Sergiju, a njeno glavno obilježje je lik Bogorodice koji pomaže Bizantincima da se odbrane. U pjesmi je predstavljeno da je Bogorodica lično potopila slavenske [[monoksil]]e koji su učestvovali u opsadi Carigrada. Za opsadu Carigrada navodi: 'Sloven udružen sa Hunom, Skit s Bugarinom, a sa druge strane Međanin (Perzijanac) sa Skitom, svi ti narodi, različiti po jeziku i udaljeni jedni od drugih, zajednički zaratiše protiv nas.'

Treći čuveni spjev je Heraklijada (Heraclias) sa 471 stihom. Povod za nastanak pjesme je vijest o smrti perzijskog kralja Hozroa [[628]]., što se proslavlja kroz ime cara Heraklija. U Heraklijadi Georgije Pisida pominje slavenske gusare u [[Egejsko more|Egejskom moru]].

Među očuvanim msnjim poemama ističe se ona koja govori o Heraklijevom vraćanju svetog križa iz [[Perzija|Perzije]] u [[Jerusalim]] 628. (Restitutio crucis).

Veliki Pisidin spjev o stvaranju svijeta (Hexaemeron) značajan je zbog toga što je preveden na slavenske jezike [[1385]].
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

*[https://web.archive.org/web/20070222060532/http://patrologia.ct.aegean.gr/PG_Migne/Georges%20Pisides_%20PG%2092/ Texts of Pisida online] Iz Mignes-ove' [[Patrologia Graeca]], na grčkom jeziku
*[http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0600-0650-_Georges_Pisides.html Grčki tekstovi iz Migne Patrologia Graeca sa analitičkim indeksima]
{{Bizantski historičari}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bizantski historičari]]</text>
      <sha1>2ft5u8dykjxoh75rd2uvrty8t2hdr0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maginotova linija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38909</id>
    <revision>
      <id>3926473</id>
      <parentid>3792851</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926473</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2938" sha1="8dfo7j85ol8teai8kqo2hf4o85oqqj2" xml:space="preserve">[[Datoteka:Maginot Line-en.jpg|mini|250p|Mažino-linija]]
'''Maginotova linija''' (''Mažino-linija'' ili ''Mažinovljeva linija'') predstavlja sistem utvrđenja koji je izgrađivana između [[Prvi svjetski rat|Prvog]] i [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] duž [[Francuska|francusko]]-[[Njemačka|njemačke]] granice.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Maginot Line Is Built {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Ovaj odbrambeni sistem izgradili su Francuzi od [[Švicarska|švicarske]] do [[Belgija|belgijske]] granice. Najutvrđeniji dio nalazio se između [[Rajna|Rajne]] i belgijske granice. Mažino-linija je dobila ime po francuskom ministru rata Andre Mažinu (Andre Maginot [[1877]]-[[1932]]), inače političaru koji je bio u tri mandata ministar rata (1922-1924; 1929-1930; 1931). Mažino-linija nije bila završena kada je počeo Drugi svjetski rat. Njemački napad juna [[1940]]. probio je Mažino-liniju na više mjesta.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==&lt;!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================    | DO NOT ADD MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS NOT A COLLECTION OF |    | LINKS. If you think that your link might be useful, do not add it here, |    | but put it on this article's discussion page first or submit your link  |    | to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)|    | and link back to that category using the {{dmoz}} template.             |    |                                                                         |    |           Links that have not been verified WILL BE DELETED.            |    |  See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details    |    ===========================({{NoMoreLinks}})===============================--&gt;
* {{Simboli jezika|fr}} [https://web.archive.org/web/20110721005810/http://www.lignemaginot.fr/ The Maginot Line (French/English/German/Italian)]
* {{Simboli jezika|fr}} [http://www.lignemaginot.com/ Fortress of Schoenenbourg, (French/English/German/Italian)]
* [https://web.archive.org/web/20150919054004/http://www.maginot-line.com/ Maginot Line] (''potreban je Flash'')
* [http://www.maginotlineatwar.com/ Maginot Line at War, 1940]
* [http://www.militaryhistoryonline.com/wwii/articles/maginotline.aspx The U.S. Army vs. The Maginot Line by Bryan J. Dickerson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907201800/http://www.militaryhistoryonline.com/wwii/articles/maginotline.aspx |date=7. 9. 2015 }}
* [http://thetunnel.free.fr/maginot-e.html Maginot Line today]
* {{Simboli jezika|cs}} [http://www.fronta.cz/zbrane-maginotovy-linie-pouzite-v-objetkech-corf Armament of Maginot Line] (''samo češki jezik''){{Normativna kontrola}}
{{Commons|Maginot Line|Mažino-linija}}

[[Kategorija:Francuska u Drugom svjetskom ratu]]
[[Kategorija:Historija Njemačke]]</text>
      <sha1>8dfo7j85ol8teai8kqo2hf4o85oqqj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ustanak Tome Slavena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39017</id>
    <revision>
      <id>3925836</id>
      <parentid>3923181</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="5nm2h2tbbrug317khema6kche9any8b" xml:space="preserve">[[datoteka:ThomasTheRebelAndMourtagon.jpg|mini|desno]]
'''Ustanak Tome Slavena'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://byzantium.gr/battle.php?byzbat=b9_06b|title=Byzantine Battles: Revolt of Thomas the Slav|last=Papathanassiou|first=Manolis|website=ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΝ ΧΡΟΝΙΚΟΝ|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[821]]-[[823]]) je jedan od najvećih i najozbiljnijih građanskih ratova u historiji [[Bizant|Bizantskog carstva]]. Vodio ga je bizantski vojskovođa, maloazijski [[Slaveni|Slaven]] Toma. Za Tomu se navodi da je bio burnoga života. Postojala je dilema da je on bio [[Jermenija|Jermenin]], ali je prevladalo mišljenje da je bio Slaven. Rođen je vjerovatno u temi Armenijakon. Bio je srdačni prijatelj bizantskog cara [[Leon V Armenac|Leona V Jermenina]] ([[813]]-[[820]]). Čim je čuo da je Mihailo II ubio Lava V i obezbjedio sebi prijestolje, Toma se odlučio da digne pobunu. Ustanak je započeo u [[Mala Azija|Maloj Aziji]] i proširo se širom Carstva. U osnovi ustanka bila je socijalna pobuna protiv lošeg ekonomskog stanja u državi. Toma se proglasio zaštitnikom siromašnih i tako okupio oko sebe veliki broj pristalica. Dodatno to je bio i ustanak čitave provincije koja je bila zapostavljena. Nije izostajao ni vjerski aspekt, jer su ustanici bili protivnici vladajućih [[Ikonoklazam|ikonoklasta]]. Uz pomoć [[Arabljani|Arabljana]] Toma je osvojio vlast u skoro čitavoj Maloj Aziji. Rat je prenio i na evropskio područje Carstva i opsjeo [[Carigrad]]. Trogodišnji uspjesi ipak su splasnuli. Bizantski car [[Mihailo II]] je uz pomoć bugarskog hana [[Omurtag]]a uspio da uguši ustanak. Toma je opsjedao Carigrad od decembra 821. do proljeća 823., a opsada se završila njegovim porazom i bjekstvom u [[Arkadiopolj]]. Tamo je oktobra 823. bio uhvaćen i svirepo mučen i pogubljen.

{{Commonscat|Thomas the Slav}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://thehistoryofbyzantium.com/2016/03/13/episode-101-thomas-the-slav/|title=Episode 101 – Thomas the Slav|last=thehistoryofbyzantium|date=13. 3. 2016|website=The History of Byzantium|language=en|access-date=31. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bizantijsko Carstvo]]</text>
      <sha1>5nm2h2tbbrug317khema6kche9any8b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akoncije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39110</id>
    <revision>
      <id>3926048</id>
      <parentid>3672104</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="qv7bophpso2ncc7jccue66ckhg9xmu2" xml:space="preserve">'''Akoncije''' (''Acconcius'', ''Accontius'', ''Aconcius'', ''Acontius''), papinski poslanik&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=362|title=Hrvatski biografski leksikon|website=hbl.lzmk.hr|access-date=24. 8. 2023|archive-date=24. 8. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230824094453/https://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=362|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ([[Viterbo]], druga pol. [[13. vijek]]a — [[Bosna]] ?, [[1225]]).

Već početkom [[1219]]. [[papa]] [[Honorije III]] u pismu predstojniku [[pečuj]]skog kaptola spominje ga kao svog poslanika u zemljama [[Ugarska|Ugarskog Kraljevstva]]. Od tada, pa do [[1223]], spominje se u mnogim izvorima. Osobiti zadaci su mu bili: poduzeti odlučne korake protiv omiških gusara i poraditi na suzbijanju heretičkog pokreta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni]]. U [[Split]]u se nalazio [[1221]]. Prema [[Toma arhiđakon|Tomi Arhiđakonu]], ondje je, dobivši naknadno posebna ovlaštenja iz [[Rim]]a, počeo odlučnim mjerama uspostavljati oslabljenu crkvenomoralnu stegu u redovima svećenstva i ostalih vjernika. U oktobru [[1222]]. nalazio se u [[Dubrovnik]]u, gdje je prisustvovao posveti novog dubrovačkog nadbiskupa te predsjedao saboru biskupâ Dalmacije na kojem je vijećano o krivovjerju u krajevima Bosne i [[Hum]]a. Njegov boravak u Bosni ne spominju poznati izvori, ali Toma Arhiđakon, govoreći o rješavanju raznih crkvenih pitanja u [[Split]]u, dodaje da je boravio u Bosni. Ako je ondje i boravio, njegovo djelovanje protiv krivovjernika nije ostavilo dubljih tragova. Nije umro 1222, kako pogrešno stoji u Tominu djelu; već svakako prije 15. maja 1225, kad ga papa u pismu kaločkom [[nadbiskup]]u spominje kao mrtvog.

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Politički razvoj srednjovjekovne Bosne]]
[[Kategorija:Vjerski odnosi u srednjovjekovnoj Bosni]]</text>
      <sha1>qv7bophpso2ncc7jccue66ckhg9xmu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rob Gardner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39307</id>
    <revision>
      <id>3925872</id>
      <parentid>3922061</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:51:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1159" sha1="232ds1yecei7qwmdt6w4ibql1lnyuyj" xml:space="preserve">'''Rob Gardner''' je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[rock muzika|rock]] [[bubnjar]], koji svira izvorne verzije pjesama [[hard rock]] grupa [[Guns N' Roses]] i [[L.A. Guns]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://soundcloud.com/theafdshow/ep-50-rob-gardner-original-drummer-of-guns-n-roses|title=SoundCloud - Hear the world’s sounds|website=SoundCloud|language=en|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Svirao je u obje grupe sa [[Axl Rose]]om, [[Traci Guns]]om, i [[Ole Beich]]om. Također je svirao u L.A. Gunsima zajedno sa [[Michael Jagosz]]om, koji je bio zamijenjen od strane Axl Rosea nakon što je poslan u zatvor. Svirao je na L.A. Guns Extended play (mini-album) [[Collector's Edition No. 1]].

Neki izvori tvrde da je također Rob Gardner svirao sa L.A. Guns tokom ranog djela vremena kada je [[Paul Black]] bio grupin pjevač, iako pouzdanost ovih tvrdnji je nesigurna.

Zamijenio ga je [[Steven Adler]] u Guns N' Rosesima [[1985]]. godine.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Guns N' Roses}}

{{stub-biog}}

{{DEFAULTSORT:Gardner, Rob}}
[[Kategorija:Američki muzičari]]
[[Kategorija:Američki bubnjari]]</text>
      <sha1>232ds1yecei7qwmdt6w4ibql1lnyuyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39462</id>
    <revision>
      <id>3925796</id>
      <parentid>3924123</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4985" sha1="0tiwksbdg5zh6dcqknax0egnc4saox0" xml:space="preserve">{{godina PNE|1}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
[[Datoteka:Nativity_01.jpg|mini|Smatra se da je [[Rođenje Isusovo|Isusovo rođenje]] (na slici iznad) postavljeno od strane [[Dionysius Exiguus|Dioniza Eksigusa]], izumitelja sistema datiranja [[Anno Domini]], u 1. p. n. e. Moderne nauke, međutim, smatraju da se Hristovo rođenje dogodilo između 6. i 4. p. n. e.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Meier|first=John P.|title=A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus|publisher=Anchor Bible Reference Library|year=1991|volume=v. 1|pages=373–433|chapter=A Chronology of Jesus' Life}}&lt;/ref&gt;]]
'''Prva''' godina prije nove ere bila je uobičajena godina koja je počinjala u petak ili subotu u julijanskom kalendaru (izvori se razlikuju; pogledajte grešku prijestupne godine za više informacija) i prijestupna godina koja je počinjala u četvrtak u proleptičnom julijanskom kalendaru . To je također bila prijestupna godina koja je počinjala u subotu po proleptičkom gregorijanskom kalendaru . U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Lentula i Pizona'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; '''(ili,''' rjeđe, '''godina 753. ''Ab urbe condita'')''' . Denominacija 1 pne za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina. Sljedeća godina je 1. AD u široko korišćenom julijanskom kalendaru, koji nema &quot;nultu godinu&quot;.

U [[Holocenski kalendar|holocenskom kalendaru]] ovo je godina 10.000.

__NOTOC__

== Događaji ==

* [[Rimsko Carstvo|Rimski]] car [[Oktavijan August]] šalje svog unuka i usvojenog sina [[Gaius Caesar|Gaja Cezara]] na Istok kao komandanta vojske. Gaj Cezar na otoku u rijeci [[Eufrat]] sklapa [[mirovni sporazum]] sa [[Partsko Carstvo|partskim]] kraljem [[Fraat V od Partije|Fraatom V]].
* [[Ovidije]] piše ''[[Ars Amatoria|Umjetnost ljubavi]]'' (Ars Amatoria).
* [[Kina|Kineski]] car [[Car Ai od Hana|Ai od Hana]] umire i formalno ga nasljeđuje njegov rođak [[Car Ping od Hana|Ping od Hana]] (1. p. n. e. – [[6|6. n. e.]]), deveteogodišnji dječak, kome je [[Carica Wang Zhengjun|Velika carica majka Wang]] kao [[regent]]a imenovala [[Wang Mang]]a. 
* Inkarnacija [[Isus]]a (začeće 25. marta i rođenje 25. decembra), prema proračunu [[Dionysius Exiguus|Dionizija Malog]] u njegovoj eri [[anno Domini]] kako ga tumači većina učenjaka (Dionizije je koristio riječ &quot;inkarnacija&quot;, ali nije jasno da li je pod time podrazumijevao začeće ili rođenje).&lt;ref name=declercq1&gt;Georges Declercq, ''Anno Domini: The origins of the Christian Era'' (Turnhout, Belgium: Brepols, 2000), pp.143–147.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=declercq2&gt;G. Declercq, &quot;Dionysius Exiguus and the introduction of the Christian Era&quot;, ''Sacris Erudiri'' '''41''' (2002) 165–246, pp.242–246. Annotated version of a portion of ''Anno Domini''.&lt;/ref&gt; Međutim, barem jedan učenjak misli kako je Dionizije inkarnaciju Isusa smjestio u sljedeću godinu - [[1|1. n. e.]]&lt;ref name=declercq1/&gt;&lt;ref name=declercq2/&gt; Većina historičara ne smatra Dionizijeve proračune za autoritativne, te događaj smještaju nekoliko godina ranije (v. [[Hronologija Isusa]]).&lt;ref&gt;James D. G. Dunn, ''Jesus Remembered'', Eerdmans Publishing (2003), page 324.&lt;/ref&gt;

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
* [[Ptolemej od Mauretanije]] (u. [[40|40. n. e.]])

== [[Smrt|Umrli]] ==
* [[Dong Xian]], [[Kina|kineski]] velikodostojnik u službi [[dinastija Han|dinastije Han]] pod [[Car Ai od Hana|carem Aijem od Hana]] (r. [[23. p. n. e.]])
* [[Car Ai od Hana]] (r. [[27. p. n. e.]])
* [[Carica Fu (Ai)|Carica Fu]]
* [[Carica Zhao Feiyan]] (r. [[32. p. n. e.]])
== Također pogledajte ==
* [[Godina 0]] za razne konvencije koje historičari i [[Astronomsko brojanje godina|astronomi koriste]] za godine &quot;p. n. e.&quot;.
== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|1 BC}}</text>
      <sha1>0tiwksbdg5zh6dcqknax0egnc4saox0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>601.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39480</id>
    <revision>
      <id>3926022</id>
      <parentid>3794329</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:17:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1099" sha1="qxl177byngkya1wpy3ybkenozc4xe3d" xml:space="preserve">{{godina}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''601.''' ('''[[Rimski brojevi|DCI]]''') bila je [[redovna godina koja počinje u nedjelju]] u [[julijanski kalendar|julijanskom kalendaru]]. Oznaka 601. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] u Evropi postala glavnom metodom označavanja godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
Po lokaciji

Bizantsko carstvo

* Balkanska kampanja:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kutriguri.com/culture_timeline_body.html|title=Culture - Culture|website=www.kutriguri.com|access-date=2. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; Bizantska vojska pod komandom Petra, brata cara Maurikija,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Alcock|first=Anthony|title=The Emperor Maurice|url=https://www.academia.edu/36515704/The_Emperor_Maurice}}&lt;/ref&gt; prelazi Dunav i napreduje do rijeke Tise, gdje pobjeđuje Avare.

== 601. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|601|601.}}</text>
      <sha1>qxl177byngkya1wpy3ybkenozc4xe3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>64. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39699</id>
    <revision>
      <id>3925799</id>
      <parentid>3924101</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2541" sha1="gzqjkzwg7pixvwffxjjdmidfv7b76t6" xml:space="preserve">{{godina PNE|64}}

{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''64. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Cezara i Figula&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, '''godina 690. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 64. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
* [[Rimska Republika|Rimski]] tribun [[Servilius Rullus|Servilije Rul]] predlaže radikalnu agrarnu reformu.
* [[Treći mitridatski rat]]: Rimske snage pod [[Pompej]]em zauzimaju [[Pont]], tjerajući [[Mitridat VI|Mitridata]] da traži utočište na [[Krim]]u.
* Nakon što je uklonio Mitridata, Pompej se okreće na jug, prema [[Sirija|Siriji]] i [[Judeja|Judeji]]. U Siriji je svrgnut kralj [[Antioh XIII Azijatik]], a područje anektirano Rimu, čime nakon više od dva vijeka i formalno prestaje postojati [[Seleukidsko Carstvo]].
[[Datoteka:Antiochos_XIII_Asiatikos,_Tetradrachm,_69-64_BC,_HGC_9-1340.jpg|mini|Novčić [[Antioh XIII|Antioha XIII]] (vladao 69–64. p.n.e.)]]

== 64. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>gzqjkzwg7pixvwffxjjdmidfv7b76t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>97. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39733</id>
    <revision>
      <id>3925782</id>
      <parentid>3924316</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2029" sha1="58gluji97xgtcmftr8o5wzohw0lnsud" xml:space="preserve">{{godina PNE|97}}Godina '''97. p.''' '''n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Lentula i Krasa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, '''godina 657. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]''''') i '''Četvrta godina Tianhana'''. Oznaka 97. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==

* [[Car Sujin|Sujin]] postaje carem [[Japan]]a (približan datum)

== 97. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==

* Glumica [[Galerija Kopiola]], koje je živjela preko 100 godina

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|97 BC}}</text>
      <sha1>58gluji97xgtcmftr8o5wzohw0lnsud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>98. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39734</id>
    <revision>
      <id>3925792</id>
      <parentid>3924206</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1928" sha1="2bkzr7hxnbbwyd9vib0h45c04uydrn1" xml:space="preserve">{{godina PNE|98}}{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''98. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Nepota i Didija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, godina 656. Ab urbe condita) i Treća godina Tianhana. Oznaka 98. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 98. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==

* [[Nigidijus Figulus]], Rimski [[filozofija|filozof]] (približan datum)

== [[Smrt|Umrli]] ==

* [[Kaika]], [[japan]]ski car (približan datum)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>2bkzr7hxnbbwyd9vib0h45c04uydrn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>99. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39735</id>
    <revision>
      <id>3925791</id>
      <parentid>3924207</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1971" sha1="ekzszf2yz1b2zpxj6v48kgxzo8d981d" xml:space="preserve">{{godina PNE|99}}

{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''99. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Antonija i Albinusa'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, godina 655. Ab urbe condita ) i Druga godina Tianhana. Oznaka 99. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 99. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==

* [[Lukrecijus]], latinski [[filozofija|filozof]] i [[poezija|poetičar]]

== [[Smrt|Umrli]] ==

* [[Gaj Servilijus Glaucija]], ubica Gaja Memijusa (samoubistvo)
{{Commonscat|99 BC}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>ekzszf2yz1b2zpxj6v48kgxzo8d981d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>100. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39736</id>
    <revision>
      <id>3925790</id>
      <parentid>3924209</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2321" sha1="epmpsrfvsf6ad23usz4lnehm3x4uxug" xml:space="preserve">{{godina PNE|100}}

{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''100. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Marija i Flaka&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|archive-date=13. 2. 2024|url-status=dead|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, '''godina 654. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]''''') i '''Prva godina Tianhana''' .  Oznaka 100. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}
[[Datoteka:World_in_100_BCE.PNG|mini|295x295piksel|Karta svijeta 100. godine prije nove ere]]

== 100. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==

* [[12. juli]] ili [[13. juli]] - [[Gaj Julije Cezar]], Rimski general i političar (moguće da je rođen i [[102. p. n. e.]])
* [[Titus Labienus]], Cezarov glavni zapovjednik u pohodima na [[Galija|Galiju]].

== [[Smrt|Umrli]] ==

* [[Kornelija Afrikana]], udovica [[Tiberije Grah|Tiberija Graha]]
* [[Lucijus Apuleijus Saturninus]], Rimski političar
{{Commonscat|100 BC}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>epmpsrfvsf6ad23usz4lnehm3x4uxug</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>188. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39826</id>
    <revision>
      <id>3925932</id>
      <parentid>3919953</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="qpluwxa4l1d9hfgu7b4z3cqzet92see" xml:space="preserve">{{godina PNE|188}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''188. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru . U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Mesale i Salinatora'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 566. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 188. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era [[Anno Domini]] postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 188. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>qpluwxa4l1d9hfgu7b4z3cqzet92see</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>189. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39827</id>
    <revision>
      <id>3925933</id>
      <parentid>3919955</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:47:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1858" sha1="8sy3q6470voemuzdyv7tn6bs9h57rcq" xml:space="preserve">{{godina PNE|189}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''189. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Nobiliora i Vulsa'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 565. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 189. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era [[Anno Domini]] postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 189. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|189 BC}}</text>
      <sha1>8sy3q6470voemuzdyv7tn6bs9h57rcq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>190. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39828</id>
    <revision>
      <id>3925935</id>
      <parentid>3919959</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1802" sha1="bhon1p8enle41xr3kplo8wuiv7netke" xml:space="preserve">{{godina PNE|190}}
'''190.''' godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru . U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Azijatika i Lelija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 564. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 190. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 190. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>bhon1p8enle41xr3kplo8wuiv7netke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>191. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39829</id>
    <revision>
      <id>3925936</id>
      <parentid>3919961</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1836" sha1="nzd8lbbjdiecy8d62x01nr2o7ol47ej" xml:space="preserve">{{godina PNE|191}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''191. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Nasice i Glabrija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 563. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 191. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era [[Anno Domini]] postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 191. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>nzd8lbbjdiecy8d62x01nr2o7ol47ej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>212. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39851</id>
    <revision>
      <id>3925939</id>
      <parentid>3920012</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:49:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="2hk4m8xdsdypd4qthulz846q5yqh92w" xml:space="preserve">{{godina PNE|212}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''212. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Flaka i Pulhera'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 542. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 212. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era [[Anno Domini]] postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 212. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|212 BC}}</text>
      <sha1>2hk4m8xdsdypd4qthulz846q5yqh92w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>213. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39852</id>
    <revision>
      <id>3925940</id>
      <parentid>3920014</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1834" sha1="2ah49pp1ats34rpjw3k966ipvjahr9a" xml:space="preserve">{{godina PNE|213}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''213. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina konzulstva Maksima i Graka'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 541. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 213. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era [[Anno Domini]] postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 213. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>2ah49pp1ats34rpjw3k966ipvjahr9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>214. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39853</id>
    <revision>
      <id>3925941</id>
      <parentid>3920016</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="121pgfdir2dzgqnnfxc1ia0mnj8r0cb" xml:space="preserve">{{godina PNE|214}}
{{Godina u drugim kalendarima}}
Godina '''214. prije nove ere''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao '''godina konzulstva Verrukoza i Marcela'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, '''godina 540. ''Ab urbe condita'''''). Denominacija 214. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 214. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|214 BC}}</text>
      <sha1>121pgfdir2dzgqnnfxc1ia0mnj8r0cb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>257. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39896</id>
    <revision>
      <id>3925942</id>
      <parentid>3920101</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:51:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1989" sha1="gvi4lig34o8v64zstm61vn8tl8sg1sh" xml:space="preserve">{{godina PNE|257}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''257. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Regula i Blasija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sites.ualberta.ca/~csmackay/Consuls.List.html|title=Consuls of the Roman Republic|website=sites.ualberta.ca|access-date=9. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 497. Ab urbe condita). Oznaka 257. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 257. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>gvi4lig34o8v64zstm61vn8tl8sg1sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>278. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39918</id>
    <revision>
      <id>3925944</id>
      <parentid>3920150</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1982" sha1="j9v579vtzuf266ukkchmprf78tojosf" xml:space="preserve">{{godina PNE|278}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 278. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Luscina i Papa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 476. Ab urbe condita). Denominacija 278 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.attalus.org/bc3/year278.html|title=278 B.C. - events and references|website=www.attalus.org|access-date=8. 10. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 278. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>j9v579vtzuf266ukkchmprf78tojosf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>292. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39933</id>
    <revision>
      <id>3925945</id>
      <parentid>3920179</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:52:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1830" sha1="nv2hrdt7r5zg7ejogyrgxra2rmvpgp9" xml:space="preserve">{{godina PNE|292}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 292. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Gurgesa i Scaeve&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 462. Ab urbe condita). Denominacija 292 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 292. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>nv2hrdt7r5zg7ejogyrgxra2rmvpgp9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>293. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39934</id>
    <revision>
      <id>3925946</id>
      <parentid>3920181</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:52:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1832" sha1="9ekjv6428kznr00tq61ode27aundxgu" xml:space="preserve">{{godina PNE|293}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''293. p. n. e.''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Kursora i Maksima&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 461. Ab urbe condita). Denominacija 293. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 293. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>9ekjv6428kznr00tq61ode27aundxgu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>295. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39936</id>
    <revision>
      <id>3925947</id>
      <parentid>3920185</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1837" sha1="c7828l9kk70ikjyewysxk9o7id7rnf1" xml:space="preserve">{{godina PNE|295}}
{{Godina u drugim kalendarima}}295. godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U Rimskoj Republici je bila poznata kao godina konzulstva Rulijana i Musa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, 459. godina Ab urbe condita). Denominacija 295. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 295. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>c7828l9kk70ikjyewysxk9o7id7rnf1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>296. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39937</id>
    <revision>
      <id>3925948</id>
      <parentid>3920187</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:52:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="0e1gu48fe3xs6fh92le2atkpv9aeylx" xml:space="preserve">{{godina PNE|296}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 296. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Violensa i Caecusa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 458. Ab urbe condita). Denominacija 296 p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 296. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

{{Commonscat|296 BC}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>0e1gu48fe3xs6fh92le2atkpv9aeylx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>297. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39938</id>
    <revision>
      <id>3925949</id>
      <parentid>3920189</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1823" sha1="2j3yzsqvvw0ftuc9fxdgxyprheeckod" xml:space="preserve">{{godina PNE|297}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 297. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Rulijana i Musa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, 457. Ab urbe condita). Denominacija 297. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 297. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>2j3yzsqvvw0ftuc9fxdgxyprheeckod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>305. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39946</id>
    <revision>
      <id>3925950</id>
      <parentid>3920207</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="oc1sn27egoa6rfzdf04cme9g93ih05t" xml:space="preserve">{{godina PNE|305}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 305. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme je bila poznata kao godina konzulstva Megela i Augurina&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 449. Ab urbe condita). Denominacija 305 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 305. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>oc1sn27egoa6rfzdf04cme9g93ih05t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>306. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39947</id>
    <revision>
      <id>3925951</id>
      <parentid>3920209</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1852" sha1="8x6tau6rt761zjyuwq08co5fzxsnj4r" xml:space="preserve">{{godina PNE|306}}
{{Godina u drugim kalendarima}}306. godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Tremulusa i Arvine&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 448. Ab urbe condita). Denominacija 306 pne za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 306. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>8x6tau6rt761zjyuwq08co5fzxsnj4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>309. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39950</id>
    <revision>
      <id>3925952</id>
      <parentid>3920213</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:53:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1859" sha1="79i0dkegz5npxtv8dnby84rqbk0vp58" xml:space="preserve">{{godina PNE|309}}Godina '''309. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme bila je poznata kao '''Godina diktature Kursora&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, '''godina 445. ''[[Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 309. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[Anno Domini]] [[kalendarska era]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.{{Godina u drugim kalendarima}}
== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 309. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>79i0dkegz5npxtv8dnby84rqbk0vp58</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>318. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39960</id>
    <revision>
      <id>3925953</id>
      <parentid>3920227</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1926" sha1="eh018zsdx2z7sgzrrdl4wbyc1mznu3c" xml:space="preserve">{{godina PNE|318}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''318. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Flaccinatora i Venna&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 436. Ab urbe condita). Oznaka 318. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 318. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>eh018zsdx2z7sgzrrdl4wbyc1mznu3c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>328. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39970</id>
    <revision>
      <id>3925956</id>
      <parentid>3920243</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1937" sha1="t1gd0fgclylafj3hbfxze8t3syvib7v" xml:space="preserve">{{godina PNE|328}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 329. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Privernasa i Decijana&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 425. Ab urbe condita). Denominacija 329. p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 328. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>t1gd0fgclylafj3hbfxze8t3syvib7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>329. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39971</id>
    <revision>
      <id>3925957</id>
      <parentid>3920245</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1936" sha1="kdwb659b29n2gi91l7q079icvwv7mrl" xml:space="preserve">{{godina PNE|329}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 329. prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Privernasa i Decijana&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 425. Ab urbe condita). Denominacija 329.p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 329. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>kdwb659b29n2gi91l7q079icvwv7mrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>336. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39979</id>
    <revision>
      <id>3925842</id>
      <parentid>3923077</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:46:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1183" sha1="go16hwqmcj2osbxrndu8hrkqkooveq1" xml:space="preserve">{{godina PNE|336}}

Godina '''336. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme, bila je poznata kao '''Godina konzulstva Krasa i Duilija''' (ili, rjeđe, '''godina 418. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]''''').&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.02.0026:book=8:chapter=16|title=Titus Livius (Livy), The History of Rome, Book 8, chapter 16|website=www.perseus.tufts.edu|access-date=8. 4. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://keytoumbria.com/ROMAN_REPUBLIC/Rome_and_Neighbours_(337_-_328_BC).html|title=Roman Republic|website=keytoumbria.com|language=en|access-date=8. 4. 2025}}&lt;/ref&gt; Oznaka 336. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 336. p. n. e. u temama ==
{{Godina u drugim kalendarima}}{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|336 BC}}</text>
      <sha1>go16hwqmcj2osbxrndu8hrkqkooveq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>352. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39995</id>
    <revision>
      <id>3925958</id>
      <parentid>3920284</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1932" sha1="fm3ttjria46vi896e78963dmys8bh8w" xml:space="preserve">{{godina PNE|352}}
{{Godina u drugim kalendarima}}352. godina prije nove ere bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Poplikole i Rutila&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, 402. godina Ab urbe condita). Denominacija 352 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 352. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>fm3ttjria46vi896e78963dmys8bh8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>354. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39997</id>
    <revision>
      <id>3925959</id>
      <parentid>3920288</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="4fap5rl3iinm42koeb7upcnz6519px7" xml:space="preserve">{{godina PNE|354}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''354. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Ambusta i Krispina&lt;ref name=&quot;Roman Timeline&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roman Timeline&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|access-date=13. 2. 2024|website=www.unrv.com|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 400. Ab urbe condita). Oznaka 354. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u [[Evropa|Evropi]] za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 354. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==

* [[Dion]], grčki tiranin iz Sirakuze (ubijen) (r. oko 408. p. n. e.)&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Dion {{!}} Greek Tyrant, Mercenary Leader &amp; Strategist {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Dion-ruler-of-Syracuse|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=3. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Timotej, atinski državnik i general
* [[Ksenofont]], grčki historičar, vojnik, plaćenik i obožavatelj Sokrata (r. oko 431. p. n. e.)

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>4fap5rl3iinm42koeb7upcnz6519px7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>372. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40016</id>
    <revision>
      <id>3925961</id>
      <parentid>3920320</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1998" sha1="mcd74kck7434v5ln8ce1vk30hgwzflt" xml:space="preserve">{{godina PNE|372}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''372. p. n. e.''' bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme, bila je poznata kao '''Četvrta godina bez tribunata ili konzulstva&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;''' (ili, rjeđe, '''godina 382. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 372. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 372. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>mcd74kck7434v5ln8ce1vk30hgwzflt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>373. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40017</id>
    <revision>
      <id>3925962</id>
      <parentid>3920322</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2628" sha1="3wev24if27lbtoq3b38ru94v32sc664" xml:space="preserve">{{godina PNE|373}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 373. p. n. e.&lt;ref name=&quot;Roman Timeline&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roman Timeline&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Treća godina bez tribunata ili konzulata (ili, rjeđe, godina 381. Ab urbe condita). Oznaka 373. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

=== '''Po mjestu''' ===
'''Perzijsko Carstvo'''

* Perzijski kralj [[Artakserks II]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Artaxerxes II {{!}} King of Persia &amp; Great Reformer {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Artaxerxes-II|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=14. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; pokreće invaziju na Egipat kako bi vratio tu zemlju pod perzijsku vlast. Invaziju predvodi Farnabaz. Nakon početnih uspjeha, grčki plaćenici koji se bore za Perzijance nastavljaju prema Memfisu. Međutim, kralj Nektanebo I uspijeva okupiti svoje snage i odbiti perzijsku invaziju.

== 373. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.bbc.co.uk/science/horizon/2001/helike.shtml
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>3wev24if27lbtoq3b38ru94v32sc664</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>374. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40018</id>
    <revision>
      <id>3925964</id>
      <parentid>3920324</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2755" sha1="1wen6hmqnalxozeyn0w5wqetjr6gkqm" xml:space="preserve">{{godina PNE|374}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''374. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Druga godina bez tribunata ili konzulata&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.novaroma.org/camenaeum/RomanTimeline.txt|title=Roman Timeline}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 380. Ab urbe condita). Oznaka 374. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==

=== Po mjestu ===

==== Grčka ====

* Atina pokušava da se povuče iz tebansko-spartanskog rata i sklapa mir sa Spartom.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Victor Davis Hanson|url=http://archive.org/details/soulofbattlefrom00hans_1|title=The soul of battle|date=2001|publisher=Anchor Books|others=Internet Archive|isbn=978-0-385-72059-5}}&lt;/ref&gt; Međutim, mir je brzo narušen.
* Sparta napada Korkiru, tražeći pomoć od Sirakužana. Atina priskače u pomoć ostrvu. Atinski general Timotej osvaja Korkiru i pobjeđuje Spartance na moru kod Alizije (Akarnanije).

==== Kipar ====

* Kralj Salamine, Evagora, je ubijen. Nasljeđuje ga sin Nikokle, koji nastavlja liberalnu helenizacijsku politiku svog oca na Kipru, ohrabren Izokratom, koji piše svoju Pismo Nikokliju.

==== Perzija ====

* Farnabaz II, satrap Helespontske Frigije, završava svoju vladavinu.

== 374. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>1wen6hmqnalxozeyn0w5wqetjr6gkqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>375. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40019</id>
    <revision>
      <id>3925965</id>
      <parentid>3920326</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2198" sha1="eos1repm9y4igqyus1xhfbhvcbe13t6" xml:space="preserve">{{godina PNE|375}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''375. p. n. e.''' bila je godina predjulijanskog rimskog kalendara. U to vrijeme bila je poznata kao Prva godina bez tribunata ili konzulata&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 379. Ab urbe condita). Oznaka 375. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 375. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

* [[Kleit Crni]], makedonski general [[Aleksandra Velikog]] (približan datum)
* [[Čanakja]], drevni indijski učitelj, autor, strateg i kraljevski savjetnik.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Chanakya {{!}} Biography, Ethics, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Chanakya|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=16. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>eos1repm9y4igqyus1xhfbhvcbe13t6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>452. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40096</id>
    <revision>
      <id>3925968</id>
      <parentid>3920462</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:58:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1831" sha1="5f9mjcm9yp5rrcn8879ud7mxun6330x" xml:space="preserve">{{godina PNE|452}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina '''452. p. n. e.''' bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao Godina konzulstva Lanata i Vatikana&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 302. Ab urbe condita). Denominacija 452 p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 452. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>5f9mjcm9yp5rrcn8879ud7mxun6330x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>465. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40109</id>
    <revision>
      <id>3925813</id>
      <parentid>3923802</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:38:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="943" sha1="1it89v0ffp1ka0g42mnm1xuo976le5g" xml:space="preserve">{{godina PNE|465}}Godina '''465. p. n. e.'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thelatinlibrary.com/imperialism/notes/xerxes.html|title=Xerxes (reigned 486- 465 B.C.)|website=www.thelatinlibrary.com|access-date=22. 5. 2019}}&lt;/ref&gt; bila je godina [[Rimski kalendar|predjulijanskog rimskog kalendara]]. U to vrijeme, bila je poznata kao '''Godina konzulstva Vibulana i Barbata''' (ili, rjeđe, '''godina 289. ''[[Ab Urbe condita|Ab urbe condita]]'''''). Oznaka 465. p. n. e. za ovu godinu koristi se od ranog srednjeg vijeka, kada je [[kalendarska era]] [[Anno Domini]] postala prevladavajuća metoda u Evropi za imenovanje godina. {{Godina u drugim kalendarima}}

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 465. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|465 BC}}</text>
      <sha1>1it89v0ffp1ka0g42mnm1xuo976le5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>481. p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40125</id>
    <revision>
      <id>3925969</id>
      <parentid>3920513</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:58:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1836" sha1="860e614oddpnarnrr0tvpodj5ziivyi" xml:space="preserve">{{godina PNE|481}}
{{Godina u drugim kalendarima}}Godina 481. prije nove ere Krista bila je godina po predjulijanskom rimskom kalendaru. U to vrijeme bila je poznata kao godina konzulstva Vibulana i Fuza&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unrv.com/government/consuls.php|title=Roman Consuls {{!}} UNRV Roman History|website=www.unrv.com|access-date=13. 2. 2024|archive-date=13. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213132449/https://www.unrv.com/government/consuls.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/consul-ancient-Roman-official|title=Consul {{!}} Magistrates, Duties &amp; Powers {{!}} Britannica|date=4. 2. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0391.xml|title=The Roman Consulship|website=obo|language=en|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/calendar/consuls.html|title=Ab urbe condita|website=penelope.uchicago.edu|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://roman-empire.net/people/list-of-roman-consuls/|title=List of Roman Consuls by Year {{!}} The Roman Empire|last=Contributor|first=Visiting|date=20. 12. 2021|language=en-US|access-date=13. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; (ili, rjeđe, godina 273. Ab urbe condita). Denominacija 481 p. n. e. za ovu godinu se koristi od ranog srednjeg vijeka, kada je kalendarska era Anno Domini postala preovlađujuća metoda u Evropi za imenovanje godina.

== Događaji ==
{{Proširiti sekciju}}

== 481. p. n. e. u temama ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Porođaj|Rođeni]] ==
{{Proširiti sekciju}}

== [[Smrt|Umrli]] ==
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>860e614oddpnarnrr0tvpodj5ziivyi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>110-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40769</id>
    <revision>
      <id>3925901</id>
      <parentid>3918784</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:59:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1171" sha1="9xny54k974l5u88w7iiw1ixk7scomrc" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|12}}

Ovaj članak se odnosi na period 119. p. n. e – 110. p. n. e.

== Događaji ==
* Kina osvaja državu Nanyue.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wmf.org/projects/archaeological-site-palace-nanyue-kingdom|title=Archaeological Site of the Palace of Nanyue Kingdom|website=Archaeological Site of the Palace of Nanyue Kingdom|language=en|access-date=11. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* Nedugo prije godine 100. p. n. e. Skiti pustoše Partiju.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://brewminate.com/parthian-scythian-relations-in-the-ancient-eastern-world/|title=Parthian-Scythian Relations in the Ancient Eastern World|date=11. 2. 2021|language=en-US|access-date=16. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
== Literatura ==
* [https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf Roberts, J: &quot;History of the World.&quot;. Penguin, 1994.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605082550/https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf |date=5. 6. 2024 }}
{{Commonscat|110s BC}}</text>
      <sha1>9xny54k974l5u88w7iiw1ixk7scomrc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>120-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40770</id>
    <revision>
      <id>3925905</id>
      <parentid>3917600</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:01:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1502" sha1="57j8ycxjx7z2qq8umdbopbns9aduy6h" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|13}}

Ovaj članak se odnosi na period 129. p. n. e. – 120. p. n. e.

== Događaji ==
* 129. p. n. e. – Pergam postaje rimska provincija Azija.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/place/pergamon/pergamon-3/|title=Pergamon (3) - Livius|website=www.livius.org|access-date=11. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* Bitka kod Ekbatane nakon dovodi do kolapsa Seleukidskog Carstva i njegovog svođenja na područje današnje Sirije.
* 128. p. n. e. – Sjeverna i centralna Koreja se oslobađaju kineske vlasti.
* Eskalacija sukoba optimata i populara u Rimu.

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mark|first=Joshua J.|date=8. 9. 2022|title=Pergamon|url=https://www.worldhistory.org/pergamon/|journal=World History Encyclopedia|language=en}}&lt;/ref&gt;
{{Normativna kontrola}}

== Literatura ==
# &quot;2nd century BC&quot;. People's Chronology. The Gale Group Inc., 2005. pristup na Answers.com June 8, 2009.
# 2. [[iarchive:timetablesofhist00grun 0|Grun, Bernard. The Timetables of History, fourth edition. New York, Simon &amp; Schuster, 2004,]] p.&amp;nbsp;22.
# [https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf Roberts, J: &quot;History of the World.&quot;. Penguin, 1994.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605082550/https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf |date=5. 6. 2024 }}
{{Commonscat|120s BC}}</text>
      <sha1>57j8ycxjx7z2qq8umdbopbns9aduy6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>130-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40771</id>
    <revision>
      <id>3925908</id>
      <parentid>3917598</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:02:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1537" sha1="77tkcrmfox7a3p56cy1l26yq3f9ckyc" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|14}}

Ovaj članak se odnosi na period 139. p. n. e. – 130. p. n. e..

== Događaji ==
* 139. p. n. e. - Završava Luzitanski rat, a s njime i konsolidacija rimske vlasti u zapadnoj Hispaniji&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historyatlas.com/topics/lusitanian-war/|title=History Atlas|last=Digital|first=Red Crow|website=History Atlas|language=en|access-date=11. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* 135. p. n. e. - 132. p. n. e. - Prvi robovski rat na Siciliji.
* 133. p. n. e. - Pergam oporukom kralja Atala III dan na upravu Rimljanima.
* 133. p. n. e. - Izborom Tiberija Sempronija Grakha za tribuna u Rimu izbija politički sukob optimatske i popularske stranke koji će iste godine eskalirati u nasilje.

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* {{Cite book|last=Papazoglu|first=Fanula|url=https://books.google.com/books?id=Up4JAQAAIAAJ|title=The Central Balkan Tribes in pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians|publisher=Hakkert|year=1978|location=Amsterdam|author-link=Fanula Papazoglu}}

== Literatura ==
* [https://books.google.ba/books/about/Roman_Spain.html?id=QSxr0AEACAAJ&amp;redir_esc=y Leonard A. Curchin, Roman Spain: Conquest and Assimilation (Routledge, 1991]) p9
* [[iarchive:SpartacusAndTheSlaveWarsABriefHistoryWithDocuments|Brent D. Shaw, Spartacus and the Slave Wars: A Brief History with Documents]] (Palgrave Macmillan, 2001) p177
{{Commonscat|130s BC}}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>77tkcrmfox7a3p56cy1l26yq3f9ckyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>140-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40772</id>
    <revision>
      <id>3925913</id>
      <parentid>3917597</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1072" sha1="6mcq3dev1zkwq9toemkgi7yr83xwmyk" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|15}}

Ovaj članak se odnosi na period 149. p. n. e. – 140. p. n. e..

== Događaji ==
* 149. p. n. e. - Počinje Treći punski rat.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.wsu.edu/~dee/ROME/PUNICWAR.HTM|title=Rome: The Punic Wars|last=Hooker|first=Richard|website=www.wsu.edu|access-date=11. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* 146. p. n. e. — Treći punski rat završava rimskim osvajanjem i uništenjem Kartagine.
* 146. p. n. e. — Rimljani osvajaju i uništavaju grčki grad Korint.
* 140. p. n. e. —Han Wudi postaje car Kine.
* 140. p. n. e. —Simon Makabejac okrunjen za kralja Judeje.

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf Roberts, J: &quot;History of the World.&quot;. Penguin, 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605082550/https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf |date=5. 6. 2024 }}
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|140s BC}}</text>
      <sha1>6mcq3dev1zkwq9toemkgi7yr83xwmyk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>150-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40773</id>
    <revision>
      <id>3925919</id>
      <parentid>3917500</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rođeni */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="3qyno627hb4bqgtro6gg68w9puaamo8" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|16}}

Ovaj članak se odnosi na period 159. p. n. e – 150. p. n. e.

== Događaji ==
* 157. p. n. e. [[Katon Stariji]] počinje sve svoje govore završavati sa &quot;[[Ceterum censeo Carthaginem esse delendam]]&quot;. („Štaviše, mislim da Kartagina mora biti uništena&quot;)
== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
* 156. p. n. e. [[Wu od Han]], najveći vladar kineske [[dinastija Han|dinastije Han]]
* 154. p. n. e. [[Gaius Gracchus]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Gaius-Sempronius-Gracchus|title=Gaius Gracchus {{!}} Biography, Facts, Laws, &amp; Significance {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=10. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; rimski političar, poznat kao mlađi brat [[Tiberius Sempronius Gracchus|Tiberija Sempronija Grakha]]
=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}

{{Commonscat|150s BC}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf Roberts, J: &quot;History of the World.&quot;. Penguin, 1994] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240605082550/https://antilogicalism.com/wp-content/uploads/2021/08/hist-world-roberts.pdf |date=5. 6. 2024 }}
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>3qyno627hb4bqgtro6gg68w9puaamo8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>360-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40794</id>
    <revision>
      <id>3925960</id>
      <parentid>3794705</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1713" sha1="3abiqgvr9czh5g3kbu513bf1xcl2as1" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|37}}
Ovaj članak se odnosi na period '''369. p. n. e. – 360. p. n. e.'''
== Događaji ==
* [[Platon]] piše ''[[Država (Platon)|Državu]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pages.ucsd.edu/~dkjordan/arch/greeks/PlatoRepublic.html|title=Plato: The Republic (Book I)|website=pages.ucsd.edu|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iep.utm.edu/republic/|title=Plato: The Republic {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|language=en-US|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/cache/epub/150/pg150.html|title=The Republic|last=Plato|first=428? BCE-348? BCE|website=https://www.gutenberg.org/files/150/150.txt|language=en|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;
* 369. p. n. e.: Nakon što je otjerao spartansku vojsku koja je prijetila Mantineji, [[Epaminonda]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Epaminondas|title=Epaminondas {{!}} Theban Statesman &amp; Military Strategist {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=21. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; iz Tebe kreće na jug i prelazi rijeku Evrotas (granicu Sparte), koju nijedna neprijateljska vojska nije probila u historijskom sjećanju. Spartanci, koji nisu voljni da se uključe u bitku sa masivnom tebanskom vojskom, ostaju u svom gradu dok Tebanci i njihovi saveznici pustoše Lakoniju.
[[Datoteka:Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|mini|Naslovna stranica najstarijeg kompletnog rukopisa ''Republike'': Pariz, Nacionalna biblioteka, gr. 1807. (kraj 9. vijeka)]]

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|360s BC}}</text>
      <sha1>3abiqgvr9czh5g3kbu513bf1xcl2as1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>430-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40801</id>
    <revision>
      <id>3925967</id>
      <parentid>3921442</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:57:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1282" sha1="gdn6izpiz7xgptaix7ia78vrtb3cwum" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|44}}
Ovaj članak se odnosi na period 439. p. n. e. – 430. p. n. e.

== Događaji ==
* [[438. p. n. e.]] — [[Iktin]] i [[Kalikrat]] dovršavaju izgradnju [[Partenon]]a na [[atena|atenskoj]] [[Akropola|Akropoli]].
* [[431. p. n. e.]] — Počinje [[Peloponeski rat]] između [[Sparta|Sparte]] i [[Atena|Atene]].
* [[430. p. n. e.]] — [[Atena|Atenu]] pogađa [[Atenska kuga|kuga]], za koju se danas vjeruje da je bila epidemija [[tifus]]a.

== Rođenja ==
* oko 436. p. n. e. — [[Artakserks II]], kralj [[Perzijsko Carstvo|Perzije]] (u. [[358. p. n. e.]])
* oko [[432. p. n. e.]] — [[Dionizije I od Sirakuze|Dionizije]], [[tiranin]] [[Sirakuza|Sirakuze]] (u. [[367. p. n. e.]])

== Smrti ==
* oko [[430. p. n. e.]] — [[Empedoklo]], [[Antička Grčka|grčki]] [[filozof]] (r. oko [[490. p. n. e.]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iep.utm.edu/empedocles/|title=Empedocles {{!}} Internet Encyclopedia of Philosophy|language=en-US|access-date=21. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Empedocles|title=Empedocles {{!}} Pre-Socratic, Eleatic, Acragas {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=21. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|430s BC}}</text>
      <sha1>gdn6izpiz7xgptaix7ia78vrtb3cwum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>900-te p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40848</id>
    <revision>
      <id>3926026</id>
      <parentid>3791405</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1249" sha1="5s4mf8m2o1ivbzwu5zn59y3hf3exmi7" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|91}}

900-te godine prije nove ere su decenija koja je trajala od 909. do 900. godine prije nove ere.

== Događaji ==
* [[909. p. n. e.]] — [[Zhou xiao wang]] postaje kralj [[Dinastija Zhou|dinastije Zhou]] u [[Kina|Kini]].
* 909. p. n. e. — [[Jeroboam]], prvi kralj sjevernog [[Hebreji|hebrejskog]] [[Kraljevstvo Izrael|Kraljevstva Izrael]], umire i nasljeđuje ga sin [[Nadab]].
* cca. [[900. p. n. e.]] — [[Villanovanska kultura]] nastaje u [[Sjeverna Italija|Sjevernoj Italiji]] (Villanovanska II).&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cartwright|first=Mark|date=6. 2. 2017|title=Villanovan Culture|url=https://www.worldhistory.org/Villanovan_Culture/|journal=World History Encyclopedia|language=en}}&lt;/ref&gt;
* 900. p. n. e. — Kraljevstvo [[Kuš]].
* cca. 900. p. n. e. — Geometrijski period vaza započinje u [[Antička Grčka|Antičkoj Grčkoj]].
*cca. 900. p. n. e. - [[San Lorenzo]], centar rane [[Olmeci|olmečke]] kulture, je uništen, vjerovatno od nomadskih naroda sa sjevera, a vlast preuzima [[La Venta]] u [[Tabasco|Tabascu]].

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}

{{Commonscat|900s BC}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>5s4mf8m2o1ivbzwu5zn59y3hf3exmi7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>960-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40854</id>
    <revision>
      <id>3926027</id>
      <parentid>3791407</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="9fd6unenie02g3mq5462fmriw5m8gfe" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|97}}

960-te godine prije nove ere su decenija koja je trajala od 969. do 960. godine prije nove ere.

== Događaji ==
* [[967. p. n. e.]] — [[Tiglath-Pileser II]] postaje kralj [[Asirija|Asirije]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Elayi|first=Josette|url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctv2r4kxpx|title=Tiglath-pileser III, Founder of the Assyrian Empire|date=21. 7. 2022|publisher=SBL Press|isbn=978-1-62837-430-8|doi=10.2307/j.ctv2r4kxpx.7,}}&lt;/ref&gt;
* [[967. p. n. e.]] — [[Solomon]] postaje kralj [[Izraeliti|Izraelita]]. ([[962. p. n. e.]] — tradicionalni datum)
* [[965. p. n. e.]] — [[David]], kralj [[Izraeliti|Izraelita]], umro.

== Ličnosti ==

=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>9fd6unenie02g3mq5462fmriw5m8gfe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arcanine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40941</id>
    <revision>
      <id>3926078</id>
      <parentid>3830493</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6217" sha1="7vbhonb6nusyalw6pungfq1ywdiyi19" xml:space="preserve">{{Pokémon
|ime = Arcanine
|boja = #FF6347
|japansko ime= ウインディ ''Uindi'' 
|redni broj = 59
|generacija = prva
|stepen = 1.
|slika = [[Datoteka:Arcanine59.png]]
|vrsta = Vatreni
|razvoj 1 = [[Growlithe]]a
|razvoj 2 = -
|razvija se = Vatreni kamen
|visina = 1,9
|težina = 155
|sposobnost = ''Bljesak vatre'' (''Flash Fire'') 
}}
'''Arcanine,'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bulbapedia.bulbagarden.net/wiki/Arcanine_(Pok%C3%A9mon)|title=Arcanine (Pokémon)|date=11. 4. 2026|website=Bulbapedia|language=en|access-date=15. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; ovo ime kombinacija je [[Engleski jezik|engleskih]] riječi ''&quot;arcane&quot;'' = tajanstveno, i ''&quot;canine&quot;'', što ima dva značenja kada je prevedeno na [[bosanski jezik]]; očnjak i pseći. Oba termina mogu se upotrijebiti kako bi objasnili značenje njegova imena. Njegovo [[Japanski jezik|japansko]] ime, ''Uindi'' (''Windie''), vjerovatno je posuđeno iz engleskog jezika, te znači ''&quot;windy&quot;'' = buran, vjetrovit, što se odnosi na njegovu burnu narav i brzinu. U početku, Arcanine se trebao zvati ''&quot;Blaze&quot;'', što doslovno znači plamen.

== Biološke karakteristike ==

Arcanine je Pokémon s narandžastim krznom po kojem se pružaju crne, cik-cak pruge te ima mišićava prsa nalik [[Tigar|tigru]]. Ima i veliko, čupavo krzno kremaste boje nalik grivi, što ga čini sličnim [[lav]]u. Drugim riječima, Arcanine je križanac [[Psi|psa]] i [[Ligar|ligra]], stvarnog križanca tigra i lava koji postoji u stvarnom svijetu.

U Pokémon svijetu, Arcanine je jedan od najimpresivnijih Pokémona. Mnogi atributi utječu na njegovu pohvalnu pojavu: unatoč njegovoj impresivnoj veličini, Arcanine je veoma okretan i graciozan. Može trčati nevjerovatnom brzinom, kao da leti. Kao u slučaju svih [[Pokémon vrste|Vatrenih]] Pokémona, plamen koji gori unutar njegova tijela daje mu tu nevjerojatnu snagu. Njegova je griva predmet divljenja te se čak i njegov lavež smatra &quot;veličanstvenim&quot; i &quot;uzvišenim&quot;.

Arcaninea se na ovaj način štovalo već u prastarim vremenima, pogotovo u [[Kina|Kini]], gdje su (u stvarnom životu, ne samo u Pokémon svijetu) štovali božanske subjekte nalik Arcanineu. Zapis na jednom starom papirusu otkriva da je Arcanineov prolazak kroz prerije privlačio ljude zbog njegovih kretnji i okretnosti.

Arcanineova vrsta klasificirana je kao &quot;Legendarni Pokémon&quot; u [[Pokédex]]u, iako je ta riječ vjerovatno u potpuno drugom kontekstu od stvarnih [[Legendarni Pokémoni|Legendarnih Pokémona]]. Teoretizira se, doduše, da je Arcanine trebao biti jedan od tri Legendarna Pokémona, a druga dva [[Zapdos]] i [[Articuno]]. Smatra se da su kasnije Pokémon dizajneri odlučili da sva tri Legendarna Pokémona budu ptice, pa su zamijenili Arcaninea s legendarnom Vatrenom pticom, [[Moltres]]om. Doduše, dali su mu oznaku &quot;Legendarnog Pokémona&quot;.

== U videoigrama ==

Arcaninea se ne može pronaći u divljini ni u jednoj Pokémon videoigri. Doduše, može ga se razviti iz [[Growlithe]]a uz pomoć Vatrenog kamena. Zbog toga, dostupnost Arcaninea direktno ovisi o dostupnosti Growlithea i Vatrenog kamena.

Arcanineove statistike dobro su ujednačene. Imaju ukupno vrijednost od 555, što se može usporediti sa statistikama Legendarnih Pokémona ([[Mew]] i [[Celebi]] imaju ukupnu vrijednost od 600, dok [[Articuno]] i [[Entei]] imaju ukupno 580).

Unatoč svim njegovim atributima (visokim ''Speed'' i ''Attack'' statusima), Arcaninea se ne koristi često u kompetitivnim borbama, zbog lošega seta tehnika koji prirodno može naučiti kao Growlithe. Jedini fizički napadi koje može učinkovito koristiti jesu ''Naknada'' (''Return'')/''Frustracija'' (''Frustration''), ''Ekstremna brzina'' (''Extremespeed'') i ''Skrivena moć'' (''Hidden Power''). Izbor kada razviti Growlithea u Arcaninea veoma je važan jer će dovesti do učenja nekih novih napada. Najbolji trenutak bio bi kada je Growlithe na 49. razini te zatim upotrijebiti Vatreni kamen. Growlithe na 49. novou nauči ''Bacač plamena'' (''Flamethrower''), a Arcanine na istoj razini uči ''Ekstremnu brzinu''.

Doduše, Arcanine može biti veoma opasan protivnik, naravno, s pravim napadima. Preporučljivi set tehnika bio bi ''Pregrijavanje'' (''Overheat'')/''Željezni rep'' (''Iron Tail'')/''Ekstremna brzina''/''Zračni as'' (''Aerial Ace''). S ovim napadima, Arcanine bi trebao držati Bijelu travu (''White Herb'') da bi povratio snagu nakon negativnog učinka ''Pregrijavanja''. ''Željezni rep'' dobro će doći u borbi s [[Pokémon vrste|Kamenim]] Pokémonima. ''Zračni as'' tu je da bi potpunom preciznošću uzvratio Borbenim i Buba tipovima, uz ''Ekstremnu brzinu''. ''Drobljenje'' (''Crunch''), Mračni napad koji se može naučiti samo kroz uzgajanje, mogao bi biti alternativa ''Zračnom asu'', ipak, ovaj napad neće imati nikakav učinak ako se prethodno upotrijebi ''Pregrijavanje'' najmanje dva puta. U ovom slučaju, dobra stvar bila bi zamijeniti ''Pregrijavanje'' ''Bacačem plamena'' ili ''Vatrenom eksplozijom'' (''Fire Blast'').

== U animiranoj seriji ==

Arcanine je jedan od [[Gary Oak|Garyjevih]] Pokémona. Isto tako, često ga koristi [[policajka Jenny]], uz Growlithea.

U epizodi 416, društvo vidi Arcaninea kako bježi od [[Drew]]a i njegovog [[Flygon]]a koji ga pokušavaju uhvatiti. Na kraju, ispada da je Arcanine zapravo trčao svojim mladuncima, malenim Growlithima, da bi ih nahranio.

As Kupole Tucker ima Arcaninea u Pokémon seriji.

U drugoj epizodi, Arcaninea se nakratko može vidjeti nacrtanog na kamenoj ploči u Pokémon centru zajedno sa [[Ho-oh]]om, Zapdosom i Articunom. Postoji zbrka među fanovima kakve veze Arcanine ima sa ova tri Pokémona, ako uopće veza i postoji. Ipak, sugerira se na to da su četiri Pokémona zapravo Arcanine, Zapdos, Articuno i Moltres (kojega je Ash zamijenio sa Ho-ohom, jer je to bio grub i nejasan crtež), te u tom slučaju ploča prikazuje prvobitna četiri legendarna Pokémona.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://pokemondb.net/pokedex/arcanine|title=Arcanine Pokédex: stats, moves, evolution &amp; locations|website=pokemondb.net|language=en|access-date=15. 4. 2026}}
{{Normativna kontrola}}{{Pokémoni}}

[[Kategorija:Vatreni Pokémoni]]</text>
      <sha1>7vbhonb6nusyalw6pungfq1ywdiyi19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>4. milenij p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41041</id>
    <revision>
      <id>3925966</id>
      <parentid>3800000</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:56:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9604" sha1="36y26qr10djiouwtklfymjy76s1c2ab" xml:space="preserve">{{Milenijum PNE|4}}
{{Preuređivanje}}
[[Datoteka:4th millennium BC montage.jpg|mini|Od gore lijevo u smjeru kazaljke na satu: [[Hram Ġgantije]], jedna od najstarijih samostojećih građevina na svijetu; [[Vaza Warka]]; Lonac Bronocice s jednim od najranijih poznatih prikaza vozila na točkovima; Kiš ploča, primjer proto-pisma; Faraonu Narmeru se pripisuje ujedinjenje Gornjeg i Donjeg Egipta i kao takav je prikazan u Narmerovoj paleti.]]

U '''4. mileniju p. n. e.''' dogodile su se važne promjene u ljudskoj kulturi. Tada je počelo [[bronzano doba]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Arvaniti|first=Theodora|last2=Maniatis|first2=Yannis|date=2018-06|title=Tracing the Absolute Time-Frame of the Early Bronze Age in the Aegean|url=https://www.cambridge.org/core/journals/radiocarbon/article/abs/tracing-the-absolute-timeframe-of-the-early-bronze-age-in-the-aegean/7C22A7E2CDA392B4403E41D6FB51D579|journal=Radiocarbon|language=en|volume=60|issue=3|pages=751–773|doi=10.1017/RDC.2018.28|issn=0033-8222}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Bronze-Age|title=|last=Written and fact-checked by Britannica Editors|website=Bronze Age}}&lt;/ref&gt; kao i korištenje [[pismo|pisma]]. Ustanovljeni su, a potom procvali gradovi-države u [[Sumer]]u te kraljevstvo u [[Drevni Egipat|Egiptu]]. [[Poljoprivreda]] se rasprostrla širom [[Eurazija|Eurazije]]. [[Stanovništvo svijeta]] se kroz milenijum udvostručilo, od otprilike 7 do 14 miliona ljudi.

==Događaji==
* [[Sumer]]ski grad [[Ur]] u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]] ([[40. vijek p. n. e.]]); [[Sumer]]ska hegemonija u [[Mezopotamija|Mezopotamiji]], s otkrićem [[pismo|pisma]], [[matematika|matematike]] temeljene na broju 60, [[astronomija|astronomije]] i [[astrologija|astrologije]], [[pravni sistem|građanskog prava]], kompleksne [[hidrologija|hidrologije]], [[jedrilica]], [[točak|točka]] i [[grnčarski točak|grnčarskog točka]], 4000 &amp;ndash; [[2000. p. n. e.]].
* [[epoha (datum)|epoha]] modernog [[Židovski kalendar|židovskog kalendara]] otpočela [[7.10.]] [[3761. p. n. e.]]. 
* [[Židovi|židovska]] hronologija navodi da je [[Stvaranje (teologija)|svijet stvoren]] [[25.9.]] ili [[29.3.]] [[3760. p. n. e.]].
* U [[Kolumbija|Kolumbiji]] se oko [[3600. p. n. e.]] napravljena umjetnička djela u u Chiribiqueteu ([[Caqueta]]). 
* Prva, druga i četvrta dinastija u [[Kiš (Sumer)|Kiš]]u ([[Mezopotamija]]).
* [[Ötzi Ledeni čovjek]] umire u blizini današnje [[Austrija|austrijsko]]-[[italija]]nske granice cca.&amp;nbsp;[[3300. p. n. e.]], da bi ga godine [[1991]]. otkrili u [[ledenjak]]u [[Ötztalske Alpe|Ötztalskih Alpa]]. Vjeruje se da je [[uzrok smrti]] bilo [[ubistvo]].
* [[Neolit]]ski stanovnici [[Irska|Irske]] grade 250.000 tona tešku [[opservatorija|opservatoriju]] [[Newgrange]] cca.&amp;nbsp;[[3200. p. n. e.]]. 
* [[Neolit]]sko naselje sagrađeno kod [[Skara Brae]]a na [[Orkneyski Otoci|Orkneyskim Otocima]], [[Škotska]].
* [[3000. p. n. e.]] &amp;ndash; [[Menes]] ujedinjuje [[Gornji Egipat|Gornji]] i [[Donji Egipat]], i gradi novu prijestolnicu u [[Memfis (Egipat)|Memfisu]].
* [[3000. p. n. e.]] &amp;ndash; [[Proto-Indo-Iranci]] se dijele na [[Iranski narodi|iranske narode]] (koji putuju na zapad od [[Indija|Indije]]) i [[Indoarijci|Indoarijce]].&lt;ref name=&quot;The Aryan-Non Invasionist Model&quot;&gt;[http://www.voiceofdharma.com/books/ait/ch63.htm The Aryan Non-Invasionist Model] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061017154703/http://www.voiceofdharma.com/books/ait/ch63.htm |date=17 Oktobar 2006 }}, Koenraad Elst&lt;/ref&gt; 
* [[3000. p. n. e.]] &amp;ndash; Prema nekim pretpostavkama u ovo doba je napisana [[Rig Veda]].&lt;ref&gt;[http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/aryan/aryan_agrawal.html Demise of the Aryan Invasion Theory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081123033958/http://www.hindunet.org/hindu_history/ancient/aryan/aryan_agrawal.html |date=23 Novembar 2008 }}, Dr. Dinesh Agarwal&lt;/ref&gt;
* Otkriće [[srebro|srebra]].
* Počeci [[Iberijci|iberske]] civilizacije, s time da dolazak ljudi na poluotok datira do oko 4000.&amp;nbsp;p. n. e.
*Oko 3000. p. n. e. - Prva grnčarija u [[Kolumbija|Kolumbiji]] kod Puerto Hormiga ([[Magdalena]]), se smatra jednim od prvih primjera grnčarije u Novom svijetu. Prvo naselje kod Puerto Badela ([[Departman Bolivar]]).

===Ekološke promjene===
Prema studijama [[glaciolog]]a [[Lonnie Thompson|Lonnieja Thompsona]] (profesora na [[Državni univerzitet Ohioa|Državnog univerziteta Ohioa]] i istraživača u [[Byrdov polarni istraživački centar|Byrdovom polarnom istraživačkom centru]]) [https://web.archive.org/web/20080115112153/http://www.news-about-space.org/story/2409.html] niz dokaza upućuje da je prije 5200 godina došlo do globalnih klimatskih promjena:
* Klima se naglo promijenila uz drastične posljedice.
* Biljke zakopane u [[Ledena kapa Quelccaya|Ledenoj kapi Quelccaya]] u peruanskim Andama ukazuju da se klima promijenila tako naglo da je led zarobio i do danas sačuvao biljke.
* Čovjek zarobljen u alpskom ledenjaku (“[[Oetzi]]”) je ostao zamrznut do otkrića [[1991]].
* Godovi drveća u [[Irska|Irskoj]] i [[Engleska|Engleskoj]] ukazuju da je to bio njihov najsušniji period.
* Ledena jezgra, odnosno omjer dva izotopa kisika s ledenih polja na vrhu afričkog [[Kilimanjaro|Kilimanjara]], koji jasno ukazuje kakva je bila temperatura za vrijeme padanja snijega. 
*Velike promjene u biljnom polenu otkrivenom na dnu jezera u Južnoj Americi. 
*Najniže razine [[metan]]a otkrivene iz ledenih polja u [[Grenland]]u i [[Antarktika|Antarktici]].
* Početak dezertifikacije [[Sahara|Sahare]] ([[35. vijek p. n. e.]]).  Sahara se od naseljenog područja pretvara u golu i suhu pustinju.

==Kulture==

* [[Mezopotamija]]
** [[Sumer]]
** [[Proto-Elamiti]]
* [[Neolitska Evropa]] i Zapadna Eurazija
** [[Kreta]]: Početak [[Minojska civilizacija|minojske civilizacije]].
** [[Kultura Yamna]] (“Kurganska kultura”), naslijeđuje [[Kultura Srednji Stog|kulturu Srednjeg Stoga]] te predstavlja početak [[Proto-Indoevropljani|Proto-Indoevropljana]] prema [[kurganska hipoteza|kurganskoj hipotezi]]
** [[Majkopska kultura]] na [[Kavkaz]]u, suvremenik kurganske kulture, je mogući prvi proizvođač [[bronza|bronze]] odnosno začetnik [[Bronzano doba|bronzanog doba]].
** [[Kultura Vinča]]
* [[Indijski podkontinent]]
** [[Mehrgarh]]&amp;nbsp;III&amp;ndash;VI
* [[Afrika]]
** Kultura [[Naqada]] na [[Nil]]u, 4000&amp;ndash;[[3000. p. n. e.]] Prvi hijeroglifi se pojavljuju oko 3500&amp;nbsp;p. n. e. te su pronađeni na grobu vladara u Abydosu.
** Kultura [[Nok]], smještena na [[ušće|ušću]] rijeke [[Benue]] u [[rijeka Niger|Niger]].

==Značajne ličnosti==

* [[Ötzi Ledeni čovjek]] živio cca.&amp;nbsp;[[34. vijek p. n. e.|3300. p. n. e.]].
* Predinastički [[faraon]]i, [[Tiu (faraon)|Tiu]], [[Thesh]], [[Hsekiu]], [[Wazner]]
* [[Rani dinastički period (Egipat)|Rani dinastički]] faraoni, [[Ro (faraon)|Ro]], [[Serket]], [[Narmer]]

==Pronalasci, otkrića i prve pojave==
* Započinje vjerovanje da [[državni poglavar]]i predstavljaju zemaljske bogove.
* [[Sumer]]i počinju [[urbanizacija|urbanizaciju]] [[Mezopotamija|Mezopotamije]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Mark|first=Joshua J.|date=10. 4. 2014|title=Mesopotamia: The Rise of the Cities|url=https://www.worldhistory.org/article/678/mesopotamia-the-rise-of-the-cities/|journal=World History Encyclopedia|language=en}}&lt;/ref&gt;
* Prvi gradovi u [[Egipat|Egiptu]] ([[35. vijek p. n. e.]]).
* Prvo [[pismo]] u gradovima [[Uruk]] i [[Susa]] ([[klinasto pismo]]). Hijeroglifi u [[Egipat|Egiptu]].
* [[Kurgan]]ska kultura u današnjoj [[Rusija|Rusiji]] i [[Ukrajina|Ukrajini]] [[Pripitomljavanje konja|pripitomljava konje]].
* [[Grnčarski kotač]] se koristi na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]].
* [[Jedro|Jedra]] se koriste na [[Nil]]u.
* U [[Engleska|Engleskoj]] sagrađen [[Sweet Track]], prva umjetna [[cesta]] na svijetu.
* Sistemi za [[odvodnjavanje]] i [[kanalizacija|kanalizaciju]] u [[Indija|Indiji]]
* [[Brana|Brane]], [[kanal]]i i [[kamena skulptura|kamene skulpture]] se prave u [[Sumer]]u uz pomoć [[strma ravan|strme ravni]] i [[poluga|poluge]].
* [[Bakar]] se koristi za proizvodnju oruđa i oružja.
* [[Bronza]] se koristi, pogotovo od [[Majkopska kultura|Majkopske kulture]].
* [[Mastaba|Mastabe]], prethodnice [[Egipatske piramide|egipatskih piramida]]
* najranija faza [[stonehenge]]oskog spomenika (kružno kamenje i jarci) datira oko&amp;nbsp;3100.&amp;nbsp;p. n. e.
* Razvija se [[Céide Fields]] u [[Irska]], po nekim izvorima najstariji sistem polja na svijetu.

==Mitologija==
* [[Kalendar Maja]] datira [[Teologija stvaranja|stvaranje]] [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] na [[11.8.]] i [[13.8.]] [[3114. p. n. e.]] (ustanovnivši taj datum kao nulti dan [[Kalendar Maja|dugog slijeda]] 13.0.0.0.0).
* [[Korejska mitologija]]: Prema [[Bak Jesang|Baku Jesangu]], proučavatelju [[Silla|Sille]] države ({{simboli jezika|ko-Hang|박제상}}) i [[Hwanguk]] ({{simboli jezika|ko-Hant|桓國}}) su propale oko [[3898. p. n. e.]].
* Prema [[hindu mitologija|hindu mitologiji]], [[epoha (datum)|epoha]] [[Kali Yuga|Kali Yuge]] se dogodila u ponoć (00:00) [[18.2.]] [[3102. p. n. e.]], u trenutku tradicionalne smrti [[Krishna|Krishne]].
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.sciencedaily.com/releases/2004/12/041219142907.htm
* https://www.researchgate.net/publication/371712096_The_paradigm_shift_in_the_later_fourth_millennium_BC_Why_did_life_change_in_the_Middle_Copper_Age_in_the_heartland_of_the_Carpathian_Basin
* http://discovery.ucl.ac.uk/1450029/1/1-s2.0-S0277379114002728-main.pdf
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|4th millennium BC}}</text>
      <sha1>36y26qr10djiouwtklfymjy76s1c2ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katedrala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41080</id>
    <revision>
      <id>3926401</id>
      <parentid>3603159</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2896" sha1="1qgb9usbj4ti1t742xsc9ztg7caaqj8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Sarajevo catholic church.JPG|mini|[[Sarajevska katedrala]]]]
'''Katedrala''' u [[kršćanstvo|kršćanskoj]] terminologiji je [[crkva]] u kojoj [[biskup]], odnosno [[nadbiskup]] ima svoju stolicu, odnosno sjedište ([[grčki jezik|grč.]] καθέδρα; [[latinski jezik|lat.]] ''kathedra'')  i obavlja vjerske obrede.

'''Katedrala''' je [[crkva]] koja sadrži cathedru [[biskup]]a,&lt;ref&gt;Shorter Oxford English Dictionary, {{ISBN|0-19-860575-7}}.&lt;/ref&gt; čime služi kao središnja crkva [[Biskupija|biskupije]], [[Godišnje konferencije u okviru metodizma|konferencije]] ili [[Biskup|episkopata]].&lt;ref name=&quot;NSE&quot;&gt;''New Standard Encyclopedia'', 1998 by Standard Educational Corporation, Chicago, Illinois; page B-262c.&lt;/ref&gt; Crkve sa funkcijom &quot;katedrale&quot; obično su specifične za one kršćanske denominacije s biskupskom hijerarhijom, kao što su [[Rimokatolička crkva|katolička]], [[Pravoslavna crkva|pravoslavna]], [[Anglikanstvo|anglikanska]] i neke [[Luteranizam|luteranske]] crkve.&lt;ref name=&quot;NSE&quot; /&gt; Crkvene građevine koje utjelovljuju funkcije katedrale prvi put su se pojavile u [[Italija|Italiji]], [[Galija|Galiji]], [[Španija|Španiji]] i sjevernoj Africi u 4. stoljeću, ali katedrale nisu postale univerzalne unutar Zapadne [[Rimokatolička crkva|katoličke crkve]] sve do 12. stoljeća, do kada su razvile arhitektonske forme, institucionalne strukture i pravni identiteti različiti od [[Župna crkva|parohijskih crkava]], [[Samostan|monaških]] crkava i biskupskih rezidencija. Katedrala je važnija u hijerarhiji od crkve jer iz katedrale biskup upravlja područjem pod svojom administrativnom vlašću.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.whatsthediff.org/blog/2019/04/23/whats-the-difference-between-a-church-chapel-cathedral-and-basilica/|title=What's the Difference Between a Church, Chapel, Cathedral, and Basilica?|date=23. 4. 2019|website=What's the Difference?|language=en-US|access-date=18. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bitoftrivia.com/index.php/2022/04/10/what-is-the-difference-between-a-church-a-cathedral-and-a-basilica/|title=What is the difference between a church, a cathedral and a basilica?|date=10. 4. 2022|website=Bit of trivia|language=en-US|access-date=18. 4. 2022|archive-date=11. 4. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220411140045/https://bitoftrivia.com/index.php/2022/04/10/what-is-the-difference-between-a-church-a-cathedral-and-a-basilica/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/what-is-the-difference-between-a-church-and-a-cathedral/articleshow/1528567.cms|title=What is the difference between a church and a cathedral?|date=13. 5. 2006|language=en|access-date=18. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte  ==

* [[Sarajevska katedrala]]
* [[Katedrala svetog Bonaventure]]

== Reference ==
{{Refspisak}}{{stub-rel}}
{{Commonscat|Cathedrals}}

[[Kategorija:Katoličanstvo]]</text>
      <sha1>1qgb9usbj4ti1t742xsc9ztg7caaqj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22. vijek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41237</id>
    <revision>
      <id>3925839</id>
      <parentid>3923174</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1935" sha1="tvkajpxh778s1hyq7czxwhc5jsq8o3u" xml:space="preserve">{{Vijek|22}}
'''22. vijek''' je razdoblje od 2101. do 2200. godine.
== Događaji ==
=== Tehnologija ===
* [[MySql]] podržava datume do 2155. godine
** 2100:
*** Istekao je [[Zakup na 99 godina|99-godišnji zakup]] [[Lokacija World Trade Center|Svjetskog trgovinskog centra]] kompanije [[Silverstein Properties]].&lt;ref&gt;{{cite press release|url=http://panynj.gov/pr/pressrelease.php3?id=80|title=Governor Pataki, Acting Governor Difrancesco Laud Historic Port Authority Agreement To Privatize World Trade Center|publisher=Port Authority of New York and New Jersey|date=24. 7. 2001|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010904171609/http://panynj.gov/pr/pressrelease.php3?id=80|archive-date=4. 9. 2001}}&lt;/ref&gt;
** 2103: Prema sporazumu između [[Nacionalna uprava za arhive i evidenciju|Nacionalnog arhiva]] i [[Caroline Kennedy]], [[Ružičasto Chanel odijelo Jacqueline Bouvier Kennedy|jakna koju je Jackie Kennedy]] nosila na dan atentata na [[John F. Kennedy|Johna F. Kennedyja]] ne smije se javno izlagati do ove godine.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2013/11/21/us/jacqueline-kennedy-pink-suit/index.html|title=Jackie Kennedy's pink suit locked away from public view|first=Randi|last=Kaye|work=CNN|access-date=29. 11. 2018}}&lt;/ref&gt;
** [[File Allocation Table|FAT datotečni sistemi]] teoretski podržavaju datume do 31. decembra 2107. (iako zvanično samo do 31. decembra 2099). Pogledajte [[Time formatting and storage bugs|problem iz 2108. godine]] .

== Izumi ==
{{Proširiti sekciju}}

== Ličnosti ==
{{Proširiti sekciju}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.un.org/esa/population/publications/longrange2/WorldPop2300final.pdf
* http://www.astrobio.net/interview/939/how-advanced-could-they-be {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113042256/http://www.astrobio.net/interview/939/how-advanced-could-they-be |date=13. 11. 2010 }}
* http://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEcat5/LE2101-2200.html</text>
      <sha1>tvkajpxh778s1hyq7czxwhc5jsq8o3u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jolteon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41239</id>
    <revision>
      <id>3926380</id>
      <parentid>3830499</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:59:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6320" sha1="recoc5yeupvcl9qy9hh2k0vb9qwg77a" xml:space="preserve">{{Pokémon
|ime = Jolteon
|boja = yellow
|japansko ime= サンダース, ''Sandāsu''
|redni broj = 135
|stepen = 1.
|slika = [[Datoteka:Jolteon.png]]
|vrsta = Električni
|razvoj 1 = [[Eevee]]ja
|razvoj 2 = -
|razvija se = Gromoviti kamen
|generacija=prva
|visina=0.8
|težina=24.5
|sposobnost= ''Upijanje struje'' (''Volt Absorb'')
}}
'''Jolteon-'''ovo&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bulbapedia.bulbagarden.net/wiki/Jolteon_(Pok%C3%A9mon)|title=Jolteon (Pokémon)|date=30. 3. 2026|website=Bulbapedia|language=en|access-date=15. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; ime dolazi od [[engleski jezik|engleske]] riječi ''&quot;jolt&quot;'', što označava brzu kretnju koju većina bića dožive kada ih protrese struja. Njegovo [[japanski jezik|japansko]] ime, ''Sandāsu'', odnosi se na grmljavinu, zvuk koji prati munju. Sufiks ''–eon'' zajednički je za sve evolucije [[Eevee]]ja.

== Biološke karakteristike ==

Jolteon je četveronožni sisar kojeg krase karakteristike pasa i lisica. Prekriven je bodljikavim, sjajnim žutim krznom, s bijelim bodljikavim krznom koji mu okružuje vrat. Njegovo krzno konstantno otpušta male iskre elektriciteta te je sposoban koristiti svoje bodljikavo krzno kao oružje.
Jolteonov je izgled vjerovatno utemeljen na japanskoj mitološkoj životinji imena ''raiju''.

Jolteona je sposoban sakupiti negativno nabijene ione iz atmosfere te upotrijebiti sakupljeni elektricitet kako bi odaslao udare munje od 10,000 volta. Njegove ćelije i same proizvode malu količinu elektriciteta, što u kombinaciji sa statičkim elektricitetom u njegovu krznu može rezultirati veoma moćnim [[Pokemon vrste|Električnim]] napadom.

Jolteon je po prirodi osjetljiv Pokémon. Nakuplja naboj čim mu se raspoloženje počne mijenjati. U Jolteonovim venama, umjesto krvi, teče elektricitet, što mu daje dodatnu energiju, te može postići nevjerovatno visoku brzinu kada trči (smatra se jednim od najbržih Pokémona). Njegovo krzno, koje je inače mekano na dodir, pretvara se u oštre igle kada je ljutit, i te igle tada može ispaliti na protivnika. Jolteona mnogi smatraju najjačim od Eeveejevih evolucija izazvanih Kamenjem.

== U videoigrama ==

Jolteon se ne može uhvatiti u divljini ni u jednoj Pokémon igri. Da bi ga se dobilo, igrač mora upotrijebiti Gromoviti kamen na Eeveeju. Zbog toga, Jolteonova dostupnost u igrama izravno ovisi o dostupnosti Eeveeja.

Jolteon ima nevjerovatno visok ''Speed'', što ga čini četvrtim najbržim Pokémonom, izjednačen s [[Aerodactyl]]om, [[Mewtwo]]om i [[Crobat]]om. Njegovi ''Special Attack'' i ''Special Defense'' također su veoma visoki, što ga čini brzim i moćnim Pokémonom. Ipak, njegov ograničen set tehnika koje može naučiti onemogućuju mu da bude učinkoviti Specijalni minolovac, budući da je jedini neelektrični ''Special'' napad koji može naučiti jest ''Ugriz'' (''Bite''). Svejedno, jedan je od najčešće upotrebljavanih Električnih Pokémona u videoigrama.

Prije puštanja igara ''Pokémon Gold'', ''Silver'' i ''Crystal'' u prodaju, Psihički Pokémoni vladali su na svim borbama u igri jer su tada imali samo jednu slabost, a to su bili [[Pokemon vrste|Buba]] Pokémoni. Doduše, postojala su samo dva Buba Pokémona koji su koristili Buba-napade: [[Beedrill]], koji je isto tako bio slab na [[Pokemon vrste|Psihičke]] Pokemone zbog svog dvostrukog Buba/Otrovnog tipa, i [[Parasect]], čiji je jedini Buba-napad bio ''Život pijavice'' (''Leech Life''). U ondašnje vrijeme, Pokemon Duhovi nisu imali prednost nad Psihičkim Pokémonima. Jedini Duh-napad, ''Lizanje'' (''Lick''), uopće nije djelovao na Psihičke Pokémone. Jolteon je prirodnim putem mogao naučiti Buba-napad, a to je bio ''Streličasti projektil'' (''Pin Missile'') što ga je činilo dobrim izborom protiv Psihičkih Pokémona, iako je njegov ''Udar groma'' (''Thunderbolt'') činio veću štetu.
Na veliku žalost mnogih, Jolteon ne može naučiti ''Drobljenje'' (''Crunch'') u današnje vrijeme kako bi to iskoristio protiv Psihičkih Pokémona. Ipak, otkada postoji napad ''Skrivena moć'' (''Hidden Power''), Jolteon je daleko jači nego ikad prije te je sposoban onesvijestiti [[Swamperta]], protiv kojeg nije otporan, već slab.

== U animiranoj seriji ==

Prvo pojavljivanje Jolteona u Pokémon animiranoj seriji bilo je u 40. epizodi. U ovoj epizodi, [[Ash Ketchum|Ash]] i društvo nailazi na obitelj od četvero braće, od kojih svi imaju (ili su imali) Eeveeja. Troje od četvero braće razvili su svoje Eeveeje u [[Flareon]]a, Jolteona i [[Vaporeon]]a, i nagovaraju najmlađeg brata Mikeyja da i on razvije svog Eeveeja. Ono što ne primjećuju jest to da on ne želi razviti svog Eeveeja jer ga voli ovakvog kakav jest. Doduše, kada Tim Raketa ukrade sve Pokémone, Mikey dokaže svojoj braći da njegov Eevee ne treba evoluirati jer sam pobijedi Tim Raketa kada Pokémoni njegove braće nisu uspjeli.

U epizodi 56, Ash i njegovi prijatelji učestvuju na Ispitu za Pristup u Pokémon ligi, dio čega je borba s Pokémonima koji se biraju nasumice (trener ne smije koristiti svoje Pokémone).
Ash na kraju koristi [[Arbok]]a protiv Jolteona. Arbokov napad ''Omatanja'' (''Wrap'') biva zaustavljen Jolteonovim bodljikavim krznom, i Pokémon-zmija biva onesviještena s Jolteonovim ''Gromom'' (''Thunder'').

Rančer, koji koristi [[Magnemite]] kako bi mu skupljali elektricitet iz oluja u epizodi 103, ima Jolteona kojega koristi kao ovčarskog psa za Magnemite.

U epizodi 185, obitelj od petoro sestara iz grada Ecruteaka (kao i Braća Eevee iz epizode 40) trenerice su različitih evolucija Eeveeja, uključujući [[Vaporeon]]a, Jolteona, [[Flareon]]a i [[Umbreon]]a. Jolteon pomaže u borbi protiv Tima Raketa, a kasnije se bori protiv Ashova Pikachua i izgubi. Sestre se ponovo pojavljuju u epizodi 228 te Tim Raketa ponovo pokuša ukrasti njihove Pokémone, no bivaju spašeni od Asha i Sakurina [[Espeon]]a.

Jolteon je imao još nekoliko manjih pojavljivanja u seriji te jedno kraće pojavljivanje u drugom Pokémon filmu.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Pokémoni}}

[[Kategorija:Električni Pokémoni]]

[[ca:Línia evolutiva d'Eevee#Jolteon]]
[[en:List of Pokémon (121–140)#Jolteon]]
[[es:Jolteon]]
[[fi:Jolteon]]
[[ko:쥬피썬더]]
[[pl:Pokémony elektryczne#Jolteon]]
[[pt:Família de Eevee]]</text>
      <sha1>recoc5yeupvcl9qy9hh2k0vb9qwg77a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj VII, kralj Francuske</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41319</id>
    <revision>
      <id>3926458</id>
      <parentid>3813339</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926458</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4807" sha1="17hztecxwyly2urlax4b707ng2qqpeh" xml:space="preserve">{{Infokutija vladar
|Ime = Luj VII
|Slika = Decaisne - Louis VII of France.jpg
|Nasljeđivanje = [[Spisak francuskih kraljeva|Kralj Francuske]]
|Vladavina = 1. august 1137. - 18. septembar 1180.
|Krunidba = 25. decembar 1137.
|Prethodnik = [[Luj VI, kralj Francuske|Luj VI]]
|Nasljednik = [[Filip II, kralj Francuske|Filip II]]
|Datum rođenja = 1120.
|Mjesto rođenja = [[Pariz]], [[Francuska]]
|Datum smrti = 18. septembar 1180.
|Mjesto smrti = [[Saint-Pont]]
|Supružnik = [[Eleonora, vojvotkinja Akvitanije]]&lt;br&gt;[[Konstancija Kastiljska (francuska kraljica)]]&lt;br&gt;[[Adela Šampanjska]]
|Djeca = [[Marija od Francuske (šampanjska grofica)]]&lt;br&gt;[[Alisa od Francuske]]&lt;br&gt;[[Margareta Kapet, kraljica Ugarske]]&lt;br&gt;[[Alis Kapet, vojvotkinja Vexina]]&lt;br&gt;[[Filip II, kralj Francuske]]&lt;br&gt;[[Agnes Kapet, kraljica Bizantije]]
|Dinastija = Kapet
|Otac = [[Luj VI, kralj Francuske]]
|Majka = [[Adelaide de Maurienne]]
}}'''Luj VII''' ([[Francuski jezik|francuski]]: Louis le Jeune; 1120. - 18. septembar 1180.) zvani '''Luj mladi''', je bio [[Spisak francuskih kraljeva|kralj Francuske]] iz [[Dinastija Kapet|dinastije Kapet]] od 1137. do njegove smrti 1180. godine.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Louis VII {{!}} Crusades, Aquitaine &amp; Eleanor {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-VII|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=24. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; Bio je sin i nasljednik francuskog kralja [[Luj VI, kralj Francuske|Luja VI]] i oženjen [[Eleonora, vojvotkinja Akvitanije|Eleonorom, vojvotkinjom Akvitanije]], jednom od najbogatijih i najmoćnijih žena u zapadnoj Evropi. Eleonora je donijela kao miraz [[Vojvodstvo Akvitanija|vojvodstvo Akvitaniju]], čime se privremeno produžava Francuska do [[Pirineji|Pirineja]], ali je njihov brak poništen 1152. godine pošto nije bio rođen muški nasljednik.

Odmah nakon poništenja braka, Eleonora se udala za [[Henrik II, kralj Engleske|Henrika Plantageneta]], [[Spisak normanskih vojvoda|vojvodu Normandije]] i [[Spisak grofova i vojvoda Anžuja|grofa Anžuja]], kome je dala Akvitaniju. Kada je Henrik 1154. godine postao [[Spisak engleskih kraljeva|kralj Engleske]] kao Henrik II, vladao je velikim carstvom koje se prostiralo od [[Škotska|Škotske]] do Pirineja. Henrikovi napori da sačuva i proširi ovo carstvo je označilo početak dugog rivalstva između Francuske i Engleske. Vladavina Luja VII je poznata po osnivanju univeziteta u Parizu i katastrofalnom [[Drugi krstaški rat|Drugom krstaškom ratu]]. Luj i njegov savjetnik [[Abbot Suger]] su se zalagali za veću centralizaciju države i favorizirali izgradnju francuske gotičke arhitekture, posebno izgradnju [[Notre-Dame de Paris]]. Naslijedio ga je sin [[Filip II, kralj Francuske|Filip II]].

== Biografija ==
Poslije smrti oca [[Luj VI, kralj Francuske|Luja VI]] [[1. august]]a [[1137]]. godine jedva punoljetni Luj VII je postao novi francuski kralj. Pred sam kraj svoga života otac mu je ugovorio vjenčanje s [[Eleonora, vojvotkinja Akvitanije|Eleonorom, vojvotkinjom Akvitanije]], koja je bila dvije godine mlađa od njega. Taj brak je od samog početka bio neuspjeh. Crkveno obrazovani Luj se nije mogao nositi s liberalno obrazovanom Eleonorom. Ona sama je za svog muža izjavila kako je mislila da se ženi za muškarca, a ne svećenika.

Poslije petnaest godina braka bez muške djece Luj VII se rastavio od supruge odričući se na taj način [[Akvitanija|Akvitanije]]. Razvedena Eleonora s tako velikim mirazom je odmah upala u oči desetak godina mlađem kralju [[Engleska|Engleske]], [[Henrik II Engleski|Henriku II]], koji je odmah ženi donoseći Engleskoj ovu veliku francusku pokrajinu. S druge strane Luj je tek u trećem braku dobio sina koji ga je naslijedio.

Za vrijeme svog vladanja on nastavlja očevu politiku slabljenja plemića ne uvidjevši prilike za širenje svoga kraljevstva. Građanski rat koji traje 15 godina tokom njegovog vladanja u Engleskoj je bila prilika koju nije smio propustiti za izbacivanje Engleske iz Francuske. Umjesto smanjivanja okupiranog teritorija on ga na kraju i proširuje darivanjem Akvitanije.

U doba njegove smrti [[18. septembar|18. septembra]] [[1180]]. godine Engleska vlada s više od pola tadašnje Francuske. Naslijeđen je od dugo čekanog sina [[Filip II, kralj Francuske|Filipa II]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20071007042243/http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm
{{S-start}}
{{Redoslijed|
|prije = [[Luj VI, kralj Francuske|Luj VI]]
|naslov = [[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]]
|poslije= [[Filip II, kralj Francuske|Filip II]]
}}
{{S-end}}

{{Francuski vladari}}{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Louis VII of France}}

[[Kategorija:Kraljevi Francuske]]
[[Kategorija:Vojvode Akvitanije]]
[[Kategorija:Kapetovci]]</text>
      <sha1>17hztecxwyly2urlax4b707ng2qqpeh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj X, kralj Francuske</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41461</id>
    <revision>
      <id>3925728</id>
      <parentid>3924747</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="05vh21u15pbauluuar71f0qy1qgn5ts" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
| Ime             =Luj X i I
| Nasljeđivanje   =[[Kralj Francuske]] i Navare
| Slika           =Ludvík 1315.png
| Opis slike      =
| Vladavina       =[[29. novembar]] [[1314]] - [[5. juni]] [[1316]]
| Krunidba        =
| Prethodnik      =[[Filip IV, kralj Francuske|Filip IV]]
| Nasljednik      =[[Ivan I, kralj Francuske|Ivan I]]
| Supružnik       =[[Margareta Burgundska, francuska kraljica|Margareta Burgundska]]&lt;br /&gt;[[Klemencija Anžuvinska]]
| Djeca           =[[Ivana II, kraljica Navare]]&lt;br /&gt;[[Ivan I, kralj Francuske]]
| Dinastija       =[[Capet]]
| Otac            =[[Filip IV, kralj Francuske]]
| Majka           =[[Ivana I, kraljica Navare]]
| Datum rođenja   =[[4. oktobar]] [[1289]]
| Mjesto rođenja  =
| Datum smrti     =[[5. juni]] [[1316]]
| Mjesto smrti    =
|}}{{Commonscat|Louis X of France}}
'''Luj X'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm|title=French History Timeline|website=xenophongroup.com|access-date=23. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; (4. oktobar 1289. - 5. juni 1316.), zvani &quot;'''Tvrdoglavi'''&quot; ([[Francuski jezik|francuski]]: le Hutin), je bio monarh iz [[Capet (dinastija)|dinastije Capet]] koji je vladao kao [[Spisak navarskih kraljeva|kralj Navare]] (kao '''Luj I''') i grof Šampanje od 1305. godine i kao [[Spisak francuskih kraljeva|kralj Francuske]] od 1314. do svoje smrti.

Bio je najstariji sin kralja Francuske [[Filip IV, kralj Francuske|Filipa IV]] i kraljice Navare [[Ivana I, kraljica Navare|Ivane I]]. Njegova kratka vladavina je bila u znaku borbe protiv plemstva zbog fiskalnih i centralizovanih reformi koje je pokrenuo [[Enguerrand de Marigny]] za vrijeme vladavine njegovog oca. Lujev stric, [[Karlo, grof Valoisa]], lider stranke feudalista, je uspio uvjeriti kralja da pogubi Enguerranda de Marignya.

Luj je dozvolio [[Kmetstvo|kmetovima]] da otkupe svoju slobodu (što je bio prvi korak u ukidanju kmetstva), ukinuo ropstvo i ponovo primio jevreje. Luj se 1305. godine ženi [[Margareta Burgundska, francuska kraljica|Margaretom Burgundskom]], koja mu je rodila kćerku [[Ivana II, kraljica Navare|Ivanu]]. Margareta je kasnije osuđena na preljubu i zadavljena u zatvoru. Luj se 1305. godine ženi [[Klemencija Anžuvinska|Klemencijom Anžuvinskom]], koja rađa [[Ivan I, kralj Francuske|Ivana I]], nekoliko mjeseci nakon smrti kralja. Ivanova prerana smrt je dovela do sporne sukcesije.

== Ličnost, brak i krunisanje ==
Bio je sin francuskog kralja [[Filip IV, kralj Francuske|Filipa IV]] i navarske kraljice [[Ivana I, kraljica Navare|Ivane I]].

{{Početak redoslijedne kutije}}
{{Vladarske titule}}
{{Redoslijedna kutija 2 na 1
|titula1=[[Kralj Francuske]]
|titula2=[[Spisak navarskih vladara|Kralj Navare]];&lt;br&gt;[[spisak šampanjskih vladara|grof Šampanje]]
|godine1=[[1314]]–[[1316]]
|godine2=[[1305]]-[[1316]]
|prethodnik1=[[Ivana I, kraljica Navare|Ivana I]] i [[Filip IV, kralj Francuske|Filip I]]
|prethodnik2=[[Filip IV, kralj Francuske|Filip IV]]
|nasljednik=[[Ivan I, kralj Francuske|Ivan I]]
}}
{{Kraj redoslijedne kutije}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.france-pittoresque.com/rois-france/louis-Xb.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120207180756/http://www.france-pittoresque.com/rois-france/louis-Xb.htm |date=7. 2. 2012 }}
* https://web.archive.org/web/20170805111629/http://www.lebrelblanco.com/12.htm
{{Francuski vladari}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kraljevi Francuske]]
[[Kategorija:Kraljevi Navare]]
[[Kategorija:Grofovi Šampanje]]
[[Kategorija:Kapetovci]]</text>
      <sha1>05vh21u15pbauluuar71f0qy1qgn5ts</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cesare Lombroso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41564</id>
    <revision>
      <id>3926167</id>
      <parentid>3836521</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2182" sha1="elqcbq4ttjjxsodjgrh86u52tkgdbly" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
[[Datoteka:C Lombroso.jpg|mini|desno|Cesare Lombroso]]
'''Cesare Lombroso''' ([[Verona]], [[6. novembar]] [[1836]]. - [[Torino]], [[19. oktobar]] [[1909]]. godine) je bio [[italija]]nski [[liječnik]], utemeljitelj [[Antropologija|antropološke]] teorije [[Kazneno pravo|kaznenog prava]] i jedan od utemeljitelja [[Kriminologija|kriminologije]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.routledge.com/Disease-and-Crime-A-History-of-Social-Pathologies-and-the-New-Politics-of-Health/Peckham/p/book/9781138957428|title=Disease and Crime: A History of Social Pathologies and the New Politics of Health|website=Routledge &amp; CRC Press|language=en|access-date=13. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cerebromente.org.br/n01/frenolog/lombroso.htm|title=Cesare Lombroso|website=cerebromente.org.br|access-date=13. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njegovo učenje o rođenom zločincu i tipiziranje osoba predisponiranih za antisocijalnu usmjerenost odbačeni su. Ipak, i danas postoje čak i naučni krugovi koji podržavaju Lombrosovu teoriju. Takozvani &quot;lombrosovski tip&quot; osobe je ona koja ima nisko čelo, guste obrve, jaku donju vilicu, sitne [[oko|oči]], jake ekstremitete. Cesare Lombroso, italijanski [[Psihijatrija|psihijatar]] koji je živio na prijelazu [[19. vijek|19.]] u [[20. vijek]], proučavao je tjelesne osobine (posebno glave) osuđenih kriminalaca, te je na temelju rezultata stvorio teoriju o rođenom zločincu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.museocriminologico.it/lombroso_1_uk.htm|title=Cesare Lombroso the Inventor of Criminal - Mucri - Criminology Museum|website=www.museocriminologico.it|access-date=13. 2. 2026|archive-date=6. 9. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060906220217/http://www.museocriminologico.it/lombroso_1_uk.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.routledge.com/Fifty-Key-Thinkers-in-Criminology/Hayward-Maruna-Mooney/p/book/9780415429115|title=Fifty Key Thinkers in Criminology|website=Routledge &amp; CRC Press|language=en|access-date=13. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Stub-biog}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Italijanski naučnici|Lombroso, Cesare]]</text>
      <sha1>elqcbq4ttjjxsodjgrh86u52tkgdbly</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bartol Zmajić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43027</id>
    <revision>
      <id>3926117</id>
      <parentid>3630546</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3886" sha1="gtbub4bcdpoqne2idly3sdf62xfmvvi" xml:space="preserve">'''Bartol Zmajić'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zmajic-bartol|title=Zmajić, Bartol - Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=5. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; (''Libero baro Bartholmaes Zmajić de Svet-Ivan iz Šušaka''), hrvatski arhivista, heraldičar,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Galović|first=Tomislav|date=2012.|title=Leksikon hrvatske heraldike – Hrvatski heraldičari (1): Bartol Zmajić (1907.–1984.)|url=https://www.croris.hr/crosbi/publikacija/prilog-casopis/186890|journal=Grb i zastava|language=hr|volume=VI|issue=11|pages=3–4|issn=1846-3827}}&lt;/ref&gt; numizmatičar, sfragističar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/sfragistika|title=sfragistika - Hrvatska enciklopedija|website=www.enciklopedija.hr|access-date=5. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; i geneaolog.

Rođen je 19. decembra 1907. godine u Šušaku ([[Rijeka (grad)|Rijeka]]). Maturirao je 1926. na Državnoj realnoj gimnaziji u rodnom mjestu. Studij na pravnom fakultetu u [[Zagreb]]u počeo 1931, a završio 1934. godine. Od 1937. punih 40 godina radi u ''Državnom arhivu'' (danas ''Hrvatski državni arhiv'') u Zagrebu. Godine 1943. položio je stručni arhivistički ispit, od 1947. je arhivist, a od 1962. viši arhivist. Odbornik u rukovodstvu ''Hrvatskog numizmatičkog društva u Zagrebu'' postao je 1949. godine. Već 1955. bio je član redakcije časopisa ''Numizmatičke vijesti'', a od 1969. do 1972. i njegov glavni i odgovorni urednik. Godine 1978. odlikovan je ''Ordenom rada sa zlatnim vijencem'', a povodom njegove 75 obljetnice života (1982.) izdana je i prigodna medalja sa njegovim likom i plemićkim grbom (medalja je djelo autora Damira Mataušića). Iste godine mu je posvećena i posebna televizijska emisija.

U naučnom radu bavio se [[srhivistika|arhivistikom]], ali je njegovo najplodnije stvaralaštvo u oblasti pomoćnih historijskih nauka [[sfragistika|sfragistike]] i [[heraldika|heraldike]]. Iz tih disciplina objavio je niz zapaženih radova koji se s pravom smatraju pionirskim. Sudjelovao je sa prilozima iz te tematike u većini izdanja enciklopedija Jugoslavenskog leksikografskog zavoda. Svoja znanja iz heraldike sintetizirao je u djelu udžbeničkog karaktera - Heraldika, koje je izašlo u Zagrebu 1971. godine.

Preminuo je 16. aprila 1984. godine u Zagrebu, a pokopan je na porodičnom groblju u gradu Bakru.
== Izbor iz bibliografije ==

*''Grbovi zagrebačkih biskupa i nadbiskupa'', Kulturno Poviestni Zbornik Zagrebačke Biskupije 1094-1944, Zagreb, 1945, 471-492.
*''Razvitak heraldike u banskoj Hrvatskoj'', Vjesnik državnog arhiva XI, Zagreb, 1945, 43-58.
*''Grb – Hrvatska'', Enciklopedija Jugoslavije, tom 3, Leksikografski zavod FNRJ, Zagreb, 1958, 586.
*''Podjela plemstva i grbova žumberačkim obiteljima'', Žumberački kalendar za 1965, Zagreb, 1965.
*''Legalizacija grbova nekih naših obitelji na temelju Ohmučevićevog grbovnika'', Glasnik arhiva i društva arhivskih radnika Bosne i Hercegovine, god. VII, sv. VII, 1967, 41-53.
*''Grbovi Krčkih knezova, kasnije Frankopana'', Krčki zbornik, Krk, 1970.
*Heraldika, sfragistika, genealogija, Školska knjiga, Zagreb, 1971. 
*''Grbovi na novcima zemalja Jugoslavije tokom vijekova'', Bilten hrvatskog numizmatičkog društva, 25, Zagreb, 1973.
*''Pečat sa grbom kneza Ivana II. Nelipića'', Arhivski vjesnik, god. XIX-XX, sv. 19-20, Zagreb, 1976-1977, 237-239+I tabla.
*''Heraldika'', Likovna enciklopedija Jugoslavije, tom 1 (A-J), JLZ Miroslav Krleža, Zagreb, 1984, 522-524.
*''Grb'', Enciklopedija Jugoslavije, tom 4, JLZ Miroslav Krleža, 2. izdanje, Zagreb, 1986, 555.
*Heraldika, sfragistika, genealogija, veksikologija. Rječnik heraldičkog nazivlja, Golden marketing, Zagreb, 1996. (2. izdanje)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Zmajić, Bartol}}
[[Kategorija:Hrvatski historičari]]</text>
      <sha1>gtbub4bcdpoqne2idly3sdf62xfmvvi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1190-e p. n. e.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43048</id>
    <revision>
      <id>3925904</id>
      <parentid>3790024</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:01:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Događaji */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1524" sha1="4917g5yynti66hdeh8ht1r9nhmopgdg" xml:space="preserve">{{Decenija PNE|120}}

1190-te godine prije nove ere su decenija koja je trajala od 1199. do 1190. godine prije nove ere.

== Događaji ==
* [[1197. p. n. e.]] — Početak prvog perioda ([[1197. p. n. e.]]-[[982. p. n. e.]]) po [[Sau Yung]]ovom konceptu [[I Ching]]a i historije.
* [[1194. p. n. e.]] — Početak legendarnog [[trojanski rat|trojanskog rata]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Trojan War {{!}} Myth, Characters, &amp; Significance {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/event/Trojan-War|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=17. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;
* [[1192. p. n. e.]] — [[Wu Ding]], [[car]] [[Dinastija Shang|dinastije Shang]], umro.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Thorp|first=Robert L.|title=China in the early bronze age: Shang civilization|date=2010|publisher=University of Pennsylvania Press|isbn=978-0-8122-0361-5|series=Encounters with Asia|location=Philadelphia}}&lt;/ref&gt;
* [[1191. p. n. e.]] — [[Menestej]], legendarni [[kralj Atene]], nakon 23 godine vladavine umire za vrijeme [[trojanski rat|trojanskog rata]], a nasljeđuje ga nećak [[Demofont]], sin [[Tezej]]ev. Ostale tradicije njegovu smrt smještaju neposredno iza [[trojanski rat|trojanskog rata]] (v. [[1180-e p. n. e.]]).
== Ličnosti ==
* [[Amenemses]], [[faraon]] [[Devetnaesta dinastija Egipta|Devetnaeste]] dinastije [[Egipat|Egipta]] ([[1202. p. n. e.]]–1199. p. n. e.)
=== Rođeni ===
{{Proširiti sekciju}}

=== Umrli ===
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>4917g5yynti66hdeh8ht1r9nhmopgdg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj XI, kralj Francuske</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45492</id>
    <revision>
      <id>3926459</id>
      <parentid>3792810</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926459</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6201" sha1="aydhfci8aco298b7cc0bg3occagx7zr" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
| Ime            =Luj XI
| Nasljeđivanje  =[[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]]
| Slika          =Louis XI of France - Project Gutenberg eText 20055.jpg
| Opis slike         =
| Vladavina           =[[22. juli]] [[1461]] – [[30. august]] [[1483]]
| Krunidba      =[[15. august]] [[1461]], [[Reims]]
| Prethodnik     =[[Karlo VII, kralj Francuske|Karlo VII]]
| Nasljednik      =[[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII]]
| Supružnik         =Margareta Škotska&lt;br&gt;Šarlota Savojska
| Djeca           =[[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII]]&lt;br&gt; Ana, Grofica Bourbona&lt;br&gt;
Ivana, Grofica Berryja
| Dinastija     =[[Valois (dinastija)|Valois]]
| Otac          =[[Karlo VII, kralj Francuske|Karlo VII]]
| Majka          =[[Marija Anžujska]]
| Datum rođenja   =[[3. juli]] [[1423]]
| Mjesto rođenja  =Bourges, [[Berry]]
| Datum smrti  ={{datum smrti i godine|1483|8|30|1423|7|3}}
| Mjesto smrti  =Château de Plessis-lez-Tours
| Datum sahrane =
| Mjesto sahrane =
}}
'''Luj XI''' ([[Francuski jezik|francuski]]: Louis XI; 3. juli 1423 – 30. august 1483), zvani '''Oprezni''' ([[Francuski jezik|francuski]]: le Prudent), je bio [[Spisak francuskih kraljeva|kralj Francuske]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm|title=French History Timeline|website=xenophongroup.com|access-date=25. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; od 1461. do 1483. godine. Kao član [[Valois (dinastija)|dinastije Valois]] naslijedio je svog oca [[Karlo VII, kralj Francuske|Karla VII]]. Kao usamljen i neposlušan [[Delfin (titula)|daufin Francuske]], ušao je u otvoren pobunu protiv svog oca. Kralj je oprostio njegovu pobunu, i dao mu na upravljanje pokrajine na jugoistoku Francuske. Kako bi vodio svoju vlastitu politiku, oženio se [[Šarlota Savojska|Šarlote Savojskom]], kćerkom Savojskog vojvode [[Luj I, vojvoda Savoja|Luja I]]. Karlo VII je poslao vojsku kako bi prisilio svog sina njegovoj volji, ali je Luj pobjegao u [[Vojvodstvo Burgundija|Burgundiju]], gdje ga je dočekao Karlov najveći neprijatelj [[Filip III, vojvoda Brurgundije]].

Kada je Karlo VII umro 1461. godine, Luj je napustio Burgundiju kako bi preuzeo francusko prijestolje. Svojim intrigama i intenzivnom diplomatskom aktivnošću je dobio nadimak '''Lukavi''' ([[Francuski jezik|francuski]]: le rusé) i '''Univerzalni pauk''' ([[Francuski jezik|francuski]]: l'universelle aragne) kako su ga neprijatelji nazvali zbog zauzimanja zemljišta i zavjere. Karlo III, vojvoda Burgundije je 1472. godine [[Burgundski ratovi|digao vojsku]] protiv svog neprijatelja Luja XI. Luj je bio u mogućnosti da izoluje Karla nakon potpisivanja [[Sporazum u Picquigny|Sporazuma u Picquigny]] sa engleskim kraljem [[Edvardom IV]] 1477. godine. Ovim sporazumom je formalno okončan Stogodišnji rat. Nakon smrti Karla III u bici kod Nancyja 1477. godine, Luj XI je iskoristio priliku i zauzeo Burgundiju. Bez stranih direktnih prijetnji, Luj je bio u stanju da eliminiše buntovne vazale, proširi kraljevsku moć i ojača ekonomiju svoje zemlje. Naslijedio ga je 1483. godine njegov sin Karlo VIII.

== Biografija ==
Prije stupanja na vlast ovaj sin [[Karlo VII, kralj Francuske|Karla VII]] je u cijeloj Evropi bio osramoćen zbog svojih javno izrečenih želja o što ranijoj očevoj smrti kao i njegovim protuočevim oružanim pobunama.

U trenutku stupanja na prijestolje 1461. godine kada mu otac &quot;napokon&quot; umire sve ono što je prije izvodio kao pobunjeni princ sada preokreće u vođenje realne politike. Najbolji primjer toga postaju njegova hapšenja svojih bivših kolega u zavjerama protiv [[Karlo VII, kralj Francuske|Karla VII]].

Historija vladavine ovog kralja je historija petnaestogodišnje borbe između njega i Karla I, velikog vojvode od Burgundije. U ovoj bitki gdje se nalazila na jednoj strani gotovo cijela Francuske, a na drugoj Beneluks plus dolina rijeke Rajne do švicarske granice Francuske snage su pretrpile nekoliko neugodnih poraza. Prvi kratkovječni mirovni sporazum između ova dva protivnika se potpisuje [[1466]]. godine poslije poraza Francuske u bitki za Monthlery godinu dana ranije. Taj mir se koliko toliko uspješno održava na tlu Francuske, ali financijsko-vojna intervencija Luja XI u Engleskoj 1470. godine rezultira tamošnjom pobjedničkom protuintervencijom Burgundije slijedeću godinu. To novo vojno poniženje francuski kralj odbija trpit pa objavljuje novi rat protiv Burgundije. Ovaj rat kao i oni prethodni počinje porazom, ali ovaj put njegov najveći saveznik postaje njegov neprijatelj. Nediplomatski potezi Karla I uspijeva od 1473. godine na dalje okrenuti protiv njega veliku koaliciju Francuske, Lorenskog vojvodstva, [[Švicarska|Švicarske]], samostalnih gradova Alsaca i Svetog Rimskog Carstva. U odlučujučoj bitki ovog rata [[1477]]. godine snage Lorenskog vojvodstva ubijaju Karla I od Burgundije. Kako je ovaj vojvoda umro bez muškog nasljednika dolazi do sklapanja međunarodnog sporazuma kojima Francuska kao svoj dio ratnog plijena dobija [[Artois]], [[French-comte]] i Burgundsku grofoviju.

Slično kao što je tada naslijedio Burgundiju zbog izumreća dinastije se dešava s provincijama Provenca i Anju godinu dana prije svoje smrti.

Luj XI kao kralj je bio oprezan. U svojoj revolucionarnoj fazi kao dvadeset i osmogodišnji prinčevski pobunjenik bez nasljednika on 1451. godine donosi odluku o ženidbi s djetetom od 8 godina. Po svojoj uobičajenoj sreći uspio je doživjet dovoljno dugo da dobije mušku dijete prije smrti.

Iako neuspješan u svojim ratovima prvenstveno zahvaljujući naklonjenoj sudbini Luj XI prepušta svome trinaestogodišnjem sinu [[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlu VIII]] strahovito ojačanu centralnu vlast na koju u budućnosti zbog velike kraljeve domene nezadovoljni plemići više neće moći konkretno uticati.

{{S-start}}
{{Redoslijed|
|prije = [[Karlo VII, kralj Francuske|Karlo VII]]
|naslov = [[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]]
|poslije=[[Karlo VIII, kralj Francuske|Karlo VIII]]
}}
{{S-end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Francuski vladari}}
{{Commonscat|Louis XI of France}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kraljevi Francuske]]
[[Kategorija:Valojevci]]</text>
      <sha1>aydhfci8aco298b7cc0bg3occagx7zr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj XIV, kralj Francuske</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45551</id>
    <revision>
      <id>3926460</id>
      <parentid>3813341</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926460</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16284" sha1="f4943g1wvjvusdgdm6vk62eihkhy621" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
| Ime             =Luj XIV
| Nasljeđivanje   =[[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]] i [[spisak navarskih vladara|Navare]]
| Slika           =Louis-xiv-lebrunl.jpg
| Vladavina       =[[14. maj]] [[1643]]-[[1. septembar]] [[1715.]]
| Krunidba        =[[7. juni]] [[1654.]]
| Prethodnik      =[[Luj XIII, kralj Francuske|Luj XIII]]
| Nasljednik      =[[Luj XV, kralj Francuske|Luj XV]]
| Supružnik       =[[Marija Terezija Kastiljska]]&lt;br /&gt;[[Françoise d'Aubigné]]
| Djeca           =[[Luj, delfin od Viennoisa (le Grand Dauphin)|Luj, delfin od Viennoisa]]&lt;br /&gt;''[[#Brakovi i potomstvo|vidi još]]''
| Dinastija       =[[Dinastija Burbon|Burbon]]
| Otac            =[[Luj XIII, kralj Francuske]]
| Majka           =[[Ana Kastiljska]]
| Datum rođenja   =[[5. septembar]] [[1638.]]
| Mjesto rođenja  =[[Saint-Germaine-en-Laye]]
| Datum smrti     =[[1. septembar]] [[1715.]]
| Mjesto smrti    =[[Versailles]]
|}}

'''Luj XIV''' ([[Francuski jezik|francuski]]: Louis-Dieudonné;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG36242|title=Collections Online {{!}} British Museum|website=www.britishmuseum.org|access-date=3. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; 5. septembar 1638 – 1. septembar 1715),  poznatiji kao '''Luj Veliki''' i '''Kralj Sunce''',&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Louis XIV {{!}} Facts, Biography, Children, &amp; Death {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-XIV-king-of-France|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=24. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; je bio monarh iz [[Bourbon (dinastija)|dinastije Bourbon]] koji je vladao kao [[Spisak francuskih kraljeva|francuski kralj]] od 1643. do 1715. Njegova vladavina od 72 godine i 110 dana najduža je vladavina bilo kojeg monarha u [[Historija Evrope|evropskoj historiji]].

Luj je započeo svoju samostalnu vladavinu 1661. godine nakon smrti svog glavnog ministra, italijanskog [[Kardinal Mazarin|kardinala Mazarina]]. Kao pristalica koncepta [[Božansko pravo kraljeva]] zalagao se za božansko porijeklo monarhijskih pravila i nastavio je, kao i njegovi prethodnici, rad na stvaranju centralizovane države upravljajući iz glavnog grada. Kako bi eliminisao ostatke [[Feudalizam|feudalizma]] koji su bili prisutni u pojedinim dijelovima Francuske i smirio aristokratiju, pozivao je pripadnike [[Plemstvo|plemstva]] u njegov raskošni [[Versajski dvorac|dvorac Versailles]] (bivši lovački dom njegovog oca). Zbog toga je postao jedan od najmoćnijih francuskih vladara koji je konsolidovao sistem [[Apsolutna monarhija|apsolutne monarhije]] u Francuskoj koja je izdržala do [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]].

Tokom njegove vladavine, Francuska je bila vodeća evropska sila i borila se u tri velika rata: [[Francusko-holandski rat|Francusko-holandskom ratu]], [[Rat Velike Alijanse|ratu Velike Alijanse]] i [[Rat za špansko naslijeđe|ratu za špansko naslijeđe]]. Tu su i dva manja sukoba: [[Devolucioni rat]] i [[Okupacioni rat]]. Političku i vojnu scenu Francuske tokom njegovog života činili su istaknuti politički, vojni i kulturni radnici kao što su [[Kardinal Mazarin|Mazarin]], [[Jean-Baptiste Colbert|Colbert]], [[Veliki Conde]], [[Henry Turenne|Turenne]], [[Sebastien Le Prestre de Vauban|Vauban]], [[Molière|Moliere]], [[Jean Racine|Racine]], [[Nicolas Boileau|Boileau]], [[Jean de La Fontaine|La Fontaine]], [[Jean-Baptiste Lully|Lully]], [[Marin Marais|Marais]], [[Charles Le Brun|Le Brun]], [[Hyacinthe Rigaud|Rigaud]], [[Jacques-Benigne Bossuet|Bossuet]], [[Louis Le Vau|Le Vau]], [[Jules Mansart|Mansart]], [[Charles Perrault]], [[Claude Perrault]] i [[Andre Le Notre|Le Notre]]. Nakon njegove smrti, samo nekoliko dana prije njegovog 77. rođendana, Luja XIV je naslijedio njegov petogodišnji praunuk [[Luj XV, kralj Francuske|Luj XV]].

== Djetinjstvo ==

Budući kralj je bio rođen nakon 23 godina braka i četiri pobačaja, kada je nada za rođenje prijestolonasljednika bila najmanja. Njegovo rođenje je bilo smatrano čudom, pa je dobio ime ''Louis Dieudonné'' ([[bosanski jezik|bosanski]]: Ludovik Bogom dan). Dvije godina kasnije dobio je brata, budućeg orleanskog vojvodu [[Filip I, vojvoda Orléansa|Filipa]].

Luj XIII je bio svjestan da mu se bliži kraj, te je počeo spremati Francusku za vladavinu djeteta. Odredio je skupinu ljudi, na čijem je čelu bila kraljica Ana, koji su trebali upravljati Francuskom u ime budućeg maloljetnog kralja. Dana [[14. maj]]a [[1643]]. Luj XIII je umro, te je krunu naslijedio Luj XIV. Njegova majka je odmah poništila muževu odluku i sebe proglasila jedinim [[regent]]om.

U vrijeme stupanja na prijestolje maloljetnog kralja postojala ja veoma velika opasnost da će novi suveren postati razmaženi vladar, što se ipak nije desilo. Pobuna plemića udruženih s Parizom i nekoliko drugih gradova [[1648]]. godine rezultira čak i zarobljavanjem mladog kralja koji sljedećih nekoliko godina tokom građanskog rata upoznaje glad i bijedu iz prve ruke. Niti konačna pobjeda ostvarena od Mazarina pet godina kasnije nije postigla smirujući učinak na mladog kralja. Luj XIV tu pobunu i bijedu koja je slijedila nikada nije zaboravio. Ona je bila jedan od razloga zbog kojih je kasnije naredio izgradnju palaču [[Versailles]] u kojoj se stalno nastanio i time svoju prijestolnicu preselio iz Pariza.

== Samostalna vladavina ==
[[Datoteka:Louis XIV en Jupiter, vainqueur de la Fronde.jpg|mini|lijevo|Kralj kao dijete.]]
Luj XIV je preuzeo vlast u svoje ruke tek u svojoj 23. godini nakon smrti svog vjernog [[Mazarin]]a. Očekivanja od toga do tada povučenog kralja nisu bila velika, ali iznenađujuće promjene nastupaju odmah. Prva stvarno nezavisna odluka Luja XIV bila je direktno upravljanje državom, za razliku od Luja XIII koji je upravljanje prepustio premijeru. Sljedećih pet godina učvršćavao je svoju vlast.

=== Uspješni ratovi ===

Njegove ambicije su se uskoro ispunile u njegovim ratovima. U prvom od njih, koji traje samo između [[1667]]. i [[1668]]. godine, Francuska ponižava španske kraljevine što izaziva priličnu zabrinutost u Evropi. Rat koji je uslijedio je onaj protiv holandskih zemalja. Proći će cijelih šest godina prije nego što [[1678]]. Holanđani priznaju svoj poraz.

Drugu pobjedu cijela [[Francuska]] dočekala je s oduševljenjem, a Pariz daruje Luju nadimak Veliki. Razlog za to oduševljenje se nalazio u sticanju statusa najveće evropske velesile, pošto niti ulazak u rat [[Sveto Rimsko Carstvo|Svetog Rimskog Carstva]] i [[Španija|Španije]] tokom ovog drugog rata nije spasio Holanđane od poraza.

=== Versailles ===

Tokom narodnog oduševljenja koje traje prilično dugo [[1682]]. godine kralj premješta svoje sjedište iz Pariza u [[Versailles]]. Osamdesete godine 17. stoljeća vrijeme su kada svi žele biti viđeni s kraljem. Francuski plemići toga doba borili su se za čast da nose svijeću pred Lujem kada on odlazi na spavanje. Zajedno s mržnjom prema Parizu koji ga je bio zarobio, ovo prisustvo plemića u skupom sjaju Versaillesa postaje osnovni razlog za njegovu gradnju. Svi prisutni tamo troše enormne svote novca na razne luksuzne stvari kako bi mogli što bolje izgledati na dvoru. Tim potezom oni su ostajali bez potrebnih prihoda za organiziranje protudržavnih buna i zavjera. U tom razdoblju vrhunca svoje moći Luj XIV ukida prava [[hugenoti|hugenota]] i počinje ih nemilosrdno proganjati. Tražeći svoj vjerski mir mnogi od njih izabrali su naseljavanje dotada praznih francuskih kolonija.

== Neuspješni ratovi ==
[[Datoteka:LouisXIV.jpg|mini|Luj XIV 1701; naslikao: [[Hyacinthe Rigaud]]]]
Početak kraja razdoblja omiljenosti i snage dolazi potpunom nepažnjom kralja koji prestaje pratiti događaje u Evropi. Na holandsku invaziju Engleske [[1688]]. godine Francuska odgovara objavom novog rata. Dokaz te ludosti je protivnička koalicija u kojoj se nalaze [[Holandija]], [[Engleska]], [[Sveto Rimsko Carstvo]], [[Španija|španska kraljevstva]] i [[Švedska]]. Rezultat je mogao biti samo poraz, koji se potvrđuje mirovnim sporazumom iz 1697.

Realni rezultat toga mira je bio ništavan pošto su svi njegovi potpisnici znali za nove napetosti koje će izbiti u trenutku smrti kastiljsko-aragonskog kralja [[Karlo II, kralj Kastilje|Karla II]], čija je starija polusestra [[Marija Terezija Kastiljska|Marija Terezija]] bila Lujeva prva supruga. U trenutku dok je taj kralj umirao sklapa se dogovor o naslijeđivanju Karlovih kruna kojim bi Lujev sin, ''[[Luj, delfin od Francuske (le Grand Dauphin)|le Grand Dauphin]]'', dobio [[Napulj]] i [[Sicilija|Siciliju]], a austrijski [[Habsburgovci]] španske krune. Na vijest o smrti Karla II 1. novembra 1700. Luj XIV odbacuje taj plan pozivajući se na samrtnu želju kralja koji sve svoje posjede prepušta Lujevoom unuku, [[Filip V, kralj Španije|Filipu, vojvodi od Anjoua]], pod uvjetom da ne dođe do [[personalna unija|personalne unije]] s Francuskom. [[Rat za špansko naslijeđe]] trajat će više od deset godina. Mirovni sporazum kojim završava ovaj rat 1714. označava poraz Francuske pošto se s njim potvrđuje stanje iz sporazuma o naslijeđivanju iz 1700. godine koje je tada Luj XIV odbio.

=== Posljednje godine ===

Posljednjih pet godina Lujevog života bilo je obilježeno nizom ličnih tragedija. Umro mu je jedini sin, dva od tri unuka i dva od tri praunuka. Jedini živi unuk iz prvog braka bio mu je mu onaj koji ga po mirovnom sporazumu nije smio naslijediti - španski kralj [[Filip V, kralj Španije|Filip V]]. Prestolonasljednik mu je bio praunuk, [[Luj XV, kralj Francuske|Luj, vojvoda od Anjoua]]. Kako bi osigurao vlast u Francuskoj svojim potomcima, a ne onima svoga brata, Luj je (po uzoru na oca) odredio skupinu ljudi koji će upravljati u ime budućeg kralja, a na njihovo čelo je postavio svog vanbračnog sina, [[Luj August, vojvoda od Mainea|Luja Augusta, vojvodu od Mainea]].

Ta u to doba neprihvatljiva odluka je bila prije svega motivirana tadašnjim zakonima o nasljeđivanju krune pošto je regent uvijek bio najbliži punoljetni rođak, a time ujedno često i prvi u nizu nasljeđivanja (s izuzetkom kada je regent bila majka).
 
Na svojoj samrtnoj postelji Luj XIV izgovara: &quot;Možda sam previše volio rat.&quot; Omražen u narodu, Luj umire od gangrene 1. septembra 1715. Tokom sprovoda u [[bazilika Saint-Denis|bazilici Saint Denis]] narod je priredio proslavu.

== Brakovi i potomstvo ==

Godine 1660, godinu prije smrti kardinala Mazarina, Luj XIV donosi emotivno tešku odluku da oženi kćer kastiljskog kralja [[Filip IV, kralj Kastilje|Filipa IV]] kako bi se napokon završio rat protiv španskih kraljevina koji traje još od 1635. Luj je tokom prvog braka imao niz ljubavnica, zvaničnih i nezvaničnih. U trenutku kraljičine smrti 1683, Luj je izjavio da mu je tada jedini put donijela tugu. S njom je imao šestero djece:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Ime!!Rođenje!!Smrt!!Bilješke
|-
| '''[[Luj, delfin od Viennoisa (le Grand Dauphin)|Luj]]'''&lt;br /&gt;(''Louis'')||[[1. novembar]] [[1661]].|| [[14. april]] [[1711]].||[[delfin (titula)|delfin od Viennoisa]] 1661–1711; otac delfina [[Luj, delfin od Viennoisa i vojvoda od Burgundije|Luja]], [[Filip V, kralj Španije|Filipa]] i [[Karlo, vojvoda od Berrya i Angoulêmea|Karla]]
|-
| '''Ana Elizabeta'''&lt;br /&gt;(''Anne-Élisabeth'')||[[18. novembar]] [[1662]].||[[30. decembar]] [[1662]].||[[kćerka Francuske]]
|-
| '''Marija Ana'''&lt;br /&gt;(''Marie-Anne'')||[[16. novembar]] [[1664]].||[[26. decembar]] [[1664]].||kćerka Francuske
|-
| '''Marija Terezija'''&lt;br /&gt;(''Marie Thérèse'')||[[2. januar]] [[1667]].||[[1. mart]] [[1672]]||kćerka Francuske
|-
| '''Filip Karlo'''&lt;br /&gt;(''Philippe Charles'')||5. august 1668||10. juli 1671||[[sin Francuske]], vojvoda od Anjoua
|-
|'''Luj Franjo'''&lt;br /&gt;(''Louis-François'')||[[14. juni]] [[1672]].||[[4. novembar]] [[1672]].||sin Francuske; vojvoda od Anjoua
|}

Luj XIV je imao i veliki broj vanbračne djece.

Nepoznatog datuma zime 1685-1686. oženio se svojom dugogodišnjom ljubavnicom [[Françoise d'Aubigné]]. Brak je bio javna tajna zbog razlike u njihovim društvenim statusima, a ona nikad nije nosila titulu kraljice.

== Preci ==
{{Porodično stablo 5
|collapsed=yes |align=center |title=Preci Luja XIV, kralja Francuske i Navare
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #fcb;
|1= 1. '''Luj XIV, kralj Francuske'''
|2= 2. [[Luj XIII, kralj Francuske]]
|3= 3. [[Ana Kastiljska]]
|4= 4. [[Henrik IV, kralj Francuske]]
|5= 5. [[Marija de' Medici]]
|6= 6. [[Filip III, kralj Kastilje]]
|7= 7. [[Margareta od Austro-Štajerske]]
|8= 8. [[Antonije, kralj Navare]]
|9= 9. [[Ivana III, kraljica Navare]]
|10= 10. [[Franjo I, veliki vojvoda Toskane]]
|11= 11. [[Ivana Austrijska (toskanska velika vojvotkinja)|Ivana Austrijska]]
|12= 12. [[Filip II, kralj Kastilje]]
|13= 13. [[Ana Austrijska (kastiljska kraljica)|Ana Austrijska]]
|14= 14. [[Karlo II, nadvojvoda Unutrašnje Austrije]]
|15= 15. [[Marija Ana Bavarska (austrijska nadvojvotkinja)|Marija Ana Bavarska]]
|16= 16. [[Karlo, vojvoda Vendômea]]
|17= 17. [[Franka Alensonska]]
|18= 18. [[Henrik II, kralj Navare]]
|19= 19. [[Margareta Angulemska]]
|20= 20. [[Kuzma I, veliki vojvoda Toskane]]
|21= 21. [[Leonor Álvarez de Toledo]]
|22= 22. [[Ferdinand I, car Svetog Rimskog Carstva]]
|23= 23. [[Ana Jagelonka (ugarska kraljica)|Ana Jagelonka]]
|24= 24. [[Karlo V, car Svetog Rimskog Carstva]]
|25= 25. [[Izabela Portugalska (carica)|Izabela Portugalska]]
|26= 26. [[Maksimilijan II, car Svetog Rimskog Carstva]]
|27= 27. [[Marija Austrijska (carica)|Marija Austrijska]]
|28= 28.=22. [[Ferdinand I, car Svetog Rimskog Carstva]]
|29= 29.=23. [[Ana Jagelonka (ugarska kraljica)|Ana Jagelonka]]
|30= 30. [[Albert V, vojvoda Bavarske]]
|31= 31. [[Ana Austrijska (bavarska vojvotkinja)|Ana Austrijska]]
}}

== Lična i državna ostavština ==
Jedna od najvidljivijih ostavština Luja XIV je sjaj njegovog Versaillesa. Međutim, njega i njegov sjaj [[Voltaire]] je uspoređivao s [[cezar Augustus|Augustom]] koji je zaboravljao na siromaštvo stvoreno ratom. Osim luksuznog stila Versaillesa ostavština Luja XIV je bila i pravna promjena koja na kraju uništava francusku monarhiju. Svrgnuo je zakonitog regenta upitnom metodom. Tim načinom je stvorio nered oko naslijeđivanja koji će platiti [[Luj XVI, kralj Francuske|Luj XVI]].

U 14. stoljeću stanovnici Francuske su sami sebe dijelili prema pokrajinama. U šesnaestom stoljeću tu podjelu je zamijenila ona na katolike i hugenote. U doba smrti Luja XIV, nakon njegove dugogodišnje apsolutističke vladavine koja se različito ocjenjuje, ostaje činjenica da po prvi put postoji francuska nacija bez svojih internih podjela.

== Također pogledajte ==
* [[Spisak francuskih kraljeva]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20071007042243/http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm
* https://en.chateauversailles.fr/discover/history/great-characters/louis-xiv

== Bibliografija ==

* Antoine Adam, , dans , Paris, &lt;abbr&gt;coll.&lt;/abbr&gt;1958, &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; 525-565
* Jean-Marie Apostolidès, ''Le Roi-machine. Spectacle et politique au temps de Louis &lt;abbr&gt;XIV&lt;/abbr&gt;'', Minuit, 1981. Sur la mise en scène du pouvoir royal.
* Françoise Bayard, , Paris, Flammarion, 1988.
* Lucien Bély, ''Louis &lt;abbr&gt;XIV&lt;/abbr&gt; : le plus grand roi du monde'', Gisserot, &lt;abbr&gt;coll.&lt;/abbr&gt; Histoire, 2005 &lt;small&gt;(&lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-87747-772-7&lt;/nowiki&gt;)&lt;/small&gt;.
* Lucien Bély, ''Les secrets de Louis &lt;abbr&gt;XIV&lt;/abbr&gt;'', Tallandier, 2013 &lt;small&gt;(&lt;nowiki&gt;ISBN 978-2847349214&lt;/nowiki&gt;)&lt;/small&gt;.
* Lucien Bély (&lt;abbr&gt;dir.&lt;/abbr&gt;), , Paris, Éditions Robert Laffont, &lt;abbr&gt;coll.&lt;/abbr&gt; « Bouquins », 2015, 1405 &lt;abbr&gt;p.&lt;/abbr&gt; &lt;small&gt;(&lt;nowiki&gt;ISBN 978-2-221-12482-6&lt;/nowiki&gt;&lt;/small&gt;
{{S-start}}
{{Redoslijed
| prije          = [[Luj XIII, kralj Francuske|Luj XIII]]
| naslov  = [[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]] i [[spisak navarskih vladara|Navare]]
| poslije          = [[Luj XV, kralj Francuske|Luj XV]]
}}
{{S-end}}

{{Francuski vladari}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Louis XIV of France}}

[[Kategorija:Kraljevi Francuske]]
[[Kategorija:Kraljevi Navare]]
[[Kategorija:Burbonci]]</text>
      <sha1>f4943g1wvjvusdgdm6vk62eihkhy621</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj August, vojvoda od Mainea</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45555</id>
    <revision>
      <id>3926456</id>
      <parentid>3629061</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926456</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="gqpqj1z2u6gcaa8mf3etv01jfz3bjeo" xml:space="preserve">[[Datoteka:Duc du Maine2.jpg|mini|200px|desno|Louis Auguste de Bourbon, duc du Maine, 1695]]
'''Luj August'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-Auguste-de-Bourbon-duc-du-Maine|title=Louis-Auguste de Bourbon, duke du Maine {{!}} Son of Louis XIV, Legitimacy, Heir Apparent {{!}} Britannica|date=10. 5. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=25. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; (1670–1736), regent i prestolonasljednik Francuske tokom 1. i 2. septembra 1715. Ujedno je bio i vojvoda od Mainea, što je titula koju mu je poklonio otac.

Bio je sin kralja [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]] iz njegovog drugog braka, s markizom od La Vallièrea. Odluka njegovog oca da ga proglasi svojim nasljednikom u svojstvu regenta i prestolonasljednika od djeteta kralja Luja XV izaziva zavjeru nećaka pokojnog kralja za pobijanje testamenta.

Na kraju parlament grada Pariza na svojoj sjednici početkom septembra 1715. odbija posljednju naredbu omrznutog kralja [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]] i za regenta novog kralja proglašava [[Filip II, vojvoda od Orléansa|Filipa II, vojvodu od Orléansa]]. Veliku pomoć u toj odluci pružilo je i rašireno neznanje o braku njegovih roditelja s obzirom na to da je njihov brak bio držan u strogoj tajnosti praktički do kraja života Luja XIV. Ovaj regent na kraju činjenično nikad nije vladao iako je pravno nakratko bio državni poglavar.

Ova odluka parlamenta postaje presedan koji je omogućio legalno svrgavanje kralja [[Luj XVI, kralj Francuske|Luja XVI]] 1789.

Posljednji politički čin Luja Augusta bio je pokušaj osvetničke zavjere za obaranje Filipa Orleanskog iako on sam ne bi postao novi regent. Nakon neuspjeha zavjere bio je prisiljen napustiti Francusku.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Louis Auguste, Duke of Maine}}
* [https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG147697 Louis Auguste de Bourbon, Prince de Dombes, Duc du Maine] ([[Britanski muzej]]) {{en simbol}}

{{Francuski vladari}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Francuski regenti]]</text>
      <sha1>gqpqj1z2u6gcaa8mf3etv01jfz3bjeo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj XV, kralj Francuske</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45556</id>
    <revision>
      <id>3926461</id>
      <parentid>3832647</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926461</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9706" sha1="46ry31y7s60rrs9txpeabm5gtgdzo8w" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
| Ime            = Luj XV
| Nasljeđivanje  = [[Spisak francuskih vladara|kralj Francuske]] i [[spisak navarskih vladara|Navare]]
| Slika          = Louis15-1.jpg
| Opis slike     = Luj XV, kralj Francuske
| Vladavina      = [[1. septembar]] [[1715]] – [[10. maj]] [[1774]]
| Krunidba       = [[25. oktobar]] [[1722]].
| Prethodnik     = [[Luj XIV, kralj Francuske|Luj XIV]]
| Nasljednik     = [[Luj XVI, kralj Francuske|Luj XVI]]
| Supružnik             = [[Marija Leszczyńska]]
| Djeca                 = [[Ludovika Elizabeta od Francuske]]&lt;br /&gt;[[Henrika Ana od Francuske]]&lt;br /&gt;[[Luj Ferdinand, delfin od Viennoisa]]&lt;br /&gt;[[Sofija Filipa od Francuske]]&lt;br /&gt;[[Marija Adelajda od Francuske]]&lt;br /&gt;[[Viktorija Ludovika od Francuske]]&lt;br /&gt;[[Ludovika Marija od Francuske]]
| Dinastija             = [[Dinastija Burbon]]
| Otac                  = [[Luj, delfin od Viennoisa i vojvoda od Burgundije]]
| Majka                 = [[Marija Adelajda Savojska]]
| Datum rođenja         = [[15. februar]] [[1710]].
| Mjesto rođenja        = Palata [[Versailles]]
| Datum smrti           = [[10. maj]] [[1774]].
| Mjesto smrti          = Palata Versailles
| Mjesto sahrane        = [[Bazilika Saint-Denis]]
}}
'''Luj XV'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-XV|title=Louis XV {{!}} Biography, Accomplishments, Wife, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; (15. februar 1710 – 10. maj 1774), poznat kao '''Luj Voljeni''' (Louis le bien aimé), je bio monarh iz [[Bourbon (dinastija)|dinastije Bourbon]] koji je vladao kao [[Spisak francuskih kraljeva|kralj Francuske]] od 1. septembra 1715. godine do smrti 1774. godine. Naslijedio je svog pradjeda [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]] kada je imao pet godina. Do njegovog punoljetstva 1723. godine, kraljevstvom je vladao [[Filip II, vojvoda Orléansa|Filip II, vojvoda Orleansa]] kao regent; vojvoda je bio prastric njegove majke. [[Andre Hercule de Fleury|Kardinal Fleury]] je bio njegov glavni ministar od 1726. do 1743. godine, kada je mladi kralj preuzeo kontrolu nad kraljevstvom.

Tokom svoje vladavine, Luj je zauzeo [[Austrijska Holandija|austrijsku Holandiju]]; ovo područje je osvojio tokom [[Bitka kod Fontenoya|bitke kod Fontenoya]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://courses.lumenlearning.com/suny-worldhistory/chapter/22-1-7-territorial-losses/|title=Territorial Losses {{!}} World History|website=courses.lumenlearning.com|access-date=24. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; 1745. godine, ali ga je vratio Austriji po odredbama [[Sporazum u Aix-la-Chapelleu|Sporazuma u Aix-la-Chapelleu]] 1748. godine. Luj je također ustupio [[Nova Francuska|Novu Francusku]] u Sjevernoj Americi Španiji i Velikoj Britaniji nakon završetka [[Sedmogodišnji rat|Sedmogodišnjeg rata]] 1763. godine, a zauzeo teritorije [[Vojvodstvo Lorena|Lorene]] i [[Korzika|Korzike]]. Njega je naslijedio njegov unuk [[Luj XVI, kralj Francuske|Luj XVI]] 1774.

Većina naučnika vjeruje da su odluke Luja XV oštetile Francusku, oslabile trezor, diskreditovale apsolutnu monarhiju i izložile je nepovjerenju i razaranju, što se desilo u Francuskoj revoluciji koja je izbila petnaest godina nakon njegove smrti. Norman Davies karakterizira vladavinu Luja XV kao &quot;period iscrpljujuće stagnacije&quot; koja odlikuje izgubljenim ratovima, beskrajnim sukobima između suda i parlamenta i religijskom svađom. Nekoliko naučnika brane Luja, tvrdeći da je njegov izuzetno negativan ugled bio zasnovan na propagandi koja je opravdala Francusku revoluciju. Jerome Blum ga je opisao kao &quot;komplikovanog adolescenta koji je pozvan da obavi posao muškarca&quot;.

== Pozadina i rani život ==

Luj XV je rođen u [[Dvorac Versailles|dvorcu Versailles]] 15. februara 1710. godine za vrijeme vladavine njegovog pradjeda [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]]. Njegov djed, [[Louis Le Grand Dauphin]], je imao tri sina sa suprugom [[Marija Ana Viktorija Bavarska|Marijom Anom Viktorijom Bavarskom]]: [[Luj, vojvoda Burgundije|Luja, vojvodu Burgundije]]; [[Filip V, kralj Španije|Filipa, vojvodu Anjoua]] (postao je kralj Španije); i [[Karlo, vojvoda Berrya|Karla, vojvodu Berrya]]. Luj XV je bio treći sin vojvode Burgundije i njegove supruge [[Marija Adelaida Savojska|Marije Adelaide Savojske]], najstarije kćerke [[Viktor Amadeus II, kralj Sardinije|Viktora Amadeusa II, vojvode Savoya]] i [[Ana Marija d'Orléans|Ane Marije d'Orléans]]. Po rođenju, Luj XV je dobio uobičajenu titulu za mlađe sinove francuske kraljevske porodice: [[Spisak grofova i vojvoda Anjoua|vojvoda Anjoua]].

U aprilu 1711. godine Louis Le Grand Dauphin iznenada umire, čime otac Luja XV, vojvoda Burgundije, postaje novi prijestolonasljednik. U to vrijeme, novi prijestolonasljednik je imao dva sina: [[Ludovik, vojvoda Britannya|Ludovika, vojvodu Britannya]] i najmlađeg sina, budućeg Luja XV. Godinu dana kasnije, Marija Adelaida, vojvotkinja Burgundije, obolijeva od [[Boginje|boginja]] i umire 12. februara 1712. godine. Njen muž, slomljenog srca zbog njene smrti, umire iste sedmice, također od boginja. Sedam dana nakon njegove smrti, bilo je jasno da su i njihova djeca zaražena. Starijem sinu je u više navrata [[Puštanje krvi|puštana krv]] u neuspješnom pokušaju da se spasi. U strahu da će umrijeti, Ludovik i njegov brat su bili kršteni. Njegov stariji brat, vojvoda Anjoua, je umro 8. marta 1712. godine. Luja je lično njegovala njegova guvernanta, [[Madame de Ventadour]], koja je zabranila bilo kakvo puštanje krvi. Time je preživio boginje i postao prvi nasljednik svog pradjeda Luja XIV.

=== Testament Luja XIV ===
Luj XIV je odlučio kratko prije svoje smrti da praunukovim [[regent]]om proglasi svog vanbračnog sina [[Luj August, regent Francuske|Luja Augusta]], umjesto svog bratića, orleanskog vojvodu [[Filip II, vojvoda Orléansa|Filipa]]. Pariski parlament je njegovu oporuku poništio i regentom proglasio orleanskog vojvodu.

Službeno proglašenje početka vladavine Luja XV tako nastupilo je s nekoliko dana zakašnjenja zbog poništavanja oporuke Luja XIV. Moć stečenu ovom odlukom parlament više nikad neće prepustiti, tako da je gotovo tokom cijeloga svog života Luj XV bio osuđen na saradnju s parlamentom koji nema određene ovlasti.

== Vladavina ==

Kralj Luj XV je bio veoma popularan tokom svojih prvih dvadesetak godina vlasti. To razdoblje je bilo vrijeme mira i oporavka veoma potrebnog poslije ratova njegovog prethodnika. Kolika je stvarna zasluga kralja za to se danas ne može utvrditi pošto u ovom razdoblju državom upravljaju regent i premijer, dok se sam kralj ne bavi s politikom.

Kraj te politike završava odlukom o ulasku u [[Rat za austrijsku baštinu]] ([[1740]] - [[1748]]). Taj rat po svom završetku ne donosi ništa Francuskoj osim pojave nepopularnosti nekad voljenog kralja koji je preuzeo direktno upravljanje državom [[1743]]. godine. Osnovni razlog za tu nepopularnost bio je povratak osvojene [[Belgija|belgijske]] teritorije Austriji mirovnim sporazumom.

Prvi hici novog rata koji formalno počinje [[1756]]. godine ispaljeni su još [[1754]]. britanskom invazijom francuskih kolonija u Americi. Taj rat je u historiji Evrope upisan pod nazivom [[Sedmogodišnji rat]]. On završava kompletnim kolonijalnim porazom Francuske koja je Pariskim mirovnim sporazumom iz [[1763]]. godine morala Velikoj Britaniji predati Kanadu i odreći se prava na indijski potkontinent. U pokušajima smirivanja stanovništva ogorčenog mirovnim sporazumom Luj XV se odlučuje na aneksiju [[Lotaringija|Lotaringije]] [[1766]]. godine nakon smrti punca, poljskog kralja i lotarinškog vojvode [[Stanislav I, kralj Poljske|Stanislava]], i kupovinu Korzike [[1768]]. godine od bankrotirane Genove.

Posljednje godine Luja XV najbolje opisuje izvještaj austrijskog ambasadora u Parizu svojoj vladi:
''&quot;Narodno nezadovoljstvo je opće. Svi razgovori su o smrti i otrovu. Čak i u Versaillesu su se pojavili posteri s prijetnjom po život kralja.&quot;'' Na kraju u toj napetoj atmosferi sa strahom od moguće parlamentom vođene pobune kralj [[1771]]. godine donosi odluku o njegovom ukidanju.

== Brak i potomstvo ==

Dana [[4. septembar|4. septembra]] [[1725]]. godine oženio je [[Marija Leszczyńska|Mariju Leszczyńsku]], s kojom je imao 11 djece:

# [[Ludovika Elizabeta od Francuske|Ludovika Elizabeta]]
# [[Henrika Ana od Francuske|Henrika Ana]]
# Marija Ludovika
# [[Luj Ferdinand, delfin od Viennoisa]]
# Filip, vojvoda od Anjoua
# [[Sofija Filipa od Francuske|Sofija Filipina]]
# mrtvorođenče
# [[Marija Adelajda od Francuske|Marija Adelajda]]
# [[Viktorija Ludovika od Francuske|Viktorija Ludovika]]
# Marija Terezija
# [[Ludovika Marija od Francuske|Ludovika Marija]]

== Smrt ==

Luj XV koji je vladao većinu razdoblja uz saradnju s parlamentom umire od bolesti sam omraženiji čak i od [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]] [[10. maj]]a [[1774]]. godine. Nije moguće naći veću kontradikciju između te mržnje i molitvi za ozdravljenje održanih na području cijele Francuske trideset godina ranije tokom njegove teške bolesti. Naslijedio ga je unuk, [[Luj XVI, kralj Francuske|Luj XVI]].

== Također pogledajte ==
* [[Spisak francuskih kraljeva]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20071007042243/http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm
{{S-start}}
{{Redoslijed
| prije          = [[Luj XIV, kralj Francuske|Luj XIV]]
| naslov  = [[Spisak francuskih vladara|Kralj Francuske]]
| poslije          = [[Luj XVI, kralj Francuske|Luj XVI]]
}}
{{S-end}}

{{Francuski vladari}}

{{Commonscat|Louis XV of France}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kraljevi Francuske]]
[[Kategorija:Burbonci]]</text>
      <sha1>46ry31y7s60rrs9txpeabm5gtgdzo8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>American Football Conference</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45698</id>
    <revision>
      <id>3926060</id>
      <parentid>3733632</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5420" sha1="sartenuzb62sw9gglgromj9kqwzwoh9" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
[[Datoteka:American Football Conference logo.svg|mini|American Football Conference logo]]

'''American Football Conference''' ('''AFC'''; bosanski: Američka konferencija američkog nogometa) jedna je od dvije konferencije Nacionalne lige američkog nogometa (NFL - National Football League).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.diffen.com/difference/American_Football_Conference_vs_National_Football_Conference|title=AFC vs NFC - Difference and Comparison {{!}} Diffen|website=www.diffen.com|language=en|access-date=8. 7. 2025}}&lt;/ref&gt; AFC je osnovana nakon što sto je NFL spojena s Američkom ligom američkog nogometa (AFL - American football league) ranih 70-ih godina. NFL-ovi Cleveland Browns, Pittsburgh Steelers i tadašnji Baltimore Colts su pristali da se pridruže novoj AFC ligi zajedno sa 10 timova iz bivše AFL. Preostali timovi iz NFL-a su formirali Nacionalnu konferenciju američkog nogometa (NFC - National Football Conference). U početku je ovo uređenje bilo nepopularno među navijačima iz ovih gradova.

Od spajanja liga se još pet timova pridružilo AFC, a dva su napustila konferenciju, tako da je trenutan broj timova u konferenciji 16. Kad su se Seattle Seahawks i Tampa Bay Buccaneers pridružili ligi 1976. godine bili su privremeno plasirani u NFC, odnosno AFC.
Ovaj razmještaj je trajao samo jednu sezonu nakon čega su ovi timovi zamijenili konferencije. Seahawksi su se vremenom vratili u NFC kao rezultat prestrojenja iz 2002. godine, a 1995. godine su se AFC-u već bili pridružili Jacksonville Jaguars.

Zbog kontroverzi vezanih za relokaciju Cleveland Brownsa nova američka nogometna organizacija u AFC-u nazvana Baltimore Ravens je oficijelno etablirana 1996. godine dok su Brownsi &quot;reaktivisani&quot; 1999.

Kada su Oilersi napustili Houston 1997. nije napravljen nikakav dogovor sličan onome kod Brownsa i Ravensa s ciljem da bi se sačuvalo ime organizacije. Kada je vlasnik Oilersa, Bud Adams, promijenio ime svog tima u Tennessee Titans 1999. posebno je spriječio da bilo koji tim u NFL-u ikad više koristi naziv &quot;Oilers&quot;. Kao rezultat toga, kada je liga kasnije smjestila novoprimljeni AFC tim u  Houston 2002. godine taj tim je dobio naziv Houston Texans.

Ostalih 16 timova su organizovani u četiri divizije (Sjever, Jug, Istok i Zapad) od kojih se svaka sastoji od po četiri tima. Svaki tim igra protiv ostalih timova unutar svoje divizije dvaput tokom regularnog dijela sezone (na domaćem terenu i u gostima), te dodatnih 10 utakmica protiv timova koje im NFL odredi u maju prije početka sezone. Protivnici u dvije od tih 10 utakmica se određuju bazirano na konačnom rezultatu timova u protekloj sezoni. Ostalih 8 utakmica se igra protiv timova iz druge dvije NFL divizije gdje se raspored mijenja svake godine. Npr. tokom regularne sezone 2006. godine svaki tim u Istočnoj diviziji AFC je igrao po jednu utakmicu protiv svakog tima u Južnoj diviziji AFC i u Sjevernoj diviziji NFC. Na ovaj način divizijski timovi imaju zajedničke protivnike izuzev one dvije utakmice gdje su protivnici odlučeni na bazi prošlogodišnjeg rezultata svakog tima. NFC operira s istim sistemom.

Na kraju regularnog dijela svake sezone igra se doigravanje između šest timova iz AFC s najboljim postignutim rezultatima (četiri pobjednika divizija i još dva tima s najboljim omjerom pobjeda i poraza, takozvani &quot;wild cards&quot;). Posljednja dva tima koja ostanu u konkurenciji igraju finalnu utakmicu konferencije (AFC Championship Game) gdje pobjednik prima trofej Lamara Hunta (Lamar Hunt Trophy).

Prvak AFC-a susreće se s prvakom AFC-a u Super Bowlu. Nakon Super Bowla XLI prvaci AFC su osvojili 20 Super Bowla dok su prvaci NFC osvojili 21. AFC je izgubila 13 Super Bowla zaredom u 80-im i 90-im (Super Bowl XIX-XXXI) da bi danas osvojila sedam od posljednjih devet.

== Logo ==

Navijači u AFL su također bili uzrujani zbog spajanja liga jer se AFL tom prilikom odrekla svog naziva i loga da bi postala dio NFL-.a, svog bivšeg omraženog rivala. Umjesto toga spojena liga je kreirala novi logo za AFC koji je primio elemente starog AFL loga, posebno slovo &quot;A&quot; okruženo sa šest zvijezda. AFC logo je ostao skoro nepromijenjen otkako se prvi put pojavio 1970. godine iako slovo &quot;A&quot; nije bilo toliko podebljano kao kad je tek predstavljeno i zvijezde su bile plave kao stari AFL logo umjesto sadašnje crvene boje. Iz neobjašnjenih razloga, iako je &quot;A&quot; u AFL bilo plavo, u AFC ono je crveno.

== Nacionalna liga američkog nogometa - NFL (2007)==

=== AFC ===

'''Istok'''

*Buffalo Bills
*Miami Dolphins
*New England Patriots 
*New York Jets

'''Sjever'''

*Baltimore Ravens
*Cincinnati Bengals 
*Cleveland Browns 	 
*Pittsburgh Steelers

'''Jug'''

*Houston Texans  
*Indianapolis Colts 
*Jacksonville Jaguars
*Tennessee Titans

'''Zapad'''

*Denver Broncos
*Kansas City Chiefs
*Oakland Raiders
*San Diego Chargers

=== NFC ===

'''Istok'''

*Dallas Cowboys
*New York Giants 
*Philadelphia Eagles 
*Washington Redskins

'''Sjever'''

*Chicago Bears
*Detroit Lions
*[[Green Bay Packers]]
*Minnesota Vikings

'''Jug'''

*Atlanta Falcons 
*Carolina Panthers
*New Orleans Saints
*Tampa Bay Buccaneers

'''Zapad'''

*Arizona Cardinals
*St. Louis Rams
*San Francisco 49ers
*Seattle Seahawks

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Američki nogomet]]
[[Kategorija:Sport u Sjedinjenim Američkim Državama]]</text>
      <sha1>sartenuzb62sw9gglgromj9kqwzwoh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kriminal bijele kragne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45968</id>
    <revision>
      <id>3926425</id>
      <parentid>3917501</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1111" sha1="ql7u1p0tqse2m067gd474r00k5i74w9" xml:space="preserve">'''Kriminal bijele kragne''' je [[kriminal]], kojeg može učiniti pojedinac ili grupa kod obavljanja određenog zanimanja, upravljanja ili rukovođenja poduzećem.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=White-Collar Crime|url=https://www.fbi.gov/about-us/investigate/white_collar|newspaper=FBI|access-date=10. 8. 2026|language=en-us}}&lt;/ref&gt;

Opasnost zloupotrebe položaja službenika i agenata manifestira se na više načina:

* Prihvaćanjem [[mito|mita]]
* Zamjenom redoslijeda usluga 
* Činjenjem usluga određenim ljudima
* Zloupotrebom sistema za protivpravno dobijanje imovinske koristi
* Odnosi između trgovaca i kupaca postaju sve manje osobni

== Oblici kriminala bijele kragne ==

Oblici kriminala bijele kragne su:

* Prevare u vezi sa osiguranjem
* Lažni [[stečaj]]
* Potrošačka prevara
* [[Računar]]ski kriminal
* [[porez|Poreska]] prevara
* Potkupljivanje, [[korupcija]] i politička prevara
* Prevare i krađe zaposlenih

== Također pogledajte ==
* [[FBI]]
* [[Interpol]]
* [[Organizirani kriminal]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kriminal]]</text>
      <sha1>ql7u1p0tqse2m067gd474r00k5i74w9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Decretum Gratiani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46081</id>
    <revision>
      <id>3926195</id>
      <parentid>3845120</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2825" sha1="lb3s74nhqlr0sh2kimsdochk9ll5tkx" xml:space="preserve">{{Siroče|23|02|2012}}
[[Datoteka:Cambrige, Fitzwilliam Museum Ms. 262 fol. 71v Decretum - Tree of Affinity.jpg|mini|331x331piksel|Stranica iz srednjovjekovnog rukopisa Decretum Gratiani.]]

'''Decretum Gratiani''' (oko 1140. godine) je glavno djelo [[Gracijan]]a.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gratian’s Decretum {{!}} Medieval, Jurisprudence, Canonical {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Gratians-Decretum|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=25. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;

Gracijanovo se djelo postavlja kao razvođe. Ono je cilj jednog razdoblja, sinteza tisućljeća zakona i proučavanja crkvene stege, ali i polazna tačka za obnovu [[nauka]] i [[Pravo|pravne]] prakse.

Autor Dekreta je Magister Gracijan. Ivan Gracijan, kamaldulenski monah, o njemu se jedino zna da je predavao na bolonjskom sveučilištu u prvoj polovini XII. vijeka. Svoje je djelo napisao između 1120-1140., služeći se zbirkama koje su mu bile pri ruci, a i najnovijim kanonima iz [[1139]]. godine., a nazvao ga je Concordia discordantium canonum što u prijevodu znači „Sloga nesloženih kanona“, radi namjeravanog cilja i upotrebljene metode.

Međutim, prevladao je naziv komentatora koji su ga zvali Decretum canonum i druge predhodne kanone, ili Liber canonum zbog gotovo 4000 navedenih kanona. Njegov je trud bio odmah veoma cijenjen, a nastavili su ga njegovi učenici koji su Dekret kompletirali s nekoliko „Paleae“ ([[Latinski jezik|lat]]. ''u izvornom prijevodu ova riječ znači pljeva, ali ona ne dolazi od latinske riječi, nego od Gracijanovog učenika - Paukapelea''), i to označava sve tekstove, koji ne potiču od Gracijana, nego od njegovih učenika. Ta je zbirka služila kao tekst za tumačenje i proučavanje na sveučilištima.

== Djelo ==

Decretum Gratiani je podijeljen na tri dijela.

* U prvom dijelu radi se o pravnim načelima, o raznim kanonskim izvorima te općenito o normama za klerike. 
* Drugi dio sadrži 36 Kauza Causa podijeljenih na Pitanja (Questiones) na koja autor odgovara sa obrazloženjem na temelju kanona.
* U trećem dijelu raspravlja se o glavnim zapovijedima za kršćanski život, a napose o misi, krštenju i potvrdi, s raznim mjestima za bogoštovlje i o postu.

Gracijanov Dekret nije autentična zbirka nego je djelo privatne osobe bez službenog odobrenja od strane crkvene vlasti. Među njima ima mnogo podmetnutih i falsificiranih. Pri sastavljanju Dekreta Gracijan se služio  pristupačnim zbirkama svoga vremena, a nije se mnogo trudio da ispita njihovu autentičnost nego da sastavi zbirku kanona koji su njegovo vrijeme prestavljali stegu Crkve.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://collections.mfa.org/objects/53542
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|Concordia Discordatium Canonum}}

[[Kategorija:Kršćanstvo]]</text>
      <sha1>lb3s74nhqlr0sh2kimsdochk9ll5tkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>C</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46104</id>
    <revision>
      <id>3925828</id>
      <parentid>3923252</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="09tbdr5ia6m5leg0o89v509n2lm7j5f" xml:space="preserve">{{Bosanska abeceda}}
'''C''' je 3. slovo [[latinica|bosanske abecede, i latiničnih alfabeta]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=C {{!}} Letter, History, Meaning &amp; Uses {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/C-letter|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=1. 1. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Označava [[bezvučni dentalni afrikatni suglasnik]]. Također znači i:
* [[rimski brojevi|rimski broj]] 100
* u [[nauka o računarima|računarstvu]] označava [[C (programski jezik)|programski jezik C]] i [[C♯]]
* u [[fizika|fizici]] oznaku za [[brzina svjetlosti|brzinu svjetlosti]] u [[vakuum]]u 
* u [[hemija|hemiji]] znak za [[ugljik]]
* u [[SI]] sistemu znak za jedinicu električnog [[naboj]]a [[kulon]] (C) i prefiks centi (1/100, c)
* međunarodnu automobilsku oznaku za [[Kuba|Kubu]]

== Historija ==

{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot;
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Proto-semiticG-01.png|Proto-semitsko C]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:PhoenicianG-01.png|Feničko gimel]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:GreekG-02.svg]][[Datoteka:GreekG-03.svg]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Gamma_uc_lc.svg|64px|Grčko gama]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:EtruscanC-01.png|Etruščansko C]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:RomanC-01.png|Rimsko C]]
|-
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Proto-semitsko C
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Feničko pismo|Feničko]] gimel
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Dvije varijante ranogrčkog gama
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Grčko pismo|Grčko]] gama
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Etruščansko C
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Rimsko C
|}
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Abeceda]]</text>
      <sha1>09tbdr5ia6m5leg0o89v509n2lm7j5f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>D</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46108</id>
    <revision>
      <id>3926187</id>
      <parentid>3842920</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:01:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3457" sha1="272z25f5kt5rm4f2e92ge31bi0i2lth" xml:space="preserve">{{Bosanska abeceda}}
'''D''' je 6. slovo [[latinica|bosanske abecede]], i četvrto u alfabetima drugih zapadnoevropskih jezika i drugih širom svijeta. 
Označava zvučni dentalni okluzivni suglasnik. 
[[Datoteka:Boundary_stone_on_the_Demeljoch_-_2.jpg|mini|Slovo D, što označava &quot;Deutschland&quot; ( [[Njemački jezik|njemački]] za &quot; [[Njemačka]] &quot;), na [[Granični kamen|graničnom kamenu]] na granici između Austrije i Njemačke.]]
[[Semitski jezici|Semitsko]] slovo [[Daleth|Dāleth]] se možda razvilo iz [[logogram]]a za ribu ili vrata.&lt;ref&gt;&quot;D&quot; ''Oxford English Dictionary,'' 2nd edition (1989); ''[[Merriam-Webster]]'s Third New International Dictionary of the English Language, Unabridged'' (1993); &quot;dee&quot;, ''op. cit.''&lt;/ref&gt; Postoji mnogo različitih [[Egipatski hijeroglifi|egipatskih hijeroglifa]] koji su mogli inspirisati ovo. U semitskom, [[Starogrčki jezik|starogrčkom]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/delta|title=Definition of DELTA|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=3. 5. 2022}}&lt;/ref&gt; i [[Latinski jezik|latinskom]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sfu.ca/~ramccall/AncientandmodernLatinalphabet.pdf|title=Latin Alphabet|archive-url=https://web.archive.org/web/20101226155729/http://www.sfu.ca/~ramccall/AncientandmodernLatinalphabet.pdf|archive-date=26. 12. 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt; slovo je predstavljalo {{IPA|/d/}} ; u [[Etruščanski alfabet|etruščanskom alfabetu]]&lt;ref&gt;Rex Wallace (2008) 𐌆𐌉𐌙 𐌓𐌀𐌔𐌍𐌀 ''𐌀 [[iarchive:zikh-rasna-a-manual-of-the-etruscan-language-and-inscriptions|Zikh Rasna: A Manual of the Etruscan Language and Inscriptions]]''&lt;/ref&gt; slovo je bilo arhaično, ali ipak sačuvano. Ekvivalentno [[Grčko pismo|grčko slovo]] je delta, [[Delta (letter)|Δ]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Također znači i:
* [[rimski brojevi|rimski broj]] 500
* u [[muzika|muzici]] [[ton]] d
* u [[geometrija|geometriji]] oznaku za [[prečnik]] [[krug]]a
* u [[hemija|hemiji]] znak za [[deuterij]], izotop [[vodik]]a
* u [[SI]] sistemu prefiks deci (1/10, d)
* međunarodnu automobilsku oznaku za [[Njemačka|Njemačku]]

== Historija ==

{| align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot;
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Proto-semiticD-01.png|Proto-semitsko D (riba)]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Proto-semiticD-02.png|Proto-semitsko D (vrata)]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:PhoenicianD-01.png|Feničko dalet]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Delta uc lc.svg|64px|Grčko delta]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:EtruscanD-01.svg|64px|Etruščansko D]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:RomanD-01.png|Rimsko D]]
|-
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Proto-semitsko D (riba)
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Proto-semitsko D (vrata)
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Feničko pismo|Feničko]] dalet
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Grčko pismo|Grčko]] [[delta]]
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Etruščansko D
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Rimsko D
|}
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20210829194452/https://issuu.com/kenwilsonmax/docs/chicken__health_issue/s/25385
* https://web.archive.org/web/20101226155729/http://www.sfu.ca/~ramccall/AncientandmodernLatinalphabet.pdf
* https://www.merriam-webster.com/dictionary/delta
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Abeceda]]</text>
      <sha1>272z25f5kt5rm4f2e92ge31bi0i2lth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>E</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46112</id>
    <revision>
      <id>3926228</id>
      <parentid>3794300</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:10:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3906" sha1="tf6jip62hkxaqjfjfrbwi91sngdps7r" xml:space="preserve">{{Bosanska abeceda}}
'''E''' je 9. slovo [[latinica|bosanske abecede]]. Označava prednji srednje visoki samoglasnik. 
To je najčešće korišteno slovo u mnogim jezicima, uključujući [[Češki jezik|češki]], [[Danski jezik|danski]], [[Nizozemski jezik|holandski]], [[Engleski jezik|engleski]], [[Francuski jezik|francuski]], [[Njemački jezik|njemački]], [[Mađarski jezik|mađarski]], [[Latinski jezik|latinski]], [[Latvijski jezik|letonski]], [[Norveški jezik|norveški]], [[Španski jezik|španski]] i [[Švedski jezik|švedski]].&lt;ref name=&quot;Brian Kelk&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bckelk.org.uk/words/etaoin.html|title=Letter frequencies|last=Kelk|first=Brian|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509055951/http://www.bckelk.ukfsn.org/words/etaoin.html|archive-date=9. 5. 2008|url-status=live|access-date=2. 2. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pages.central.edu/emp/LintonT/classes/spring01/cryptography/letterfreq.html|title=Relative Frequencies of Letters in General English Plain text|last=Lewand|first=Robert|website=Cryptographical Mathematics|publisher=[[Central College (Iowa)|Central College]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080708193159/http://pages.central.edu/emp/LintonT/classes/spring01/cryptography/letterfreq.html|archive-date=8. 7. 2008|url-status=dead|access-date=25. 6. 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.santacruzpl.org/readyref/files/g-l/ltfrqsp.shtml|title=Frequency of Occurrence of Letters in Spanish|publisher=Santa Cruz Public Libraries|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511220207/http://www.santacruzpl.org/readyref/files/g-l/ltfrqsp.shtml|archive-date=11. 5. 2008|url-status=dead|access-date=25. 6. 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.santacruzpl.org/readyref/files/g-l/ltfrqfr.shtml|title=Frequency of Occurrence of Letters in French|publisher=Santa Cruz Public Libraries|archive-url=https://web.archive.org/web/20080312222737/http://www.santacruzpl.org/readyref/files/g-l/ltfrqfr.shtml|archive-date=12. 3. 2008|url-status=dead|access-date=25. 6. 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://scplweb.santacruzpl.org/readyref/files/g-l/ltfrqger.shtml|title=Frequency of Occurrence of Letters in German|publisher=Santa Cruz Public Libraries|archive-url=https://archive.today/20120628214132/http://scplweb.santacruzpl.org/readyref/files/g-l/ltfrqger.shtml|archive-date=28. 6. 2012|url-status=dead|access-date=25. 6. 2008}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Pronunciation of the name of the letter ⟨e⟩ in European languages.png|lijevo|mini|157x157piksel|Izgovor imena slova {{Uglasta zagrada|e}} u evropskim jezicima]]
Može značiti i:
* u [[muzika|muzici]] [[ton]] e
* u [[fizika|fizici]] znak za [[energija|energiju]] (E=mc&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;) i [[elektron]]
* u [[SI]] sistemu prefiks eksa (E, 10&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;)
* međunarodnu automobilsku oznaku za [[Španija|Španiju]]

== Historija ==

{| align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot;
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Proto-semiticE-01.svg|Proto-semitsko E]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:PhoenicianE-01.png|Feničko he]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Epsilon uc lc.svg|64px|Grčko epsilon]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Alfabeto camuno-e.svg|Etruščansko E]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:RomanE-01.png|Rimsko E]]
|-
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Proto-semitsko E
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Feničko pismo|Feničko]] he
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Grčko pismo|Grčko]] epsilon
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Etruščansko E
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Rimsko E
|}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20080708193159/http://pages.central.edu/emp/LintonT/classes/spring01/cryptography/letterfreq.html
* https://www.unicode.org/L2/L2020/20252r-mod-ipa-a.pdf
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Abeceda]]</text>
      <sha1>tf6jip62hkxaqjfjfrbwi91sngdps7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kosta Kostić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46114</id>
    <revision>
      <id>3926420</id>
      <parentid>3794702</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1259" sha1="tdxo4td5nyrj85qsa0rdcc0kzuvcn83" xml:space="preserve">{{Siroče|23|02|2012}}
'''Kosta Kostić''' je [[ratni zločin]]ac porijeklom iz općine [[Bijeljina]].

Općinsko tužilaštvo općine Brčko je [[19. april]]a 2005. godine podiglo optužnicu protiv Kostića. [[31. oktobar|31. oktobra]] iste godine Kostić je uhapšen.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Uhapšeni osumjičeni za ratni zločin|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/862535.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=13. 12. 2007|access-date=3. 1. 2026|language=sh|first=Radio Slobodna|last=Evropa}}&lt;/ref&gt; [[20. april]]a općinski sud ga je osudio na maksimalnu kaznu od 15 godina strogog zatvora zbog krivičnog djela ratnog zločina protiv civilnog stanovništva.

== Spisak žrtava ==

Tokom sudskog postupka dokazano je da je Kostić direktno učestvovao u ubistvima slijedećih osoba:

*Ahmeta Fatića 
*Ekrema Terzića
*Enesa Terzića
*Muhameda Terzića
*Safeta Karamovića
*Mirsada Karamovića
*Bege Hasanbašića 
*Midhata Šabanovića 
*Hazima Žilića 
*Midhata Čembića 
*Osmana Suljića 
*Mehmeda Slomića 
*Muhameda Jakubovića
*Vasve Peštalić

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Biografije, Bijeljina]]
[[Kategorija:Brčko]]
[[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini|K]]</text>
      <sha1>tdxo4td5nyrj85qsa0rdcc0kzuvcn83</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>H</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46161</id>
    <revision>
      <id>3925830</id>
      <parentid>3923247</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3041" sha1="kom96moraxfqrkruekm1hfi82jcgomt" xml:space="preserve">{{Bosanska abeceda}}
'''H''' je 12. slovo [[latinica|bosanske abecede]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.evertype.com/alphabets/bosnian.pdf|title=}}&lt;/ref&gt; Označava bezvučni velarni frikativni suglasnik.

'''H''' ([[Mala i velika slova|malo]]: '''h''') je osmo [[slovo]] [[Latinska abeceda|latiničnog alfabeta]], koje se koristi u [[Engleski alfabet|modernom engleskom alfabetu]], uključujući alfabete drugih zapadnoevropskih jezika i jezika širom svijeta.

Znači i:
* u [[glagoljica|glagoljici]] broj 600
* u [[muzika|muzici]] [[ton]] h
* u [[fizika|fizici]] [[Planckova konstanta|Planckovu konstantu]] (h)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.numericana.com/answer/constants.htm#h|title=Numerical Constants - Mathematics &amp; Physics - Numericana|last=Michon|first=Gerard|website=www.numericana.com|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; ili [[mjerna jedinica]] za [[vrijeme (fizika)|vrijeme]] 1 h = 1 [[Sat (jedinica)|sat]]
* u [[hemija|hemiji]] simbol [[vodik]]a
* u [[SI]] sistemu henri (H), jedinicu [[induktivnost]]i i prefiks hekto (h, 10&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
* međunarodnu automobilsku oznaku za [[Mađarska|Mađarsku]]

== Historija ==

{| align=&quot;center&quot; border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;5&quot;
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Proto-semiticH-01.png|Proto-semitsko H]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:PhoenicianH-01.png|Feničko het]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:Eta uc lc.svg|64px|Grčko (h)eta]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:EtruscanH-01.png|Etruščansko H]][[Datoteka:EtruscanH-02.png|Etruščansko H]]
|align=&quot;center&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Datoteka:RomanH-01.png|Rimsko H]]
|-
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Proto-semitsko H
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Feničko pismo|Feničko]] het
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|[[Grčko pismo|Grčko]] (h)eta
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Etruščansko H
|align=&quot;center&quot; valign=&quot;top&quot; width=&quot;130px&quot;|Rimsko H
|}
{| class=&quot;wikitable&quot;
![[Egyptian hieroglyphs|Egipatski hijeroglif]]
ograda
![[Proto-Sinaitic script|Proto-sinaitski]]
hasr
![[Feničko pismo|Feničanin]] 
[[Heth|Het]]
![[Western Greek alphabet|Zapadnogrčki]] 
[[Heta]]
![[Etruscan language|Etruščanski]] 
[[𐌇|H]]
![[Latinski jezik|Latinski]]
H
|- align=&quot;center&quot;
|&lt;hiero&gt;N24&lt;/hiero&gt;
|[[Datoteka:Proto-semiticH-01.svg|class=skin-invert-image|30x30piksel]]
|[[Datoteka:PhoenicianH-01.svg|class=skin-invert-image|30x30piksel]]
|[[Datoteka:Greek_Eta_archaic.svg|class=skin-invert-image|20x20piksel]][[Datoteka:Greek_Eta_2-bars.svg|class=skin-invert-image|20x20piksel]]
[[Datoteka:Greek_Eta_square-2-bars.svg|class=skin-invert-image|20x20piksel]][[Datoteka:Greek_Eta_diagonal.svg|class=skin-invert-image|20x20piksel]]
|[[Datoteka:EtruscanH-01.svg|class=skin-invert-image|20x20piksel]]
[[Datoteka:EtruscanH-02.svg|class=skin-invert-image|20x20piksel]]
|[[Datoteka:Capitalis_monumentalis_H.svg|class=skin-invert-image|32x32piksel|Latin H]]
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Abeceda]]</text>
      <sha1>kom96moraxfqrkruekm1hfi82jcgomt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>M3/M5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46402</id>
    <revision>
      <id>3926466</id>
      <parentid>3832756</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926466</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4926" sha1="25mxkalyoynn8z85fa922s49ogjqcsb" xml:space="preserve">{{Oklopno vozilo
|      ime= M3/M5 Stuart
|      slika=[[Datoteka:Stuart m5a1 cfb borden 4.JPG|250px]]
|      opis= 
|      posada= 4
|      dužina= 4,54m
|      širina= 2,24m
|      visina= 2,30m
|      težina= 12,9 tona
|      oklop= 40mm
|      primarno= 37mm top
|      sekundarno= 3x 7,62 mm Browning M1919A4 mitraljez
|      pogon=benzinski motor Continental-Wright radial, 7 cilindara
|      snaga= 250KS (186 kW)
|      suspenzija= torzijske poluge
|      cestovna_brzina= 58km/h
|      omjer_snage_i_težine= 19,38ks/tona
|      domet= 113km
}}
[[Datoteka:M3A3 Stuart 001.jpg|mini|desno|300px|M3A3 tenk u vojnom muzeju u [[Beograd]]u]]
'''M3/M5 Stuart''' je bio američki [[tenk]] koji je korišten tokom [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskog rata]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pacificwrecks.com/|title=Pacific Wrecks - M3 Stuart Technical Information|last=PacificWrecks.com|website=pacificwrecks.com|language=en|access-date=25. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Nastanak ==
Uvidjevši da će prvobitni američki tenk, imena [[M2]], biti nezadovoljavajući u budućim burnim godina, [[1939]]. godine, tamošnji vojni vrh se odlučio na gradnju njegovog nasljednika. U potpunoj suprotnosti s prevladavajućom ratnom teorijom toga doba te godine se donosi odluka o gradnji teškog tenka (za tadašnje doba) [[M3]], koji će kasnije dobiti ime Lee i laganog tenka M3 budućeg imena Stuart. Kako će kasnije verzije tenka Stuart dobiti oznaku M5 općenito se kao njegovo ime prihvatilo '''M3/M5''' kako bi ga se moglo razlikovat od Lee tenka.
Prvi primjerci Stuarta napuštaju proizvodnu traku već [[1941]]. godine to jest samo dvije godine kasnije od trenutka nastanka prvih planova.

== Ratna upotreba ==
Prvi primjerci ovog tenka doživljavaju svoje vatreno krštenje u novembru [[1941]]. godine kada ih upotrebljava britanska vojska protiva njemačkog [[Afrika korpusa]]. Rezultat tog testiranja je bio katastrofalan. Strahovitu gubici povezani sa slabošću topa rezultiraju ograničenjem upotrebe '''M3/M5''' samo na katastrofalno kritične situacije. Tokom ljeta [[1942]]. godine kada Britanci dobiju dovoljno tenkova [[M3]] Lee oni ovaj lagani tenk izbacuju potpuno iz ratne upotrebe.

Američko vatreno krštenje ovog tenka se dešava u drugoj polovini [[1942]]. godine. Nakon samo jednog sukoba s njemačkim [[Panzer IV]] i [[Panzer VI]] Tigar američka donosi naređenje slično britancima zabranjujući njegovu tenkovsku upotrebu. Ostatak rata u Evropi ovaj tenk se koristi ponekad samo kao potpora pješadija ili vozilo za istraživanje terena. Njegova kasnije jedina ratna upotreba je bila protiv [[Japan]]a koji i protiv tako lošeg tenka nije imao rješenja.

Određen broj primjeraka ovog tenka je poslan i u [[Sovjetski savez]] gdje doživljava još gore kritike od onih američkih i britanskih. Na kraju tokom [[1943]]. godine, [[Crvena armija]] je odbijala da primi ijednu verziju ovog tenka.

== Oprema ==
[[Datoteka:Stuarttank.jpg|mini|200px|Stuart tenkovi 1942.]]
Dok se koliko, toliko može reći da je njegov oklop od 51&amp;nbsp;mm bio zadovoljavajući (za [[1941]]. godinu) ništa slično se može reći za išta drugo. Njegov top od 37&amp;nbsp;mm je bio u najmanju ruku smješan za protivnike. On ulazi u upotrebu kada [[Njemačka]] smatra da je njen [[Panzer III]] zastario zbog topa od &quot;samo&quot; 50&amp;nbsp;mm. Jednostavno top je bio preslab za probit bilo koje Njemačko oklopno vozilo toga doba na zadovoljavajućoj udaljenosti. Rusi pored tih nedostataka su iznijeli kritiku i da ima preosjetljiv motor za koji se mora praviti previše kvalitetno gorivo.

== Prenamjene ==
Jedina prenamjena ovog tenka je bila nastanak oklopnog vozila [[M8]] kojemu se na mjesto kupole od '''Stuarta''' postavlja top od 75&amp;nbsp;mm. Bez obzira na potpunu nekvalitetu ovog proizvoda dokazanog kritikama svih koji su ga koristili on ostaje u proizvodnji tokom cijelog rata. Ako uzmemo u obzir i [[M8]] sveukupno je bilo proizvedeno 25.000 primjeraka ovog tenka kojega niko nije htio koristiti.

Bez obzira na svoj kompletni neuspjeh s ovim lakim tenkom amerikanci od gradnje sličnih vozila ne odustaju tako da se pokreće proizvodnja njegovog nasljednika imena [[M24]] Chaffee.

== Upotreba nakon rata ==
Isto kao što će se kasnije dogoditi s [[M4 Sherman]] tako i ovaj tenkovski proizvodni neuspjeh postaje veliki izvozni hit [[SAD]]a nakon rata kada ga se šalje u sve zemlje s prijateljskim režimima. Svoj novi trenutak &quot;slave&quot; od doživljava tokom prvog Pakistansko-Indijskog rata [[1947]]. godine. Bez obzira na sve nedostatke ovaj tenk ostaje u upotrebi vojnih snaga [[Pakistan]]a sve do [[1996]]. godine.

{{Commonscat|Stuart tank}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.nationalww2museum.org/visit/museum-campus/us-freedom-pavilion/vehicles-war/m3a1-stuart-tank
{{Američki tenkovi u Drugom svjetskom ratu}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Američki tenkovi u Drugom svjetskom ratu]]</text>
      <sha1>25mxkalyoynn8z85fa922s49ogjqcsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Constantijn Huygens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46507</id>
    <revision>
      <id>3926181</id>
      <parentid>3792273</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1410" sha1="sdzf28mfqnadmehfepkgc3o8slwth8n" xml:space="preserve">[[Datoteka:Constantijn Huygens01a.jpg|mini|desno|Constantijn Huygens|250x250piksel]]
'''Constantijn Huygens'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ucldigitalpress.co.uk/Book/Article/5/30/125/|title=Temptation in the Archives|website=ucldigitalpress.co.uk|access-date=24. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ([[4. septembar]] [[1596]] - [[28. mart]] [[1687]]) je bio [[holandija|holandski]] pjesnik i kompozitor i otac naučnika [[Christiaan Huygens]]a. Vjeruje se da je bio član [[Muiderkring]], grupe intelektualaca okupljenih oko [[Pieter Corneliszoon Hooft]], mada je skup vjerovatno posjetio samo jednom. 
 
Huygens je jedan od najplodniji pisac holandskog zlatnog doba. Bio je također i državni sekretar dvojici prinčeva, Frederick Henry i William II.

Huygens je svirao veliki broj instrumenata za koje je napisao veliki broj kompozicija. Smatrao je svoju ljubav prema muzici važnijom od književnog rada. Sahranjen je na Grote Kerk u Hagu, zajedno sa svojim brojnom rodbinom.

[[1947]] je ustanovljena nagrada Constantijn Huygens Award, u njegovu čast.

== Također pogledajte ==
* [[Christiaan Huygens]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.essentialvermeer.com/music/constantijn_huygens.html
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Huygens, Constantijn}}
[[Kategorija:Nizozemski pisci]]
[[Kategorija:Rođeni 1596.]]
[[Kategorija:Umrli 1687.]]
[[Kategorija:Biografije, Den Haag]]</text>
      <sha1>sdzf28mfqnadmehfepkgc3o8slwth8n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dúnedaini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46604</id>
    <revision>
      <id>3926226</id>
      <parentid>3812046</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:09:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1225" sha1="h1vvik04w9mmmq354sqqasdj6uae4w1" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
'''Dúnedaini'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://encyclopedia-of-arda.com/d/dunedain.php|title=The Encyclopedia of Arda - Dúnedain|website=encyclopedia-of-arda.com|access-date=23. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; su bili potomci Edaina iz Prvog Doba Sunca.[[Valari]] su im kao nagradu za hrabru borbu protiv sila tame podarili ostrvo Numenor i oni su nazvani Dunedaini: [[Edaini]] Zapada.

Dúnedain su bili moćni ljudi. Živjeli su tri ili četiri puta duže od običnih ljudi. Bili su silni. Međutim [[Sauron]] ih je iskvario pa su napali [[Neumiruće Zemlje]] i kao kazna,Numenor je potonuo. Preživjeli Dúnedaini su osnovali [[Gondor]] i [[Arnor]] i borili su se u Poslednjoj Alijansi. Arnor je uništen a Gondor je bio oslabljen. Ali kada se Rat za Prsten zavšio [[Aragorn]] je ujedinio Dúnedaine i vratio im staru slavu.

== Također pogledajte ==
* [[Šumski Ljudi]]
* [[Šumari sjevera]]
* [[Šumari Itilijena]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.enworld.org/threads/middle-earth-lore-questions-numenorians-dunedain-etc.89019/
* https://lotr.fandom.com/wiki/Edain
* https://www.planet-tolkien.com/board/9/927/0/the-edain.html
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Srednja zemlja]]</text>
      <sha1>h1vvik04w9mmmq354sqqasdj6uae4w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nagrada &quot;Meša Selimović&quot; (Bosna i Hercegovina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46752</id>
    <revision>
      <id>3925990</id>
      <parentid>3847467</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:39:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7861" sha1="cznnp5y9890qaokzxl8nxpjo8p5554c" xml:space="preserve">'''Nagrada &quot;[[Meša Selimović]]&quot;''' jest nagrada za najbolji roman s područja [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Srbija|Srbije]] i [[Crna Gora|Crne Gore]].

Ustanovljena je 2001, a dodjeljuje se u okviru književnih susreta &quot;Cum grano salis&quot; u [[Tuzla|Tuzli]]. Ovaj susret je osnovan na prijedlog načelnika Jasmina Imamovića, a sastoji se od [[skulptura|skulpture]] i novčane nagrade.&lt;ref name=&quot;danas&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.slobodnaevropa.org/a/27966136.html|title=Slobodanu Šnajderu nagrada &quot;Meša Selimović&quot;|website=[[Radio Slobodna Evropa|slobodnaevropa.org]]|access-date=4. 9. 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://grad.tuzla.ba/manifestacije/cum-grano-salis/|title=Cum Grano Salis|website=Grad Tuzla|language=bs-BA|access-date=18. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Dobitnici ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+
!Godina
!Dobitnik
!Djelo
!Država
!Referenca
|-
|2002.
|[[Marinko Koščec]]
|''Netko drugi''
|Hrvatska
|&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.seecult.org/nominovani-za-nagradu-mesa-selimovic-2014/|title=Nominovani za nagradu Meša Selimović 2014. {{!}} SEEcult|date=5. 6. 2015|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2003.
|[[Irfan Horozović]]
|''William Shakespeare u Dar es Salaamu''
|Bosna i Hercegovina
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2004.
|[[Ivica Đikić]]
|''Cirkus Columbia''
|Hrvatska
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2005.
|[[Ognjen Spahić]]
|''Hansenova djeca''
|Crna Gora)
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|2006.
|[[Sanja Domazet]]
|''Ko plače''
|Srbija
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://enciklopedija.cc/index.php?title=Nagrada_Me%C5%A1a_Selimovi%C4%87_(Tuzla)|title=Nagrada Meša Selimović (Tuzla) – Hrvatska internetska enciklopedija|website=enciklopedija.cc|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2007.
|[[Miljenko Jergović]]
|''Ruta Tannenbaum''
|Hrvatska
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.danas.rs/kultura/jergovicu-nagrada-mesa-selimovic/|title=Jergoviću nagrada &quot;Meša Selimović&quot; - Kultura - Dnevni list Danas|date=12. 9. 2007|language=sr-RS|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2008.
|[[Mirko Kovač]]
|''Grad u zrcalu''
|Hrvatska
|&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|2009.
|[[Bekim Sejranović]]
|''Nigdje, niotkuda''
|Hrvatska / Bosna i Hercegovina
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nagrada Meša Selimović za roman Nigdje, niotkuda|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/radio_bekim_sejranovic/1821468.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=13. 9. 2009|access-date=17. 2. 2025|first=Budo|last=Vukobrat}}&lt;/ref&gt;
|-
|2010.
|[[Mirjana Đurđević]]
|''Kaja, Beograd i dobri Amerikanac''
|Srbija
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Mirjana Đurđević osvojila nagradu „Meša Selimović“|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/mirjana_djurdjevic_dobitnica_nagrade_mesa_selimovic/2148716.html|newspaper=Radio Slobodna Evropa|date=2. 2. 2012|access-date=17. 2. 2025|first=Maja|last=Nikolić}}&lt;/ref&gt;
|-
|2011.
|[[Ludwig Bauer]]
|''Zavičaj, zaborav''
|Hrvatska
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://depo.ba/clanak/51305/nagradu-mesa-selimovic-dobio-ludwig-bauer-za-roman-zavicaj-zaborav|title=Nagradu 'Meša Selimović' dobio Ludwig Bauer za roman 'Zavičaj, zaborav'|website=depo.ba|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2012.
|[[Faruk Šehić]]
|''Knjiga o Uni''
|Bosna i Hercegovina
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/faruku-sehicu-nagrada-mesa-selimovic-za-roman-knjiga-o-uni/120908134|title=Faruku Šehiću nagrada &quot;Meša Selimović&quot; za roman Knjiga o Uni|website=Klix.ba|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2013.
|[[Milorad Popović]]
|''Karnera'' 
|Crna Gora
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/knjizevna-nagrada-mesa-selimovic-u-rukama-autora-romana-karnera/130907104|title=Književna nagrada Meša Selimović u rukama autora romana “Karnera”|website=Klix.ba|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|2014.
|[[Ivan Lovrenović]]
|''Nestali u stoljeću''
|Bosna i Hercegovina
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oslobodjenje.ba/kun/ivanu-lovrenovicu-nagrada-mesa-selimovic-za-najbolji-roman|title=Ivanu Lovrenoviću nagrada &quot;Meša Selimović&quot; za najbolji roman|publisher=[[Oslobođenje]]}}&lt;/ref&gt;
|-
|2015.
|[[Filip David]]
|''Kuća sećanja i zaborava''
|Srbija
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.slobodna-bosna.ba/vijest/23745/ziri_odluchio_filipu_davidu_nagrada_mesa_selimovic.html|title=ŽIRI ODLUČIO: Filipu Davidu nagrada &quot;Meša Selimović&quot;|website=[[Slobodna Bosna|slobodna-bosna.ba]]|access-date=5. 8. 2015}}&lt;/ref&gt;
|-
|2016.
|[[Slobodan Šnajder]]
|''Doba mjedi''
|Hrvatska
|&lt;ref name=&quot;danas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
|-
|2017.
|[[Andrej Nikolaidis]]
|''Mađarska rečenica''
|Crna Gora
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/nikolaidis-dobitnik-nagrade-mesa-selimovic/275724|title=Nikolaidis dobitnik nagrade 'Meša Selimović'|date=23. 9. 2017|website=[[Radio Sarajevo|Radiosarajevo.ba]]|access-date=4. 5. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|2018.
|[[Semezdin Mehmedinović]]
|''Me'med, crvena bandana i pahuljica''
|Bosna i Hercegovina
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fraktura.hr/blog/nagrada-mesa-selimovic-za-semezdina-mehmedinovica.html|title=Nagrada &quot;Meša Selimović&quot; za Semezdina Mehmedinovića|date=24. 9. 2018|website=fraktura.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504083856/https://fraktura.hr/blog/nagrada-mesa-selimovic-za-semezdina-mehmedinovica.html|archive-date=4. 5. 2021|url-status=dead|access-date=4. 5. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019.
|[[Senka Marić]]
|''Kintsugi tijela''
|Bosna i Hercegovina
|&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/senki-maric-nagrada-mesa-selimovic-za-najbolji-roman-objavljen-u-2018/350184|title=Senki Marić nagrada &quot;Meša Selimović&quot; za najbolji roman objavljen u 2018.|date=7. 9. 2019|website=Radiosarajevo.ba|access-date=4. 5. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|2020.
|[[Ivana Bodrožić]]
|''Sinovi, kćeri''
|Hrvatska
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://federalna.ba/ivana-bodrozic-dobitnica-nagrade-mesa-selimovic-ija0k|title=Ivana Bodrožić dobitnica nagrade 'Meša Selimović'|date=9. 10. 2021|publisher=[[Federalna televizija|FTV]]|access-date=3. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
|2021.
|[[Damir Karakaš]]
|''Okretište'' 
|Hrvatska
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://bljesak.info/kultura/knjige/nagrada-mesa-selimovic-damiru-karakasu-za-roman-okretiste/392757|title=Nagrada 'Meša Selimović' pripala Damiru Karakašu za roman 'Okretište'|date=4. 9. 2022|website=bljesak.info|access-date=3. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|2022.
|[[Bora Ćosić]]
|''Bergotova udovica''
|Srbija
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fena.ba/article/1550076/bora-cosic-dobitnik-knjizevne-nagrade-mesa-selimovic|title=Bora Ćosić dobitnik književne nagrade &quot;Meša Selimović&quot;|date=7. 10. 2023|publisher=[[FENA]]|access-date=15. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023.
|[[Kristian Novak]]
|''Slučaj vlastite pogibelji''
|Hrvatska
|&lt;ref&gt;{{Citiranje weba|url=https://www.jutarnji.hr/kultura/knjizevnost/kristian-novak-za-slucaj-vlastite-pogibelji-dobio-je-uglednu-regionalnu-nagradu-15512342|title=Kristian Novak za ‘Slučaj vlastite pogibelji‘ dobio je uglednu regionalnu nagradu|year=15. 10. 2024|website=jutarnji.hr|language=hr|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|2024.
|[[Jurica Pavičić]]
|''Žigice''
|Hrvatska
|&lt;ref&gt;{{Cite web |url= https://federalna.ba/nagrada-mesa-selimovic-za-roman-zigice-jurice-pavicica-qtlhh |title=Roman &quot;Žigice&quot; Jurice Pavičića osvojio nagradu &quot;Meša Selimović&quot; |publisher= [[Federalna televizija]] |date= 6. 12. 2025 |access-date= 7. 12. 2025 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|}
== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Nagrada &quot;Meša Selimović&quot; (BiH)}}

[[Kategorija:Nagrada &quot;Meša Selimović&quot; (BiH)| ]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovačke literarne nagrade|Meša Selimović]]
[[Kategorija:Tuzla]]
[[Kategorija:Meša Selimović]]
[[Kategorija:Osnivanja u 2001.]]</text>
      <sha1>cznnp5y9890qaokzxl8nxpjo8p5554c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Crkva svetog Vasilija Ostroškog (Istočno Sarajevo)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46929</id>
    <revision>
      <id>3926184</id>
      <parentid>3917468</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4776" sha1="2jayyjwowp2952wj3ry3vs5l10lsd8v" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt

| ime                      = Crkva svetog Vasilija Ostroškog
| slika                    = Hram Svetog Vasilija Ostroškog Sarajevo.jpg
| opis_slike               = Crkva sv. Vasilija Ostroškog u centru Istočnog Sarajeva

| lokacija                 = Dobrinja, [[Istočna Ilidža]]
| grad                     = [[Istočno Sarajevo]]
| država                   = [[Bosna i Hercegovina]]

| religija                 = [[Pravoslavlje]]
| crkva_denominacija       = [[Srpska pravoslavna crkva]]
| eparhija                 = [[Mitropolija dabrobosanska]]

| tip_objekta              = Crkva
| pocetak_gradnje          = 1990.
| zavrsetak_gradnje        = 1998.

| datum_osvecenja          = 30. septembar 2001.
}}

'''Crkva svetog Vasilija Ostroškog''' je pravoslavni hram u centru [[Istočno Sarajevo|Istočnog Sarajeva]] (naselje Dobrinja, općina [[Istočna Ilidža]]). Hram pripada [[Mitropolija dabrobosanska|Mitropoliji dabrobosanskoj]] [[Srpska pravoslavna crkva|Srpske pravoslavne crkve]].

== Historija parohije ==
Parohija na ovom prostoru se u [[19. vijek]]u spominjala pod imenom Sarajevsko polje. Od [[1919]]. godine parohija mijenja svoje granice i dobija naziv Kotoračka parohija, po selu Kotorac.

Crkveni dom na lokalitetu Bijelo polje izgrađen je [[1939]]. godine sa namjerom da se podigne i crkva, ali je početak [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] prekinuo te planove.

== Hronološki kontekst i historijski značaj ==
Hram svetog Vasilija Ostroškog ima izuzetan istorijski značaj za noviju istoriju [[Sarajevo|Sarajeva]]. Nakon što je [[1940.]] godine završena i osvećena [[Crkva svetog Preobraženja u Sarajevu|Crkva Svetog Preobraženja]] na Pofalićima (izgrađena u vrijeme Kraljevine Jugoslavije), nastupio je poluvjekovni period u kojem komunističke vlasti u SFRJ nisu dozvoljavale izgradnju novih pravoslavnih hramova na gradskom području.

Dobijanjem građevinske dozvole i početkom radova u oktobru 1990. godine, crkva na Dobrinji zvanično je postala prvi pravoslavni hram čija je gradnja odobrena i započeta na prostoru sarajevskih gradskih opština nakon Drugog svjetskog rata. U momentu početka gradnje, lokacija je administrativno pripadala urbanoj zoni opštine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad Sarajevo]]. Zemljište za izgradnju crkve poklonio je lokalni mještanin Vukan Šehovac. Tek nakon potpisivanja [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog mirovnog sporazuma]] i uspostavljanja nove linije razgraničenja, hram je geografski pripao novoformiranoj opštini [[Istočna Ilidža]] u sastavu [[Istočno Sarajevo|Istočnog Sarajeva]].

== Izgradnja i obnova hrama ==
Pripreme i početak izgradnje crkve na Dobrinji započeli su u oktobru 1990. godine. Do početka [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] [[1992]]. godine, završeni su glavni zidarski radovi, a krov objekta je pokriven bakarnim limom.

Tokom ratnih dejstava (1992–1995), objekat se nalazio u zoni ratnih dejstava, zbog čega je pretrpio teška oštećenja. Nakon završetka rata, pristupilo se sistematskoj sanaciji unutrašnjih i vanjskih zidova, krova, te unutrašnjem uređenju. Svi radovi na obnovi uspješno su završeni 1998. godine.

== Osvjećenje ==
U hramu je 2. maja [[1999]]. godine svečano obilježeno nekoliko historijskih jubileja Srpske pravoslavne crkve. Svečani čin osvjećenja crkve predvodio je tadašnji mitropolit dabrobosanski Nikolaj, 30. septembra 2001. godine.

== Reference ==
{{Preuređivanje sekcija}}
&lt;ref name=&quot;bs-wiki&quot;&gt;{{cite web |title=Crkva svetog Vasilija Ostroškog (Istočno Sarajevo) |url=https://wikipedia.org |website=bs.wikipedia.org |access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;sr-wiki&quot;&gt;{{cite web |title=Црква Светог Василија Острошког у Источном Сарајеву |url=https://wikipedia.org |website=sr.wikipedia.org |access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;grad-is&quot;&gt;{{cite web |title=Храм Светог Василија Острошког: Уточиште за душу |url=https://gradistocnosarajevo.net |website=gradistocnosarajevo.net |publisher=Grad Istočno Sarajevo |access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;princip&quot;&gt;{{cite web |title=Hram Svetog Vasilija Ostroškog utočište za dušu |url=https://princip.news |website=princip.news |access-date=26. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.crkva-dobrinja.org/ http://www.svetivasilije-is.org/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161001172453/http://crkva-dobrinja.org/ |date=1. 10. 2016 }}

{{Portal Bosna i Hercegovina}}
{{Commons|Saint Basil of Ostrog church (Istočno Sarajevo)}}
{{Mitropolija dabrobosanska}}

[[Kategorija:Crkve u Istočnom Sarajevu]]
[[Kategorija:Srpske pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini|I]]</text>
      <sha1>2jayyjwowp2952wj3ry3vs5l10lsd8v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galija (brod)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51616</id>
    <revision>
      <id>3925780</id>
      <parentid>3924322</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2930" sha1="a9erf8u9xpnxvw1h994vwh4tnmez9zm" xml:space="preserve">'''Galija''' je zajednički naziv za svaki veći [[brod]] kojem su glavni pogon [[veslo|vesla]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/galley-ship|title=Galley {{!}} Ship, History, Features &amp; Uses {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title=galley|url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110803095841299|journal=Oxford Reference|language=en-US|doi=10.1093/oi/authority.20110803095841299}}&lt;/ref&gt;

Galije su se najčešće koristile kao [[ratni brod]]ovi. Ta njihova primjena prestala s izumom [[vaterno oružje|vatrenog oružja]], odnosno [[brodska artiljerija|brodske artiljerije]]. [[Bitka kod Lepanta]] [[1571]]. se smatra posljednjom velikom pomorskom bitkom u kojoj su korištene galije.

Veslači na galijama su se zvali [[galiot]]i.

Galije su bile glavni ratni brodovi koje su koristile drevne mediteranske pomorske sile, uključujući [[Fenikija|Feničane]], [[Antička Grčka|Grke]] i [[Antički Rim|Rimljane]]. Galija je ostala dominantna vrsta plovila korištenog za ratovanje i gusarenje u Sredozemnom moru sve do početka [[Rani moderni period|ranog modernog perioda]]. Konačni oživljaj ratovanja galijama dogodio se tokom 18. vijeka na [[Baltičko more|Baltičkom moru,]] tokom ratova između [[Ruska Imperija|Rusije]], [[Age of Liberty|Švedske]] i [[Danska-Norveška|Danske]]. U Mediteranu su ostali u upotrebi do samog kraja 18. stoljeća, a dijelom su opstali zbog svog prestiža i povezanosti s [[Chivalry|viteštvom]] i kopnenim ratovanjem. U ratu su galije korištene u desantnim napadima, za transport trupa i bile su vrlo efikasne u [[Amfibijsko ratovanje|amfibijskom ratovanju]]. Iako su obično služile u ratovima ili za odbranu od piratstva, galije su također služile kao trgovački brodovi za visokoprioritetnu ili skupu robu sve do kraja [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]]. Njegova vesla su garantovala da može napredovati tamo gdje bi jedrenjak bio [[wiktionary:becalmed#English|zatišan]], a njegova velika posada mogla ga je braniti od napada pirata i pljačkaša. Zbog toga je bio i jedan od najsigurnijih i najpouzdanijih oblika [[Transport|prijevoza putnika]], posebno za [[Kršćanski hodočasnici|kršćanske hodočasnike]] tokom [[High Middle Ages|visokog]] i [[Late Middle Ages|kasnog srednjeg vijeka]]. 
[[Datoteka:Sbonski_de_Passabon-Galere_a_la_voille.jpeg|alt=A two-masted ship with several sails set|mini|Kolorizirana gravura francuske galije (27 pari vesala) izgrađene prema dizajnu koji je bio standardan na Mediteranu s početka 17. stoljeća; [[Henri Sbonski de Passebon]], 1690.]]

== Također pogledajte ==

* [[pentakontera]]
* [[birema]]
* [[trirema]]
* [[kvinkerema]]
* [[polirema]]
* [[liburna]]
* [[dromon]]
* [[galijaca]]
{{Commonscat|La Galera}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Drevni brodovi]]</text>
      <sha1>a9erf8u9xpnxvw1h994vwh4tnmez9zm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Galijaca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51814</id>
    <revision>
      <id>3926277</id>
      <parentid>3730403</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="eudbjl5xlndwhb19z6iitqji30rpoao" xml:space="preserve">[[Datoteka:Galiote.jpg|mini|desno|300px|Galijaca]]
'''Galijaca''' je naziv za [[ratni brod]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://warhistory.org/@msw/article/piracy-galleys-and-sailing-ships|title=Piracy, Galleys, and Sailing Ships - War History|date=2. 8. 2016|website=warhistory.org|language=en-US|access-date=28. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; koji se krajem [[srednji vijek|srednjeg vijeka]] razvio na [[Mediteran]]u kao svojevrstan prijelazni oblik između starih [[galija (brod)|galija]] i novijih [[jedrenjak]]a. Broj vesala je smanjen, prvenstveno zato da bi se stvorilo što više mjesta za [[top]]ove.

Veća vatrena moć kršćanskih galijaca u odnosu na [[Osmanlijsko Carstvo|turske]] galije, te njihova veća visina - koja je omogućila bolje korištenje strijelaca prije [[abordaž]]a - se smatra jednim od ključnih faktora u kršćanskoj pobjedi kod [[bitka kod Lepanta|Lepanta]].

== Također pogledajte ==
* [[Ratni brod]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{stub-hist}}
{{Commonscat|Galiots}}

[[Kategorija:Drevni brodovi]]</text>
      <sha1>eudbjl5xlndwhb19z6iitqji30rpoao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dol Guldur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51829</id>
    <revision>
      <id>3926213</id>
      <parentid>3917847</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1117" sha1="gouaou5ciiya1azlx0wgshd2f79qbs4" xml:space="preserve">{{U začetku}}
[[Datoteka:Dol guldur.jpg|mini|desno|200px|Dol Guldur]]
'''Dul Guldur'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lotr.fandom.com/wiki/Dol_Guldur|title=Client Challenge|website=lotr.fandom.com|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je izmišljena [[Sauron]]ova tvrđava iz [[Gospodar prstenova|Gospodara Prstenova]]. [[Sauron]] ju je sagradio u [[Mrka Šuma|Mrkoj Šumi]] i vladao u njoj pod imenom Nekromant. U Dol Gulduru kotili su se Orci, Paukovi i druga zla bića. Nakon što se Sauron uzdigao u [[Mordor]]u Dol Guldurom su vladali [[Nazguli]]. Za vrijeme Rata za Prsten Vilenjaci [[Lorien]]a su uništili Dol Guldur.

== Također pogledajte ==
* [[Minas Itil]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.encyclopedia-of-arda.com/d/dolguldur.html|title=The Encyclopedia of Arda - Dol Guldur|website=www.encyclopedia-of-arda.com|access-date=13. 8. 2026}}
{{Gospodar prstenova}}
{{Commonscat|Middle-earth}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]

[[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Dol Guldur]]
[[pl:Lista zamków i twierdz Śródziemia#Dol Guldur]]</text>
      <sha1>gouaou5ciiya1azlx0wgshd2f79qbs4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bojni brod</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52024</id>
    <revision>
      <id>3926140</id>
      <parentid>3792615</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:53:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2148" sha1="g2bk0ztkcqb9jgr1b3j99b9047ya6ow" xml:space="preserve">[[Datoteka:Japanese battleship Satsuma.jpg|250px|desno|mini|Japanski bojni brod ''Satsuma'']]

'''Bojni brod''' je naziv koji u najširem smislu označava najteže naoružani i najbolje oklopljeni površinski [[ratni brod]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/battleships-could-ultimate-naval-weapon-past-make-ultimate-comeback-33621/|title=Battleships: Could the Ultimate Naval Weapon (of the Past) Make the Ultimate Comeback?|last=Farley|first=Robert|date=16. 10. 2018|website=The National Interest|language=en-US|access-date=25. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

U užem smislu se taj naziv koristi za vrstu ratnog broda koji se u razvio od [[karaka]] i [[galijun]]a u [[17. vijek]]u i pod nazivom [[linijski brod]] u [[Doba jedrenjaka]] predstavljao [[kapitalni brod]] većine tadašnjih ratnih mornarica. S razvitkom [[parna mašina|parne mašine]], [[eksploziv]]a i [[metalurgija|metalurgije]], linijski brodovi dobijaju novi pogon, artiljeriju i oklop te se razvijaju [[oklopnjača|oklopnjače]].

U najužem smislu izraz bojni brod se koristi za kapitalne brodove koji su se razvili u drugoj polovini [[19. vijek]]a. Kod njih se razlikuju:

* [[pre-drednot]]i, koji su sagrađeni prije 1906. godine;
* [[drednoti]], koji su ime dobili po britanskom broud ''[[HMS Dreadnought]]'' iz [[1906]]. godine;
* [[bojni krstaš]]i, koji su predstavljali lakšu varijantu drednota, odnosno hibrid bojnog broda i [[krstarica|krstarice]];
* [[superdrednot]]i.

Za vrijeme [[drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]] se ispostavilo kako se bojni brodovi, čak i sa najjačom [[brodska artiljerija|brodskom artiljerijom]], nisu u stanju suprotstaviti [[nosač aviona|nosaču aviona]] koji se nametnuo kao novi kapitalni brod. Zbog toga su se prestale graditi, a danas ih ne koristi nijedna mornarica u svijetu.

Posljednji put su ulogu imali za vrijeme [[zaljevski rat|zaljevskog rata]], kada je USS Iowa bombardirala iračke položaje na obali okupiranog [[Kuvajt]]a.

{{Commonscat|Battleships}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vrste brodova]]
[[Kategorija:Bojni brodovi|Bojni brodovi]]</text>
      <sha1>g2bk0ztkcqb9jgr1b3j99b9047ya6ow</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katamaran</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52692</id>
    <revision>
      <id>3926400</id>
      <parentid>3897805</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="jnkg9lmp0eq8cohlf1xsvza1q4rats1" xml:space="preserve">[[Datoteka:USN Joint Venture (HSV-X1).jpg|mini|desno|250px|USV Joint Venture HSV X1 katamaran]]

'''Katamaran'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yachtmauritius.com/history-of-the-catamaran-histoire-du-catamaran/|title=The history of the catamaran: from ancient origins to modern innovation|date=28. 11. 2024|website=Yacht Mauritius|language=en-US|access-date=8. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; je naziv za vrstu [[čamac|čamca]] (a i ponekad [[brod]]a) koji se sastoji od dva spojena trupa.

Riječ katamaran dolazi iz [[Tamilski jezik|tamilskog jezika]] gdje izraz ''kattumaram'' znači &quot;dva spojena trupa&quot;.

Katamarane su, nezavisno od [[Tamili|Tamila]], izmislili Polinežani, što je omogućilo naseljavanje udaljenih otoka [[Okeanija|Okeanije]].

Katamarani su lakši, brži i stabilniji od normalnih brodova, a u posljednje vrijeme se često koriste kao [[trajekt]]i.
Katamaran koji se sastoji od tri umjesto dva trupa se zove [[trimaran]].
{{Commonscat|Catamarans}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.yacht.de/en/yachts/catamarans/|title=Catamarans: Everything about the twin-hulled sailing yachts|website=YACHT - Everything about sailing|language=en|access-date=8. 6. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vrste brodova]]</text>
      <sha1>jnkg9lmp0eq8cohlf1xsvza1q4rats1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abordaž</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52956</id>
    <revision>
      <id>3926032</id>
      <parentid>3838377</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2463" sha1="gou9u8g4gewvg2oo5vvw3g3aom30v8c" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
'''Abordaž''' ili '''abordaža''' ({{jez-en|boarding}}, [[njemački jezik|njemački]] ''die Enterung'')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.duden.de/rechtschreibung/Enterung|title=Enterung ▶ Rechtschreibung, Bedeutung, Definition, Herkunft {{!}} Duden|website=www.duden.de|language=de|access-date=30. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; je manevar jednog broda radi zauzimanja protivničkog broda bliskom borbom, hladnim ili vatrenim oružjem na palubu, pošto prethodno pristane uz njega ili ga udari pramcem.

To je bio prvi oblik borbe na moru, u vrijeme kada ljudi nisu bili vješti u upravljanju brodom na vesla i kad su brodovi služili samo za prijevoz vojske. Ovaj način borne upotrebljavan je u [[peloponeski rat|Peloponeskom ratu]] sve dok se nije razvila vještina udara kljunom, poznata u historiji kao [[kljunov udar]].

Abordaže su primjenjivali vrlo mnogo Rimljani, čiji vojnici su bili dobri ratnici a slabi mornari i čiji su brodovi bili vrlo nepokretni. Oni su u [[punski ratovi|Prvom punskom ratu]] primjenili tzv. '''abordažski most''' (''1. corvus'', ''manus ferrata''), kako bi izbjegli udar pokretljivih [[kartagina|kartaginskih]] brodova i što bolje iskoristili kvalitet svojih vojnika. Kad bi se približili protivničkom brodu na oko 11 m, bacili bi na njega most, koji bi se zakačio na njega pomoću posebnih kuka i onda bi vojnici prelazili s broda na brod, a protivnički brod bi bio onemogućen da im se približi. Prvu pobjedu na ovaj način su postigli [[260. p. n. e.]] u bitki kod Liparskih otoka.

Pojavom i razvojem brodskih topova i topništva, ova tehnika nestaje. Abordažu su vrlo uspješno i često upotrebljavali [[pirat]]i pri napadu na trgovačke brodove. Posljednja bitka koja se vodila s brodovima na vesla i pomoću ove tehnike je [[Lepantska bitka]] [[1571]]. godine.

U kasnijim ratovima upotreba abordaža bila je slučajna ili vezana za naročite okolnosti. Tako je poznato da je u noći [[20. april]]a [[1917]]. godine jedan britanski brod slučajno udario jedan njemački brod u Doverskom tjesnacu.

Također je britanski razarač ''Cossack'' [[16. februar]]a [[1940]]. godine izvršio abordage na njemački ratni brod ''[[Altmark]]'' i oslobodio britanske ratne zarobljenike.

== Također pogledajte ==
* [[Pirati]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://archive.org/details/medievalnavalwar00rose
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pomorstvo]]
[[Kategorija:Pomorske bitke]]</text>
      <sha1>gou9u8g4gewvg2oo5vvw3g3aom30v8c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Magmatske stijene</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54804</id>
    <revision>
      <id>3926474</id>
      <parentid>3792850</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926474</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7546" sha1="d3wqt4k8s3i2gabb33zabk9wqncdjmu" xml:space="preserve">[[Datoteka:Diorite.jpg|mini|250px|desno|Magmatska stijena - diorit]]
'''Magmatske stijene''' nastaju kada se [[magma]] hladi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opengeology.org/textbook/4-igneous-processes-and-volcanoes/|title=4 Igneous Processes and Volcanoes – An Introduction to Geology|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; i skrutnjava, sa ili bez kristalizacije, ispod površine kao [[intruzivne stijene]] ili na površini kao [[efuzivne stijene]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Yirgu|first=G|url=https://www.eolss.net/sample-chapters/c01/E6-15-03-02.pdf|title=Occurrence, Texture, and Classification of Igneous Rocks}}&lt;/ref&gt; Magma može proizvedena parcijalnim taloženjem već postojećih stijena ili u [[Zemljin plašt|plaštu]] ili u [[Zemljina kora|kori]]. Obično je taloženje uzrokovano jednim ili više sljedećih procesa - povišenjem temperature, sniženjem pritiska ili promjenom sastava. Opisano je preko 700 vrsta magmatskih stijena, većinom nastalih ispod površine Zemljine kore.

== Geološki značaj ==
Magmastke stijene čine približno 95% gornjeg dijela [[Zemlja (planeta)|Zemljine]] kore, ali njihovo obilje skriveno je na Zemljinoj površini relativno tankim, ali raširenim slojem [[sedimentne stijene|sedimentnih]] i [[metamorfne stijene|metamorfnih stijena]].

Magmatske stijene su geološki značajne jer:
* njihovi minerali i globalna hemija daju informacije o sastavu plašta, iz kojeg su neke magmatske stijene izlučene, uvjetima temperature i tlaka koji dopuštaju ovo lučenje, i/ili drugim već postojećim stijenama koje su se rastalile; 
* njihova ''apsolutna'' starost može biti dobivena iz različitih oblika [[radiometrijsko datiranje|radiometrijskog datiranja]] i na taj način može biti uspoređena s okolnim geološkim slojevima, koje pomoću toga možemo smjestiti u određeni vremenski okvir koristeći geološke principe određivanja relativne starosti;
* njihova obilježja su obično karakteristična za specifični tektonski okoliš, što omogućuje tektonsku rekonstrukciju 
* ponekad u posebnim okolnostima oni su nosioci važnih mineralnih ležišta, npr. [[volfram]]a, [[kalaj]]a i [[uranij]]a koji su obično vezani za [[granit]]e, dok su rude poput [[hrom]]a i [[platina|platine]] vezane za [[gabro]]ide.

== Oblici i pojavljivanje ==
Po načinu pojavljivanja, magmatske stijene mogu biti intruzivne (plutonske), efuzivne (ekstruzivne, eruptivne, vulkanske) i žične.

=== Intruzivne magmatske stijene ===
'''Instruzivne magmatske stijene''' nastaju iz magme koja se hladi i skrutnjava unutar Zemlje. Okružena sa već postojećim stijenama, magma se polahko hladi, što rezultira u krupnozrnatosti ovih stijena. Najčešće se mineralna zrna u ovakvim stijenama mogu razlikovati golim okom. Intruzivne stijene mogu se podijeliti s obzirom na oblik i veličinu intruzivnog tijela te njegov odnos prema ostalim formacijama u koje prodire. Tipični intruzivni oblici su [[batolit]], [[štok]], [[lakolit]], [[sil]] (sklad) i [[dajk]] (kod nas se često koristi i pogrešan naziv žila ili žica). Efuzivni tipovi obično se nazivaju [[lava]]ma.

Jezgre većine planinskih lanaca sastoje se od intruzivnih magmatskih stijena, obično granita. Kada su djelovanjem [[Erozija|erozije]] izložene na površinu, ove jezgre (batoliti) zauzimaju golema područja Zemljine površine.

Krupnozrnate intruzivne magmatske stijene koje nastaju duboko unutar Zemlje su abisalne, a one koje nastaju blizu površine hipabisalne.

=== Efuzivne magmatske stijene ===
'''Efuzivne magmatske stijene''' nastaju na Zemljinoj površini kao rezultat parcijalnog topljenja stijena unutar plašta i kore.

Taljevina koja može, ali ne mora, sadržavati raspršene kristale i mjehuriće plinova, naziva se magma. Magma se izdiže jer je manje gusta od stijena iz kojih je nastala. Kada dosegne površinu pa eruptira u vodu ili u [[zrak]], naziva se lava. Erupcije [[vulkan]]a koje se događaju ispod okeana nazivaju se submarinskim erupcijama. [[Crni dimnjaci]] na bazalti srednjeokeanskih hrptova su primjer submarinske vulkanske aktivnosti.

Magma koja eruptira iz vulkana ponaša se u skladu sa svojom [[viskoznost]]i, ograničena svojom temperaturom, sastavom i kristalnim sadržajem. Visokotemperaturna magma, većinom bazaltnog sastava, ponaša se kao teška [[nafta]]. Česti su dugi, tanki bazaltni tokovi s [[pahoehoe]] površinom. Magma neutralnog sastava kao što je [[andezit]]na teži stvaranju stožaca s izmješanim pepelom, tufom i lavom te može imati viskoznost sličnu debeloj, hladnoj [[molasa|molasi]] ili čak grublju kas eruptira. Kisele magme poput [[riolit]]ne obično eruptiraju na niskim temperaturama i 10.000 puta su viskoznije od bazalta. Vulkani s riolitnom magmom obično eruptiraju eksplozivno, a riolitni tokovi lave su često ograničenog dometa te imaju strme krajeve, zbog visoke viskoznosti magme.

Kisele i neutralne magme često snažno erupitiraju, s eksplozijama pokretanim oslobađanjem otopljenih plinova – obično [[voda|vode]] a nerijetko i [[ugljik dioksid]]a. Eksplozivno eruptiran materijal naziva se [[tefra]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Óladóttir|first=Bergrún Arna|last2=Thordarson|first2=Thor|last3=Geirsdóttir|first3=Áslaug|last4=Jóhannsdóttir|first4=Guðrún Eva|last5=Mangerud|first5=Jan|date=2020-03|title=The Saksunarvatn Ash and the G10ka series tephra. Review and current state of knowledge|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/tephra|journal=Quaternary Geochronology|language=en|volume=56|pages=101041|doi=10.1016/j.quageo.2019.101041|issn=1871-1014}}&lt;/ref&gt; a vulkanske naslage nazivaju se piroklastične, a uključuju [[tuf]], aglomerat i ignimbrit. Fini [[vulkanski pepeo]] također je eruptiran i tvori naslage pepelnog tufa koje često pokrivaju ogromna područja.

Zato što se lava hladi i kristalizira veoma brzo, stijene nastale tim putem su sitnozrnate. Ako je hlađenje bilo toliko brzo da je spriječilo nastanak čak i malih kristala nakon erupcije, rezultirajuća stijena može biti većinom staklo (kao kod stijene [[opsidijan]]a). Ako se hlađenje lave odvijalo sporo, stijena će biti krupnozrnata. 
Mnogo je teže međustobno razlikovati tipove efuzivnih magmatskih stijena, nego što je slučaj kod intruzivnih magmatskih stijena, jer su minerali efuzivnih stijena sitnozrnati. Općenito, mineralni sastav sitnozrnatih efuziva može se odrediti samo ispitivanjem izbursaka stijena pod mikroskopom, a i na taj način može se izvršiti samo približna klasifikacija.

== Također pogledajte ==
* [[Petrologija]]
* [[Metamorfne stijene]]
* [[Sedimentne stijene]]

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*[http://vulcan.wr.usgs.gov/LivingWith/VolcanicPast/Notes/igneous_rocks.html USGS Igneous Rocks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130221075708/http://vulcan.wr.usgs.gov/LivingWith/VolcanicPast/Notes/igneous_rocks.html |date=21. 2. 2013 }}
*[https://web.archive.org/web/20080510070325/http://geol.lsu.edu/henry/Geology3041/lectures/02IgneousClassify/IUGS-IgneousClassFlowChart.htm Igneous rock classification flowchart]
*[https://web.archive.org/web/20120113152818/http://geology.cnsm.ad.csulb.edu/people/bperry/IgneousRocksTour/IntroToIgneousRocks.html Igneous Rocks Tour, an introduction to Igneous Rocks]
*[https://web.archive.org/web/20130502230620/http://www.utdallas.edu/~aiken/SHAKEBAKE/rockclassification.pdf The IUGS systematics of igneous rocks]{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Igneous rocks}}

[[Kategorija:Petrologija]]
[[Kategorija:Magmatske stijene| ]]</text>
      <sha1>d3wqt4k8s3i2gabb33zabk9wqncdjmu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bálint Balassi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54921</id>
    <revision>
      <id>3926157</id>
      <parentid>3838571</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:56:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1688" sha1="06bmpwrd88l3jrmpdwsirn9x26wq3th" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Bálint  Balassi
| slika              = Balassi2.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = Renesansni mađarski pjesnik
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1554|10|20}}
| mjesto_rođenja     = Zvolen, Slovačka
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1594|5|30|1554|10|20}}
| mjesto_smrti       = [[Esztergom]], [[Mađarska]]
| nacionalnost       = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}

'''Bálint Balassi''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hungarianconservative.com/articles/culture_society/life-of-balint-balassi-classic-hungarian-poetry-chivalric-spirit-hungarian-renaissance/|title=The Life of Bálint Balassi, a Classic Figure in Hungarian Poetry|last=Zemplényi|first=Lili|date=12. 8. 2023|website=Hungarian Conservative|language=en-US|access-date=1. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; baron od Kékkőa i Gyarmata, ([[20. oktobar]] [[1554]], [[Zvolen]] - [[30. maj]] [[1594]], [[Esztergom]]), je bio [[renesansa|renesansni]] lirski pjesnik. Pisao je većinom na [[mađarski jezik|mađarskom]], a ponekad i na [[slovački jezik|slovačkom]]. Prvi je osnivač moderne mađarske lirske poezije i prvi autor mađarske erotske poezije.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.poemhunter.com/b-lint-balassi/|title=Bálint Balassi - Poet Bálint Balassi Poems|website=Poem Hunter|language=en-us|access-date=1. 5. 2026}}
{{commonscat|Bálint Balassi}}

{{DEFAULTSORT:Balassi, Bálint}}
[[Kategorija:Slovački pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Zvolen]]
[[Kategorija:Rođeni 1554.]]
[[Kategorija:Umrli 1594.]]
[[Kategorija:Mađarski pisci]]</text>
      <sha1>06bmpwrd88l3jrmpdwsirn9x26wq3th</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Astrolab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54930</id>
    <revision>
      <id>3926088</id>
      <parentid>3916067</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2430" sha1="goxpz5aijvd1ykrqghr0bwnquq11865" xml:space="preserve">[[Datoteka:Astrolab.JPG|mini|desno|Astrolab iz 16. vijeka]]
'''Astrolab''' je historijski [[astronomija|astronomski]] [[mjerni instrument|instrument]] koji su koristili klasični [[astronomija|astronomi]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://legacy.geog.ucsb.edu/the-astrolabe-a-mathematical-jewel/|title=The Astrolabe: A Mathematical Jewel {{!}} UC Geography|language=en-US|access-date=30. 6. 2025}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; To je bio glavni [[navigacija|navigacijski]] instrument do otkrića [[sekstant]]a&lt;ref&gt;{{Cite news|title=HISTORIANS’ HOME YIELDS RICH LODE; New York Society Searches Its Own Building for Items to Mark Anniversary; SHOW OPENS THURSDAY; Portrait of Stuyvesant and Champlain's Astrolabe Will Be on Display|url=https://www.nytimes.com/1964/05/18/archives/historians-home-yields-rich-lode-new-york-society-searches-its-own.html|newspaper=The New York Times|date=18. 5. 1964|access-date=30. 6. 2025|issn=0362-4331|language=en-US}}&lt;/ref&gt; u [[18. vijek]]u. Između ostalog, koristio se za određivanje i predviđanje položaja [[Sunce|Sunca]], [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]a, [[planeta]] i [[zvijezde|zvijezda]]; određivanje mjesnog vremena iz zadane [[geografska dužina|geografske dužine]] i obrnuto; mjerništvo; i za [[triangulacija|triangulaciju]]. Astrolozi [[islam]]skog svijeta i evropskih naroda koristili su se astrolabima za izradu [[horoskop]]a.

== Također pogledajte ==
* [[Antikitera mehanizam]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Astrolabes}}
* [https://alexboxer.com/astrolabe/ Interactive digital astrolabe by Alex Boxer]
* [http://www.astrosurf.com/spheres/as/astrolabe-en.htm A digital astrolabe (HTML5 and javascript)]
* [https://www.aramcoworld.com/Articles/May-2019/Astrolabe-Tech-Made-Not-So-Easy Astrolabe Tech Made... Not So Easy]
* [http://www.eso.org/~ohainaut/bin/astrolabe.cgi paper astrolabe generator, from the ESO]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Analogni računari]]
[[Kategorija:Starogrčka astronomija]]
[[Kategorija:Starogrčka tehnologija]]
[[Kategorija:Astrometrija]]
[[Kategorija:Astronomski instrumenti]]
[[Kategorija:Islamska astronomija]]
[[Kategorija:Grčki izumi]]
[[Kategorija:Historijski naučni instrumenti]]
[[Kategorija:Inklinometri]]
[[Kategorija:Pomorska navigacija]]
[[Kategorija:Mehanički kalkulatori]]
[[Kategorija:Navigacijska oprema]]
[[Kategorija:Tehnologija u srednjovjekovnom islamskom svijetu]]
[[Kategorija:Naučna oprema]]</text>
      <sha1>goxpz5aijvd1ykrqghr0bwnquq11865</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aleksandar Bečanović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54957</id>
    <revision>
      <id>3926052</id>
      <parentid>3546562</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:27:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1050" sha1="5hgcjo7ag8dpzr2b25tvz0y9dbsreuz" xml:space="preserve">'''Aleksandar Bečanović''' ([[Bar]], [[1971]].), [[Crna Gora|crnogorski]] pjesnik, prozaik, prevodilac, književni i filmski kritičar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://euprizeliterature.eu/author/aleksandar-becanovic|title=Aleksandar Bečanović {{!}} EU Prize for Literature|website=euprizeliterature.eu|access-date=20. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;

Radio je kao urednik kulture u crnogorskom sedmičniku [[Monitor (tjednik)|Monitor]], sada je u uredništvu časopisa za kulturu Plima i Ars. Dobitnik je književne nagrade [[Risto Ratković]] za najbolju knjigu poezije u [[Crna Gora|Crnoj Gori]] [[2002]]. Prevodi s engleskog, većinom filmsku teoriju.

== Djela ==

Do sada je objavio:
*''Ulisova daljina'', pjesme, [[1994]].
*''Jeste'', pjesme, [[1996]].
*''Ostava'', pjesme, [[1998]].
*''Mjesta u pismu'', pjesme, [[2001]].
*''Očekujem što će iz svega proizaći'', priče, [[2005]].
*''Žanr u savremenom filmu'', kritike, [[2005]].

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Crna Gora portal}}

{{DEFAULTSORT:Bečanović, Aleksandar}}
[[Kategorija:Crnogorski pisci]]</text>
      <sha1>5hgcjo7ag8dpzr2b25tvz0y9dbsreuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laurazija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55050</id>
    <revision>
      <id>3926435</id>
      <parentid>3793091</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:11:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1021" sha1="3ma0fmmln5ny6wehbit2pszulhiggur" xml:space="preserve">[[Datoteka:Laurasia-Gondwana.png|desno|mini|Laurazija]]
'''Laurazija'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Laurasia {{!}} Description &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Laurasia|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=26. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; je bila [[superkontinent]] koji se odlomio od [[Pangea|pangejskog]] superkontinenta u kasnom [[mezozoik]]u. Uključivala je većinu kopnenih masa koje čine današnje kontinente [[sjeverna hemisfera|sjeverne hemisfere]].

Prije oko 200 miliona godina Laurazija se podijelila na kontinente po kojima je nazvana: [[Laurentia|'''Laur'''entiju]] (sada [[Sjeverna Amerika]]) i [[Evroazija|Evro'''aziju''']] (bez [[Indija|Indije]] i Arabije). Nastali južni superkontinent nazvan je [[Gondvana]].

== Također pogledajte ==

* [[Alfred Wegener]]
* [[Pomicanje kontinenata]]
* [[Tektonika ploča]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Kontinenti}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Laurasia and Gondwana}}

[[Kategorija:Superkontinenti]]</text>
      <sha1>3ma0fmmln5ny6wehbit2pszulhiggur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boris Akunjin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55115</id>
    <revision>
      <id>3926142</id>
      <parentid>3547194</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1530" sha1="bhwxkjzzo77gcegitecfrfp2m5nrebu" xml:space="preserve">[[Datoteka:Boris Akunin 2012.jpg|mini|'''Boris Akunjin''']]
'''Boris Akunjin''' ([[Ruski jezik|ruski]]: '''Борис Акунин''') [[pseudonim]] je '''Grigorija Čhartišvilja''' (ruski: '''Григорий Шалвович Чхартишвили''') ([[Tbilisi]], 20. maj 1956), [[Gruzija|gruzijsko]]-[[Rusija|ruskog]] [[pisac|pisca]] i [[esej]]ista.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lenta.ru/lib/14183665/|title=Чхартишвили, Григорий Писатель-беллетрист, литературовед, переводчик, сценарист|website=lenta.ru|access-date=22. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;

Od 1956. živi u [[Moskva|Moskvi]]. Radio je kao japanolog sve do 1998, kada objavljuje roman ''Azazel'', nakon kojeg se potpuno posvećuje pisanju. Pod pseudonimom ''Boris Akunjin'' napisao je nekoliko romana i kratkih priča, među ostalim, i serijal ''Avanture Erasta Fandorina''. ''Azazel'' je prvi roman u nizu koji prati zgode mladog detektiva [[Erast Fandorin|Erasta Fandorina]]. Radnja romana smještena je u carsku Rusiju. U maniri [[Sherlock Holmes|Sherlocka Holmesa]], ali ovog puta onog s istoka, mladi Fandorin rješava slučajeve ubistava.

== Bibliografija ==
* ''[[Azazel (Akunjin)|Azazel]]'' (2004)
* ''[[Levijatan (Akunjin)|Levijatan]]'' (2005)

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{stub-biog}}
{{Commonscat|Boris Alkunin}}

{{DEFAULTSORT:Akunjin, Boris}}
[[Kategorija:Rođeni 1956.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Tbilisi]]
[[Kategorija:Gruzijski pisci]]
[[Kategorija:Ruski pisci]]</text>
      <sha1>bhwxkjzzo77gcegitecfrfp2m5nrebu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jean Anouilh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55142</id>
    <revision>
      <id>3926373</id>
      <parentid>3538371</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1965" sha1="8344gsada6h11wnuvdim1kowqnxjqpi" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                    = Jean  Anouilh
| slika                  = Anouilh 1940 2b.jpg
| veličina_slike         = 
| opis                   = (1940)
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja|1910|6|23}}
| mjesto_rođenja         = Bordeaux, Francuska
| datum_smrti            = {{Datum smrti i godine|1987|10|3|1910|6|23}}
| mjesto_smrti           = Lausanne, Švicarska
| nacionalnost           = 
| druga_imena            = 
| zanimanje              = 
| godine_aktivnosti      = 
| poznat_po              = 
| značajna_djela         = 
}}'''Jean Anouilh''' ([[Bordeaux]], [[23. juni]] [[1910]]. - [[Lausanne]], [[3. oktobar]] [[1987]].) [[Francuska|francuski]] dramatičar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Jean-Anouilh|title=Jean Anouilh {{!}} French Dramatist &amp; Playwright {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=29. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discoverfrance.net/France/Theatre/Anouilh/anouilh.shtml|title=Biography of Jean Anouilh - French Dramatist|website=www.discoverfrance.net|access-date=29. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;

Jedan je od istaknutijih predstavnika modernog pozorišta. Napisao je preko 20 [[drama]] u kojima prevladavaju [[pesimizam]], zabrinutost za egzistenciju modernog čovjeka te pobuna protiv kompromisa što ih život nameće pojedincu i udaljava ga od ideala iz mladosti. U mnogim njegovim dramama susrećemo antičke teme u modernom ruhu. Njegovi likovi nastupaju u modernom dekoru i pokreću ih osjećaji koji odaju psihu modernih ljudi, ali bit samog sukoba ostaje ista kao u grčkih tragičara [[Eshil]]a, [[Sofoklo|Sofokla]] i [[Euripid]]a.

== Djela ==

*''[[Euridika]]'', [[1942]].
*''[[Antigona (drama)]]'', [[1944]].
*''[[Medeja]]'', [[1953]].

== Reference ==
{{refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Anouilh, Jean}}
[[Kategorija:Francuski pisci|Anouilh, Jean]]
[[Kategorija:Biografije, Bordeaux]]
[[Kategorija:Rođeni 1910.]]
[[Kategorija:Umrli 1987.]]</text>
      <sha1>8344gsada6h11wnuvdim1kowqnxjqpi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>André Chénier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55151</id>
    <revision>
      <id>3926069</id>
      <parentid>3629583</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="fn5aldzu00hckmlvx2i0uyrmqsudbzg" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = André  Chénier
| slika              = Beaux-Arts de Carcassonne - Portrait d'André Chénier - Suvée - Joconde04400001220.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = [[Francuska|francuski]] pjesnik
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1762|10|30}}
| mjesto_rođenja     = Carigrad, Osmanlijsko Carstvo
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1794|7|25|1762|10|30}}
| mjesto_smrti       = Pariz, Francuska
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''André Chénier''' ([[Carigrad]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.poemswithoutfrontiers.org/Chenier.html|title=Andre Chenier|website=www.poemswithoutfrontiers.org|access-date=1. 9. 2023}}&lt;/ref&gt; [[30. oktobar]] [[1762]]. - [[Pariz]], [[25. juli]] [[1794]].), [[Francuska|francuski]] pjesnik.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Andre-Marie-de-Chenier|title=André de Chénier {{!}} French Revolutionary Poet, Playwright &amp; Journalist {{!}} Britannica|date=21. 7. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=1. 9. 2023}}&lt;/ref&gt;

Odgojen u duhu filozofa [[18. vijek]]a, sa simpatijom je dočekao revoluciju i učestvovao u osnivanju ''Društva prijatelja konstitucije''. Bio je umjerenih pogleda i nije odobravao revolucionarne akcije [[jakobinci|jakobinaca]]. Tokom procesa protiv [[Luj XVI, kralj Francuske|Luja XVI]] zauzimao se za njegovo oslobođenje, a u odi &quot;Charlotte Corday&quot; odao je priznanje ubici Marata. Osumnjičen je da održava veze s monarhistima i konspirira protiv revolucije te je uhapšen i giljotiran.

Za života objavio je dvije pjesme, a u nedovršenim poemama &quot;Hermes&quot; i &quot;Amerique&quot; htio je dati svoje tumačenje postanka svijeta i formiranja društva. U pjesmama napisanim u zatvoru vidljivi su tragovi njegove osobne tragedije. Inspiriran grčkim i rimskim uzorima&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.universiteitleiden.nl/en/research/research-projects/humanities/rewriting-hellenism-andre-chenier-1762-1794-and-hellenistic-poetry|title=Rewriting Hellenism: André Chénier (1762-1794) and Hellenistic Poetry|website=Leiden University|language=en|access-date=1. 9. 2023}}&lt;/ref&gt; te nazvian posljednjim pjesnikom [[klasicizam|klasicizma]] i prvim [[romantizam|romantičarom]]. Nakon smrti stekao je slavu i izvan Francuske, pa mu je jednu pjesmu posvetio [[Aleksandar Sergejevič Puškin|A. S. Puškinu]], a [[Umberto Giordano]] je komponirao operu &quot;Andre Chenier&quot; prema libertu Luigija Illica.

== Reference ==
{{refspisak}}
{{commonscat|André Chénier}}

{{DEFAULTSORT:Chénier, André}}
[[Kategorija:Francuski pisci]]
[[Kategorija:Biografije, Carigrad]]
[[Kategorija:Rođeni 1762.]]
[[Kategorija:Umrli 1794.]]
[[Kategorija:Francuska revolucija]]</text>
      <sha1>fn5aldzu00hckmlvx2i0uyrmqsudbzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baltimore Monumentals</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55172</id>
    <revision>
      <id>3925853</id>
      <parentid>3922680</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1257" sha1="ghn9r4fvutnttd2wunsljj2zvugn5xl" xml:space="preserve">'''Baltimore Monumentals'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gptkb.org/entity/E619491/|title=Baltimore Monumentals|website=GPTKB v2|language=en|access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je bio [[SAD|američki]] bejzbol klub iz [[Baltimore]]a koji je bio među osnivačima nacionalne lige [[Union Association]]. Menadžer mu je bio [[Bill Henderson (bejzbol)|Bill Henderson]], a domaće utakmice je igrao na igralištu [[Belair Lot]].

Takmičio se u jedinoj sezoni lige 1884. godine. Njen najveći trenutak je bio 4. jula 1884. kada je Monumentals priredio ''double header'' - odigravši jednu za drugom utakmicu protiv ''[[Cincinnati Outlaw Reds]]'' i budućih prvaka ''[[St. Louis Maroons]]''. Tada je bio jedan od rijetkih slučajeva u historiji UA da cijeli stadion bude rasprodan.

Kada se u septembru raspao klub ''[[Chicago Browns/Pittsburgh Stogies|Pittsburgh Stogies]]'', ''Monumentals'' je preuzeo većinu njegovih igrača. Sezonu je završio na 4. mjestu s 58 pobjeda i 47 poraza.

Klub se raspustio zajedno s raspuštanjem lige krajem 1884. i početkom 1885. godine.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.baseball-reference.com/teams/BLU/ Baseball Reference Team Index]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bivši bejzbol klubovi]]</text>
      <sha1>ghn9r4fvutnttd2wunsljj2zvugn5xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Sand</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55223</id>
    <revision>
      <id>3925986</id>
      <parentid>3873440</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3745" sha1="9rugr8roi3wt62ef4e4jdfenx6hy3gr" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = George  Sand
| slika            =George_Sand_by_Nadar,_1864.jpg
| veličina_slike   =
| opis             = [[francuska]] književnica
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1804|7|1}}
| mjesto_rođenja     = Pariz, Francuska
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1876|6|8|1804|7|1}}
| mjesto_smrti       = Nohant, Francuska
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''George Sand''' (Rođena kao ''Aurore Dupin Dudevant''; [[Pariz]], [[1. juli]] [[1804]]. - Nohant, [[8. juni]] [[1876]].) je bila istaknuta [[francuska]] književnica i jedna od najranijih feministkinja koja je pisala pod muškim pseudonimom.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=George Sand {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=4. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://guides.loc.gov/feminism-french-women-history/famous/george-sand|title=Research Guides: French Women &amp; Feminists in History: A Resource Guide: George Sand|last=Spencer|first=Erika Hope|website=guides.loc.gov|language=en|access-date=4. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/books/first/j/jack-sand.html|title=George Sand|website=archive.nytimes.com|access-date=4. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Sand je poznata po svojim književnim doprinosima i nekonvencionalnom načinu života. Njen otac je umro dok je bila još mlada, a njen život oblikovala je aristokratska baka i skromno porijeklo njene majke. Sandine rane godine obilježio je buran brak sa Casimirom Dudevantom, od kojeg se na kraju razvela, što je navelo da se posveti književnoj karijeri koja je trajala više od četiri decenije.

Njen prvi poznati roman &quot;Indiana&quot;, objavljen 1832. godine, bio je kritički uspjeh koji je obilježio Sand kao značajnu književnu figuru. Sandina djela često su istraživala teme ljubavi, klasnih razlika i borbi žena, odražavajući njena lična iskustva i sociopolitičku situaciju njenog vremena. Također je bila uključena u politički aktivizam, zalažući se za prava običnih ljudi i baveći se socijalističkim idejama.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Bila je nesretna u braku, a nakon razvoda odlazi u [[Pariz]] i živi nezavisno. Pokazuje interes za društvene doktrine, simpatizira sa socijal-utopistima, u Lammenaisu vidi proroka nove religije. Sa [[Jules Sandeau|Julesom Sandeauom]] objavljuje svoj prvi roman &quot;''Rose i Blanche''&quot; pod zajedničkim pseudonimom George Sand. Ljubavna veza sa Sandeauom prva je u nizu njenih sentimentalnih avantura ([[Alfred de Musset]], P. Leroux, [[Frédéric Chopin]]). Romani su joj podijeljeni na ljubavne, socijalne i rustične, a najbliži su realizmu &quot;''Markiz de Villemer''&quot;. Pisala je pozorišne komade (&quot;''Claudie''&quot;, &quot;''Marcelle''&quot;), te objavila autobiografiju &quot;''Historija mog života''&quot;. Ljubav s Mussetom u Veneciji opisala je u &quot;''Pismima jednog putnika''&quot;, intimni &quot;''Dnevnik''&quot; objavljen je [[1926]]. godine, a ostavila je golemu korespondenciju. Ljubav je za nju sinonim života, magični ključić koji rješava sve probleme.&lt;ref&gt;Salmon, Bernita. “The works of George Sand as an interpretation of her life and personality: a thesis.” ''University of the Pacific'', 1931. &lt;nowiki&gt;https://scholarlycommons.pacific.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1921&amp;context=uop_etds&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Commonscat}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/biography/George-Sand

{{DEFAULTSORT:Sand, George}}
[[Kategorija:Francuski pisci|Sand, George]]
[[Kategorija:Biografije, Pariz]]
[[Kategorija:Rođeni 1804.]]
[[Kategorija:Umrli 1876.]]</text>
      <sha1>9rugr8roi3wt62ef4e4jdfenx6hy3gr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Enrico Caruso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55430</id>
    <revision>
      <id>3925983</id>
      <parentid>3715636</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2812" sha1="lppz6czefbrmk5zz9kzqalhrsst7mkh" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Enrico  Caruso
| slika            =Enrico Caruso.jpeg
| veličina_slike   =
| opis             = [[italija]]nski operski pjevač
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1873|2|25}}
| mjesto_rođenja     = Napulj, Italija
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1921|8|2|1873|2|25}}
| mjesto_smrti       = Napulj, Italija
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
[[File:Lucia di Lammermoor (1908).webm|thumb|thumbtime=1|''Lucia di Lammermoor'' (1908).]]
'''Enrico Caruso''' ([[Napulj]], [[25. februar]] [[1873.|1873]]. - [[Napulj]], [[2. august]] [[1921.|1921]].), bio je najcjenjeniji [[italija]]nski operni [[tenor]] s početka 20. stoljeća i jedan od prvih muzičara koji je zabilježio svoj glas na tonskim snimcima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Enrico-Caruso|title=Enrico Caruso {{!}} Biography &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=29. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.uni-wuppertal.de/en/transfer/science-communication/jahr100wissen-/-100-years-ago/100-years-ago-in-2021/100th-anniversary-of-the-death-of-the-star-tenor-enrico-caruso/|title=100th anniversary of the death of the star tenor Enrico Caruso|last=Pressestelle|website=www.uni-wuppertal.de|language=en|access-date=29. 5. 2024|archive-date=29. 5. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240529203355/https://www.uni-wuppertal.de/en/transfer/science-communication/jahr100wissen-/-100-years-ago/100-years-ago-in-2021/100th-anniversary-of-the-death-of-the-star-tenor-enrico-caruso/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Pjevao je na svim većim evropskim i američkim operskim pozornicama. Od 1904. godine je prvi tenor opere Metropolitan u [[New York]]u. Stekao je reputaciju najvećeg [[tenor]]a svoga vremena. Ostvario je repertoar od 67 uloga lirskog i dramatskog žanra i bio uzoran interpretetator verističkih opera, a pjevao je i italijanske canzone. Majstor je klasičnog italijanskog vokalnog stila i tehnike, a fascinirao je svojim sonarnim izražajnim glasom, jedinstvenim po baršunastoj mekoći timbra.

== Također pogledajte ==
* [['O sole mio]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Enrico Caruso}}
* [https://web.archive.org/web/20141010204315/http://nataliamalkova61.narod.ru/index/radioperedachi/0-14 Радиопередача &quot;Э.Карузо и Россия&quot; цикла М.Малькова &quot;Русская музыка звучит в мире&quot;]

{{Grammy za životno djelo}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Caruso, Enrico}}
[[Kategorija:Rođeni 1873.]]
[[Kategorija:Umrli 1921.]]
[[Kategorija:Italijanski operski pjevači]]
[[Kategorija:Italijanski umjetnici]]</text>
      <sha1>lppz6czefbrmk5zz9kzqalhrsst7mkh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ludovik Pobožni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55618</id>
    <revision>
      <id>3926455</id>
      <parentid>3792594</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926455</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12250" sha1="su66na8et3pi0a2rb91wf1az78d8xhs" xml:space="preserve">{{Infokutija vladar
| Ime            = Ludovik I
| Slika          = Louis le Pieux.png
| Nasljeđivanje  = [[Spisak franačkih kraljeva|Franački kralj]]
| Vladavina      = 28. januar 814 – 20. juni 840.
| Krunidba       = 13. septembar 814.
| Prethodnik     = [[Karlo Veliki|Karlo I]]
| Nasljednik     = 
[[Karlo II, car Svetog Rrimskog Carstva|Karlo II]]
| Nasljeđivanje1 = [[Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog Rimskog Carstva|Car Svetog Rimskog Carstva]]
| Vladavina1     = 28. januar 814 – 20. juni 840.
| Krunidba1      = 5. oktobar 814.
| Prethodnik1    = [[Karlo II, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo I]]
| Nasljednik1    = [[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar I]]
| Nasljeđivanje2 = Kralj Akvitanije
| Vladavina2     = 781–814.
| Prethodnik2    = [[Karlo Veliki|Karlo I]]
| Nasljednik2    = [[Pipin I, kralj Akvitanije|Pipin I]]
| Datum rođenja  = 778.
| Mjesto rođenja = [[Chasseneuil-du-Poitou|Cassinogilum]]
| Datum smrti    = {{Datum smrti i godine|840|6|20|778||}}
20. juni 840.
| Mjesto smrti   = [[Ingelheim]]
| Supružnik      = 
{{plainlist|
* [[Emengarda od Hesbaye]]
* [[Judith od Bavarske]]
}}
| Djeca          = 
{{plainlist|
* [[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar I]]
* [[Pipin I, kralj Akvitanije|Pipin I]]
* [[Ludovik Njemački|Ludovik II]]
* [[Karlo II, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo II]]
}}
| Dinastija      = [[Karolinzi]]
| Otac           = [[Karlo Veliki|Karlo I]]
| Majka          = [[Hildegarda od Vinzgaua]]
}}
'''Ludovik I Pobožni''' ({{jez-la|Ludovicus Pius}}; {{jez-fr|Louis le Pieux}};&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://xenophongroup.com/montjoie/fr-tl.htm|title=French History Timeline|website=xenophongroup.com|access-date=23. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; {{jez-de|Ludwig der Fromme}}; 778 – 20. juni 840) bio je [[Vojvodstvo Akvitanija|kralj Akvitanije]] (781–814), [[Spisak francuskih kraljeva|franački kralj]] (814–840) i [[Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog Rimskog Carstva|car Svetog Rimskog Carstva]] (814–840). Bio je posljednji apsolutni vladar [[Franačka|Franačke]]. Nakon nasljeđivanja prijestolja od oca [[Karlo Veliki|Karla Velikog]], Ludovik je uspješno nastavio politiku svoga oca, ali posljednje godine njegove vladavine su bile u znaku ratova protiv svojih sinova i vanjskih neprijatelja. Franačka država se našla u dubokoj krizi i nekoliko godina nakon njegove smrti došlo je do raspada carstva i formiranja nekoliko država – prethodnika moderne [[Njemačka|Njemačke]], [[Francuska|Francuske]] i [[Italija|Italije]].&lt;ref name=&quot;dibb&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dibb.de/ludwig-der-fromme.php|title=Ludwig der Fromme|work=dibb.de|language=de|access-date=12. 2. 2016|archive-date=8. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161208214322/http://dibb.de/ludwig-der-fromme.php|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.deutsche-biographie.de/sfz70565.html|title=Deutsche Biographie -  Ludwig der Fromme|work=deutsche-biographie.de|language=de|access-date=12. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;

== Kralj Akvitanije ==
Već kada je imao samo 3 godine njegov otac, [[Karlo Veliki]], ga proglašava kraljem [[Akvitanija|Akvitanije]] koja je u to doba franačka granična teritorija prema arapskoj državi na [[Pirenejsko poluostrvo|Pirenejskom poluostrvu]]. Prvo aktivno sudjelovanje Ludovika u tamošnjim događajima događa se nakon pada [[Barcelona|Barcelone]] 797.  poslije čega on počinje vršiti vojne pripreme za povratak ovoga grada. U dvogodišnjoj ekspediciji on uspijeva povratiti Barcelonu 801. nakon čega se u Akvitaniju vraća mir kratkotrajno prekidan samo zahtjevima '''[[Karlo Veliki|Karla Velikog]]''' za povremenim vojnim ekspedicijama u [[Italija|Italiju]] protiv Beneventa i [[Bizantijsko Carstvo|Bizanta]]. Kako je bio samo treći legalni sin nikada se nije očekivalo njegovo nasljeđivanje carske krune ali nakon smrti njegove braće Pipina 810. i Karla sljedeće godine, Ludovik je postao prijestolonasljednik.

== Car ==
[[Datoteka:Charlemagne et Louis le Pieux.jpg|mini|300px|Karlo Veliki i Ludovik]]

Protivno franačkim običajima pošto je bio jedini preživjeli sin Karla Velikog nije došlo do podjele države nego on u trenutku očeve smrti 28. januara 814. naslijeđuje cjelokupnu državu s izuzetkom Italije gdje je zavisni kralj Bernard sin Pipina italijanskog.

U času kad je naslijedio svog oca, Ludovik je imao 36 godina. Bio je obrazovaniji od Karla, ali nije imao ni njegove energije ni jasnoće pogleda, ni snage predviđanja i samostalnosti, pa je često donosio prenagljene ili proturječne odluke ili je djelovao pod uticajem snažnih ličnosti, naročito žena i svećenstva.

Čini se da su za posljednjih godina Karlova vladanja preotele maha brojne zloupotrebe vlasti što su ih vršili državni službenici. Stoga je Ludovik odmah po stupanju na prijestolje izvršio mnoge personalne promjene političkog aparata, na dvoru i u pokrajinama. Čak je i svoje sestre koje su živjele raskalašenim životom prisilio da stupe u samostan. Posebni izaslanici ''missi dominici'' koji su periodički obilazili državni teritorij i u doba Karla Velikog dobili su zadatak da ispravljaju nepravde i zloupotrebe. Za svoga kancelara Ludovik je postavio Helisahara koji je tu dužnost već obavljao u njegovom prijašnjem kraljevstvu Akvitanije.

== Religioznost ==
Svoju želju da provede moralizaciju uprave i društva u svojoj državi Ludovik je nastojao ostvariti uz pomoć Crkve. Svoga najprisnijeg savjetnika opata Benedikta Anijanskog doveo je u jedan samostan u blizini [[Aachen]]a i omogućio mu da postane najuticajnija osoba u franačkoj državi. Finalni događaj koji oduvijek religioznog Ludovika gura gotovo u ludost je njegovo izdajničko pogubljenje Bernarda, kralja Italije. Od trenutka njegove smrti ovaj car osjeća duboko kajanje koje se ubrzo pretvara u fanatičnost kada mu umire žena. Tu smrt on uzima kao Božiju kaznu za počinjeni grijeh i od tada Ludovikov način vladanja zemljom dobija gotovo samostanski karakter. Brojna darivanja Crkvi obogatila su crkvene redove i svećenstvo. U isto vrijeme svećenstvu je nametnuta stroža disciplina. Ali za razliku od Karla Velikog koji je bio revni širitelj [[Kršćanstvo|kršćanstva]] i zaštitnik Crkve, ali koji je koji je Crkvu pa i samoga [[Papa|papu]] držao u strogoj pokornosti, Ludovikova je vladavina zapala u ovisnost o svećenstvu.&lt;ref&gt;[http://www.stern.de/politik/geschichte/ludwig-der-fromme-aufstieg-und-fall-247738.html Ludwig der Fromme: Aufstieg und Fall] iz ''stern.d''e pristupljeno 20.6.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}&lt;/ref&gt; Papa [[Paskal I]] dobio je od Ludovika ne samo potvrdu svih dotadašnjih prava rimske Crkve, nego i potpuno izuzeće [[Rim]]a ispod jurisdikcije carske vlasti, čime je bilo onemogućeno svako sudjelovanje cara pri izboru i potvrđivanju pape.

Usprkos tim uspjesima u vlastitoj emancipaciji, papinstvo ipak nije željelo oslabiti carsku vlast jer je trebalo odanog i snažnog zaštitnika. Da se to i javno pokaže, godine 817. je na inicijativu svećenstva donesen poseban ukaz ''Ordinatio imperii''kojim je iz Ludovikova naslova izbačen naslov &quot;kralj Franaka i Langobarda&quot;, a zadržan samo carski naslov Imperator Augustus.

== Lotar ==
Neograničen uticaj Crkve izazvao je duboko nezadovoljstvo među pristalicama postupaka Karla Velikog koji je bio zaštitnik Crkve, ali nije kao Ludovik postao ovisan o njoj. Ta je grupa isposlovala da najstariji carev sin [[Lotar, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar]] bude poslan u Italiju da sredi ondje stanje. Lotar je u Italiji izvršio mnoge personalne promjene i ojačao organe franačke upravne vlasti. Ali najvažnije je bilo ponovno obnavljanje carske vlasti nad Rimom. Godine [[824]]. Lotar je objavio tzv. Constitutio Romana, po kojoj je papa doduše imao pravo imenovati ljude na položaje u svojoj državi, ali je zato morao dobiti carevo odobrenje. I sam novoizabrani papa morao je preko stalnoga careva predstavnika u Rimu prilikom nastupanja na dužnost položiti caru zakletvu vjernosti. Time je papinstvo opet palo u ovisnost o carskoj vlasti.

Lotarov uspjeh oduševio je pristalice jake carske vlasti pa su nagovorili Ludovika da još za života uzdigne Lotara na carsko dostojanstvo i učini ga svojim suvladarom 825.

== Ratovi ==
Jedan od najvećih vojnih pothvata u doba Ludovikove vladavine bio je gušenje pobune kneza Posavske Hrvatske [[Ljudevit Posavski|Ljudevita]] koju je on, 818, podigao zbog nasilja [[Franci|Franaka]]. Pobuna je ugušena tek 822. Gotovo istovremeno s ovim ratom narodi koji žive na granicama franačkog carstva primjećuju da to više nije država '''[[Karlo Veliki|Karla Velikog]]''' nego neuporedivo oslabljena politička tvorevina. Narodi i države koje se s tom situacijom više ili manje uspješno okorištuju su kneževina Benevento, [[Danci]], Bretonci&lt;ref name=&quot;dibb&quot;/&gt; i [[Lužički Srbi]].

== Rasulo ==
U međuvremenu u državi je sazrijevala teška kriza oko podjele teritorija i vlasti u državi među Ludovikovim sinovima kako je to bio franački običaj. Još 823. Ludoviku se iz drugog braka rodio sin [[Karlo II., kralj Francuske|Karlo]]. Pod pritiskom njegove majke Ludovik je 829. iz Lotareva teritorija izdvojio Alemaniju, Elzas, Reciju i dio [[Burgundija|Burgundije]] i namijenio ih kao baštinu Karlu. Protiv te odluke stariji su Ludovikovi sinovi 830. izvršili vojni udar kojim su prisilili oca da poništi odluku iz 829. Otad je stvarnu vlast imao Lotar, a Ludovik je živio gotovo kao zarobljenik, okružen redovnicima koji su imali zadatak da ga nagovore da abdicira i stupi u samostan.

Ali dotad složni Ludovikovi stariji sinovi sukobili su se zbog Lotarova prvenstva, pa su Pipin Akvitanski i Ludvig Njemački omogučili ocu da se vrati na vlast. Odmah zatim, 831, Ludovik je treći put podijelio državu. Pipinov i Ludvigov dio povećani su, Karlu su ostavljena područja koja mu je otac dao 829. godine, a Lotar je dobio samo Italiju.

Ostvareni savez brzo se međutim razbio jer su si braća nastojala međusobno oteti teritorije. Omrznuvši Karla, Pipin i Ludvig prešli su na Lotarovu stranu. Uz pomoć pape Ludovik je 833.  svrgnut te je izvršena četvrta podjela države kojom je Karlo ostao bez ičega, a Lotaru je priznat carski naslov.&lt;ref name=&quot;dibb&quot;/&gt;

No vrlo loše Lotarovo postupanje prema ocu izazvalo je nezadovoljstvo Ludviga Njemačkog čija je vojska potisnula Lotara u Italiji i 835. vratila Ludovika na vlast. Tada je država i peti put podijeljena.

Znatno povećanje Karlovih teritorija izazvalo je sporove s Ludvigom Njemačkim što je 838. dovelo do šeste podjele države, a nakon smrti Pipina Akvitanskog iste godine i do sedme.

Pred svoju smrt Ludovik je došao do uvjerenja da će samo Lotar moći braniti interese njegova najdražeg sina Karla. Stoga je 839. država podijeljena između Lotara i Karla, dok je Ludvig Njemački zaobiđen. On se zato pobunio protiv oca, ali je Ludovik Pobožni usred novih nemira 20. juna 840. umro.

== Podjela države ==
Nakon njegove smrti izbio je građanski rat između njegovih sinova zbog nasljedstva. Rat je završen Verdunskim sporazumom 843.  kojim je država podijeljena tako da je najmlađi '''[[Karlo II, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo II]]''' dobio današnju [[Francuska|Francusku]], '''[[Lotar, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar]]''' kao najstariji [[Italija|Italiju]] i carsku krunu, a [[Ludovik Njemački|Ludvig]] ono što će postati [[Njemačka]].&lt;ref name=&quot;dibb&quot;/&gt;

{{S-start}}
{{Redoslijed|
|prije = [[Karlo Veliki]]
|naslov = [[Spisak francuskih kraljeva|Kralj Zapadne Franačke (Francuske)]]
|poslije=[[Karlo II, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo II]]
}}
{{Redoslijed|
|prije = [[Karlo Veliki]]
|naslov = [[Sveto Rimsko Carstvo|car Svetog Rimskog Carstva]]
|poslije=[[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar I]]
}}
{{Redoslijed|
|prije = [[Karlo Veliki]]
|naslov = [[Spisak njemačkih kraljeva i careva Svetog Rimskog Carstva|Kralj Istočne Franačke (Njemačke)]]
|poslije=[[Ludovik Njemački]]
}}
{{S-end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commonscat-inline|Louis the Pious}}
{{Francuski vladari}}
{{Kralj Njemačke}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Franački vladari]]
[[Kategorija:Carevi Svetog Rimskog Carstva]]
[[Kategorija:Kraljevi Akvitanije]]</text>
      <sha1>su66na8et3pi0a2rb91wf1az78d8xhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ludovik Njemački</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55622</id>
    <revision>
      <id>3926454</id>
      <parentid>3842147</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926454</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9196" sha1="gvqbhc1yp6o53jq3c3h2mlbqg1fvvmc" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
|Ime = Ludovik Njemački
|Vladavina = 11. august 843 - 28. august 876.
|Prethodnik = [[Ludovik Pobožni]]
|Nasljednik = [[Ludovik Mlađi]]
|Datum rođenja = 810.
|Datum smrti = {{Datum smrti i godine|876|8|28|810||}}
|Supružnik = [[Hemma od Altdorfa]]
|Dinastija = [[Karolinzi]]
|Otac = [[Ludovik Pobožni]]
|Majka = [[Ermengarde od Hesbaye]]
|Slika = Die deutschen Kaiser Ludwig der Deutsche.jpg
|Nasljeđivanje = Kralj Istočne Franačke
}}
'''Ludovik II''' (810 - 28. august 876), poznatiji kao '''Ludovik Njemački''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://holyromanempireassociation.org/holy-roman-emperors-i|title=Holy Roman Empire Association - HREA|last=HREA|first=Holy Roman Empire Association-|website=Holy Roman Empire Association - HREA|language=en-GB|access-date=28. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; bio je unuk [[Karlo Veliki|Karla Velikog]] i treći sin [[Spisak franačkih kraljeva|franačkog kralja]] [[Ludovik Pobožni|Ludovika Pobožnog]] i njegove prve supruge [[Ermengarde od Hesbaye]]. Dobio je nadimak Njemački poslije smrti jer je vladao teritorijom koja je pripadala bivšoj [[Germanija|Germaniji]]. Kako bi učvrstio vlast, nastavio je praksu cara Karla darivajući članove porodice koji su zatim služili kao lokalni guverneri. Vladao je iz Regensburga, starog [[Glavni grad|glavnog grada]] Germanije. Kada je njegov otac Ludovik I podijelio carstvo 840, on je postao kralj [[Istočna Franačka|Istočne Franačke]] od potpisivanja [[Verdenski ugovor|Verdenskog ugovora]] 843. do svoje smrti.

== Podjela carstva i pobune ==
Treći sin cara [[Ludovik Pobožni|Ludovika Pobožnog]] i unuk [[Karlo Veliki|Karla Velikog]]. Otac mu je prilikom prve podjele države 817. dao kao potkraljevstvo [[Bavarska|Bavarsku]] i zemlje koje su s njom graničile na istoku. Ludvig je od 825. vladao u tim zemljama gotovo kao samostalan vladar i sam se prozvao ''kraljem Bavaraca''. Kada se caru Ludoviku iz njegovog drugog braka rodio najmlađi sin [[Karlo I, kralj Francuske|Karlo]] i on zato iznova podijelio državu oduzevši neka područja svojim starijim sinova, to je prouzrokovalo sukob braće [[Lotar I, car Svetog Rimskog Carstva|Lotara i]] Pipina s ocem u koji se Ludovik Njemački ispočetka nije miješao. Međutim 833. Ludovik Njemački se pridružio braći u pobuni protiv oca. Svrgnuvši oca trojica braće međusobno su podijelili državu. Već sljedeće godine Ludovik Njemački je, nezadovoljan zbog vrlo lošeg postupanja Lotareva prema ocu, otpao od braće i vratio oca na vlast.

Kada je 839. Pipin umro, Ludovik Pobožni iznova je podijelio državu zaobišavši pritom Ludovika Njemačkog, zbog čega se on 840. pobunio protiv oca, ali je ovaj 20. juna iste godine iznenada umro. Najstariji sin [[Lotar, car Svetog Rimskog Carstva|Lotar]] sada je cijelu državu svojatao za sebe zbog čega je izbio građanski rat među braćom. Lotar je, nekoliko puta poražen od braće, bio prisiljen na sklapanje Verdunskog ugovora 843. godine kojim je Franačka država definitivno podijeljena. Ludovik Njemački je pritom dobio istočne dijelove države i još k tome [[Mainz]], Speyer i Worms.

Ludovik se pokazao uspješnim i sposobnim vladarom. Uspio je državu održati na okupu i ona je tako, unatoč nekim kasnijim diobama, postala jezgra iz koje je nastala današnja [[Njemačka]].
 
Na jugoistoku je Ludvig često morao odbijati napade [[Bugari|Bugara]], a ratovao je i protiv [[Česi|Čeha]], Lužičkih Srba i Moravaca. Najteže borbe morao je voditi protiv [[Normani|Normana]] koji su stalno provaljivali u rajnsko područje i Friziju.

Godine 870. Ludovik Njemački je dobio polovicu [[Lorena (regija)|Lotaringije]]. Nakon smrti cara [[Ludovik II, car Svetog Rimskog carstva|Ludovika II]] Ludvig je kao stariji brat imao pravo na carsku krunu, ali ga je mlađi brat [[Karlo II, car Svetog Rimskog Carstva|Karlo Ćelavi]] pretekao i sam postao carem. Ludovik Njemački mu se zato osvetio pustošećim upadom u njegovu državu Zapadnu Franačku ([[Francuska|Francusku]]).

Ludovik Njemački je sa svojom suprugom Hemmom imao tri sina: [[Karloman, kralj Bavarske i Italije|Karlomana]], [[Ludvig III. Mlađi|Ludviga Mlađeg]] i [[Karlo Debeli|Karla]]. Među njima je još 865. podijelio državu tako da je Karloman dobio [[Bavarska|Bavarsku]], Ludvig Frankoniju i [[Saska|Sasku]], a Karlo Alemaniju.

Ludovik Njemački je umro 28. augusta 876. u [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu na Majni]]. Budući da je bio prvi kralj Istočne Franačke iz koje je nastala [[Njemačka]], njemačka historiografija 19. vijeka dodala mu je pridjev ''Njemački'' s kojim je ušao u historijske knjige i udžbenike.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Bibliografija ==
{{refbegin|2}}
* {{Cite book|last1=Altmann|first1=Wilhelm|url=https://books.google.com/books?id=3KgtAAAAYAAJ&amp;pg=PR1|title=Ausgewählte Urkunden zur Erläuterung der Verfassungsgeschichte Deutschlands im Mittelalter|last2=Bernheim|first2=Ernst|publisher=Gaertners Verlagsbuchhandlung|year=1891|location=Berlin}}
* {{Cite book|last=Bowlus|first=Charles R.|url=https://books.google.com/books?id=x5x0BAAAQBAJ&amp;pg=PR3|title=Franks, Moravians, and Magyars: The Struggle for the Middle Danube, 788-907|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1995|location=Philadelphia}}
*{{cite book|last1=Costambeys|first1=Marios|title=The Carolingian World|url=https://archive.org/details/carolingianworld0000cost|last2=Innes|first2=Matthew|last3=MacLean|first3=Simon|publisher=Cambridge University Press|year=2011}}
*{{cite book|last=Dutton|first=Paul Edward|title=Aging and the Aged in Medieval Europe|publisher=Pontifical Institute of Medieval Studies|year=1990|editor-last=Sheehan|editor-first=Michael M.|chapter=Beyond the Topos of Senescense: The Political Problems of Aged Carolingian Rulers}}
*{{cite book|last=Geary|first=Patrick J.|title=Women at the Beginning: Origin Myths from the Amazons to the Virgin Mary|url=https://archive.org/details/womenatbeginning0000gear|publisher=Princeton University Press|year=2006}}
* {{Cite book|last=Goldberg|first=Eric J.|url=https://books.google.com/books?id=oyiTg0wgl58C&amp;pg=PR3|title=Struggle for Empire: Kingship and Conflict under Louis the German, 817-876|publisher=Cornell University Press|year=2006|location=Ithaca, NY}}
*{{cite book|title=The Cambridge Medieval History|publisher=Macmillan|year=1957|editor-last1=Gwatkin|editor-first1=Henry Melvill|volume=3|editor-last2=Whitney|editor-first2=James Pounder|editor-last3=Tanner|editor-first3=Joseph Robson|editor-last4=Previté-Orton|editor-first4=Charles William|editor-last5=Brooke|editor-first5=Zachary Nugent}}
*{{cite book|last=Hartmann|first=Wilfried|title=Ludwig der Deutsche|date=2002|location=Darmstadt}}
* {{Cite book|last=McKitterick|first=Rosamond|url=https://books.google.com/books?id=wtNnAAAAMAAJ|title=The Frankish Kingdoms Under the Carolingians, 751-987|publisher=Longman|year=1983|location=Harlow|author-link=Rosamond McKitterick}}
* {{Cite book|last=Reuter|first=Timothy|url=https://books.google.com/books?id=GfvJAwAAQBAJ&amp;pg=PR3|title=Germany in the Early Middle Ages c. 800–1056|publisher=Routledge|year=2013|location=London and New York|author-link=Timothy Reuter|orig-year=1991}}
* {{Cite book|last=Riché|first=Pierre|url=https://books.google.com/books?id=Tcjy7bCmFL0C&amp;pg=PR3|title=The Carolingians: A Family Who Forged Europe|publisher=University of Pennsylvania Press|year=1993|location=Philadelphia|author-link=Pierre Riché}}
*{{cite book|last=Schmitt|first=Miriam|title=Medieval Women Monastics: Wisdom's Wellsprings|publisher=Liturgical Press|year=1996|editor-last1=Kulzer|editor-first1=Linda|pages=117–136|chapter=St. Irmengard: No Poor on the Isle of Chiemsee|editor-last2=Schmitt|editor-first2=Miriam}}
* {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sTzl6wFjehMC&amp;pg=PP7|title=Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories|publisher=University of Michigan Press|year=1970|editor-last=Scholz|editor-first=Bernhard W.|location=Ann Arbor, MI}}
* {{Cite book|last=Schutz|first=Herbert|url=https://books.google.com/books?id=8ZJONlzdyPsC&amp;pg=PR3|title=The Carolingians in Central Europe, Their History, Arts, and Architecture: A Cultural History of Central Europe, 750-900|publisher=Brill|year=2004|location=Leiden-Boston|author-link=Herbert Schutz}}
*{{cite book|last=Walsh|first=Michael J.|title=A New Dictionary of Saints: East and West|publisher=Liturgical Press|year=2007}}
* {{Cite book|last=West|first=Charles|url=https://books.google.com/books?id=Sp_UEAAAQBAJ|title=The Fall of a Carolingian Kingdom: Lotharingia, 855–869|publisher=University of Toronto Press|year=2023|location=Toronto}}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category|Louis the German}}

* {{DNB-Portal|118863746|NAME=Louis the German}}
* [http://opac.regesta-imperii.de/lang_de/suche.php?thes=Ludwig+%3COstfr%C3%A4nkisches+Reich%2C+K%C3%B6nig%2C+II.%3E+%28826-876%29 Publications on Louis the German] in the Opac of the ''[[Regesta Imperii]]''
* Deed by Louis the German for St. Emmeram Abbey in Regensburg, 18 August 831, {{LBALink|1182}}
{{Kralj Njemačke}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Louis the German}}

[[Kategorija:Kraljevi Istočne Franačke]]
[[Kategorija:Bavarski vladari]]</text>
      <sha1>gvqbhc1yp6o53jq3c3h2mlbqg1fvvmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charles Barkley</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55765</id>
    <revision>
      <id>3926170</id>
      <parentid>3914897</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3027" sha1="ppc526ow7si8ndubzaxkhjuvwmxo1op" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Charles Barkley
| slika              = Barkley Lipofsky.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1963|2|20}}
| mjesto_rođenja     = Leeds (Alabama), SAD
| datum_smrti        = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}}--&gt;
| mjesto_smrti       = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}

'''Charles Wade Barkley'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/players/b/barklch01.html|title=Charles Barkley Stats, Height, Weight, Position, Draft Status and more|website=Basketball-Reference.com|language=en|access-date=26. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; (Čarls Vejd Barkli) (rođen [[20. februar]]a [[1963]]. u [[Leeds (Alabama)|Leeds]]u, [[SAD]]) je bivši američki [[košarka]]š. Sa visinom od 198&amp;nbsp;cm i težinom 115&amp;nbsp;kg igrao je na poziciji [[krilni centar|krilnog centra]].

== NBA karijera ==

Izabran je kao 5. izbor na [[NBA draft]]u 1984. od [[Philadelphia 76ers]]a, za koje je igrao do 1992. godine. Igrao je još i za [[Phoenix Suns]]e (1992–1996) i [[Houston Rockets]]e (1996–2000).

== Nagrade i priznanja ==

U [[NBA sezona 1992-93|sezoni 1992-93]] je dobio nagradu [[NBA Najkorisniji igrač]], 11 puta je biran na NBA All-Star utakmicu, gdje je 1991. zaradio nagradu Najkorisniji igrač All-Star utakmice. Ima dvije zlatne olimpijske medalje, sa reprezentacijom [[SAD]]-a, a 2006. je izabran u [[Kuća slavnih košarke|Kuću slavnih košarke]].

== Također pogledajte ==
* [[Kuća slavnih košarke-spisak izabranih]]
== Reference ==
{{Refspisak}}
==Vanjski linkovi==
{{Commonscat|Charles Barkley}}
* [http://www.nba.com/playerfile/charles_barkley/index.html Charles Barkley na NBA.com Profile] {{en simbol}}
* [http://www.nba.com/history/players/barkley_bio.html Charles Barkley na NBA.com Historical Biography] {{en simbol}}
* [https://web.archive.org/web/20070930220803/http://www.hoophall.com/halloffamers/bhof-charles-barkley.html Charles Barkley u Kući slavnih košarke] {{en simbol}}

{{NBA draft 1984.}}
{{Najkorisniji igrač NBA}}
{{Najbolji skakač sezone u NBA}}
{{Najkorisniji igrač NBA All-star utakmice}}
{{NBA 50}}
{{NBA 75}}
{{IBM-ova nagrada (NBA)}}
{{Košarkaška Kuća slavnih}}
{{Philadelphia 76ers}}
{{Houston Rockets}}
{{Dream Team}}
{{Dream Team 3}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Barkley, Charles}}
[[Kategorija:Rođeni 1963.]]
[[Kategorija:Biografije, Leeds (Alabama)]]
[[Kategorija:Američki košarkaši]]
[[Kategorija:Američki olimpijci]]
[[Kategorija:Kuća slavnih košarke]]
[[Kategorija:Košarkaši Houston Rocketsa]]
[[Kategorija:Košarkaši Philadelphia 76ersa]]
[[Kategorija:Košarkaši Phoenix Sunsa]]
[[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 1992.]]
[[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 1996.]]
[[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>ppc526ow7si8ndubzaxkhjuvwmxo1op</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meronim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56312</id>
    <revision>
      <id>3925729</id>
      <parentid>3924735</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1490" sha1="728hm1wyq0tb9xhlt866ojp6pv6f6pl" xml:space="preserve">'''Meronimi'''&lt;ref&gt;{{Citation|title=meronim|url=https://en.wiktionary.org/w/index.php?title=meronim&amp;oldid=87694460|date=31. 10. 2025|accessdate=10. 9. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; ([[grčki jezik|grč.]] ''meros'' = dio, ''onoma'' = ime) [[leksem]]i su u [[semantika|semantičkom]], odnosno značenjskom odnosu. Meronimija predstavlja odnos dvije [[riječ]]i od kojih je prva dio neke cjeline, a druga ta cjelina.

== Primjeri meronimije ==
* ''Kora, grana i list'' meronimi su holonima ''stablo''
* ''Oči, usta, nos, uši, kosa'' meronimi su holonima ''lice''
* ''Monitor, tastatura, matična ploča'' meronimi su holonima ''računalo''
* ''Glava, ruke, noge'' meronimi su holonima ''tijelo''
* ''Wikipedia, Wikicitat, Wikizvor, Wikirječnik'' meronimi su holonima ''Wikimedia''

Meronimiji je suprotna [[holonim]]ija koja označava odnos cjeline prema dijelu, a ne dijela prema cjelini.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite journal|last=Sheena|first=N.|last2=Jasmine|first2=Smitha M.|last3=Joseph|first3=Shelbi|date=1. 1. 2016|title=Automatic Extraction of Hypernym &amp; Meronym Relations in English Sentences Using Dependency Parser|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877050916315150|journal=Procedia Computer Science|series=Proceedings of the 6th International Conference on Advances in Computing and Communications|volume=93|pages=539–546|doi=10.1016/j.procs.2016.07.269|issn=1877-0509}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Leksikologija]]</text>
      <sha1>728hm1wyq0tb9xhlt866ojp6pv6f6pl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dorijat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56465</id>
    <revision>
      <id>3926217</id>
      <parentid>3842374</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2333" sha1="sleqrblbggibba702rkolb5z7l0ga8g" xml:space="preserve">'''Dorijat'''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tolkien|first=J. R. R.|title=The Silmarillion|url=https://archive.org/details/silmarillion00tolk|date=1977|publisher=Houghton Mifflin Comp|isbn=978-0-395-25730-2|edition=1st American ed|location=Boston}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lotr.fandom.com/wiki/Doriath|title=Client Challenge|website=lotr.fandom.com|access-date=28. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je imaginarno kraljevstvo iz knjige [[Silmarilion]]. Dorijat je osnovan u nekom Dobu zvijezda. Kada su vilinski rod [[Teleri]], u Prvom Dobu Zvijezda putovali u [[Neumiruće zemlje]] njihov kralj Elve Singolo je zalutao u jednoj šumi. Tamo je sreo [[Melijana Maja|Melijanu Maju]], [[Majari|majarskog]] duha. Zaljubio se u nju i dugo su ostali u šumi. Teleri su dugo čekali kralja ali su krenuli bez njega , ali ipak je jedan dio njih ostao i nazvao se Sindarima. Elve se vratio i sa Mellijanom i Sindarima osnovao kraljevstvo Dorijat. Uzeo je ime Tingol. Melijana je istkala prsten zaštite oko Dorijata nazvan Prsten Melijanin. [[Melkor]] i njegovi zli [[Orci]] ih nisu mogli pobijediti. [[Cirdan]] i njegovi Falatrimi i [[Laikvendi]], su se zakleli na vjernost kralju Tingolu. Tingol i Melijana imali su dijete [[Lutijena|Lutijenu]], najljepšu od svih Vilenjaka. U Prvom dobu sunca [[Edaini|Edain]] po imenu Beren je stigao u Dorijat i zatražio od Tingola Lutijeninu ruku. Tingol je rekao da će je oženiti ako donese jedan [[Silmarili|Silmaril]]. Ovaj poduhvat je uspio. Međutim, Tingola su ubili [[Patuljci (Silmarilion)|Patuljci]] [[Nogrod]]a u želji za Silmarilom. Melijana Maja je napustila Srednju Zemlju. [[Dior]], sin Berena i Lutijena, je skupio Sindare i obnovio Dorijat. Beren je oteo Silmaril od Patuljaka. Silmaril je dobio Dior nakon Berenove smrti. Sinovi [[Feanor]]ovi su poslali poruku Dioru, zahtijevajući predaju Silmarila na osnovu njihovog nasljednog prava. Dior je odbio da preda Silmaril. Feanorovi sinovi su napali Dorijat sa svom svojom snagom. [[Kelegorm]], [[Karantir]] i [[Kurufin]] su poginuli, ali je i Dior ubijen i Dorijat je razoren zauvijek. Diorova kći, [[Elvinga]], je pobjegla sa Silmarilom.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Silmarilion}}
{{Commonscat|Middle-earth}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]

[[de:Regionen und Orte in Tolkiens Welt#Doriath]]</text>
      <sha1>sleqrblbggibba702rkolb5z7l0ga8g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Komar (planina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56791</id>
    <revision>
      <id>3926413</id>
      <parentid>3897804</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1138" sha1="mlt90tx1n56m24ee4h44dpad6zbdmr1" xml:space="preserve">'''Komar''' je planina u [[srednja Bosna|srednjoj Bosni]], sjeveroistočno od [[Donji Vakuf|Donjeg Vakufa]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dinarskogorje.com/komar.html|title=Komar|website=DINARSKO GORJE|language=en|access-date=8. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Nalazi se istočno od ceste koja spaja Donji Vakuf i [[Travnik]]. Planinu okružuju gradovi [[Donji Vakuf]], [[Travnik]] i [[Novi Travnik]].
Na obroncima planine je 1934. godine sagrađena tvornica [[gips]]a.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://web.archive.org/web/20110308191244/http://www.fzs.ba/BihB/Planine.htm
* [http://maps.google.com/maps?q=donji+vakuf+map&amp;oe=utf-8&amp;rls=org.mozilla:en-US:official&amp;client=firefox-a&amp;um=1&amp;ie=UTF-8&amp;hq=&amp;hnear=0x475fafb565fbf8f5:0xef7b45ab808268ac,Donji+Vakuf,+Bosnia+and+Herzegovina&amp;ei=zUscT6CwPMyq-AawyY2nCg&amp;sa=X&amp;oi=geocode_result&amp;ct=title&amp;resnum=1&amp;ved=0CCsQ8gEwAA http://maps.google.com/maps?q=donji+vakuf+map]
* {{Cite web|url=https://planinarenje.ba/planinarski-imenik/planine/1510-komar|title=(1510) Komar|last=Midhat|website=Planinarenje.ba|language=bs-ba|access-date=8. 6. 2026}}
{{Planine u BiH}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>mlt90tx1n56m24ee4h44dpad6zbdmr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aes Sedai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56827</id>
    <revision>
      <id>3926037</id>
      <parentid>3811330</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6312" sha1="6q8iqvy2ap39vsh5k8ugizlka9ci3ga" xml:space="preserve">'''Aes Sedai'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wot.fandom.com/wiki/Aes_Sedai|title=Aes Sedai|website=A Wheel of Time Wiki|language=en|access-date=19. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; su imaginarna organizacija iz svijeta serijala epske fantastike [[Točak vremena]]. Aes Sedai je ime dato muškarcima i ženama koji mogu da dodirnu [[Istinski izvor]] i upotrebe njegovu moć. Muškarci upotrebljavaju saidin, mušku polovinu Istinskog izvora, a žene koriste saidar, žensku polovinu Istinskog izvora. Saidin je izopačio [[Mračni]], tako da svaki muškarac koji ga koristi poludi.

== Pet moći ==
Istinski izvor ima pet osnovnih moći: Vatra, Voda, Vazduh, Zemlja i Duh. Ove moći nazivaju se i niti jedne moći. Muškarci su bolji u korišćenju Vatre i Zemlje a žene su bolje u Vodi i Vazduhu. Duh je podjednako rasprostanjen. Svaki Aes Sedai posjedovaće količinu moći pri rukovanju nitima Istinskog izvora. Neka osoba bolje koristi dvije niti, neka tri. Od [[Doba legendi]] niko nije posjedovao veliku količinu moći sa svih pet niti. Različite upotrebe Jedne moći zahtjevaju različite niti. Upravljanje vremenom zahtjeva Vodu i Vazduh a Liječenje zahtijeva Vodu i Duh. Iako se smatra da nijedna moć nije jača od drugih, među ženskim Aes Sedai postoji izreka: ''Nijedna stijena nije tako jaka da je vjetar ne istroši, a voda može da ugasi svaku vatru''.

== Aes Sedai za vrijeme Doba Legendi ==
Aes Sedai su bili veoma poštovani za vrijeme Doba legendi. Aes Sedai znači '''sluga svih'''. Aes Sedai su se bavili raznovrsnim zanimanjima: neki su radili u rudarstu, odnosno vadili su rudu iz zemlje pomoću moći Istinskog izvora, neki su liječili ljude i mogli su da izliječe sve osim smrti. Postojali su i veliki istraživački timovi koji su pronalazili nove tehnologije. Aes Sedai su se sastajali u velikoj Dvorani Sluga, u ogromnom gradu Paaran Disenu. Međutim, istraživački tim koji je vodila [[Lanfear]] je otvorio rupu u zatvoru [[Mračni|Mračnog]], zle kosmičke sile. Mračni je dodirnuo svijet i mnogi su mu se pridružili. Počeli su užasni ratovi. Na kraju tog rata [[Lijus Terin Telamon]], najjači Aes Sedai je zatvorio rupu u zatvoru Mračnog. Međutim, protivudar Mračnog je zatrovao mušku polovinu Istinskog izvora, saidar. Otada svaki muški Aes Sedai  poludi.

== Slamanje svijeta ==
Poludjeli muški Aes Sedai su počeli da upotrebljavaju Istinski izvor za užasa djela. Sravnili su planine, podigli mora, stvorili planine i učinili druge stvari. Veliki zemljotresi i ogromne oluje bili su sasvim obična pojava. Čitava civilizacija je uništena. Ovo je u istoriji zapamćeno kao Slamanje svijeta. Ovaj period je trajao sve dok zadnji muški Aes Sedai iz Doba legendi nije umro. Međutim, muškarci koji su mogli da usmjeravaju su i dalje ludili.

== [[Bijela kula]] ==
Nakon kraja Slamanja svijeta, ženski Aes Sedai su se udružili da se ujedine i izgradili su Bijelu kulu. Zapravo, Bijelu kulu su izgradili [[Ogijeri]], neljudska rasa bića u [[Tar Valon]]u, velikom gradu. Otada su Aes Sedai gospodarili Tar Valonom. Slamanje svijeta je stvorilo dosta mržnje i bijesa prema Aes Sedai. Aes Sedai su se podijelile u sedam Ađaha. Svaki Ađah smatra da ima svoj zadatak u svijetu. Na primjer, Crveni Ađah lovi muškarce koji dodiruju Istinski izvor i odsjeca ih od Istinskog izvora da ne bi poludili. Smeđi Ađah traga za znanjem. Kako se bliži velika bitka protiv Mračnog, a ponovorođeni Lijus Terin Telamon, koji se sada zove Rand'al Tor je uspio da skloni ludilo Mračnoga sa saidina, Aes Sedai se moraju odlučiti na koju stranu će stati.

== Obuka u Bijeloj kuli ==
Svi se slažu da je obuka u Bijeloj kuli veoma teška i stroga. Kada djevojka sa sposobnošću usmjeravanja tek dođe u Bijelu kulu, ona je polaznica. Polaznice nose jednostavne bijele haljine. Nad zornica polaznica ih nadgleda i kažnjava ih. Polaznice između časova vrše razne dužnosti kao pranje sudova, ribanje poda i slično. Kada polaznica pokaže određeni stepen umješnosti i moći, ona polaže ispit da postane Prihvaćena, sledeći stepen u hijehariji Aes Sedai. Test se satoji u tme da triput prođeš kroz tri kamena luka i suočiš se sa svojim najvećim strahovima. Lukovi su ustvari [[Ter'angreali]]. Prihvaćene nose bijelu haljinu, ukrašenu sa raznobojnim prstenovima. One su manje stegnute sa pravilima, ali imaju puno obaveza. Konačni ispit za postajanje Aes Sedai sastoji se u tome da Prihvaćene dokažu da mogu da usmjeravaju čak i pod najvećim pritiskom. Nakon što ovo polože, one daju tri zakletve:
#  Da nikad ne lažu.
#  Da nikada ne prave oružje da jedan čovjek ubije drugog.
#  Da nikada ne koriste Istinski izvor za povrijeđivanje, osim kao posljednju liniju odbrane.

== Ađasi ==
Ađasi su organizacije u redu Aes Sedai. Svaki Ađah smatra da ima svoju ulogu u svijetu. Ovo je spisak Ađaha.
Plavi Ađah je jedan od najmanjih. Ima veliku mrežu doušnika. Smatra da je njegova uloga u svijetu da razumije uzroke i poledice. Ima mnogo uticaja. U velikom je suparništvu sa Crvenim Ađahom. Važniji članovi su Moraina Sedai, Leana, [[Šerijam Bajanar|Šerijam]].
Crveni Ađah je najveći Ađah. Oni smatraju da je njihova uloga da muškarce koji mogu da usmjeravaju odsjeku od Istinskog izvora. Ne trude se puno da te muškarce uhvate žive. Važniji članovi su Elaida, Lijandrin, Amiko i drugi.
Smeđi Ađah je malobrojan. Oni smatraju da je njihova dužnost da tragaju za znanjem. Za Aes Sedai tog Ađaha često se kaže da su izgubljene u vremenu i prostoru. Važniji član je Verin Sedai.
Zeleni Ađah je veoma uticajan. Često ga zovu i Bojni Ađah. Oni smatraju da je njihov zadatak da se bore protiv stvorenja mraka. Zeleni Ađah je mnogobrojan i u prijateljstvu je sa Plavim Ađahom.
Žuti Ađah je najmanji Ađah i ima mali uticaj. Taj Ađah jer posvećen liječenju. Aes Sedai iz Žutog Ađaha će probati da iliječe sve, pa i smrt. Važniji član je Ninaeva al'Mera.
Bijeli Ađah je veoma mali. On smatra da je njegova uloga u svijetu da sve posmatra logički.
Sivi Ađah je uticajan. On svu svoju moć posvećuje diplomatskim sposobnostima. Aes Sedai iz Sivog Ađaha su savjetnice mnogih vladara.   
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Točak vremena}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Organizacije iz Točka vremena]]</text>
      <sha1>6q8iqvy2ap39vsh5k8ugizlka9ci3ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zastava Namibije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57083</id>
    <revision>
      <id>3925851</id>
      <parentid>3922735</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1117" sha1="95pnl9ktjn4sgb5e2g1qxcaz2h6apyq" xml:space="preserve">[[Datoteka:Flag of Namibia.svg|mini|desno|200px|Zastava Namibije. Nacionalna zastava koja se sastoji od dijagonalnih pruga plave, crvene i zelene boje razdvojenih užim bijelim prugama. U gornjem uglu je zlatno sunce. Omjer širine i dužine zastave je 2 prema 3.]]
'''[[Zastava]] [[Namibija|Namibije]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/flag-of-Namibia|title=Flag of Namibia {{!}} History, Meaning &amp; Colors {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; usvojena je [[21. mart]]a [[1990]]. godine, kad je Namibija postala nezavisna država.

Boje na zastavi uzete su sa zastave [[SWAPO]]-a (''South West African People's Organization''; ''Jugozapadna afrička narodna organizacija''), pokreta koji se borio za nezavisnost. Zastava postoji od [[1971]]., a njene boje [[plava]], [[crvena]] i [[zelena]] glavne su boje [[Ovambo]] naroda, najbrojnije etničke grupe.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Zastave Afrike}}
{{Commonscat|Flags of Namibia}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zastave država|Namibija]]
[[Kategorija:Namibija]]</text>
      <sha1>95pnl9ktjn4sgb5e2g1qxcaz2h6apyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ferdinando Galli Bibiena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57105</id>
    <revision>
      <id>3926254</id>
      <parentid>3713995</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:18:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2898" sha1="2vlg2f92s4rc60r3yaa81zn6ummdfh3" xml:space="preserve">{{Infokutija likovni umjetnik
| ime               = Ferdinando Galli Bibiena
| slika             = Ferdinando-Galli-Bibiena.jpg
| opis_slike        = ''Portret Ferdinando Galli Bibiena'', Giuseppe Antonio Caccioli, 1707.
| datum_rođenja     = 18. august 1657. 
| mjesto_rođenja    = [[Bologna]], [[Italija]]
| datum_smrti       = 3. januar 1743.
| mjesto_smrti      = [[Bologna]], [[Italija]]
| nacionalnost      =
| obrazovanje       =
| supružnik         =
| period            =
| vrsta_umjetnosti  = [[Slikarstvo]], [[arhitektura]]
| djela             =
| utjecao           =
| utjecali          =
| nagrade           =
| potpis            =
| web-stranica      =
}}
'''Ferdinando Galli Bibiena''' bio je [[italija]]nski [[slikar]] i [[arhitekt]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Ferdinando-Galli-Bibiena|title=Ferdinando Galli Bibiena {{!}} Italian theatrical designer and architect {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=22. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/entity/ferdinando-galli-bibiena/m026m_6n|title=Ferdinando Galli-Bibiena|website=Google Arts &amp; Culture|language=en|access-date=22. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.italianartsociety.org/2017/08/the-painter-and-architect-ferdinando-galli-bibiena-was-born-in-bologna-on-18-august-1657/|title=The painter and architect Ferdinando Galli-Bibiena was born in Bologna on 18 August 1657. – Italian Art Society|website=www.italianartsociety.org|access-date=22. 10. 2023|archive-date=21. 3. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230321071204/https://www.italianartsociety.org/2017/08/the-painter-and-architect-ferdinando-galli-bibiena-was-born-in-bologna-on-18-august-1657/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/370989|title=Ferdinando Galli Bibiena {{!}} Varie opere di Prospettive|website=The Metropolitan Museum of Art|language=en|access-date=22. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;

Studirao je [[slikarstvo]], perspektivu i [[arhitektura|arhitekturu]]. Objavio je djelo ''L'Architettura civile'', u kojem raspravlja i o pitanjima scenografije zasnovane na zakonima perspektive i njene primjene u slikanju arhitektonskih elemenata kao sredstva za postizanje iluzije prostora.

Prvi u svoje nacrte uvodi načelo o pomicanju centralne osovine, čime omogućuje neograničena variranja u oblikovanju scenskog prostora. Scenografskom djelatnošću počeo se baviti 1690. u [[Parma|Parmi]], nastavio u drugim italijanskim gradovima te [[Barcelona|Barceloni]] i [[Beč]]u. Kao graditelj projektirao je palače, vile i parkove, a slikao je dekorativne freske.

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Galli Bibiena, Ferdinando}}
[[Kategorija:Rođeni 1656.]]
[[Kategorija:Umrli 1743.]]
[[Kategorija:Biografije, Bologna]]
[[Kategorija:Italijanski slikari]]
[[Kategorija:Italijanski arhitekti]]</text>
      <sha1>2vlg2f92s4rc60r3yaa81zn6ummdfh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Djeca svjetla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57211</id>
    <revision>
      <id>3926210</id>
      <parentid>3811332</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="apt9ro2z9mwz11wrnwwjryapsvtp4e5" xml:space="preserve">'''Djeca svjetla'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wot.fandom.com/wiki/Children_of_the_Light|title=Children of the Light|website=A Wheel of Time Wiki|language=en|access-date=19. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; su imaginarna organizacija iz svijeta epske fantastike [[Točak vremena]]. Dijeca svijetla su nastala tokom Stoljećnog rata. Osnovao ih je mudrac Manetar. Borili su se protiv [[Prijatelji mraka|Prijatelja mraka]]. Od propovjednika su prerasli u strogu vojničku oragnizaciju. Njihov znak je razgranato zlatno sunce. Njihov vođa zove se kapetan zapovjednik. Njihov centar je u zemlji [[Amadicija|Amadiciji]], iako je većina članova raštrkana po drugim zemljama, praveći nevolje. Centralna tvrđava Djece svjetla naziva se Kupola istine. Oni mrze [[Aes Sedai]] i sanjaju o opsadi [[Tar Valon]]a. Djeca svjetla koja ispituju zarobljenike zovu se Ispitivači. Oni su na lošem glasu zato što se priča da ih zanima samo priznanje zarobljenika da je Prijatelj mraka. Čak i neki zapovjednici Djece svjetla mrze Ispitivače.
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Točak vremena}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Organizacije iz Točka vremena]]</text>
      <sha1>apt9ro2z9mwz11wrnwwjryapsvtp4e5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akronim</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57263</id>
    <revision>
      <id>3925890</id>
      <parentid>3921902</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3276" sha1="qf8aussct5rnplt5eakab98ap5zels1" xml:space="preserve">'''Akronim'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dictionary.com/articles/acronym-vs-abbreviation|title=“Acronyms” vs. “Abbreviations” vs. “Initialisms:” What’s the Difference? {{!}} Dictionary.com|website=www.dictionary.com|access-date=16. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Grčki jezik|grč.]] ''akros'', krajnji, gornji + ''onoma'', ime) [[riječ]] je koja se koristi da bi se označilo da su neka [[slovo|slova]], koja se pišu zajedno, samo početna, prva slova nekih drugih riječi koja, iako sama za sebe ne znače ništa, tako zajedno napisana označavaju neki pojam.

Primjeri: [[SAD]] ('''S'''jedinjene '''A'''meričke '''D'''ržave), AJAX ('''A'''synchronous '''J'''avaScript '''a'''nd '''X'''ML) i sl.

'''Akronim''' je [[Abbreviation|skraćenica]] formirana korištenjem početnih slova imena ili fraze od više riječi. Akronimi se često pišu tako da je početno slovo svake riječi [[Verzal|veliko]], bez [[Interpunkcija|interpunkcije]].

Riječ ''akronim'' nastala je od [[Greek root|grčkog korijena]] {{Jezik|grc-Latn|akro-}}, što znači 'visina, vrh ili vrh', i {{Jezik|grc-Latn|-nym}}, 'ime'.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia=[[Oxford English Dictionary]] third edition|title=acronym|url=https://www.oed.com/dictionary/acronym_n?tl=true&amp;tab=factsheet|access-date=5. 9. 2025|date=|publisher=Oxford University Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/acronym|title=acronym|publisher=[[Merriam Webster Dictionary]]|access-date=5. 9. 2025}}&lt;/ref&gt; Čini se da ova [[Neoclassical compound|neoklasična složenica]] potiče iz njemačkog jezika, s potvrdama za njemački oblik {{Jezik|de|Akronym}} pojavljujući se već 1921.&lt;ref name=&quot;Brockhaus_Handbuch&quot;&gt;{{Cite encyclopedia|location=Leipzig}}&lt;/ref&gt; Citati na engleskom jeziku datiraju iz prijevoda romana njemačkog pisca [[Lion Feuchtwanger|Liona Feuchtwangera]] iz 1940. godine.&lt;ref name=&quot;Paris_Gazette&quot;&gt;{{Cite book|last=Feuchtwanger|first=Lion|title=Paris Gazette|url=https://archive.org/details/bwb_C0-AYJ-276|date=1940|publisher=Viking Press|isbn=1-135-37010-9|location=New York|pages=[https://archive.org/details/bwb_C0-AYJ-276/page/665 665]–66|language=de|translator-last=Muir|translator-first=Willa|chapter=Chapter 47: Beasts of Prey|quote=Njegov prvi pogled na „Paris German News“ rekao je Wieseneru da ove nove novine nisu nimalo nalik starim „P.G.“. „Mogu ih zvati „P.G.N.“ ako žele“, pomislio je, „ali to je jedina razlika. Pi-gi-en; koja je riječ za takve riječi, sastavljene od inicijala? Pamćenje me počinje izdavati. Baš neki dan je bio tehnički izraz kojeg se nisam mogao sjetiti. Mora da starim. „P.G.“ ili „P.G.N.“ je šest od jednog i pola tuceta od onog drugog... Pi-gi-en. To je akronim, to je to. Tako zovu riječi sastavljene od inicijala. Dakle, ipak se sjećam; to je barem nešto.|author-link=Lion Feuchtwanger|translator-last2=Muir|translator-first2=Edwin|translator-link=Willa Muir|translator-link2=Edwin Muir}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:NASA_logo.svg|mini|[[NASA]] je akronim koji se proširuje na '''N'''ational '''A'''eronautics and '''S'''pace '''A'''dministration.]]

== Također pogledajte ==
* [[Portmanteau]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Gramatika]]</text>
      <sha1>qf8aussct5rnplt5eakab98ap5zels1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cibonin toranj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57461</id>
    <revision>
      <id>3926172</id>
      <parentid>3626588</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:59:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="thc7q6uxs9zylhzoinag1pvjwh7xpmo" xml:space="preserve">[[Datoteka:Cibonin toranj Zagreb.jpg|mini|desno|300px|Cibonin toranj]]
'''Cibonin toranj'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.skyscrapercenter.com/building/cibona-tower/10261|title=Cibona Tower - The Skyscraper Center|website=www.skyscrapercenter.com|access-date=17. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; je poslovni neboder smješten u [[Zagreb]]u, [[Hrvatska|Hrvatskoj]] na adresi Trg [[Dražen Petrović|Dražena Petrovića]] 3, u blizini križanja Kranjčevićeve ulice i Savske ceste.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zagrebonline.hr/cibona-toranj/|title=}}&lt;/ref&gt;

== Tehnički podaci ==

Treći je neboder po visini u Republici Hrvatskoj, 2,6m niži od [[Zagrepčanka|Zagrepčanke]]. Visok je 92m i ima 25 spratova. Na krovu se nalazi radio jarbol čiji je vrh 105 metara iznad zemlje. Cibonin toranj je dio kompleksa koji se još sastoji od nižih poslovnih objekata, [[košarka]]ške dvorane i umjetničke instalacije. Fasada je izvedena u tamnom [[čelik]]u, potpuno reflektivnom [[Staklo|staklu]] i crnom [[granit]]u. [[Prozor]]i nisu fiksni.

Obod nebodera drži 26 [[armirani beton|armirano-betonskih]] stubova koji ga čine otpornim na jake [[potres]]e (do 7 stepeni po [[Richter]]u) i na udarac manjeg aviona poput [[Cesna|Cesne]].

== Historija ==

Gradnja je počela u aprilu 1986. godine, a završetak radova 1987. godine u povodu održavanja Univerzijade, u sklopu kompleksa &quot;Sportsko poslovni kompleks CIBONA Zagreb&quot;. Na projektu su radili: Marijan Hržić, Borislav Šerbetić i Ivan Pitaša. Glavni izvođač radova je bilo poduzeće &quot;Vladimir Gortan&quot;.

Cibonin toranj je predzadnji neboder izgrađen u Republici Hrvatskoj prije [[Domovinski rat|Domovinskog rata]]. Zadnji je [[Chromosov toranj]] izgrađen 1989. godine, a nakon rata, izgrađeni su [[HOTO business tower]], [[Eurotower]] i [[Zagrebtower]].

== Zanimljivosti ==

* Toranj je dobio ime po sponzoru, prehrambenom konzorciju, kao i [[KK Cibona|košarkaškom klubu dvorane]]
* U narodu je dobio šaljiv naziv &quot;''Mirkova cigara''&quot;, po [[Mirko Novosel|Mirku Novoselu]]
* U prizemlju spojenom s prvim spratom nedavno je otvoren muzej [[Dražen Petrović|Dražena Petrovića]]
{{Commonscat|Cibona Tower}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.jutarnji.hr/domidizajn/eksterijeri/sto-se-dogada-s-jednim-od-najpoznatijih-zagrebackih-nebodera/6998970/
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zagrebački neboderi]]</text>
      <sha1>thc7q6uxs9zylhzoinag1pvjwh7xpmo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baždarni bozoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57470</id>
    <revision>
      <id>3926122</id>
      <parentid>3793092</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1558" sha1="2ifsy3219v9efjvuutgf7b6z09cma94" xml:space="preserve">[[Datoteka:Standard Model of Elementary Particles.svg|mini|Standardni model elementarnih čestica, s kalibracijskim bozonima u četvrtoj koloni crvenom bojom]]

'''Baždarni bozoni''' su [[bozoni]] koji djeluju kao prijenosnici [[fundamentalne sile|fundamentalnih sila]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fizzics.org/gauge-bosons/|title=Gauge bosons|website=The Fizzics Organization|language=en-GB|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; što se detaljnije može opisati tako da [[elementarne čestice]] čija međudjelovanja opisuje baždarna teorija jedne na drugu djeluju silom tako da između sebe razmijenjuju baždarne bozone, obično u obliku [[virtualne čestice|virtualnih čestica]].

U [[Standardni model|Standardnom modelu]] poznate su tri vrste baždarnih bozona: [[foton]]i, [[W i Z bozoni]], te [[gluoni]]. Svaki su od njih odgovorni za jedno međudjelovanje: fotoni su baždarni bozoni [[elektromagnetna sila|elektromagnetne sile]], W i Z bozoni prenose [[slaba nuklearna sila|slabu nuklearnu silu]], a gluoni [[jaka nuklearna sila|jaku nuklearnu silu]].

Za [[gravitacija|gravitaciju]] se također pretpostavlja da bi se mogla prenositi hipotetskim baždarnim bozonom koji je nazvan [[graviton]].

== Također pogledajte ==
* [[Bozon]]
* [[Kvantna hromodinamika]]
* [[Kvantna elektrodinamika]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://physics.stackexchange.com/questions/81414/why-are-all-force-particles-bosons
{{elementarne čestice}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Fizika elementarnih čestica]]
[[Kategorija:Bozoni]]</text>
      <sha1>2ifsy3219v9efjvuutgf7b6z09cma94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Artur Hawkwing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57546</id>
    <revision>
      <id>3926083</id>
      <parentid>3811329</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1212" sha1="2s0keswpx3eao20c7hz48ccdzkzjvg3" xml:space="preserve">'''Artur Hokving'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wot.fandom.com/wiki/Artur_Hawkwing|title=Artur Hawkwing|website=A Wheel of Time Wiki|language=en|access-date=19. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je imaginarni lik iz serijala epske fantastike [[Točak vremena]]. Artur Hokving je rođen nakon [[Troloci|Troločkih ratova]]. Bio je vladar jednog malog kraljevstva. Njegov uspon ka moći počinje nakon što je savladao lažnog Zmaja Gvera Amalasana. Brzo je počeo da pokorava druge zemlje i  na kraju je postao gospodar svih zemlja istočno od [[Aijelska pustara|Aijelske pustare]] i zapadno od Aritskog okeana. Hokving je stvorio jaku imperiju. Postojao je sistem pravosuđa, razvijena trgovina, veliki prinosi. Pravda je bila zagarantovana svakom. Iako je Hokving uvažavao [[Aes Sedai]], na kraju se okrenuo protiv njih i opsjeo [[Bijela kula|Bijelu kulu]], centar moći Aes Sedai. Poslao je svog sina, Lutaira Pendraga, da osvoji zemlje preko Aritskog okeana. Lutair je osnovao cartvo [[Seanšan]], gdje Hokvingova loza i dalje vlada. Nakon smrti Artura Hokvinga, njegovo carstvo se raspalo.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Točak vremena}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Likovi iz Točka vremena]]</text>
      <sha1>2s0keswpx3eao20c7hz48ccdzkzjvg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ilovička vrata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57820</id>
    <revision>
      <id>3926345</id>
      <parentid>3925055</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:40:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1451" sha1="mzxa7gutq0storggacngtn9g5q2dzeu" xml:space="preserve">[[slika:Ilovik strait.jpg|frame|desno|Ilovička vrata; pogled s južnog dijela Lošinja. Lijevo je ostrvo Sveti Petar, a desno Ilovik]]
''Ilovička vrata'' su [[moreuz]] u [[Jadransko more|Jadranskom moru]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pomorski.lzmk.hr/clanak/ilovicka-vrata|title=Ilovička vrata - Pomorski leksikon|website=pomorski.lzmk.hr|access-date=15. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Dobila su ime po mjestu [[Ilovik (mjesto)|Iloviku]], jer se došavši s otvorenog mora, prolazeći kroz njih dolazi do mjesta Ilovika.

Pružaju se u pravcu jugozapad - sjeveroistok. Sa sjeverozapadne strane graniče sa ostrvom [[Lošinj]], sa jugoistočne strane ostrvom [[Ilovik]] a sa sjeveroistočne strane graniče sa ostrvima [[Kozjak (ostrvo)|Kozjakom]] i [[Sveti Petar (ostrvo)|Svetim Petrom]]. Sa jugozapadne strane nema prave prirodne granice, ali se za približnu granicu može uzeti granica rta Kornu na Lošinju i rta Nozdre na Iloviku.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.hhi.hr/en/e-services/notice-to-mariners/detail/pmid/2153|title=detail {{!}} HHI|website=www.hhi.hr|access-date=15. 9. 2026}}
* {{Cite book|url=https://morepress.unizd.hr/journals/index.php/is/hr/article/download/4493/5228/11175|title=SUSTAVNO ISTRAŽIVANJE
OSTATAKA ANTIČKOGBRODOLOMA IZ 2. ST. PO
KR. KOD OTOKA ILOVIKA}}
{{Hidrografija Hrvatske}}

[[Kategorija:Moreuzi Evrope]]
[[Kategorija:Geografija Hrvatske]]
[[Kategorija:Jadransko more]]</text>
      <sha1>mzxa7gutq0storggacngtn9g5q2dzeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Carlo Goldoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58624</id>
    <revision>
      <id>3926161</id>
      <parentid>3790244</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3541" sha1="ep6wj7ys59tmztj314ns850g6yjx69k" xml:space="preserve">[[Datoteka:Alessandro Longhi - Ritratto di Carlo Goldoni (c 1757) Ca Goldoni Venezia.jpg|mini|Carlo Goldoni|198x198piksel]]
'''Carlo Goldoni''' ([[Venecija]], [[25. februar]] [[1707]]. - [[Pariz]], [[6. februar]] [[1793]]. godine) je bio [[italija]]nski komediograf i reformator komedije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Carlo-Goldoni|title=Carlo Goldoni {{!}} Italian dramatist|access-date=19. 7. 2016}}&lt;/ref&gt;

Među njegova najbolja ostvarenja ubrajaju se [[komedija|komedije]], koje se i danas izvode u [[pozorište|pozorištima]] širom svijeta:

* &quot;Krčmarica&quot;, 
* &quot;Grubijani&quot;, 
* &quot;Kafana&quot;,
* &quot;Ribarske svađe&quot;
* &quot;Poljana&quot;.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.carlogoldoni.net www.carlogoldoni.net] – the English website dedicated to Goldoni
* {{Gutenberg author|id=36479|name=Carlo Goldoni}}
* {{FadedPage|id=Goldoni, Carlo|name=Carlo Goldoni|author=yes}}
* {{Internet Archive author|sname=Carlo Goldoni}}
* {{Librivox author|id=2188}}
* [http://www.sparklingbooks.com www.sparklingbooks.com] for bilingual edition English/Italian of The True Friend/Il vero amico
* {{IBDB name|4684}}
* [http://www.uoc.edu/lletra/noms/cgoldoni/index.html Webpage devoted to Carlo Goldoni (lletrA (UOC), Catalan Literature Online)] {{in lang|ca}}
* [https://web.archive.org/web/20051229022429/http://www.vicenzanews.it/apt_pro/goldonicarlo/ Detailed biography], prepared for the 200th anniversary of his death (1993) {{in lang|it}}
* [https://web.archive.org/web/20030418111231/http://www.crs4.it/Letteratura/Innamorati/Innamorati.html Gli Innamorati] {{in lang|it}}
* [http://www.liberliber.it/online/autori/autori-g/carlo-goldoni/la-locandiera/ La Locandiera] {{in lang|it}}
* [https://web.archive.org/web/20060608180102/http://www.liberliber.it/biblioteca/g/goldoni/le_avventure_della_villeggiatura/html/index.htm La Avventura Della Villeggiatura] {{in lang|it}}
* [https://web.archive.org/web/20060421090440/http://www.liberliber.it/biblioteca/g/goldoni/index.htm Works by Goldoni at Progetto Manuzio]
* [http://www.intratext.com/Catalogo/Autori/Aut408.HTM Works by Goldoni] (text, concordances and frequency list)
* [https://web.archive.org/web/20070130104714/http://www.carnivalofvenice.com/area.asp?id=4&amp;desc=The+Venice+Carnival+Indepentent+Guide+since+1998 Venice Carnival 2007], Tricentenary of Carlo Goldoni
* [https://web.archive.org/web/20070726105850/http://www.mondo-marion.com/arlecchino.html A riotous delight of commedia dell'arte]
* [http://www.newadvent.org/cathen/06631a.htm Carlo Goldoni] – biography in the [[Catholic Encyclopedia]]
* {{cite web|url=https://www.thefreelibrary.com/Carlo+Goldoni+and+Venetian+Freemasonry.-a0106028068|title=Carlo Goldoni and Venetian Freemasonry.|website=thefreelibrary.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130606134059/https://www.thefreelibrary.com/Carlo+Goldoni+and+Venetian+Freemasonry.-a0106028068|archive-date=6. 6. 2013|url-status=live|access-date=20. 9. 2018}}
* {{cite web|url=https://www.eventbrite.co.uk/e/goldoni-the-freemasons-and-the-mysteries-the-female-discovery-trope-in-18th-century-theatre-tickets-45134963892#|title=Freemasonry in Venice|archive-url=https://web.archive.org/web/20150823143628/http://deepinvenice.com/freemasonry-in-venice|archive-date=23. 8. 2015|url-status=live}}
{{klasicizam i prosvjetiteljstvo}}{{Normativna kontrola}}{{stub-biog}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Rođeni 1707.]]
[[Kategorija:Umrli 1793.]]
[[Kategorija:Biografije, Venecija]]
[[Kategorija:Italijanski pisci|Goldoni, Carlo]]</text>
      <sha1>ep6wj7ys59tmztj314ns850g6yjx69k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bazilisk (mitologija)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58760</id>
    <revision>
      <id>3926120</id>
      <parentid>3627001</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1231" sha1="px7dpt4wbr0qy0epmfbcx3g0u8b7qxg" xml:space="preserve">[[Datoteka:Basilisk aldrovandi.jpg|mini|'''Bazilisk''']]
'''Bazilisk''' ([[Grčki jezik|grčki]]: ''βασιλεύς'' - ''kralj'')&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Napoli|first=Maria|url=https://books.google.com/books?id=mUw4DwAAQBAJ&amp;q=%C3%ADskos&amp;pg=PA127|title=Exploring Intensification: Synchronic, diachronic and cross-linguistic perspectives|last2=Ravetto|first2=Miriam|date=30. 9. 2017|publisher=John Benjamins Publishing Company|isbn=978-90-272-6512-8|language=en}}&lt;/ref&gt; se u [[grčka|grčkom]] i [[Evropa|evropskom]] carstvu životinja spominje kao kralj [[reptili|reptila]]. Govori se da ubija pogledom. U djelu ''[[Naturalis Historia]]'' autora pod imenom [[Pinije Stariji]], Bazilisk je mala [[zmija]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://attalus.org/translate/pliny_hn8a.html#78%20viii.(33).78|title=Pliny, Natural History, 8 (a)|website=attalus.org|access-date=19. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; koja je toliko otrovna da ostavlja trag [[otrov]]a za sobom, a pogled joj je jednako smrtonosan. Bazilisk kao [[spisak mitoloških bića|mitološko biće]] spada u kategoriju [[legendarne zvijeri|legendarnih zvijeri]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{stub-mit}}
{{Commonscat|Basilisk}}

[[Kategorija:Mitologija]]</text>
      <sha1>px7dpt4wbr0qy0epmfbcx3g0u8b7qxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58872</id>
    <revision>
      <id>3926261</id>
      <parentid>3627002</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1308" sha1="3ekfrt10j1wmuith6tbf0ynw7g1s8xi" xml:space="preserve">[[Datoteka:Fleet 5 nations.jpg|mini|desno|300px|Multinacionalna flota brodova iz Francuske, SAD, Ujedinjenog Kraljevstva, Holandije i Italije tokom [[Operacija Enduring Freedomoperacije Enduring Freedom]]]]
'''Flota''' ili '''pomorska flota''' je formacija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/fleet|title=Definition of FLEET|date=9. 6. 2024|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=19. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; velikog broja ratnih brodova u okviru neke operacije ili [[Mornarica|mornarice]]. Pošto mnoge države imaju male mornarice sastavljene od samo jedne flote, naziv flota se često koristi i kao sinonim za mornaricu. Ekvivalent floti na kopnu je [[armija]].

Flotom obično komanduje [[admiral]], ali nije neuobičajeno da flotom komanduje [[viceadmiral]] ili [[kontraadmiral]]. Imena flotama se daju po moru ili oceanu u kojem je flota stacionirana, sa iznimkom mornarice Sjedinjenih Američkih Država koja koristi brojeve.

== Moderne flote ==

Danas su flote uglavnom samo administrativne jedinice, dok se za pojedine operacije upotrebljavaju operativne grupe. Moderne flote se dijele na okeanske, riječne i priobalne.
{{Commonscat|Fleets}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vojska]]
[[Kategorija:Flota]]</text>
      <sha1>3ekfrt10j1wmuith6tbf0ynw7g1s8xi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Admiral flote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58923</id>
    <revision>
      <id>3926034</id>
      <parentid>3813095</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="k72d0l152eef8hrg25q90qeyhgla4s0" xml:space="preserve">'''Admiral flote'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.military.com/navy/ranks|title=Navy Ranks: A Complete Guide to Enlisted and Officer Ranks|last=Bajza|first=Tiffini Theisen,Stephen|date=12. 9. 2025|website=Military.com|language=en|access-date=26. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je često najviši čin u ratnim mornaricama širom svijeta. Admiral flote je ekvivalentan činu OF-10 prema [[NATO]] standardima, tj. činu sa pet zvjezdica. Niži čin od Admirala flote je [[admiral]].

Kroz historiju ovaj čin je dodjeljivan vrlo rijetko, često tokom rata zapovjedniku kompletne ratne mornarice neke države. Prvi put čin je ustanovljen u [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] kada je dodjeljivan plemićima koje bi kralj odabrao da u okviru neke ratne kampanje okupe ili zapovijedaju [[Flota|flotom]].
[[Datoteka:Generic-Navy-13.svg|mini|303x303piksel|Admiral flote u Britanskoj mornarici]]

==Nazivi u pojedinim zemljama==

Nazivi u raznim zemljama gdje čin Admiral flote postoji kao najviši čin:

* Admiral of the Fleet ([[Velika Britanija]])
* адмирал флoта/admiral flota ([[Rusija]])
* Admiral flote ([[Hrvatska]])
* Büyük amiral ([[Turska]])
* Fleet Admiral ([[SAD]])
* [[Mushir]] (zemlje [[Bliski Istok|Bliskog Istoka]])
* [[Jom Phon Ruea]] ([[Tajland]])
* [[Wonsu]] ([[Južna Koreja]])

U mnogim zemljama čin Admiral flote postoji, ali kroz historiju nije dodijeljen nikome ([[Bangladeš]], [[Indonezija]], [[Nigerija]], [[Oman]] i [[Pakistan]]) ili je zadnji put dodijeljen jako davno ali do danas nije ukinut ([[Francuska]], [[SAD]]).

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/oi/authority.20110810104320229
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Činovi u vojsci]]</text>
      <sha1>k72d0l152eef8hrg25q90qeyhgla4s0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evstatije Solunski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58983</id>
    <revision>
      <id>3926249</id>
      <parentid>3628128</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:17:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1881" sha1="8ru1io7npya01q7x9fk495h3ftx8wac" xml:space="preserve">'''Evstatije Solunski''' ([[Carigrad]] – poslije [[1195]]. [[Solun]]), solunski [[arhiepiskop]], [[bizant]]ski pisac.

Evstatije Solunski je značajna ličnost&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.synaxarion.gr/gr/sid/697/sxsaintinfo.aspx|title=www.synaxaristis - ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ|website=www.synaxarion.gr|access-date=22. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; kulturnog života Bizanta u [[12. vijek]]u. Obrazovao se u [[manastiru svete Eufimije]] smještenom kod [[hipodrom]]a u Carigradu (To je stara carigradska crkva posvećena halkedonskoj mučenici [[Sveta Eufimija|sv. Eufimiji]]). Bio je [[đakon]] crkve [[Aja Sofija|sv. Sofije]] u Carigradu, ali i profesor na patrijaršijskoj visokoj školi gdje je bio majstor retora. Bio je blizak caru [[manuel I Komnen|Manuelu I Komnenu]]. Godine [[1174]]. planirano je bilo da Evstatije bude izabran za [[mitropolit]]a grada Mire u maloazijskoj provinciji [[Kilikija|Kilikiji]], ali je ipak postao mitropolit u Solunu. U Solunu on vodi borbu protiv nedostojnih monaha i njihovog raskalašenog života. Do kraja života ostao je u Solunu.

Evstatije Solunski ostavio je iza sebe veliki broj raznovrsnih spisa. Pisao je komentare za liriku Pindara, geografska razmatranja [[Dionisije Perigit|Dionisija Perigita]], ali i komentare za čuvene epove [[Ilijada|Ilijadu]] i [[Odiseja|Odiseju]]. Pisao je i kritičke osvrte na antičku literaturu. kada je prešao u Solun Evstatije je pisao djela sa historijskim sadržajima (panegirici carevima i govori).
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_1185-1198-_Eustathius_Thessalonicensis_Episcopus.html
* https://web.archive.org/web/20051220145856/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/1228.html
* http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc4.i.xiv.x.html
{{Bizantski historičari}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bizantski historičari]]</text>
      <sha1>8ru1io7npya01q7x9fk495h3ftx8wac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Georgije Pahimer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58986</id>
    <revision>
      <id>3926283</id>
      <parentid>3628134</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="sf58oebifrozofho8a0m8buv1guduz7" xml:space="preserve">'''Georgije Pahimer'''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Neville|first=Leonora|url=https://books.google.ba/books?id=Fs5TDwAAQBAJ&amp;pg=PA238&amp;redir_esc=y#v=onepage&amp;q&amp;f=false|title=Guide to Byzantine Historical Writing|date=17. 5. 2018|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-107-03998-8|language=en}}&lt;/ref&gt; ([[1242]], [[Nikeja]] – oko [[1310]], [[Carigrad]]), [[bizant]]ski pisac.
[[Datoteka:Georgius Pachymeres.jpg|mini]]

Djelatnost G. Pahimera pripada kraju 13. i početku [[14. vijek]]a. Iz Nikeje je prešao u Carigrad poslije obnavljanja Bizantskog carstva [[1261]]. godine. Obrazovao se u najučenijim krugovima okupljenim oko [[Georgije Akropolita|Georgija Akropolita]]. Bio je [[đakon]], kasnije [[protekdik]]. Njegovo obrazovanje i djelovanje davalo mu je ugled istaknutog dostojanstvenika u vjerskim, ali i u svjetovnim pitanjima u samom vrhu bizantske politike.

G. Pahimer je pisac historije u 13 knjiga posvećenih vremenu 1261-[[1307]]. (od kojih su njih 6 posvećene vremenu cara Mihaila VIII, a 7 vremenu cara Andronika II). Pored toga on je pisao komentare [[Aristotel]]ove filozofije, imitacije klasičnih grčkih retora putem retoričkih vježbi, poeziju, pisma, traktate i druga djela.
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/33257/GreLat.pdf?sequence=1&amp;isAllowed=y
*[http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_1242-1310-_Georgius_Pachymeres.html Opera Omnia by Migne Patristica Graeca sa analitičkim indeksima]
*[http://books.google.gr/books?id=iJQ-AAAAcAAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=pachymeres&amp;source=bl&amp;ots=Zx_DAFgP6q&amp;sig=NZDCv__GNSrF18Jz6EpnPBwn2pw&amp;hl=el&amp;ei=U-yMTePPH9GKswb96YmXCg&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=9&amp;ved=0CEkQ6AEwCDge#v=onepage&amp;q&amp;f=false G. Pachymeres, Hierocles and Philagrios, Declamationes XIII,  Philogelos. ]
*[http://www.archive.org/details/demichaeleetand01bekkgoog G. Pachymeris, De Michaele et Andronico Paleologis, Bonn, 1835.], Grčki i latinski tekst.
{{Bizantski historičari}}
{{Commonscat|Georgios Pachymeris}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bizantski historičari]]</text>
      <sha1>sf58oebifrozofho8a0m8buv1guduz7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zastava Jamajke</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59044</id>
    <revision>
      <id>3925719</id>
      <parentid>3925053</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:22:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1401" sha1="fd9q5r5trewcgmahavmqk1juq3inwk6" xml:space="preserve">[[Datoteka:Flag of Jamaica.svg|mini|200px|Zastava Jamajke]]

'''[[Zastava]] [[Jamajka|Jamajke]]''' je usvojena [[6. august]]a [[1962]]. Dvije [[žuta|žute]] dijagonalne pruge dijele zastavu na četiri jednaka trougla [[crna|crne]] i [[zelena|zelene]] boje.

Zelena boja na zastavi je simbol nade i budućnost agrikulturalnog bogatstva.Žuta predstavlja sunčevu svjetlost i prirodno bogatstvo zemlje. Crna je snaga i kreativnost jamajskog naroda.

Nacionalna zastava Jamajke se ponekad naziva i &quot;Krst&quot; ili &quot;Crna, Zelena i Zlatna&quot; zbog svog oblika i boja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/flags/jamaica|title=Flags, Symbols, &amp; Currency of Jamaica|date=24. 2. 2021|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=15. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Kaže se da je zastava Jamajke direktno inspirisana nacionalnom zastavom Škotske.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adventuresfromelle.com/2023/10/27/scotland-jamaica-ties/|title=Exploring the Cultural Ties Between Scotland &amp; Jamaica|date=27. 10. 2023|website=Adventures from Elle|language=en-US|access-date=15. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://jis.gov.jm/symbols/jamaica-national-flag/ Zastava Jamajke] na web stranici jamajčanske vlade
* {{FOTW|id=jm|title=Jamajka}}
{{Zastave Sjeverne Amerike}}
{{Commonscat|Flags of Jamaica}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zastave država|Jamajka]]
[[Kategorija:Jamajka]]</text>
      <sha1>fd9q5r5trewcgmahavmqk1juq3inwk6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brandenburg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59124</id>
    <revision>
      <id>3926147</id>
      <parentid>3835285</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:54:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8597" sha1="b5433ildjvmg75flfipf8ai9892yzqq" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Infokutija naselje u Njemačkoj
| izvorno_ime                    = Freistaat Brandenburg
| zvanično_ime                   = Savezna država Brandenburg
| vrsta                          = [[Njemačke savezne pokrajine|Savezna pokrajina]]
| slika_zastava                  = Flag_of_Brandenburg.svg
| slika_grb                      = Brandenburg_Wappen.svg
| slika_karta                    = {{maplink|frame=y|plain=yes|frame-align=center|zoom=5|type=shape&lt;!--line--&gt;|stroke-color=|stroke-width=2|frame-lat=51.1|frame-long=10.5|frame-width=250|frame-height=300}}
| koordinate            = {{coord|52|21|43|N|13|0|29|E|display=inline,title}}
| sjedište_vrsta        = Glavni grad
| sjedište              = [[Potsdam]]
| površina_ukupno       = 29480.24
| stanovništvo_ukupno   = 2520198
| stanovništvo_datum    = 2019
| vladajuće_tijelo      = [[Landtag Brandenburga]]
| vođa_partija          = SPD
| vođa_titula           = Premijer
| vođa_ime              = [[Dietmar Woidke]]
| iso_kod               = DE-BB
| veb-sajt              = {{URL|https://www.brandenburg.de/}}
}}
'''Brandenburg'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.brandenburg.de/cms/detail.php/bb1.c.330014.de|title=Discover Brandenburg|website=www.brandenburg.de|access-date=19. 2. 2026|archive-date=7. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220207065417/https://www.brandenburg.de/cms/detail.php/bb1.c.330014.de|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je [[Njemačke savezne pokrajine|savezna pokrajina]] u sjeveroistočnom dijelu [[Njemačka|Njemačke]]. [[Lužički Srbi]] koji su nacionalna manjina u Brandenburgu ju zovu ''Braniborska''. [[Glavni grad|Glavni]] i najveći grad je [[Potsdam]]. Na istoku graniči sa [[Poljska|Poljskom]], na jugu sa [[Saksonija|Saksonijom]], sa [[Saksonija-Anhalt]]om na zapadu, na krajnjem zapadu jednim kratkim dijelom uz [[Laba|Labu]] sa [[Donja Saksonija|Donjom Saksonijom]], na sjeveru sa [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje|Mecklenburg-Zapadnim Pomorjem]], i u svom središnjem dijelu u cijelosti okružuje [[Berlin]].

== Geografija ==

Tipično za Brandenburg je da je sva infrastruktura usmjerena prema [[Berlin]]u koji je kao otok usred Brandenburga. Oni zajedno čine [[metropolitansko područje Berlin/Brandenburg]]. Oko [[Berlin]]a se nalaze dobro stojeći gradovi i sela (&quot;bogati pojas&quot; Berlina). Tu stanuje veliki broj Berlinčana koji su htjeli živjeti izvan velegrada, u &quot;zelenom&quot;. Na obodu Pokrajine se nalaze rijetko naseljena i uglavnom poljoprivredna područja kao [[Prignitz]], [[Fläming]], [[Spreewald]], [[Oderbruch]] ili [[Uckermark]]. Oko [[Cottbus]]a, na jugoistoku Pokrajine, nalazi se područje gdje se na nizu mjesta [[vanjski kop|vanjskim kopom]] vadi [[mrki ugalj]].
  
* Najveća udaljenost sjever - jug je 291 [[km]]
* Najveća udaljenost zapad - istok je 244 [[km]].

=== Reljef ===

Konfiguracija površine Brandenburga određena je s dva lanca uzvisina i dvije udoline. U udolinama se nalaze riječne doline na čijim rubovima se nalaze - danas isušena - područja [[močvara]] i [[tresetište|tresetišta]], koja su svojevremeno bila korištena za vađenje [[treset]]a. Te riječne doline ovdje nazivaju i ''rasjeklina'' ili ''tresetište''.

Sjeverni, ili [[baltički lanac uzvisina]] [[meklenburška jezerska ploča|meklenburške jezerske ploče]] se samo nevažnim odvojcima pruža u Brandenburg. Drugi lanac uzvisina koji se nalazi na jugu Brandenburga počinje sa [[Lausitz|Lauziškim]] uzvisinama] i proteže se duž granice u smjeru zapada preko [[Triebel]]a i [[Spremberg]]a, a zatim ide prema sjeverozapadu preko [[Calau]]a prelazi u gole i sušne uzvisine [[Fläming]]a. Južna udolina leži neposredno uz sjeverni rub ovih uzvisina i najizraženija je u području [[Spreewald]]a. Sjevernu udolinu, položenu odmah u podnožju baltičkih uzvisina, određuju doline rijeka [[Netze]], [[Warthe]] i [[Odra|Odre]], zatim [[Havelländische Luch]] i brazdom koju je urezala [[Laba]].

Između tih dviju udolina leži ploča koja se od područja oko [[Poznanj]]a ([[Poljska]]) pruža na zapad prema Brandenburgu. Ploču s jugoistoka prema sjeverozapadu presjecaju doline [[Faule Obra]] i Odre do utoka [[Nisa|Nise]], donja [[Spree]] i dolina [[Havel]]a. Između tih dolina leži cijeli niz brežuljaka čija se visina kreće od 97 [[m]] do 157 [[metar]]a, a najviša tačka Brandenburga je [[Heidenhöhe]] sa 201,4 [[m]].

Na ploči uglavnom preteže pješčano tlo na velikim područjima obraslo [[bor]]ovima, [[smreka]]ma i [[vrijesak|vrijeskom]] i djeluje suho. Međutim, čak i na uzvisinama je [[glina]]sto i uz odgovarajuću obradu primjereno za uzgoj većine [[poljoprivreda|poljoprivrednih]] proizvoda.

=== Klima ===

Najhladniji mjesec je s vjerovatnoćom od 53% tokom zadnjih 100 godina bio [[januar]], sa srednjom temperaturom na istoku pokrajine od -1&amp;nbsp;°C. Kolebanje temperature se kreće od 15&amp;nbsp;°C do -30&amp;nbsp;°C. Prosječna količina padavina u januaru je 34 [[metar|mm]], a sunčanih sati je prosječno 50 tokom mjeseca.

== Politika ==

U Brandenburgu vlada Crveno-Crna Koalicija (SPD - CDU) pod premijerom Matthias Platzeck (od 2005 i šef SPD-a). Opoziciju čine ljevičarska stranka DieLinke PDS i ultradesničarska stranka DVU (Njemačka Narodna Unija).

== Grb i zastava ==

[[Datoteka:Brandenburg Wappen.svg|mini|100px|lijevo]]
Prema Ustavu Savezne pokrajine Brandenburg, njen grb je crveni [[Markgrofovija|markgofovski]] orao na bijelom polju. Zastava Pokrajine je crveno-bijela s grbom postavljenim u sredini.

Markgrofovski orao i grb postoje odavno. Još [[1157]]. je to bio, navodno, grb Brandenburškog markgrofa [[Otto I.|Otta I.]] Sve do kraja [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] orao je na grbu imao dodatke, između ostalog, [[mač]] i [[oklop]] na grudima. Svi su ti dodaci uklonjeni, i ostao je samo orao, koji je kao grb preuzet za Brandenurg.

== Historija ==

Historijski, Brandenburg (zajedno sa [[Berlin]]om, koji je bio dio Brandenburga) je bio &quot;srce&quot; [[Brandenburg-Pruska|Brandenburg-Pruske]]. O tome pobliže: [[Albrecht der Bär]] (osnivač Marka Brandenburg [[1167]]), [[Mark Brandenburg]] i [[Provincija Brandenburg]].

[[1945]]. godine se osniva '''Provincija Mark Brandenburg'''. Ona se sastojala od vladajućih okruga [[Potsdam]] i [[Frankfurt/Oder]] nekadašnje pruske Provincije Brandenburg, no bez čitavog područja [[Neumark]] istočno od [[Odra|Odre]]. [[1947]]. godine je nakon ukidanja [[Pruska|Pruske]] uslijedilo preimenovanje u '''Zemlja Brandenburg''' sa 27.612&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. U okviru teritorijalne reorganizacije [[DDR]]a [[1952]]. godine raspuštena je Zemlja Brandenburg i podijeljena na tri okruga: [[Cottbus]], [[Frankfurt/Oder]] i [[Potsdam]]. [[14. oktobar|14. oktobra]] [[1990]]. godine je ponovno osnovana Zemlja Brandenburg ujedinjenjem navedena tri okruga (uz neke manje izmjene).

[[1996]]. godine su Brandenburžani na referendumu odbili ujedinjenje svoje pokrajine sa [[Berlin]]om.

== Teritorijalna podjela ==
{{Proširiti sekciju}}

== Privreda ==

Težište brandenburške industrije i uslužnih djelatnosti se nalazi duž [[A 10]], autoceste koja obilazi oko Berlina kao i u industrijskim centrima. Pored [[Eisenhüttenstadt]]a na Odri i u [[Brandenburg na Havelu]] su čeličane. Uz njih se nalazi više tvornica koje prerađuju željezo i čelik. Izvan tih industrijskih centara su [[prehrambena industrija]], [[drvna industrija]] i [[poljoprivreda]]. Na jugu Brandenburga se u [[vanjski kop|vanjskom kopu]] vadi [[mrki ugalj]]. Težište budućeg razvoja se namjerava vezati uz [[turizam]]. Poljoprivreda ima značajni udio u prihodima Pokrajine.

Saobraćajni putevi Brandenburga zrakasto idu prema Berlinu. To vrijedi za [[zeljeznička pruga|željezničke pruge]], ceste i [[vodeni put|vodene putove]]. Željezničke pruge su međusobno povezane Berlinskim vanjskim prstenom koji većim dijelom prolazi Brandenburgom. Slično je i s A10, nazvanim Berlinski prsten, a i on je gotovo cijelom svojom dužinom na teritoriju Brandenburga.

Najvažniji aerodrom Brandenburga se nalazi u [[Schönefeld]]u, a osim njega u Pokrajini ih postoji još nekoliko.

== Obrazovanje ==
{{Proširiti sekciju}}

== Državni i školski praznici ==
{{Proširiti sekciju}}

== Krajolici ==
{{Proširiti sekciju}}

== Turizam ==
{{Proširiti sekciju}}

== Jezik ==

{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://mapy.com/en/?source=osm&amp;id=136390642
* https://www.britannica.com/summary/Brandenburg-historical-margravate-Germany
{{Pokrajine u Njemačkoj}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pokrajine u Njemačkoj]]</text>
      <sha1>b5433ildjvmg75flfipf8ai9892yzqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Erysipelothrix rhusiopathiae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59167</id>
    <revision>
      <id>3926244</id>
      <parentid>3792890</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:14:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1843" sha1="a9acqljoorti0470c3ys7e6ugjicec2" xml:space="preserve">{{Taksokvir
 | boja = lightgrey
 | naziv = ''Erysipelothrix rhusiopathiae''
 | slika = Diseases of Swine 31-1.png
 | slika_širina = 240px
 | slika_opis = Ćelijska i kolonijalna morfologija bakterije ''Erysipelothrix rhusiopathiae''
 | regnum = [[Bacteria]]
 | phylum = [[Firmicutes]]
 | classis = [[Mollicutes]]
 | ordo = [[Anaeroplasmatales]]
 | familia = [[Erysipelotrichidae]]
 | genus = ''[[Erysipelothrix]]''
 | species = '''''E. rhusiopathiae'''''
 | dvoimeno= ''Erysipelothrix rhusiopathiae''
 | dvoimeno_autorstvo = Migula, 1900
 }}
'''Erysipelothrix rhusiopathiae'''&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Reboli|first=A. C.|last2=Farrar|first2=W. E.|date=1989-10|title=Erysipelothrix rhusiopathiae: an occupational pathogen|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC358129/|journal=Clinical Microbiology Reviews|volume=2|issue=4|pages=354–359|doi=10.1128/CMR.2.4.354|issn=0893-8512|pmc=358129|pmid=2680056}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.msdvetmanual.com/infectious-diseases/erysipelothrix-rhusiopathiae-infection/overview-of-erysipelothrix-rhusiopathiae-infection-in-animals|title=Overview of Erysipelothrix rhusiopathiae Infection in Animals - Infectious Diseases|website=MSD Veterinary Manual|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je Gram-pozitivna štapićasta bakterija koja uzrokuje [[zoonoze|zoonoznu]] bolest pod nazivom [[crveni vjetar]] kod svinja, a mogu oboljeti i ljudi. U 19. vijeku prvi put je opaženo da je organizam patogen za ljude.&lt;ref name=&quot;wang&quot; /&gt;  Nalazi se kao [[saprofit]] na pokvarenom mesu. Najizloženiji su mu mesari, kuhari, ribari i domaćice.

== Također pogledajte ==
*[[Erizipel]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/erysipelothrix-rhusiopathiae
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Gram pozitivne bakterije]]</text>
      <sha1>a9acqljoorti0470c3ys7e6ugjicec2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jarovit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59242</id>
    <revision>
      <id>3925888</id>
      <parentid>3921926</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4332" sha1="684np5e7g3evvl0sm7mblft7b5g1sjj" xml:space="preserve">'''Jarovit'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prirodamitovi.eu/hr/nadnaravna-bica/jarovit/|title=Jarovit - Priroda i Mitovi|website=prirodamitovi.eu|access-date=22. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je božanstvo zapadnoslavenskog panteona. Uspoređivan je s [[Mars (mitologija)|Mars]]om, bog rata, srdžbe, jarosti. Smatran je i božanstvom plodnosti. Korijen ''jar'' u Jarovitovom imenu znači nasilan. U Jarovitovom hramu u Wolgastu čuvao se štit koji su iznosili svaki put kad su molili za pobjedu u borbi. Štit je bio neobično velik i obložen zlatnim pločicama. Prolazeći kroz Wolgast, Oton Bamberški uočio je da narod slavi boga Gerovida noseći njegov idol potpuno pokriven zastavama.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://slovenskamitologija.rs/bogovi_jarovid.html?latinica

== Bibliografija ==
{{refbegin|30em|indent=yes}}
* {{Cite book|last=Alvarez-Pedroza|first=Juan Antonio|title=Sources of Slavic Pre-Christian Religion|publisher=Koninklijke Brill|year=2021|isbn=978-90-04-44138-5|place=Leiden|language=en}}
* {{Cite book|last=Boryś|first=Wiesław|title=Słownik etymologiczny języka polskiego|date=2005|publisher=Wydawnictwo Literackie|isbn=978-83-08-04191-8|place=Kraków}}
* {{Cite book|last=Brückner|first=Aleksander|title=Mitologia słowiańska|date=1985|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|isbn=8301062452|editor-last=Urbańczyk|editor-first=Stanisław|editor-link=Stanisław Urbańczyk|place=Warsaw|language=pl|author-link=Aleksander Brückner}}
* {{Cite book|last=Gieysztor|first=Aleksander|title=Mitologia Słowian|publisher=Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego|year=2006|isbn=978-83-235-0234-0|place=Warsaw|pages=|author-link=Aleksander Gieysztor}}
* {{Cite book|last=Loma|first=Aleksandar|title=Prakosovo. Slovenski i indoevropski koreni srpske epike|publisher=|year=2002|isbn=|place=Belgrade|language=sr}}
* {{Cite book|last=Łowmiański|first=Henryk|title=Religia Słowian i jej upadek, w. VI-XII|url=https://archive.org/details/lowmianski-religia-slowian-i-jej-upadek-1986|publisher=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|year=1979|isbn=83-01-00033-3|place=Warsaw|author-link=Henryk Łowmiański}}
* {{Cite book|last=Łuczyński|first=Michał|title=Bogowie dawnych Słowian. Studium onomastyczne|publisher=Kieleckie Towarzystwo Naukowe|year=2020|isbn=978-83-60777-83-1|place=Kielce}}
* {{Cite book|last=Rosik|first=Stanisław|url=https://books.google.com/books?id=pqTaDwAAQBAJ|title=The Slavic Religion in the Light of 11th- and 12th-Century German Chronicles (Thietmar of Merseburg, Adam of Bremen, Helmold of Bosau): Studies on the Christian Interpretation of pre-Christian Cults and Beliefs in the Middle Ages|publisher=Brill|year=2020|isbn=9789004331488|place=Leiden}}
* {{Cite book|last=Strzelczyk|first=Jerzy|title=Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian|date=1998|publisher=Dom Wydawniczy Rebis|isbn=83-7120-688-7|place=Poznań|pages=|language=pl|author-link=Jerzy Strzelczyk}}
* {{Cite book|last=Szczepanik|first=Paweł|title=Rzeczywistość mityczna Słowian północno-zachodnich i jej materialne wyobrażenia|publisher=[[Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika]]|year=2020|isbn=978-83-231-4349-9|place=Toruń}}
* {{Cite book|last=Szyjewski|first=Andrzej|title=Religia Słowian|url=https://archive.org/details/religiasowian0000szyj|publisher=Wydawnictwo WAM|year=2003|isbn=83-7318-205-5|place=Kraków}}
* {{Cite book|last=Téra|first=Michal|title=Perun: Bůh hromovládce|publisher=Pavel Mervart|year=2009|isbn=978-80-86818-82-5|place=Červený Kostelec|language=cs}}
* {{Cite book|last=Urbańczyk|first=Stanisław|title=Dawni Słowianie. Wiara i kult|publisher=Ossolineum|year=1991|place=Wrocław|author-link=Stanisław Urbańczyk}}
* {{Cite journal|last=Zaroff|first=Roman|year=2002|title=The Origins of Sventovit of Rügen|url=https://ojs.zrc-sazu.si/sms/article/view/1794|journal=[[Studia Mythologica Slavica]]|language=en|volume=5|pages=9–18|doi=10.3986/sms.v5i0.1794|issn=1581-128X|doi-access=free}}
* {{Cite journal|last=Zaroff|first=Roman|date=2019|title=Rugian Slavic God Sventovit – One More Time|url=https://ojs.zrc-sazu.si/sms/article/view/7598|journal=[[Studia mythologica Slavica]]|language=en|volume=22|pages=37–54|doi=10.3986/SMS20192202|issn=1581-128X|s2cid=203280509|doi-access=free}}
{{refend}}{{Slavenska mitologija}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>684np5e7g3evvl0sm7mblft7b5g1sjj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ETB</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59575</id>
    <revision>
      <id>3926230</id>
      <parentid>3791084</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="897" sha1="sgtvmhdif4q3uw7v5dlfeomwyrqom07" xml:space="preserve">[[Datoteka:Germant stamp1991Mozart.jpg|mini|200px|desno|List prvoga dana njemačke pošte 1991.]]
'''ETB''' je [[njemački jezik|njemački]] skraćenica za ''Ertsttagblatt'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://philarz.net/catalogue/definitions.htm|title=Joint Stamp Issues|website=philarz.net|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; i označava prigodni list koji neke [[pošta|pošte]] izdaju na dan izdavanja poštanske marke. Obično je u sredini lista zalijepljena [[poštanska marka]], sa prigodnim pečatom, te njen naziv i broj izdanja. Na poleđini se nalazi opis marke, kao i njene osobine, autor, članak o tematici koja je na marki predstavljena, kao i tiraž i izdavač.

Također postoje i privatna izdanja koja se posebno katalogiziraju.
{{Commonscat|Ersttagsblätter der Deutschen Bundespost}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Filatelija]]</text>
      <sha1>sgtvmhdif4q3uw7v5dlfeomwyrqom07</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ascension</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60029</id>
    <revision>
      <id>3925721</id>
      <parentid>3924910</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:23:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6077" sha1="izpfnfr3mknvcyfrlzuvoxcvc1icc3k" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ascension Island Location.jpg|mini|desno|231x231px|Lokacija ostrva]]
'''Ascension''' je ostrvo u Južnom [[Atlantik]]u,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/en/?source=osm&amp;id=1190451726|title=Ascension Island (Island) • Mapy.com|website=Mapy.com|language=en|access-date=14. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; udaljeno je oko 1600&amp;nbsp;km od obale [[Afrika|Afrike]]. Predstavlja pridruženu teritoriju [[Velika Britanija|britanskog]] prekomorskog posjeda [[Sveta Helena]], od koga je udaljen oko 1287&amp;nbsp;km na sjeverozapadu. Ostrvo je dobilo ime po danu kada je otkriveno, po prazniku [[Uzašašće|Uzašašća]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/ascension-island-3327/|title=Ascension Island - NASA Science|date=31. 3. 2003|language=en-US|access-date=14. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Historija ostrva Ascension usko je povezana sa samim okeanom. Ascension je 1501. godine otkrio [[portugal]]ski moreplovac, a tokom narednih stoljeća većinu posjetilaca činili su pomorci u potrazi za sigurnošću i svježim mesom. Značajni istraživači poput [[William Dampier|Williama Dampiera]], [[James Cook|Jamesa Cooka]] i [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] svraćali su na ostrvo Ascension, a rane mape prikazuju okean prepun života. Taj osjećaj udaljene ispostave koja pruža utočište umornim putnicima zadržao se do danas, a kultura pomaganja onima u nevolji se nastavila njegovati i sada prilikom pristanka jedrilica i brodova.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ascensionmpa.ac/explore/protecting/cultural-heritage|title=CULTURAL HERITAGE|website=Ascension Island|language=en|access-date=14. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Između prvog trajnog naseljavanja ostrva 1815. godine i 1922. godine, ostrvom Ascension upravljala je Britanska Kraljevska mornarica, a sa pravnog stanovišta ono se tretiralo kao brod, tačnije nazivalo se „HMS Ascension”. Na ostrvu je prvobitno bio stacioniran vojni garnizon kako bi se spriječio svaki pokušaj spašavanja [[Napoléon Bonaparte|Napoleona]] iz njegovog zatočeništva na Svetoj Heleni, a kasnije je ono odigralo ključnu ulogu kao baza za brodove koji su patrolirali afričkom obalom radi provođenja britanske politike suzbijanja ropstva.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Geografija ==
Glavni grad Ascensiona je [[Georgetown, Ascension|Georgetown]], koji ima oko 450 stanovnika. Ostrvo je udaljeno približno 2253 kilometara od obale [[Brazil]]a i 1.000 milja od obale Afrike. Pored toga, ostrvo Ascension je udaljeno oko 800 milja od Svete Helene i 1610&amp;nbsp;km od ostrva [[Tristan da Cunha]]. Kroz historiju, Ascension je služio kao važno središte za snabdijevanje [[Ugalj|ugljem]] i sigurno utočište za brodove i komercijalne avione, naročito u vrijeme kada su se hidroavioni koristili za međunarodni zračni saobraćaj. Ostrvo je također služilo kao britanska zračna i pomorska baza tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/where-is-ascension-island.html|title=Where Is Ascension Island?|last=Facts|first=Geoffrey Migiro in World|date=13. 8. 2019|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=14. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Ascension je najpoznatiji po [[aerodrom]]u Wideawake, koji zajednički koriste britansko i [[Sjedinjene Američke Države|američko]] [[vojno zrakoplovstvo]]. Britanske oružane snage su obimno koristile ostrvo za vrijeme [[Falklandski rat|falklandskog rata]].

Na ostrvu Ascension Island je jedna od pet zemaljskih antena (ostale su: Kwajalein, Diego Garcia, Colorado Springs i Hawaii) koje pomažu u radu [[GPS]] navigacionog sistema.&lt;ref&gt;https://www.faa.gov/about/office_org/headquarters_offices/ato/service_units/techops/navservices/gnss/gps/controlsegments&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gssc.esa.int/navipedia/index.php/GPS_Ground_Segment|title=GPS Ground Segment - Navipedia|website=gssc.esa.int|access-date=13. 8. 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Geologija ===
Značajan dio terena ovog ostrva je vrlo pusto i sačinjeno od vulkanskih čunjeva i tokova [[Lava|lave]], a tlo ostrva pretežno čine komadi ohlađene, izlomljene lave. Smatra se da se posljednja vulkanska erupcija na ostrvu dogodila u šesnaestom vijeku. Ascension sadrži brojne alkalne stijene, kao što su [[riolit]], trahit, [[trahiandezit]] i [[bazalt]]. Ostrvo također manjka vegetacijom i faunom, gotovo bez drveća na njegovim obalama.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Demografija ==
Ostrvo Ascension je 2016. godine imalo procijenjenu populaciju od samo 806 stanovnika, uključujući 556 osoba sa [[Sveta Helena|Svete Helene]] i 250 osoba ostalih nacionalnosti. Na ostrvu postoji pet naselja: Traveler’s Hill, Wide-awake Airfield, Cat Hill, Georgetown i Two-Boats. Na planini Green Mountain nalaze se i kuće koje služe kao rezidencija administratora ostrva Ascension, a povremeno u njima borave i posjetioci. Prema tome, ostrvo Ascension gotovo da nema stalnih stanovnika: svako ko živi na ostrvu mora imati ugovor o radu. Pored toga, svim turistima potrebna je pismena dozvola od administratora lično.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/regions/ascension-island|title=Ascension Island Population 2026|date=20. 8. 2026|website=World Population Review|language=en|access-date=14. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Kako stanovništvo raste, sve su učestaliji zahtjevi da se stanovnicima ostrva prizna pravo stalnog boravka, što je britanska vlada privremeno razmatrala, međutim na kraju je odlučeno da se taj prijedlog potpuno odbaci.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==

* Internet domena [[.ac]]
* [[Sveta Helena]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://www.ascension.gov.ac/lifestyle-and-employment/working-here Zvanična veb-stranica]
* [https://www.znanje.org/i/i26/06iv06/06iv0622/okeani.htm Ascension - ostrvo koje se diže iz Srednjoatlantskog hrpta]
* [https://www.britannica.com/place/Ascension-island-Atlantic-Ocean Britannica - Ascension]

{{commonscat|Ascension Island}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sveta Helena]]
[[Kategorija:Ostrva u Atlantskom okeanu]]</text>
      <sha1>izpfnfr3mknvcyfrlzuvoxcvc1icc3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ljudi (Gospodar prstenova)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60048</id>
    <revision>
      <id>3926443</id>
      <parentid>3799998</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:13:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="jihb8tucdnbl4pje1jrmkebso7b3m40" xml:space="preserve">[[Datoteka:Harondor ambush.jpg|mini|Vojnik Gondora upao u zasjedu Haradrima]]
'''Ljudi''' iz Gopodara prstenova&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lotr.fandom.com/wiki/Men|title=Client Challenge|website=lotr.fandom.com|access-date=8. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; su zamišljeni kao druga rasa, koja se probudila uzdizanjem Sunca, tako da, u [[Prvo doba sunca|Prvom dobu sunca]], kada je sunce izašlo, ljudi su se probudili na istoku. Oni su bili slabiji od [[Vilenjaci|Vilenjaka]] i bili su smrtni, tako da su odlazili sa [[Srednja Zemlja|Srednje Zemlje]]. [[Melkor]] je poslao svoje sluge među prve ljude i mnoge je preobratio u zlo. Međutim neki se nisu predali i pobjegli su. Vremenom su došli u [[Beleriand]]. Prvi Vilenjak koji je vidio Ljude bio je Finrod Felagud, gospodar [[Nangotrond]]a. On je zavolio ljude i pozvao ih je da mu služe i dođu u njegove zemlje. Brzo su se ti ljudi raširili po čitavom Beleriandu. Vilenjaci su ih nazvali [[Edaini]], što znači drugorođeni. Ti ljudi su se naselili u Dortonionu, Bretilu i u drugim zemljama. Imali su svoje poglavare i bili su saveznici [[Noldori|Noldora]]. Edaini, su zahvaljujući učenju Noldora postali moćni. I, iako je malo Edaina preživjelo Rat dragulja oni su u njemu činili čuda od junaštva. Naprimjer, [[Beren]] je sa [[Lutijena|Lutijenom]] oteo jedan [[Silmarili|Silmaril]] od Melkora, Hurin je pobio 70 [[Trolovi (Gospodar prstenova)|Trolova]], Turin Turambar je ubio [[Glaurung]]a. Međutim, Melkor je vremenom pobio većinu Edaina. U Ratu Bijesnih, kada je Melkor slomljen, Edaini su se borili uz [[Valari|Valare]]. Nakon tog rata, Valari su se sažalili na Edaine i dali su im životni vijek mnogo puta duži od drugih ljudi i velike moći. Također su im dodijelili jednu zemlju [[Numenor]] ili Atalante. To je bilo ostrvo između Srednje Zemlje i [[Neumiruće zemlje|Neumirućih zemalja]]. Edaini su sada bili nazvani [[Dunedaini]], Edaini zapada. Njihov prvi kralj je bio [[Elros]] Tar-Minjatar. Numenor je rastao u [[Drugo Doba Sunca|Drugom Dobu Sunca]], i njegovi ljudi su bili blaženi. Od Vilenjaka su na poklon dobili [[Palantiri|Palantirei]] mladicu Bijelog drveta, Galatiliona. Vremenom se narod Numenora, zbog straha od smrti, otuđio od Valara. Samo su malobrojni vilin-prijatelji bili dobri u toj zemlji. Oholi kraljevi su nametnuli ropstvo drugim ljudima Srednje zemlje. Oholi kralj Ar-Farazon je zaratio sa [[Sauron]]om. Sauron se predao i odveli su ga u Numenor. Sauron je iskvario Dunedaine i oni su napali Valare. Valari su ih porazili i zemljotresom uništili Numenor. Spasili su se samo vilin-prijatelji. [[Elendil]], [[Izildur]] i [[Anarion]] bili su vođe ovih ljudi. Ovi ostaci Dunedaina su u Srednjoj zemli osnovali kraljevstva [[Gondor]] i [[Arnor]], koja su bila velika. U Posljednjoj Alijansi se Elendil borio sa kraljem Vilenjaka [[Gil-galad]]om, i mada su obojica poginula Sauron je bio skršen. Tako započe Treće doba sunca. Sauron i [[Nazguli]] su polako vraćali moć. Prvo je sijenka pala na [[Mrka Šuma|Mrku Šumu]]. Tamo je sagrađeno mjesto užasa, [[Dol Guldur]]. Zatim je osnovano zlo karljevstvo [[Angmar]] u [[Erjador|Erijador]]u. Arnor je uništen 2001. godine. Zatim su Nazguli zauzeli [[Minas Itil]] u Gondoru i pretvorili ga u zlu tvrđavu Minas Morgul. Kraljevska loza Dunedaina ostala je u Erijadoru, ali je uzumrla u Gondoru. Sauron je ponovo uzdigao [[Mordor]] i izgradio [[Barad-dur]]. U Ratu za prsten Sauron i Nazguli su uništeni, [[Aragorn]], od loze kraljeva Dunedaina je sjeo na prestole Arnora i Gondora, i moć ljudi se obnovila. Tako poče [[Četvrto doba sunca|Četvrto doba]], koje je bilo Doba ljudi.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Gospodar prstenova}}
{{Commonscat|Middle-earth Men}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rase Srednje zemlje]]</text>
      <sha1>jihb8tucdnbl4pje1jrmkebso7b3m40</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Helliwell</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60065</id>
    <revision>
      <id>3926379</id>
      <parentid>3897599</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1097" sha1="pqbmymibtduiajye8r2fnzo27rdovsz" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
'''John Anthony Helliwell''' (rođen 15. februara 1945) jest britanski muzičar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.johnhelliwell.com/|title=John Helliwell - Saxophonist|website=www.johnhelliwell.com|language=en|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; Najpopularni je što je saksofonist i harmoničar u britanskoj muzičkoj grupi [[Supertramp]].

John Helliwellje pjevao u crkvenom horu kad mu je bilo 6 godina. Kao djete je trenirao klavir. Kad mu je bilo 13 godina počeo je svirati [[klarinet]], a kad mu je bilo 15 godina je učio [[saksofon]].

Svirao je u mnogim grupama za vrijeme 60-ih godina prije nego što svirao sa [[Supertramp]]om.

U svojoj karjeri u Supertrampu je svirao [[saksofon]] i [[harmoniku]]. Na koncertima bi ponekad svirao razne klavijature između perioda 1974. i 1988. godine. Uključio se u Supertramp 1973. godine.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.johnhelliwell.com Lični sajt]
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Helliwell, John}}
[[Kategorija:Rođeni 1945.]]
[[Kategorija:Britanski muzičari]]
[[Kategorija:Supertramp]]</text>
      <sha1>pqbmymibtduiajye8r2fnzo27rdovsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greben Kingman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60092</id>
    <revision>
      <id>3926308</id>
      <parentid>3793029</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:30:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2945" sha1="ddwbvwmxikqs8hwsx6bgk60up9wxl6i" xml:space="preserve">[[Datoteka:Kingman Reef-CIA WFB Map.png|mini|desno|268x268px|Greben Kingman]]
[[Datoteka:Kingman Reef.png|mini|250x250px|desno|Greben Kingman—NASA NLT Landsat 7 (Visible Color) snimljen iz satelita]]

'''Greben Kingman'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fws.gov/refuge/kingman-reef|title=Kingman Reef National Wildlife Refuge {{!}} U.S. Fish &amp; Wildlife Service|website=www.fws.gov|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je tropski [[koraljni greben]] površine jednog [[kvadratni kilometar|kvadratnog kilometra]] smješten u Sjevernom [[Pacifik]]u, otprilike na pola puta između [[Havajska Ostrva|Havajskih ostrva]] i [[Američka Samoa|Američke Samoe]] na {{coor dm |6|24|N|162|24|W|}}. To je najsjeverniji od svih [[Linijska ostrva|Sjevernih linijskih ostrva]] te neinkorporirana teritorija [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih država]] kojom upravlja [[Ratna mornarica SAD|američka ratna mornarica]] iz [[Washington D.C.|Washingtona]]. Greben je zatvoren za javnost.

Otkrio ga je godine [[1789]]. kapetan [[Edmund Fanning]] na brodu ''Betsey''.  Kapetan [[W.E. Kingman]] opisao ga je godine [[1853]].  Formalno je anektiran od strane [[SAD]] [[10. maj]]a
[[1922]].

Kingman se nalazi oko 920 nautičkih milja južno od [[Honolulu]]a.

S vremena na vrijeme, njegova obala ima dužinu od oko tri kilometra, ali najviša tačka na grebenu je oko jedan metar nadmorske visine te većinu vremena pokrivena valovima, što Greben Kingman čini pomorskom opasnošću. Nema nikakvih prirodnih resursa, nenastanjen je, te na njemu nema nikakve ekonomske aktivnosti. Greben djelomično zatvara veliku unutrašnju lagunu koja je [[1937]]. i [[1938]]. bila korištena kao usputna stanica između [[Havaji|Havaja]] i [[Američka Samoa|Američke Samoe]] od strane hidroaviona [[Pan American World Airways|Pan American Airwaysa]]. Godine [[1937]]. Pan Am je imao planove da na Kingmanu usidri brod ''North Wind'' kao ploveći tanker te greben koristi kao usputnu stanicu svojih hidroaviona na putu za [[Novi Zeland]], ali je zamisao napuštena zbog prevelikih troškova održavanja tankera.  Također se izrazila zabrinutost da ne bi bilo mogućnosti za ugodan prekonoćni smještaj u slučaju mehaničkog kvara.  Zbog svega toga Pan Am se premjestio na [[Ostrvo Canton|Canton Island]] [[18. maj]]a [[1939]]. i otvorio liniju za Novi Zeland [[12. juli|12. jula]] [[1940]].
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://commons.wikimedia.org/wiki/Atlas_of_Kingman_Reef
* http://www.qsl.net/krpdxg/
* http://ngm.nationalgeographic.com/2008/07/kingman-reef/warne-text {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080620094507/http://ngm.nationalgeographic.com/2008/07/kingman-reef/warne-text |date=20. 6. 2008 }}

{{Commonscat|Kingman Reef}}
{{Države Okeanije}}
{{Politička podjela Sjedinjenih Američkih Država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zavisne teritorije u Okeaniji]]
[[Kategorija:Ostrvske teritorije SAD-a]]</text>
      <sha1>ddwbvwmxikqs8hwsx6bgk60up9wxl6i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arilje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60104</id>
    <revision>
      <id>3926081</id>
      <parentid>3838517</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:33:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2263" sha1="eva5cpmp1c7z02x4l6fi69f4oh8j0ar" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje u Srbiji
| ime                          = Arilje
| vrsta                        = Grad
| službeni_naziv               = Ариље
| slogan                       = 
| slika                        = Arilje_-_glavna.JPG
| opis_slike                   = Glavna ulica u Arilju
| grb                          = COA_Arilje_(big).gif 
| veličina_slike               =
| okrug                        = [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]]
| općina                       = 
| nadmorska_visina             = 350 
| širina_stepeni               = 43| širina_minuta = 45| širina_sekundi = 0| širina_SJ = N
| dužina_stepeni               = 20| dužina_minuta = 6| dužina_sekundi = 0| dužina_IZ = E
| površina_metro               = 349
| stanovništvo_urban           = 6763
| stanovništvo_metro           = 18792
| stanovništvo urban godina    = 2011
| stanovništvo procjena godina = 
| stanovništvo_gustoća         = 53.8
| poštanski_broj               = 31230
| pozivni broj                 = (+381) 031
| gradonačelnik                = Zoran Todorović
| gradonačelnik_stranka        = SNS
| autooznaka                   = UE
| web_stranica                 = http://www.arilje.org.rs/
}}
'''Arilje'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arilje.in.rs/|title=Opština Arilje|website=Arilje u slikama|language=sr-RS|access-date=1. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; je naselje u jugozapadnom dijelu [[Srbija|Srbije]], nedaleko od ušća [[Rzav]]a u [[Moravica|Moravicu]]. Administrativno pripada [[Zlatiborski okrug|Zlatiborskom okrugu]]. Po popisu iz [[2002]]., gradić broji 6.733 stanovnika.

Prvi put se spominje u [[13. vijek]]u, a ime je dobilo po crkvi sv. Ahilija koja se nalazi u Arilju. Crkvu je podigao srpski kralj [[Dragutin Nemanjić]], u vrijeme kada je Arilje pripadalo Dragutinovoj [[Sremska kraljevina|Sremskoj kraljevini]].

Okolina je poznati [[voćarstvo|voćarski]] kraj. Arilje je najpoznatije po izvozu [[malina]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* {{commonscat-inline|Arilje}}

{{stub-općina-Srbija}}
{{Zlatiborski upravni okrug}}
{{Općine u Srbiji}}

[[Kategorija:Općine u Srbiji]]
[[Kategorija:Općine u Zlatiborskom okrugu]]
[[Kategorija:Arilje|*]]
[[Kategorija:Općine Šumadije i zapadne Srbije]]</text>
      <sha1>eva5cpmp1c7z02x4l6fi69f4oh8j0ar</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bajina Bašta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60108</id>
    <revision>
      <id>3926108</id>
      <parentid>3898223</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:39:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3307" sha1="swknxfg77drk8j0677ga0vwcj61zan1" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje u Srbiji
| ime                          = Bajina Bašta
| vrsta                        = grad
| službeni_naziv               =Бајина Башта
| slogan                       = 
| slika                        = Bajina Bašta en hiver.jpg
| opis_slike                   = Bajina Bašta zimi
| grb                      = BB Seal Web.png
| veličina_slike               =
| okrug                       = [[Zlatiborski upravni okrug|Zlatiborski okrug]]
| općina                       =
| nadmorska_visina             = 257
| širina_stepeni               = 43| širina_minuta = 58| širina_sekundi = 09| širina_SJ = N
| dužina_stepeni               = 19| dužina_minuta = 34| dužina_sekundi = 02| dužina_IZ = E
| površina_metro               = 673
| stanovništvo_urban    = 9148
| stanovništvo_metro     = 26022
| stanovništvo urban godina    = 2011
| stanovništvo procjena godina = 
| stanovništvo_gustoća         =
| poštanski_broj               = 31250
| pozivni broj                 = (+381) 31
| gradonačelnik                = Radomir Filipović
| gradonačelnik_stranka   = SNS
| autooznaka                   = BB
| kod =
| web_stranica                 = http://www.bajinabasta.rs/
}}
'''Bajina Bašta'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Bajina Bašta - opština {{!}} Agromedia|url=https://www.agromedia.rs/opstine/bajina-basta-opstina/|newspaper=Agromedia|access-date=1. 5. 2026|language=en-US|archive-date=14. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260314202557/https://www.agromedia.rs/opstine/bajina-basta-opstina/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je gradić i centar općine u [[Zlatiborski okrug|Zlatiborskom okrugu]] u zapadnoj [[Srbija|Srbiji]]. Nalazi se u [[Podrinje|Podrinju]], jer rijeka [[Drina]] teče zapadnom granicom općine i predstavlja graničnu crtu prema susjednoj državi [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Inače, nad čitavim krajem dominira planina [[Tara (planina)|Tara]].

Općina Bajina Bašta prostire se na 673&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, a na teritoriji općine je po posljednjem popisu stanovništva provedenom [[2002]]. živjelo 29.151 stanovnika u 36 naseljenih mjesta.

== Stanovništvo ==

* [[Srbi]] - 28.707 (98,47%)
* ostali - 184 (0,63%) 
* nacionalno neizjašnjeni - 226 (0,77%)
* izjašnjeni u smislu regionalne pripadnosti - 0
* nepoznato - 34 (0,13%)

== Geografija ==

=== Susjedne općine su: ===

* u [[Srbija|Srbiji]] - [[Ljubovija]], [[Valjevo]], [[Kosjerić]] i [[Užice]]
* u [[BiH|Bosni i Hercegovini]] - [[Bratunac]], [[Srebrenica]] i [[Višegrad]].

== Privreda ==

Glavni privredni gigant čitavog kraja je drinska [[hidroelektrana Bajina Bašta]] u [[Perućac|Perućcu]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://n1info.rs/vesti/kako-je-bajina-basta-dobila-ime-po-cemu-je-poznata-cime-se-bavi-lokalno-stanovnistvo/|title=Kako je Bajina Bašta dobila ime, po čemu je poznata, čime se bavi lokalno stanovništvo...|date=15. 3. 2026|website=N1 Info RS|language=sr-RS|access-date=1. 5. 2026}}
{{Commonscat|Bajina Bašta}}

{{stub-općina-Srbija}}
{{Bajina Bašta}}
{{Zlatiborski upravni okrug}}
{{Općine u Srbiji}}

[[Kategorija:Općine u Srbiji]]
[[Kategorija:Općine u Zlatiborskom okrugu]]
[[Kategorija:Bajina Bašta|*]]
[[Kategorija:Općine Šumadije i zapadne Srbije]]</text>
      <sha1>swknxfg77drk8j0677ga0vwcj61zan1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mayotte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60135</id>
    <revision>
      <id>3925757</id>
      <parentid>3924583</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15650" sha1="ntb0rwq96xwz2cst1oytmqjlchjbjcn" xml:space="preserve">{{Geokutija|Regija
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                   = Mayotte
| izvorno_ime           = Départements et régions d'outre-mer de Mayotte
| drugo_ime             = Mahoré
| kategorija            = prekomorski departman
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija           = 
| službeni_naziv        = Departman Mayotte
| moto                  = 
| nadimak               = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                 = 
| opis_slike            = 
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava               = Flag of France.svg
| simbol                = Coat of Arms of Mayotte.svg
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                = Francuska
| zastava_države        = {{ZD|FRA}}
| pokrajina             = 
| pokrajina_vrsta       = 
| regija                = 
| regija_vrsta          = 
| distrikt              = 
| distrikt_vrsta        = 
&lt;!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --&gt;
| graniči_sa            = 
| dio                   = [[Komorski arhipelag]]
| grad                  = 
| znamenitost           = 
| rijeka                = 
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| glavni_grad           = [[Mamoudzou]]
| položaj_glavnog_grada = 
| regija_glavnog_grada  = 
| država_glavnog_grada  = 
| visina_glavnog_grada  = 
| širina_stepeni_glavnog_grada   = 12
| širina_minuta_glavnog_grada    = 50
| širina_sekundi_glavnog_grada   = 35
| širina_SJ_glavnog_grada        = S
| dužina_stepeni_glavnog_grada   = 45
| dužina_minuta_glavnog_grada    = 8
| dužina_sekundi_glavnog_grada   = 18
| dužina_IZ_glavnog_grada        = E
| najviši               = Mount Bénara
| najviša_lokacija      = 
| najviša_regija        = 
| najviša_država        = 
| najviša_visina        = 660
| highest_lat_d         = 
| highest_lat_m         = 
| highest_lat_s         = 
| highest_lat_NS        = 
| highest_long_d        = 
| highest_long_m        = 
| highest_long_s        = 
| highest_long_EW       = 
| najniža               = [[Indijski okean]]
| najniža_lokacija      = 
| najniža_regija        = 
| najniža_država        = 
| najniža_visina        = 0
| lowest_lat_d          = 
| lowest_lat_m          = 
| lowest_lat_s          = 
| lowest_lat_NS         = 
| lowest_long_d         = 
| lowest_long_m         = 
| lowest_long_s         = 
| lowest_long_EW        = 
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| dužina                = 
| dužina_orijentacija   = 
| širina                = 
| širina_orijentacija   = 
| površina              = 374
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo          = 338,208
| stanovništvo_datum    = 1. januar 2026.
| stanovništvo_gustoća  = 858
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan               = 31. mart 2011.
| datum                 = 
| vlada_položaj         = Predsjednik Departmanskog vijeća
| vlada_regija          = 
| vlada_država          = 
| government_elevation  = 
| government_lat_d      = 
| government_lat_m      = 
| government_lat_s      = 
| government_lat_NS     = 
| government_long_d     = 
| government_long_m     = 
| government_long_s     = 
| government_long_EW    = 
| lider                 = Ben Issa Ousseni
| lider_partija         = [[Republikanci (Francuska)|LR]]
&lt;!-- *** Kod *** --&gt;
| vremenska_zona        = [[Istočnoafričko vrijeme|EAT]]
| utc_odstupanje        = +3
| vremenska_zona_DST    = 
| utc_offset_DST        = 
| poštanski_broj        = 976xx
| pozivni broj          = +262
| kod                   = ISO 3166-2: [[ISO 3166-2:YT|YT]], [[ISO 3166-2:FR|FR-976]]
&lt;!-- *** Slobodna polja *** --&gt;
| prazno                = [[Euro]] (€) (EUR)
| prazno_vrsta          = Valuta
| prazno1               = .yt, .fr
| prazno1_vrsta         = Internet TLD
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                 = Mahoré in Comoros (hatched).svg
| opis_karte            = Položaj Mayottea u Komorskom arhipelagu
| razmjer_karte         = 
| karta_lokacija_x      = 
| karta_lokacija_y      = 
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica          = [http://www.mayotte.pref.gouv.fr/ Prefektura]&lt;br /&gt;[http://www.cg976.fr/ Departmansko vijeće]
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka              = Službeni jezik: [[francuski jezik|francuski]]
}}
[[Datoteka:Comoros CIA factbook map.png|mini|desno|300px|Komori i Mayotte]]
'''Mayotte''' ({{fr|Mayotte}}), službeno '''Departman Mayotte''' ({{fr|Département de Mayotte}}),&lt;ref name=&quot;official_name&quot;&gt;{{cite web |title=Mayotte devient le 101e département français le 31 mars 2011 |url=http://www.outre-mer.gouv.fr/IMG/pdf/DPMayotte_old-2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200111/http://www.outre-mer.gouv.fr/IMG/pdf/DPMayotte_old-2.pdf |archive-date=4. 3. 2016 |url-status=dead |publisher=Ministère de l'Intérieur, de l'Outre-Mer, des Collectivités territoriales et de l'Immigration |page=4 |access-date=9. 9. 2026 |format=PDF |language=fr}}&lt;/ref&gt; [[Francuski prekomorski teritorij|prekomorski]] je [[Prekomorski departmani i regije Francuske|departman i regija]] [[Francuska|Francuske]]&lt;ref name=&quot;RIDC_2015&quot;&gt;{{cite journal |title=Les collectivités territoriales et le financement des lieux de culte, LC 255, mars 2015 |journal=Revue internationale de droit comparé |volume=67 |issue=2 |year=2015 |pages=597–602 |doi=10.3406/ridc.2015.20521 |issn=0035-3337 |url=https://doi.org/10.3406/ridc.2015.20521 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt; te [[jedinstvena teritorijalna zajednica]] koja objedinjuje nadležnosti departmana i regije. Kao francuski prekomorski departman, Mayotte je dio [[Francuska|Republike Francuske]], dok je od 1. januara 2014. i [[Specijalne teritorije država članica Evropskog ekonomskog prostora|najudaljenija regija]] [[Evropska unija|Evropske unije]] (RUP).&lt;ref name=&quot;EUR_Lex_2012_Mayotte_Status&quot;&gt;{{cite web |title=2012/419/EU: European Council Decision of 11 July 2012 amending the status of Mayotte with regard to the European Union |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32012D0419 |website=EUR-Lex |publisher=Publications Office of the European Union |date=11. 7. 2012 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Mayotte se nalazi u sjevernom dijelu [[Mozambički kanal|Mozambičkog kanala]], u zapadnom dijelu [[Indijski okean|Indijskog okeana]], između sjeverozapadnog [[Madagaskar]]a i obale [[Mozambik]]a. Geografski je dio [[Komori|Komorskog arhipelaga]].&lt;ref name=&quot;INSEE_1294349&quot;&gt;{{cite web |title=Code Officiel Géographique (COG) — Fiche communauté |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/1294349 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Područje se sastoji od dva glavna ostrva, [[Grande-Terre]] i [[Pamanzi|Petite-Terre]], te većeg broja manjih ostrva. Ukupna površina kopna iznosi približno 374&amp;nbsp;km².&lt;ref name=&quot;INSEE_1294349&quot; /&gt; Glavni grad i sjedište departmana je [[Mamoudzou]], na ostrvu Grande-Terre, dok se [[Međunarodni aerodrom &quot;Dzaoudzi–Pamandzi&quot;]] nalazi na Petite-Terreu.&lt;ref name=&quot;INSEE_Mamoudzou&quot;&gt;{{cite web |title=Commune de Mamoudzou (97611) — Code Officiel Géographique |url=https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune/97611-mamoudzou |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Prema revidiranoj procjeni [[Nacionalni institut za statistiku i ekonomske studije|INSEE]]-a, Mayotte je 1. januara 2026. imao 338,208 stanovnika.&lt;ref name=&quot;INSEE_001760180&quot;&gt;{{cite web |title=Series 001760180 — Demographic indicators and population statistics |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/serie/001760180 |website=Insee (National Institute of Statistics and Economic Studies) |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Zbog relativno male površine i brzog rasta stanovništva, riječ je o jednom od najgušće naseljenih francuskih prekomorskih područja. Stanovništvo je izrazito mlado, a demografski rast povezan je i s visokim prirodnim priraštajem i snažnim migracijskim kretanjima.&lt;ref name=&quot;INSEE_Statistiques_4199328&quot;&gt;{{cite web |title=Populations légales des communes de Mayotte en 2017 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4199328 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |date=27. 12. 2019 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

[[Francuski jezik|Francuski]] je službeni jezik. U svakodnevnoj komunikaciji široko se koriste [[shimaore]] i [[Malagaški jezik|kibushi]], lokalni jezici povezani s jezičkim područjima istočne [[Afrika|Afrike]] i [[Madagaskar]]a. Prema istraživanju INSEE-a i francuskog Ministarstva kulture provedenom 2019, 75% stanovnika Mayottea starijih od 15 godina izjavilo je da vlada shimaoreom, a 18% kibushijem; ukupno 81% stanovnika navelo je da vlada najmanje jednim od ta dva jezika. Francuskim je vladalo 55% stanovništva obuhvaćenog istraživanjem, pri čemu je njegovo poznavanje bilo znatno raširenije među mlađim stanovništvom i osobama rođenim izvan Mayottea.&lt;ref name=&quot;INSEE_6467148&quot;&gt;{{cite web |title=Populations légales de Mayotte en 2022 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/6467148 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |date=22. 12. 2022 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Većinsko stanovništvo Mayottea je [[islam|muslimanske]] vjeroispovijesti. Ostrva su historijski bila povezana s istočnom Afrikom, Madagaskarom i arapskim trgovačkim mrežama. U 19. stoljeću Mayotte je došao pod vlast Francuske. Andriantsoly, bivši vladar područja Iboina na Madagaskaru, prodao je ostrvo Francuskoj 1841. Francuska je potom proširila svoju vlast i na ostala ostrva [[Komori|Komorskog arhipelaga]], dok je Mayotte ostao pod francuskom upravom i nakon što su Komori 1974. na referendumu glasali za nezavisnost.

Na referendumu održanom 29. marta 2009, 95,2% birača koji su glasali podržalo je pretvaranje Mayottea u francuski departman.&lt;ref name=&quot;Vie_Publique_2009&quot;&gt;{{cite web |last=Alliot-Marie |first=Michèle |title=Conseil des ministres du 1er avril 2009. Les résultats du référendum relatif à la départementalisation de Mayotte |url=https://www.vie-publique.fr/discours/174754-conseil-des-ministres-du-1er-avril-2009-les-resultats-du-referendum-rel |website=Vie-publique.fr |publisher=Secrétariat général du Gouvernement |date=1. 4. 2009 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DW_2011_Mayotte_EU&quot;&gt;{{cite web |title=EU shores spread to Indian Ocean island |url=https://www.dw.com/en/eu-shores-spread-to-indian-ocean-island/a-14957924 |website=Deutsche Welle |date=31. 3. 2011 |access-date=9. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Mayotte je 31. marta 2011. postao 101. departman Francuske. Istovremeno je dobio status jedinstvene teritorijalne zajednice koja izvršava nadležnosti departmana i regije. [[Evropsko vijeće]] je 2012. odlučilo promijeniti status Mayottea u odnosu na [[Evropska unija|Evropsku uniju]], pa je od 1. januara 2014. godine postao [[Specijalne teritorije država članica Evropskog ekonomskog prostora|specijalna teritorija država članica Evropskog ekonomskog prostora]], čime je pravo Evropske unije počelo da se primjenjuje na to područje, uz određena prijelazna razdoblja i posebna prilagođavanja.&lt;ref name=&quot;EUR_Lex_2012_Mayotte_Status&quot; /&gt;

Demografski i migracijski pritisci predstavljaju jednu od najvažnijih karakteristika savremenog Mayottea. Prema popisu stanovništva iz 2017, 48% stanovnika imalo je strano državljanstvo, odnosno oko 123.000 osoba. Od stranih državljana 95% bili su državljani [[Komori|Komora]], a 4% državljani [[Madagaskar]]a. U istom periodu 42% stanovništva nije bilo rođeno na Mayotteu, uključujući 36% stanovnika rođenih u inostranstvu. INSEE je također procijenio da su osobe rođene u inostranstvu činile oko polovinu odraslog stanovništva, pri čemu je značajan dio stranih državljana boravio bez regulisanog statusa.&lt;ref name=&quot;Insee_2024_Immigration&quot;&gt;{{cite web |title=Population immigrée, entrées sur le territoire, titres de séjour… S’y retrouver dans les chiffres de l’immigration |url=https://blog.insee.fr/s-y-retrouver-dans-les-chiffres-de-l-immigration/ |website=Insee Blog |publisher=Institut national de la statistique et des études économiques |date=4. 4. 2024 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Mayotte se suočava s velikim socijalnim i ekonomskim razlikama u odnosu na Francusku i druge dijelove francuskog prekomorskog prostora. Prema INSEE-u, 77,3% stanovništva živjelo je 2018. ispod nacionalnog praga siromaštva, što je bilo višestruko više nego u metropolitanskoj Francuskoj.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4622454|title=Les inégalités de niveau de vie se sont creusées|publisher=[[Institut national de la statistique et des études économiques|Insee]]|access-date=10. 9. 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; Istovremeno, tržište rada karakteriše niska stopa zaposlenosti i visoka nezaposlenost. U 2024. samo 32% stanovništva u dobi od 15 do 64 godine bilo je zaposleno, dok je stopa nezaposlenosti prema metodologiji [[Međunarodna organizacija rada|Međunarodne organizacije rada]] iznosila 29%, najviše među francuskim regijama.&lt;ref name=&quot;INSEE_8586371&quot;&gt;{{cite web |title=Statistiques et études — Insee |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8586371 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Stambeni uslovi također predstavljaju jedan od glavnih razvojnih problema. Prema istraživanju INSEE-a o stanovanju za 2023–2024, provedenom neposredno prije prolaska ciklona Chido, oko četiri od deset stambenih objekata bilo je izgrađeno od lima, dok 25% domaćinstava nije imalo tekuću vodu u svom stanu ili kući.&lt;ref name=&quot;INSEE_9007686&quot;&gt;{{cite web |title=Statistiques et études — Insee |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/9007686 |website=Insee (Institut national de la statistique et des études économiques) |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Situaciju je dodatno pogoršao [[ciklon Chido]], koji je 14. decembra 2024. pogodio Mayotte i prouzrokovao velike ljudske i materijalne gubitke. Posebno su stradali stambeni objekti, javna infrastruktura, elektroenergetska i komunikacijska mreža te sistemi vodosnabdijevanja i odvodnje. Francuske vlasti su nakon katastrofe pokrenule hitne mjere, a zatim i dugoročan program obnove teritorija.&lt;ref name=&quot;Elysee_2024&quot;&gt;{{cite web |title=Déplacement à Mayotte suite au passage du cyclone Chido |url=https://www.elysee.fr/emmanuel-macron/2024/12/20/deplacement-a-mayotte-suite-au-passage-du-cyclone-chido |website=Élysée — Présidence de la République |date=20. 12. 2024 |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Francuska je 2025. donijela posebne mjere za obnovu Mayottea, dok je za period 2026–2031. utvrđena strategija obnove i razvoja teritorija.&lt;ref name=&quot;Strategie_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Stratégie quinquennale pour la reconstruction et le développement de Mayotte 2026-2031 |url=https://www.mayotte.gouv.fr/index.php/Actualites/Mayotte-debout/Strategie-quinquennale-pour-la-reconstruction-et-le-developpement-de-Mayotte-2026-2031 |website=Les services de l'État à Mayotte |publisher=Préfecture de Mayotte |access-date=9. 9. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commonscat-inline}}

{{Departmani u Francuskoj}}
{{Države Afrike}}
{{Prekomorske teritorije evropskih država}}
{{Spisak regija Francuske}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ostrva]]
[[Kategorija:Francuske prekomorske teritorije]]
[[Kategorija:Ostrvske države i teritorije u Indijskom okeanu]]</text>
      <sha1>ntb0rwq96xwz2cst1oytmqjlchjbjcn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Planckova konstanta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60208</id>
    <revision>
      <id>3925829</id>
      <parentid>3923248</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2453" sha1="43tg4z09k7ac7arrokxzvwradl3653a" xml:space="preserve">[[Datoteka:Max Planck Wirkungsquantums 20050815.jpg|mini|desno|200px|Ploča na Humboldt Univerzitetu, Berlin]]
'''Planckova konstanta'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.numericana.com/answer/constants.htm#h|title=Numerical Constants - Mathematics &amp; Physics - Numericana|last=Michon|first=Gerard|website=www.numericana.com|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je jedna od osnovnih [[fizikalne konstante|fizikalnih konstanti]], koja se ne pojavljuje u okviru [[klasična fizika|klasične fizike]], ali se kao veličina često pojavljuje u [[kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]]. Planckova konstanta iznosi:

:&lt;math&gt;h =\,\,\, 6.626\ 0693 \times10^{-34}\ \mbox{J}\cdot\mbox{s} \,\,\, = \,\,\,  4.135\ 667\ 43 \times10^{-15}\ \mbox{eV}\cdot\mbox{s}&lt;/math&gt;

U mnogim slučajevima pogodno je uvesti veličnu redukovane Planckove konstante (ponekad se naziva Diracova konstanta), koja je definiše kao:

:&lt;math&gt;\hbar\equiv\frac{h}{2\pi} = \,\,\, 1.054\ 571\ 68\times10^{-34}\ \mbox{J}\cdot\mbox{s} \,\,\, = \,\,\, 6.582\ 119\ 15 \times10^{-16}\ \mbox{eV}\cdot\mbox{s}&lt;/math&gt;

Dimenzija Planckove konstante je ([[Newton (jedinica)|N]]·[[metar|m]]·[[sekunda|s]]), što je također dimenzija fizikalne veličine poznate kao [[akcija (fizika)|akcija]].

Planckova konstanta prvi put je uvedena u okviru objašnjenja [[zračenje apsolutnog crnog tijela|zračenja crnog tijela]] koje je uveo [[Max Planck]], što je predstavljalo početak stvaranja [[kvantna mehanika|kvantne mehanike]].

Simbol &lt;math&gt;\hbar&lt;/math&gt; u Bosanskom jeziku se jeziku najčešće čita kao &quot;će&quot;, mada se koristi i engleska formulacija &quot;h bar&quot;, jer je u pitanju simbol koji je uglavnom identičan ćirilićnom slovu ћ.

== Također pogledajte ==
* [[Prirodne jedinice]]

== Vanjski linkovi ==
* [http://books.google.com/?id=MhInFlnNsREC&amp;pg=PA51&amp;lpg=PA51&amp;dq=celestial+mechanics+planck+constant#v=onepage&amp;q=celestial%20mechanics%20planck%20constant&amp;f=false http://books.google.com/  celestial+mechanics+planck+constant]
* http://physics.nist.gov/cuu/Reference/versioncon.shtml
* http://physicsworld.com/cws/article/print/373 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401221617/http://physicsworld.com/cws/article/print/373 |date=1. 4. 2012 }}
* http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1918/planck-lecture.html

{{Naučnici čija se imena koriste u fizikalnim konstantama}}

[[Kategorija:1900. u nauci]]
[[Kategorija:Osnovne konstante]]
[[Kategorija:Max Planck]]</text>
      <sha1>43tg4z09k7ac7arrokxzvwradl3653a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kvant (časopis)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60209</id>
    <revision>
      <id>3926430</id>
      <parentid>3791083</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:10:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="ktu96mxj3rh1sb6l7pyys5imzc13ch3" xml:space="preserve">[[Datoteka:QuantumEar.gif|mini|desno|200px|Quantum]]
'''Kvant''' je poznati ruski fizičko-matematički časopis&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nsta.org/quantum-magazine-math-and-science|title=Quantum: The Magazine of Math and Science {{!}} NSTA|website=www.nsta.org|language=en|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; za učenike i studente. Izlazi od januara 1970. godine. Osnivači časopisa bili su akademici matematičar [[Andrej Nikolajevič Kolmogorov]] (1903-1987.) i fizičar [[Isaak Konstantinovič Kikoin]] (1908-1984. godine).

Prijevodi pojedinih tekstova iz Kvanta su objavljivani u časopisu [[Quantum]], od 1990–2001, koji je izdavan u Grčkoj od 1993–2001.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://kvant.mccme.ru/
* http://kvant.info/
* http://www.nsta.org/quantum/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308132416/http://www.nsta.org/quantum/ |date=8. 3. 2012 }}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Stručni i naučni časopisi]]
[[Kategorija:Ruski mediji]]</text>
      <sha1>ktu96mxj3rh1sb6l7pyys5imzc13ch3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Citoplazma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60311</id>
    <revision>
      <id>3926175</id>
      <parentid>3692193</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="ak4szwbgzyu9cszkyvrrqj45w6us26v" xml:space="preserve">[[Datoteka:Biological cell.svg|thumb|350px|Tipski model životinjske ćelije:&lt;br&gt;
1. [[Jedarce]],&lt;br&gt;
2. [[Jedro]], &lt;br&gt;
3. [[Ribosom]] (male tačkice)&lt;br&gt;
4. [[Vezikula]]&lt;br&gt;
5. Hrapavi [[endoplazmatski retikulum]]&lt;br&gt;
6. [[Golgijev aparat]] ili  (&quot;Golgijevo tijelo&quot;)&lt;br&gt;
7. [[Citoskelet]] &lt;br&gt;
8. [[Glatki endoplazmatski retikulum]]&lt;br&gt;
9. [[Mitohondrija]]&lt;br&gt;
10. [[Vakuola]]&lt;br&gt;
11. [[Citosol]] (tečnost koja sadrži organele)&lt;br&gt;
12. [[Lizosom]] &lt;br&gt;
13. [[Centrosom]]&lt;br&gt; 
14. [[Ćelijska membrana]] 
]]
'''Citoplazma''' ili citoplazmatski matriks ima strukturu  [[koloid]]a koji je između tečnog i čvrstog stanja.  Sastavni  je dio i ispunjava unutrašnjost životinjske [[ćelija|ćelije]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Cytoplasm|title=Cytoplasm|website=www.genome.gov|language=en|access-date=1. 4. 2025}}&lt;/ref&gt; dok kod biljnih ćelija ispunjava prostor između [[vakuola]] i  [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]]. To je koloidna otopina u kojoj je osnovni sastojak  [[voda]], a u njoj su otopljene organske i neorganske tvari.&lt;ref name=&quot;Bajrović&quot;&gt;{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Kapur Pojskić&quot;&gt;{{cite book|author=Kapur Pojskić  L.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|year=2014|isbn=978-9958-9344-8-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Međedović&quot;&gt;{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}&lt;/ref&gt;

Kao koloid, citoplazma se odlikuje većom [[gustoća|gustoćom]] od vode, a osobine su joj elastično viskoznost i pokretljivost. U njoj  dominiraju krupne molekule [[bjelančevina]] koje su naelektrisane i zovu se [[micele]]. Gubitkom vode,  koloidi se zgušnjavaju,  odnosno koaguliraju. U citoplazmi se nalaze  [[organele]] – mala tjelašca sa različitim funkcijama.&lt;ref name=&lt;“RjeGen“&gt;{{cite book|author=Berberović Lj., Hadžiselimović R. |year=1986|title=Rječnik genetike|publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn= 86-01-00723-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sofradzija&quot;&gt;{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Volet-Volet&quot;&gt;{{cite book|author=Voet D., Voet J. G.|title=Biochemistry, 3rd Ed.[publisher= Wiley|isbn=978-0-471-19350-0}}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
*[[Organele]]
*[[Ćelije (biologija)|Ćelija]]

==Reference==
{{refspisak|2}}

==Vanjski linkovi==
{{Commons|Cell}}
{{Commons|Cytoplasma}}{{Ćelijske strukture i organele}}{{Ćelija}}

[[Kategorija:Citologija]]
[[Kategorija:Ćelije]]
[[Kategorija:Organele]]</text>
      <sha1>ak4szwbgzyu9cszkyvrrqj45w6us26v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Celzijev stepen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60439</id>
    <revision>
      <id>3926162</id>
      <parentid>3791121</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:57:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1398" sha1="drqgfg6siy4wsxo6076su74ssxcitkd" xml:space="preserve">{{Preusmjerenje|Celzijus}}
{{FizikaPortal}}
'''Celzijev stepen'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Celsius {{!}} Definition, Conversion to Fahrenheit, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/technology/Celsius-temperature-scale|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=19. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; '''(°C)''' jedinica je za [[temperatura|temperaturu]] nazvana po [[Švedska|švedskom]] [[astronom]]u [[Anders Celsius|Andersu Celsiusu]], koji je prvi predložio sličan sistem 1742. Celsiusova temperaturna skala dizajnirana je tako da tačka smrzavanja [[voda|vode]] bude 0 stepeni, a tačka ključanja 100 stepeni pri standardnom [[atmosferski pritisak|atmosferskom pritisku]] (1 bar ili 1 atm). Nezavisno su istu skalu predložili Pehr Elvius iz [[Švedska|Švedske]] (1710), [[Jean-Pierre Christin]] iz [[Lyon]]a (1743) i švedski [[botanika|botaničar]] [[Carl von Linné]] (1740).

Celzij nije osnovna mjerna jedinica za temperaturu iako se u praksi najčešće koristi. Osnovna mjerna jedinica za temperaturu je [[kelvin]].

== Također pogledajte ==
* [[Apsolutna nula]]

{{Commonscat|Celsius temperature}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{SI jedinice}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Izvedene SI jedinice]]
[[Kategorija:Temperaturne skale]]
[[Kategorija:Švedski izumi]]
[[Kategorija:Skale u meteorologiji]]
[[Kategorija:Jedinice za temperaturu]]</text>
      <sha1>drqgfg6siy4wsxo6076su74ssxcitkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guadeloupe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60594</id>
    <revision>
      <id>3925699</id>
      <parentid>3925543</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9524" sha1="erex18nwdolxyox8ryiy4lytb9fxvbp" xml:space="preserve">{{Infokutija teritorija
| zvanično_ime    = Guadeloupe
| ime_genitiv     = Guadeloupea
| izvorno_ime     = 
| zastava         = Flag of Guadeloupe (local).svg
| grb             = Coat of arms of Guadeloupe.svg
| mapa            = Guadeloupe in France 2016.svg
| nalazi_se_u_sastavu = {{ZID|Francuska}}
| upravni_oblik   = [[Regije Francuske|Regija]]
| službeni_jezik  = [[Francuski jezik|Francuski]]
| glavni_grad     = [[Basse-Terre]]
| vladar          = [[Victorin Lurel]]
| titula_vladara  = [[Predsjednik regionalnog vijeća|Predsjednik&lt;br /&gt;reg. vijeća]]
| površina        = 1703
| procenat_vode   = 
| stanovnika      = 438820
| pozivni_broj    = 590
| web             = www.guadeloupe.pref.gouv.fr
| komentar        = 
}}
'''Guadeloupe''' je mali [[arhipelag]] u [[Mali Antili|Antilima]] u [[Karipsko more|Karipskom moru]] i jedna od 18 [[Regije Francuske|administrativnih regija]] u [[Francuska|Francuskoj]].&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |title=Encyclopedia Britannica – Guadeloupe |access-date=27. 7. 2019 |archive-date=3. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403223745/https://www.britannica.com/place/Guadeloupe |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Nalazi se otprilike 600{{razmak}}km sjeverno od obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i 600{{razmak}}km istočno od Dominikanske republike. Nekada se zvao ''Karukera'' što znači &quot;ostrvo sa lijepim vodama&quot;. Prekomorski je departman [[Francuska|Francuske]].&lt;ref name= &quot;RG&quot;&gt;{{Cite web|url= https://www.regionguadeloupe.fr/guadeloupe-regional-council/guadeloupe-a-land-of-history/#_|title= ''Guadeloupe, a Land of History''|website= regionguadeloupe.fr|access-date= 21. 10. 2024|archive-date= 30. 12. 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191230174838/https://www.regionguadeloupe.fr/guadeloupe-regional-council/guadeloupe-a-land-of-history/#_|url-status= dead}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Prvi ljudi koji su došli na Gvadalupu su bili američki indijanci iz plemena [[Arawaks]], koji su naselili ostrvo 300 godina prije naše ere i bavili se pretežno [[ribolov]]om i [[Poljoprivreda|poljoprivredom]]. Ostrvo su &quot;otkrili&quot; Evropljani 14. novembra 1493. od strane [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] koji ga je otkrio na svom drugom putovanju. [[Francuzi]] su kolonizirali ostrvo [[1635]]. godine, na njega naselili afričke crnce koji su radili na velikim plantažama šećerne trstike koja je postala glavni ekonomski resurs na Gvadalupi. Ostrvo su mnogo puta tokom vijekova otimali Britanci i ponovno osvajali [[Francuzi]], da bi napokon [[1815]]. godine [[Bečki kongres|Bečkim ugovorom]] ostrvo pripalo Francuskoj. Ropstvo je na ostrvu ukinuto [[1848]]. godine. Ostrvo je postalo prekomorski departman Francuske [[19. mart]]a [[1946]]. godine.

== Administracija ==

[[Datoteka:GuadeloupeVue.jpg|lijevo|mini|Pogled s Gvadalupe]]
Gvadalupa je samostalna administrativna regija i prekomorski departman [[Francuska|Francuske]] (DOM- département d'outre-mer) s prefekturom u Basse-Terrei. Zajedno sa [[Martinik]]om koji se nalazi oko 150&amp;nbsp;km na jugu i [[Francuska Gvajana|Francuskom Gvajanom]] koja se nalazi na sjeveru [[Južna Amerika|Južne Amerike]] čini Francuske Departmane Amerike (départements français d'Amérique-DFA). Gvadalupa je jedna od sedam ultraperifernih regija [[Evropska unija|Evropske unije]].

== Geografija ==

[[Datoteka:Guadeloupe1.png|mini|320px|Zeleno(sa crvenim slovima) su ostrva koji spadaju pod Gvadalupu]]
[[Datoteka:Guadeloupe map.png|frame|Karta Gvadalupskog arhipelaga]]
Gvadalupe se sastoji od pet ostrva: Basse-Terre, Grande-Terre, La Désirade, Les Saintes i Marie-Galante. Također na sjeveru ostrva Saint-Barthélemy i francuski dio ostrva Saint-Martin spadaju pod Gvadalupu. Basse-Terre je velik 848&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; i ima vulkanski reljef, dok Grande-Terre je velik 588&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; i ima brežuljkasti i nizinski reljef. Ostrva su odvojena malim kanalom kojeg zovu Rivière Salée tj. Slana Rijeka. 
Les Saintes se sastoje od 9 ostrvca od kojih su samo dva naseljena: Terre de Haut i Terre de Bas.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;

Kao dio Francuske, Gvadalupa je ujedno i dio [[Evropska unija|Evropske unije]]. Prema tome, kao i u većini zemalja EU, njena valuta je [[euro]]. Međutim, Gvadalupa nije dio šengenskog prostora. Administrativni centar i glavni grad Gvadalupe je [[Basse-Terre]]. [[Kristofor Kolumbo]] je ovo ostrvo 1493. godine nazvao Santa María de Guadalupe po Djevici Mariji, koja se posebno poštuje u španskom gradu [[Guadalupe (Španija)|Guadalupe]] u regiji [[Ekstremadura|Extremadura]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://century21agcoplus.com/en/useful-information/geography/|title=Guadeloupe’s Geography|last=S|first=Yanfen|website=Guadeloupe Real Estate|language=en-US|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ekonomija ==

Ekonomija Gvadalupe ovisi o poljoprivredi, turizmu i laganoj industriji. Više od 50% izvoza čine banane. Industrija se većinom bavi proizvodnjom [[šećer]]a i [[rum]]a.&lt;ref name=&quot;britannica.com&quot;/&gt;

Glavne privredne grane na Gvadalupi uključuju [[turizam]], poljoprivredu i prerađivačku industriju. Turizam je ključni sektor koji značajno doprinosi ekonomiji, a ovo područje privlači posjetioce bogatim kulturnim naslijeđem, pejzažima i toplom klimom. Poljoprivredni sektor se primarno fokusira na uzgoj šećerne trske i banana, te proizvodnju [[rum]]a, što je od suštinskog značaja kako za domaću potrošnju, pa tako i za izvoz. Pored toga, prerađivačka industrija je relativno mala, ali obuhvata preradu hrane i proizvodnju robe široke potrošnje. Trgovački odnosi Gvadalupe prvenstveno su usmjereni na Francusku, koja je glavni trgovinski partner. Ukupna vrijednost izvoza i uvoza značajno oblikuje ekonomsku sliku regije, pri čemu uvoz nadmašuje izvoz. Ovaj trgovinski disbalans predstavlja ključan faktor u ekonomskom planiranju i donošenju političkih odluka Gvadalupa, jer bi njeno rješavanje moglo podstaći rast i održivost.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|title=Guadeloupe - World Facts and Statistics|url=https://geofactbook.com/countries/guadeloupe|newspaper=Geo Factbook|access-date=9. 9. 2026|language=en|first=Geo|last=Factbook|archive-date=20. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260320100234/https://geofactbook.com/countries/guadeloupe|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Demografija ==

Većina vjernika su katolici (95%), hinduisti (4%) i protestanti (1%). [[Francuski jezik|Francuskim]] se koristi 99% stanovništva.
2005 godine populacijska tablica izgledala je ovako (448,000): gvadalupski [[kreoli]] 332,000 (govore francuski) i gvadalupski [[mestici]] 88,000 (francuski); [[Haićani]] 12,000; [[Francuzi]] 7,400; [[Tamili]] 4,500 (tamilski jezik); kreoli sa Djevičanskih ostrva (3,300, govore kreolsko-engleski)Dominikanci 500 (španski); [[Sirija|Sirijski]] [[Arapi]] (700). Postoji i manji broj nepoznatih ili manje poznatih skupina.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worlddata.info/america/guadeloupe/index.php|title=Guadeloupe: country data and statistics|website=Worlddata.info|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Kultura ==

Gvadalupska kultura je mješavina [[Evropa|evropske]], [[Indija|indijske]], [[Afrika|afričke]], [[Južna Amerika|južnoameričke]] i [[Sirija|sirijsko]]-[[libanon]]ske kulture.

Kulturne tradicije Gvadalupa duboko su ukorijenjene u kolonijalnoj prošlosti zemlje i prožimanju afričkih, evropskih, kao i autohtonih uticaja. Festivali poput tradicionalnih karnevala slave se sa velikim oduševljenjem, uz povorke, tradicionalnu muziku i raskošne kostime. Lokalni običaji često odražavaju poljoprivredno naslijeđe ostrva, uz manifestacije posvećene berbi šećerne trske i drugih kultura. Porodična okupljanja i događaji u zajednici igraju značajnu ulogu u svakodnevnom životu, održavajući snažan osjećaj identiteta i kolektivnog sjećanja među stanovnicima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tempe.gov/government/community-services/tempe-history-museum/exhibits/past-exhibits/guadalupe|title=Guadalupe: Where Three Cultures Flourish {{!}} City of Tempe, AZ|website=www.tempe.gov|language=en|access-date=9. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Gastronomija ===
Kuhinja Gvadalupa predstavlja ukusnu mješavinu francuskih, afričkih i autohtonih jela, a odlikuje se upotrebom svježih lokalnih namirnica. Jela kao što su ''accras'' (pržene kuglice od tijesta), ''colombo'' (jelo nalik [[kari]]ju) i razne delicije od morskih plodova odražavaju kulinarsku autentičnost.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Guadeloupe}}[https://www.villa-guadeloupe.eu/en/guadeloupe-practical-informations/geography-of-guadeloupe/ Geography and informartion about Guadeloupe]
* [http://www.cr-guadeloupe.fr Conseil régional de la Gouadeloupe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140219160924/http://www.cr-guadeloupe.fr/ |date=19. 2. 2014 }}
* [http://www.palli.ch/~kapeskreyol/ki_nov/inde/actu.html Indijanci na Gvadalupi]
* [https://web.archive.org/web/20070608000327/http://guadeloupe.rfo.fr/article11.html Lista spomenika na Gvadalupi]
* [http://www.antanlontan-antilles.com/guadeloupe.htm Poštanske markice s Gvadalupe.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070917072124/http://www.antanlontan-antilles.com/guadeloupe.htm |date=17. 9. 2007 }}

{{Spisak regija Francuske}}
{{Departmani u Francuskoj}}
{{Karibi}}
{{Prekomorske teritorije evropskih država}}

[[Kategorija:Francuske prekomorske teritorije]]
[[Kategorija:Regije Francuske]]</text>
      <sha1>erex18nwdolxyox8ryiy4lytb9fxvbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autopista AP-9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61023</id>
    <revision>
      <id>3926094</id>
      <parentid>3898219</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:36:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1721" sha1="ffiy316zqiv1uzqjzx3ewgfkxz3fbsa" xml:space="preserve">{{Infokutija put
| ime          = Autopista del Atlántico
| oznaka       = AP-9Spain.png
| druge_oznake = Tabliczka_E1.svg
| vrsta        = [[Autoput]]
| dužina       = 164
| početak      = [[Tui]]
| kraj         = [[Ferrol]]
}}
[[Datoteka:Pontedaría.jpg|mini|185x185px|Ponte da Ría|lijevo]]'''Autopista A-9''' je [[autoput]] u sjeverozapadnoj [[Španija|Španiji]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://administracion.gob.es/pag_Home/en/Tu-espacio-europeo/derechos-obligaciones/ciudadanos/vehiculos/normas-trafico-viales/peajes-vinetas.html|title=Tolls and vignettes - Traffic rules - Vehicles - Citizens - Your rights and obligations in the EU - Tu espacio europeo - Punto de Acceso General|website=administracion.gob.es|language=en|access-date=13. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;  Također je poznata pod imenom '''Autopista del Atlántico'''. Počinje od [[portugal]]ske granice kod grada Rio Miño. Proteže se ka sjeveru prekograda [[Tui]], [[Vigo]], kod spajanja sa [[Autovía A-52|Autovíom A-52]]. Nakon Viga, cesta prelazi Ría de Vigo i dolazi na poluostrvo Morrazo, te prolazi ispod Coto Redondoa (525 [[metar|m]]). Zatim prolazi pokraj [[Pontevedra]], gdje se spaja sa [[N-541 (Carretera)|N-541]], kao i sa [[N-550 (Carretera)|N-550]], koje ide duž AP-9.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.audasa.es/ Autopista AP-9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070120010304/http://www.audasa.es/ |date=20. 1. 2007 }}
*[http://maps.google.es/maps?f=d&amp;hl=es&amp;saddr=Ferrol&amp;daddr=Tui&amp;sll=42.024559,-8.609161&amp;sspn=0.121399,0.344009&amp;ie=UTF8&amp;z=8&amp;ll=42.783307,-8.327637&amp;spn=1.919022,5.50415&amp;om=1 Autopista AP-9 na Google Maps]{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Autopiste i autovíae u Španiji|AP-9]]</text>
      <sha1>ffiy316zqiv1uzqjzx3ewgfkxz3fbsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autopista C-32</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61155</id>
    <revision>
      <id>3926095</id>
      <parentid>3829817</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:36:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1769" sha1="nie2l7h7jq5mezjm9jxd0jweqp7b7g7" xml:space="preserve">{{Infokutija put
| ime          = Autopista Barcelona-Massanet&lt;br&gt;Autopista de Pau Casals
| oznaka       = C-32.svg
| vrsta        = [[Autoput]]
| dužina       = 132
| početak      = [[Maçanet de la Selva]]
| kraj         = [[El Colomer]]
}}
'''Autopista C-32''' (također poznata i kao '''Autopista Barcelona-Massanet''' ili '''Autopista de Pau Casals''') je [[autoput]] u [[Španija|Španiji]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://administracion.gob.es/pag_Home/en/Tu-espacio-europeo/derechos-obligaciones/ciudadanos/vehiculos/normas-trafico-viales/peajes-vinetas.html|title=Tolls and vignettes - Traffic rules - Vehicles - Citizens - Your rights and obligations in the EU - Tu espacio europeo - Punto de Acceso General|website=administracion.gob.es|language=en|access-date=13. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; koji se proteže duž obale sjeverno i južno od [[Barcelona|Barcelone]]. Autoput se prije zvao '''[[Autovía A-16]]''', ali je naknadno reimenovan u C-32. Čine ga dva odvojena dijela sa obje strane grada Barcelone.

Sjeverna dionica autoputa se proteže duž obale [[Barcelona|Barcelone]], počevši od [[Montgat]]a na spajanju [[Autovía C-31|C-31]] i [[Autovía B-20|B-20]]. Prolazi preko [[Badalona]], [[Mataró]]a i [[Calella]] prema [[Blanes]]u. Autput se na kraju spaja sa [[N-II]] i ide prema [[Girona|Gironi]].

Južna dionica počinje na spajanju B-20, A-2 i avenije [[Avinguda Diagonal]]. Cesta prolazi blizu aerodroma kod [[El Prat de Llobregat]]a, a zatim se spaja sa autoputem itgrađenim duž obale južno od [[Barcelona|Barcelone]] preko [[Castelldefels]]a, [[Sitges]]a i [[Villanova]], prije spajanja sa AP-7 kod [[El Vendrell]]a.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Autopiste i autovíae u Španiji|C-32]]</text>
      <sha1>nie2l7h7jq5mezjm9jxd0jweqp7b7g7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krastavac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61701</id>
    <revision>
      <id>3926422</id>
      <parentid>3788139</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1302" sha1="pshplnaw8a14rjrffokbmwoqii5cyqm" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = lightgreen
| naziv = Krastavac
| slika = ARS_cucumber.jpg
| slika_širina = 200px
| slika_opis = Krastavac (''Cucumis sativus'')
| regnum = [[Biljke|Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Rosopsida]]
| ordo = [[Cucurbitales]]
| familia = [[Cucurbitaceae]]
| genus = '''Cucumis'''
| razdioba_stepen = Vrste
| razdioba = &lt;center&gt;'''''Cucumis sativus''''' - krastavac&lt;/center&gt;
}}
'''Krastavac'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.inaturalist.org/taxa/54919-Cucumis-sativus|title=Cucumber (Cucumis sativus)|website=iNaturalist|language=en|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; (''Cucumis sativus'') je biljna vrsta iz porodice [[Cucurbitaceae]]. Krastavac je povrće. Pod pojmom ''krastavac'' se u svakodnevnom govoru misli na zeleni, čvrsti, jestivi plod biljke krastavac. Ima mnoštvo sorti koje se uzgajaju širom svijeta.
Porijeklo krastavaca nije potpuno poznato. Po nekim izvorima, on potiče iz sjeverne [[Indija|Indije]] gdje se uzgajao prije 4000 godina na južnim obroncima [[Himalaja]], drugi izvori navode da potiče iz tropske [[Afrika|Afrike]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/plant/cucumber
{{Normativna kontrola}}{{stub-biol}}

{{Commonscat|Cucumis sativus}}

[[Kategorija:Cucurbitales]]
[[Kategorija:Povrće]]</text>
      <sha1>pshplnaw8a14rjrffokbmwoqii5cyqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dunja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61831</id>
    <revision>
      <id>3925759</id>
      <parentid>3924541</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:27:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3538" sha1="e7ne2bo24z6cc2hop738dd1yhh8ojrn" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = lightgreen
| naziv = Dunja
| slika = Quince.jpg
| slika_širina = 200px
| slika_opis = Dunja
| regnum = [[Biljke|Plantae]]
| divisio = [[Cvjetnice|Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Rosales]]
| familia = [[Rosaceae]]
| subfamilia = [[Maloideae]]
| genus = '''[[Cydonia]]'''
| razdioba_stepen = Vrste
| razdioba = &lt;center&gt;'''''Cydonia oblonga''''' - Dunja&lt;/center&gt;
}}
[[Datoteka:Cydonia oblonga Pigwa pospolita 2019-05-03 02.jpg|mini|Cvijet dunje]]
[[Datoteka:Quince fruit in Dabrica, Bosnia and Herzegovina-bs.jpg|mini|Plod dunje]]
'''Dunja''' ([[latinski jezik|lat.]] - ''Cydonia oblonga'') je jedina vrsta iz roda ''Cydonia'' koja pripada subporodici ''Maloideae'' iz porodice ''Rosaceae''. Svoje latinsko ime je dobila po starom [[Grčka|grčkom]] gradu Kydonia, danas grad [[Chania]] na ostrvu [[Kreta|Kreti]]. U [[Armenija|Armeniji]] i [[Iran]]u, dunje rastu u divljini.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.plantea.com.hr/dunja/|title=Dunja (Cydonia oblonga)|last=Uredništvo|date=3. 3. 2015|website=Plantea|language=hr|access-date=20. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Karakteristike ==

Dunja je drvo visoko 2 do 7 metara visine koje raste u Aziji i Evropi. Krošnja je gusta i široka. Cvjeta kratko u maju i junu, a cvjetovi su joj ružičasti.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Voli toplije krajeve i često se sadila u pored [[vinograd]]a. Da bi pravilno cvjetala, potrebno je da temperatura bude ispod 7&lt;sup&gt;o&lt;/sup&gt;C. Plod dunje je jarko žut, tvrd, blagog mirisa i oporog ukusa.

== Hemijski sastav ==

Sjemenke sadrže dosta sluzi, otrovnog cijanid-glikozida i masnih [[ulje|ulja]]. Sam plod sadrži mnogo [[vitamin]]a C, [[kalijum]]a, [[natrijum]]a, [[cink]]a, [[željezo|željeza]], [[bakar|bakra]], [[mangan]]a i [[fluor]]a, [[tanin]]a, organskih kiselina, veoma mnogo [[pektin]]a i sluzi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tablicakalorija.com/voce/dunja.html|title=Dunja - Kalorije i nutritivni sastav|last=Tanja|date=21. 4. 2017|website=Tablica Kalorija|language=|access-date=20. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;
{|
|{{Hranjiva vrijednost
| name=Dunja, sirova, jestivi dijelovi
| water = 83.8 g
| kJ             = 238
| protein        = .4 g 
| fat            = .10 g 
| carbs          = 15.3 g 
| sugars         = 12.53 g 
| fiber          = 1.9 g 
| sodium_mg      = 4
| potassium_mg   = 197 
| vitA_ug        = 40 
| vitC_mg        = 15.0
| niacin_mg      = 0.2
| folate_ug      = 8 
| iron_mg        = 0.7 
| phosphorus_mg  = 17 
| magnesium_mg   = 8
| calcium_mg     = 8
| vitB6_mg       = 0.04 
| source_usda    = 1 
|note = 
|source_usda = 1
}}
|}

== Upotreba ==

Na [[portugalski|portugalskom jeziku]] naziv za dunju je '''marmelo'''. Odatle potiče naziv [[marmelada]], koja se prvobitno pravila od dunje.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hedonistmagazin.net/news/poreklo-reci-marmelada/|title=Poreklo reči Marmelada - Hedonist Magazin|last=Magazin|first=Hedonist|date=2. 7. 2019|language=sr-RS|access-date=20. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Dunja se upotrebljava u proizvodnji džemova, [[pekmez]]a, sokova i kompota, a zbog sadržaja sluzi povoljno djeluje na probavne organe. Čaj od sjemenki dunje se koristio za smirenje, nesanicu i protiv lošeg zadaha. Kora dunje se pripremala kao sredstvo protiv [[giht]]a.

== Vanjski linkovi ==

[https://web.archive.org/web/20061006012246/http://www.agroforestry.co.uk/ansample.html Dunja (engl.)]&lt;br /&gt;[http://www.arbolesornamentales.com/Cydoniaoblonga.htm Dunja (špan.)]

{{Commonscat|Cydonia oblonga}}

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Voće]]
[[Kategorija:Rosaceae]]</text>
      <sha1>e7ne2bo24z6cc2hop738dd1yhh8ojrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Argeta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62310</id>
    <revision>
      <id>3926080</id>
      <parentid>3792377</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1157" sha1="onvmunt7zjnjdtdwusrdxlib817e9wd" xml:space="preserve">{{Relevantnost}}{{Siroče|23|02|2012}}
[[Datoteka:argeta_tuna.jpg|mini|Argeta tuna|189x189piksel]]
'''Argeta''' je pašteta, proizvod slovenske kompanije [[Droga Kolinska]]. Radi se o prehrambenom proizvodu od tune, kokošjeg, purećeg ili goveđeg mesa.

Argeta se prodaje u mnogim državama u [[Evropa|Evropi]], na [[Bliski Istok|Bliskom istoku]] i širom svijeta.

Brend je nastao 1957. godine u fabrici Argo u Izoli (Slovenija). Prvobitno se zvala &quot;Argo pašteta&quot;, a ime Argeta dobila je 1963. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.argeta.com/o-nas|title=O Argeti|website=Argeta|language=sl-SI|access-date=24. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

Droga Kolinska je slovenačka kompanija sa sjedištem u Ljubljani, a nju je 2010. godine kupila Atlantic Grupa. Argeta je zadržala svoj identitet i proizvodne pogone u Sloveniji (Izola) i Bosni i Hercegovini (Hadžići).

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.tehnologijahrane.com/knjiga/otpadne-vode-prehrambene-i-fermentacione-industrije

== Također pogledati ==
* [http://www.drogakolinska.si Droga Kolinska]
* [http://www.argeta.com/ Argeta]

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Hrana]]</text>
      <sha1>onvmunt7zjnjdtdwusrdxlib817e9wd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faktor zaostajanja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62446</id>
    <revision>
      <id>3926252</id>
      <parentid>3788837</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:18:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="m6dc71ka71yqpm5bt0fhw2qjcgg9vqq" xml:space="preserve">U  [[hromatografija|hromatografiji]], '''faktor zaostajanja''' ('''R&lt;sub&gt;f&lt;/sub&gt;'''),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Organic_Chemistry/Organic_Chemistry_Lab_Techniques_(Nichols)/02%3A_Chromatography/2.03%3A_Thin_Layer_Chromatography_(TLC)/2.3C%3A_The_Retention_Factor|title=2.3C: The Retention Factor|date=20. 10. 2017|website=Chemistry LibreTexts|language=en|access-date=12. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; nazvan također i ''faktor retencije'' je odnos koji se definiše kao:

&lt;math&gt;\ R_f = \frac{\mbox{udaljenost koju predje uzorak}}{\mbox{udaljenost koji predje front rastvaraca}}&lt;/math&gt;

Na primjer, ako ispitivana supstanca u rastvoru pređe 2,5&amp;nbsp;cm, a front [[otapalo|rastvarača]] 5,0&amp;nbsp;cm na ploči, faktor zaostajanja iznosi 0,5. R&lt;sub&gt;f&lt;/sub&gt; vrijednost se uvijek kreće između nula i 1, pošto se [[otapalo|rastvarač]] uvijek kreće dalje i brže od supstance koja se ispituje. Ova vrijednost je karakteristična za svaku supstancu. Zavisi samo od upotrebljene ''stacionarne'' i ''mobilne'' faze, te se tako može koristiti za određivanje nepoznatih supstanci u uzorku.

== Također pogledajte ==

* [[Hromatografija]]
* [[Tankoslojna hromatografija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Stub-hem}}

[[Kategorija:Analitička hemija]]</text>
      <sha1>m6dc71ka71yqpm5bt0fhw2qjcgg9vqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goa'uld</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62741</id>
    <revision>
      <id>3926294</id>
      <parentid>3799985</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:26:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4134" sha1="62kw49z4ws5c7q2o03hxxlpo3jw2w19" xml:space="preserve">[[Datoteka:Within The Serpent's Grasp (Part 2) (Stargate SG-1).jpg|mini|desno|255x255px]]
'''Goa'uldi'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stargate.fandom.com/wiki/Goa'uld|title=Client Challenge|website=stargate.fandom.com|access-date=8. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; su izmišljeni likovi iz serije [[Stargate SG-1]]. Prikazani su kao parazitska bića, čija egzistencija zavisi o uzimanju drugog bića za domaćina. Goa'uldi potiču sa planete koju je [[Stargate SG-1|SGC]] označio kao P3X-888. Prije mnogo godina oni su bili primitivni zmijoliki oblik života sve dok u njihovu krv nije dospjela određena količina vanzemaljskog elementa [[Naquadah]]a i tada su postali svjesna bića. Oni su otjelotvorenje čistog zla. Pokoravaju svjetove koristeći se sistemom [[Zvjezdana vrata|Zvjezdanih vrata]], predstavljajući se manje naprednim civilizacijama kao Bogovi.

== Nastanak ==
[[Datoteka:150px-Forever In A Day (Stargate SG-1).jpg|mini|desno|261x261px]]
Prva vrsta koju su koristili za domaćina su bili [[Unasi]] ali su vrlo brzo prešli na ljude, koje su odveli sa njihovog matičnog planeta [[Zemlja|Zemlje]] na druge planete kao radnike, jer je ljudsko tijelo najlakše za iscjeljenje. Mogu živjeti hiljadama godina, zahvaljujući takozvanim sarkofazima koji imaju moć da iscjeljuju žive i mrtve vraćaju u život. Kako bi postali sposobni preuzeti domaćina moraju sazrijeti. Nezreli Goa'uld koristi [[Jaffa (Stargate)|Jaffe]], vrstu vrlo sličnu ljudima kao žive inkubatore. Također sazrijevaju u [[voda|vodenim]] kontejnerima kroz koje teče stalna [[električna energija]]. Pored toga što služe kao inkubatori za nezrele simbionte Jaffe predstavljaju goa'uldsku najodaniju vojsku. Simbionte rađaju aseksualne majke, goa'uldske kraljice. Svaki novorođeni simbiont genetski nasljeđuje svo znanje svoje majke (osim ako ga majka ne želi prenijeti na potomka).

== Izgled ==

[[Datoteka:Goa'uld in water.jpg|mini|lijevo|198x198px|Simbiont]]
Simbionti se razlikuju po izgledu zavisno od stepena razvoja. Mladi simbiont je bjelji s dva crna oka, a stariji i zreliji su sivo-zelenkasti. Većina njih ima četiri svijetla crvena oka i peraje koje im omogućavaju kretanje u vodenoj sredini. Kada uzimaju nekog za domaćina stvaraju kanal sa stražnje strane vrata kroz koji ulaze i omotavaju se oko žrtvine produžene moždine te prodiru u [[mozak]]. Tako u roku nekoliko trenutaka potisnu svijest domaćina i preuzimaju kontrolu nad njegovim tijelom. 
Njihovo društvo je robovlasničkog karaktera. Na vrhu hijerarhijske ljestvice nalaze se Sistemski lordovi. Ispod njih su niži Goa'uldi koji teže položaju među sistemskim lordovima i na kraju idu robovi-pokoreni narodi koji služe Goa'uldima.
{{Commonscat|Stargate SG-1}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

=== Bibliografija Stargate-a ===

* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MO30KAzBb_MC|title=Reading Stargate SG-1|date=2005|publisher=[[I.B. Tauris]]|isbn=978-1-84511-183-0|editor=Beeler, Stanley W.|location=London|ref=none|editor2=Dickson, Lisa}}
* {{cite book|last=Beeler|first=Stan|url=https://books.google.com/books?id=cFQicvXd5bwC|title=The Essential Science Fiction Television Reader|date=2008|publisher=[[University Press of Kentucky]]|isbn=978-0-8131-2492-6|editor=Telotte, J.P|location=United States|chapter=Stargate SG-1 and The Quest For The Perfect Science Fiction Premise|ref=none}}
* {{cite book|last=Booker|first=M. Keith|url=https://books.google.com/books?id=WyJf3m1G0ksC|title=Science Fiction Television|publisher=[[Praeger Publishing]]|year=2004|isbn=0-275-98164-9|ref=none}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=AXwvBgAAQBAJ|title=The Stepping Through the Stargate|date=2015|publisher=BenBella Books, Inc|isbn=978-1-932100-32-7|editor=Elrod, P. N.|ref=none|editor2=Conrad, Roxanne}}
* {{cite book|last=Storm|first=Jo|url=https://books.google.com/books?id=T196lU-jXI8C|title=Approaching the Possible: The World of Stargate SG-1|date=2005|publisher=[[ECW Press]]|isbn=1-55022-705-X|location=Toronto, Ontario, Canada|ref=none}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vanzemaljske rase u seriji Stargate SG-1]]</text>
      <sha1>62kw49z4ws5c7q2o03hxxlpo3jw2w19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Drevni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62949</id>
    <revision>
      <id>3926221</id>
      <parentid>3834441</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:08:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2496" sha1="kguu4bo87uisz2yq0c9jj18o3h17dci" xml:space="preserve">[[Datoteka:150px-Maternal Instinct (Stargate SG-1).jpg|mini|350px|Uzdignuti Drevni]]
'''Drevni'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stargate.fandom.com/wiki/Ancient|title=Ancient|website=SGCommand|language=en|access-date=20. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;  su izmišljena vrsta iz [[Naučna fantastika|naučno fantastične]] [[Sjedinjene Američke Države|američke]] [[Televizijska serija|televizijske serije]] [[Stargate SG-1]]. Prikazani su kao rasa izuzetno naprednih humanoida.

== Tehnologije ==

Oni su tvorci sistema [[Zvjezdana vrata|Zvjezdanih vrata]] i mnogih drugih [[tehnologija]]. Osmislili su tehnologiju pomoću koje su mogli zaustaviti vrijeme ili ga čak vratiti nekoliko sati unatrag. Imali su vrlo razvijenu [[medicina|medicinu]]. Stvorili su uređaje koji su im omogućavali da poboljšaju karakteristike humanoidne [[DNK]], ožive mrtve organizme i sl.

== Uzdizanje ==

Prema predanju [[Asgard (Stargate)|Asgarda]] jedna su od četiri rase koje su činile veliki savez. Odavno su napustili naš dio [[svemir]]a. Jedan dio Drevnih naučio je kako se uzdići na viši nivo postojanja nakon što je [[galaksija|galaksiju]] poharala velika kuga. Iako je najveći dio civilzacije umro nekolicina se spasila preselivši se u novo stanište, u udaljenu galaksiju Pegaz izvan uticaja sila koje djeluju u našoj razini svemira. U [[Galaksija|galaksiji]] Pegaz bili su suočeni sa nepobjedivim neprijateljem [[Wraith]].

Prešavši na viši nivo postojanja Drevni su uspostavili poseban kodeks ponašanja prema bićima na nižem, tjelesnom nivou. Odlučili su ukinuti svoje kontakte s bićima na nižoj razini postojanja, komunikacija s njima je strogo zabranjena, miješanje u sudbine civilizacija i pomoć istima također. Ukoliko neko od Drevnih prekrši zakon, ostali su u stanju uništiti čitave civilizacje, ostavivši pritom na odgovornima za navedene pogreške da se nose sa grižnjom savijesti ili ih vraćajući na nižu razinu postojanja.

U stanju su se pojaviti u ljudskom obliku ili ga preuzeti zastalno, a da bi se ponovno vratili u bestjelesni oblik neophodna im je pomoć drugih Uzdignutih.

Dio Ancienta želio je da im se druga bića pokoravaju i služe im kao bogovima. To su [[Ori]]ji. Oni koji ih ne prihvaćaju za bogove suočeni su sa istrebljenjem. Neki [[Zemlja (planeta)|zemljani]] u sebi imaju gen Drevnih. Jedan od njih je [[Jack O'Neill]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vanzemaljske rase u seriji Stargate SG-1]]</text>
      <sha1>kguu4bo87uisz2yq0c9jj18o3h17dci</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finnair</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63383</id>
    <revision>
      <id>3925781</id>
      <parentid>3924317</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1010" sha1="kbw84ddnhfnx1gh4r61j80yh1boh86o" xml:space="preserve">'''Finnair''' je nacionalna i ujedno i najveća [[avio-kompanija]] u [[Finska|Finskoj]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.finnair.com/|title=Flight bookings {{!}} select country and language|website=Finnair|language=en|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Djelomićno je u državnom vlastništvu. Sjedište joj je u gradu [[Vantaa]]. Zajedno sa svojim [[podružnica]]ma dominiraju domaćim i inostranim [[avio saobraćaj]]em u [[Finska|Finskoj]]. Posebno jaku ekspanziju vrše prema [[Daleki istok|Dalekom istoku]]. Član je [[Oneworld]] alijanse.

Nisu imali teških nesreća još od [[1963]]. godine što ih svrstava na drugo mjesto po sigurnosti na svijetu iza [[Australija|australijskog]] [[Qantas]]a.
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=http://www.flightaware.com/live/fleet/FIN|title=Live Finnair Flight Status|website=FlightAware|language=en|access-date=7. 9. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Avionske kompanije]]
[[Kategorija:Kompanije u Finskoj]]</text>
      <sha1>kbw84ddnhfnx1gh4r61j80yh1boh86o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Margaret Beaufort</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63472</id>
    <revision>
      <id>3926485</id>
      <parentid>3899005</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926485</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4153" sha1="43ik1zkzf6xr5bxprs22jkqefg3ppg3" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
[[Datoteka:MargaretBeaufort2.jpg|250px|mini|desno|Ledi Margaret Beaufort]]

'''Margaret Beaufort'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Margaret-Beaufort|title=Margaret Beaufort {{!}} Matriarch, Heiress, Mother of Henry VII {{!}} Britannica|date=27. 5. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=22. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[31. maj]] [[1443]] – [[29. juni]] [[1509]]) bila je majka engleskog kralja [[Henrik VII Engleski|Henrika VII]] i nana [[Henrik VIII Engleski|Henrika VIII]]. Pripadala je kraljevskoj kući [[Dinastija Lancaster|Lancaster]] pa je bila ključna figura u [[Ratovi dviju ruža|Ratovima dviju ruža]].

Margaretin otac je umro kad je ona imala nepune dvije godine, pa ju je do devete godine odgajala majka. Tada skrbništvo nad Margaret preuzima [[Henrik VI Engleski|Henrik VI]], njen rođak u drugom koljenu, koji je u njoj vidio savršenu nevjestu za svog polubrata, [[Edmund Tudor|Edmunda Tudora]].

Margaret se udaje za Edmunda [[1. novembar|1. novembra]] [[1455]]. godine i tako postaje grofica od Richmonda, a već u novembru sljedeće godine ostaje udovica. U trenutku Edmundove smrti, Margaret je bila u sedmom mjesecu trudnoće, a u januaru [[1457]]. Margaret je rodila svoje jedino dijete, sina [[Henrik VII Engleski|Henrika]]. Margaret i njen sin sklonili su se u Pembroke dok je bjesnio rat između kraljevskih kuća Lancastera i [[dinastija York|Yorka]], i ostali su tu sve do pobjede Yorkista [[1461]]. godine.

Margaret se udavala još dva puta nakon Edmundove smrti, ali težak porod kroz koji je prošla kao trinaestogodišnja djevojčica učinio ju je fizički nesposobnom za rađanje. Trećim brakom je postala grofica od Derbya.

Nakon što je njen sin preuzeo krunu u bitki kod Boswortha i postao [[Henrik VII]], Margaret je na dvoru bila oslovljavana kao ''kraljeva majka''. Titula [[kraljica|kraljice majke]] nije bila primjerena jer Margaret nikada nije bila supruga kralja, ali to je nije spriječilo da se tako ponaša tokom sinove vladavine. Nosila je odjeću jednake kvalitete kao i [[Elizabeta od Yorka|njena nevjesta]], tadašnja kraljica, i hodala samo korak iza [[Elizabeth Woodville]], udovice svrgnutog kralja.

Iako nije nikada osporavala Henrikovo pravo da vlada, Margaret je po srodstvu bila bliža svrgnutom kralju nego njen sin. Čak je nekada u potpisu svom imenu dodavala slovo ''R'', što je bila skraćenica za ''Regina'' ([[latinski|lat.]] [[kraljica]]), a koristile su ga samo vladajuće kraljice (poput njenih praunuka, [[Marija I Engleska|Marije I]] i [[Elizabeta I Engleska|Elizabete I]]). Ovim potpisom Margaret je isticala vlastito pravo na krunu koju nikada nije pokušala pridobiti za sebe. Da je to pokušala i uspjela, postala bi prvom vladajućom kraljicom Engleske, tojest prvom ženom na mjestu vladara.

Margaret je umrla [[29. juni|29. juna]] [[1509]]. godine. Sahranjena je u crnom mramornom grobu, u [[Westminsterska opatija|Westminsterskoj opatiji]], a kasnije će pored nje biti sahranjena njena prapraunuka, kraljica [[Marija I Škotska]]. Počevši od [[Henrik VII Engleski|Henrika VII]], [[Spisak engleskih i britanskih vladara|svi vladari Engleske, Velike Britanije, i Ujedinjenog Kraljevstva]] potomci su Margaret Beaufort.
{{Commonscat|Lady Margaret Beaufort}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://tudorhistory.org/secondary/beaufort/contents.html E. M. G. Routh, ''Lady Margaret: A Memoir of Lady Margaret Beaufort, Countess of Richmond &amp; Derby, Mother of Henry VII'', 1924:] e-text
* [http://www.newadvent.org/cathen/02376a.htm Catholic Encyclopedia article]
* [https://web.archive.org/web/20170529160807/http://link.library.utoronto.ca/reed/patron.cfm?PeopleListID=652 Margaret Beaufort's patronage of theatre and/or music]
* {{Cite EB1911|wstitle=Richmond and Derby, Margaret, Countess of}}
* {{Cite web|url=https://exhibitions.lib.cam.ac.uk/moving-word/case/lady-margaret-beaufort|title=Lady Margaret Beaufort and the Art of the Book|publisher=[[Cambridge University Library]]|access-date=24. 6. 2016}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Engleski plemići]]
[[Kategorija:Tudori]]</text>
      <sha1>43ik1zkzf6xr5bxprs22jkqefg3ppg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Doktor (titula)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63850</id>
    <revision>
      <id>3926211</id>
      <parentid>3791082</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1825" sha1="41uf078grngmigzmmeuuqtljof7b7x1" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{U začetku}}
[[Datoteka:The Union Minister for Health &amp; Family Welfare, Shri J.P. Nadda presenting the Phd degree to a student at the 20th Convocation Ceremony of NIMHANS, at Bengaluru on February 13, 2016.jpg|mini|Uručivanje doktorskog stepena]]
'''Doktor''' (nauka) jest visoka akademska titula&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.findaphd.com/guides/what-is-a-phd|title=Explained: What is a PhD Degree? - Your Ultimate Guide|website=www.FindAPhD.com|language=en|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; koju pojedinac stiče nakon izrade i odbrane [[doktorska disertacija|doktorske disertacije]] na nekoj visokoj obrazovnoj instituciji, najčešće [[fakultet]]u.

== Ljekar i doktor ==

U bosanskom društvu se [[ljekar]]i i stomatolozi '''nepravilno''' nazivaju doktorima. Zabuni pridodaju još i nekada korištene titule za ljekara opće prakse - doktor medicine (za razliku doktora medicinskih nauka koji je odbranio disertaciju na polju medicine) i stomatologa opće prakse - doktor stomatologije (za razliku od doktora stomatoloških nauka koji je odbranio disertaciju na polju stomatologije)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.bclaws.ca/EPLibraries/bclaws_new/document/ID/freeside/27_33_2009#section3 The Use of Dr. in British Columbia law for Optometrists]
* [http://iga.in.gov/legislative/laws/2020/ic/titles/024/#24-5-0.5-12 Indiana usage of Dr. title] SECTION 1. IC 24-5-0.5–12 IS
* [https://web.archive.org/web/20160305041541/http://net.jogtar.hu/jr/gen/getdoc2.cgi?dbnum=1&amp;docid=99900168.KOR&amp;cel=P(3) use of Dr. title in names in Hungary]
* [https://www.jstor.org/stable/604423 Scholasticism and Humanism in Classical Islam and the Christian West by George Makdisi].
{{Normativna kontrola}}{{stub-univerzitet}}
{{Commonscat|Physicians}}

[[Kategorija:Obrazovanje]]</text>
      <sha1>41uf078grngmigzmmeuuqtljof7b7x1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Remek-djelo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63959</id>
    <revision>
      <id>3926475</id>
      <parentid>3628287</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926475</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3529" sha1="q4kvbmb9juobeeri6x86v085hyuxy20" xml:space="preserve">'''Magnum opus''' (negdje i Opus magnum, plural magna opera), u [[Latinski jezik|latinskom jezikom]] znači veliki rad, i odnosi se na najbolje, najpopularnije, ili najpriznatije postignuće autora, [[Umjetnost|umjetnika]] ili kompozitora, ili najčešće nešto što podrazumijeva nečiji udio ili doprinos velikom količinom materijala.

Termin je isto tako korišten u nekoliko spiritualnih tradicija kao što su Kabala, Thelema,a u [[Alhemija|alhemiji]] s kompleksnim značenjima koja uglavnom upućuju na pojam [[kamen mudraca]].
[[Datoteka:Creación_de_Adán_(Miguel_Ángel).jpg|mini|[[Michelangelo Buonarroti|Mikelanđelovo]] ''[[Stvaranje Adama]]'' (oko 1512), diio [[Strop Sikstinske kapele|plafona Sikstinske kapele]], smatra se arhetipskim remek-djelom [[Slikarstvo|slikarstva]].]]
'''Remek-djelo''', u savremenoj upotrebi je kreacija koja je dobila mnoge kritičke pohvale, posebno ona koja se smatra najvećim djelom u karijeri osobe ili djelom izvanredne kreativnosti, vještine, dubine ili izrade.

Historijski gledano, &quot;remek-djelo&quot; je bilo djelo vrlo visokog standarda proizvedeno da bi se steklo članstvo u cehu ili akademiji u različitim oblastima vizuelnih umjetnosti i zanata.
[[Datoteka:Mona_Lisa,_by_Leonardo_da_Vinci,_from_C2RMF_retouched.jpg|mini|U slikarstvu, ''[[Mona Lisa|Mona Liza]]'' [[Leonardo da Vinci|Leonarda da Vinčija]] (oko 1503–06) smatra se arhetipskim remek-djelom,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npr.org/2011/07/30/138800110/the-theft-that-made-the-mona-lisa-a-masterpiece|title=The Theft That Made Mona Lisa a Masterpiece|date=30. 7. 2011|website=NPR|access-date=15. 2. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/why-i-think-mona-lisa-became-an-icon/164983.article|title=Why Mona Lisa Became An Icon|date=21. 9. 2001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|first=John|last=Lichfield|url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-moving-of-the-mona-lisa-530771.html|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220512/https://www.independent.co.uk/news/world/europe/the-moving-of-the-mona-lisa-530771.html|archive-date=12. 5. 2022|title=The Moving of the Mona Lisa|quote=the best known, the most visited, the most written about, the most sung about, the most parodied work of art in the world|work=The Independent|date=2. 4. 2005}}&lt;/ref&gt; iako nije proizvedena za prijem u ceh ili akademiju.]]
[[Datoteka:Things_Fall_Apart_signed.jpg|lijevo|mini|''[[Stvari se raspadaju|Things Fall Apart]]'' Igbo autora [[Chinua Achebe]]a često se smatra književnim remek-djelom i jednim od najvećih djela [[Nigerijska književnost|nigerijske književnosti]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/565351/things-fall-apart-by-chinua-achebe/9780385474542|title=Things Fall Apart by Chinua Achebe: 9780385474542 {{!}} PenguinRandomHouse.com: Books|website=PenguinRandomhouse.com|language=en-US|access-date=11. 9. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Obioma|first=Chigozie|date=5. 10. 2022|title=Top 10 books about Nigeria|language=en-GB|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/books/2022/oct/05/top-10-books-about-nigeria|access-date=11. 9. 2023|issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bookriot.com/best-nigerian-books/|title=15 Of The Best Nigerian Books By Nigerian Authors|last=Hardison|first=Erika|date=25. 4. 2022|website=BOOK RIOT|language=en-US|access-date=11. 9. 2023}}&lt;/ref&gt;]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kreativni rad]]
[[Kategorija:Latinske riječi i fraze]]</text>
      <sha1>q4kvbmb9juobeeri6x86v085hyuxy20</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64772</id>
    <revision>
      <id>3925701</id>
      <parentid>3925478</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:12:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="s9vspn39w8kiarlt94a0zv0owcfy5d4" xml:space="preserve">{{Infokutija stranka
| ime_bosanski     = Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine
| godina osnivanja = 5. maj 2004.
| predsjednik      = [[Nikola Raguž]]
| sjedište         = [[Mostar]], [[Bosna i Hercegovina]]
| politička_pozicija = [[Krajnja desnica]]&lt;ref name=&quot;P&amp;E in FBiH&quot;&gt;{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|title=Parties and elections in Federation of Bosnia and Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|date=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=18. 2. 2020|archive-date=15. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042024/http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| ideologija       = [[Hrvatski nacionalizam]]&lt;ref name=&quot;P&amp;E in FBiH&quot;/&gt;&lt;br&gt;[[Neofašizam]]
| boje             = {{colorbox|black}}
| izvorno_ime      = 
| logo             = Logo of HSP-BiH.svg
| veb-sajt         = [http://hsp-bih.ba/ www.hsp-bih.ba]
}}'''Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine''' je slijednica [[Hrvatska stranka prava|Hrvatske stranke prava]] i ideologije [[Ante Starčević]]a. HSP BiH je demokratska stranka, demokršćanskog, narodnog usmjerenja, desnog centra i izrazito konzervativnog političkog programa. Jedan od poznatijih članova ove stranke je bio [[Blaž Kraljević]], koji je organizovao paravojne jedinice [[HOS]]-a u BiH 1992. godine u [[Hercegovina|Hercegovini]]. Za vrijeme [[Hrvatska zajednica Herceg-Bosna|HZ Herceg-Bosne]] stranka je potpuno zamrla, ali je njen rad obnovljen 1996. godine. Stranka se zalaže za očuvanje cjelovitosti Bosne i Hercegovine, i stranka je protiv dijeljenja na dva entiteta. HSP BiH je parlamentarna stranka u Federaciji BiH. 2004. ime stranke je promijenjeno u ''Hrvatska stranka prava Đapić-dr.Jurišić'' ali je 2010. vraćen stari naziv ''Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine''.

== Također pogledajte ==
* [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini]]
* [[Hrvatska stranka prava (Hrvatska)]]

== Vanjski linkovi ==
* [http://hsp-bih.ba Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190704081856/http://hsp-bih.ba/ |date=4. 7. 2019 }}
* [https://web.archive.org/web/20110208122333/http://hsp-ljubuski.com/ HSP Ljubuški]
* [https://web.archive.org/web/20110717231748/http://www.hsp-grude.org/ HSP Grude]
* [https://web.archive.org/web/20111014193651/http://www.hsp-europa.net/ HSP Austrije, Bavarske i Švicarske]
* [http://hsp.hr HSP Hrvatske]

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 2004.]]
[[Kategorija:Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|*]]
[[Kategorija:Srbofobija]]
[[Kategorija:Neofašizam]]
[[Kategorija:Hrvatski nacionalizam]]
[[Kategorija:Hrvatski nacionalizam u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Hrvatske nacionalističke stranke]]
[[Kategorija:Hrvatske političke stranke]]
[[Kategorija:Hrvatske političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Hrvatska stranka prava|Bosna i Hercegovina]]</text>
      <sha1>s9vspn39w8kiarlt94a0zv0owcfy5d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jonathan Glassner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65101</id>
    <revision>
      <id>3926381</id>
      <parentid>3797201</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1186" sha1="rbb7t2pgkfphr99mq5fpwe1kw1uw6r3" xml:space="preserve">[[Datoteka:Jonathan Glassner by Gage Skidmore.jpg|mini]]

'''Jonathan Glassner''' je [[Televizija|televizijski]] [[pisac]], [[Režiser|televizijski režiser]], i [[filmski producent|televizijski producent]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0322106/|title=Jonathan Glassner {{!}} Producer, Writer, Additional Crew|website=IMDb|language=en-US|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; Poznat je po svom angažmanu na seriji ''[[Stargate SG-1]]'' i ''[[The Outer Limits]]''. Inicijalno, Glassner je zapažen zbog svog rada na ''[[Alfred Hitchcock Presents]]''. Nakon pisanja za nekoliko televizijskih serija uključujući i ''[[21 Jump Street]]'', Glassner prelazi na ''[[The Outer Limits]]'', što dovodi do njegovog angažmana na ''[[Stargate SG-1]]'' kao pisca i izvršnog producenta. Radio je i na ''Heist'', ''Standoff'', i ''The Invisible Man''. Trenutno je pisac i režiser ''[[CSI: Miami]]'', ''[[CSI: NY]]'', i drugih serija.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://memory-alpha.org/wiki/Jonathan_Glassner

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Glassner, Jonathan}}
[[Kategorija:Američki televizijski producenti]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]


{{stub}}</text>
      <sha1>rbb7t2pgkfphr99mq5fpwe1kw1uw6r3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kos (ptica)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65139</id>
    <revision>
      <id>3926419</id>
      <parentid>3675698</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2633" sha1="bh7txnkwv4owc36lpmp8rcf11bujsyd" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = pink
| naziv = Kos
| status = LC
| slika = Blackbird 2.jpg
| slika_širina = 250px
| slika_opis = Turdus merula
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Passeriformes]]
| familia = [[Turdidae]]
| genus = ''[[Turdus]]''
| species = '''''T. merula'''''
| dvoimeno = ''Turdus merula''
| dvoimeno_autorstvo = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| karta_raspon = Turdus merula distribution2.jpg
| karta_raspon_širina = 250px
| karta_raspon_opis = Rasprostranjenost kosa
}}
[[File:Turdus merula cabrerae  MHNT.ZOO.2010.11.186.14.jpg|thumb|''Turdus merula cabrerae '']]
'''Kos''' ({{lat|Turdus merula}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://animalia.bio/common-blackbird|title=Common Blackbird - Facts, Diet, Habitat &amp; Pictures on Animalia.bio|website=animalia.bio|access-date=29. 12. 2024}}&lt;/ref&gt; jeste vrsta [[ptica|ptice]] koja originalno potječe iz [[Evropa|Evrope]], [[Azija|Azije]] i [[Sjeverna Afrika|Sjeverne Afrike]], a dovedena je i u [[Australija|Australiju]] i [[Novi Zeland]]. Spada u ptice pjevice.

== Opis ==
Ptica je velika od 23-29 [[centimetar|cm]] i teška je od 80-125 [[gram]]a. Mužjak je crne boje perja, crno-smeđe boje nogu, a [[kljun]] je dug i žuto-crvene boje. Ženka je smeđe boje s ponekom crnom mrljom i prilično je neugledna. Nešto je svjetlije boje na trbuhu, koji je posut mnoštvom pjegica smećkaste boje. Noge su joj tanke i sivometalne boje sa 4 prsta na kojima se nalaze sitne kandže.

== Stanište ==
Uglavnom živi uz šumarke, na livadama, u gradovima itd. Nastanjuje mnoge dijelove [[Evropa|Evrope]] te neke dijelove [[Afrika|Afrike]], [[Azija|Azije]] i [[Australija|Australije]].

== Razmnožavanje ==
Par ima 2-3 nasada godišnje, i to od marta do juna. Ženka gradi [[gnijezdo]], pretežno na zimzelenom drveću, snese 3-5 jaja i sjedi na njima oko 2 sedmice. Otprilike sljedeće 2 sedmice mladi su u gnijezdu, a hrane ih i čuvaju naizmjenično oba roditelja. Kad osnaže, izlete iz gnijezda i još neko vrijeme roditelji se brinu o njima. Desi se da ženka odmah snese nova jaja, pa se u tom slučaju mužjak brine o ptićima dok se potpuno ne osamostale.

== Ishrana ==
Kos je svaštojed koji se uglavnom hrani [[insekti]]ma, [[puž]]evima, [[crv]]ima, voli iskopavati [[glista|gliste]] u vrtovima, a dopunjava prehranu i [[orah|orasima]], sjemenkama i koštunjavim voćem. Zimi jede bobice koje ostaju po granama i razne sjemenke koje nalazi.

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Turdus merula}}

* https://www.inaturalist.org/taxa/12716-Turdus-merula
{{Wikivrste|Turdus merula}}
{{Commonscat|Turdus merula}}

[[Kategorija:Vrapčarke]]</text>
      <sha1>bh7txnkwv4owc36lpmp8rcf11bujsyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daniel Jackson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65185</id>
    <revision>
      <id>3926190</id>
      <parentid>3851711</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:02:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5155" sha1="ejv63qp5jth5tjuov0dmk5wrtok2oa6" xml:space="preserve">[[Datoteka:Daniel Jackson.png|mini|350px|Daniel Jackson]]
'''Danijel Jackson''' je fiktivni lik iz [[Naučna fantastika|naučno fantastičnog]] filma [[Stargate]]&lt;ref&gt;{{Citation|title=Stargate SG-1 (TV Series 1997–2007) - IMDb|url=http://www.imdb.com/title/tt0118480/characters/nm0788218|accessdate=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt; i [[Televizijska serija|serije]] iz iste franšize [[Stargate SG-1]]. Također je gostujući lik i u prvoj epizodi spin offa [[Stargate Atlantis]]. U serijama Stargate SG-1 i Stargate Atlantis glumi ga [[Michael Shanks]], a u filmu dr.Danijela Jacksona glumi [[James Spader]].
Doktor Danijel Jackson je [[Arheolog|arheološki stručnjak]] i [[lingvist]] u [[SG-1]] timu. Govori 27 [[jezik]]a.&lt;ref&gt;Stargate SG-1, Epizoda 200&lt;/ref&gt;  Odgovoran je za probijanje šifre za prvo putovanje kroz [[zvjezdana vrata]].

===Biografija===

Rođen je [[8. juli|08. jula]] [[1965]] godine.&lt;ref&gt;Stargate SG-1, Epizoda Vječnost u danu&lt;/ref&gt; Njegovi roditelji, Clare i Melburn su stradali kada je Danielu bilo osam godina u [[Umjetnički muzej Manhattna|Umjetničkom muzeju Manhattana]] Kada je nesretnim slučajem na njih pala kamena ploča.&lt;ref&gt;Stargate SG-1, Epizoda Čuvar igre&lt;/ref&gt; Daniel je bio poslan usvojiteljima jer ga je njegov djed, Nicholas Ballard  napustio poslije sahrane.

==Stargate==
Njegovo prvo pojavljivanje u [[film]]u je bilo na [[Arheologija|arheološkom]] seminaru gdje je iznio svoju teoriju o tome da su [[Piramida (arhitektura)|piramide]] mnogo starije nego što se misli. Teorija nije imala dobar odjek među njegovim kolegama, ali žena po imenu Catherine Langford mu ponudi posao. 
Za nju, on je koristeći svoje znanje [[Drevni Egipat|drevnog egipatskog jezika]] otvorio uređaj koji se zove [[zvjezdana vrata]]. Prošavši korz njih danijel dospjeva na planetu Abydos gdje upoznaje i zaljubljuje se u djevojku po imenu Sha'uri (u seriji [[Stargate SG-]] ona se zove Sha're) kojom se kasnije oženi.
Vjerujući da je Danijel glasnik ili predstavnik [[Sistemski lordovi|Sistemskog lorda]] [[Ra]] abidonijanske stariješine mu poklanjaju Sha'uri da mu bude žena. Unatoč tome što ju je držao za veomaprivlačnu Danijel je odbija vjerujući da su je prislili na to da bude sa njim. Ona pomaže da se organizuje pobuna protiv [[Ra]] kada je on zarobio Danijela. Nakon pobjede nad Ra, danijel odlučuje da ostane na Abydosu jer je konačno pronašao porodicu. [[Pukovnik]] [[Jack O'Neill]] mu u tome pomogne napisavši u izvještaju da je Danijel poginuo.

==Stargate SG-1==

Prvo pojavljivanje u seriji Stargate SG-1 je bilo godinu dana nakon njegove odluke o ostanku na Abydosu. [[Jack O'Neill]] se vraća na [[Planeta|planetu]] sa novim timom. Danijel saopštava svoja otkrića vezano za zvjezdana vrata, odnosno da su ona sistem koji povezuje planete u [[Galaksija|galaksiji]] [[Mliječni put]] omogućavajući na taj način intergalaktičko putovanje.

Sha're biva zarobljena od strane [[Apophis]]ovih [[Jaffa (Stargate)|Jaffa]] i odvedena na Chulak da bi postala domaćin Apophisovoj ženi, [[goa'uld]]skoj kraljici Amonet. Jackson se pridružio SG-1 timu u traganju za svojom ženom te je zbog toga ostao u SG-1 timu.

Sha're ostaje trudna s Apophisom i rađa zabranjeno dijete Hersesis, koje posjeduje svo Goa'uldsko znanje. Uz pomoć Kasufa, Sha'reinog oca on sakriva dijete od Goa'ulda koji ga žele ubiti. Međutim kasnije Daniel  prima poruku od Kasufa da se [[Amonet]] vratila i uzela za taoce nekoliko stanovnika, ali dijete je spašeno tako da je poslano na planetu Kheb.  Prije nego će umrijeti Sha're ostavlja u zavještanje Danijelu koji je porodio da čuva njenog i Apophisovog sina. 
Danijel započinje potragu i nakog gotovo godinu traganja pronalazi Kheb i Hersesisa pod zaštitom [[Oma Desala|Ome Desale]], [[Drevni|uzdignutog Drevnog]] kojeg je njen narod protjerao zbog kršenja pravila o nemješanju u  sudbine nerazvijenih [[civilizacija]].
Isprva je Daniel želio  da  sam čuva dijete jer je tako obećao Sha're, ali se predomisli i ostavi ga u rukama Desale jer je vjerovao da će ga ona moći zaštiti od Goa'ulda.
Danijel biva izložen smrtonosnoj dozi [[radijacija|radijacije]] spašavajući [[stanovništvo]] na planeti Langara. Dok je bio na samrti posjećuje ga Oma Desala nudeći mu uzdignuće-prelazak na viši nivo postojanja tako što će odbaciti materijalno tijelo i postati energija, što on prihvata. Što je duže bio među uzdignutim bićima, sve se manje slagao sa njihovom filozofijom o nemješanju u sudbine drugih bića što na kraju dovodi do toga da on pokuša prekršiti pravilo pokušavajući uništiti [[Anubis]]a. Zbog toga biva kažnjen tako što mu je vraćeno materijalno tijelo i izbrisano sjećanje na period dok je bio uzdignuto biće.
Uzdignuti Drevni-Ancienti; ostavljaju ga na planeti Vis Uban gdje ga nakon nekoliko mjeseci pronalazi  [[SG-1]] tim. U periodu dok je Danijel bio Uzdignut njegovo mjesto u SG-1 timu zauzeo je [[Jonas Quinn]].

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Commonscat|Stargate}}

[[Kategorija:Likovi u seriji Stargate SG-1]]

[[de:Stargate – Kommando SG-1#Dr. Daniel Jackson]]
[[sv:Lista över rollfigurer i Stargate#Daniel Jackson]]</text>
      <sha1>ejv63qp5jth5tjuov0dmk5wrtok2oa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Janet Frasier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65260</id>
    <revision>
      <id>3926370</id>
      <parentid>3791685</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1323" sha1="awktgwjuzpgl5p51ey36nzs49r01b1z" xml:space="preserve">[[Datoteka:DrFrasier.JPG|mini|250px|Teryl kao Dr.Janet Fraiser u Seriji Stragate SG-1]] 
'''Dr. Janet Fraiser''' je glavni ljekar&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gateworld.net/wiki/Janet_Fraiser|title=Janet Fraiser - The Stargate Omnipedia|website=www.gateworld.net|access-date=22. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; u bazi SGC. Ona je ekspert na polju egzotičnih bolesti. Veoma često je suočena sa oboljenjima koja nikada niko nije sreo na [[Zemlja|Zemlji]] što je stavlja u poziciju da vrlo često mora improvizirati. U seriji [[Stargate SG-1]] glumi je [[Teryl Rothery]].

Njeno prvo pojavljivanje je bilo već u prvoj epizodi prve sezone. Prije dolaska u SGC Janet je bila udata, ali je taj brak loše završio jer je, kako je to rekla [[Samantha Carter|Samanthi]] njen muž doslovno shvatio frazu ''muška vojska''. U toku serije ona je usvojila djevojčicu Casandru, vanzemaljsko siroče koje je sistemski Lord Nirrti usadila [[naquadah]] bombu u grudni koš. Pred kraj [[Stargate SG-1 (sezona 6)|šeste sezone]], Dr. Janet pogiba na zadatku, spašavajući vojnika Simona Wellsa. Umjesto nje dolazi dr. Lam koju glumi [[Lexa Doig]].

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://www.JanetFraiser.com JanetFraiser.com] - fan sajt posvećen Janet
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Likovi u seriji Stargate SG-1]]</text>
      <sha1>awktgwjuzpgl5p51ey36nzs49r01b1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turks i Caicos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65300</id>
    <revision>
      <id>3925852</id>
      <parentid>3922725</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9287" sha1="1yi61y7y11axam2n0rcx4mgz5m6afpd" xml:space="preserve">{{Geokutija|Regija
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                   =Ostrva Turks i Caicos
| izvorno_ime           =
| drugo_ime             =
| kategorija            = 
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija           =
| službeni_naziv        =
| moto                  =
| nadimak               =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                 =TurksandCaicosOMC.png
| opis_slike            =Karta prikazuje Ostrva Turks i Caicos
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava               =
| simbol                =
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                =
| zastava_države        =
| pokrajina             = [[Britanske prekomorske teritorije|Britanska prekomorska teritorija]]| pokrajina_vrsta =
| regija                = | regija_vrsta =
| distrikt              = | distrikt_vrsta =
&lt;!-- *** Granice, objekti što pripadaju ovaj dio i.t.d *** --&gt;
| graniči_sa            =
| dio                   =
| grad                  =
| znamenitost           =
| rijeka                =
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| glavni_grad           =
| položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada =
| visina_glavnog_grada  =
| capital_lat_d         = | capital_lat_m = | capital_lat_s = | capital_lat_NS =
| capital_long_d        = | capital_long_m = | capital_long_s = | capital_long_EW =
| najviši               =
| najviše_mjesto        = | najviša_regija = | najviša_država =
| najviša_visina        = 
| highest_lat_d         = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS =
| highest_long_d        = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW =
| najniža               =
| najniža_lokacija      = | najniža_regija = | najniža_država =
| najniža_visina       = 
| lowest_lat_d          = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS =
| lowest_long_d         = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| dužina                = | dužina_orijentacija =
| širina                = | širina_orijentacija =
| površina              =
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo          = | stanovništvo_datum =
| stanovništvo_gustoća  = 
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan               =
| datum                 =
| vlada_položaj         = | vlada_regija = | vlada_država =
| government_elevation  =
| government_lat_d      = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS =
| government_long_d     = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW =
| lider                 =
| lider_partija         =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona        = | utc_odstupanje =
| vremenska_zona_DST    = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj        =
| pozivni broj          =
| kod                   =
&lt;!-- *** Slobodni polji *** --&gt;
| prazno                = | prazno_vrsta =
| prazno1               = | prazno1_vrsta = 
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                 =
| razmjer_karte         =
| karta_lokacija_x      =
| karta_lokacija_y      =
&lt;!-- *** Webb stranice *** --&gt;
| web_stranica          =
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka              =
}}
'''Ostrva Turks i Caicos''' su [[arhipelag]] i predstavljaju jednu od 14 [[Britanske prekomorske teritorije|britanskih prekomorskih teritorija]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://globaledge.msu.edu/countries/turks-and-caicos-islands|title=Turks and Caicos Islands: Introduction|website=globaledge.msu.edu|language=en-us|access-date=18. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Sastoje se od osam glavnih ostrva, [[Salt Cay]], [[Veliki Turk]], [[Južni Caicos]], [[Istočni Caicos]], [[Središnji Caicos]], [[Sjeverni Caicos]], [[Providenciales]] i [[Zapadni Caicos]]. Ostrva Istočni Caicos i Zapadni Caicos nisu naseljena. 
Glavni grad je [[Cockburn Town]].

== Geografija ==

Ukupna površina ostrva je oko 430&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Iako geografski gledano leže u [[Atlantski okean|Atlantiku]], ubrajaju se u [[Karibi|Karibe]]. Obje male grupe ostrva čine zapravo jugoistočne nastavke [[Bahami|Bahama]] a sjeverno su od [[Haiti]]ja.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Turks and Caicos Islands|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turks-and-caicos-islands/|publisher=Central Intelligence Agency|date=12. 2. 2025|access-date=18. 2. 2025|language=en|archive-date=13. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210113021418/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turks-and-caicos-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Svaka od četiri države ima svoju kulturu i tradiciju, ali postoje i zajedničke kulturne i ekonomske veze koje su stare vijekovima. Kulturne sličnosti uključuju važnost tradicionalnih proširenih porodica i klanovskih sistema i nalaze se na svim ostrvima.

== Historija ==

Ime arhipelaga je izvedeno s jedne strane po jednoj vrsti [[endem]]skog [[kaktus]]a koji podsjeća na [[Turska|turski]] i [[BiH|bošnjački]] [[fes]], a s druge od naziva koji su ostrvima dali [[Lucayo]] Indijanci. Prvi naseljenici na ostrvima su bili Lucayo Indijanci za koje se smatra da su ih naselili oko [[750]]. godine (po arheološkim podacima). Ostrva je, navodno, [[1492]]. &quot;otkrio&quot; [[Kristofer Kolumbo]], ali postoji mogućnost da je to zapravo bio [[Juan Ponce de León]]. Starosjedilačko stanovništvo je bolestima i [[ropstvo]]m do oko sredine [[16. vijek]]a istrebljeno.

U [[17. vijek]]u ostrva su naseljavani sa [[Bermudi|Bermuda]], i tokom vremena bili su pod [[Španija|španskom]], pa [[Francuska|francuskom]] i [[Velika Britanija|britanskom]] kontrolom. Od [[1776]]. do [[1848]]. bili su dio kolonije Bahama, od [[1848]]. do [[1962]] su bili vezani uz [[Jamajka|Jamajku]], dok ona nije dobila nezavisnost. Negdje oko [[1976]]. su počeli pokreti za nezavisnost ostrva, ali od [[1982]]. su zamrli.

Od [[2003]]. [[Kanada]] nastoji ostrva proglasiti svojom jedanaestom provincijom. Da bi to bilo moguće, Velika Britanija bi prvo morala ostrvima dati nezavisnost. 
[[Datoteka:Reception_of_the_Manila_Galleon_by_the_Chamorro_in_the_Ladrones_Islands,_ca._1590.jpg|lijevo|mini|[[Manila galleon|Manilski galeon]] na [[Marijanska ostrva|Marijanskim otocima]] i [[Caroline Islands|Karolinama]], {{Oko|1590}}''[[Boxer Codex|Bokserski kodeks]]'']]

== Politika ==

Stanovništvo broji oko 15.000 ljudi. Oni sami sebe nazivaju ''Belonger'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gov.tc/citizenship/services/tci-status|title=TURKS &amp; CAICOS ISLANDER STATUS|last=Administrator|date=21. 8. 2023|website=Department of Citizenship &amp; Naturalization- Turks and Caicos Islands|language=en-gb|access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; a čine ih potomci [[Afrika|afričkih]] robova i mješavine raznih [[Evropa|evropskih]] naroda. Ostrva su pravi prirodni raj i vrlo omiljeno turističko odredište.

=== Zdravlje ===
Očekivani životni vijek u 2018. godini bio je 66 godina za muškarce i 69 godina za žene.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN?locations=FM&amp;most_recent_value_desc=true|title=Life expectancy at birth, male (years) - Micronesia, Fed. Sts. {{!}} Data|date=|publisher=The World Bank|archive-url=https://web.archive.org/web/20210816010726/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN?locations=FM&amp;most_recent_value_desc=true|archive-date=16. 8. 2021|url-status=live|access-date=27. 2. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN?locations=FM&amp;most_recent_value_desc=true|title=Life expectancy at birth, female (years) - Micronesia, Fed. Sts. {{!}} Data|date=|publisher=The World Bank|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419223437/https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN?locations=FM&amp;most_recent_value_desc=true|archive-date=19. 4. 2021|url-status=live|access-date=27. 2. 2021}}&lt;/ref&gt;

[[Pingelap]] u državi Pohnpei poznat je po rasprostranjenosti ekstremnog oblika [[Sljepilo za boje|sljepoće za boje]] koji se naziva [[Pingelapezno sljepilo|akromatopsija]], a lokalno je poznat kao [[Pingelap|maskun]].&lt;ref name=&quot;Brody_1970&quot;&gt;{{Cite journal|year=1970|title=Hereditary blindness among Pingelapese people of Eastern Caroline Islands|journal=Lancet|volume=1|issue=7659|pages=1253–7|doi=10.1016/S0140-6736(70)91740-X|pmid=4192495}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hussels_1972&quot;&gt;{{Cite journal|year=1972|title=Pingelap and Mokil Atolls: achromatopsia|journal=Am. J. Hum. Genet.|volume=24|issue=3|pages=304–9|pmc=1762260|pmid=4555088}}&lt;/ref&gt; Otprilike 5% od 3.000 stanovnika atola je pogođeno.&lt;ref name=&quot;Brody_1970&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Hussels_1972&quot; /&gt;
[[Datoteka:Ulithi-Dancers.jpg|mini|Ljudi izvode ceremoniju dobrodošlice na atolu [[Ulithi]]]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Turks and Caicos Islands}}
{{Commonscat|Turks and Caicos Islands}}
{{wikiatlas|the Turks and Caicos Islands}}
* {{službeni website|http://www.gov.tc}} Vlade Turksa i Caicosa
* [https://www.gov.uk/world/turks-and-caicos-islands Turks i Caicos] na gov.uk
* [http://www.visittci.com Turks i Caicos] na visittci.com
* [http://tcmuseum.org/ Nacionalni muzej]

{{Države Sjeverne i Srednje Amerike}}
{{Commonwealth}}
{{Karibi}}
{{Politička podjela UK}}
{{Prekomorske teritorije evropskih država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ostrva Turks i Caicos|*]]
[[Kategorija:Britanske prekomorske teritorije]]
[[Kategorija:Ostrva]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1973.]]</text>
      <sha1>1yi61y7y11axam2n0rcx4mgz5m6afpd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nizozemski Antili</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65363</id>
    <revision>
      <id>3925727</id>
      <parentid>3924777</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="88521" sha1="11e0t91wrrdurtdkznc5389z83590yy" xml:space="preserve">{{Infokutija bivša država
| zvanično_ime                   = Nizozemski Antili
| izvorno_ime                    = Land Nederlandse Antillen
| status                         = [[Kraljevina Nizozemska|Konstitutivna zemlja Kraljevine Nizozemske]]
| genitiv                        = Nizozemskih Antila
| genitiv2                       = 
| razdoblje                      = 1954–2010.
| država_prije1                  = Curaçao i zavisne teritorije
| država_prije_zastava1          = Flag of the Netherlands.svg
| država_poslije1                = Aruba
| država_poslije_zastava1        = Flag of Aruba.svg
| država_poslije2                = Bonaire
| država_poslije_zastava2        = Flag of Bonaire.svg
| država_poslije3                = Curaçao
| država_poslije_zastava3        = Flag of Curaçao.svg
| država_poslije4                = Saba
| država_poslije_zastava4        = Flag of Saba.svg
| država_poslije5                = Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije
| država_poslije_zastava5        = Flag of Sint Eustatius.svg
| zastava                         = Flag of the Netherlands Antilles (1986–2010).svg
| zastava2                        = Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg
| grb                             = Coat of arms of the Netherlands Antilles (1986-2010).svg
| grb2                            = Nederlandse Antillen wapen 1964–1986.svg
| uzrečica                       = ''Libertate unanimus''&lt;br /&gt;&lt;small&gt;([[nizozemski jezik|nizozemski]]: ''In vrijheid verenigd'' – &quot;Ujedinjeni u slobodi&quot;)&lt;/small&gt;
| himna                          = [[Wilhelmus]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Vilim&quot;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(1954–1964)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Datoteka:United States Navy Band - Het Wilhelmus (tempo corrected).ogg]]&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Tera di solo y suave biento]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Zemlja sunca i blagog povjetarca&quot;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;(1964–2000)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Himna bez naslova|Himna Nizozemskih Antila]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;(2000–2010)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Datoteka:Anthem of the Netherlands Antilles.ogg]]
| karta                          = Kingdom of the Netherlands in its region (Caribbean special).svg
| opis_karte                     = Položaj Nizozemskih Antila u Karipskom moru
| glavni_grad                    = [[Willemstad]]
| glavni_grad_koordinate         = 
| najveći_grad                   = [[Willemstad]]
| službeni_jezik                 = [[nizozemski jezik|nizozemski]], [[engleski jezik|engleski]], [[papiamento]]&lt;ref name=&quot;OfficieleTalen2007&quot;&gt;{{cite web |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;
| sistem_pisanja                 = [[Latinica]]
| etničke_grupe                  = 
| religija                       = 
| demonim                        = Nizozemski Antilac, Nizozemska Antilka
| državno_uređenje               = Parlamentarna [[konstitutivna monarhija]]
| vrsta_vlasti                   = Monarh
| godina_prve_vlasti             = 1954–1980.
| vladar_prva_vlast              = [[Juliana, kraljica Holandije|Juliana]]
| vrsta_vlasti2                  = Monarh
| godina_druge_vlasti            = 1980–2010.
| vladar_druga_vlast             = [[Beatrix]]
| vrsta_vlasti3                  = Guverner (prvi)
| godina_treće_vlasti            = 1951–1956.
| vladar_treća_vlast             = [[Teun Struycken]]
| vrsta_vlasti4                  = Guverner (posljednji)
| godina_četvrti_vlasti          = 2002–2010.
| vladar_četvrti_vlast           = [[Frits Goedgedrag]]
| vrsta_vlasti5                  = Premijer (prvi)
| godina_peti_vlasti             = 1951–1954.
| vladar_peti_vlast              = [[Moises Frumencio da Costa Gomez]]
| vrsta_vlasti6                  = Premijer (posljednja)
| godina_šesti_vlasti            = 2006–2010.
| vladar_šesti_vlast             = [[Emily de Jongh-Elhage]]
| zakonodavstvo                  = [[Parlament Nizozemskih Antila]]
| tip_suvereniteta               = 
| nota_suvereniteta              = 
| nastanak                       = [[Povelja Kraljevine Nizozemske]]
| događaj1                       = Donošenje Ustava
| događaj_datum1                 = 29. mart 1955.
| događaj2                       = Otcjepljenje [[Aruba|Arube]]
| događaj_datum2                 = 1. januar 1986.
| osnivanje                      = 15. decembar 1954.
| ukidanje                       = 10. oktobar 2010.
| nezavisnost                    = 
| nezavisnost_priznato           = 
| površina                       = 800
| po_površini_na_svijetu         = 184.
| procenat_vode                  = zanemarivo
| stanovnika                     = 
| stanovnika_godina              = 
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 185.
| procjena                       = 197.041
| procjena_godina                = 2009.
| gustoća                        = 246
| po_broju_gustoće_na_svijetu    = 
| valuta                         = [[Gulden nizozemskih antila]]
| vremenska_zona                 = [[UTC]]-4
| ljetno_računanje_vremena       = Ne izračunava se
| format_datuma                  = 
| vozacka_strana                 = desno
| pozivni_broj                   = +599
| internetski_nastavak           = [[.an]]
| danas_dio                      = [[Nizozemska]]&lt;br /&gt;* [[Aruba]]&lt;br /&gt;* [[Curaçao]]&lt;br /&gt;* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]&lt;br /&gt;* [[Karipska Nizozemska]] ([[Bonaire]], [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]])
| komentar                       = 
}}
[[Datoteka:Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2-Benj004ency01ill stitched.jpg|mini|desno|300px|Historijska karta Nizozemskih Antila s početka 20. vijeka]]
'''Nizozemski Antili'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|title=CIA - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=18. 1. 2026|archive-date=5. 12. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ({{nl|Nederlandse Antillen}}), poznati i kao '''Holandski Antili''', bili su autonomna država unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]] koja je postojala od 1954. do 2010. Činili su je ostrva [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], koji se nalaze u području [[Mali Antili|Malih Antila]].

Nizozemski Antili osnovani su 1954. kao autonomni nasljednik nizozemske kolonije [[Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Curaçao i zavisnih teritorija]]. Njihovo raspuštanje 2010. predstavljalo je završetak procesa ustavnih promjena započetog ranije. [[Aruba]] je 1986. stekla status zasebne države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] taj status stekli 10. oktobra 2010. Istovremeno su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali posebne općine Nizozemske i danas čine tzv. [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].&lt;ref name=&quot;GovNL_KingdomParts&quot;&gt;{{cite web |title=What are the different parts of the Kingdom of the Netherlands? |url=https://www.government.nl/faq/what-are-the-different-parts-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Government of the Netherlands |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Surinam]], koji je bio susjedna nizozemska kolonija u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]], nije bio dio Nizozemskih Antila. Umjesto toga, 1954. postao je zasebna autonomna država unutar Kraljevine Nizozemske, a potpunu nezavisnost stekao je 1975.

Iako su Nizozemski Antili prestali postojati kao ustavna cjelina 2010, ostrva koji su ih činili i danas su dio Kraljevine Nizozemske. Međutim, njihov ustavni i pravni položaj se razlikuje. Aruba, Curaçao i Sveti Martin danas su države unutar Kraljevine Nizozemske, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dio Nizozemske kao posebne općine.&lt;ref name=&quot;StatuutGeschiedenis&quot;&gt;{{cite web |title=Geschiedenis Statuut voor het Koninkrijk |url=https://www.parlement.com/geschiedenis-statuut-voor-het-koninkrijk |website=Parlement.com |publisher=Montesquieu Instituut |access-date=2. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Ostrva koji su nekada činili Nizozemske Antile, zajedno s Arubom, danas se u širem geografskom i političkom kontekstu često nazivaju [[Karipska Nizozemska|Nizozemskim Karibima]], bez obzira na njihov sadašnji ustavni status.&lt;ref name=&quot;CaribbeanVisa&quot;&gt;{{cite web |title=Visa for the Dutch Caribbean |url=http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140119043938/http://unitedkingdom.nlembassy.org/passports-visas--consular/visas/visa-for-the-dutch-caribbean.html |archive-date=19. 1. 2014 |url-status=dead |website=Embassy of the Kingdom of the Netherlands in London |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Geografska podjela ===
{{Glavni|Geografija Nizozemskih Antila}}
[[Datoteka:Kralendijk en Klein Bonaire.jpg|mini|desno|300px|Ravničarski pejzaž ostrva [[Klein Bonaire]]]]
Nizozemski Antili obuhvatali su šest ostrva u [[arhipelag]]u [[Mali Antili]], koja su geografski bila podijeljena u dvije zasebne grupe, međusobno udaljene oko 800 kilometara:

# Sjeverna grupa ([[SSS ostrva]]): [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]].
# Južna grupa ([[ABC ostrva]]): [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]].

==== Sjeverna grupa ====

Sjeverna grupa ostrva u literaturi je poznata i pod nazivima [[Ostrva zavjetrine]], Bovenwindska ostrva ili [[SSS ostrva]], što predstavlja akronim nastao od početnih slova njihovih naziva ([[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]], [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]).

[[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] nalaze se u sjeveroistočnom dijelu [[Karibi|Kariba]], istočno od [[Portoriko|Portorika]]. Sva tri ostrva su vulkanskog porijekla i odlikuju se pretežno brdovitim reljefom.&lt;ref name=&quot;Species_Geography&quot;&gt;{{cite web |title=Geography of the Dutch Caribbean |url=https://www.dutchcaribbeanspecies.org/content/geography-dutch-caribbean |website=Dutch Caribbean Species Register |publisher=Naturalis Biodiversity Center |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[Datoteka:Flag of Saba.svg|22px|border]] [[Saba]]
* [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|22px|border]] [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]
* [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|22px|border]] [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] – obuhvata južni dio ostrva [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], dok je sjeverni dio [[Sveti Martin (kolektivitet)|francuska prekomorska teritorija]].

Ova granica na ostrvu [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] predstavljala je jedinu kopnenu granicu Nizozemskih Antila s nekom drugom državom. Sjeverna ostrva leže u pojasu čestih [[tropski ciklon|uragana]], pa su znatno izloženija vremenskim nepogodama u odnosu na južnu grupu.&lt;ref name=&quot;KNMI&quot;&gt;{{cite web |last1=Haarsma |first1=Rein |last2=Groenland |first2=Rob |last3=Stoffelen |first3=Ad |last4=Geurts |first4=Harry |title=Orkanen in Caribisch Nederland |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/orkanen-in-caribisch-nederland |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

==== Južna grupa ====

Južna grupa ostrva u geografskoj literaturi nazivaju se i [[Ostrva privjetrine]], Benedenwindska ostrva ili [[ABC ostrva]], prema početnim slovima naziva triju ostrva koja je sačinjavaju ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]]).

Aruba, Bonaire i Curaçao smješteni su u južnom dijelu [[Karipsko more|Karipskog mora]], neposredno uz sjevernu obalu [[Venecuela|Venecuele]].&lt;ref name=&quot;Meteo_Climate&quot;&gt;{{cite web |title=Climate Summary |url=https://meteo.cw/climate.php?Lang=Eng |website=Meteorological Department Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

* [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|22px|border]] [[Aruba]] – imala je poseban status unutar Antila do izdvajanja 1. januara 1986.
* [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|22px|border]] [[Bonaire]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Bonaire]].
* [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|22px|border]] [[Curaçao]] – uključuje i nenaseljeno ostrvce [[Klein Curaçao]].

Za razliku od vulkanskog sjevera, [[ABC ostrva]] su geološki starija, pretežno ravničarska i odlikuju se suhom, polupustinjskom klimom pod stalnim utjecajem istočnih [[pasat]]nih vjetrova. Zbog svog položaja blizu ekvatora i južnije od uobičajenih koridora tropskih ciklona, uragani ih pogađaju izuzetno rijetko.&lt;ref name=&quot;KNMI_2022&quot;&gt;{{cite web |title=Tropische orkanen bij benedenwindse eilanden: geen ABC-tje |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/tropische-orkanen-bij-benedenwindse-eilanden-geen-abc-tje |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=29. 6. 2022 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

== Klima ==

Nizozemski Antili imali su [[tropska klima|tropsku klimu]], ali su među njihovim ostrvima postojale izražene regionalne razlike. [[Saba]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], odnosno Bovenwindsa ostrva, imali su vlažniju tropsku klimu i veću količinu padavina, dok su [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]], odnosno Benedenwindsa ostrva, imali znatno sušniju, polusušnu do suhu klimu. Razlika je posljedica geografskog položaja, [[Reljef (geografija)|reljef]]a i utjecaja sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]].&lt;ref name=&quot;Meteo_Climate&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KNMI_2017&quot;&gt;{{cite web |last=Homan |first=Carine |title=Klimaatverandering op de Caribische Eilanden |url=https://www.knmi.nl/over-het-knmi/nieuws/klimaatverandering-op-de-caribische-eilanden |website=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |date=1. 9. 2017 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

[[SSS ostrva]] nalaze se u području koje je češće izloženo [[tropski ciklon|tropskim ciklonima]]. Sezona atlantskih [[uragan]]a traje od juna do novembra, a [[Saba]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] posebno su izloženi prolasku tropskih oluja i uragana. Na tim vulkanskim ostrvima obilne padavine povezane s tropskim ciklonima mogu izazvati bujične [[Poplava|poplave]], odrone i [[Klizište|klizišta]].&lt;ref name=&quot;KNMI&quot; /&gt;

Nasuprot tome, ABC ostrva nalaze se na južnom rubu područja u kojem se razvijaju atlantski uragani. Njihova klima obilježena je toplim temperaturama tokom cijele godine, relativno malom količinom [[padavina]] i umjerenim do jakim istočnim pasatima. [[Aruba]] ima pretežno suhu klimu, dok [[Bonaire]] i [[Curaçao]] imaju polusuhu klimu prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji]].&lt;ref name=&quot;Meteo_Climate&quot; /&gt;

Klimatske razlike bile su značajne i za način korištenja zemljišta i razvoj stanovništva. Sušnija ABC ostrva imala su ograničene mogućnosti za [[Poljoprivreda|poljoprivredu]] i tradicionalno su bili povezani sa [[stočarstvo]]m, proizvodnjom soli i drugim djelatnostima prilagođenim sušnoj klimi, dok su vlažnija i brdovitija [[SSS ostrva]] imala drugačije prirodne i poljoprivredne uslove.&lt;ref name=&quot;PotterEtAl2017&quot;&gt;{{cite book |last1=Potter |first1=Amy E. |last2=Modlin |first2=E. Arnold |last3=Schmutz |first3=Phillip P. |chapter=Aruba, Bonaire, and Curaçao |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=293–317 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_18 |isbn=978-3-319-55785-4 |chapter-url=https://digitalcommons.georgiasouthern.edu/geo-facpubs/158/ |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Klimatske karakteristike ostrva mijenjaju se zbog globalnog zagrijavanja. Prema klimatskim scenarijima KNMI-ja, na [[Saba|Sabi]] i [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] očekuju se više temperature, promjene u količini padavina i veća učestalost jakih uragana praćenih obilnim padavinama, dok su promjene na Bonaireu drugačije.&lt;ref name=&quot;KNMI23_Klimaatscenarios&quot;&gt;{{cite web |author=Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (KNMI) |title=KNMI'23-klimaatscenario's |url=https://www.knmi.nl/kennis-en-datacentrum/achtergrond/knmi-23-klimaatscenario-s |website=KNMI |date=9. 10. 2023 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
{{Također pogledajte|Kolonija Curaçao i zavisne teritorije|Nizozemsko kolonijalno carstvo}}
[[Datoteka:Lower Town Sint Eustatius.jpg|mini|desno|300px|U 18. stoljeću [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] bio je najvažnije nizozemsko ostrvo na Karibima.]]

=== Pretkolonijalno razdoblje i španska vlast ===

Ostrva koji će kasnije činiti Nizozemske Antile bila su naseljena autohtonim stanovništvom prije dolaska [[Evropljani|Evropljana]]. Na južnim ostrva [[Aruba]], [[Bonaire]] i [[Curaçao]] živjeli su pripadnici domorodačkih zajednica povezanih s narodima sjeverne obale [[Južna Amerika|Južne Amerike]], dok su i sjevernija ostrva imala vlastito autohtono stanovništvo.&lt;ref name=&quot;Alofs2018&quot;&gt;{{cite book |last=Alofs |first=Luc |title=Koloniale mythen en Benedenwindse feiten: Curaçao, Aruba en Bonaire in inheems Atlantisch perspectief, ca. 1499-1636 |url=https://www.sidestone.com/books/koloniale-mythen-en-benedenwindse-feiten |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2018 |isbn=978-90-8890-601-5 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Prvi evropski kontakti s ostrvima zabilježeni su krajem 15. stoljeća. Tokom drugog putovanja [[Kristofor Kolumbo|Kristofora Kolumba]] 1493. španska ekspedicija stigla je do ostrva sjevernog dijela arhipelaga, među kojima su bili [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]]. Godine 1499. ekspedicija pod zapovjedništvom [[Alonso de Ojeda|Alonsa de Ojede]], u kojoj su učestvovali [[Amerigo Vespucci]] i kartograf [[Juan de la Cosa]], istražila je južna ostrva Arubu, Bonaire i Curaçao.&lt;ref name=&quot;Alofs2018&quot; /&gt;

[[Španija]] je tokom 16. stoljeća uspostavila vlast nad južnim ostrvima, ali oni nisu imali isti značaj kao veće španske kolonije na [[Karibi]]ma i u Južnoj Americi. Autohtono stanovništvo bilo je izloženo prisilnom odvođenju i radu, a dio stanovništva odveden je na [[Hispaniola|Hispaniolu]].&lt;ref name=&quot;Alofs2018&quot; /&gt;

=== Nizozemsko osvajanje i kolonijalna privreda ===
[[Datoteka:Curacao Willemstad (36699795245).jpg|mini|desno|300px|[[Willemstad]]]]
U prvoj polovini 17. stoljeća [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija]] (WIC) počela je širiti nizozemsku vlast na Karibima. Godine 1634. WIC je osvojio [[Curaçao]] od Španije. Nizozemci su na ostrvu podigli [[Tvrđava &quot;Amsterdam&quot; (Curaçao)|Tvrđavu &quot;Amsterdam&quot;]], oko kojeg se razvijalo naselje [[Willemstad]]. Curaçao je postao važna nizozemska trgovačka i pomorska baza, kao i jedan od centara trgovine porobljenim [[Afrika]]ncima.&lt;ref name=&quot;NationaalArchief_WIC&quot;&gt;{{cite web |author=Nationaal Archief |title=1.11.06.14 Inventaris van de digitale duplicaten van de WIC-archieven, aanwezig in de New York State Archives te Albany, 1630-1682 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/1.11.06.14/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNESCO_Willemstad&quot;&gt;{{cite web |author=UNESCO World Heritage Centre |title=Historic Area of Willemstad, Inner City and Harbour, Curaçao |url=https://whc.unesco.org/en/list/819/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom 17. stoljeća Nizozemci su uspostavili vlast i na ostalim ostrvima koja će kasnije činiti Nizozemske Antile. [[Aruba]] i [[Bonaire]] došli su pod nizozemsku vlast 1636, dok je [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] iste godine postao nizozemski posjed. [[Saba]] je tokom narednih godina ušla u nizozemsku sferu, a nizozemski dio [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetog Martina]] uspostavljen je nakon podjele ostrva 1648. između [[Nizozemska|Nizozemske]] i [[Francuska|Francuske]].&lt;ref name=&quot;Hartog1997_Forten&quot;&gt;{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Curaçao en Bonaire: van Van Walbeeck tot Wouters, 1634-1942 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen-2/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6426-9 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hartog1997_FortenStatiaSaba&quot;&gt;{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=De forten en verdedigingswerken van Sint Eustatius en Saba: van Pieter van Corselles tot Abraham Heyliger 1636-1785 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/informatie/de-forten-verdedigingswerken-en-geschutstellingen/ |publisher=Uitgeverij Europese Bibliotheek |location=Zaltbommel |year=1997 |isbn=978-90-288-6428-3 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Verdragenbank_Concordia1648&quot;&gt;{{cite web |author=Ministerie van Buitenlandse Zaken |title=Agreement between the authorities of the Netherlands part and the authorities of the French part of Sint Maarten on the partition of Sint Maarten (Treaty of Concordia) |url=https://verdragenbank.overheid.nl/en/Treaty/Details/001109 |website=Verdragenbank Overheid.nl |date=23. 3. 1648 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nizozemska kolonijalna privreda oslanjala se na [[Trgovina|trgovinu]], [[pomorstvo]], plantažnu proizvodnju, vađenje soli i trgovinu robljem. Curaçao je posebno dobio važnu ulogu u atlantskoj trgovini robljem. Nakon dolaska WIC-a porobljeni Afrikanci dovođeni su na ostrvo, odakle su neki dalje prodavani drugim kolonijama, dok su drugi ostajali na Curaçau i radili na [[plantaža]]ma i u domaćinstvima.&lt;ref name=&quot;NationaalArchief_Manumissies&quot;&gt;{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Curaçao vrij van slavernij: manumissies 1722-1863 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/curacao-vrij-van-slavernij-manumissies-1722-1863 |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

[[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je tokom 18. stoljeća postao jedno od najvažnijih trgovačkih centara [[Karibi|Kariba]]. Njegova uloga slobodne luke omogućila je intenzivnu trgovinu s britanskim, francuskim i drugim kolonijama. Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] ostrvo je bilo važan izvor oružja i druge robe za [[Trinaest kolonija|trinaest američkih kolonija]]. Zbog velikog obima trgovine i bogatstva koje se na njemu koncentrisalo dobio je nadimak &quot;Zlatna stijena&quot;.&lt;ref name=&quot;Hartog1997_FortenStatiaSaba&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OostindieRoitman2014&quot;&gt;{{cite book |editor-last1=Oostindie |editor-first1=Gert |editor-last2=Roitman |editor-first2=Jessica V. |title=Dutch Atlantic Connections, 1680-1800: Linking Empires, Bridging Borders |url=https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w8h3c9 |publisher=Brill |location=Leiden |year=2014 |isbn=978-90-04-27131-9 |doi=10.1163/j.ctt1w8h3c9 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U februaru 1781. britanske snage pod zapovjedništvom admirala [[George Brydges Rodney|Georgea Brydgesa Rodneya]] zauzele su ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i opljačkale njegovu trgovačku imovinu. Iste godine ostrvo je više puta prelazio iz ruke u ruku, a njegovo ranije trgovačko značenje bilo je trajno oslabljeno.&lt;ref name=&quot;Hartog1997_FortenStatiaSaba&quot; /&gt;

=== Ropstvo i kolonijalna uprava ===

Nizozemska je 1815. učvrstila svoju vlast nad karipskim posjedima. U razdoblju od 1815. do 1828. postojale su zasebne upravne jedinice za [[Curaçao]] s [[Aruba|Arubom]] i Bonaireom, te za ostrvo [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] sa [[Saba|Sabom]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetim Martinom]]. Od 1828. do 1845. svako nizozemsko karipsko ostrvo bilo je zajedno sa [[Surinam]]om pod jednim [[guverner]]om. Godine 1845. takva upravna struktura je napuštena, a svih šest ostrva stavljeno je pod upravu guvernera sa sjedištem na Curaçau.&lt;ref name=&quot;AlgemeneRekenkamer_Tijdsbeeld&quot;&gt;{{cite web |author=Algemene Rekenkamer |title=Tijdsbeeld Koninkrijk, overheidsfinanciën, Algemene Rekenkamer van 1814 tot 2014 |url=https://www.rekenkamer.nl/over-de-algemene-rekenkamer/pand-aan-het-lange-voorhout-8-tijdelijk-gesloten-wegens-renovatie/geschiedenis |website=Algemene Rekenkamer |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RoitmanVeenendaal2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |date=1. 11. 2023 |volume=18 |issue=2 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U kolonijalnom sistemu ropstvo je bilo zakonski uređeno i predstavljalo je važan dio privrede nizozemskih karipskih posjeda. Na Curaçau je 1795. izbila velika pobuna porobljenih ljudi pod vodstvom [[Tula (Curaçau)|Tule]], koja je bila nasilno ugušena. Pobuna je postala jedan od najznačajnijih događaja u historiji ropstva na ostrvu.&lt;ref name=&quot;Kunneman_2013&quot;&gt;{{cite book |author1=Frank Kunneman |author2=Gerda Gehlen |author3=Guido Rojer |author4=Ieteke Witteveen |author5=Jennifer Smit |author6=John de Freitas |author7=Lloyd Narain |author8=Louis Philippe Römer |author9=Luisette Sambo |author10=Menno ter Bals |author11=Michael Newton |author12=Natasha Maritza van der Dijs |author13=Nolda Römer-Kenepa |author14=Oscar van Dam |author15=Ronald Gill |author16=Rose Mary Allen |author17=Sharo Bikker |author18=Stella Pieters Kwiers |author19=Suzy Römer |author20=Sygmund Montesant |author21=Wim Kamps |author22=Wim Rutgers |author23=Zaida Lake |editor1-last=Caribpublishing |editor2-last=SWP Publishers |title=Contemporary Curaçao: A Caribbean Community |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/contemporary-curacao/ |publisher=SWP Publishers / Caribpublishing |location=Amsterdam |year=2013 |isbn=978-90-8850-403-7 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nizozemska je 1. jula 1863. ukinula ropstvo u svojim kolonijama na [[Karibi]]ma i u [[Surinam]]u. Na području nekadašnjih Nizozemskih Antila ukidanje ropstva označilo je kraj višestoljetnog pravnog sistema u kojem su porobljeni ljudi bili tretirani kao vlasništvo. Kolonijalni arhivi s Curaçaa, Arube, Svetog Martina i drugih ostrva svjedoče o sistemu ropstva, oslobađanju porobljenih ljudi i nadoknadama isplaćenim bivšim vlasnicima.&lt;ref name=&quot;UNESCO_Curacao&quot;&gt;{{cite web |author=UNESCO |title=Documentary heritage of the enslaved people of the Dutch Caribbean and their descendants (1816-1969) - Curaçao |url=https://www.unesco.org/en/memory-world/documentary-heritage-enslaved-people-dutch-caribbean-and-their-descendants-1816-1969-curacao |website=UNESCO Memory of the World Register |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Slavernijverleden&quot;&gt;{{cite web |author=Nationaal Archief |title=Slavernijverleden |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/slavernijverleden |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Godine 1865. stupile su na snagu nove Uredbe o upravljanju za koloniju Curaçao. Njima je osnovan Kolonijalni savjet kao savjetodavno tijelo, dok je izvršna vlast ostala koncentrisana u rukama guvernera. Ustavna reforma iz 1936. dodatno je promijenila kolonijalnu upravu, ali je politička moć i dalje bila ograničena.&lt;ref name=&quot;Nationaal_20479&quot;&gt;{{cite web |author=Nationaal Archief |title=2.04.79 Inventaris van het archief van het Ministerie van Koloniën, 1850-1900 |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.04.79/beschrijving/context |website=Nationaal Archief |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

=== Naftna industrija i Drugi svjetski rat ===

Početkom 20. stoljeća razvoj naftne industrije u [[Venecuela|Venezueli]] znatno je promijenio privredu [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Aruba|Arube]]. Nakon otkrića velikih naftnih nalazišta oko jezera Maracaibo, [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] odlučio je izgraditi rafineriju na Curaçau. Izgradnja je započela tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a rafinerija je puštena u rad u maju 1918. Nafta je ubrzo postala osnova industrijalizacije i privrednog rasta Curaçaa.&lt;ref name=&quot;Nationaal_150Jaar&quot;&gt;{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Expositie 150 Jaar afschaffing Slavernij 1863 – 2013 |url=https://nationaalarchief.cw/exposities/expositie-150-jaar-afschaffing-slavernij/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CuraçaoPorts_History&quot;&gt;{{cite web |author=Curaçao Ports Authority |title=Port History |url=https://curports.com/our-ports/port-history/ |website=Curaçao Ports Authority |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na [[Aruba|Arubi]] je kompanija [[Lago Oil &amp; Transport Co. Ltd]] 1924. uspostavila naftni pretovarni terminal, a 1929. počela je s radom velika rafinerija u području San Nicolaasa. Razvoj naftne industrije doveo je do naglog povećanja broja stanovnika, izgradnje nove infrastrukture i velikih društvenih promjena na ostrvu.&lt;ref name=&quot;HistoriaDiAruba_Gold&quot;&gt;{{cite web |author=Historia di Aruba |title=Gold |url=https://www.historiadiaruba.aw/index.php?Itemid=42&amp;id=28&amp;lang=en&amp;option=com_content&amp;task=view |website=Historia di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] naftne rafinerije na Curaçau i Arubi imale su veliki strateški značaj za [[Saveznici u Drugom svjetskom ratu|Saveznike]]. Nakon njemačkog napada na Nizozemsku 10. maja 1940, [[Britanija|britanske]] snage stigle su na ostrva kako bi pomogle u njihovoj odbrani i zaštiti rafinerija. Početkom 1942. nizozemska vlada zatražila je od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]] pomoć u odbrani ostrva, nakon čega su američke snage zamijenile britanske. Američke snage bile su zadužene prvenstveno za zaštitu rafinerija i drugih strateških postrojenja, pri čemu je nizozemska civilna uprava i dalje zadržala vlast nad ostrvima.&lt;ref name=&quot;WorldWarWest&quot;&gt;{{cite web |author=Verzetsmuseum |title=World War in the West |url=https://www.verzetsmuseum.org/en/kennisbank/world-war-in-the-west |website=Verzetsmuseum Amsterdam |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FRUS1942&quot;&gt;{{cite web |author=United States Department of State |title=The Netherlands Minister (Loudon) to the Under Secretary of State (Welles), No. GA 35, Washington, January 6, 1942 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1942v03/d55 |website=Foreign Relations of the United States, 1942, Europe, Volume III |date=6. 1. 1942 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ratna potražnja za [[Nafta|naftom]] dodatno je povećala privredni značaj Curaçaa i Arube. Rafinerije su bile među važnim izvorima goriva za savezničke ratne operacije, zbog čega su ostrva postala ciljevi njemačkih pomorskih napada. Rat je istovremeno ubrzao političke i društvene promjene i povećao značaj zahtjeva za većom autonomijom.&lt;ref name=&quot;WorldWarWest&quot; /&gt;

=== Autonomija i nastanak Nizozemskih Antila ===

Poslijeratni period donio je ubrzanu političku reformu. Ustavnim promjenama 1948. prošireno je biračko pravo, ograničena su ovlaštenja [[guverner]]a, a naziv &quot;Nizozemske Antile&quot; počeo se službeno koristiti za teritorijalnu zajednicu šest karipskih ostrva. Time je započet prijelaz s kolonijalne uprave prema autonomnom političkom poretku.&lt;ref name=&quot;Nationaal_20479&quot; /&gt;

U februaru 1951. stupila je na snagu privremena ustavna regulacija za Nizozemske Antile, a 3. marta 1951. donesena je [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila]] (ERNA). Njome su ostrvska područja dobila široku autonomiju u vlastitim poslovima i vlastite ostrvske organe uprave.&lt;ref name=&quot;Stb_1951_64&quot;&gt;{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1951, 64: Wet van 3 maart 1951, houdende vaststelling van de Eilandenregeling Nederlandse Antillen [Uredba o otocima Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1951-64 |website=Officiële Bekendmakingen |date=3. 3. 1951 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Pregovori između Nizozemske, Surinama i Nizozemskih Antila doveli su do donošenja [[Statut Kraljevine Nizozemske|Statuta Kraljevine Nizozemske]]. Statut je proglašen 15. decembra 1954. a u skladu s njim je uspostaviljen novi ustavni poredak u kojem su Nizozemska, Surinam i Nizozemski Antili imali položaj zemalja unutar Kraljevine, s autonomijom u unutrašnjim poslovima i zajedničkom odgovornošću za određene poslove Kraljevine.&lt;ref name=&quot;Charter_1954&quot;&gt;{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=Charter for the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/monarchy/legislation/charter-for-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.rijksoverheid.nl/themas/overheid-en-democratie/grondwet-en-statuut/statuut-koninkrijk |title=Statuut Koninkrijk |publisher=Rijksoverheid |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Nakon ustavne reforme, Nizozemski Antili su kao zemlja unutar Kraljevine obuhvatali Arubu, Bonaire, Curaçao i tri Bovenwindska ostrva – Sveti Martin, Sveti Eustahije i Sabu. Unutrašnja uprava bila je podijeljena između centralnih organa Nizozemskih Antila i ostrvskih vlasti. Ujedinjeni narodi su 1955. odlučili da je primjereno obustaviti prijenos informacija o Nizozemskim Antilima i Surinamu prema članu 73(e) Povelje Ujedinjenih naroda, nakon što je Nizozemska dostavila informacije o novom ustavnom poretku uspostavljenom Statutom. UN je time evidentirao promjenu statusa teritorija kao &quot;promjenu statusa&quot;, a ne kao stjecanje međunarodno priznate nezavisnosti.&lt;ref name=&quot;UN_Decolonization&quot;&gt;{{cite web |author=United Nations |title=List of former Trust and Non-Self-Governing Territories |url=https://www.un.org/dppa/decolonization/history/former-trust-and-nsgts |website=United Nations - Department of Political and Peacebuilding Affairs |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Društvene i političke promjene ===

Iako su Nizozemski Antili 1954. dobili široku unutrašnju autonomiju, među ostrvima su postojale značajne političke i ekonomske razlike. [[Curaçao]] je imao najveći broj stanovnika i najvažniju industrijsku bazu, dok su manja ostrva imala slabiji politički utjecaj u centralnim institucijama. Posebno je na [[Aruba|Arubi]] postojao zahtjev za većom autonomijom u odnosu na Curaçao i centralnu vladu Nizozemskih Antila.&lt;ref name=&quot;Roitman_2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Roitman |first1=Jessica Vance |last2=Veenendaal |first2=Wouter P. |title=Worlds Apart: Island Identities and Colonial Configurations in the Dutch Caribbean |journal=Island Studies Journal |volume=18 |issue=2 |pages=1–27 |year=2023 |doi=10.24043/isj.401 |doi-access=free |url=https://islandstudiesjournal.org/article/83334-worlds-apart-island-identities-and-colonial-configurations-in-the-dutch-caribbean |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 30. maja 1969. na Curaçau je izbila velika radnička pobuna nakon radnog spora u vezi s platama radnika jednog podizvođača rafinerije Shell. Protesti su se proširili na [[Willemstad]], gdje je došlo do sukoba s policijom, požara, pljačke i uništavanja imovine. U intervenciji su poginula najmanje dva demonstranta, a nizozemski marinci poslani su na ostrvo kako bi pomogli u uspostavljanju reda. Pobuna je imala dugoročne političke i društvene posljedice i označila važnu prekretnicu u emancipaciji afro-kuracaške većine i razvoju savremene političke kulture na ostrvu.&lt;ref name=&quot;Revolte_1969&quot;&gt;{{cite web |author=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |title=30 mei 1969: revolte op Curaçao |url=https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |website=Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis |date=20. 5. 2019 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl |archive-date=3. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260903225013/https://iisg.amsterdam/nl/blog/collection-news/30-mei-69-revolte-op-curacao |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sharpe2009_CuracaoUprising&quot;&gt;{{cite encyclopedia |last=Sharpe |first=Michael Orlando |title=Curaçao, 1969 Uprising |encyclopedia=The International Encyclopedia of Revolution and Protest |publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd |date=20. 4. 2009 |doi=10.1002/9781405198073.wbierp0429 |url-access=subscription |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/9781405198073.wbierp0429 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Pobuna 1969. dodatno je ojačala zahtjeve za političkom ravnopravnošću, socijalnim reformama i većom autonomijom pojedinačnih ostrva. Na Arubi je tokom 1970-ih posebno ojačao pokret za zaseban status unutar Kraljevine, poznat kao pokret za ''[[status aparte]]''.&lt;ref name=&quot;Aruba_Historie&quot;&gt;{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van het Koninkrijk en Aruba |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-het-koninkrijk-en-aruba |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

=== Aruba i raspad Nizozemskih Antila ===
[[Datoteka:Driedaags bezoek premier Den Uyl Weeknummer 74-36 - Open Beelden - 58221.ogv|mini|desno|300px|Nizozemski premijer Den Uyl u posjeti Antilima 1974.]]
[[Surinam]] je 25. novembra 1975. napustio [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevinu Nizozemsku]] i postao nezavisna država. Time su Nizozemski Antili ostali jedina karipska zemlja unutar Kraljevine koja je i dalje obuhvatala više ostrva.&lt;ref name=&quot;Royal_House&quot;&gt;{{cite web |author=Royal House of the Netherlands |title=History of the Kingdom of the Netherlands |url=https://www.royal-house.nl/topics/history/history-of-the-kingdom-of-the-netherlands |website=Royal House of the Netherlands |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
Aruba je 1. januara 1986. napustila Nizozemske Antile i stekla status zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, poznat kao ''[[status aparte]]''. Time je ostala povezana s Kraljevinom, ali više nije bila dio Nizozemskih Antila.&lt;ref name=&quot;Aruba_Historie&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Royal_House&quot; /&gt;

Prilikom stjecanja ''statusa aparte'' predviđeno je da Aruba 1996. postane nezavisna država. Međutim, tokom narednih godina taj plan je napušten.&lt;ref name=&quot;HistorieStatuut&quot;&gt;{{cite web |author=Gobierno di Aruba |title=Historie van de Statuut |url=https://www.gobierno.aw/nl/historie-van-de-statuut |website=Gobierno di Aruba |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Nakon izdvajanja [[Aruba|Arube]], preostalih pet ostrva nastavilo je činiti Nizozemske Antile, ali su se razlike u stavovima o budućem ustavnom položaju povećavale. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] težili su status zasebnih zemalja unutar Kraljevine, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] težili bližu ustavnu vezu s [[Nizozemska|Nizozemskom]]. Pregovori tokom 1990-ih i 2000-ih doveli su do konačnog dogovora o raspuštanju Nizozemskih Antila.&lt;ref name=&quot;DCH_Antilles&quot;&gt;{{cite web |author=Dutch Caribbean Heritage Alliance |title=The Netherlands Antilles |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/the-netherlands-antilles/ |website=Dutch Caribbean Heritage Alliance |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine 10. oktobra 2010. [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, dok su [[Bonaire]], [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] i [[Saba]] postali javnopravna tijela Nizozemske i time njen karipski dio.&lt;ref name=&quot;Charter_1954&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Trb_2010_328&quot;&gt;{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Tractatenblad 2010, 328: Besluit van de Raad van Ministers van het Koninkrijk van 8 oktober 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/trb-2010-328.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=8. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

=== Disolucija ===
{{Glavni|Disolucija Nizozemskih Antila}}
[[Datoteka:Kingdom of the Netherlands constitutive countries and special municipalities-bs.png|mini|desno|300px|Zemlje i posebne općine Kraljevine Nizozemske]]
Nakon referenduma održanih početkom 1990-ih, na kojima je na većini ostrva podržan opstanak Nizozemskih Antila uz promjene njihovog ustavnog uređenja, pitanje budućeg statusa ostrva ponovo je otvoreno početkom 21. stoljeća. Između 2000. i 2005. na svih pet ostrva održani su [[referendum]]i o njihovom budućem ustavnom statusu. Referendumi su bili savjetodavni, a njihovi rezultati predstavljali su osnovu za daljnje pregovore o ustavnom uređenju.&lt;ref name=&quot;UN_OHCHR_Netherlands&quot;&gt;{{cite web |author=United Nations High Commissioner for Human Rights |title=Human Rights Reports and Communications concerning the Kingdom of the Netherlands and the Dutch Caribbean |url=https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4th%2BVTcaxGY4P2QwkM%2BsDsuXkJGn6LkOb6y3HjS%2BUY%2BcZUHMflUdMiCYerRgd8Aunl%2BnaXNY8R%2FVxbwWKE4gonYDqmv%2FpE3zXEUCEdY%2Fu4w%3D |website=UN Human Rights Office (OHCHR) |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na [[Sveti Martin (ostrvo)|Svetom Martinu]] je 23. juna 2000. 69,9% birača podržalo status autonomne zemlje unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]]. Na [[Saba|Sabi]] je 5. novembra 2004. 86,0% birača glasalo za direktne veze s Nizozemskom. Na [[Bonaire]]u je 18. februara 2005. 59,5% birača podržalo direktne veze s Nizozemskom, dok je na [[Curaçao]]u 8. aprila 2005. 68% birača podržalo status autonomne zemlje unutar Kraljevine. Istoga dana na [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Svetom Eustahiju]] je 76,6% birača glasalo za ostanak u Nizozemskim Antilima.&lt;ref name=&quot;UN_OHCHR_Netherlands&quot; /&gt;

Rezultati referenduma pokazali su da je velika većina stanovništva željela ostati unutar [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]], ali da na četiri od pet ostrva nije postojala podrška nastavku Nizozemskih Antila kao jedinstvene države. [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]] je bilo jedino ostrvo na kojem je većina podržala očuvanje Nizozemskih Antila. Ostrvsko vijeće Svetog Eustahijija naknadno je, uzimajući u obzir rezultate referenduma na ostalim ostrvima, prihvatilo pregovore o novom ustavnom uređenju.&lt;ref name=&quot;Kst_31954_3&quot;&gt;{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 954, nr. 3: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Dana 26. novembra 2005. u [[Willemstad]]u je održana početna Konferencija okruglog stola ({{en|Round Table Conference}}, RTC), na kojoj su učestvovali predstavnici Nizozemske, Arube, Nizozemskih Antila i pet ostrvskih teritorija. Na konferenciji je utvrđen okvir za daljnji proces ustavne reforme. Predviđeno je da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, dok bi Bonaire, Sveti Eustahije i Saba dobili novi ustavni položaj u direktnoj vezi s Nizozemskom. Kao prvobitni datum za uspostavljanje novih ustavnih odnosa određen je 1. juli 2007.&lt;ref name=&quot;Kst_32213_3&quot;&gt;{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 32 213, nr. 3: Regels inzake de invoering van de wetgeving voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32213-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 11. 2009 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

U oktobru 2006. postignut je sporazum između Nizozemske i Bonairea, Svetog Eustahija i Sabe o njihovom budućem ustavnom položaju. U završnoj izjavi od 10. i 11. oktobra 2006. dogovoreno je da će ova tri ostrva postati javna tijela u smislu člana 134. [[Ustav Nizozemske|Ustava Nizozemske]] i tako postati dio nizozemskog državnog sistema. Njihov položaj trebao je biti prilagođen posebnim okolnostima ostrva, uključujući njihovu malu površinu i broj stanovnika, udaljenost od evropskog dijela Nizozemske i ostrvski karakter.&lt;ref name=&quot;Kst_30800_IV_5_b1&quot;&gt;{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 30 800 IV, nr. 5 b1: Slotverklaring van de Miniconferentie over de toekomstige staatskundige positie van Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-30800-IV-5-b1 |website=Officiële Bekendmakingen |date=11. 10. 2006 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Dana 2. novembra 2006. Nizozemska, Nizozemski Antili, Curaçao i Sveti Martin postigli su sporazum o budućem položaju Curaçaa i Svetog Martina. Dogovoreno je da oba ostrva postanu zemlje unutar Kraljevine Nizozemske, uz vlastite [[ustav]]e i široku [[Autonomija|autonomiju]] u unutrašnjim poslovima. Sporazumom su, između ostalog, utvrđeni kriteriji za njihove ustave, uređenje pravosuđa i provođenje zakona, kao i finansijski nadzor. Nizozemska je preuzela obavezu da u okviru dogovorenog procesa preuzme značajan dio duga Nizozemskih Antila.&lt;ref name=&quot;Kst_32213_3&quot; /&gt;

Sporazum od 2. novembra 2006. nije odmah prihvaćen na Curaçau. Ostrvsko vijeće Curaçaa odbilo ga je 28. novembra 2006. Nakon novih pregovora i političkih promjena, novo ostrvsko vijeće odobrilo je sporazum u julu 2007. Curaçao je potom održao novi referendum 15. maja 2009, na kojem je 51,99% birača podržalo rezultate pregovora i nastavak procesa ustavne reforme, dok je 48,01% glasalo protiv.&lt;ref name=&quot;NIS_2013&quot;&gt;{{cite report |last1=Schotborgh-van de Ven |first1=P. C. M. |last2=van Velzen |first2=Susan |title=National Integrity System Assessment: Curaçao |publisher=Transparency International |date=2013 |isbn=978-3-943497-35-9 |url=https://www.eerstekamer.nl/overig/20130702/rapport_national_integrity_system/document |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prvobitni rok za uspostavljanje novog ustavnog uređenja, 1. juli 2007, nije ostvaren. Tokom pregovora rok je pomjeren na 15. decembar 2008, ali ni tada nova ustavna struktura nije stupila na snagu. Na Konferenciji okruglog stola održanoj 15. decembra 2008. potvrđeno je da je većina pripremnog rada završena i započeta je faza provođenja, uključujući pripremu potrebnog zakonodavstva za nove zemlje i javna tijela.&lt;ref name=&quot;Bijleveld_RTC_2008&quot;&gt;{{cite web |author=Bijleveld-Schouten, Ank |title=Conclusies van de Ronde Tafel Conferentie van 15 december 2008 |url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?did=2008D23877&amp;id=2008Z10247 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=15. 12. 2008 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Tokom 2009. i 2010. dovršeno je zakonodavstvo potrebno za novu ustavnu strukturu. U septembru 2009. postignut je dogovor o ciljnom datumu tranzicije 10. oktobra 2010, uz uslove koji su uključivali usvajanje izmjene [[Povelja Kraljevine Nizozemske|Povelje Kraljevine Nizozemske]], donošenje ustava Curaçaa i Svetog Martina i pripremu za preuzimanje državnih nadležnosti.&lt;ref name=&quot;Kst_31954_30&quot;&gt;{{cite web |last=Van Gent |first=Ineke |title=Kamerstuk 31 954, nr. 30: Wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen - Amendement van het lid Van Gent |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31954-30.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 4. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Dana 7. septembra 2010. donesen je [[Zakon Kraljevine]] kojim je izmijenjena Povelja Kraljevine Nizozemske u vezi s ukidanjem Nizozemskih Antila. Zakonom je određeno da Curaçao i Sveti Martin dobiju status zemalja unutar Kraljevine, da Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postanu dio nizozemskog državnog sistema te da se zemlja Nizozemski Antili ukine.&lt;ref name=&quot;Stb_2010_333&quot;&gt;{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 333: Rijkswet van 7 september 2010 tot wijziging van het Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-333.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=7. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Na završnoj konferenciji za okruglim stolom 9. septembra 2010. potvrđen je početak novih ustavnih odnosa 10. oktobra 2010. Kraljevskom odlukom od 23. septembra 2010. godine određeno je da izmjena Povelje stupi na snagu 10. oktobra 2010. u 00:00 sati po lokalnom vremenu na Arubi, Curaçau, Svetom Martinu, Bonaireu, Svetom Eustahiju i Sabi.&lt;ref name=&quot;KB_2010&quot;&gt;{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Toezending koninklijk besluit tot inwerkingtreding van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://www.tweedekamer.nl/downloads/document?id=2010D31634 |website=Tweede Kamer der Staten-Generaal |date=2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stb_2010_387&quot;&gt;{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 2010, 387: Besluit van 9 september 2010, houdende vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de rijkswetten met betrekking do de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=9. 9. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Dana 10. oktobra 2010. Nizozemski Antili prestali su postojati kao zemlja unutar Kraljevine Nizozemske. Curaçao i Sveti Martin postali su zasebne zemlje unutar Kraljevine, dok su Bonaire, Sveti Eustahije i Saba postali dio Nizozemske kao javna tijela. Kraljevina Nizozemska od tada se sastoji od četiri zemlje: [[Nizozemska]], [[Aruba]], [[Curaçao]] i [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Maratin]]. Bonaire, Sveti Eustahije i Saba zajedno čine [[Karipska Nizozemska|Karipsku Nizozemsku]].&lt;ref name=&quot;Trb_2010_328&quot; /&gt;

== Politička podjela ==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd;&quot;
! Zastava
! Naziv
! Glavni grad
! Površina (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Valuta
! Službeni jezici
! Napomene
|-
| [[Datoteka:Flag of Curaçao.svg|graničnik|40px]]
| [[Curaçao]]
| [[Willemstad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 444
| [[Nizozemski antilski gulden]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i papiamento
| Glavni grad Nizozemskih Antila&lt;ref name=&quot;StabroekNews_2010&quot;&gt;{{cite news |author=Stabroek Staff |title=Netherlands Antilles no more |url=http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181017000000/http://www.stabroeknews.com/2010/10/09/news/regional/netherlands-antilles-no-more/ |archive-date=17. 10. 2018 |url-status=dead |work=Stabroek News |date=9. 10. 2010 |access-date=3. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Flag of Bonaire.svg|graničnik|40px]]
| [[Bonaire]]
| [[Kralendijk]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 288
| [[Nizozemski antilski gulden]]
|
|-
| [[Datoteka:Flag of Aruba.svg|graničnik|40px]]
| [[Aruba]]
| [[Oranjestad, Aruba|Oranjestad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 180
| [[Nizozemski antilski gulden]]&lt;br&gt;(od 1986. [[Arupski florin]])
| Izdvojila se 1. januara 1986.&lt;ref name=&quot;Kst_32213_3&quot; /&gt;
|-
| [[Datoteka:Flag of Sint Maarten.svg|graničnik|40px]]
| [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]
| [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburg]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 34
| [[Nizozemski antilski gulden]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[Nizozemski jezik|nizozemski]] i [[Engleski jezik|engleski]]
| rowspan=&quot;3&quot; | [[SSS ostrva]] činila su jedinstveno ostrvsko područje do 1983, kada su podijeljena na tri zasebna ostrvska područja.&lt;ref name=&quot;SmnNews_Timeline&quot;&gt;{{cite news |last=Arduin |first=Nilda |title=Consider this: Timeline |url=https://smn-news.com/index.php/st-maarten-st-martin-news/40732-consider-this-timeline-2.html |work=St. Maarten News |date=1. 7. 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Arduin_2022&quot;&gt;{{cite report |last=Arduin |first=R. J. A. |title=Position paper: Initiating an approach to amending the Charter |url=http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619153358/http://www.sxmparliament.org/wp-content/uploads/2022/04/IS-761-dd-07apr2022-R.J.A.Arduin-Position-paper-CCAD-roundtable-panel.pdf |archive-date=19. 6. 2024 |url-status=dead |publisher=Parliament of Sint Maarten |date=april 2022 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Flag of Sint Eustatius.svg|graničnik|40px]]
| [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]
| [[Oranjestad, Sveti Eustahije|Oranjestad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 21
| [[Nizozemski antilski gulden]]
|-
| [[Datoteka:Flag of Saba.svg|graničnik|40px]]
| [[Saba]]
| [[The Bottom]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 13
| [[Nizozemski antilski gulden]]
|- class=&quot;sortbottom&quot; style=&quot;background:#ccc;&quot;
| [[Datoteka:Flag of the Netherlands Antilles (1959–1986).svg|graničnik|40px]]
| Nizozemski Antili
| [[Willemstad]]
| style=&quot;text-align:right;&quot;| 980 (prije 1986)&lt;br&gt;800
| [[Nizozemski antilski gulden]]
|
| style=&quot;text-align:right;&quot;|
|}

== Ustav ==
{{Glavni|Politika Nizozemskih Antila}}

[[Datoteka:EU OCT and OMR map en.png|mini|desno|300px|Karta [[Evropska unija|Evropske unije]] i njenih prekomorskih zemalja i područja i najudaljenijih regija]]

Državno uređenje Nizozemskih Antila ({{nl|Staatsregeling van de Nederlandse Antillen}}) doneseno je kraljevskim dekretom 29. marta 1955. Zajedno s [[Uredba o ostrvima Nizozemskih Antila|Uredbom o ostrvima Nizozemskih Antila]] ({{nl|Eilandenregeling Nederlandse Antillen}}) činilo je osnovu ustavnog uređenja Nizozemskih Antila. Državno uređenje uređivalo je institucije i nadležnosti na nivou zemlje, dok je Uredba o ostrvima uređivala položaj i nadležnosti pojedinih ostrvskih područja. Zbog takve podjele nadležnosti, Nizozemski Antili u ustavnopravnoj literaturi opisivani su kao federalno uređena zajednica.&lt;ref name=&quot;Stb_1955_136&quot;&gt;{{cite web |author=Kingdom of the Netherlands |title=Staatsblad 1955, 136: Wet van 29 maart 1955, houdende vaststelling van de Staatsregeling van de Nederlandse Antillen [Ustav Holandskih Antila] |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-1955-136.pdf |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |date=29. 3. 1955 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Borman_2012&quot;&gt;{{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |edition=3rd |publisher=Wolters Kluwer |date=16. 4. 2012 |isbn=978-90-13-09930-0 |url=https://shop.wolterskluwer.nl/Het-Statuut-voor-het-Koninkrijk-sNPSTATKON/ |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Šef države bio je [[kralj Nizozemske]], koji je kao šef vlade Nizozemskih Antila bio predstavljen [[guverner Nizozemskih Antila|guvernerom]]. Guverner je imao izvršnu vlast, dok su ministri bili odgovorni [[Parlament Nizozemskih Antila|Parlamentu Nizozemskih Antila]] ({{nl|Staten van de Nederlandse Antillen}}).&lt;ref name=&quot;Stb_1955_136&quot; /&gt;

Zakonodavnu vlast imao je jednodomni [[Parlament Nizozemskih Antila]], koji je imao 22 člana. Broj zastupničkih mjesta bio je raspoređen prema ostrvskim područjima: 14 mjesta pripadalo je [[Curaçao|Curaçau]], po tri Bonaireu i Svetom Martinu, a po jedno Sabi i Svetom Eustahiju. Zastupnici su birani na općim izborima na mandat od četiri godine.&lt;ref name=&quot;Kst_31956_3&quot;&gt;{{cite web |author=Tweede Kamer der Staten-Generaal |title=Kamerstuk 31 956, nr. 3: Regels met betrekking tot de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba) - Memorie van Toelichting |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-31956-3.html |website=Officiële Bekendmakingen |date=15. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Nizozemski Antili nisu bili dio [[Evropska unija|Evropske unije]], nego su imali status [[prekomorske zemlje i područja]] (OCT) pridruženih Evropskoj uniji. Taj status proizlazio je iz prava Evropske unije i bio je uređen odredbama ugovora o pridruživanju prekomorskih zemalja i područja.&lt;ref name=&quot;EUR_Lex_TFEU_Annex2&quot;&gt;{{cite web |author=European Union |title=Consolidated version of the Treaty on the Functioning of the European Union – Annex II: Overseas countries and territories to which the provisions of Part Four of the Treaty on the Functioning of the European Union apply |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:12008EN02 |website=EUR-Lex |date=9. 5. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U trenutku disolucije Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010. njihov dotadašnji status prestao je postojati za tu državnu cjelinu. Evropska unija je potom nastavila primjenjivati režim OCT na pojedinačne teritorije, pri čemu su Bonaire, SVeti Eustahije i Saba ostali na popisu prekomorskih zemalja i područja.&lt;ref name=&quot;EUR_Lex_Council_Decision_2012_692&quot;&gt;{{cite web |author=Council of the European Union |title=2012/692/EU: Council Decision of 29 October 2012 amending Decision 2001/822/EC on the association of the overseas countries and territories with the European Community |url=https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:32012D0692 |website=EUR-Lex |date=29. 10. 2012 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Privreda ==
{{Glavni|Privreda Nizozemskih Antila}}

Privreda Nizozemskih Antila bila je mala, otvorena i relativno nediversifikovana. Njene glavne djelatnosti bile su [[turizam]], međunarodne finansijske usluge, [[prerada nafte]] i pomorski saobraćaj. Posebno značajnu ulogu imao je naftni sektor na [[Curaçao|Curaçau]], gdje su se nalazili rafinerija i objekti za pretovar nafte, dok je turizam bio posebno važan za Curaçao, [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]] i [[Bonaire]]. U 2005. uslužni sektor činio je oko 84% [[BDP]]-a, industrija oko 15%, a [[poljoprivreda]] oko 1%.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2004&quot;&gt;{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Assessment of the Supervision and Regulation of the Financial Sector Volume I—Review of Financial Sector Regulation and Supervision |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2004/271/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=26. 8. 2004 |isbn=978-1-4519-3426-7 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;StateDept_Antilles_2010&quot;&gt;{{cite web |author=U.S. Department of State |title=Background Note: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/netherlandsantilles/128593.htm |website=U.S. Department of State (Archived Content) |date=15. 11. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Međunarodne finansijske usluge, koje su tradicionalno predstavljale jedan od glavnih izvora prihoda, počele su gubiti na značaju od sredine 1980-ih zbog promjena u poreznim propisima drugih jurisdikcija. Udio prihoda od offshore finansijskog sektora u [[BDP]]-u smanjio se s oko 20% sredinom 1980-ih na manje od 2% 2002. Istovremeno je turizam postajao sve važniji izvor prihoda od izvoza usluga.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2004&quot; /&gt;

[[Privreda]] je bila zavisna od uvoza. Glavni uvozni proizvodi bili su sirova nafta za preradu i ponovni izvoz, mašine i električna oprema, hemijski proizvodi i prehrambeni proizvodi. U 2005. [[Venecuela|Venezuela]] je bila najveći dobavljač, s 59,1% ukupnog uvoza, a slijedile su [[Sjedinjene Američke Države]] s 17,7% i [[Brazil]] a 7,1%. Najvažniji izvozni proizvod bili su naftni derivati, dok su među glavnim izvoznim tržištima bile Sjedinjene Američke Države, [[Meksiko]] i [[Panama]].&lt;ref name=&quot;StateDept_Antilles_2010&quot; /&gt;

Razvoj [[poljoprivreda|poljoprivrede]] bio je ograničen nepovoljnim prirodnim uslovima, naročito siromašnim tlima i nedostatkom vode. Poljoprivreda je imala vrlo mali udio u ukupnoj privrednoj aktivnosti, a među glavnim proizvodima bili su aloja, sirak, [[kikiriki]], [[povrće]] i tropsko voće.&lt;ref name=&quot;StateDept_Antilles_2010&quot; /&gt;

Nizozemska je imala važnu ulogu u finansiranju razvoja Nizozemskih Antila. Krajem 1990-ih razvojna pomoć iznosila je oko 2,5% BDP-a godišnje, pri čemu je najveći dio sredstava dolazio iz Nizozemske, a manji dio iz [[Evropska unija|Evropske unije]]. I u prvoj polovini 2000-ih značajni transferi iz Nizozemske pomagali su u ublažavanju vanjskih ekonomskih neravnoteža.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_1999&quot;&gt;{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Selected Issues and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/1999/065/article-A002-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=19. 7. 1999 |isbn=978-1-4518-0098-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2006&quot;&gt;{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Staff Report for the 2005 Article IV Consultation |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2006/116/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=31. 3. 2006 |isbn=978-1-4518-0104-0 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Bruto domaći proizvod Nizozemskih Antila iznosio je 2002. oko 2,7 milijardi američkih dolara, odnosno oko 15.600 američkih dolara po stanovniku.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2004&quot; /&gt; [[Nizozemski antilski gulden]] imao je fiksni kurs prema [[američki dolar|američkom dolaru]] od 1,79 guldena za jedan američki dolar. Taj kurs bio je na snazi od 23. decembra 1971. i zadržan je do disolucije Nizozemskih Antila 2010.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2004&quot; /&gt;

== Stanovništvo ==
{{Glavni|Stanovništvo Nizozemskih Antila}}

Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je etnički, kulturno i jezički raznoliko. Njegovu strukturu oblikovali su domorodačko stanovništvo [[Karibi|Kariba]], evropska kolonizacija i dovođenje [[Afrika]]naca u okviru [[Atlantska trgovina robljem|atlantske trgovine robljem]], kao i kasnija doseljavanja s drugih karipskih ostrva, iz [[Latinska Amerika|Latinske Amerike]], [[Evropa|Evrope]] i drugih dijelova svijeta. Historijski razvoj stanovništva razlikovao se među ostrvima, pri čemu su na njegovu strukturu utjecali različiti obrasci [[Kolonizacija|kolonizacije]], trgovine, [[Migracija stanovništva|migracija]] i doseljavanja.&lt;ref name=&quot;Klooster_Oostindie_2018&quot;&gt;{{cite book |last1=Klooster |first1=Wim |last2=Oostindie |first2=Gert |title=Realm Between Empires: The Second Dutch Atlantic, 1680–1815 |publisher=Cornell University Press |date=15. 5. 2018 |isbn=978-1-5017-0526-7 |url=https://books.google.ba/books?id=ejFEDwAAQBAJ |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema popisu stanovništva iz 2001, [[papiamento]] je bio najzastupljeniji jezik u Nizozemskim Antilima: kao najčešće korišteni jezik u domaćinstvu navodilo ga je 65,4% stanovništva. Slijedili su [[engleski jezik|engleski]] sa 15,9%, [[nizozemski jezik|nizozemski]] sa 7,3% i [[španski jezik|španski]] sa 6,1%. Jezička struktura znatno se razlikovala među ostrvima. Na Curaçau je papiamento bio najčešći jezik (81,2%), kao i na Bonaireu (74,7%), dok je engleski dominirao na Svetom Martinu (67,5%), Svetom Eustahiju (82,7%) i Sabi (88,3%).&lt;ref name=&quot;CBS_CW_2001&quot;&gt;{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-h-household-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Papiamento]] je [[kreolski jezik]] nastao u karipskom području pod utjecajem više jezika, među kojima su posebno značajni [[portugalski jezik|portugalski]], [[španski jezik|španski]], [[nizozemski jezik|nizozemski]] i [[engleski jezik|engleski]], uz utjecaje različitih afričkih jezika. Na Curaçau i Bonaireu imao je ulogu glavnog jezika stanovništva. U svakodnevnoj upotrebi bili su prisutni i španski i različiti kreolski govori, posebno među doseljenim stanovništvom.&lt;ref name=&quot;CBS_CW_2001&quot; /&gt;

Zakonon o službenim jezicima, nizozemski, engleski i papiamento proglašeni su službenim jezicima Nizozemskih Antila 1. jula 2007.&lt;ref name=&quot;Landsverordening_Officiële_Talen_2007&quot;&gt;{{cite web |author=Nederlandse Antillen |title=Landsverordening van de 28ste maart 2007 houdende vaststelling van de officiële talen (Landsverordening officiële talen) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/10499 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |date=28. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Većina stanovništva pripadala je [[Kršćanstvo|kršćanskim]] zajednicama. Prema popisu stanovništva iz 2001, [[rimokatolici]] su činili oko 72% stanovništva. Među ostalim većim kršćanskim zajednicama bili su pentekostalci, [[Protestantizam|protestanti]], adventisti sedmog dana, metodisti i [[Jehovini svjedoci]]. Oko 1,3% stanovništva bilo je [[jevreji|jevrejske]] vjere, dok je oko 5,2% navelo da nije pripadalo nijednoj religiji.&lt;ref name=&quot;CBS_CW_Demographic_2001&quot;&gt;{{cite report |author=Central Bureau of Statistics Curaçao |title=Fourth Population and Housing Census Netherlands Antilles 2001: Main Results, Volume 2 |url=https://www.cbs.cw/_flysystem/media/tables-de-demographic-characteristics.pdf |publisher=Central Bureau of Statistics Curaçao |date=2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema istom popisu, 924 stanovnika, odnosno oko 0,53% ukupnog stanovništva, izjasnilo se kao [[musliman]]i. Najveći broj muslimana živio je na Curaçau (512) i Svetom Martinu (310), dok su manje muslimanske zajednice zabilježene na Bonaireu (64), Sabi (29) i Svetom Eustahiju (9).&lt;ref name=&quot;CBS_CW_Demographic_2001&quot; /&gt;

Vjerska struktura razlikovala se među ostrvima. Rimokatolicizam je bio naročito zastupljen na Curaçau i Bonaireu, dok su protestantske i druge kršćanske zajednice imale veći značaj na Svetom Eustahiju, Sabi i Svetom Martinu. Na Curaçau je postojala historijski značajna [[Jevreji|jevrejska zajednica]], posebno zajednica [[Sefardski Jevreji|sefardskih Jevreja]] portugalskog i španskog porijekla. Njeni pripadnici počeli su se naseljavati na ostrvu sredinom 17. stoljeća, nakon čega je zajednica postala važan dio trgovačkog i društvenog života Curaçaa.&lt;ref name=&quot;Klooster_Oostindie_2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Klooster_1997&quot;&gt;{{cite journal |last=Klooster |first=Wim |title=Contraband Trade by Curaçao's Jews with Countries of Idolatry, 1660-1800 |journal=Studia Rosenthaliana |volume=31 |issue=1/2 |date=1997 |pages=58–73 |publisher=Amsterdam University Press |url=https://www.jstor.org/stable/41482354 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Stanovništvo Nizozemskih Antila bilo je mobilno. Građani Nizozemskih Antila imali su pravo slobodnog kretanja i nastanjivanja u [[Nizozemska|Nizozemskoj]], što je imalo značajan utjecaj na tržište rada. Tokom 1990-ih i početkom 2000-ih zabilježeno je značajno iseljavanje, posebno s Curaçaa, a među iseljenicima je bio velik udio mlađeg i kvalifikovanog stanovništva. Iseljavanje u Nizozemsku ublažavalo je nezaposlenost na ostrvima, ali je istovremeno doprinosilo nedostatku kvalifikovane radne snage.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;IMF_Selected_Issues&quot;&gt;{{cite report |author=International Monetary Fund |title=Kingdom of the Netherlands—Netherlands Antilles: Recent Economic Developments, Selected Issues, and Statistical Appendix |url=https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2001/073/article-A001-en.xml |publisher=International Monetary Fund |date=18. 5. 2001 |isbn=978-1-4518-0100-2 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Istovremeno se povećavao broj doseljenika iz drugih karipskih zemalja i Latinske Amerike. Posebno su bili prisutni doseljenici iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti]]ja i [[Kolumbija|Kolumbije]], a njihov je priliv djelimično nadoknađivao iseljavanje stanovništva u Nizozemsku. Ovaj proces bio je naročito izražen na Svetom Martinu, gdje je tokom 1990-ih i 2000-ih došlo do snažnog rasta stanovništva.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2006&quot; /&gt;

== Kultura ==
{{Vidi također|Muzika Arube i Nizozemskih Antila|Kultura na ostrvu Sveti Marin|Kultura Sabe}}
[[Datoteka:bulawaya-1.jpg|mini|desno|300px|Ples [[Bulawaya|bulawaye]] na [[Curaçao|Curaçau]]]]
Kultura Nizozemskih Antila bila je oblikovana geografskim položajem ostrva, njihovom kolonijalnom prošlošću, etničkom i jezičkom raznolikošću stanovništva kao i vezama s drugim karipskim zemljama, [[Latinska Amerika|Latinskom Amerikom]], [[Nizozemska|Nizozemskom]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Zbog različitih historijskih iskustava pojedinih ostrva, kulturne tradicije nisu bile jedinstvene na cijelom području Nizozemskih Antila. Posebno su se razlikovale tradicije južnih ostrva Curaçaa i Bonairea, na kojima je papiamento imao važnu ulogu, od kulturnih tradicija engleskojezičnih ostrva Sveti Martin, Sveti Eustahije i Saba.&lt;ref name=&quot;Rotmeijer_2023&quot;&gt;{{cite thesis |last=Rotmeijer |first=Sanne |title=News in a Glasshouse: Media, Publics, and Senses of Belonging in the Dutch Caribbean |degree=PhD |publisher=University of Amsterdam |date=2023 |url=https://www.researchgate.net/publication/373041594_News_in_a_Glasshouse_Media_Publics_and_Senses_of_Belonging_in_the_Dutch_Caribbean |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Muzika]] i [[ples]] imali su važnu ulogu u kulturnom životu. Na Curaçau su se razvili različiti oblici tradicionalne muzike i plesa, među kojima je [[bulawaya]], povezana s afričko-karipskim kulturnim naslijeđem. Papiamento je imao važnu ulogu u usmenoj tradiciji i popularnoj muzici, dok su tokom vremena na lokalnu kulturu utjecali i evropski, afrički, karipski i latinoamerički kulturni elementi.&lt;ref name=&quot;CBS_CW_2001&quot; /&gt;

[[Karneval]] je postao jedan od najvažnijih javnih kulturnih događaja na više ostrva. Na Curaçau se njegovo obilježavanje može dokumentovati najmanje od 19. stoljeća: prvi poznati zapis o organizovanju karnevalskih povorki potječe iz 1872. Prva ulična povorka održana je 1947, dok je 1961. osnovan Centralni karnevalski odbor Curaçaoa s ciljem ponovnog podsticanja interesa za karneval. Godine 1971. osnovan je Karnevalski odbor Curaçaoa, čime je započela nova faza razvoja karnevala i njegovog širenja među stanovništvom. Iste godine [[Tumba (muzika)|tumba]] je uvedena kao ''roadmarch'', odnosno glavna pjesma karnevalske povorke.&lt;ref name=&quot;Nationaal_Archief_Educatiemappen&quot;&gt;{{cite web |author=Nationaal Archief Curaçao |title=Educatiemappen |url=https://nationaalarchief.cw/educatie/educatiemappen/ |website=Nationaal Archief Curaçao |access-date=4. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

== Sport ==
{{Glavni|Nizozemski Antili na Olimpijskim igrama}}

[[Bejzbol]] je bio jedan od najpopularnijih sportova na Nizozemskim Antilima, naročito na Curaçau. Ostrva su dala veliki broj profesionalnih igrača, uključujući više njih koji su nastupali u [[Glavna bejzbol liga|Glavna bejzbolska liga]] (MLB). Među poznatijim igračima s Curaçaa bili su [[Hensley Meulens]], [[Andruw Jones]], [[Kenley Jansen]], [[Andrelton Simmons]], [[Ozzie Albies]], [[Jonathan Schoop]], [[Didi Gregorius]] i [[Jurickson Profar]]. Hensley Meulens bio je prvi igrač rođen na Curaçau koji je nastupio u MLB-u, čime je otvoren put kasnijem nizu igrača s ostrva.&lt;ref name=&quot;Kelly_2020&quot;&gt;{{cite web |last=Kelly |first=Matt |title=How did Curaçao become a baseball paradise? |url=https://www.mlb.com/news/a-small-island-looks-at-curacao-baseball-stars |website=MLB.com |date=6. 7. 2020 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Andruw Jones]] ostvario je posebno zapažen podvig u [[Svjetska serija|Svjetskoj seriji]] 1996. U prvoj utakmici između [[Atlanta Braves]]a i [[New York Yankees]]a pogodio je dva ''home-runa'' u svoja prva dva nastupa na palici, čime je postao prvi igrač koji je to ostvario u historiji Svjetske serije.&lt;ref name=&quot;MLB_Andruw_Jones_1996&quot;&gt;{{cite web |author=MLB.com |title=Andruw homers in his first two World Series at-bats |url=https://www.mlb.com/video/andruw-s-two-homers-c20030483 |website=MLB.com |date=20. 10. 1996 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nizozemski Antili nastupili su na [[Ljetne olimpijske igre|Ljetnim olimpijskim igrama]] od 1960. do 2008, a njihovi sportisti osvojili su jednu olimpijsku medalju. [[Jan Boersma]] osvojio je srebrnu medalju u [[Jedrenje|jedrenju]] na dasci na [[Olimpijske igre 1988.|Ljetnim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Seul]]u.&lt;ref name=&quot;Olympedia_AHO&quot;&gt;{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles (AHO) |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na [[Zimske olimpijske igre 1988.|Zimskim olimpijskim igrama 1988.]] u [[Calgary]]ju Nizozemski Antili prvi put su nastupili na zimskim igrama. Bart Carpentier Alting i Bart Drechsel zauzeli su 29. mjesto u dvosjedu u [[bob]]u, što je ostao najbolji plasman Nizozemskih Antila na zimskim olimpijskim igrama. Carpentier Alting nastupio je i u [[sanjkanje|sanjkanju]], gdje je zauzeo 36. mjesto. Nizozemski Antili nastupili su i na [[Zimske olimpijske igre 1992.|Zimskim olimpijskim igrama 1992.]] u [[Albertville]]u, gdje su u dvosjedu u bobu zauzeli 37. mjesto.&lt;ref name=&quot;Olympedia_AHO_2008&quot;&gt;{{cite web |author=Olympedia |title=Netherlands Antilles at the 2008 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/AHO/editions/43 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Olympedia_Churandy_Martina&quot;&gt;{{cite web |author=Olympedia |title=Bart Carpentier Alting |url=https://www.olympedia.org/athletes/84624 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila 10. oktobra 2010, njihovo mjesto u olimpijskom sistemu više nije postojalo kao zasebna reprezentacija. Na [[Olimpijske igre 2012.|Ljetnim olimpijskim igrama 2012.]] tri sportista s bivših Nizozemskih Antila nastupila su kao nezavisni olimpijski sportisti pod olimpijskom zastavom. To su bili atletičar Liemarvin Bonevacia, džudista Reginald de Windt i jedriličarka Philipine van Aanholt.&lt;ref name=&quot;Olympedia_IOA_2012&quot;&gt;{{cite web |author=Olympedia |title=Independent Olympic Athletes at the 2012 Summer Olympics |url=https://www.olympedia.org/countries/IOA/editions/54 |website=Olympedia |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nizozemski Antili imali su vlastitu [[šah]]ovsku federaciju koja je bila članica [[FIDE|Međunarodne šahovske federacije (FIDE)]] pod oznakom AHO. Nakon raspuštanja Nizozemskih Antila, šahovska organizacija Curaçaa nastavila je djelovati u međunarodnom šahu, a FIDE je 2026. vodi pod oznakom CUR kao federaciju Curaçaa.&lt;ref name=&quot;Curacao_Chess_Federation&quot;&gt;{{cite web |author=Curaçao Chess Federation |title=Curaçao Chess Federation – Official Website |url=https://www.curacaochessfederation.com/ |website=Curaçao Chess Federation |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Kriminalitet ==

Kriminalitet u Nizozemskim Antilima bio je povezan s geografskim položajem ostrva između [[Južna Amerika|Južne]] i [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]], međunarodnim pomorskim i zračnim saobraćajem, razvijenim turizmom i offshore finansijskim sektorom. Poseban problem predstavljali su [[trgovina drogom|trgovina narkoticima]], [[organizirani kriminal]], [[pranje novca]] i [[trgovina ljudima]]. Problemi su se razlikovali među ostrvima, pri čemu su Curaçao i Sveti Martin, kao najveća i najrazvijenija ostrva, imali posebno značajnu ulogu u međunarodnim tokovima ljudi, robe i kapitala.&lt;ref name=&quot;UNODC_2002_Organized_Crime&quot;&gt;{{cite report |author=United Nations Office on Drugs and Crime |title=Results of a pilot survey of forty selected organized criminal groups in sixteen countries |url=https://www.unodc.org/pdf/crime/publications/Pilot_survey.pdf |publisher=United Nations |date=septembar 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Trgovina narkoticima ===

Nizozemski Antili bili su važna tranzitna tačka za krijumčarenje [[kokain]]a iz Južne Amerike prema Evropi i Sjevernoj Americi. Posebno je bila značajna ruta između Curaçaa i Nizozemske. Istraživanje [[Ured Ujedinjenih naroda za droge i kriminal|Ureda Ujedinjenih naroda za droge i kriminal]] opisalo je organizovanu kriminalnu grupu koja je djelovala između [[Curaçao|Curaçaa]] i [[Rotterdam]]a i bila prvenstveno uključena u krijumčarenje kokaina. Grupa je koristila kurire koji su drogu prenosili zračnim i pomorskim putem, a bila je povezana s nasiljem, korupcijom i drugim oblicima organizovanog kriminala.&lt;ref name=&quot;UNODC_2002_Organized_Crime&quot; /&gt;

Početkom 2000-ih krijumčarenje kokaina zračnim putem predstavljalo je posebno izražen problem. Zbog velikog broja putnika koji su pokušavali prenijeti drogu na komercijalnim letovima uvedena je kontrola poznata kao &quot;100%-tna kontrola&quot;, kojom su putnici na letovima s Curaçaa prema Nizozemskoj podvrgavani pojačanim pregledima. Prema izvještaju o trgovini narkoticima na Karibima, oko 60% kokaina zaplijenjenog na području Kariba 2004. zaplijenjeno je u Nizozemskim Antilima. Isti izvor navodi procjenu antileanskih vlasti da je približno 75% kriminaliteta bilo povezano s drogom.&lt;ref name=&quot;IDPC_2007_Drug_Trafficking&quot;&gt;{{cite report |author=International Drug Policy Consortium |title=Case study: drug trafficking and the Netherlands Antilles |url=https://idpc.net/publications/2007/03/drug-trafficking-netherlands-antilles |publisher=International Drug Policy Consortium |date=1. 3. 2007 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Nizozemske i antileanske vlasti razvile su zajedničke mjere protiv krijumčarenja narkotika, uključujući intenzivniju kontrolu putnika, policijsku saradnju i efikasnije procesuiranje predmeta povezanih s drogom. Zbog položaja ostrva između proizvođača narkotika u Južnoj Americi i evropskog tržišta, borba protiv međunarodne trgovine narkoticima ostala je jedno od važnijih područja djelovanja sigurnosnih i pravosudnih institucija.&lt;ref name=&quot;US_SD_2009_HRR&quot;&gt;{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Human Rights Reports: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2009/eur/136049.htm |publisher=United States Department of State |date=11. 3. 2010 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Organizovani kriminal i pranje novca ===

Razvijeni offshore finansijski sektor činio je Nizozemske Antile osjetljivim na [[pranje novca]] i korištenje legalnih privrednih struktura za prikrivanje prihoda stečenih kriminalnim aktivnostima. Američki izvještaji krajem 1990-ih upozoravali su da su offshore bankarstvo, holding-kompanije, međunarodni finansijski tokovi i kasino-industrija stvarali mogućnosti za pranje novca. Istovremeno su vlasti Nizozemskih Antila poduzele mjere za jačanje nadzora: pranje novca kriminalizovano je 1995, a 1996. uvedene su obaveze identifikacije klijenata i prijavljivanja neuobičajenih transakcija te je uspostavljena finansijsko-obavještajna jedinica.&lt;ref name=&quot;US_SD_1997_INCSR&quot;&gt;{{cite report |author=United States Department of State |title=1997 International Narcotics Control Strategy Report: Money Laundering and Financial Crimes |url=https://1997-2001.state.gov/global/narcotics_law/1997_narc_report/money.html |publisher=United States Department of State |date=mart 1998 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Međunarodni monetarni fond]] je početkom 2000-ih također ocjenjivao sistem sprječavanja pranja novca u Nizozemskim Antilima. Pranje novca bilo je [[krivično djelo]], a propisi su obuhvatali prihode ostvarene različitim vrstama kriminala. Međunarodni finansijski sektor bio je podvrgnut licenciranju i nadzoru, ali je zbog međunarodne prirode finansijskih tokova i dalje postojala potreba za jačanjem nadzora i provođenje propisa.&lt;ref name=&quot;IMF_Antilles_2004&quot; /&gt;

Organizovani kriminal nije bio ograničen na trgovinu narkoticima. Istraživanja UNODC-a pokazala su da su kriminalne grupe povezane s Nizozemskim Antilima djelovale transnacionalno i koristile različite oblike logističke, finansijske i koruptivne podrške. Prihodi od nezakonitih aktivnosti mogli su biti ulagani u legalnu ekonomiju, čime se granica između kriminalnih i zakonitih privrednih aktivnosti dodatno zamagljivala.&lt;ref name=&quot;UNODC_2002_Organized_Crime&quot; /&gt;

=== Trgovina ljudima ===

[[Trgovina ljudima]] predstavljala je dodatni problem. Prema izvještaju [[State Department]]a iz 2009, svih pet ostrva Nizozemskih Antila predstavljalo je tranzitno i odredišno područje za muškarce i žene koji su bili žrtve trgovine ljudima radi [[Seksualna eksploatacija|seksualne eksploatacije]] i [[Prisilni rad|prisilnog rada]]. Žrtve su dolazile iz [[Kolumbija|Kolumbije]], [[Venecuela|Venezuele]], [[Surinam]]a, [[Kuba|Kube]], [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i drugih zemalja [[Južna Amerika|Južne Amerike]] i [[Karibi|Kariba]]. Posebno su bile ugrožene žene uključene u legalnu i ilegalnu [[Prostitucija|prostituciju]], kao i migranti zaposleni u građevinarstvu, poljoprivredi i domaćinstvima.&lt;ref name=&quot;US_SD_2009_TIP&quot;&gt;{{cite report |author=United States Department of State |title=2009 Trafficking in Persons Report: Netherlands Antilles |url=https://2009-2017.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2009/123137.htm |publisher=United States Department of State |date=16. 6. 2009 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Borbu protiv trgovine ljudima otežavalo je to što Nizozemski Antili dugo nisu imali posebno krivično zakonodavstvo posvećeno toj vrsti kriminala. Vlasti su zbog toga koristile postojeće odredbe krivičnog zakonodavstva koje su omogućavale procesuiranje djela povezanih s krijumčarenjem ljudi, ropstvom, otmicom i prisilom. Istovremeno je razvijana saradnja s Nizozemskom i drugim zemljama u cilju istrage slučajeva, procesuiranja počinioca i zaštite žrtava.&lt;ref name=&quot;US_SD_2009_TIP&quot; /&gt;

=== Zatvorski sistem ===

Glavni zatvor Nizozemskih Antila bio je &quot;Koraal Specht&quot; na Curaçau, koji je kasnije preimenovan u zatvor &quot;Bon Futuro&quot;. Zatvor je više puta bio predmet ispitivanja [[Evropski komitet za sprečavanje mučenja|Evropskog komiteta za sprječavanje mučenja]] (CPT). Tokom posjete 2002. CPT je razmatrao stanje u Bon Futuru, uključujući uslove pritvora i postupanje prema zatvorenicima.&lt;ref name=&quot;CPT_2002_Report&quot;&gt;{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the Authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe and to the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in February 2002 |url=https://rm.coe.int/16806977e7 |publisher=Council of Europe |date=15. 11. 2002 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

CPT je u izvještaju nakon posjete 2007. naveo da su u zatvoru &quot;Bon Futuru&quot; zabilježeni navodi zatvorenika o [[Fizičko zlostavljanje|fizičkom zlostavljanju]] od strane zatvorskog osoblja, posebno tokom intervencija jedinice za hitne intervencije. Izvještaj je također ukazao na ozbiljne nedostatke u odnosima između osoblja i zatvorenika, kao i na probleme u organizaciji zatvorske službe.&lt;ref name=&quot;CPT_2007_Report&quot;&gt;{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/coecpt/2008/53206 |publisher=Council of Europe |date=5. 2. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Problemi su uključivali i neodgovarajuće materijalne uslove. U ranijim izvještajima CPT je ukazivao na prenapučenost, nedostatke u održavanju higijene i druge probleme u pritvorskim i zatvorskim uslovima. Vlasti Nizozemskih Antila provodile su tokom 2000-ih obnovu i proširenje zatvorskog kompleksa, ali su izvještaji CPT-a i dalje ukazivali na ozbiljne sistemske nedostatke.&lt;ref name=&quot;CPT_2002_Report&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;CPT_2007_Report_Official&quot;&gt;{{cite report |author=European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment |title=Report to the authorities of the Kingdom of the Netherlands on the visits carried out to the Kingdom in Europe, Aruba, and the Netherlands Antilles by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) in June 2007 |url=https://rm.coe.int/168069780d |publisher=Council of Europe |date=30. 1. 2008 |access-date=4. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Aruba]]
* [[Bonaire]]
* [[Curaçao]]
* [[Historija Nizozemskih Antila]]
* [[Karibi]]
* [[Karipska Nizozemska]]
* [[Kultura Nizozemskih Antila]]
* [[Saba]]
* [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]
* [[Sveti Martin (ostrvo)|Sveti Martin]]
* [[Mali Antili]]
* [[Nizozemski Karibi]]
* [[Nizozemsko kolonijalno carstvo]]
* [[Nizozemska Zapadna Indija]]

==Reference==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
* {{cite book |last=Borman |first=C. |title=Het Statuut voor het Koninkrijk |url=https://books.google.com/books?id=2-tZN0vj5QwC&amp;pg=PP1 |publisher=Kluwer |location=Deventer |year=2005 |isbn=978-90-13-02306-0 |language=nl}}
* {{cite book |last=Morison |first=Samuel Eliot |title=History of United States Naval Operations in World War II: The Battle of the Atlantic, September 1939 – May 1943 |url=https://books.google.com/books?id=nwvs7TDDXyoC |publisher=University of Illinois Press |year=2001 |isbn=978-0-252-06963-5 |language=en}}
* {{cite book |last1=Oostindie |first1=G. |last2=Klinkers |first2=I. |title=Het Koninkrijk inde Caraïben: een korte geschiedenis van het Nederlandse dekolonisatiebeleid 1940–2000 |publisher=Amsterdam University Press |year=2001 |isbn=978-90-5356-438-7 |language=nl}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Netherlands Antilles}}
{{Commonscat|Netherlands Antilles}}
{{wikiatlas|the Netherlands Antilles}}
* [https://web.archive.org/web/20101018032207/http://www.gov.an/ Službeni sajt Vlade Nizozemskim Antila] (arhivirano) {{nl simbol}}
* [https://web.archive.org/web/20100616191350/http://www.antillenhuis.nl/ Službena stranica Antillenhuis-a] (arhivirano) {{nl simbol}}
* [https://web.archive.org/web/20101205173858/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/nt.html Nizozemski Antili] na sajtu ''The World Factbook'' [[Centralna obavještajna agencija|Centralne obavještajne agencije]] (arhivirano) {{en simbol}}
* [https://web.archive.org/web/20160527055959/https://www.wdl.org/en/item/4393/ Nizozemski Antili] na sajtu Svjetske digitalne biblioteke (arhivirano) {{en simbol}}
* [https://web.archive.org/web/20081025074859/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/netherlandsantilles.htm Nizozemski Antili] iz publikacije ''UCB Libraries GovPubs'' (arhivirano) {{en simbol}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Nizozemski Antili|*]]
[[Kategorija:Bivše države na Karibima]]
[[Kategorija:Bivše nizozemske kolonije]]
[[Kategorija:Zavjetrinski Antili]]
[[Kategorija:20. vijek na Arubi]]
[[Kategorija:20. vijek na Bonaireu]]
[[Kategorija:20. vijek na Curaçau]]
[[Kategorija:20. vijek na Sint Maartenu]]
[[Kategorija:Države nizozemskog govornog područja]]
[[Kategorija:Države engleskog govornog područja]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1954.]]
[[Kategorija:Države i teritorije ukinute 2010.]]
[[Kategorija:Specijalne teritorije Evropske unije]]</text>
      <sha1>11e0t91wrrdurtdkznc5389z83590yy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Estonije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65388</id>
    <revision>
      <id>3926299</id>
      <parentid>3629932</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:28:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1426" sha1="1nbguigx9vvmcf2fabr38ljnca61287" xml:space="preserve">[[Datoteka:Estonia coatofarms.png|mini|desno|200px|Grb Estonije]]

'''[[Grb]] [[Estonija|Estonije]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.estinst.ee/publications/symbols/|title=National symbols of Estonia|date=14. 1. 2012|website=web.archive.org|access-date=25. 6. 2024|archive-date=14. 1. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114085551/http://www.estinst.ee/publications/symbols/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; u svom sadašnjem obliku je zlatni štit sa tri vitka, plava [[lav]]a &quot;u prolazu&quot; na sredini sa [[hrast]]ovim grančicama sa strane štita. Motiv sa tri lava prekopiran je sa [[Grb Danske|danskog grba]].

== Historija ==

Grb Estonije postojao je mnogo prije službenog priznavanja poslije estonskog rata za nezavisnost ([[1918]] - [[1920]]), kada je Republika [[Estonija]] međunarodno priznata. Državna skupština Estonije (''Riikogu'') službeno je prihvatila grb [[19. juni|19. juna]] [[1925]].

Međutim, grb je službeno zabranjen poslije pripajanja Estonije [[SSSR|Sovjetskom Savezu]] godine [[1940]]. Grb je zakonom vraćen [[6. april]]a [[1993]]. godine, poslije osamostaljivanja [[1990]].

== Također pogledajte ==

* [[Zastava Estonije]]
* [[Grb Estonske SSR]]
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.hubert-herald.nl/Eesti.htm
{{Grbovi Evrope}}
{{Commonscat|Coats of arms of Estonia}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grbovi država|Estonija]]
[[Kategorija:Estonija]]</text>
      <sha1>1nbguigx9vvmcf2fabr38ljnca61287</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Gvatemale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65558</id>
    <revision>
      <id>3926301</id>
      <parentid>3917840</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:28:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2489" sha1="d3b8zug8h21du6w2t6j25f1077fxqql" xml:space="preserve">Sadašnji '''grb [[Gvatemala|Gvatemale]]''' usvojen je nakon [[1871 Guatemalan Revolution|Liberalne revolucije 1871. godine]] dekretom predsjednika [[Miguel García Granados|Miguela Garcíe Granadosa]] . Sastoji se od više simbola koji predstavljaju slobodu i suverenitet na [[Bleu celeste|plavom celestnom]] štitu.&lt;ref name=&quot;kwei&quot;&gt;{{Cite web|url=https://aprende.guatemala.com/cultura-guatemalteca/civismo/escudo-de-armas-simbolo-patrio-guatemala/|title=El escudo de armas, símbolo patrio de Guatemala|last=Kwei|first=Ivon|date=6. 9. 2017|website=Aprende Guatemala.com|language=es-GT|access-date=25. 5. 2020}}&lt;/ref&gt; Prema vladinim specifikacijama, grb bi trebao biti prikazan bez [[Escutcheon (heraldry)|štita]] samo kada je na [[Zastava Gvatemale|zastavi]],&lt;ref name=&quot;specs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hoyhistoriagt.org/tag/bandera-de-guatemal/|title=Bandera de Guatemal|website=Hoy en la Historia de Guatemala|language=es-ES|access-date=25. 5. 2020}}&lt;/ref&gt; ali verzija bez štita se često koristi suprotno tim propisima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/gt).html|title=Guatemala - Coat of Arms|website=www.crwflags.com|access-date=25. 5. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SiNa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.icap.ac.cr/index.php/integracion-centroamericana/simbolos-nacionales|title=Símbolos Nacionales|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402094845/http://www.icap.ac.cr/index.php/integracion-centroamericana/simbolos-nacionales|archive-date=2. 4. 2015|url-status=dead|access-date=18. 3. 2015}}&lt;/ref&gt;[[Datoteka:Coat_of_arms_of_Guatemala.svg|mini|desno|200px|Grb Gvatemale]]

'''[[Grb]] [[Gvatemala|Gvatemale]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/flags/guatemala|title=Flags, Symbols, &amp; Currencies of Guatemala|date=24. 2. 2021|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; se sastoji iz:

* vijenca maslinovih grančica, simbola pobjede
* ptice [[Kvecal]], simbola slobode
* svitka na kome na piše &quot;LIBERTAD 15 DE SEPTIEMBRE DE 1821&quot; (Sloboda, [[15. septembar]] [[1821]])
* Dvije ukrštene puške s bajonetima
* Dva ukrštena mača, simbola časti

Grb je dizajnirao švicarac [[Jean-Baptiste Frener]] koji je živio u [[Gvatemala|Gvatemali]] od [[1854]] do [[1897]].

== Također pogledajte ==

* [[Zastava Gvatemale]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

*
{{Grbovi Sjeverne Amerike}}
{{Commonscat|Coats of arms of Guatemala}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grbovi država|Gvatemala]]
[[Kategorija:Gvatemala]]</text>
      <sha1>d3b8zug8h21du6w2t6j25f1077fxqql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Haitija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65559</id>
    <revision>
      <id>3926302</id>
      <parentid>3788151</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1041" sha1="dspmtr5dn3ksw60ry851p8ygtyodn4q" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coat_of_arms_of_Haiti.svg|mini|desno|200px|Grb Haitija]]

'''[[Grb]] [[Haiti]]ja'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.haiti.org/flag-and-coat-of-arms/|title=Flag and Coat of Arms|website=Embassy of Haiti|language=en-US|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; prvi put je proglašen [[1807]]. godine, a u sadašnjem obliku pojavljuje se [[1986]]. godine. Na grbu se nalaze zastave [[Haiti]]ja na jarbolima, postavljene jedne iznad drugih, ispod palme i na zelenom travnjaku. Pored zastave nalaze se [[top]]ovi. Na travnjaku su različiti predmeti, kao [[bubanj]], [[pištolj]]i, [[sidro]]. Iznad palme nalazi se frigijska kapa, simbol slobode.

Traka oko grba nosi moto Haitija &quot;''L'Union Fait La Force''&quot; (Jedinstvo čini snagu).

== Također pogledajte ==

* [[Zastava Haitija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://haitidoi.com/2013/09/15/the-haitian-coat-of-arms/
{{Grbovi Sjeverne Amerike}}
{{Commonscat|Coats of arms of Haiti}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grbovi država|Haiti]]
[[Kategorija:Haiti]]</text>
      <sha1>dspmtr5dn3ksw60ry851p8ygtyodn4q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Turksa i Caicosa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65622</id>
    <revision>
      <id>3926307</id>
      <parentid>3809276</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:29:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1242" sha1="sjt0tzmfel9morx7m1ilaijgvq0etob" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coat of arms of the Turks and Caicos Islands.svg|thumb|200px|desno|Grb ostrva Turks i Caicos]] 
'''[[Grb]] [[ostrva Turks i Caicos]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tcgov.tc/national-symbol.html|title=NATIONAL SYMBOLS ::The Official Turks and Caicos Islands Government Website::|last=Solutions|first=ABT|website=www.tcgov.tc|access-date=22. 12. 2025|archive-date=8. 10. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008034126/http://www.tcgov.tc/national-symbol.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je usvojen [[1965]]. Sastoji se od štita na kojem se nalaze [[školjka]], [[jastog]] i [[kaktus]] na žutoj pozadini. Štit pridržavaju dva [[flamingos]]a. Na vrhu grba se nalazi [[pelikan]] i dvije [[Sisal (biljka)|sisal]] biljke, simbol industrije konopaca. 
Štit od oružja nalazi se na [[Zastava ostrva Turks i Caicos|zastavi Ostrva Turks i Caicos]], kao i na nejasnoj [[Union Jack]] guvernerovoj zastavi.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Turks_and_Caicos_Islands Heraldry of the World: Turks and Caicos Islands]

{{Grbovi Sjeverne Amerike}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grbovi teritorija|ostrva Turks i Caicos]]
[[Kategorija:Ostrva Turks i Caicos]]</text>
      <sha1>sjt0tzmfel9morx7m1ilaijgvq0etob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Burkine Faso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65645</id>
    <revision>
      <id>3925725</id>
      <parentid>3924831</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1565" sha1="ag1pj58sil4wosop1yaaunrnbm9xidk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg|mini|desno|Grb Burkine Faso]]
'''Grb Burkine Faso''' zvanični je simbol ove [[Afrika|afričke]] zemlje, a sastoji se od štita zasnovanog na [[Zastava Burkine Faso|nacionalnoj zastavi]]. Iznad štita je naziv države &quot;[[Burkina Faso]]&quot;, a ispod moto države na [[Francuski jezik|francuskom]]: &quot;''Unité, Progrès, Justice''&quot; (jedinstvo, napredak, pravda). Potpora ovih natpisa su dva koplja, dok štit pridržavaju s obje strane dva [[konj]]a. 
Dvije biljke koje izlaze iz oba kraja donje trake predstavljaju biserno proso, važnu žitaricu koja se uzgaja u ovoj zemlji u kojoj [[poljoprivreda]] predstavlja 32% [[Bruto domaći proizvod|bruto domaćeg proizvoda]].
Grb Burkine Faso sličan je starom grbu Gornje Volte, sa zastavom Burkine Faso koja zamjenjuje zastavu Gornje Volte u sredini. Grb i njegovo značenje propisani su Zakonom br. 020/97/II/AN.
&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fotw.info/flags/bf.html|title=Burkina Faso|website=fotw.info|access-date=20. 7. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|title=Armoiries|url=https://www.gcob.gov.bf/ressources/armoiries|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210117221012/https://www.gcob.gov.bf/ressources/armoiries|archive-date=17. 1. 2021|access-date=5. 4. 2021|website=Great Chancellery of Burkinabe Orders}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Zastava Burkine Faso]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Grbovi Afrike}}
{{Commonscat|Coats of arms of Burkina Faso}}

[[Kategorija:Grbovi država|Burkina Faso]]
[[Kategorija:Burkina Faso]]</text>
      <sha1>ag1pj58sil4wosop1yaaunrnbm9xidk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Komora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65748</id>
    <revision>
      <id>3926304</id>
      <parentid>3845564</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:28:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1143" sha1="sxxmqgsd9fejyc3ajcfl0j9zedo8jdk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Seal of the Comoros.svg|mini|desno|200px|Grb Komora]]
'''Grb Komora''' se sastoji od polumjeseca i četiri zvijezde koji se nalaze i na zastavi [[Komori|Komora]]. Sunce sa ispruženim zracima je tačno iznad polumjeseca. Oko njega je napisan zvanični naziv države na [[Francuski jezik|francuskom]] i [[Arapski jezik|arapskom jeziku]], a oko naziva nalaze se dvije [[Maslina|maslinove]] grane. Ispod grba nalazi se traka koja povezuje maslinove grane i na kojoj je napisan moto zemlje: &quot;''Unité, Solidarite, Developpement''&quot; (Jedinstvo, Pravda, Napredak).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Komorenes flagg og våpen|date=21. 8. 2014|url=http://snl.no/Komorenes_flagg_og_v%C3%A5pen|work=Store norske leksikon|language=nb|access-date=28. 8. 2020}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Zastava Komora]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Citation|title=Komorenes flagg og våpen|url=https://snl.no/Komorenes_flagg_og_v%C3%A5pen|date=23. 1. 2026|accessdate=14. 5. 2026|language=no}}
{{Grbovi Afrike}}
{{Commonscat|Coats of arms of Comoros}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grbovi država|Komori]]
[[Kategorija:Komori]]</text>
      <sha1>sxxmqgsd9fejyc3ajcfl0j9zedo8jdk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blefaritis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66342</id>
    <revision>
      <id>3926136</id>
      <parentid>3813741</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:52:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4552" sha1="jx5yvbmwpt3xa72wmyyv28fwc7f2qt5" xml:space="preserve">[[Datoteka:Blepharitis.JPG|mini|Blefaritis]]

'''Blefaritis''' (''blepharitis'') predstavlja [[upala|upalu]] očnih [[kapak]]a, najčešće njihovog ruba.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/blepharitis/symptoms-causes/syc-20370141|title=Blepharitis-Blepharitis - Symptoms &amp; causes|website=Mayo Clinic|language=en|access-date=28. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

Rub očnog kapka se tupo završava, te ima dva brida, prednji i stražnji. U prednjem bridu su usađene [[trepavice]] u čijim su folikulima izlazni kanali modificiranih lojnih žlijezda ([[Zeisove žlijezde]]). Uz trepavice su i izvodni kanalići modificiranih znojnih žlijezda ([[Mollove žlijezde]]).

Stražnji brid ima izvodne kanale modificiranih lojnih tzv. [[meibomske žlijezde|meibomskih žlijezda]]. Na ovom rubu u kraju prema [[nos]]u (nazalnom dijelu) nalazi se otvor za oticanje [[suze|suza]] u nos (''punctum lacrimale'').

Upala rubova očnog kapka je veoma često [[patologija|patološko]] stanje. Pri tome može biti upala prednjeg brida (prednji blefaritis, ''blepharitis anterior''), odnosno zadnjeg (stražnji blefaritis, ''blepharitis posterior'') Nekad se radi o miješanoj upali.

== Simptomi ==

Upala prednjeg ruba može proticati kao kataralna (samo crvenilo), skvamozna (pojava bijelih ljuspica na trepavicama) ili ulcerozna ( kad se stvaraju defekti ruba kapka). Ova zadnja je obično popraćena sa ispadanjem trepavica. Pacijent osjeća svrbež, pečenje u kapcima, i [[oči]] se brzo zamaraju pri radu na blizini.

Upala zadnjeg ruba je vezana za poremećaje funkcije (disfunkciju) Meibomovih žlijezda, pa se često označava kao ''meibonitis''. Ova upala dovodi da zadnji rub postaje neoštar i neravan, a pošto je on u tijesnom kontaktu sa [[konjuktiva|konjunktivom]] i [[rožnjača|rožnjačom]] onda su kod ovog tipa upale česte i upale konjunktive i donjeg dijela rožnjače (mutnine i površna vaskularizacija). Komplikacija ove upale je i oštećenje suznog filma, što dovodi do osjećaja nekomfora, svrbeži i pečenja u očima.

== Etiologija ==

Najčešći uzrok prednje upale je [[seboreja]] (''sebborheic blepharitis''), odnosno poremećaj funkcije [[lojne žlijezde|lojnih žlijezda]]. Pri tome lojne žlijezde proizvode više [[masti]] nego je potrebno. Seboreja kapaka je obično udružena sa seborejom trepavica, kože čela i glave, kože u području iza ušiju. Uzrok seboreje mogu biti [[hormonalni]] i [[psihički]] poremećaji. Kod ovog vida upale manje je izraženo crvenilo, a više pojačana masnoća kapaka. Drugi uzrok je [[infekcija]] lojnih žlijezda, uzrokovana [[stafilokoke|stafilokokom]] (''S. aureus'' ili ''S. epidermididis''). Kod ovog tipa kapci su jače crveni. Nekada su oba uzroka povezana. U prvom slučaju govorimo o seboroičnom blefaritisu, u drugom o bakterijskom.

== Terapija ==

Seboroični blefaritis se liječi svakodnevnim pranjem i masažom rubova kapaka i okoline oka (trepavica i kosmatog dijela glave), najbolje dječijim [[šampon]]om. Rubovi kapaka se peru vatnim štapićem za uho ili rubovima prstiju. Najbolje je proceduru uraditi pred spavanje, uz masažu rubova u trajanju od pet minuta.

Bakterijski blefaritis je veoma uporan na liječenje, jer su [[bakterije]] duboko u folikulima i lokalna upotreba antibiotika dovodi do brzog poboljšanja ali ne spriječava pojavu recidiva (ponovne upale).

Tretman stražnjeg blefaritisa podrazumjeva čiščenje ruba i uklanjanje [[vosak|voska]] u začepljenim kanalićima (koji se često stvrdne u vidu kamenaca), te propisivanju veoma malih koncentracija [[kortikosteroidi|kortikosteroida]]. Kod upornih slučajeva se preporučuje sistematska (oralna) upotreba manjih doza [[antibiotici|antibiotika]], i to [[tetraciklin]]a ili [[eritromicin]]a u dužem vremenskom periodu. Lokalna upotreba antibiotika ili [[vještačke suze|vještačkih suza]] je obično nepotrebna i može dovesti do još jačeg oštecenja suznog filma, te do toksičkog djelovanja [[konzervans]]a koji se nalaze u ovim preparatima.

Nekada su udružene upale oba brida. Ponekad je potrebno uzeti [[bris]] za bakteriloški nalaz. Prije bilo kakvog liječenja treba eliminisati refrakcionu grešku očiju, jer trljanje očiju kod nejasnog vida može izazvati upalu kapaka. Također treba izbjegavati iritirajuće faktore (prašina, vjetar).

== Također pogledajte ==
* [[Očne bolesti]]
* [[Konjunktivitis]]

{{Commonscat|Blepharitis}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Oftalmologija]]
[[Kategorija:Upale]]</text>
      <sha1>jx5yvbmwpt3xa72wmyyv28fwc7f2qt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Filipina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66556</id>
    <revision>
      <id>3926300</id>
      <parentid>3809273</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:28:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1451" sha1="clip78ar8tdz20iu3x2zq5pnm7toci6" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coat of Arms of the Philippines.svg|mini|desno|200px|Grb Filipina]]

'''[[Grb]] [[Filipini|Filipina]]''' sastoji se iz osmokrakog filipinskog sunca, čiji svaki krak predstavlja jednu od osam provincija&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Independence Day facts you're probably not aware of|url=https://cnnphilippines.com/lifestyle/2015/06/11/Independence-Day-facts-youre-probably-not-aware-of-June-12.html|newspaper=cnn|access-date=5. 1. 2026|language=en|archive-date=27. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227174845/https://cnnphilippines.com/lifestyle/2015/06/11/Independence-Day-facts-youre-probably-not-aware-of-June-12.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ([[Batangas]], [[Bulacan]], [[Cavite]], [[Manila]], [[Laguna]], [[Nueva Ecija]], [[Pampanga]] i [[Tarlac]]). U gornjem dijelu grba su tri petokrake zvijezde, predstavljaju tri regije Filipina ([[Luzon]], [[Visayas]], i [[Mindanao]]). Na plavoj lijevoj strani se nalazi orao sa [[Grb Sjedinjenih Američkih Država|grba SAD-a]], a na crvenoj desnoj strani [[Španija|španski]] lav. Ispod grba je traka s natpisom &quot;''REPUBLIKA NG PILIPINAS''&quot;.

== Također pogledajte ==

* [[Zastava Filipina]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.isdpe.com.pk/FORMS/The%20Flag%20and%20Heraldic%20Code(FINAL).pdf

{{Grbovi Azije}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Coats of arms of the Philippines}}

[[Kategorija:Grbovi država|Filipini]]
[[Kategorija:Filipini]]</text>
      <sha1>clip78ar8tdz20iu3x2zq5pnm7toci6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Indije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66590</id>
    <revision>
      <id>3926303</id>
      <parentid>3799492</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:28:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1049" sha1="rjy1xg7a8qespvajji8q1fbl97fkvsa" xml:space="preserve">[[Datoteka:Emblem of India.svg|mini|Grb (amblem) Indije]]
'''[[Grb]] [[Indija|Indije]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://knowindia.india.gov.in/national-identity-elements/state-emblem.php|title=National Identity Elements - State Emblem - Know India: National Portal of India|website=knowindia.india.gov.in|access-date=5. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; je adaptacija skulpture indijskih lavova iz [[Sarnath]]a. Original se sastoji iz četiri stojeća [[lav]]a (na grbu se vide samo tri) koji stoje na točku na kojem su nacrtani [[slon]], [[konj]], [[bik]], [[lav]] i [[lotus]]. Grb je usvojen [[26. januar]]a [[1950]], na dan kad je Indija postala republika. Ispod grba je natpis &quot;''सत्यमेव जयते''&quot; (Istina sama pobjeđuje).

== Također pogledajte ==

* [[Zastava Indije]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* http://pib.nic.in/archive/docs/DVD_38/ACC%20NO%20804-BR/HOM-1947-12-30_116.pdf
{{Grbovi Azije}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Coats of arms of India}}

[[Kategorija:Grbovi država|Indija]]
[[Kategorija:Indija]]</text>
      <sha1>rjy1xg7a8qespvajji8q1fbl97fkvsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Luj Josip, delfin od Viennoisa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67502</id>
    <revision>
      <id>3926457</id>
      <parentid>3792811</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926457</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="94r7xy7gd3f4abq56iq1w8aveabrafb" xml:space="preserve">[[Datoteka:Louis Joseph of France1.jpg|mini|desno|200px|Louis-Joseph]]

'''Louis Joseph Xavier Francois'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.parisology.net/louis-joseph-xavier-francois-de-bourbon|title=Louis Joseph Xavier François de Bourbon|website=Parisology|language=en-US|access-date=25. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; (Luj Žozef Zavjer Fransoa; [[22. oktobar]] [[1781]] - [[4. juni]] [[1789]]) bio je drugo dijete i najstariji sin [[Luj XVI, kralj Francuske|kralja Luja XVI]] i [[Marija Antoaneta|Marije Antoanete]]. Njegovo rođenje, kojem je prethodilo razočaranje izazvano rođenjem [[Marie-Thérèse-Charlotte Burbonska|djevojčice]], proslavljeno je širom Francuske. Kao francuski prijestolonasljednik nosio je titulu [[dofen]]a. Umro je nedugo prije [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], od posljedica [[tuberkoloza|tuberkoloze]], sa majkom pored svoje postelje. Smrt prijestolonasljednika bi u normalnim okolnostima bila javno oplakivana, ali nestašica hljeba u [[Pariz]]u učinila je da bude gotovo neprimjećena u narodu. U trenutku njegove smrti titula dofena prešla je u posjed njegovog mlađeg brata, [[Luj XVII, kralj Francuske|Louisa-Charlesa]] (Luj Šarl), koji ju je izgubio postavši kralj Francuske nakon [[giljotina|giljotiranja]] njihovog oca. Ni mlađi sin Luja XVI nije preživio djetinjstvo; umro je sa deset godina, od posljedica koje su ostavili slabi životni uslovi.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG160212
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Louis-Joseph, Dauphin of France}}

[[Kategorija:Prijestolonasljednici]]</text>
      <sha1>94r7xy7gd3f4abq56iq1w8aveabrafb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Makao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67562</id>
    <revision>
      <id>3925726</id>
      <parentid>3924810</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="8pk2wycclo9wwky0ptm8cftzl5i27tb" xml:space="preserve">{{Infokutija država|
|izvorno_ime = 澳門特別行政區&lt;br /&gt;Região Administrativa Especial de Macau
|zvanično_ime                 = Posebna upravna regija Makao
|ime_genitiv                  = Macaua
|zastava                      = Flag of Macau.svg
|grb                          = Coat_of_arms_of_Macao.svg
|mapa                         = LocationMacau.png
|službeni_jezik               = [[Kineski jezik|kineski]], [[Portugalski jezik|portugalski]]
|glavni_grad                  = nema glavnog grada
|vrsta_prve_vlasti            = Predsjednik Vlade
|vladar_prva_vlast            = [[Ho Iat Seng]]
|vrsta_druge_vlasti           = 
|vladar_druga_vlast           = 
|po_površini_na_svijetu       = 
|površina                     = 28,6
|procenat_vode                = 0
|po_broju_stanovnika_na_svijetu = 167.
|stanovnika                   = 431.000
|gustoća                      = 17,31
|nezavisnost                  = 
|valuta                       = [[Makaonska pataka]] (MOP)
|vremenska_zona               = [[UTC]]+8
|himna                        = &quot;[[March of the Volunteers]]&quot;
|internetski_nastavak         = [[.mo]]
|pozivni_broj                 = +853
|}}
'''Makao''' ('''Macao''' ili '''Macau''') je jedna od dvije teritorije posebne upravne regije [[Kina|Kine]], zajedno sa [[Hong Kong]]om.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Macau {{!}} Geography and Cartography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=12. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Makao je teritorija na kojoj živi više od pola milona stanovnika, a sastoji od poluostrva i dva ostrva. Makao je u svijetu posebno poznat po [[turizam|turizmu]] i [[kockanje|kockanju]], kao i po razvijenoj tekstilnoj i elektroničkoj industriji, te [[bankarstvo|bankarstvu]]. Makaom je upravljao [[Portugal]] sve do [[1999]]. godine, kada je nadležnost prepuštena [[Kina|Kini]]. Ovo je bila najstarija evropska kolonija u Kini. U sastavu NR Kine, Makao uživa veliku autonomiju koja je garantovana po principu „jedna država, dva sistema.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gao.um.edu.mo/living-community/macao/history/|title=History - Global Affairs Office {{!}} University of Macau|website=gao.um.edu.mo|language=en-US|access-date=12. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Od dolaska Portugalaca u 17. vijeku, teritorija Makaa se širila procesom nasipanja zemljišta. Vlade iz tog perioda izvršile su nasipanje područja između Makaa i kineskog kopna, čime je formirano današnje poluostrvo. Nakon [[Opijumski rat|Opijumskog rata]] 1841. godine, [[Velika Britanija|Britanija]] je osnovala Hong Kong, a većina stranih trgovaca napustila je Makao, koji je postao zabačena sredina. Ipak, grad je nastavio oživljavati multikulturalni život i svakodnevno praktično koristiti svoje historijske građevine, postavši pritom omiljena destinacija za međunarodne putnike, pisce i umjetnike.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.macaotourism.gov.mo/en/travelessential/about-macao/brief-history|title=Brief History - Macao Government Tourism Office|website=www.macaotourism.gov.mo|language=en|access-date=12. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Krajem 20. vijeka, vlada je pokrenula programe nasipanja kako bi se popunila područja oko ostrva [[Taipa (ostrvo)|Taipa]] i [[Coloane (ostrvo)|Coloane]], odnosno ravničarska [[Močvara|močvarna]] zemljišta koja okružuju prirodna brda na tim ostrvima.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Geografija ==
Makao je smješten na južnoj obali, u blizini Hong Konga. Poznat još po živopisnom spoju portugalske i kineske kulture, posjeduje jedinstven historijski i arhitektonski ambijent, te lokalitete [[UNESCO]]-ve svjetske baštine koja govori o kolonijalnoj prošlosti ovog mjesta.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Klima ===
Makao se ističe promjenama u klimi i vremenskim obrascima povezanim s globalnim zagrijavanjem. Ova teritorija se pretežno odlikuje [[Suptropska klima|suptropskom i monsunskom klimom]], s prosječnom godišnjom temperaturom od 25°C. Zimske temperature u prosjeku iznose oko 14°C, dok ljetne temperature često prelaze 30°C Tokom ljetnih mjeseci na ovo područje snažan uticaj imaju [[Pacifički obruč|pacifički]] [[tajfun]]i.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smg.gov.mo/webdiss/e_climate.htm|title=Climate of Macau|website=www.smg.gov.mo|access-date=12. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Zanimljivosti ==
Makao važi za jednu od vodećih svjetskih destinacija za igre na sreću i zbog toga ga često nazivaju i „''svjetskom prijestolnicom kockanja''”, te privlači milione turista u potrazi za zabavom i luksuzom.

== Također pogledajte ==

* [[Hong Kong]]

== Reference ==
&lt;references /&gt;

== Vanjski linkovi ==
{{Commons|Category:Macau|Macau}}https://www.britannica.com/place/Macau-administrative-region-China&lt;nowiki/&gt;{{Države Azije}}
{{Administrativna podjela NR Kine}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Makao| ]]
[[Kategorija:Azija]]
[[Kategorija:Geografija Kine]]
[[Kategorija:Specijalne administrativne regije u Kini]]
[[Kategorija:Poluostrva u Aziji]]</text>
      <sha1>8pk2wycclo9wwky0ptm8cftzl5i27tb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cement (zub)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68396</id>
    <revision>
      <id>3926164</id>
      <parentid>3791123</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3083" sha1="cq777ay0e9r0bhf1vvcthkd0lkbnpl8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Tooth Section.svg|mini|250px|Dijelovi zuba uključujući cement]]
'''Cement'''&lt;ref&gt;{{Citation|title=Dental Cementum in Anthropology|url=https://www.cambridge.org/core/books/dental-cementum-in-anthropology/dental-cementum-in-anthropology/972B5DF1B24D9C9AF20BD7E1ADF78576|publisher=Cambridge University Press|date=2022|accessdate=19. 12. 2025|isbn=978-1-108-47708-6|pages=i–ii}}&lt;/ref&gt; ([[lat]]. ''substantia ossea s. crusta petrosa'') je mineralizovano vezivno [[tkivo]], koje prekriva [[dentin]] u predjelu anatomskog korijena zuba. U 65% slučajeva cement blago prekriva [[caklina|caklinu]] u predjelu vrata zuba, u 25% slučajeva oni se dodiruju, a u 10% slučajeva cement i gleđ se ne dodiruju i dentin ostaje nezaštićen. Po strukturi je sličan kostima i sadrži 32% organskih i 68% neorganskih materija. Cement je najdeblji u predjelu vrha (1–2&amp;nbsp;mm) i račvanja korjenova. Prožet je sistemom kanalića i laguna, kroz koje prolaze tanke fibrile koje fiksiraju [[zub]] za okolnu alveolu, a slično dentinu, cement se stvara tokom cijelog života i ima veliki reparatorni potencijal.

== Stvaranje cementa ==

Cement nastaje kao sekretni produkt [[cementoblast]]a, [[Ćelija (biologija)|ćelija]] koje se nalaze na površini korijena u [[periodoncijum]]u. Razlikuju se dve vrste cementa: primarni ili acelularni i sekundarni ili celularni. On se stvara slojevito i prvoformirani sloj cementa je acelularan (ne sadrži ćelije). Kasnije, u toku dalje cementogeneze, pojedine ćelije bivaju zarobljene i okružene sa svih strana cementom. One se nazivaju [[cementocit]]i i smeštene su u tzv. lagunama ili [[cementoplast]]ima. Na taj način nastaje sekundarni ili celularni cement koji može da sadrži i sitne krvne sudove, posebno u onim dijelovima korijena gde postoje deblji slojevi ovog tkiva. Cementociti šalju veliki broj produžetaka kroz cementne kanaliće i tako se anastomozuju (povezuju) sa drugim zarobljenim ćelijama.

== Građa ==

Između mineralizovanih struktura cementa nalazi se organski matriks. On je građen od amorfne intercelularne supstance i dva tipa kolagenih vlakana. Vremenom i matriks biva mineralizovan i na taj način ukupna debljina cementa tokom života može da se utrostruči. Kroz cement prolaze Šarpejeva kolagena vlakna&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/veterinary-science-and-veterinary-medicine/sharpeys-fibres|title=Sharpey's Fibres - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; koja se pružaju od periodoncijuma do [[dentin]]a, ali i izdanci cementocita koju stupaju u vezu sa Tomasovim vlaknima dentina i tako uspostavljaju vezu između dentina i cementa.

== Također pogledajte ==
* [[Dentin]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* http://www.dentalfind.com/glossary/cementum
* https://www.perio.org/consumer/gum-disease-symptoms.htm
* https://books.google.com/books?id=061EAwAAQBAJ&amp;q=what+is+protein+polysaccharides+in+cementum&amp;pg=PA152
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zubi]]
[[Kategorija:Stomatologija]]</text>
      <sha1>cq777ay0e9r0bhf1vvcthkd0lkbnpl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hashim Thaçi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68462</id>
    <revision>
      <id>3925717</id>
      <parentid>3925143</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3657" sha1="hjqqs3q57te757xer193mo477xthmpp" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
{{Infokutija politički vođa
|ime                   = Hashim Thaçi
|slika                 = Hashim Thaçi official portrait.jpg
|redoslijed            = 4. [[predsjednik Kosova]] 
|vrijeme_na_vlasti     = 7. april 2016 – 5. novembar 2020.
|prethodnik            = [[Atifete Jahjaga]] 
|nasljednik            = [[Vjosa Osmani]]
|redoslijed2           = 1. [[Premijer Republike Kosovo|premijer Kosova]]
|vrijeme_na_vlasti2    = 9. januar 2008 – 9. decembar 2014.
|prethodnik2           = Agim Çeku
|nasljednik2           = Isa Mustafa
|vrijeme_na_vlasti3    = 2. april 1999 – 1. februar 2000.
|prethodnik3           = Bujar Bukoshi
|nasljednik3           = Bajram Rexhepi
|datum_rođenja         = {{Datum rođenja i godine|1968|4|24}}
|mjesto_rođenja        = [[Srbica]], [[SFRJ]]
|datum_smrti           =
|puno_ime              = 
|nacionalnost          = [[Albanci|Albanac]]
|politička_stranka     = [[Demokratska stranka Kosova]]
|supruga               = 
|supružnik             =
|djeca                 =
|obrazovanje           =
|vjera                 = [[Islam]]
|potpis                = Hashim Thaçi (nënshkrim).svg
|web_stranica          =
}}
'''Hashim Thaçi''' jest bivši [[predsjednik Kosova]], nekadašnji predsjednik [[Demokratska stranka Kosova|Demokratske stranke Kosova]], bivši [[Premijer Republike Kosovo|premijer Kosova]] i bivši politički vođa [[Oslobodilačka vojska Kosova|Oslobodilačke vojske Kosova]] (OVK). Dana 16. septembra 2026. godine, Specijalizirana vijeća Kosova sa sjedištem u [[Den Haag|Haagu]] proglasila su ga krivim po četiri tačke optužnice za ratne zločine počinjene tokom rata na Kosovu te ga nepravomoćno osudila na 25 godina zatvora.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/hr/hashim-thaci-i-jakup-krasniqi-osu%C4%91eni-na-25-godina-zatvora/a-79290439|title=Hashim Thaci i Jakup Krasniqi osuđeni na 25 godina zatvora|website=dw.com|language=hr|access-date=16. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Former Kosovo president Thaci sentenced to 25 years for war crimes|url=https://www.reuters.com/world/kosovo-ex-president-thaci-faces-war-crimes-verdict-hague-2026-09-16/|newspaper=Reuters|date=16. 9. 2026|access-date=16. 9. 2026|language=en|first=Stephanie van den|last=Berg|first2=Fatos|last2=Bytyci|first3=Stephanie van den|last3=Berg}}&lt;/ref&gt;

Studirao je [[Filozofija|filozofiju]] i [[Historija|historiju]] na [[Univerzitet u Prištini|Univerzitetu u Prištini]], a postdiplomske studije završio je na [[Univerzitet u Zürichu|Univerzitetu u Zürichu]] na Odsjeku za historiju [[Jugoistočna Evropa|jugoistočne Evrope]] i međunarodne odnose. Tokom studentskih godina bio je jedan od lidera Nezavisne unije studenata i prvi studentski prorektor paralelnog Univerziteta u Prištini.

Thaçi je 1993. u [[Švicarska|Švicarskoj]] pristupio političkoj emigraciji kosovskih [[Albanci|Albanaca]]. Osnivač je [[marksizam|marksističko]]-[[lenjinizam|lenjinističke]] organizacije Narodni pokret Kosova, za koju se vjeruje da je osnovala OVK. Od 1993. kao pripadnik unutrašnjeg kruga OVK, bio je zadužen za osiguravanje finansijskih sredstava, nabavku oružja i organizaciju obuke.

==Vanjski linkovi==
*{{Commonscat-inline|Hashim Thaci}}

{{startna kutija}}
{{s-off}}
{{s-bef|prije=[[Atifete Jahjaga]]}}
{{s-ttl|naslov=[[Predsjednik Kosova]]|godine=2016–2020}}
{{s-aft|poslije=[[Vjosa Osmani]]&lt;br /&gt;{{small|v.d.}}}}
{{s-end}}

{{Kosovski predsjednici}}
{{Premijeri Republike Kosovo}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Thaçi, Hashim}}
[[Kategorija:Rođeni 1968.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Kosovski političari]]
[[Kategorija:Biografije, Srbica]]</text>
      <sha1>hjqqs3q57te757xer193mo477xthmpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Himere</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68608</id>
    <revision>
      <id>3926329</id>
      <parentid>3788137</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:36:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6099" sha1="9pii9z12qsn8b1l7zs4ykfk78chsp4n" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = pink
| naziv = Himere
| slika = Hydrolagus colliei.jpg
| slika_širina = 220px
| slika_opis = Hydrolagus colliei
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrata]]
| classis = [[Chondrichthyes]]
| subclassis = [[Holocephali]]
| ordo = '''Chimaeriformes'''
| razdioba_stepen = [[Porodica (biologija)|Porodice]]
| razdioba =
[[Callorhinchidae]]&lt;br&gt;
[[Chimaeridae]]&lt;br&gt;
[[Rhinochimaeridae]]
}}

'''Himere''' (Chimaeriformes) su mala grupa [[riba]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://a-z-animals.com/animals/chimaera/|title=Chimaera|last=Kerschen|first=Lois|date=6. 12. 2020|website=A-Z Animals|language=en-US|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; vrlo neobičnog, bizarnog izgleda sa velikom glavom i tankim, dugačkim [[rep]]om. Pripadaju ribama sa hrskavičavim skeletom, [[rušljoribe|rušljoribama]]. Nemaju [[spirakulum]], a pet pari [[škrge|škržnih]] otvora imaju kožne poklopce. Slično [[ajkula]]ma nemaju riblji mjehur i crijevo je prava cijev sa spiralnom pregradom. Rep je dugačak i tanak, a ispred leđnog [[peraje|peraja]] imaju bodlju koja može biti otrovna. Oplođenje je unutrašnje i odvojenih su polova. Jajnici su parni i u svakom se obrazuje po oko sto [[jaja]], ali se u jajovodima razvija samo po jedno.

== Klasifikacija ==
[[Datoteka:Hydrolagus_colliei_from_Oceanic_Ichthyology_(1895).jpg|mini|240px|[[morski slon]], ''[[Callorhinchus callorynchus]]'']]
[[Datoteka:Hydrolagus affinis.jpg|mini|240px|[[morski zec]], ''[[Hydrolagus affinis]]'']]
[[Datoteka:Chimaera monstrosa.jpg|mini|240px|''[[Chimaera monstrosa]]'']]
[[Datoteka:Harriotta raleighana.jpg|mini|240px|''[[Harriotta raleighana]]'']]
Najpoznatiji predstavnik reda Chimaeriformes je [[morski pacov]] ili [[himera]] ([[Chimaera monstrosa]]) dugačak do 1 m. Živi na dubinama mora od 100 do 1000 m hraneći se mekušcima i drugim [[beskičmenjaci]]ma.

Ostale vrste, njih oko 40, svrstane su u tri porodice i šest [[rod]]ova:

1. Porodica [[Callorhinchidae]] rasprostranjena na južnoj hemisferi: Južnoj Americi, Novom Zelandu, južnoj Africi, južnoj Australiji; pripada joj samo jedan rod [[Callorhinchus]] sa samo tri vrste:

* [[morski slon]], [[Callorhinchus callorynchus]] (Carolus Linnaeus|Linnaeus, 1758).
* [[Callorhinchus capensis]] (André Marie Constant Duméril|Duméril, 1865).
* [[Callorhinchus milii]] Jean Baptiste Bory de Saint-Vincent, 1823.

2. porodica [[himeride]] ([[Chimaeridae]]) rasprostranjena u Atlanskom, Indijskom okeanu i Pacifiku (tropska mora) sa dva roda:

* rod [[Chimaera]] sa vrstama
** ''[[Chimaera cubana]]'' &lt;small&gt;''Howell Rivero, 1936''&lt;/small&gt;.
** ''[[Chimaera jordani]]-'' &lt;small&gt;''-Tanaka, 1905-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Chimaera lignaria]]-'' &lt;small&gt;''-Didier, 2002-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Chimaera monstrosa]]-'' &lt;small&gt;''-Carolus Linnaeus, 1758-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Chimaera owstoni]]-'' &lt;small&gt;''-Tanaka, 1905-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Chimaera panthera]]-'' &lt;small&gt;''-Didier, 1998-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Chimaera phantasma]]-'' &lt;small&gt;''-David Starr Jordan &amp; Snyder, 1900-''&lt;/small&gt;.
* rod [[Hydrolagus]] sa vrstama
** ''[[Hydrolagus affinis]]-'' &lt;small&gt;''-(de Brito Capello, 1868)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus africanus]]-'' &lt;small&gt;''-(Gilchrist, 1922)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus alberti]]-'' &lt;small&gt;''-Bigelow &amp; Schroeder, 1951-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus barbouri]]-'' &lt;small&gt;''-(Samuel Garman, 1908)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus bemisi]]-'' &lt;small&gt;''-Didier, 2002-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus colliei]]-'' &lt;small&gt;''-(Lay &amp; Bennett, 1839)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus deani]]-'' &lt;small&gt;''-(Smith &amp; Radcliffe, 1912)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus eidolon]]-'' &lt;small&gt;''-(David Starr Jordan &amp; Hubbs, 1925)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus lemures]]-'' &lt;small&gt;''-(Whitley, 1939)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus macrophthalmus]]-'' &lt;small&gt;''-de Buen, 1959-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus matallanasi]]-'' &lt;small&gt;''-Sotto &amp; Vooren, 2004-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus media]]-'' &lt;small&gt;''-(Samuel Garman|, 1911)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus mirabilis]]-'' &lt;small&gt;''-(Collett, 1904)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus mitsukurii]]-'' &lt;small&gt;''-(David Starr Jordan &amp; Snyder, 1904)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus novaezealandiae]]-'' &lt;small&gt;''-(Fowler, 1911)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus ogilbyi]]-'' &lt;small&gt;''-(Waite, 1898)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus pallidus]]-'' &lt;small&gt;''-Hardy &amp; Stehmann, 1990-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus purpurescens]]-'' &lt;small&gt;''-(Gilbert, 1905)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus trolli]]-'' &lt;small&gt;''-Didier &amp; Séret, 2002-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Hydrolagus waitei]]-'' &lt;small&gt;''-Fowler, 1908-''&lt;/small&gt;.

3. porodica dugonosih himera ([[Rhinochimaeridae]]) u koju spadaju tri roda:

* rod [[Harriotta]] sa vrstama:
** ''[[Harriotta haeckeli]]-'' &lt;small&gt;''-Karrer, 1972-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Harriotta raleighana]]-'' &lt;small&gt;''-Goode &amp; Bean, 1895-''&lt;/small&gt;.5.
* rod [[Neoharriotta]] sa vrstama
** ''[[Neoharriotta carri]]-'' &lt;small&gt;''-Bullis &amp; Carpenter, 1966-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Neoharriotta pinnata]]-'' &lt;small&gt;''-(Schnakenbeck, 1931)-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Neoharriotta pumila]]-'' &lt;small&gt;''-Didier &amp; Stehmann, 1996-''&lt;/small
* rod [[Rhinochimaera]] sa vrstama:
** ''[[Rhinochimaera africana]]-'' &lt;small&gt;''-Compagno, Stehmann &amp; Ebert, 1990-''&lt;/small&gt;.
**''[[Rhinochimaera atlantica]]-'' &lt;small&gt;''-Holt &amp; Byrne, 1909-''&lt;/small&gt;.
** ''[[Rhinochimaera pacifica]]-'' &lt;small&gt;''-(Mitsukuri, 1895)-''&lt;/small&gt;.

== Literatura ==
* Brem, A., E.: Život životinja, Prosvjeta, Zagreb, 1982.
* Kalezić,M.:Osnovi morfologije kičmenjaka, Savremena administracija, Beograd, 1995.
* Kalezić, M.: Hordati, Biološki fakultet [[Univerzitet u Beogradu|Univerziteta u Beogradu]], 2000.
* Marcon, E., Mongini, M: Sve životinje sveta, IRO Vuk Karadžić, Beograd, 1986.
* Radović, I., Petrov, Brigita: Raznovrsnost života 1 - struktura i funkcija, Biološki fakultet Beograd i Stylos Novi Sad, Beograd, 2001.
* Ratajac, Ružica: Zoologija za studente Poljoprivrednog fakulteta, PMF u Novom Sadu i MP Stylos Novi Sad, 1995.
{{Commonscat|Chimaeriformes}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rušljoribe]]</text>
      <sha1>9pii9z12qsn8b1l7zs4ykfk78chsp4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Charlie Brown</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69166</id>
    <revision>
      <id>3926171</id>
      <parentid>3794318</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="7fw2fs52iggq8jcswchiirew95edgl7" xml:space="preserve">[[Datoteka:Charles Schulz NYWTS drawing disguised.jpg|mini|Charles Schulz, autor stripa]]
'''Charles''' &quot;'''Charlie'''&quot; '''Brown''' jest fiktivni lik iz stripa ''[[Peanuts]]''. Osmislio ga je [[Charles M. Schulz]].

U stripu se pojavio 2. oktobra 1950.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.peanuts.com/about-peanuts|title=About Peanuts|website=Peanuts|language=en|access-date=2. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

Charlie Brown je ćelavi dječak koji ima osam godina kojem je rođendan 30. oktobra. Ima nešto mlađu sestru [[Sally Brown]] (od nje je također dobio i nadimak &quot;Veliki Brat&quot;) i ljubimca [[Snoopy]]ja.

Charlie Brown se posljednji put pojavio u posljednjem originalnom stripu Peanuts, koji je objavljen 13. februara 2000. godine - dan nakon Schulzove smrti. Uprkos tome što je originalno izdanje završeno 2000. godine, reprize stripa se i dalje objavljuju od 2025. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://programminginsider.com/today-in-history-the-last-peanuts-comic-strip-appears-in-2000/|title=Today in History: The Last ‘Peanuts’ Comic Strip Appears in 2000|last=Berman|first=Marc|date=13. 2. 2021|website=Programming Insider|language=en-US|access-date=2. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.nypress.com/against-snoopy/

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Likovi iz stripova]]


{{stub}}</text>
      <sha1>7fw2fs52iggq8jcswchiirew95edgl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kobna vatra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70006</id>
    <revision>
      <id>3925849</id>
      <parentid>3922743</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="hv8tlmmawqu58xouu43k6770gb9s1df" xml:space="preserve">'''Kobna vatra'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wot.fandom.com/wiki/Balefire|title=Balefire|website=A Wheel of Time Wiki|language=en|access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je imaginarno oružje, stvoreno od moći [[Istinski izvor|Istinskog izvora]], iz svijeta [[Točak vremena|Točka vremena]]. Kobna vatra je zrak tečne vatre koji može da uništi skoro sve supstance. Jedino je [[srcokamen]] otporan na kobnu vatru. Kobna vatra ne samo da uništi stvar ili biće koje pogodi, već uništava akcije nekog čovjeka do određenog trenutka u prošlosti. Kobna vatra je pronađena u Ratu Moći. I Svijetlo I Sijenka su je upotrebljavali slobodno jednu godinu, ali su tada postali svijesni posljedica kobne vatre. Nekoliko gradova su izblijedili zbog brisanja akcija.  Ni Sijenka ni Svijetlost nisu više koristili kobnu vatru. U toku radnje knjiga samo nekoliko likova koristi kobnu vatru: [[Rand al’Tor]], [[Izgubljeni]], [[Ninaeva]] I [[Moraina]].
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Točak vremena}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Točak vremena]]</text>
      <sha1>hv8tlmmawqu58xouu43k6770gb9s1df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>11. grupa hemijskih elemenata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70103</id>
    <revision>
      <id>3925900</id>
      <parentid>3643514</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2792" sha1="j7qkuzad8s4b427tpv7ebyhlxnxag6j" xml:space="preserve">[[Datoteka:Native gold nuggets.jpg|mini|Samorodno zlato]]
'''11. grupa''', prema modernom [[IUPAC]] numerisanju,,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fluck |first1=E. |year=1988 |title=New Notations in the Periodic Table |journal=[[Pure and Applied Chemistry|Pure Appl. Chem.]] |volume=60 |pages=431–436 |publisher=[[International Union of Pure and Applied Chemistry|IUPAC]] |doi=10.1351/pac198860030431 |url=http://www.iupac.org/publications/pac/1988/pdf/6003x0431.pdf |access-date=24. 3. 2012 |issue=3 }}&lt;/ref&gt; je grupa hemijskih elemenata u [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] koja se sastoji od hemijskih elemenata: [[bakar]] (Cu), [[srebro]] (Ag) i [[zlato]] (Au). [[Elektronska konfiguracija]] predzadnjeg (d) i zadnjeg (s) [[energetski nivo|energetskog nivoa]] je (n-1)d&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; ns&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;. Pošto imaju jedan [[elektron]] u zadnjem nivou, očekuje se sličnost s [[alkalni metali|alkalnim metalima]]. Ta sličnost ne postoji, osim činjenice da i oni grade spojeve u kojima imaju [[oksidacijski broj]] (+1). Imaju [[metalna veza|metalnu vezu]] i visoko [[talište]] (oko 1000&amp;nbsp;°C) i [[vrelište]] (preko 2000&amp;nbsp;°C).

bakar, srebro i zlato se prirodno javljaju u elementarnom obliku.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thoughtco.com/native-elements-list-606685|title=These Are the Native Elements That Occur in Nature|last=https://www.facebook.com/thoughtcodotcom|website=ThoughtCo|language=en|access-date=14. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.911metallurgist.com/blog/list-native-elements-minerals-naturally-occurring-metals-pure-form|title=List Native Elements Minerals &amp; Naturally Occurring Metals In Pure Form|last=Michaud|first=David|date=27. 9. 2016|website=Mineral Processing &amp; Metallurgy|language=en-US|access-date=14. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Elementi ==
=== Bakar ===
{{Glavni|Bakar}}

=== Srebro ===
{{Glavni|Srebro}}

=== Zlato ===
{{Glavni|Zlato}}
== Vanjski linkovi ==
* [http://www.rgf.bg.ac.rs/predmet/RO/II%20semestar/Lezista%20mineralnih%20sirovina%20i%20osnovi%20petrografije/Predavanja/Plemeniti%20metali%20lat%20%5BCompatibility%20Mode%5D.pdf http://www.rgf.bg.ac.rs Plemeniti metali.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150926010745/http://www.rgf.bg.ac.rs/predmet/RO/II%20semestar/Lezista%20mineralnih%20sirovina%20i%20osnovi%20petrografije/Predavanja/Plemeniti%20metali%20lat%20%5BCompatibility%20Mode%5D.pdf |date=26. 9. 2015 }}
* http://chemwiki.ucdavis.edu/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/d-Block_Elements/Group_11%3A_Transition_Metals {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150419184617/http://chemwiki.ucdavis.edu/Inorganic_Chemistry/Descriptive_Chemistry/d-Block_Elements/Group_11%3A_Transition_Metals |date=19. 4. 2015 }}

== Reference ==
{{refspisak}}
{{PSEnav}}

[[Kategorija:Periodni sistem]]</text>
      <sha1>j7qkuzad8s4b427tpv7ebyhlxnxag6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bagrem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70439</id>
    <revision>
      <id>3926107</id>
      <parentid>3838513</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1620" sha1="m8sjaud7psgmk1qwb86vp2cp6xk3v17" xml:space="preserve">{{Taksokvir
| boja = green
| naziv = Bagrem
| slika= Robina9146.JPG
| slika_širina= 240px
| slika_opis= Cjetovi bagrema
| regnum = [[Plant]]ae
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Magnoliopsida]]
| ordo = [[Fabales]]
| familia = [[Fabaceae]]
| subfamilia = [[Faboideae]]
| tribus = [[Robinieae]]
| genus = ''[[Robinia]]''
| species = '''''R. pseudoacacia'''''
| binomial = ''Robinia pseudoacacia''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]]
}}
[[File:Robinia pseudoacacia_coupe_MHNT.jpg |thumb|''Robinia pseudoacacia''|157x157piksel]]

'''Bagrem''' (lat. Robinia pseudoacacia)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.arbolapp.es/en/species/info/robinia-pseudoacacia/|title=Robinia pseudoacacia
Black locust}}&lt;/ref&gt; je drvenasta višegodišnja [[biljka]] koja pripada rodu lišićara. Bagrem spada u uskolisne biljke. Porijeklom je iz jugoistočnog dijela [[SAD]], ali se proširila na [[Sjeverna Amerika|Sjevernu Ameriku]], [[Evropa|Evropu]] i [[Azija|Aziju]]. U nekim područjima se smatra invazivnom vrstom.

== Ekonomski značaj ==
Osušeni list bagrema koristi se kao hrana sitnih domaćih životinja ([[ovca|ovaca]], [[koza]]), u zimskom periodu. Drvo bagrema koristi se kao tehnička građa, za izradu krovnih konstrukcija i šipova (stubova) za špalire, kod podizanja voćnjaka, malinara i kupinara. Bagrem je također i vrlo kvalitetno ogrijevno drvo.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*{{Cite web|url=https://www.gbif.org/species/5352251|title=Robinia pseudoacacia L.|website=www.gbif.org|language=en|access-date=1. 5. 2026}}

{{Commonscat|Robinia pseudoacacia}}

[[Kategorija:Fabaceae]]</text>
      <sha1>m8sjaud7psgmk1qwb86vp2cp6xk3v17</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Helgolandski zaliv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70776</id>
    <revision>
      <id>3926324</id>
      <parentid>3837172</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:34:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1973" sha1="40eluy9qicop8tsg2p7ttwr67jnwjoo" xml:space="preserve">[[Datoteka:Helgolaender Bucht 1.jpg|desno|mini| satelitska slika u [[lažne boje|lažnim bojama]] &lt;!-- članak false colour: [[:en:false colour]] --&gt; Helgolandskog zaliva; Helgoland i Düne su dva mala ostrva u gornjoj lijevoj četvrtini slike]]

'''Helgolandski zaliv''' (njemački: ''Helgoländer Bucht''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.daltus.de/project/fbc-306-helgolaender-bucht/|title=FBC 306 Helgoländer Bucht|website=Daltus.de · Reisen mit dem Dachzeltbus|language=de-DE|access-date=6. 2. 2024|archive-date=6. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240206180420/https://www.daltus.de/project/fbc-306-helgolaender-bucht/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, engleski: ''Heligoland Bight'') je južni dio [[Njemački zaliv|Njemačkog zaliva]], bivajući sam [[zaliv]]om [[Sjeverno more|Sjevernog mora]], smještenog na [[ušće|ušću]] rijeke [[Laba|Labe]].

Ime je dobio po ostrvu [[Helgoland]]u.

Poznat je u historiji kao poprište [[Helgolandska bitka|Helgolandske bitke]].

Nazvan po Heligolandu, bilo je mjesto pomorskih bitaka u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]] [[Bitka kod Helgolanda (1914.)|1914.]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://navymuseum.co.nz/explore/by-themes/world-war-one/battle-of-heligoland-bight/|title=Battle of Heligoland Bight|date=4. 5. 2020|website=National Museum of the Royal New Zealand Navy|language=en-GB|access-date=6. 2. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britishbattles.com/first-world-war/the-battle-of-heligoland-bight/|title=The Battle of Heligoland Bight 28th August 2014|website=www.britishbattles.com|access-date=6. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; i [[Druga bitka kod Heligolandskog zaljeva|1917. godine]]. Godine 1939. bila je i [[Bitka kod Heligolandskog zaljeva (1939.)|zračna bitku]] [[Drugi svjetski rat|iz Drugog svjetskog rata]] nazvanu po njemu.

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Geografija Njemačke]]
[[Kategorija:Geografija Danske]]
[[Kategorija:Zalivi]]
[[Kategorija:Sjeverno more]]</text>
      <sha1>40eluy9qicop8tsg2p7ttwr67jnwjoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Majka Jones</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70798</id>
    <revision>
      <id>3926478</id>
      <parentid>3898997</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926478</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2076" sha1="2o1t7sirfscysptsx1caentjlgmip68" xml:space="preserve">[[Datoteka:Mother Jones 1902-11-04.jpg|mini|desno|200px|Mary Harris]]
'''Mary Harris'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-harris-jones|title=Biography: Mary Harris Jones|website=National Women's History Museum|language=en|access-date=27. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://motherjonescork.com/about/|title=About|date=7. 3. 2012|website=The Spirit of Mother Jones Festival|language=en-US|access-date=27. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[Cork]] u [[Irska|Irskoj]], [[1. maj]] [[1830]]. ili [[1. august]] [[1837]]. - [[30. novembar]] [[1939]]. godine), poznatija kao '''Majka Jones''' ([[engleski jezik|en]]: ''Mother Jones''), je [[Sjedinjene Američke Države|američka]] krojačica i učiteljica, borac za radnička prava. Za sindikate je čula preko svoga muža, [[George Jones|Georgea Jonesa]].

[[1835]]. godine bježi u [[Toronto]], nakon što su [[Britanci]] vješali njenog djeda pod optužbom da je učestvovao u aktivnostima za oslobođenje Irske.
{{Commonscat|Mother Jones}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Library resources box|by=yes|onlinebooks=yes|lcheading=Jones, Mother, 1837–1930}}

* [http://www.motherjonesmuseum.org DVD and virtual museum about Mother Jones]
* [http://www.pathfinderpress.com/s.nl/it.A/id.553/.f Mother Jones Speaks: Speeches and Writings of a Working-Class Fighter]
* [[gutenberg:65079|''Autobiography of Mother Jones'']] at [[Project Gutenberg]]
* [https://www.angelfire.com/nj3/RonMBaseman/mojones.htm Free eBook of The Autobiography of Mother Jones]
* {{Librivox author|id=4197}}
* [https://web.archive.org/web/20070929032016/http://www.guidepostusa.com/Listing.aspx?9093 Mother Jones Monument at GuidepostUSA]
* Michals, Debra. [https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/mary-harris-jones &quot;Mary Harris Jones&quot;]. National Women's History Museum. 2015.
* [http://explorepahistory.com/kora/files/1/2/1-2-D28-25-ExplorePAHistory-a0j8h4-a_349.jpg Jones] with [[Calvin Coolidge]] 1924

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Umrli 1930.|Harris, Mary]]</text>
      <sha1>2o1t7sirfscysptsx1caentjlgmip68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71030</id>
    <revision>
      <id>3925992</id>
      <parentid>3831516</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2535" sha1="5apdmfvoyzy40bejli7twu973t2mcqk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Audio_a.svg|mini|desno|200px|Nota ''A'' u notnom sistemu]]
'''Muzička nota''', kraće ''nota'', jest grafički znak za bilježenje jednog [[Ton (muzika)|tona]]. Njen položaj u [[notni sistem|notnom sistemu]] pokazuje visinu tona koju izražava notno ime. Vanjski izgled određuje tonsku dužinu, tj. notnu vrijednost.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.essential-music-theory.com/music-note.html|title=Osnovi muzičke teorije|work=essential-music-theory.com|access-date=23. 1. 2016}}&lt;/ref&gt;

Visina tona se određuje njenim položajem na notnom sistemu, a njeno trajanje se određuje vrstom note. Kombinovanjem nota na različite načine, muzičari stvaraju ritmove i melodije koje se nizanjem formiraju u jedinstvena muzička djela.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yousician.com/blog/music-notes|title=Music notes and what they mean - A beginner’s guide|date=12. 11. 2024|website=Yousician|language=en|access-date=20. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.masterclass.com/articles/music-101-what-are-musical-notes-learn-more-about-how-to-read-music|title=Music 101: What Are Musical Notes? Learn More About How to Read Music - 2026|website=MasterClass|language=en|access-date=20. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Jedna nota koja se često izdvaja među svim ostalima jeste „srednje C“ ([[Engleski jezik|eng]]. ''middle C''). Ova nota se također označava i kao C4, što predstavlja ton C u četvrtoj [[Oktava|oktavi]]. Naziv srednje C potiče od činjenice da se nalazi otprilike u sredini klavijature [[klavir]]a, kao i u središnjem dijelu tonskog opsega koji se najčešće koristi u većini muzičkih kompozicija. Srednje C predstavlja osnovni ton [[C-dur ljestvica|C-dur ljestvice]], koja se smatra najosnovnijom ljestvicom u zapadnoj muzici, budući da ne sadrži alteracije (povisilice ili snizilice). Tonovi ove ljestvice su sljedeći:&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

C – D – E – F – G – A – B.[[Datoteka:Notes.svg|mini|lijevo|200px|Notne vrijednosti]]
Nota se obično sastoji iz okruglo-ovalne notne glave s postavljenim notnim vratom na desnoj strani u obliku crtice. Notna glava može (zavisno od tonske dužine / tonskog trajanja) biti prikazana crna (osmina, četvrtina itd.) ili bijela (cijela nota, polovinka).&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Music Appreciation|last=Kamien|first=Roger|edition=1|year=1990|publisher=The McGrow-Hill Companies, Inc.|location=New York City|page=35}}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Čitanje s lista]]

==Reference==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Muzika]]
[[Kategorija:Muzička notacija]]</text>
      <sha1>5apdmfvoyzy40bejli7twu973t2mcqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edmund Tudor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71437</id>
    <revision>
      <id>3926233</id>
      <parentid>3629263</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:11:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="gij802phpq28w3u0ddg2f9rwnkoq18j" xml:space="preserve">[[Datoteka:Edmund Tudor Arms.svg|200px|mini|desno|Grb Edmunda Tudora]]

'''Edmund Tudor'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://biography.wales/article/s-TUDO-EDM-1430|title=TUDOR, EDMUND (c. 1430 - 1456) {{!}} Dictionary of Welsh Biography|website=biography.wales|access-date=27. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[1431]] - [[1. novembar]] [[1456]]) je bio engleski plemić poznat kao otac [[Henrik VII Engleski|Henrika VII Engleskog]].

Rođen je kao drugi sin Owena Tudora i [[Katarina od Valoisa|Katarine od Valoisa]], udovice [[Henrik V Engleski|Henrika V Engleskog]]. Nije poznato je li rođen prije ili poslije nakon što su njegovi roditelji sklopili tajni brak. Njegova majka je rodila još četvero djece Owenu prije nego je umrla [[1437]]. godine. Njegov polubrat, kralj [[Henrik VI Engleski]], dao mu je titulu grofa od Richmonda u novembru [[1452]]. godine.

Dana [[1. novembar|1. novembra]] [[1455]]. oženio je dvanaestogodišnju ledi [[Margaret Beaufort]], koja je zanijela već [[1456]]. godine.

Tokom [[Ratovi dviju ruža|Ratova dviju ruža]] Edmund je bio zarobljen od strane [[Dinastija York|Yorkista]]. Bio je zatvoren na jugu [[Vels]]a, gdje se zarazio kugom i umro [[1. novembar|1. novembra]] [[1456]]. godine. Njegovo jedino dijete, sin koji će na kraju Ratova ruža postati [[Henrik VII Engleski]], rodio se dva mjeseca nakon njegove smrti.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://books.google.com/books?id=n9lEAAAAcAAJ
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Tudori]]
[[Kategorija:Engleski plemići]]</text>
      <sha1>gij802phpq28w3u0ddg2f9rwnkoq18j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Davram Bašer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71688</id>
    <revision>
      <id>3926191</id>
      <parentid>3787700</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1092" sha1="4dv88joye8pwvysf0ke9t77dd1eb0rz" xml:space="preserve">'''Davram Bašer'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wot.fandom.com/wiki/Davram_Bashere|title=Davram Bashere|website=A Wheel of Time Wiki|language=en|access-date=6. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je imaginarni lik iz knjiga epske fantastike [[Točak vremena]]. Lord Bašer je lord-general [[Saldeja|Saldeje]] i komanduje ogromnom armijom. Bašer je također ujak trenutne kraljice Saldeje, Tenobije. Poznat je kao jedan od pet najboljih generala na svijetu. U 4. knjizi, po naređenju kraljice Saldeje, kreće da lovi lažnog Zmaja [[Mazrim Taim|Mazrima Taima]]. Gonio ga je sa 9,000 vojnika saldejske lake konjice. Na kraju je, u 5. knjizi, sa vojskom došao u Andor. Zakleo je i sebe i svoju vojsku na vjernost [[Rand al'Tor|Randu al'Toru]], Ponovorođenom Zmaju. Kraljia Tenobija je izuzetno ljuta na Bašera zbog ovoga. Davram je sa svojom vojskom trenutno u Tiru.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://web.archive.org/web/20081227131638/http://encyclopaedia-wot.org:8008/characters/d/d_bashere.html
{{Normativna kontrola}}{{Točak vremena}}

[[Kategorija:Likovi iz Točka vremena]]</text>
      <sha1>4dv88joye8pwvysf0ke9t77dd1eb0rz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hadron</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71953</id>
    <revision>
      <id>3926314</id>
      <parentid>3617678</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1756" sha1="bhukqsyi7gvtcjvt2tkqwj5jvwy79k8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Bosons-Hadrons-Fermions-RGB-png2.png|mini|338x338px|Hadron je složena [[Subatomske čestice|subatomska čestica]]. Svaki hadron mora spadati u jednu od dvije osnovne klase čestica, [[Bozon]]e i [[Fermion]]e]]
'''Hadroni'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/hadron|title=Hadron {{!}} Particle, Interactions, Quarks {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=26. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; su [[subatomske čestice]] na koje djeluje [[rezidualna jaka nuklearna sila]]. Sastoje se od [[kvark]]ova i antikvarkova, koji su [[fermioni]], te [[gluon]]a, koji su [[bozon]]i.
U [[Fizika elementarnih čestica|fizici čestica]], '''hadron''' (Starogrčki  ἁδρός) je [[Kompozitna čestica|kompozitna subatomska čestica]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://j-parc.jp/c/en|title=Hadron|website=j-parc.jp|language=en|access-date=26. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; napravljena od dva ili više [[kvark]]ova [[Vezano stanje|koji se drže zajedno]] [[Jaka interakcija|snažnom interakcijom]]. Oni su analogni [[molekula]]ma, koje zajedno drži [[Elektromagnetizam|električna sila]]. Većina [[Masa|mase]] obične [[Materija|materije]] dolazi od dva hadrona: [[proton]]a i [[neutron]]a, dok je većina mase protona i neutrona zauzvrat zbog [[Energija vezivanja|energije vezivanja]] njihovih sastavnih kvarkova, zbog jake sile.

Kako i sami hadroni mogu biti fermioni ili bozoni, ovisno o tome se dijele na [[barion]]e, u koje spadaju i [[nukleon]]i, te [[mezon]]e.

== Također pogledajte ==
* [[Veliki hadronski sudarač]]
* [[Standardni model]]
* [[Subatomske čestice]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Stub-fiz}}
{{Commonscat|Hadrons}}

[[Kategorija:Nuklearna fizika]]
[[Kategorija:Hadroni]]</text>
      <sha1>bhukqsyi7gvtcjvt2tkqwj5jvwy79k8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ciriško jezero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72458</id>
    <revision>
      <id>3925737</id>
      <parentid>3924712</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2614" sha1="bjk2zsalg30eych6a7ih48xbbkzfxio" xml:space="preserve">[[Datoteka:Karte Zürichsee.png|mini|desno|250x250px|Karta jezera]]
'''Ciriško jezero''' ([[njemački jezik|njem]]. ''Zürisee'' ili ''Zürichsee'') je jezero u [[Švicarska|Švicarskoj]], smješteno jugoistočno od [[Zürich]]a. Istočno od jezera se nalaze dva manja jezera: [[jezero Greifen]] i [[jezero Pfäffikon]]. Jezero nastaje od rijeke [[Linth]], a vode iz ciriškog jezera otiču na njegovom sjeverozapadnom kraju, prolazeći kroz Zürich kao rijeka [[Limmat]]. Jezero je podijeljeno velikom branom, [[Seedamm]], preko koje ide cesta i željeznička pruga. Istočni dio jezera je poznat pod nazivom &quot;gornje jezero&quot; (''Obersee''). Obale jezera su veoma plodne i kultivisane. Površina jezera iznosi 88.66 [[Kvadratni kilometar|km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;]].

Ciriško jezero je glacijalno jezero koje je formirao {{ill|glečer Rhine-Linth|de|Rheingletscher}}. Njegova glavna pritoka je rijeka Lint, koja izvire u glečerima Glarus Alpa . Lint se prvobitno ulijevao direktno u Ciriško jezero, ali je kasnije preusmjeren Escher kanalom (završenim 1811. godine) u jezero Walen ({{lang|de|Walensee}}), odakle se njegove vode sada prenose do istočnog kraja Ciriškog jezera (blizu Schmerikona) putem ispravljenog Lintskog kanala (završenog 1816. godine). Do početka 16. vijeka, uzvodno od ''Oberseea'' postojalo je još jedno jezero, jezero Tuggen ({{lang|de|Tuggenersee}}) u blizini Tuggena.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shop.swisstopo.admin.ch/de/buecher-und-publikationen/landesgeologie/beitraege-zur-geologischen-karte-der-schweiz|title=Beiträge zur Geologischen Karte der Schweiz {{!}} swisstopo Online Shop|website=shop.swisstopo.admin.ch|language=de|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Voda izlazi iz Ciriškog jezera na njegovom sjeverozapadnom kraju (na nivou Quaibrücke), prolazeći kroz grad Cirih. Međutim, ovaj odliv je poznat kao Limmat, pritoka Aare, koja je sama po sebi pritoka Visoke Rajne.  Najviša tačka u slivu jezera je Tödi, na 3.614 metara nadmorske visine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.toposhop.admin.ch:80/en/shop/products/maps/national/n25|title=toposhop:  National Map 1:25000|website=www.toposhop.admin.ch|language=de|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://map.geo.admin.ch/?lang=en&amp;bgLayer=ch.swisstopo.pixelkarte-farbe&amp;zoom=8&amp;topic=ech&amp;Y=712667.88&amp;X=185509.98|title=Maps of Switzerland - Swiss Confederation - map.geo.admin.ch|website=map.geo.admin.ch|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Lake Zurich}}

{{stub-geog}}
{{Jezera u Švicarskoj}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Jezera u Švicarskoj]]</text>
      <sha1>bjk2zsalg30eych6a7ih48xbbkzfxio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Habartov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72481</id>
    <revision>
      <id>3925754</id>
      <parentid>3924600</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1039" sha1="frm7isxti2tqup0ru6lyelq3b4ecvfj" xml:space="preserve">'''Habartov'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mapy.com/en/?source=muni&amp;id=1520|title=Habartov (Town/city) • Mapy.com|website=Mapy.com|language=en|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; je mali grad u sjevernozapadnoj [[Češka|Češkoj]], administrativno pripada gradu [[Sokolov]] (bivši Sokolovski [[okres]]). [[2006]]. godine imao je 5421 stanovnika. Habartov je prvi put spomenut [[1339]]. godine; [[Njemački jezik|njemačko]] ime (Habartov sa nalazi u bivšoj češko-njemačkoj regiji [[Sudety]]) je ''Haberspirk''. Poslije [[1948]]. i razvoju ugljenih rudnika je bilo cijeli grad srušen i osnovan po [[socijalizam|socijalističkim projektima]]. U položaju historijskog grada sa danas nalazi rudnik &quot;Libík&quot;.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.mestohabartov.cz/ Služebna stranica grada na češkom jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081231055424/http://www.mestohabartov.cz/ |date=31. 12. 2008 }}
{{Normativna kontrola}}
{{Stub-grad}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Gradovi u Češkoj]]</text>
      <sha1>frm7isxti2tqup0ru6lyelq3b4ecvfj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zastava Roma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72496</id>
    <revision>
      <id>3925749</id>
      <parentid>3924638</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="709" sha1="54l03nk9dbydm89wglq1uxcl9b6enqa" xml:space="preserve">[[Datoteka:Roma flag.svg|mini|desno|250px|Zastava Roma]]
'''Zastava Roma'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fotw.vexillum.com/flags/rom.html|title=Rom|website=fotw.vexillum.com|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[romski]]: ''O styago le romengo'') je međunarodna zastava [[Romi|romskog naroda]]. Usvojena je na prvom kongresu Roma [[1971]]. godine, održanom u [[London]]u. Zastava se sastoji od plave i zelene boje koje predstavljaju nebo i zemlju. Na sredini zastave nalazi se točak, crvena [[čakra]], koji predstavlja migraciju Roma.

== Također pogledajte ==
* [[Romska himna]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zastave naroda|R]]
[[Kategorija:Romi]]</text>
      <sha1>54l03nk9dbydm89wglq1uxcl9b6enqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kompletna metamorfoza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73233</id>
    <revision>
      <id>3926414</id>
      <parentid>3788765</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:06:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1275" sha1="44tetue79wzzy417aqydavhrltmjy1f" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ontwikkelstadia wespenpoppen.jpg|mini|desno|130px|Potpuna metamorfoza [[pčela|pčele]]]]
'''Kompletna metamorfoza''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thoughtco.com/types-of-insect-metamorphosis-1968347|title=What is Metamorphosis? The Types and Stages of Insect Life|website=ThoughtCo|language=en|access-date=11. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; '''potpuna metamorfoza''' ili '''holometabolizam''' je termin koji se koristi u svijetu [[insekti|insekata]] a opisuje specifičan razvoj pojedinih vrsta insekata u četiri faze: [[embrion]], [[larva]], [[lutka]] i [[imago]] (odrasla jedinka). Npr. životni ciklus [[leptir]]a, embrion se razvija u jajetu, zatim izlazi kao gusjenica (larva), onda se zakukulji u lutku i razvije se u odraslog leptira.

Redovi koji vrše kompletnu metamorfozu su:

{{div col}}
* [[Coleoptera]]
* [[Diptera]]
* [[Hymenoptera]]
* [[Lepidoptera]]
* [[Mecoptera]]
* [[Megaloptera]]
* [[Miomoptera]]
* [[Neuroptera]]
* [[Protodiptera]]
* [[Raphidioptera]]
* [[Siphonaptera]]
* [[Strepsiptera]]
* [[Trichoptera]]
{{div col end}}

== Također pogledajte ==

* [[Nekompletna metamorfoza]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://espacepourlavie.ca/en/complete-metamorphosis-insects
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Entomologija]]</text>
      <sha1>44tetue79wzzy417aqydavhrltmjy1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dolar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73670</id>
    <revision>
      <id>3926214</id>
      <parentid>3925058</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1755" sha1="e216mrmp0inmkc58uzh94oq0w1q8we8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Dollar symbol gold.svg|mini|desno|222x222px|Oznaka za dolar]]
'''Dolar''' (često označavan kao '''$''') je naziv za zvaničnu [[valuta|valutu]] u nekoliko država, teritorija i drugih regija.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wise.com/gb/blog/countries-that-use-dollars|title=Which countries use dollars as their currency?|date=30. 6. 2026|website=Wise|language=en-GB|access-date=15. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Naziv 'dolar' potiče od riječi talir, što je bio naziv za srebrni novčić od 29 grama (1,0 unce) zvan Joachimsthaler, iskovan 1519. godine u zapadnom dijelu Bohemije (danas Češka Republika). Sama riječ talir potiče od njemačke riječi Thal, tj. 'dolina'.

== Trenutno aktivni dolari ==
{{div col}}
* [[Američki dolar]]
* [[Australski dolar]]
* [[Bahamski dolar]]
* [[Belizejski dolar]]
* [[Bermudski dolar]]
* [[Brunejski dolar]]
* [[Fidžijski dolar]]
* [[Gvajanski dolar]]
* [[Hongkonški dolar]]
* [[Istočnokaribski dolar]]
* [[Jamajčanski dolar]]
* [[Kajmanski dolar]]
* [[Kanadski dolar]]
* [[Kiribatski dolar]]
* [[Liberijski dolar]]
* [[Namibijski dolar]]
* [[Novozelandski dolar]]
* [[Singapurski dolar]]
* [[Solomonski dolar]]
* [[Surinamski dolar]]
* [[Tajvanski dolar]]
* [[Trinidad i Tobago dolar]]
* [[Zimbabveanski dolar]]
{{div col end}}

== Također pogledajte ==
* [[Spisak valuta po državama]]

{{Commonscat|Dollar}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.etymonline.com/index.php?search=buck&amp;searchmode=term ''buck''] i [http://www.etymonline.com/index.php?search=dollar&amp;searchmode=term ''dollar''] na ''[[Online etimološki rječnik]]''
* [https://web.archive.org/web/20051001023252/http://money.cnn.com/data/currencies/index.html Konverter valuta]. CNNMoney.com

[[Kategorija:Valute]]</text>
      <sha1>e216mrmp0inmkc58uzh94oq0w1q8we8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edward Seymour</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73807</id>
    <revision>
      <id>3926235</id>
      <parentid>3629659</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2467" sha1="qw6zfxfzaoyfrp4m8iiqpb48nai1hxz" xml:space="preserve">[[Datoteka:Edward Seymour Duke of Somerset.jpg|mini|200px|desno|Edward Seymour, 1. vojvoda od Somerseta]]

'''Edward Seymour'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Somerset,_Edward_Seymour,_Duke_of|title=1911 Encyclopædia Britannica/Somerset, Edward Seymour, Duke of - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|language=en|access-date=29. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[1506]] - [[22. januar]] [[1552]]) je bio lord protektor kraljevine [[Engleska|Engleske]] kao [[regent]] svog sestrića, [[Edvard VI Engleski|kralja Edvarda VI]].

Rođen je [[1506]]. godine kao sin Johna Seymoura i Margaret Wentworth. Bio je stariji brat [[Thomas Seymour|Thomasa Seymoura]] i [[Jane Seymour]]. Njegov prvi brak sa Catharine Fillol bio je poništen nakon što je otkrivena njena afera sa Edwardovim ocem. Nakon poništenja prvog braka, oženio je Anne Stanhope.

On i njegov brat došli su do moći i uticaja kada su svoju sestru Jane udali za [[Henrik VIII Engleski|kralja Henrika VIII]] [[1536]]. godine. Jane je rodila sina Edvarda i ubrzo potom umrla. Henrik VIII je Edwardu dao titulu vikonta Beauchamp [[5. juni|5. juna]], a titulu grofa od Hertforda [[15. oktobar|15. oktobra]] [[1537]]. godine. Nakon Henrikove smrti tron je naslijedio sin njegove sestre, Edvard VI, a Edward je postao njegov regent. Dana [[15. februar]]a [[1547]]. godine dobio je titulu vojvode od Somerseta.

Nakon njegove pobjede nad Škotima u bici kod Pinkie Cleugha, Edwardova pozicija se činila nemogućom za ugroziti. Međutim, braća Seymour su zajedno sa popularnošću na dvoru nagomilali i dosta neprijatelja. Pobuna iz [[1549]]. godine uzrokovala je drastični pad Seymourove popularnosti. Ohrabren osiromašenjem Engleske za vrijeme gušenja katoličkih pobuna, [[Henrik II Francuski]] je [[8. august]]a [[1549]]. godine objavio rat Engleskoj. Našavši se u ovoj bezizlaznoj situaciji, Seymour se pokušao sakriti sa kraljem u Windsoru, ali je uhapšen i odveden u [[Tower of London]], gdje je pogubljen [[1551]]. godine. Nakon pada Edwarda Seymoura, na čelo Regentskog vijeća došao je [[John Dudley]], grof od Warwicka, kasnije proglašen vojvodom od Northumberlanda.
{{Commonscat|Edward Seymour, 1st Duke of Somerset}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.proquest.com/openview/6e66c4ea075218e9e4650f5ae82126ac/1
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Regenti]]
[[Kategorija:Pogubljeno plemstvo]]</text>
      <sha1>qw6zfxfzaoyfrp4m8iiqpb48nai1hxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gnijezdo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73955</id>
    <revision>
      <id>3926293</id>
      <parentid>3793046</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2939" sha1="soabul3zk161qw46jidx96etk6g7n7l" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
[[Datoteka:1.stork´s nest with stork in Hungary.JPG|mini|desno|300px|Gnijezdo [[roda]]]]
'''Gnijezdo''' je mjesto koje je napravljeno da čuva životinjska [[jaja]] i omogući im razvoj. Gnijezda se najčešće prave od organskog materijala kao što su grančice, [[trava]] i [[lišće]], ili mogu biti rupa u zemlji ili stablu drveta, u stijeni ili zgradi. Za gradnju gnijezda se mogu koristiti i ostali materijali kao žice, plastika, platno, dlake ili papir. Generalno svaka vrsta ima poseban stil gnijezda.

Gnijezda najčešće prave [[ptice]], ali također ih prave i [[sisari]], [[ribe]], [[insekti]] i [[reptili]].

== Svrha gnijezda ==

=== Strukturna uloga ===
Građenje gnijezda (nidifikacija) predstavlja urođeni biološki nagon čija je osnovna funkcija zaštita jaja, [[Potomstvo|potomstva]] ili odraslih jedinki. Najjednostavnija gnijezda služe prikrivanju jaja od [[predator]]a, zaštiti od sunčevog zračenja i nepovoljnih okolišnih uslova te sprječavanju njihovog raznošenja vanjskim faktorima, poput vodenih struja. Kod pojedinih vrsta gnijezda omogućavaju i zajedničku zaštitu, čime se povećavaju šanse za preživljavanje potomstva.&lt;ref&gt;{{Citation|title=CHAPTER TWO. Diversity of Nests and Major Evolutionary Trends in Nest Building|url=https://doi.org/10.1515/9781400853625.8|publisher=Princeton University Press|date=31. 12. 1984|accessdate=26. 12. 2025|pages=8–40}}&lt;/ref&gt;

=== Društvena uloga ===
Kod mnogih životinjskih vrsta građenje gnijezda povezano je s roditeljskom brigom, dok se kod drugih polaganje jaja odvija bez daljnje njege. Kod ptica je česta pojava leženja, odnosno inkubacije jaja pomoću tjelesne topline. Složenost gnijezda uglavnom je u skladu s nivoom roditeljske brige, pri čemu vrste s izraženijom brigom grade kompleksnije strukture. Građenje gnijezda također doprinosi razvoju društvenog ponašanja, omogućavajući veću gustoću populacije na ograničenom prostoru i povećavajući nosivi kapacitet staništa. Kod insekata je složena nidifikacija usko povezana s visoko razvijenim društvenim sistemima, dok sličan oblik organizacije kod sisara pokazuje goli krtica, koji živi u kastinski uređenim kolonijama unutar razgranatih podzemnih gnijezda.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hansell|first=Mike|url=https://doi.org/10.1017/cbo9781139106788|title=Bird Nests and Construction Behaviour|last2=Overhill|first2=Raith|date=31. 8. 2000|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-46038-5}}&lt;/ref&gt;

== Ptičje gnijezdo ==
{{Glavni|Ptičje gnijezdo}}

Većina vrsta ptica gradi nekakvu vrstu gnijezda, iako neke ptice legu jaja direktno na [[stijena|stijenu]] ili na samo [[tlo]] bez oblikovanja gnijezda. Tipovi gnijezda variraju od jednostavnih, kao plitka udubina u vegetaciji do velikih upletenih gnijezda.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* {{Commons|Nest}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Životinjska skloništa]]</text>
      <sha1>soabul3zk161qw46jidx96etk6g7n7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gitara Moroso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74148</id>
    <revision>
      <id>3926290</id>
      <parentid>3847670</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1073" sha1="kw6xdjvefmndukh3o0ts6w4pzrmd2i2" xml:space="preserve">'''Gitara Moroso''' je imaginarni sporedni lik iz serijala knjiga [[Točak vremena]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://wot.fandom.com/wiki/Gitara_Moroso|title=Gitara Moroso|website=A Wheel of Time Wiki|language=en|access-date=19. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; Bila je Čuvar hronika Tamri Ospeniji ([[Amirilin Tron]] u periodu 973-979NE). Mnogi su govorili da je trista  godina stara i da ima proricanja. Vjeruje se da je umješana u nestanak Tigrejne (princeze [[Andor]]a), govoreći joj da će svijet propasti ako ne ode u [[Aijelska pustara|Aijelsku pustaru]]. Umrla je tokom predskazivanja rođenja [[Rand al'Tor|Randa al'Tora]], vjerovatno od šoka. Ovo su čule dvije mlade Prihvaćene: [[Moraina Damodred]] i Sijuan Sanče, i to je bio početak njihove dvadesetogodišnje potrage za Ponovorođenim zmajem.
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* http://www.tor.com/jordan
* [http://www.dragonmount.com/ ''Dragonmount'': ''The Wheel of Time'' fan community]
{{Točak vremena}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Likovi iz Točka vremena]]

[[en:Blue Ajah#Gitara Moroso]]</text>
      <sha1>kw6xdjvefmndukh3o0ts6w4pzrmd2i2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amon Rud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74586</id>
    <revision>
      <id>3926065</id>
      <parentid>3918713</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:29:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1368" sha1="qxon0nk4vxw32057y4hvvqa4toboq7j" xml:space="preserve">'''Amon Rud'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.namu.wiki/w/%EC%95%84%EB%AA%AC%20%EB%A3%A8%EB%93%9C|title=Amon Rood|date=15. 6. 2025|website=NamuWiki|language=en|access-date=16. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je veliko, imaginarno brdo iz knjige [[Silmarilion]] u jugo-zapadnom [[Beleriand]]u, ogoljenog vrha. Moglo se vidjeti mnogo kilometara iz daljine. Na vrhu brda su cvjetali crveni cvjetovi, zbog čega je izgledalo da je brdo vrha posuto krvlju. U unutrašnjosti brda se nalazilo sklonište; kuće, radionice i odaje Sitnih Patuljaka. Međutim, Sitni Patuljci su vremenom izumrli i ostao je samo Mim i njegovi sinovi Ibun i Kim. Ljudi [[Turin Turambar|Turina Turambara]] su ulovili Mima i ubili Kima. Mim je, u strahu za svoj život otkrio Turinu i njegovoj družini sklonište Amon Ruda. Nakon dolaska [[Vilenjaci (Gospodar prstenova)|Vilenjaka]] [[Beleg]]a, Mim je još više zamrzio Turina i njegove ljude i izdao ih je Orcima. Orci su napali brdo i pobili sve ljude osim Turina i Belega. Amon Rud je potonuo u more sa ostatkom Belerianda na kraju Prvog doba sunca.
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://archive.org/stream/TheSilmarillionIllustratedJ.R.R.TolkienTedNasmith/The%20Silmarillion%20%28Illustrated%29%20-%20J.%20R.%20R.%20Tolkien%3B%20Ted%20Nasmith%3B_djvu.txt
{{Silmarilion}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lokacije Srednje zemlje]]</text>
      <sha1>qxon0nk4vxw32057y4hvvqa4toboq7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Univerzitet u Mostaru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74593</id>
    <revision>
      <id>3926654</id>
      <parentid>3788547</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <origin>3926654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5001" sha1="orvs5vh8siuvs9hmcpu1va3dmayuz24" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}} 
{{Neutralnost}}
{{Preuređivanje}}
{{Standardi}}

'''Univerzitet u [[Mostar]]u''' osnovan je 1977. godine. {{Infokutija univerzitet
| naziv                = Univerzitet u Mostaru (Sveučiliste u Mostaru)
| slika                = [[Datoteka:Univerzitet u Mostaru.png|135px|Logo Univerziteta u Mostaru]]
| latinsko_ime         = 
| moto                 = 
| motobos              = 
| osnovan              = 
| vrsta                = [[Javni univerzitet]]
| krovna               = 
| vjerska_pripadnost   = 
| akademska_pripadnost = 
| izdaci               = 
| budžet               = 
| rukovodilac          = 
| chairman             = 
| chairperson          = 
| chancellor           = 
| predsjednik          = 
| potpredsjednik       = 
| vice_chancellor      = 
| rektor               = Prof. dr. Ivo Čolak
| prorektor            = 
| dekan                = 
| direktor             = 
| vođa_titula          = 
| akademsko_osoblje    = 
| admin_osoblje        = 
| studenti             = 
| dodipl               = 
| dipl                 = 
| doktorat             = 
| ostali               = 
| lokacija             = 
| grad                 = [[Mostar]]
| savezna_država       = 
| provincija           = 
| država               = [[Bosna i Hercegovina]]
| koor                 = 
| kampus               = [[Urbani]]
| prijašnja_imena      = 
| slobodna_oznaka      = 
| boje                 = 
| atletika             = 
| sportovi             = 
| nadimak              = 
| maskota              = 
| udruženja            = 
| web-sajt             = [https://www.sum.ba/ sum.ba]
| logo                 = 
| pushin_map           = 
| fusnote              = 
}}Nakon odvajanja dijela institucije od [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; Mostar|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot;]] formira se pod imenom ''Sveučilište u Mostaru'' ([[Bosanski jezik|bs]]: Univerzitet u Mostaru) i djeluje od 1992. godine kao [[javni univerzitet]]. U isto vrijeme počinje se održavati nastava na [[hrvatski jezik|hrvatskom jeziku]]. Svojom prethodnicom smatra franjevačku teologiju osnovanu 1895. godine. Sve tri spomenute godine su navedene na zvaničnom grbu univerziteta. Članice su deset [[fakultet]]a, jedna umjetnička [[akademija]], šest [[institut]]a, [[Studentski centar]], Univerzitetska [[biblioteka]] i Studentski zbor.

==Agronomski fakultet==
{{Proširiti sekciju}}

==Ekonomski fakultet ==
{{Proširiti sekciju}}

==Pravni fakultet==
{{Proširiti sekciju}}

==Filozofski fakultet==
{{Proširiti sekciju}}

==Fakultet prirodno-matematičkih i odgojnih nauka==
{{Proširiti sekciju}}

==Fakultet strojarstva i računalstva==
''Fakultet strojarstva i računalstva'' (bos. Fakultet mašinstva i računarstva) Mostar je visokoškolska institucija Univerziteta u Mostaru koja obrazuje i formira stručnjake za tehnička područja mašinstvo i [[računarstvo]]. Historija fakulteta datira još od 1959. godine osnivanjem Visoke tehničke škole mašinske struke. 1976. godine fakultet se reformira i postaje službeno samostalnom visokoškolskom institucijom u okviru Univerziteta u Mostaru. Akademske 2002/03. godine pokrenut je i studij računarstva uz paralelan studij mašinstva. Shodno time fakultet mjenja ime iz &quot;''Fakultet strojarstva''&quot; u &quot;''Fakultet strojarstva i računalstva''&quot;. 2005/06. godine je napravljena reforma i cijeli fakultet je organiziran po preporukama bolonjskog procesa.

=== Koncept ===
Studij mašinstva i računarstva organiziran je u 2 dijela: preddiplomski (6 semestara), i diplomski (4 semestra). Također se izvodi i postdiplomski (doktorski) studij mašinstva. Studiji su odvojeni.

Studij mašinstva izvodi se u 5 dostupnih smjerova:

* Dizajn konstrukcija
* Proizvodno inženjerstvo
* Industrijsko inženjerstvo i menadžment
* Mehatronika
* Zaštita na radu

Također u sastavu fakulteta djeluje i institut za mašinstvo koji je zadužen za naučni i istraživački rad.

==Građevinski fakultet==
{{Proširiti sekciju}}

==Medicinski fakultet==
{{Proširiti sekciju}}

==Fakultet zdravstvenih studija==
{{Proširiti sekciju}}

==Farmaceutski fakultet==
{{Proširiti sekciju}}

==Akademija likovnih umjetnosti==
Smještena je u [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]]

== Instituti ==

U sklopu Univerziteta djeluju sljedeći naučno-istraživački instituti:
# Ekonomski institut
# Institut za građevinarstvo 
# Institut za mašinstvo 
# Institut za hrvatski jezik, književnost i historiju
# Pravni institut 
# Institut za latinitet

== Također pogledajte ==

* [[Spisak univerziteta u Bosni i Hercegovini]]

== Vanjski linkovi ==

* http://www.sum.ba Univerzitet u Mostaru - ''službene stranice''

{{Univerziteti u BiH}}

[[Kategorija:Asocijacija univerziteta Evrope]]
[[Kategorija:Javni univerziteti]]
[[Kategorija:Univerziteti u Bosni i Hercegovini|Mostar]]
[[Kategorija:Univerzitet u Mostaru|*]]
[[Kategorija:Obrazovanje u Mostaru]]
[[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1977.]]
[[Kategorija:Visoko obrazovanje u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>orvs5vh8siuvs9hmcpu1va3dmayuz24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gdanjski zaliv</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74597</id>
    <revision>
      <id>3926278</id>
      <parentid>3790252</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:23:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1123" sha1="il4zu6vt154vb0od09ytriupfak82mo" xml:space="preserve">[[Datoteka:Bay of Gdańsk Zatoka Gdańska.png|mini|desno|257x257px|Karta Gdanjskog zaliva]]
'''Gdanjski zaliv'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Gulf of Gdańsk {{!}} Map, Facts, &amp; Depth {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Gulf-of-Gdansk|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=17. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; je jugoistočni zaliv u [[Baltičko more|Baltičkom moru]]. Dobio je naziv po gradu [[Gdańsk]]u u [[Poljska|Poljskoj]]. Maksimalna dubina zaliva je 120 metara, a [[salinitet]] 0,7%. Veće luke i priobalni gradovi su [[Kalinjingrad]], [[Gdańsk]], [[Gdynia]], [[Puck]], [[Sopot (Poljska)|Sopot]], [[Hel]], [[Primorsk]], i [[Baltiysk]]. Veće rijeke koje utiču u zaliv su [[Pregolya]] i [[Vistula]].

== Historija ==

Gdanjski zaliv je poznat po pomorskoj [[Bitka za Gdanjski zaliv|bici za Gdanjski zaliv]] tokom invazije Poljske (1939), što je vodilo [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commons|Category:Bay of Gdańsk}}

[[Kategorija:Baltičko more]]
[[Kategorija:Geografija Poljske]]
[[Kategorija:Zalivi]]</text>
      <sha1>il4zu6vt154vb0od09ytriupfak82mo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deterdžent</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74950</id>
    <revision>
      <id>3925753</id>
      <parentid>3924601</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1504" sha1="i2s2rma88gcnitzz0u4nhn0j7zya8ds" xml:space="preserve">[[Datoteka:Diskflaskor.JPG|mini|Sredstva za čišćenje]]
'''Deterdžent''' je sredstvo za pranje na bazi sintetskih [[surfaktant|površinski aktivnih supstanci]]. Deterdženti predstavljaju smjesu površinski aktivne supstance (surfaktanta) i pomoćnih komponenata&lt;ref&gt;{{Citation|title=detergent|url=https://doi.org/10.1351/goldbook.d01643|publisher=International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)|date=24. 2. 2014|accessdate=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; npr: [[natrij sulfat]], [[natrij perborat]], [[natrij silikat]], [[fosfat]]i, [[karboksimetilceluloza]], itd. Oni moraju sadržavati sredstva koja smanjuju [[tvrdoća vode|tvrdoću vode]]&lt;ref&gt;Robert T. Morrison, Robert N. Boyd (1992): ''Organic Chemistry, 6th Edition'', Prentice Hall, str. 1060-1061, {{ISBN|0-13-640061-2}}&lt;/ref&gt;, jer se [[kalcij]]eve i [[magnezij]]eve [[soli]] površinski aktivnih supstanci teško [[rastvorljivost|rastvaraju]] u [[voda|vodi]]. Tipičan dodatak je [[EDTA]] (etilen diamin tetraacetatna kiselina).

Uobičajeni surfaktanti koji se koriste u deterdžentima su [[Alkylbenzene sulfonates|alkilbenzen sulfonati]], koji su spojevi slični [[sapun]]u i koji su topljiviji od sapuna u [[Tvrda voda|tvrdoj vodi]], jer je manja vjerovatnoća da će se polarni [[sulfonat]] vezati za kalcij i druge ione koji se nalaze u tvrdoj vodi, u odnosu na polarni [[karboksilat]] sapuna.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Detergents}}

[[Kategorija:Sredstva za čišćenje]]</text>
      <sha1>i2s2rma88gcnitzz0u4nhn0j7zya8ds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hispaniola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>74976</id>
    <revision>
      <id>3926332</id>
      <parentid>3791108</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:36:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1251" sha1="c8ddyh0cy1jq6isiwffylglvicm10io" xml:space="preserve">[[Datoteka:Hispaniola lrg.jpg|mini|desno|300px|Ostrvo Hispaniola]]
'''Hispaniola'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/islands/hispaniola.html|title=Hispaniola|last=Landforms|first=Diptarka Ghosh April 27 2021 in|date=27. 4. 2021|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ([[španski|špan]]. ''La Española'' &quot;špansko ostrvo&quot;) je drugo po veličini ostrvo u [[Karipsko more|Karipskom moru]], poslije [[Kuba|Kube]], sa površinom od oko 74.700&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Nalazi se između Kube na zapadu i [[Portoriko|Portorika]] na istoku. Zapadna trećina ostrva je u sastavu [[Haiti]]ja, a istočne dvije trećine u sastavu [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]]. Ostrvo je otkrio [[Kristofor Kolumbo]] 5. decembra [[1492]], a na njegovom drugom putovanju [[1493]]. je osnovana prva [[Španija|španska]] kolonija na ostrvu. Na haićanskom dijelu ostrva žive pretežno crnci, a na dominikanskom pretežno miješano stanovništvo. Na ostrvu živi 18.466.497 stanovnika (2005).

{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Najveća ostrva na svijetu}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Geografija Dominikanske Republike]]
[[Kategorija:Geografija Haitija]]
[[Kategorija:Ostrva]]</text>
      <sha1>c8ddyh0cy1jq6isiwffylglvicm10io</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LaTeX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75098</id>
    <revision>
      <id>3926431</id>
      <parentid>3839113</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:10:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="hpzder2p98cc8jokzxzdh2uh6a50w6w" xml:space="preserve">[[Datoteka:LaTeX logo.svg|desno|mini|LaTeX logo]]

'''LaTeX''' je [[opisni jezik]] i sistem za pripremanje dokumenata za [[TeX]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.latex-project.org/|title=LaTeX - A document preparation system|website=www.latex-project.org|access-date=16. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; program koji se koristi za komponiranje teksta. Ime jezika se izgovara kao ''lateh'', ponekad i kao ''latek''.

LaTeX se najčešće koristi od strane matematičara, naučnika kao i ostalih osoba unutar akedemskog svijeta. Također upotreba LaTeX-a među profesionalnim korisnicima je raširena dok je pak upotreba ovog opisnog jezika među običnim korisnicima zanemarljiva.

Poput TeX-a, LaTeX je započeo kao alat za pisanje za matematičare i informatičare, ali od samog početka svog razvoja, počeli su ga koristiti i naučnici kojima je bilo potrebno pisati dokumente koji uključuju složene matematičke izraze ili pisma koja nisu latinična,&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Multilingual typesetting on Overleaf using babel and fontspec|language=en|url=https://www.overleaf.com/learn/latex/Multilingual_typesetting_on_Overleaf_using_babel_and_fontspec|access-date=9. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Babel: The multilingual framework to localize LaTeX, LuaLaTeX, XeLaTeX|language=en|url=https://latex3.github.io/babel/|access-date=9. 11. 2024}}&lt;/ref&gt; kao što su [[Arapsko pismo|arapski]], [[devanagari]] i kineski.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.overleaf.com/learn/latex/Chinese|title=Chinese|website=www.overleaf.com|language=en|access-date=30. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;

Ime je odštampano tekućim tekstom s tipografskim [[logo]]tipom {{stylized LaTeX|latex}}:  U medijima gdje se logotip ne može precizno reproducirati u tekstu, riječi se obično dodjeljuje jedinstveno veliko slovo LaTeX. Alternativno, logotipi TeX, LaTeX,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://edward.oconnor.cx/2007/08/tex-poshlet|title=TeX and LaTeX logo POSHlets|last=O'Connor|first=Edward|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011230511/http://edward.oconnor.cx/2007/08/tex-poshlet|archive-date=11. 10. 2007|access-date=21. 4. 2008}}&lt;/ref&gt; i [[XeTeX]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nitens.org/taraborelli/texlogo|title=CSS-driven TeX logos|last=Taraborelli|first=Dario|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901040149/http://nitens.org/taraborelli/texlogo|archive-date=1. 9. 2017|access-date=21. 4. 2008}}&lt;/ref&gt; mogu se prikazati i putem čistog [[CSS|CSS-]] a i [[XHTML|XHTML-a]] za upotrebu u grafičkim [[Veb-preglednik|web preglednicima]] - slijedeći specifikacije internog &lt;code&gt;\LaTeX&lt;/code&gt; makroa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Walden|first=David|date=15. 7. 2005|title=Travels in TeX Land: A Macro, Three Software Packages, and the Trouble with TeX|url=//www.tug.org/pracjourn/2005-3/walden-travels/|journal=The PracTeX Journal|issue=3|access-date=21. 4. 2008}}&lt;/ref&gt;
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:TeX]]
[[Kategorija:Računarstvo]]</text>
      <sha1>hpzder2p98cc8jokzxzdh2uh6a50w6w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deksibuprofen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75672</id>
    <revision>
      <id>3926197</id>
      <parentid>3629737</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1517" sha1="nr04uogve1f0rwpkubxtw5qz2fojue3" xml:space="preserve">{{Infokutija lijek
| Naziv lijeka               = Deksibuprofen
| Druga_imena                = (''S'')-Ibuprofen&lt;br&gt;D-Ibuprofen
| Grupa                      = Nesteroidni antiupalni lijekovi
| CAS_registarski_broj       = 51146-56-6
| Trgovačka imena            = Deltaran® &lt;br&gt; Seractil®
| ATC kodovi                 = M01AE14 
| Strukturna formula         = [[Datoteka:Dexibuprofen Structural Formulae V.1.svg|250px]]
| IUPAC ime                  = (2''S'')-2-[4-(2-metilpropil)fenil]propanska kiselina
| Sumarna formula            = C&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
| Tačka topljenja            = 49-53 °C
| Tačka ključanja            =
| Molarna masa               = 206,28082 g/mol
| Biološka raspoloživost     = 
| Metabolizam                = 
| Poluvrijeme eliminacije    = 
| Izlučivanje                = 
}}
'''Deksibuprofen'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chiralpedia.com/blog/dexibuprofen/|title=Dexibuprofen – Chiralpedia|last=Kannappan|first=Valliappan|date=28. 6. 2024|language=en-US|access-date=30. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; je lijek iz grupe [[nesteroidni antiupalni lijekovi|nesteroidnih antiupalnih lijekova]]. On je ''d'' [[izomeri|izomer]] [[ibuprofen]]a. Prvi put je patentiran [[1996]] godine. Kao i ibuprofen, deksibuprofen je inhibitor [[ciklooksigenaza|ciklooksigenaze]].

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{Nesteroidni antiupalni lijekovi}}
{{Normativna kontrola}}
{{stub-med}}

[[Kategorija:Karboksilne kiseline]]
[[Kategorija:Nesteroidni antiupalni lijekovi]]</text>
      <sha1>nr04uogve1f0rwpkubxtw5qz2fojue3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Državna bolnica Taunton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75827</id>
    <revision>
      <id>3926223</id>
      <parentid>3852131</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1747" sha1="t19cbg1w4lr17lkmerebyr7kwj67cjk" xml:space="preserve">{| align=&quot;right&quot; border=&quot;0&quot; cellspacing=&quot;2&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#ccccff;&quot; align=&quot;center&quot; | '''Državna bolnica Taunton'''
|-
| style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Zvanični naziv:
| Taunton State Hospital
|-
| style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Država:
| [[Sjedinjene Američke Države]]
|-
| style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Savezna država:
| [[Massachusetts]]
|-
| style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Okrug:
| [[Bristol (okrug)|Bristol]]
|-
| style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Otvorena:
| [[1851]].
|-
| valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Adresa:
| 60 Hodges Ave&lt;br /&gt;Taunton&lt;br /&gt;Massachusetts 02780
|-
| style=&quot;background:#f2f2f4;&quot; | Telefon:
| ++1 508 977-30-00
|}

'''Državna bolnica Taunton''' ({{jez-en|Taunton State Hospital}}) (zvanično poznata kao '''Državna bolnica za ludake u Tauntonu''' - ''State Lunatic Hospital at Taunton'') je psihijatrijska bolnica&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://massachusetts.networkofcare.org/mh/services/medicare-hospital-detail.aspx?pn=224001|title=TAUNTON STATE HOSPITAL - Psychiatric The State of Massachusetts, Massachusetts|website=TAUNTON STATE HOSPITAL - Psychiatric The State of Massachusetts, Massachusetts|language=en|access-date=3. 9. 2023}}&lt;/ref&gt; sagrađena [[1851]]. u [[Taunton]]u u [[Massachusetts]]u, [[SAD]].

Većina zgrada je sagrađena u neoklasicističkom stilu koji je dizajnirao arhitekta Elbridge Boyden.

Većina zgrada je prazna od [[1975]], ali bolnica je nastavila smještanje mentalno bolesnih, maloljetnih prestupnika i podružnica raznih državnih agencija. Na nesreću, većina napuštenih zgrada je zapuštena.

19. marta 2006, vatra je uništila dio originalne zgrade.

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Psihijatrijske bolnice u Sjedinjenim Američkim Državama]]</text>
      <sha1>t19cbg1w4lr17lkmerebyr7kwj67cjk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grb Latvijske SSR</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76286</id>
    <revision>
      <id>3926305</id>
      <parentid>3833299</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:29:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="fqkena6qgc7spgtn46jcvlb8zmbvs8i" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coat of arms of Latvian SSR.png|mini|desno|170x170px|Grb Latvijske SSR]]
'''Grb [[Latvijska SSR|Latvijske SSR]]'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/su-lv.html|title=Latvia in the Soviet Union|website=www.crwflags.com|access-date=14. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je usvojen [[25. august]]a [[1940]], od strane vlade Latvijske SSR. Grb se bazira na [[grb SSSR-a|grbu SSSR-a]]. Prikazuje simbole poljoprivrede ([[pšenica]]) i moreplovstva ([[Baltičko more]]). Na grbu se nalaze i [[zvijezda petokraka]] i [[srp i čekić]], simboli [[komunizam|komunizma]]. U sklopu grba se nalazi i [[moto SSSR-a]] &quot;''Proleteri svih zemalja, ujedinite se!''&quot; napisan na [[latvijski jezik|latvijskom]] i [[ruski jezik|ruskom jeziku]]. U dnu grba se nalazi natpis &quot;''Latvijas PSR''&quot;.

Grb je bio na snazi do [[1990]], kada je zamijenjen današnjim [[grb Latvije|grbom Latvije]], originalno usvojenim 1918.

== Također pogledajte ==

* [[Grb Latvije]]
* [[Zastava Latvijske SSR]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

{{Grbovi Sovjetskih republika}}
{{Commonscat|Coat of arms of Latvian SSR}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Grbovi Sovjetskog Saveza|L]]
[[Kategorija:Historija Latvije]]</text>
      <sha1>fqkena6qgc7spgtn46jcvlb8zmbvs8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flunoksaprofen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76302</id>
    <revision>
      <id>3926262</id>
      <parentid>3629739</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:20:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1261" sha1="pqffi8guyu4uanoykjickx4t2d7pht0" xml:space="preserve">{{Infokutija lijek
| Naziv lijeka               = Flunoksaprofen
| Druga_imena                =
| Grupa                      = Nesteroidni antiupalni lijekovi
| Trgovačka imena            =
| ATC kodovi                 = M01AE15
| CAS_registarski_broj       = 66934-18-7
| Dostupnost bez recepta     = ?
| Strukturna formula         = [[Datoteka:flunoxaprofen.png|190px]]
| IUPAC ime                  = (2S)-2-[2-(4-fluorofenil)-1,3-benzoksazol-5-il]propanska kiselina
| Sumarna formula            = C&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;FNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| Tačka topljenja            =
| Tačka ključanja            =
| Molarna masa               = 285,269783 g/mol
| Biološka raspoloživost     = 
| Metabolizam                = 
| Poluvrijeme eliminacije    = 
| Izlučivanje                = 
}}
'''Flunoksaprofen'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://go.drugbank.com/drugs/DB13317|title=Flunoxaprofen|website=go.drugbank.com|language=en|access-date=30. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; je [[lijek]] iz grupe [[nesteroidni antiupalni lijekovi|nesteroidnih antiupalnih lijekova]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{stub-med}}

{{Nesteroidni antiupalni lijekovi}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Nesteroidni antiupalni lijekovi]]
[[Kategorija:Karboksilne kiseline]]</text>
      <sha1>pqffi8guyu4uanoykjickx4t2d7pht0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Glinica (hemija)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76843</id>
    <revision>
      <id>3926292</id>
      <parentid>3788144</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="owvzi8wlgssewvtcjq21k8pp7fafqka" xml:space="preserve">[[Datoteka:Aluminium oxide2.jpg|mini|desno|Glinica]]'''Glinica'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aluminum.org/alumina-refining-101|title=Alumina Refining 101 {{!}} The Aluminum Association|website=www.aluminum.org|access-date=8. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je dehidratisani [[aluminij-oksid]] (Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;) koji se dobija prečišćavanjem [[boksit]]a pri proizvodnji [[aluminij]]a ([[Bayerov proces]]). Aluminij-oksid se iz boksita odvaja rastvaranjem u [[natrij-hidroksid]]u, pri čemu se ostale komponente ([[silicij]]evi, [[željezo|željezni]] i [[titanij]]evi oksidi) ne rastvaraju i ostaju kao ''crveni mulj''. Zagrijavanjem dolazi do dehidratacije nastalog aluminij-hidroksida i nastajanja čistog aluminij-oksida.

Koristi se kao izolator u visokim pećima, zbog otpornosti na visoku temperaturu.

== Osobine ==
*Molarna masa: 101.96 g mol−1
*Izgled: bijele boje, čvrst, veoma higroskopan
*Miris: bez mirisa
*Gustoća: 3.95-4.1 g/cm3
*Tačka topljenja: 2072&amp;nbsp;°C
*Tačka ključanja: 2977&amp;nbsp;°C
*Topivost u vodi: netopiv
*Topivost: netopiv u dietil eteru, praktično netopiv u etanolu

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Spojevi aluminija]]</text>
      <sha1>owvzi8wlgssewvtcjq21k8pp7fafqka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boeing 707</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77005</id>
    <revision>
      <id>3926138</id>
      <parentid>3547196</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2184" sha1="piq658oxrkzrdpmpjt2dx656ojxydxl" xml:space="preserve">{{Infokutija avion
  |naziv = Boeing 707
  |model = 707 (model 367-80)
  |proizvođač = [[Boeing]]
  |slika = Datoteka:Egypt Air Boeing 707 in Malta.jpg
  |opis slike = Egypt-Air Boeing 707
  |designer = 
  |prvi let = 15. juli 1954.
  |prvi komercijalni let =
  |prekinut = 1979
  |status = Aktivan kao teretni avion
  |glavni korisnik = Internacionalne avionske korporacije
  |više korisnika = 
  |produced = 1957 - 1979
  |broj napravljeni = 1010
  |cijena = 
  |varijante = [[Boeing KC-135|KC-135]], C-137, [[Boeing E-3|E-3 Sentry]]. 
}}
'''Boeing 707''' u svim varijantama jeste [[putnički avion|putnički]] [[avion]] za letove velike dužine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/technology/Boeing-707|title=Boeing 707 {{!}} Description, Background, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=22. 10. 2023}}&lt;/ref&gt; Projektiran od vojne varijante modela ''367-80'', osvojio je avionske korporacije širem svijeta i još do danas može se naći kao transporter u [[Afrika|afričkim]] zemljama.

Korporacija [[Pan-American]] bila je prva mušterija za ovaj model [[Boeing]]a. Od 1959. počinje se isporučivati Pan-Amu, a potom i širom svijeta. Od ove civilne varijante isporučeno je preko 800 komada.

== Tehnički podaci (707-320C) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Podaci
! Jedinice
|-
| Godina produkcije || 1952-1980
|-
| Firma || [[Boeing]]
|-
| Raspon krila || 44,42 m
|-
| Dužina || 46,61 m
|-
| Visina || 12,93 m
|-
| Površina krila || 283,35 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| Težina (prazan) || 66.400&amp;nbsp;kg 
|-
| Mogući tovar  || -  
|-
| Težina (maksimalna pri startu) ||  151.320&amp;nbsp;kg
|-
| Putnici || -
|-
| Posada  || 11
|-
| Brzina || 1009&amp;nbsp;km/h 
|-
| Visina leta || 11.890 m
|-
| Dužina leta || 9.262&amp;nbsp;km ili 6 sati
|-
| Pogon || 4x [[Pratt &amp; Whitney JT3D-7]]
|-
| Snaga || 4x 8.620 kp 
|-
|Naoružanje || - 
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
* [http://www.boeing.com/commercial/707family/ Službena stranica]

{{Boeingovi putnički avioni}}
{{Brojevi Boeingovih modela}}

[[Kategorija:Avioni]]
[[Kategorija:Avijacija]]
[[Kategorija:Boeing]]
[[Kategorija:Putnički avioni]]</text>
      <sha1>piq658oxrkzrdpmpjt2dx656ojxydxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Limunada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77063</id>
    <revision>
      <id>3926440</id>
      <parentid>3630112</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:12:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1335" sha1="2udjqrrbmxfi6j4l444fpyyf5xfj97t" xml:space="preserve">[[Datoteka:LemonadeJuly2006.JPG|okvir|Limunada sa ledom]]
'''Limunada'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/lemonade|title=lemonade|publisher=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.buzzle.com/articles/history-of-lemonade.html|title=History of Lemonade|date=9. 10. 2015|website=web.archive.org|access-date=30. 6. 2024|archive-date=9. 10. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151009223156/http://www.buzzle.com/articles/history-of-lemonade.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; je ime dato različitim vrstama [[sok]]ova. U [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]], [[Kanada|Kanadi]] i [[Danska|Danskoj]], limunada se odnosi na negazirano piće pomješano sa [[limun]]ovim sokom, [[šećer]]om i vodom.

U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], [[Australija|Australiji]], [[Švicarska|Švicarskoj]] i [[Novi Zeland|Novom Zelandu]], pojam se odnosi na raznobojno, [[gazirano piće]] sa ukusom limuna.

U [[Indija|Indiji]], limunada (također poznata kao &quot;&quot;limbu paani&quot;&quot; odnosi se na negazirano piće sa sokom od limuna, šećerom i vodom kojoj se ponekad dodaje so.

{{Commonscat|Lemonade}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bezalkoholna pića]]


{{stub}}</text>
      <sha1>2udjqrrbmxfi6j4l444fpyyf5xfj97t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kapučino</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77486</id>
    <revision>
      <id>3926390</id>
      <parentid>3790241</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1210" sha1="r16gx2ejytifcf04ifse98yk0f4zwmw" xml:space="preserve">[[Datoteka:Cappuccino PeB.jpg|300p|desno|Cappuccino u Milanu]]

'''Kapučino'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cookinumbria.it/italian-cappuccino/|title=Italian Cappuccino the perfect balance of espresso, milk, and creamy foam|last=bucefalo|first=raffaella|date=27. 1. 2025|website=Let's Cook in Umbria|language=en-US|access-date=17. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ({{Jez-it|cappuccino}}) [[italija]]nski je napitak od [[Espresso|espresso kafe]] s toplim [[mlijeko]]m i pjenom. Postoji nekoliko varijanti izrade ovog popularnog napitka, od kojih je jedna s omjerom jedne trećine espresso kafe, vrućeg mlijeka i mliječne pjene te druga varijanta s omjerom jedne trećine espressa i dvije trećine mliječne pjene.

== Ime ==

Neki izvori navode da je kapučino dobio ime po boji [[habit]]a kojeg nose katolički svećenici [[kapucineri]], a koji je svijetle ili tamno smeđe boje uz bijeli pokrov, što je malo diskutabilno jer je boja kapuljače druga nijansa smeđe. Italijanska riječ za pokrov, &quot;cappuccio&quot; (kapuljača), koji se često u Italiji i kolokvijalno koristi za ovaj napitak od [[kahva|kafe]].
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kahva]]</text>
      <sha1>r16gx2ejytifcf04ifse98yk0f4zwmw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konstancija Kastiljska (vojvotkinja od Lancastera)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77577</id>
    <revision>
      <id>3926416</id>
      <parentid>3629969</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:06:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2551" sha1="tccta441bif9dgrre9lkitywjzds5lb" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar|Infanta
| Ime                   = Konstancija Kastiljska
| Titula                = Vojvotkinja od Lancastera
| Slika                 = Constance, Duchess of Lancaster.jpg
| Opis slike            = 
| Krunidba              = 
| Supružnik             = [[Ivan, 1. vojvoda od Lancastera]]
| Djeca                 = [[Katarina Lankasterska]]
| Dinastija             = [[Dinastija Burgundija|Burgundija]]
| Otac                  = [[Petar, kralj Kastilje]]
| Majka                 = [[María de Padilla]]
| Datum rođenja         = [[1354]]
| Datum smrti           = [[24. mart]] [[1394]]|
}}
'''Konstancija Kastiljska'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.historyofroyalwomen.com/constance-of-castile/constance-of-castile-claimant-to-the-castilian-throne/|title=Constance of Castile - Claimant to the Castilian throne|last=Kelly|first=Amy Eloise|date=12. 9. 2020|website=History of Royal Women|language=en|access-date=2. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[1354]] - [[24. mart]] [[1394]]) je bila kastiljska [[infanta]] koja je polagala pravo na tron svoga oca nakon njegove nasilne smrti.

Bila je kćerka kastiljskog kralja [[Petar Kastiljski|Petra]] i [[María de Padilla|Maríe de Padille]], plemkinje židovskog porijekla. Nakon što je njenog oca zbacio njegov vanbračni polubrat i preuzeo tron kao [[Henrik II, kralj Kastilje|Henrik II]], Konstancija se postavila kao glavni pretendent tronu kojeg je okupirao nezakoniti kralj.

Pošto je njen položaj neudate pretendentice bio slab, [[21. septembar|21. septembra]] [[1371]]. godine udala se za [[Ivan Lankasterski|Ivana od Ghenta, 1. vojvodu od Lancastera]], trećeg sina engleskog kralja [[Edvard III Engleski|Eduarda III]], i tako postala njegova druga supruga. Od njihovog vjenčanja Ivan je polagao ''[[iure uxoris]]'' prava na kastiljski tron i podupirao Konstanciju. Ovo je bio Ivanov način da se domogne kraljevstva, a istovremeno je tražio i škotsku krunu. Nije imao mnogo šansi da naslijedi englesku krunu, pošto su ispred njega bili njegov brat, bratići i sestrične. Ivan je pokušao izvesti invaziju na Kastilju, ali bezuspješno.

Konstancija je imala samo jednu kćerku, [[Katarina Lankasterska|Katarinu Lankastersku]], koja je nakon njene smrti naslijedila njena prava na kastiljsko prijestolje. Katarina se udala za kastiljskog kralja [[Henrik III Kastiljski|Henrika III]], sina Henrika II, te su njihova nasljedna prava tako bila ujedinjena.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pretendenti]]
[[Kategorija:Anskaridi]]</text>
      <sha1>tccta441bif9dgrre9lkitywjzds5lb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Argentinska ženska reprezentacija u hokeju na travi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77784</id>
    <revision>
      <id>3926079</id>
      <parentid>3813094</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:32:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8678" sha1="2864p5mwy2qg22yihmjdk2vbb4ebd5s" xml:space="preserve">{{medalje vrh}}
{{Medalje sport | [[Hokej na travi]]}}
{{Medalje OI}}
{{medalje srebro | [[Hokej na travi na Olimpijskim igrama 2000.|Sydney 2000.]] | }}
{{medalje bronza | [[Hokej na travi na Olimpijskim igrama 2004.|Atina 2004.]] | }}
{{medalje bronza | [[Hokej na travi na Olimpijskim igrama 2008.|Peking 2008.]] | }}
{{medalje srebro | [[Hokej na travi na Olimpijskim igrama 2012.|London 2012.]] | }}
{{Medalje SP}}
{{Medalje srebro |  [[svjetski kup u hokeju na travi za žene 1974.|Mandelieu 1974.]] | }}
{{Medalje srebro |  [[svjetski kup u hokeju na travi za žene 1976.|Berlin 1976.]] | }}
{{Medalje srebro |  [[svjetski kup u hokeju na travi za žene 1994.|Dublin 1994.]] | }}
{{Medalje zlato |  [[svjetski kup u hokeju na travi za žene 2002.|Perth 2002.]] | }}
{{Medalje bronza |  [[svjetski kup u hokeju na travi za žene 2006.|Madrid 2006.]] | }}
{{Medalje zlato |  [[svjetski kup u hokeju na travi za žene 2010.|Rosario 2010.]] | }}

{{Medalje Champions Trophy}}
{{Medalje Panameričke igre}}
{{Medalje dno}}
'''Argentinska ženska reprezentacija u hokeju na travi''' predstavlja državu [[Argentina|Argentinu]] u sportu [[hokej na travi]].

Krovna organizacija: ''Selección femenina de hockey sobre césped de Argentina''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cahockey.org.ar/seleccionado-femenino-mayor|title=Confederación Argentina de Hockey {{!}} Seleccionado femenino mayor|website=www.cahockey.org.ar|access-date=26. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

Trenutni selektor:
[[Datoteka:Lucha Aymar.jpg|mini|223x223piksel|Luciana Aymar, osmostruka dobitnica nagrade FIH za igračicu godine, smatra se najboljom hokejašicom svih vremena.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Top 10 greatest field hockey players|url=https://www.telegraph.co.uk/hockey/2016/03/15/top-10-greatest-field-hockey-players/luciana-aymar/|newspaper=The Telegraph|access-date=26. 2. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;]]

== Učestvovanja na međunarodnim natjecanjima ==

=== Učestvovanja na [[Panameričke igre|Panameričkim igrama]] ===

*1987.: zlato
*1991.: zlato
*1995.: zlato
*1999.: zlato
*2003.: zlato
*2007.: zlato
*2011.: srebro

=== Učestvovanja na [[hokej na travi na Olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] ===

* 1980.: -
* 1984.: -
* 1988 : 7.
* 1992.: -
* 1996.: 7.
* 2000.: srebro
* 2004.: bronza
* 2008.: bronza
* 2012.: srebro

=== Učestvovanja na [[svjetski kup u hokeju na travi za žene|SP]] ===
*1974.: srebro
*1976.: srebro
*1978.: 4.
*1981.: 6.
*1983.: 9.
*1986.: 7.
*1990.: 9.
*1994.: srebro
*1998.: 4.
*2002.: zlato
*2006.: bronza
*2010.: zlato
*2014.: bronza

=== Učestvovanja na &quot;[[Champions Trophy]]ju&quot; ===
*2001.: zlato
*2002.: srebro
*2003.: 4.
*2004.: bronza
*2005.: 4.
*2006.: 4.
*2007.: srebro
*2008.: zlato
*2009.: zlato
*2010.: zlato
*2011.: srebro
*2012.: zlato
*2014.: zlato

=== Učestvovanja na &quot;[[Champions Challenge]]u&quot; ===

== Ekipa na velikim takmičenjima ==

=== Svjetska prvenstva ===

*1974.: 
*1976.: 
*1978.: 
*1981.: 
*1983.: 
*1986.: 
*1990.: [[Laura Mulhall]], [[Victoria Carbó]], [[Marcela Budnik]], [[María Alejandra Tucat]], [[Marisa López]], [[María Gabriela Pazos]], [[Gabriela Liz]] (kapetanica), [[Gabriela Sánchez (hokej na travi)|Gabriela Sánchez]], [[Karina Masotta]], [[Marcela Hussey]], [[Alejandra Palma]], [[Alina Vergara]], [[Mariana Fragner]], [[Laura Castro]], [[Cecilia Lean]], [[Veronica Artica]]. Trener: [[Gustavo Paolucci]]
*1994.: [[Mariana Arnal]], [[Sofía MacKenzie]], [[Marisa López]], [[Mariana Fragner]], [[Anabel Gambero]], [[Valeria Almada]], [[Gabriela Pando]], [[Gabriela Sánchez (hokej na travi)|Gabriela Sánchez]] (kapetanica), [[Vanina Oneto]], [[Jorgelina Rimoldi]], [[Karina Masotta]], [[María Castelli]], [[María Perrone]], [[María Paz Ferrari]], [[Magdalena Aicega]], [[Julieta Castellán]]. Tr.: [[Rodolfo Mendoza]] 
*1998.: [[Laura Mulhall]], [[Sofía MacKenzie]], [[Magdalena Aicega]], [[Alejandra Gulla]],  [[Anabel Gambero]], [[Ayelén Stepnik]], [[Gabriela Liz]], [[Gabriela Pando]], [[Vanina Oneto]], [[Jorgelina Rimoldi]], [[Karina Masotta]] (kapetanica), [[Mariana González Oliva]], [[Mariela Antoniska]], [[Mercedes Margalot]], [[Luciana Aymar]], [[Cecilia Rognoni]]. Tr.: [[Sergio Vigil]]
*2002.:  [[Mariela Antoniska]], [[Agustina García]], [[Magdalena Aicega]], [[María de la Paz Ferrari]], [[Ayelén Stepnik]], [[Luciana Aymar]], [[Vanina Oneto]], [[Karina Masotta]] (kapetanica), [[Mariana González Oliva]], [[Mercedes Margalot]], [[María de la Paz Hernández]], [[Cecilia Rognoni]], [[María Inés Parodi]], [[Paola Vukojicic]], [[Marine Russo]], [[Inés Arrondo]], [[Natalí Doreski]], [[Claudia Burkart]]. Tr.: [[Sergio Vigil]]
*2006.:  [[Mariela Antoniska]], [[Magdalena Aicega]] (kapetanica), [[Rosario Luchetti]], [[Ayelén Stepnik]], [[Alejandra Gulla]], [[Luciana Aymar]], [[Agustina Bouza]], [[Agustina García]], [[Carla Rebecchi]], [[Mariana González Oliva]], [[Mercedes Margalot]], [[María De La Paz Hernández]], [[María Florencia D'Elia]], [[Paola Vukojicic]], [[Marine Russo]], [[Gabriela Aguirre]], [[Claudia Burkart]], [[Giselle Kañevsky]]. Tr.: [[Gabriel Minadeo]]
*2010.: [[Belén Succi]], [[Mariana Rossi]], [[Rosario Luchetti]], [[Macarena Rodríguez]], [[Alejandra Gulla]], [[Luciana Aymar]] (kapetanica), [[Soledad García]], [[Carla Rebecchi]], [[Delfina Merino]], [[Laura Aladro]], [[Mariné Russo]], [[Mariela Scarone]], [[Daniela Sruoga]], [[Romina Vatteone]], [[Claudia Burkart]], [[Silvina D'Elía]], [[Giselle Kañevsky]], [[Noel Barrionuevo]]. Tr.: [[Carlos Retegui]]
*2014.:  [[Belén Succi]], [[Noel Barrionuevo]], [[Florencia Mutio]], [[Silvina D'Elía]], [[Macarena Rodríguez]], [[Luciana Aymar]] (kapetanica), [[Mariana Rossi]], [[Mariela Scarone]], [[Daniela Sruoga]], [[Josefina Sruoga]], [[Rocío Sánchez Moccia]], [[Rosario Luchetti]], [[Carla Rebecchi]], [[Delfina Merino]], [[Agustina Albertario]], [[Florencia Habif]], [[Giselle Juárez]], [[Martina Cavallero]]. Tr.: [[Carlos Retegui]]

=== Učestvovanja na [[hokej na travi na OI|OI]] ===

* 1980.: -
* 1984.: -
* 1988.: [[Laura Mulhall]], [[Cecilia Colombo]], [[Marisa López]], [[Alejandra Tucat]], [[Victoria Carbo]], [[Fabiana Ricchezza]], [[Gabriela Liz]], [[Gabriela Sánchez]], [[Moira Brinnand]], [[Marcela Hussey]], [[Alejandra Palma]], [[Laura Ormaechea]], [[Veronica Bengochea]], [[Alina Vergara]], [[Gabriela Pazos]], [[Andrea Fioroni]]
* 1992.: -
* 1996.: [[Mariana Arnal]], [[Sofia MacKenzie]], [[Magdalena Aicega]], [[Silvina Corvalan]], [[Ana Gambero]], [[Julieta Castellan]], [[Danelotti Pando]], [[Gabriela Sánchez]], [[Vanina Oneto]], [[Jorgelina Rimoldi Puig]], [[Karina Masotta]], [[Maria Paula Castelli]], [[Veronica Artica]], [[Cecilia Rognoni]], [[Ayelén Stepnik]], [[Mariana González]]
* 2000.: [[Mariela Antoniska]], [[Agustina García]], [[Magdalena Aicega]], [[Maria Paz Ferrari]], [[Anabel Gambero]], [[Ayelén Stepnik]], [[Ines Arrondo]], [[Luciana Aymar]], [[Vanina Oneto]], [[Jorgelina Rimoldi]], [[Karina Masotta]], [[Paola Vukojicic]], [[Laura Maiztegui]], [[Mercedes Margalot]], [[Maria de la Paz Hernandez]], [[Cecilia Rognoni]]. Tr.: [[Sergio Vigil]]
* 2004.: [[Mariela Antoniska]], [[Magdalena Aicega]], [[Marina di Giacomo]], [[Ayelén Stepnik]], [[Alejandra Gulla]], [[Luciana Aymar]], [[Vanina Oneto]], [[Agustina García]], [[Mariana González]], [[Maria Margalot]], [[Maria de la Paz Hernández]], [[Cecilia Rognoni]], [[Paola Vukojicic]], [[Mariné Russo]], [[Inés Arrondo]], [[Claudia Burkart]]
* 2008.: [[Paola Vukojicic]], [[Belén Succi]], [[Magdalena Aicega]], [[Mercedes Margalot]], [[Mariana Rossi]], [[Noel Barrionuevo]], [[Gisele Kañevsky]], [[Claudia Burkart]], [[Luciana Aymar]], [[Mariné Russo]], [[Mariana González Oliva]], [[Soledad García]], [[Alejandra Gulla]], [[María de la Paz Hernández]], [[Carla Rebecchi]], [[Rosario Luchetti]]. Trener.: [[Gabriel Minadeo]]
* 2012.:  [[Luciana Aymar]], [[Noel Barrionuevo]], [[Martina Cavallero]], [[Silvina D'Elia]], [[Laura Del Colle]], [[Florencia Habif]], [[Rosario Luchetti]], [[Sofía Maccari]], [[Delfina Merino]], [[Rocio Sánchez Moccia]], [[Florencia Mutio]], [[Carla Rebecchi]], [[Macarena Rodríguez]], [[Mariela Scarone]], [[Daniela Sruoga]], [[Josefina Sruoga]]. Tr.: [[Carlos Retegui]]

== Poznate igračice ==

* [[Agustina García]]
* [[Magdalena Aicega]]
* [[Vanina Oneto]]
* [[Ayelén Stepnik]]
* [[Cecilia Rognoni]]
* [[Soledad García]]
* [[Luciana Aymar]]

== Poznati treneri ==

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.fih.hockey/about-fih/ourmembers/dynamic/argentina
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Reprezentacije u hokeju na travi]]
[[Kategorija:Hokej na travi u Argentini]]
[[Kategorija:Argentinske reprezentacije|Hokej na travi]]</text>
      <sha1>2864p5mwy2qg22yihmjdk2vbb4ebd5s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aerodrom Južno-Sahalinsk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>77838</id>
    <revision>
      <id>3926035</id>
      <parentid>3537747</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2365" sha1="7toi5zsn38dzdnb5xwxieql0x1zkmyg" xml:space="preserve">{{Infokutija aerodrom
| ime             = Aerodrom Južno-Sahalinsk
| izvorno ime     = 
| izvorno ime-a   = Южно-Сахалинский аэропорт
| izvorno ime-r   = 
| slika           = UUS Airport from the air.JPG
| slika-širina    =  
| opis            = 
| IATA            = UUS
| ICAO            = UHSS
| vrsta           = Aerodrom za javni [[zračni saobraćaj]]
| vlasnik-operater=
| vlasnik         = 
| operater        = 
| grad            = [[Južno-Sahalinsk]]
| lokacija        = 
| izgrađen        =
| upotreba         =
| visina-m        = 18
| koordinate      = {{coor dms|46|53|19|N|142|43|03|E|type:airport}}
| website         = [http://www.airportus.ru Službena stranica]
| metar-visina    = 
| metar-r     = 
| r1-broj     = 01/19
| r1-dužina-m = 3.400
| r1-površina = beton
| r2-broj     =
| r2-dužina-m = 
| r2-površina = 
| h1-broj         = 
| h1-dužina-m     = 
| h1-površina     = 
| h2-broj         = 
| h2-dužina-m    = 
| h2-površina     = 
| stat-god        = 
| stat1-naziv     = 
| stat1-podatak   = 
| stat2-naziv     = 
| stat2-podatak   = 
| fusnota         = 
}}
'''Aerodrom Južno-Sahalinsk''' ({{jez-ru|Южно-Сахалинский аэропорт}}) jest [[aerodrom]] kod [[Južno-Sahalinsk]]a, na [[rusija|ruskom]] ostrvu [[Sahalin]]u.

Njen [[IATA]] kôd je '''UUS''', a [[ICAO]] kôd je '''UHSS'''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.world-airport-codes.com/russia/yuzhno-sakhalinsk-7822.html|title=Yuzhno-Sakhalinsk - Russia|website=World Airport Codes|language=en-US|access-date=25. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; Aerodrom je izgrađen [[1945]]. godine kao vojni aerodrom.

Uz trenutnih 12.700 m (8,868 stopa) betonske piste, 1 putnički terminal, 2 teretna terminala i 16 hangara, ovaaj [[aerodrom]] je najveći u Sahalinskoj regiji.

== Veze s drugim aerodromima ==

* [[Međunarodni aerodrom Inčeon]]
* [[Aerodrom Krasnojarsk]]
* [[Aerodrom Habarovsk]]
* [[Međunarodni aerodrom Domodedovo]]
* [[Međunarodni aerodrom Gimhae]]
* [[Aerodrom Hakodate]]
* [[Aerodrom Novi Čitose]]
* [[Aerodrom Vladivostok]]
* [[Aerodrom Južno-Kurilsk]]
* [[Aerodrom Novosibirsk]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20040814080652/http://www.airport.sakhalin.ru/english/ Stranica o aerodromu]

{{Aerodromi u Rusiji}}

{{stub-aerodrom-rusija}}

[[Kategorija:Aerodromi u Rusiji]]</text>
      <sha1>7toi5zsn38dzdnb5xwxieql0x1zkmyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hans Fronius</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78405</id>
    <revision>
      <id>3926315</id>
      <parentid>3897746</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1620" sha1="qpl0x92kk8clft41ftdqu0otolkftcs" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Hans Fronius
| slika            =
| veličina_slike   =
| opis             = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1903|9|12}}
| mjesto_rođenja     = Sarajevo, Bosna i Hercegovina
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1988|3|21|1903|9|12}}
|mjesto_smrti       = Mödling, Austrija
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Hans Fronius'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.ba/zujo-hans-fronius|title=Žujo: Hans Fronius|date=27. 3. 2024|website=nomad.ba|language=bs-BA|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Sarajevo]], [[12. septembar]] [[1903]]. - [[Mödling (grad)|Mödling]], [[1988]]. godine) je bio akademski slikar porijeklom iz [[Sarajevo|Sarajeva]]. Kao desetogodišnjak bio je očevidac [[Sarajevski atentat|sarajevskog atentata]] na [[Franz Ferdinand|Franza Ferdinanda]]. Nakon [[Prvi svjetski rat|rata]] cijela porodica seli u [[Graz]].

Od [[1922]]. do [[1928]]. godine studira na [[akademija likovnih umjetnosti u Beču|Akademiji likovnih umjetnosti u Beču]]. Za vrijeme studija putuje [[Evropa|Evropom]]. [[1961]]. godine seli u [[Beč]], gdje radi najprije kao nastavnik, a zatim kao slobodni slikar. Bogat stvaralački opus prekida smrt [[1988]]. godine u Mödlingu.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.fronius-hans.at/ www.fronius-hans.at]{{Mrtav link}}

{{DEFAULTSORT:Fronius, Hans}}
[[Kategorija:Austrijski slikari]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Rođeni 1903.]]
[[Kategorija:Umrli 1988.]]</text>
      <sha1>qpl0x92kk8clft41ftdqu0otolkftcs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svjetski rekordi u plivanju</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78561</id>
    <revision>
      <id>3925846</id>
      <parentid>3922850</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54531" sha1="ds0yi655999xfiio7ra7mfrnqgr6ggs" xml:space="preserve">[[Datoteka:Caeleb Dressel before winning 100 fly (42769914221).jpg|mini|desno|270px|[[Caeleb Dressel]] drži najviše svjetskih rekorda u muškoj konkurenciji (četiri pojedinačna i pet u štafetama)]]
[[Datoteka:Kazan 2015 - Sjöström WR award cropped.JPG|mini|308x308px|[[Sarah Sjöström]] drži najviše svjetskih rekorda u ženskoj konkurenciji – šest (svi pojedinačni)]]
'''Svjetske rekorde u [[plivanje|plivanju]]''' ratificira [[FINA|Svjetska plivačka federacija]]. Rekordi se mogu odnositi na 50-metarske bazene (olimpijske ili duge) i 25-metarske (kratke). FINA priznaje svjetske rekorde u sljedećim disciplinama za muškarce i žene&lt;ref name=&quot;FINA SW12&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 |title=FINA Technical Rules SW12.1 and 12.2 |publisher=FINA |access-date=11. 5. 2009 |archive-date=26. 7. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726002347/http://www.fina.org/project/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=45&amp;Itemid=119 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;:
* '''slobodni stil:''' 50 m, 100 m, 200 m, 400 m, 800 m, 1500 m
* '''leđni stil:''' 50 m, 100 m, 200 m
* '''prsni stil:''' 50 m, 100 m, 200 m
* '''delfinov (leptirov) stil:''' 50 m, 100 m, 200 m
* '''mješovito (pojedinačno):''' 100 m (samo u kratkim bazenima), 200 m, 400 m
* '''štafete:''' 4 × 50 m slobodno (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m slobodno, 4 × 200 m slobodno, 4 × 50 m mješovito (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m mješovito, 4 × 50 m slobodno – mješovita štafeta (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m slobodno – mješovita štafeta, 4 × 50 m mješovito – mješovita štafeta (samo u kratkim bazenima), 4 × 100 m mješovito – mješovita štafeta.
Rekordi u dugim bazenima daleko su stariji od rekorda u kratkim i općenito se smatraju prestižnijima. Oni vuku porijeklo s početka [[20. vijek]]a (nešto kasnije u slučaju delfinovog stila, koji se razvio iz prsnog). Rekorde u kratkim bazenima FINA je počela priznavati u martu 1991. ustanovljavanjem standardnog vremena u svakoj disciplini (općenito poznato kao ''najbolji rezultat u svijetu'') koje je moralo biti poboljšano kako bi FINA priznala ''svjetski rekord''.

Proces ratifikacije opisan je u FINA-inom pravilu SW12&lt;ref name=&quot;FINA SW12&quot;/&gt;, a uključuje predaju dokumenata koji potvrđuju tačnost mjernog sistema i dužinu bazena, zadovoljavanje FINA-inih pravila koja se odnose na plivačke kostime i negativan [[doping]]-test dotičnih plivač(ic)a.

Većinu rekorda navedenih ispod postigli su plivači koji su nosili plivačke (polu)kostime od [[poliuretan]]a ili drugih netekstilnih materijala, čija je upotreba bila dozvoljena od februara 2008. do decembra 2009. Uoči [[Svjetsko prvenstvo u vodenim sportovima 2009.|SP u vodenim sportovima 2009.]] u [[Rim]]u međunarodno upravno tijelo za pet [[Olimpijski sportovi|olimpijskih]] vodenih [[sport]]ova izglasalo je zabranu upotrebe ovih plivačkih kostima i svih kostima od netekstilnog materijala, počevši od 1. januara 2010.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.timeslive.co.za/sport/other/2010/01/18/high-tech-records-to-stand|title=High-tech records to stand|date=18. 1. 2010|access-date=27. 7. 2011|publisher=Times Live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/2009/jul/25/sports/sp-world-swimming25|title=FINA bans bodysuits that have led to spate of world records|last=Dillman|first=Lisa|date=25. 7. 2009|publisher=Los Angeles Times|access-date=27. 7. 2011}}&lt;/ref&gt; Činilo se da ovi kostimi poboljšavaju performanse kod snažnijih plivača, te da to poboljšavanje nije jednako kod svih takmičara, tj. da zavisi od [[morfologija (biologija)|morfologije]] i [[fiziologija|fiziologije]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://abcnews.go.com/Sports/wireStory?id=13900301|title=New Suits Mean No More Records in Swimming|date=22. 6. 2011|last=Dampf|first=Andrew|access-date=27. 7. 2011|publisher=ABC News}}&lt;/ref&gt;

== Olimpijski bazeni (50 m) ==
''Napomena'': Podaci u svim tabelama važe zaključno s 11. 11. 2024.

=== Muškarci ===
{|class=wikitable style=&quot;width: 95%; font-size: 95%;&quot;
! Disciplina !! Rezultat !! Plivač !! Datum !! Mjesto !! Izvor
|-
|[[50 m slobodno]]
|20.88  
|{{ZD|AUS}} [[Cameron McEvoy]]
|20. 3. 2026.
|{{ZD|CHN}} [[Shenzhen]]
| [https://www.youtube.com/watch?v=81i-TH1Tyz4&amp;t=3s &amp;#8203;]
|-
|[[100 m slobodno]] 
|46.40 
|{{ZD|CHN}} [[Pan Zhanle]]
|31. 7. 2024.
|{{ZD|FRA}} [[Pariz]]
|[https://vk.com/video/playlist/142497057_-4?z=video142497057_456239296%2Fpl_142497057_-4 &amp;#8203;]
|-
|[[200 m slobodno]]
|1:42.00
|{{ZD|NJE}} [[Paul Biedermann]]
|28. 7. 2009.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m freestyle final results |url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_110_Finals_1_Men_200_Free.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806180605/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_110_Finals_1_Men_200_Free.pdf |url-status=dead |archive-date=6. 8. 2009 |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]] |date=30. 7. 2009 |access-date=16. 11. 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Biedermann Blasts Phelps Away in 1:42.00|url=http://www.swimnews.com/news/view/7118|work=swimnews.com|date=28. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210223/http://www.swimnews.com/News/view/7118|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=2. 3. 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=MeOw35fsltE |title=Men's 200 Freestyle Final (World Record) - Rome 2009 |publisher=swimbyme |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[400 m slobodno]]
|3:40.07
|{{ZD|NJE}} [[Paul Biedermann]]
|26. 7. 2009.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 400m freestyle final results|url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_102_Finals_1_Men_400_Free.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=30. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806180532/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_102_Finals_1_Men_400_Free.pdf|archive-date=6. 8. 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Biedermann Takes Down Thorpe: 3:40.07|url=http://www.swimnews.com/news/view/7091|work=swimnews.com|date=26. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=3. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303210201/http://www.swimnews.com/news/view/7091|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=17. 11. 2010 |url=https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 |title=2009 Swimming World Championships Men's 400m Freestyle Final |publisher=MeazzaGiuseppe |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210725081955/https://www.youtube.com/watch?v=D9IJpZgKCd0 |archive-date=25. 7. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[800 m slobodno]]
|7:32.12
|{{ZD|KIN}} [[Zhang Lin (plivač)|Zhang Lin]]
|29. 7. 2009.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 800m freestyle final results|url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_117_Finals_1_Men_800_Free.pdf|publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=30. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090806180641/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_117_Finals_1_Men_800_Free.pdf|archive-date=6. 8. 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Zhang Zips Up For 7:32.12 800 Free|url=http://www.swimnews.com/news/view/7134|work=swimnews.com|date=29. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=31. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090731013653/http://www.swimnews.com/News/view/7134|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|-1500m slobodno  
|[[1500 m slobodno]]
|14:26.79   
|{{ZD|NJE}} [[Johannes Liebmann]]
|15. 8. 2026.
|{{ZD|FRA}} [[Pariz]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 1500m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00010101F30104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 8. 2026|access-date=23. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[50 m leđno]]
|23.80
|{{ZD|RUS}} [[Kliment Kolesnjikov]]
|27. 7. 2023.
|{{ZD|RUS}} [[Kazanj]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Final Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/ruscup2023_kazan/ResultList_217S.pdf|publisher=microplustiming.com|date=27. 7. 2023|access-date=27. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/991529502048168/?notif_id=1690488602285388&amp;notif_t=video_processed&amp;ref=notif &amp;#8203;]
|-
|[[100 m leđno]]
|51.60
|{{ZD|ITA}} [[Thomas Ceccon]]
|20. lipnja 2022.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=20. 6. 2022|access-date=9. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=VIDEO – Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=dG0oJHqX3UM|publisher=SwimCentral|date=20. 6. 2022|access-date=9. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m leđno]]
|1:51.92
|{{ZD|SAD}} [[Aaron Peirsol]]
|31. 7. 2009.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m backstroke final results |url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_123_Finals_1_Men_200_Back.pdf |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]] |date=31. 7. 2009 |access-date=16. 11. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806181621/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73A1_Res1Heat_123_Finals_1_Men_200_Back.pdf |archive-date=6. 8. 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Craig Lord|title=WR: Peirsol's Reply – 1:51.92 200 Back|url=http://www.swimnews.com/news/view/7161|work=swimnews.com|date=31. 7. 2009|access-date=16. 11. 2011|archive-date=3. 8. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090803092044/http://www.swimnews.com/News/view/7161|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=28. 1. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 200m backstroke 1:51.92 Aaron Peirsol |publisher= Swimming Art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729181446/https://www.youtube.com/watch?v=DRjmB4LOCWo |archive-date=29. 7. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[50 m prsno]]
|25.95
|{{ZD|VB}} [[Adam Peaty]]
|25. 7. 2017.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Breaststroke Semifinals|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0103EB02FFFFFFFFFFFF01|publisher=Omega Timing|date=25. 7. 2017|access-date=25. 7. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=29. 1. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=GOAfl4Pnwns |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 50m breaststroke 25.95 sf Adam Peaty |publisher= Swimming Art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214716/https://www.youtube.com/watch?v=GOAfl4Pnwns |archive-date=12. 2. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[100 m prsno]]
|56.88
|{{ZD|VB}} [[Adam Peaty]]
|4. 8. 2018.
|{{ZD|VB}} [[Glasgow]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Breaststroke Semifinal Results|url=http://www.omegatiming.com/File/00011301070103EC02FFFFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega Timing]]|date=21. 7. 2019|access-date=21. 7. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=22. 7. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=KP7CAxrnSQ4 |title=Adam peaty break one more time his record 56'88 |publisher= Zach Swim |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523013436/https://www.youtube.com/watch?v=KP7CAxrnSQ4 |archive-date=23. 5. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m prsno]]
|2:05.48
|{{ZD|CHN}} [[Qin Haiyang]]
|28. 7. 2023.
|{{ZD|JPN}} [[Fukuoka]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=omegatiming.com|date=28. 7. 2023|access-date=10. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video – Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=-3mYrnBZFKg&amp;t=13s|work= World Aquatics|date=28. 7. 2023|access-date=10. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[50 m delfin]]
|22.27
|{{ZD|UKR}} [[Andrij Govorov]]
|1. 7. 2018.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Men's 50m Butterfly Results |url=http://fin2018.microplustiming.com/export/NU_293001_MagGiu_Roma/NU/pdf/CLS-ASM-50FA-FIN-ALL.pdf?x=19:23:58|publisher=Italijanski plivački savez|access-date=1. 7. 2018|date=1. 7. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=2. 7. 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=JHAFNMDYZPo |title=50 meters butterfly world record Andriy Govorov 22.27 |publisher=Best Swimming |via= [[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[100 m delfin]]
|49.45
|{{ZD|SAD}} [[Caeleb Dressel]]
|31. 7. 2021.
|{{ZD|JAP}} [[Tokio]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73A1_SWMM100MBF------------FNL-000100--.pdf|website=olympics.com|date=31. 7. 2021|access-date=31. 7. 2021|archive-date=31. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210731034904/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73A1_SWMM100MBF------------FNL-000100--.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Mu7ZmJduQPI &amp;#8203;]
|-
|[[200 m delfin]]
|1:50.34
|{{ZD|MAĐ}} [[Kristóf Milák]]
|21. 6. 2022.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700000104EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=[[Omega Timing]]|date=21. 6. 2022|access-date=22. 6. 2022}}&lt;/ref&gt;[https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false &amp;#8203;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220622010724/https://aquatics.eurovisionsports.tv/player/vod/62b1fb5de4b02f46e1eb748c?lastWatchedIndex=0&amp;isFromTabLayout=false |date=22. 6. 2022 }} 
|-
|[[200 m mješovito]]
|1:52.69
|{{ZD|FRA}} [[Léon Marchand]]
|30. 7. 2025.
|{{ZD|SIN}} [[Singapur]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m IM Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010105EE0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=30. 7. 2025|access-date=31. 7. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[400 m mješovito]]
|4:02.50
|{{ZD|FRA}} [[Léon Marchand]]
|23. 7. 2023.
|{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=7xz7VkulHYU&amp;t &amp;#8203;]
|-
|[[4 × 100 m slobodno]]
|3:08.24
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Michael Phelps]] (47.51)&lt;br/&gt;[[Garrett Weber-Gale]] (47.02)&lt;br/&gt;[[Cullen Jones]] (47.65)&lt;br/&gt;[[Jason Lezak]] (46.06)
|11. 8. 2008.
|{{ZD|KIN}} [[Peking]]
|&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2008|title=Men's 4×100m freestyle relay final results|journal=The Official Report of the Beijing 2008 Olympic Games|volume=4|page=1303|publisher=BOCOG|url=http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2008/2008Results_Book2.pdf#page=1303|format=[[PDF]]|access-date=17. 11. 2011|archive-date=21. 8. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821032514/http://www.la84foundation.org/6oic/OfficialReports/2008/2008Results_Book2.pdf#page=1303|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Karen Crouse|title=Lezak, Not Phelps, puts on a show|url=https://www.nytimes.com/2008/08/11/sports/olympics/11swim.html|newspaper= The New York Times|date=10. 8. 2008|access-date=14. 8. 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=12. 10. 2017 |url=https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 |title=Phelps and Team USA break the 4x100m Freestyle World Record at Beijing 2008 {{!}} Throwback Thursday |publisher= Olympics |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210729202346/https://www.youtube.com/watch?v=IIm32eEVW98 |archive-date=29. 7. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 200 m slobodno]]
|6:58.55
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Michael Phelps]] (1:44.49)&lt;br/&gt;[[Ricky Berens]] (1:44.13)&lt;br/&gt;[[David Walters (plivač)|David Walters]] (1:45.47)&lt;br/&gt;[[Ryan Lochte]] (1:44.46)
|31. 7. 2009.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4×200m freestyle relay final results |url=http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73B1_Res1HeatRelay_131_Finals_1_Men_4x200_Free.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090806181800/http://www.omegatiming.com/swimming/racearchives/2009/Roma2009/C73B1_Res1HeatRelay_131_Finals_1_Men_4x200_Free.pdf |url-status=dead |archive-date=6. 8. 2009 |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]] |date=31. 7. 2009 |access-date=17. 11. 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|author=Craig Lord |title=WR: USA Takes 4x200m In 6:58.55 |url=http://www.swimnews.com/news/view/7164 |work=swimnews.com |date=31. 7. 2009 |access-date=17. 11. 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090803092140/http://www.swimnews.com/News/view/7164 |archive-date=3. 8. 2009}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 100 m mješovito]]
|3:26.78
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Ryan Murphy (plivač)|Ryan Murphy]] (52.31)&lt;br/&gt;[[Michael Andrew (plivač)|Michael Andrew]] (58.49)&lt;br/&gt;[[Caeleb Dressel]] (49.03)&lt;br/&gt;[[Zach Apple]] (46.95)
|1. 8. 2021.
|{{ZD|JAP}} [[Tokio]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73B1_SWMM4X100MMD----------FNL-000100--.pdf|publisher=olympics.com|date=1. 8. 2021|access-date=1. 8. 2021|archive-date=1. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801042748/https://olympics.com/tokyo-2020/olympic-games/resOG2020-/pdf/OG2020-/SWM/OG2020-_SWM_C73B1_SWMM4X100MMD----------FNL-000100--.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Žene ===
{|class=wikitable style=&quot;width: 95%; font-size: 95%;&quot;
! Disciplina !! Rezultat !! Plivačica !! Datum !! Mjesto !! Izvor
|-
|[[50 m slobodno]]
|23.19 
|{{ZD|USA}} [[Kate Douglass]]
|15. 8. 2026.
|{{ZD|USA}} [[USA]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00030201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 8. 2026|access-date=17. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;[https://vk.ru/artemzagrebelny?z=clip142497057_456239398 &amp;#8203;]
|-
|[[100 m slobodno]]
|51.68   
|{{ZD|NED}} [[Marrit Steenbergen]]
|27. 6. 2026.
|{{ZD|ITA}} [[Rim]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Marrit Steenbergen obara svjetski rekord na 100m slobodno.|url=https://www.nbcsports.com/olympics/news/marrit-steenbergen-world-record-100-meter-freestyle|publisher= nbcsports.com|date=227. 6. 2026|access-date=28. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[200 m slobodno]]
|1:52.23
|{{ZD|AUS}} [[Ariarne Titmus]]
|29. 7. 2009.
|{{ZD|AUS}} [[Brisbane]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://liveresults.swimming.org.au/sal/2024Trials/240610F010.htm|publisher=swimming.org.au|date=10. 6. 2024|access-date=13. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-27087137_456244189?ref_domain=yastatic.net ​]
|-
|[[400 m slobodno]]
|3:54.18
|{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]]
|7. 6. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Victoria]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=dptNMofhiNs &amp;#8203;]
|- 
|[[800 m slobodno]]
|8:04.12
|{{ZD|SAD}} [[Katie Ledecky]]
|3. 5. 2025.
|{{ZD|USA}} [[Fort Lauderdale]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rezultati 800m slobodno za žene|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900030201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=3. 5. 2025|access-date=10. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UHRbHxeEexM&amp;t=515s &amp;#8203;]
|-
|[[1500 m slobodno]]
|15:20.48
|{{ZD|SAD}} [[Katie Ledecky]]
|16. 5. 2018.
|{{ZD|SAD}} [[Indianapolis]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 1500m Freestyle Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010101001902FFFFFFFFFFFF02 |publisher= Omega Timing|date=16. 5. 2018|access-date=17. 5. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=30. 5. 2018 |url=https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 |title=Katie Ledecky - Arena Performance of the Month for May 2018 |publisher=swimoutletdotcom |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214803/https://www.youtube.com/watch?v=v0_uvorHBA4 |archive-date=12. 2. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[50 m leđno]]
|26.56   
|{{ZD|ITA}} [[Sara Curtis]]
|13. 8. 2026.
|{{ZD|FRA}} [[Pariz]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=gNzJPSyCfCQ &amp;#8203;]  
|- 
|[[100 m leđno]]
|57.13
|{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]]
|18. 06. 2024.
|{{ZD|USA}} [[Indianapolis]]
|[https://www.youtube.com/watch?v=38Lk9nM3B_g &amp;#8203;]
|-
|[[200 m leđno]]
|2:03.14
|{{ZD|AUS}} [[Kaylee McKeown]]
|10. 03. 2023.
|{{ZD|AUS}} [[Sidnej]]
|&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=KAYLEE MCKEOWN CRUSHES 2:03.14 200 BACKSTROKE WORLD RECORD|url=https://swimswam.com/kaylee-mckeown-crushes-203-14-200backstroke-world-record/|magazine=SwimSwam|author=Retta Race|date=10. 3. 2023|access-date=15. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=LPcVzdZ-_Fg &amp;#8203;]
|- 
|[[50 m prsno]]
|29.16
|{{ZD|LIT}} [[Rūta Meilutytė]]
|30.07.2023.
|{{ZD|JPN}} [[Fukuoka]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010203EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=|date=30. 7. 2023|access-date=16. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Yl0eN1UsW7Q &amp;#8203;] 
|-
|[[100 m prsno]]
|1:04.13
|{{ZD|SAD}} [[Lily King]]
|25. 7. 2017.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=100m Breaststroke Women's Final Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000111010A0203EC04FFFFFFFFFFFF01 |publisher=[[Omega SA|Omega Timing]]|date=25. 7. 2017|access-date=25. 7. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=7. 10. 2019 |url= https://www.youtube.com/watch?v=bWDfTYfgUBc |title=Lilly King Women's 100m Breaststroke Final 2017 Fina Swimming World Championship Budapest |publisher=Mahender Singh |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m prsno]]
|2:17.55
|{{ZD|RUS}} [[Jevgenija Čikunova]]
|23. 4. 2023.
|{{ZD|RUS}} [[Kazanj]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://new.russwimming.ru/upload/live/4R_LC_2023/ResultList_137F.pdf|publisher=russwimming.ru|date=21. 4. 2023|access-date=21. 4. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://olympics.nbcsports.com/2023/04/21/evgenia-chikunova-world-record-swimming-breaststroke/ &quot;Russian swimmer Yevgeniya Chikunova crushes world record in 200m breaststroke&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230428154622/https://olympics.nbcsports.com/2023/04/21/evgenia-chikunova-world-record-swimming-breaststroke/ |date=28. 4. 2023 }}. ''[[NBC Sports]]''. 21. 4. 2023. Pristupljeno 22. 4. 2023.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video Women's 200m Breaststroke Final |url=https://www.youtube.com/watch?v=hw5VVmptlDg|publisher=swimswam|date=21. 4. 2023|access-date=30. 4. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[50 m delfin]]
|24.43
|{{ZD|ŠVE}} [[Sarah Sjöström]]
|5. 7. 2014.
|{{ZD|ŠVE}} [[Borås]]
|&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=Sarah Sjostrom Smashes 25-Second Barrier With World Record in 50 Fly in Sweden |url= http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/39767.asp?q=Sarah-Sjostrom-Smashes-25-Second-Barrier-With-World-Record-in-50-Fly-in-Sweden|magazine=[[Swimming World Magazine]]|date=5. 7. 2014|access-date=7. 7. 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714235247/http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/39767.asp?q=Sarah-Sjostrom-Smashes-25-Second-Barrier-With-World-Record-in-50-Fly-in-Sweden|archive-date=14. 7. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=4. 2. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o |title=SWIMMING WORLD RECORDS (50) 50m butterfly 24.43 Sarah Sjöström |publisher= Swimming Art |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128074835/https://www.youtube.com/watch?v=AXbWtW5al2o |archive-date=28. 11. 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|- 
|[[100 m delfin]]
|54.33
|{{ZD|SAD}} [[Gretchen Walsh]]
|3. 5. 2026.
|{{ZD|USA}} [[Fort Lauderdale]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.theguardian.com/sport/2026/may/03/gretchen-walsh-sets-100m-butterfly-world-record-for-third-time-in-12-months|publisher=theguardian.com|date=3. 5. 2026|accessdate=4. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video -Gretchen Walsh BROKE the world record in the 100-meter butterfly! |url=https://www.youtube.com/watch?v=koUeGqq7mro&amp;t=1s|publisher=Social Kick • Swim Culture &amp; Stories|date=3. 5. 2026|accessdate=4. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m delfin]]
|2:01.65
|{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]]
|5. 7. 2026.
|{{ZD|CAN}} [[Montreal]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://results.swimming.ca/2026_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_5F.pdf|publisher=swimming.ca|date=5. 7. 2026|accessdate=9. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=5uE7Psy6lO0|publisher=World Aquatics |date=5. 7. 2026|accessdate=9. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m mješovito]]
|2:05.70  
|{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]]
|9. 6. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Victoria]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|publisher=swimming.ca|date=9. 6. 2025|access-date=18. 6. 2025|archive-date=10. 6. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250610134218/https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_17F.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=zOWS_GBJue0 &amp;#8203;]
|- 
|[[400 m mješovito]]
|4:23.65
|{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]]
|11. 6. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Victoria]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|publisher=swimming.ca|date=11. 6. 2025|access-date=12. 6. 2025|archive-date=17. 6. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250617221404/https://results.swimming.ca/2025_Canadian_Swimming_Trials/ResultList_25F.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Summer McIntosh breaks own world record in 400m IM at Canadian swimming trials|url=https://www.youtube.com/watch?v=IMpq_B4d24M|publisher=BBC sport|date=11. 6. 2025|access-date=17. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[4 × 100 m slobodno]]
|3:29.69
|{{ZID|Australija}}&lt;br/&gt;(52.04)[[Mollie O'Callaghan]] &lt;br/&gt; (51.69)[[Shayna Jack]]&lt;br/&gt;(52.29)[[Meg Harris]]&lt;br/&gt;(51.90)[[Emma McKeon]]
|23. 7. 2023.
|{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|website=omegatiming.com|date=23. 7. 2023|access-date=26. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 4x100m Freestyle Relay Final |url=https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/1147680679734909 |website=World Aquatic|date=23. 7. 2023|access-date=26. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 200 m slobodno]]
|7:37.50
|{{ZID|Australija}}&lt;br/&gt;(1:53.66) [[Mollie O'Callaghan]]&lt;br /&gt;(1:55.63)[[Shayna Jack]]&lt;br /&gt;(1:55.80)[[Brianna Throssell]]&lt;br /&gt;(1:52.41)[[Ariarne Titmus]]
|27. 7. 2023.
|{{ZD|JAP}} [[Fukuoka]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600010201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|website=omegatiming.com|date=27. 7. 2023|access-date=29. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 4x200m Freestyle Relay Final |url=https://www.youtube.com/watch?v=QI8_90Rv5Ac |website=World Aquatic|date=27. 7. 2023|access-date=29. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 100 m mješovito]]
|3:49.34
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]]  (57.57)&lt;br/&gt;[[Kate Douglass]] (1:04.27)&lt;br/&gt;[[Gretchen Walsh]] (54.98)&lt;br/&gt;[[Torri Huske]] (52.52)
|3. 8. 2025.
|{{ZD|SIN}} [[Singapur]]
|&lt;ref&gt;{{cite web |title=Women's 4x100m Medley Relay |url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010205F70104FFFFFFFFFF01.pdf |website=Omega Timing |access-date=7. 8. 2025 }}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video142497057_456239364 &amp;#8203;] 
|}

=== Mješovite štafete ===
{|class=wikitable style=&quot;width: 95%; font-size: 95%;&quot;
! Disciplina !! Rezultat !! Plivači !! Datum !! Mjesto !! Izvor
|-  
|[[4 × 100 m slobodno (mješovita štafeta)]] 
|3:18.48
|{{ZID|SAD}}&lt;br/&gt;[[Jack Alexy]] (46,91)&lt;br /&gt;[[Patrick Sammon]] (46,70)&lt;br /&gt;[[Kate Douglass]] (52,43)&lt;br /&gt;[[Torri Huske]] (52,44)
|2. 8. 2025.
|{{ZD|SIN}} [[Singapur]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900010301F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=2. 8. 2025|access-date=6. 8. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239363%2F67478b06282824ff4b &amp;#8203;]
|-
|[[4 × 100 m mješovito (mješovita štafeta)]]
|3:36.70
|{{ZID|SAD}}&lt;br/&gt;[[Will Modglin]]  (53.40),&lt;br&gt;
[[Van Mathias]]  (57.30)&lt;br&gt;
[[Gretchen Walsh]]  (54.99)&lt;br&gt;
[[Kate Douglass]]  (51.01)
|12. 8. 2026.
|{{ZD|USA}} [[USA]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x100m Medley Relay Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011A00030305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12. 8. 2026|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=R4gs3a73eU8 &amp;#8203;]
|}

== Kratki bazeni (25 m) ==
=== Muškarci ===
{|class=wikitable style=&quot;width: 95%; font-size: 95%;&quot;
! Disciplina !! Rezultat !! Plivač !! Datum !! Mjesto !! Izvor
|-  
|[[50 m slobodno]]
|19.90
|{{ZD|Kajmanska ostrva}} [[Jordan Crooks]]
|14. 12. 2024.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Freestyle Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14. 12. 2024|access-date=20. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239337%2F835e28de64f6558bb1 &amp;#8203;]
|- 
|[[100 m slobodno]]
|44.84
|{{ZD|AUS}} [[Kyle Chalmers]]
|29. 10. 2021.
|{{ZD|RUS}} [[Kazanj]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011500120101EC04FFFFFFFFFFFF01.pdf|last=FINA|author-link=FINA|publisher=[[Omega Timing]]|date=29. 10. 2021|access-date=21. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;  
|- 
|[[200 m slobodno]]
|1:38.61
|{{ZD|SAD}} [[Luke Hobson]]
|15. 12. 2024.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=23. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/im/convo/839726003?entrypoint=list_all&amp;tab=all&amp;z=video142497057_456239341%2F42ba318c8c52791d9b &amp;#8203;]
|-
|[[400 m slobodno]]
|3:32.25
|{{ZD|FRA}} [[Yannick Agnel]]
|15. 11. 2012.
|{{ZD|FRA}} [[Angers]]
|&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=Flash! Yannick Agnel Downs World Record in 400 Free at French Nationals|url=http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/32653.asp|magazine=[[Swimming World Magazine]]|date=15. 11. 2012|access-date=15. 11. 2012|url-status=dead|archive-url= https://archive.today/20130216202903/http://www.swimmingworldmagazine.com/lane9/news/World/32653.asp|archive-date=16. 2. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=16. 11. 2012 |url=https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU |title=New World Record Yannick Agnel 400 Freestyle 3:32.25 !! |publisher= Georgian Swimmers Club |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191128130315/https://www.youtube.com/watch?v=q_WOH0X9JKU |archive-date=28. 11. 2019 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[800 m slobodno]]
|7:20.46
|{{ZD|IRS}} [[Daniel Wiffen]]
|10. 12. 2023.
|{{ZD|RUM}} [[Otopeni]]
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Men's 800m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011600090101F10104FFFFFFFFFF01.pdf
|publisher=omegatiming.com|date=10. 12. 2023|access-date=12. 12. 2023}}&lt;/ref&gt; [https://www.youtube.com/watch?v=582caZZSaHs &amp;#8203;]
|-14:06.88   Njemačka 21. decembar 2021. Svjetsko prvenstvo  ,    .
|[[1500 m slobodno]]
|14:06.88
|{{ZD|GER}} [[Florian Wellbrock]]
|21. 12. 2021.
|{{ZD|UAE}} [[Abu Dhabi]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 1500m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011500190101F30104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=21. 12. 2021|access-date=22. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=0hgLT3IulaA &amp;#8203;] 
|-
|[[50 m leđno]] 
|22.11
|{{ZD|RUS}} [[Kliment Kolesnjikov]]
|23. 11. 2022.
|{{ZD|RUS}} [[Kazanj]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Backstroke Results|url=https://russwimming.ru/upload/live/4R_SC_2022/ResultList_123F_us.pdf|publisher=russwimming.ru|date=6. 11. 2014|access-date=25. 11. 2022|archive-date=23. 11. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123162409/https://russwimming.ru/upload/live/4R_SC_2022/ResultList_123F_us.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/465037289100724 &amp;#8203;]
|-
|[[100 m leđno]]
|48.16
|{{ZD|HUN}} [[Hubert Kós]]
|25. 10. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25. 10. 2025|access-date=28. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m leđno]]
|1:45.12
|{{ZD|HUN}} [[Hubert Kós]]
|23. 10. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080102EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23. 10. 2025|access-date=31. 10. 2025}}&lt;/ref&gt; 
|-
| [[50 m prsno]] 
| 24.95 
| {{ZD|TUR}} [[Emre Sakçı]] 
| 27. 12. 2021.
| {{ZD|TUR}} [[Gaziantep]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 50m Breaststroke Final Results|url=http://canli.tyf.gov.tr/cs-187/ResultList_34F_us.pdf|publisher=canli.tyf.gov.tr|date=27. 12. 2021|access-date=27. 12. 2021|archive-date=27. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211227150701/http://canli.tyf.gov.tr/cs-187/ResultList_34F_us.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video – Men's 50m Breaststroke Final| website=[[YouTube]] |url= https://www.youtube.com/watch?v=eQ535qkvYXg |date=27. 12. 2021|access-date=24. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[100 m prsno]]
|55.28
|{{ZD|BJE}} [[Ilja Šimanovič]]
|26. 11. 2021.
|{{ZD|NED}}[[Eindhoven]] 
|&lt;ref&gt;[[International Swimming League|ISL]] (26 November 2021). [https://www.omegatiming.com/File/00011500170103EC04FFFFFFFFFFFF01.pdf &quot;ISL Match 16 Eindhoven (NED): Men's 100m Breaststroke Results&quot;]. ''[[Omega Timing]]''. Retrieved 24-01-2025.&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m prsno]]
|1:59.52
|{{ZD|NED}} [[Caspar Corbeau]]
|25. 10. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080103EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date= 25. 10. 2025 |access-date= 29. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;
|- 
|[[50 m delfin]]
|21.32
|{{ZD|ŠVI}} [[Noè Ponti]]
|11. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Men's 50m Butterfly Final. Results |url=https://www.worldaquatics.com/competitions/3433/world-aquatics-swimming-championships-25m-2024/results?event=3d9d1963-af7e-4e9e-9c96-eb6c15e6f643 |publisher=worldaquatics.com |date=11. 12. 2024|access-date=16. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239335%2Ff4223416b279b8f632%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]
|-
|[[100 m delfin]]
|47.68
|{{ZD|CAN}} [[Joshua Liendo]]
|23. 10. 2025.
|{{ZD|CAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080104EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=23. 10. 2025 |access-date= 31. 10. 2025}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[200 m delfin]] 
|1:46.85
|{{ZD|JPN}} [[Tomoru Honda]]
|22. 10. 2022.
|{{ZD|JPN}} [[Tokio]]
|[https://www.facebook.com/100007561117363/videos/1151467825795134 &amp;#8203;​]
|-
|[[100 m mješovito]]
|49.28
|{{ZD|SAD}} [[Caeleb Dressel]]
|22. 11. 2020.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 100m IM Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000114020F0105EC04FFFFFFFFFFFF01.pdf |website= omegatiming.com |date= 22. 11. 2020|access-date=22. 11. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=22. 11. 2020 |url=https://www.youtube.com/watch?v=bfZAZO30oTk |title=Caeleb Dressel isl swimmin wr 100 IM 49.28 |publisher=swim4lifeTV |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630005624/https://www.youtube.com/watch?v=bfZAZO30oTk |archive-date=30. 6. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[200 m mješovito]]
|1:48.88 
|{{ZD|FRA}} [[Léon Marchand]]
|1. 11. 2024.
|{{ZD|SIN}} [[Singapur]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800070105EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=omegatiming.com|date=1. 11. 2024|access-date=1. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=Fc-i1YbvAHU &amp;#8203;]
|-
|[[400 m mješovito]]
|3:54.51
|{{ZD|JAP}} [[Daiya Seto]]
|20. 12. 2019.
|{{ZD|SAD}} [[Las Vegas]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 400m Individual Medley Results|page=6|url=https://cdn.swimswam.com/wp-content/uploads/2019/12/ISL-Vegas-Day-1-Complete-Result.pdf|date=20. 12. 2019|access-date=20. 12. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=20. 12. 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=m1x5rHvuLLY |title=WORLD RECORD {{!}} Daiya Seto Men's 400m Individual Medley {{!}} ISL {{!}} FULL RACE {{!}} Las Vegas |publisher=[[International Swimming League]] |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200813070649/https://www.youtube.com/watch?v=m1x5rHvuLLY |archive-date=13. 8. 2020 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 50 m slobodno]]
|1:21.80
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Caeleb Dressel]] (20.43)&lt;br/&gt;[[Ryan Held]] (20.25)&lt;br/&gt;[[Jack Conger]] (20.59)&lt;br/&gt;[[Michael Chadwick (plivač)|Michael Chadwick]] (20.53)
|14. 12. 2018.
|{{ZD|KIN}} [[Hangzhou]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x50m Freestyle Final Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=000112010C0101F604FFFFFFFFFFFF01 |publisher= Omega Timing|date=14. 12. 2018|access-date=15. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 100 m slobodno]]
|3:01.66
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Jack Alexy]] (45.05)&lt;br/&gt; [[Luke Hobson]] (45.18)&lt;br/&gt; [[Kieran Smith]] (46.01)&lt;br/&gt; [[Chris Guiliano]] (45.42)
|10. 12. 2024.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=10. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239037 &amp;#8203;]
|-
|[[4 × 200 m slobodno]]
|6:40.51
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Luke Hobson]] (1:38.91)&lt;br/&gt;[[Carson Foster]] (1:40.77)&lt;br/&gt;[[Shaine Casas]] (1:40.34)&lt;br/&gt;[[Kieran Smith]] (1:40.49)
|13. 12. 2024.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080101F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13. 12. 2024|access-date=2. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239345%2F53a5485a3b1e5a4c21%2Fpl_post_142497057_1511 &amp;#8203;]
|-
| [[4 × 50 m mješovito]]
| 1:29.72 
| {{ZID|Italija}}&lt;br/&gt;[[Lorenzo Mora]] (22.65)&lt;br/&gt;[[Nicolò Martinenghi]] (24.95)&lt;br/&gt;[[Matteo Rivolta]] (21.60)&lt;br/&gt;[[Leonardo Deplano]] (20.52) 
| 17. 12. 2022.
| {{ZD|AUS}} [[Melbourne]] 
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030105F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=17. 12. 2022|access-date=24. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 100 m mješovito]]
|3:18.68
|{{ZID|Rusija}}&lt;br/&gt;[[Miron Lifincev]] (49.31)&lt;br/&gt;[[Kiril Prigoda]] (55.15)&lt;br/&gt;[[Andrej Minakov]] (48.80)&lt;br/&gt;[[Jegor Kornjev]] (45.42)
|15. 12. 2024.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Men's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080105F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=19. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239344%2F8f5d17d54d3cf9e655 &amp;#8203;]
|}

=== Žene ===
{|class=wikitable style=&quot;width: 95%; font-size: 95%;&quot;
! Disciplina !! Rezultat !! Plivačica !! Datum !! Mjesto !! Izvor
|-
|[[50 m slobodno]]
|22.83
|{{ZD|USA}} [[Gretchen Walsh]]
|15. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}}[[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=25. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239033 &amp;#8203;]
|-
|[[100 m slobodno]]
|50.19
|{{ZD|USA}} [[Kate Douglass]]
|19. 10. 2025.
|{{ZD|USA}} Westmont
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070201EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19. 10. 2025|access-date=23. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239370%2F8ffc89115b43c31be0%2Fpl_post_142497057_1587 &amp;#8203;] 
|-
|[[200 m slobodno]]
|1:49.36
|{{ZD|AUS}} [[Mollie O'Callaghan]]
|24. 10. 2025.
|{{ZD|KAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080201EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=24. 10. 2025|access-date=26. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;
|- 
|[[400 m slobodno]]
|3:50.25 
|{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]]
|10. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m Freestyle Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=10. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239021 &amp;#8203;]
|-
|[[800 m slobodno]]
|7:54.00
|{{ZD|AUS}} [[Lani Pallister]]
|25. 10. 2025.
|{{ZD|KAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 800m Freestyle Results|url= https://www.omegatiming.com/File/00011900080201F10104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=25. 10. 2025 |access-date=31. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=5BDTgaQiMv4&amp;t=4s &amp;#8203;]
|-
|[[1500 m slobodno]]
|15:08.24
|{{ZD|SAD}} [[Katie Ledecky]]
|29. 10. 2022.
|{{ZD|KAN}} [[Toronto]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 1500m Freestyle Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700080201F30104FFFFFFFFFF01.pdf|website=omegatiming.com|date=29. 10. 2022|access-date=30. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=p20kZqUAd0k &amp;#8203;]
|-
|[[50 m leđno]]   
|25.23
|{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]]
|13. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080202EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13. 12. 2024|access-date=18. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239026 &amp;#8203;]
|- 
|[[100 m leđno]]
|54.02 r
|{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]]
|15. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=26. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239034 &amp;#8203;]
|- 
|[[100 m leđno]]   
|54.02 =
|{{ZD|USA}} [[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] 
|18. 10. 2025.
|{{ZD|USA}} Westmont
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900070202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=19. 10. 2025|access-date=24. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239372%2F95216bcdf9baad493b%2Fpl_post_142497057_1589 &amp;#8203;]
|-
|[[200 m leđno]]
|1:57.33
|{{ZD|AUS}} [[Kaylee McKeown]]
|25. 10. 2025.
|{{ZD|KAN}} [[Toronto]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Backstroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900080202EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=25. 10. 2025|access-date= 7. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=irLveoaAuNA&amp;t=3s &amp;#8203;] 
|-
|[[50 m prsno]]
|28.37 sf
|{{ZD|LIT}} [[Rūta Meilutytė]]
|17. 12. 2022.
|{{ZD|AUS}} [[Melbourne]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title= Women's 50m Breaststroke Semifinals Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030203EB0102FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17. 12. 2022|access-date=17. 12. 2022}}&lt;/ref&gt;[https://www.facebook.com/zagrebelny.artem/videos/529222178935246/?notif_id=1671320917357622&amp;notif_t=video_processed&amp;ref=notif &amp;#8203;]
|-
|[[100 m prsno]]
|1:02.36 =
|{{ZD|LIT}} [[Rūta Meilutytė]]
|12. 10. 2013.
|{{ZD|RUS}} [[Moskva]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Result|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010D020701021E02FFFFFFFFFFFF02 |publisher= Omega Timing|date=12. 10. 2013|access-date=12. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[100 m prsno]]
|1:02.36 =
|{{ZD|JAM}} [[Alia Atkinson]]
|6. 12. 2014.
|{{ZD|KAT}} [[Doha]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Breaststroke Results|url=http://www.omegatiming.com/File/Download?id=00010E010D01021E02FFFFFFFFFFFF02 |publisher= Omega Timing|date=6. 12. 2014|access-date=6. 12. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite AV media |date=22. 6. 2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=0-ADSzjH8jY |title=Alia Atkinson {{!}} World Record 100m Breaststroke {{!}} 2014 FINA World Swimming Championships Doha |publisher=[[FINA]] |via=[[YouTube]] |access-date=10. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210212214739/https://www.youtube.com/watch?v=0-ADSzjH8jY |archive-date=12. 2. 2021 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[100 m prsno]]
|1:02.36 =
|{{ZD|JAM}} [[Alia Atkinson]]
|26. 8. 2016.
|{{ZD|FRA}} [[Chartres]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Alia Atkinson Ties World Record in 100 Breaststroke in Chartres|url=https://swimswam.com/alia-atkinson-ties-world-record-100-breaststroke-chartres/|author=Braden Keith|publisher=Swimswam|date=26. 8. 2016|access-date=26. 8. 2016}}&lt;/ref&gt;
|- 
|[[200 m prsno]]
|2:12.50
|{{ZD|SAD}} [[Kate Douglass]]
|13. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Breaststroke Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080203EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=13. 12. 2024|access-date=13. 12. 2024}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239027 &amp;#8203;] 
|-
|[[50 m delfin]]
|23.72
|{{ZD|USA}} [[Gretchen Walsh]]
|11. 10. 2025.
|{{ZD|USA}} Carmel
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 50m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011900060204EB0104FFFFFFFFFF01.pdf|work=Omega Timing|date=11. 10. 2025|access-date=15. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[100 m delfin]]
|52.71
|{{ZD|USA}} [[Gretchen Walsh]]
|14. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EC0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14. 12. 2024|access-date=22. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/club228643357?z=video-228643357_456239030%2Fvideos-228643357%2Fpl_-228643357_-2 &amp;#8203;]
|- 
|[[200 m delfin]]
|1:59.32
|{{ZD|KAN}} [[Summer Macintosh]]
|12. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m Butterfly Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080204EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12. 12. 2024|access-date=12. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239025 &amp;#8203;]
|- 
|[[100 m mješovito]]
|55.98 
|{{ZD|SAD}} [[Gretchen Walsh]]
|18. 10. 2024.
|{{ZD|SAD}} [[Charlottesville (Virginia)|Charlottesville]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 100m IM TT WR|url= https://storage.googleapis.com/virginiasports-com/2024/10/UVA-vs-Florida-Full-Results.pdf|publisher= virginiasports-com|date=18. 10. 2024|access-date=12. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vk.com/artemzagrebelny?z=video142497057_456239326%2F4946df7d75239061b2%2Fpl_wall_142497057 &amp;#8203;]  
|- 
|[[200 m mješovito]]
|2:01.63 
|{{ZD|USA}} [[Kate Douglass]]
|10. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 200m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EE0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=10. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video - Women's 200m IM Final |url= https://vkvideo.ru/video-228643357_456239023|publisher= |date=10. 12. 2024|access-date=14. 12. 2024}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[400 m mješovito]]
|4:15.48
|{{ZD|CAN}} [[Summer McIntosh]]
|14. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 400m IM Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205EF0104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=14. 12. 2024|access-date=23. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239031 &amp;#8203;]
|-
|[[4 × 50 m slobodno]]
|1:32.50
|{{ZID|Nizozemska}}&lt;br/&gt;[[Ranomi Kromowidjojo]] (23.05)&lt;br/&gt;[[Maaike de Waard]] (23.16)&lt;br/&gt;[[Kim Busch]] (23.47)&lt;br/&gt;[[Femke Heemskerk]] (22.82)
|12. 12. 2020.
|{{ZD|NIZ}} [[Eindhoven]]
|&lt;ref&gt;{{cite news|title=Dutch Women Destroy SCM 200 Free Relay World Record In 1:32.50 (Video)|url=https://swimswam.com/dutch-women-destroy-scm-200-free-relay-world-record-in-132-50-video/|website=swimswam.com|author=James Sutherland|date=12. 12. 2020|access-date=15. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 100 m slobodno]]
|3:25.01
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Kate Douglass]] (50.95)&lt;br/&gt;[[Katharine Berkoff]] (51.38)&lt;br/&gt;[[Alex Shackell]] (52.01)&lt;br/&gt;[[Gretchen Walsh]] (50.67)
|10. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=10. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= Video – Women's 4x100m Freestyle Relay Final Results|url=https://vkvideo.ru/video-228643357_456239039|publisher= |date=10. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 200 m slobodno]]
|7:30.13
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Alex Walsh]] (1:53.25)&lt;br/&gt;[[Paige Madden]] (1:53.18)&lt;br/&gt;[[Katie Grimes]] (1:53.39)&lt;br/&gt;[[Claire Weinstein]] (1:50.31)
|12. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]]  
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x200m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080201F80104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=12. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title= Video – Women's 4x200m Freestyle Relay Final|url=https://vkvideo.ru/video-228643357_456239038|publisher=Omega Timing|date=12. 12. 2024|access-date=30. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 50 m mješovito]]
|1:42.35
|{{ZID|Australija}}&lt;br/&gt;[[Mollie O'Callaghan]] (25.49)&lt;br/&gt;[[Chelsea Hodges]] (29.11)&lt;br/&gt;[[Emma McKeon]] (24.43)&lt;br/&gt;[[Madison Wilson]] (23.32)
|17. 12. 2022.
|{{ZD|AUS}} [[Melbourne]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4 × 50 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030205F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=17. 12. 2022|access-date=30. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[4 × 100 m mješovito]]
|3:40.41
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Regan Smith (plivačica)|Regan Smith]] (54.02)&lt;br/&gt;[[Lilly King]] (1:03.02)&lt;br/&gt;[[Gretchen Walsh]] (52.84)&lt;br/&gt;[[Kate Douglass]] (50.53)
|15. 12. 2024.
|{{ZD|HUN}} [[Budimpešta]] 
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Women's 4x100m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080205F70104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=15. 12. 2024|access-date=4. 1. 2025}}&lt;/ref&gt; [https://vkvideo.ru/video-228643357_456239040 &amp;#8203;]
|}

=== Mješovite štafete ===
{|class=wikitable style=&quot;width: 95%; font-size: 95%;&quot;
! Disciplina !! Rezultat !! Plivači !! Datum !! Mjesto !! Izvor
|-
|[[4 × 50 m slobodno (mješovita štafeta)]]
|1:27.26
|{{ZID|Italija}}&lt;br /&gt;[[Leonardo Deplano]] (20.97) &lt;br /&gt;[[Lorenzo Zazzeri]] (20.51)&lt;br /&gt;[[Silvia Di Pietro]] (23.07) &lt;br /&gt;[[Sara Curtis ]](22.71) 
|4. 12. 2025.
|{{ZD|POLJ}} [[Lublin]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4×50m Freestyle Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/000119000A0301F60104FFFFFFFFFF01.pdf|publisher=Omega Timing|date=4. 12. 2025|access-date=6. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[4 × 50 m mješovito (mješovita štafeta)]]
|1:35.15
|{{ZID|Sjedinjene Američke Države}}&lt;br/&gt;[[Ryan Murphy]] (22.37) &lt;br/&gt;[[Nic Fink]] (24.96) &lt;br/&gt; [[Kate Douglass]] (24.09) &lt;br/&gt; [[Torri Huske]] (23.73) 
|14. 12. 2022.
|{{ZD|AUS}} [[Melbourne]]
| &lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4x50m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011700030305F60104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14. 12. 2022|access-date=14. 12. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Video – Mixed 4x50m Medley  Relay Final Results|url=https://www.youtube.com/watch?v=ul7oas7Zcy4|publisher=FINA.tv|date=14. 12. 2022|access-date=20. 12. 2022}}&lt;/ref&gt; 
|-
|[[4 × 100 m mješovito (mješovita štafeta)]]
|3:30.47
|{{ZID|Rusija}}&lt;br/&gt;[[Miron Lifincev]] (48.90)&lt;br/&gt;[[Kiril Prigoda]] (54.86)&lt;br/&gt;[[Arina Surkova]] (55.63)&lt;br/&gt;[[Darja Klepikova]] (51.08)
|14. 12. 2024.
|{{ZD|MAĐ}} [[Budimpešta]]
|&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mixed 4 × 100 m Medley Relay Final Results|url=https://www.omegatiming.com/File/00011800080305F70104FFFFFFFFFF01.pdf|date=14. 12. 2024|access-date=28. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;[https://vkvideo.ru/video-228643357_456239036 &amp;#8203;]
|}

== Galerija ==
Neki od trenutnih svjetskih rekordera:
&lt;gallery widths=&quot;170&quot; heights=&quot;200&quot;&gt;
Datoteka:YANNICK AGNEL a.jpg|&lt;center&gt;[[Yannick Agnel]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Therese Alshammar 2013-01-08 001.jpg|&lt;center&gt;[[Therese Alshammar]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Mireia Belmonte Garcia.jpg|&lt;center&gt;[[Mireia Belmonte]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Filhopodium50cropped.jpg|&lt;center&gt;[[César Cielo Filho]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Matt Grevers.jpg|&lt;center&gt;[[Matt Grevers]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Olympian Grant Hackett takes the Pledge (34690236782) (cropped).jpg|&lt;center&gt;[[Grant Hackett]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Femke Heemskerk.jpg|&lt;center&gt;[[Femke Heemskerk]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Kazan 2015 - Hosszú Katinka 200m backstroke.JPG|&lt;center&gt;[[Katinka Hosszú]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Ranomi Kromowidjojo (2008-08-25).jpg|&lt;center&gt;[[Ranomi Kromowidjojo]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Katie Ledecky-2012-14-09.jpg|&lt;center&gt;[[Katie Ledecky]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Leveauxpodium50.jpg|&lt;center&gt;[[Amaury Leveaux]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Jason Lezak 2.jpg|&lt;center&gt;[[Jason Lezak]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Ryan Lochte cropped.jpg|&lt;center&gt;[[Ryan Lochte]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Rūta Meilutytė02.jpg|&lt;center&gt;[[Rūta Meilutytė]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Aaron peirsol-2.jpg|&lt;center&gt;[[Aaron Peirsol]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Federica Pellegrini e Luca Marin (cropped).jpg|&lt;center&gt;[[Federica Pellegrini]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Phelpsbeijing.jpg|&lt;center&gt;[[Michael Phelps]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Rebecca soni cropped.jpg|&lt;center&gt;[[Rebecca Soni]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Cameron_van_der_Burgh.jpg|&lt;center&gt;[[Cameron van der Burgh]]&lt;/center&gt;
Datoteka:Incheon AsianGames Swimming 34.jpg|&lt;center&gt;[[Sun Yang]]&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Olimpijski rekordi u plivanju]]

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Plivanje]]
[[Kategorija:Svjetski rekordi]]</text>
      <sha1>ds0yi655999xfiio7ra7mfrnqgr6ggs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CER-10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78804</id>
    <revision>
      <id>3926158</id>
      <parentid>3836179</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:56:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3194" sha1="7s3kpd463nrfbyye4q5zcy8u4ujqad1" xml:space="preserve">[[Datoteka:Cer10.jpg|mini|desno|217x217px|Računar CER-10]]
'''CER-10''' je prvi elektronski digitalni [[računar]] napravljen u [[SFRJ|SFR Jugoslaviji]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pc.pcpress.rs/tekst.php?id=16664|title=Od računara CER-10 do danas|last=Basrak|first=Milan|website=PC Press|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; originalno projektovan u Institutu &quot;Vinča&quot; 1956-1960. godine, a konstrukcija je okončana u Institutu &quot;Mihajlo Pupin&quot; 1963. godine. To je bio univerzalni, jednoadresni, dinamički računar (prosječne brzine oko pedeset hiljada operacija u sekundi), tada među prvih desetak računara u [[Evropa|Evropi]] (nakon engleskih, njemačkih, ruskih i francuskih digitalnih računara iz perioda od 1949 - 1959. godine). CER-10 je prvenstveno bio namijenjen za rješavanje matematičkih problema u okviru SKNE-Vinča, pa je potom uspješno upotrebljavan za specifična kriptološka i statistička procesiranja informacija u DSUP -Tanjug  od 1963. do kraja 1966. godine. Najzad je računar predat školi ETŠ-Nikola Tesla iz [[Beograd]]a. Autorski tim projektanata računara CER-10 u Vinči činili su: akad. Rajko Tomović, prof. Ahmed Mandžić, prof. Tihomir Aleksić, ing. Petar Vrbavac, dr Vukašin Masnikosa,  ing. Dušan Hristović i dr Milojko Marić.

[[Datoteka:CER.10,_designteam_1960.jpg|mini|desno|239x239px|Projektanti CER-10 sa prof.dr T.Aleksicem i akad.dr R.Tomovicem]]

[[Datoteka:CER10,CPU mini.jpg|mini|200x200px| CER-10 u Muzeju MNT-SANU Beograd|lijevo]]

==Specifikacija računara CER-10==

* Elektronske vakuum cijevi tipa ECC81 i EL85 -Philips (oko 1.750 komada); 
* Tranzistori  tipa: OC76, OC44, 2N396 (oko 1. 500 kom) i [[germanijum]]ske diode OA85 (oko 14. 000 kom); 
* Elektronski releji, tipa Schrack (oko 850 kom); 
* Impulsni transformatori (oko 1.700 kom); 
* Feritna jezgra su [[Philips]] od 2mm, tipa 6D2, za memorijske matrice; Feritna memorija je bila kapaciteta 2x 12Kbytes; 
* Grupa od 24 osnovnih [[instrukcija računara]]; dužina riječi je 30+1 bita (ili šest bajtova); 
* Ulazno-izlazne jedinice računara su: Fotočitač papirne trake, tipa Ferranti-2B; Bušač papirne trake, tipa Creed 25; [[Teleprinter]], tipa Siemens-100. 
* Električno napajanje računara je motor-generatorska grupa 20/15. 5 KVA. Trofazna ispravljačka kola (pomoću Si-dioda, tipa 14R2), s automatskom regulacijom, relejnom zaštitom i signalizacijama za svih 12 napona računara CER-10.

==Referentna literatura ==

# Rajko Tomović, Ahmed Mandžić, Tihomir Aleksić, Petar Vrbavac, Vukašin Masnikosa, Dušan Hristović, Milojko Marić: »Cifarski Elektronski Računar-CER.10 Instituta Vinča«, Zbornik 5.Konf.ETAN-60, str.305-330, Beograd, 18. novembar 1960. 
# Nikola Marković: »E-potencijali Srbije«, CEPIT, br.1, tema 2, Beograd, nov. 2003.
# Boris Vuković: &quot;Sa CER-10 je SFRJ postala svetska elita&quot;, BLIC, str.18-19, Beograd 12.jun 2011.
# Dušan Hristović: &quot;Razvoj računarstva u Srbiji&quot;,FLOGISTON, br.18/19, str.89-105, Muzej nauke i tehnike,Beograd 2010/2011.

== Također pogledajte ==
* [[CER računari]]
* [[Prva generacija računara]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Računari]]</text>
      <sha1>7s3kpd463nrfbyye4q5zcy8u4ujqad1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elizabeth Howard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78850</id>
    <revision>
      <id>3926239</id>
      <parentid>3629970</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3973" sha1="fylxno2n3yqq7dpwchdurpdw6zifyl4" xml:space="preserve">'''Elizabeth Howard'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://onthetudortrail.com/Blog/resources/biographies/elizabeth-boleyn-countess-of-wiltshire/|website=onthetudortrail.com|access-date=2. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; (kasnije '''Elizabeth Boleyn'''; [[1480]] - [[3. april]] [[1538]]), grofica od Wiltshirea i Ormonda, vikontica Rochford, bila je engleska plemkinja poznata kao majka engleske kraljice [[Anne Boleyn]] i nana engleske monarhinje [[Elizabeta I Engleska|Elizabete I]].

Elizabeth je bila kćerka [[Thomas Howard (1443-1524)|Thomasa Howarda]], 2. vojvode od Norfolka, i Elizabeth Tilney. Rođena je u najmoćnijoj aristokratkskoj porodici u Engleskoj. Njena porodica je u [[Ratovi dviju ruža|Ratovima dviju ruža]] podržavala kralja [[Rikard III Engleski|Rikarda III]], ali je ostala u kraljevskoj milosti i nakon što je Rikarda svrgnuo i ubio [[Henrik VII Engleski|Henrik Tudor]], koji je vladao kao Henrik VII. Elizabeth je kao dvorjanka [[Elizabeta od Yorka|Elizabeti od Yorka]], supruzi Henrika VII (i kasnije [[Katarina Aragonska|Katarini Aragonskoj]], supruzi Henrika VIII), živjela na kraljevom dvoru, gdje je upoznala [[Thomas Boleyn|Thomasa Boleyna]], za kojeg se udala prije [[1500]]. godine. Thomasu su kasnije date titule grofa od Wiltshirea i Ormonda, te titulu vikonta Rochforda.

Thomas i Elizabeth su imali petero djece, od kojih je troje preživjelo do punoljetnosti:

* [[Mary Boleyn]] (?-[[19. juli]] [[1543]]), prvim brakom ledi Carey, drugim brakom ledi Mary Stafford
* [[Anne Boleyn]], 1. markiza od Pemrbokea (? - [[19. maj]] [[1536]]), brakom kraljica Engleske
* [[George Boleyn]] ([[1504]] - [[17. maj]] [[1536]])

Elizabeth je bila u boljem odnosu sa mlađom kćerkom, Anne, nego sa starijom, Mary. Elizabeth se posvetila Anninom ranom obrazovanju i podučavala ju je muzici, čitanju, i pisanju. Anne se udala za kralja Henrika VIII [[1533]]. godine i bila [[krunidba|okrunjena]] za kraljicu [[1. juni|1. juna]] iste godine. Elizabeth je ostala na dvoru svoje kćerke za vrijeme njenog braka sa kraljem.

Godine [[1536]]. Elizabethina kćerka i sin, George Boleyn, pogubljeni su na osnovu optužbi za preljub, incest, vještičarenje i veleizdaju. Očito je da je Anne zapravo pogubljena zato što Henriku nije uspjela roditi sina, a on je želio oženiti svoju ljubavnicu [[Jane Seymour]]. Nakon ovoga skandala Elizabeth je protjerana sa dvora i povukla se na seosoko imanje svoje porodice. Umrla je dvije godine kasnije.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

== Bibliografija ==

* {{Cite ODNB|title=Boleyn, George, Viscount Rochford (c. 1504–1536), courtier and diplomat|last=Block|first=Joseph S.|id=2798|year=2004}}
* {{Cite book|last=Cokayne|first=George Edward|title=The Complete Peerage, edited by Geoffrey H. White|publisher=St. Catherine Press|year=1959|volume=XII, Part II|location=London}}
* {{Cite ODNB|title=Howard, Thomas, second duke of Norfolk (1443–1524), magnate and soldier|last=Head|first=David M.|id=13939|year=2008}}
* {{Cite ODNB|title=Anne (Anne Boleyn) (c. 1500–1536), queen of England, second consort of Henry VIII|last=Ives|first=E. W.|id=557|year=2004}}
* {{Cite book|last=Lindsey|first=Karen|url=https://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=6981860|title=Divorced, Beheaded, Survived: A Feminist Reinterpretation of the Wives of Henry VIII|publisher=Perseus Books|year=1995|location=Reading, Maine|access-date=8. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628224757/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&amp;d=6981860|archive-date=28. 6. 2011|url-status=dead}}
* {{Cite book|last=Richardson|first=Douglas|title=Plantagenet Ancestry: A Study in Colonial and Medieval Families, ed. Kimball G. Everingham|publisher=Genealogical Publishing Company Inc|year=2004|location=Baltimore, Maryland}}
* {{Cite book|last=Weir|first=Alison|title=The Six Wives of Henry VIII|publisher=Grove Weidenfeld|year=1991|location=New York}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Engleski plemići]]
[[Kategorija:Irski plemići]]</text>
      <sha1>fylxno2n3yqq7dpwchdurpdw6zifyl4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Boleyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>78853</id>
    <revision>
      <id>3926279</id>
      <parentid>3630139</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="lxfla4jid2aup8jpg7ic3s3v2eessb5" xml:space="preserve">{{Infokutija plemstvo
| ime                   = George Boleyn
| plemićka porodica     = [[Boleyn familija|Boleyn]]
| majka                 = [[Elizabeth Boleyn, Grofica od Wiltshirea|Elizabeth Howard]]
| datum_rođenja         = c. 1504&lt;ref&gt;{{cite web |title=George Boleyn|url=https://onthetudortrail.com/Blog/resources/biographies/george-boleyn/ |website=On The Tudor Trail|access-date=22. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
| slika                 = Arms of the Boleyn family of London.png
}}

'''George Boleyn'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://onthetudortrail.com/Blog/resources/biographies/george-boleyn/|website=onthetudortrail.com|access-date=2. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; (fonol. Džordž Bolen; [[1504]] - [[17. maj]] [[1536]]) bio je brat engleske kraljice [[Anne Boleyn]]. Kao najstariji sin grofa od Wiltshirea nosio je njegovu sporednu titulu vikonta Rochforda kao ''[[titre de courtoisie]]''.

Rođen je u Norfolku, u [[Engleska|Engleskoj]]. Georgeovi roditelji bili su [[Thomas Boleyn]], grof od Wilthshirea i Ormondea, vikont Rochford, i ledi [[Elizabeth Howard]]. Njuegove sestru su bile [[Mary Boleyn|Mary]] i [[Anne Boleyn]]. Iako se zna da je George rođen [[1504]], nije poznata godina rođenja njegovih sestara, pa tako ni ko je bio stariji.

Kao i njegov otac, obavljao je diplomatske poslove za kralja [[Henrik VIII Engleski|Henrika VIII]]. Godine [[1524]]. ili [[1525]]. oženio je [[Jane Boleyn|Jane Parker]], kćerku Henrya Parkera, lorda Morleya.

Georgeova sestra Anne, koja se udala za kralja [[1533]]. i tako postala kraljica Engleske, nije uspjela kralju roditi sina, zbog čega je on tražio način da prekine njihov brak i oženi svoju novu ljubavnicu, [[Jane Seymour]]. Najizravniji način je bio da se Anne pogubi, te je ona stoga optužena za preljub sa pet muškaraca, vještičarenje, veleizdaju, i incest sa svojim bratom - Georgeom. George je osuđen na smrt [[15. maj]]a [[1536]]. godine i pogubljen dva dana kasnije. Na suđenju Georgeova supruga je svjedočila protiv njega, i smatra se da je njeno svjedočenje prilo presudno u donošenju smrtne kazne za Georgea i Anne.

George i Jane nisu imali djece, i nakon Georgeovog pogubljenja Jane se nije preudala, te je na kraju i sama bila pogubljena zajedno sa muževom rodicom, [[Katherine Howard]], koja je bila Henrikova peta supruga.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Engleski plemići]]
[[Kategorija:Pogubljeno plemstvo]]</text>
      <sha1>lxfla4jid2aup8jpg7ic3s3v2eessb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Boleyn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79043</id>
    <revision>
      <id>3926369</id>
      <parentid>3842108</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9482" sha1="1iazj85ypxt2bnx7506dd32u8rj7jdv" xml:space="preserve">'''Jane Boleyn,'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/history/the-many-myths-of-lady-rochford-the-tudor-noblewoman-who-supposedly-betrayed-george-and-anne-boleyn-180980520/|title=The Myths of Lady Rochford, the Tudor Noblewoman Who Supposedly Betrayed George and Anne Boleyn|last=Magazine|first=Smithsonian|last2=Solly|first2=Meilan|website=Smithsonian Magazine|language=en|access-date=4. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; '''vikontica Rochford''' (djevojački '''Jane Parker'''; [[1505]] - [[1542]]) je bila engleska plemkinja koja je živjela i bila pogubljena za vrijeme vladavine [[Henrik VIII Engleski|Henrika VIII]].

== Mladost ==

Bila je kćerka Henrya Parkera, 10. barona Morleya, i Alice St John. Poslana je na kraljevski dvor kao četrnaestogodišnjakinja i postala dvorjanka [[Katarina Aragonska|Katarini, kraljici Engleske]].

== Brak ==

Godine [[1524]]. ili [[1525]]. udata je za [[George Boleyn|Georgea Boleyna]], sina grofa od Wiltshirea, koji je nosio očevu titulu vikonta Rochforda kao ''[[titre de courtoisie]]''. Jane je tako bila vikontica Rochford ''de courtoisie''. Iz njihovg braka nije rođeno nijedno dijete. Janina zaova, [[Anne Boleyn]], je udajom za kralja [[Henrik VIII Engleski|Henrika VIII]] [[1533]]. godine postala kraljica Engleske.

== Udovištvo ==

Godine [[1536]]. Jane je ostala udovica: njen muž i njegova sestra Anne pogubljeni su na osnovu izmišljene optužnice za [[incest]]. Jane je bila ispitivana od strane [[Thomas Cromwell|Thomasa Cromwella]], a njeno svjedočenje je bilo presudno. Nije poznato jesu li Janine bukvalne riječi bile uzete kao dokaz ili ih je Cromwell protumačio na način koji je njemu odgovorao. Porodica Boleyn je tako ostala bez muškog nasljednika, koji je bio potreban za grofovije Wiltshire i Ormonde, te za titulu vikonta Rochforda, pošto te titule nisu mogle biti naslijeđene od strane žene niti od strane potomka iz ženske linije. Jane je ipak ostala oslovljavana kao vikontica Rochford ''de courtoisie''.

Jane je postala dvorjanka i sljedećoj Henrikovoj supruzi, svojoj imenjakinji, [[Jane Seymour]]. Jane je umrla po porodu, i dvije godine kasnije Henrik je oženio [[Ana Klevska|Anu Klevsku]]. Henrik i Ana Klevska su se složili da ponište svoj brak jer ga zbog međusobne neprivlačnosti nisu ni [[seks|konzumirali]]. Opet je ključno bilo Janino svjedočenje - ona je izjavila da joj je kraljica Ana povjerila da sa kraljem nije imala odnose, te je brak na osnovu toga poništen.

Vikontica Rochford je nastavila služiti novoj, petoj Henrikovoj supruzi, [[Katherine Howard]], koja je bila prva rodica njenog muža. Jane je imala uticaj nad mladom i neiskusnom Katherine. Organizirala je njene susrete sa mlađim muškarcima. Na kraju je Katherinina burna predbračna prošlost otkrivena, a zatim i afera tokom braka koju je pomagala Jane Boleyn. Rezultat toga bilo je hapšenje i zatvaranje Jane i kraljice Katherine.

== Pogubljenje ==

Jane i Katherine su bile zatvorene u tvrđavi [[Tower of London]]. Jane je pod psihološkim pritiskom imala nervni slom i na kraju izgubila razum. Njena neuračunljivost je značila da joj neće moći biti suđeno, ali kralj je bio odlučan kazniti je zbog njenog učestvovanja u nevjeri njegove supruge, te je stoga izdao zakon kojim je dozvoljeno suđenje i pogubljenje mentalno oboljelih osoba. Jane je stoga bila osuđena na smrt i bez suđenja.

Dana [[13. februar]]a [[1542]]. godine pogubljena je Katherine Howard, a odmah nakon nje i Jane Boleyn. Katherine je imala sedamnaest, a Jane Boleyn 36 godina. Jane Boleyn je sahranjena u kapeli tvrđave Tower of London, [[St Peter ad Vincula (London)|St Peter ad Vincula]].

== Također pogledajte ==

* [[Elizabeth Howard]]
* [[Mary Boleyn]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Refbegin|30em}}
*{{Cite ODNB|last=Block|first=Joseph S.|year=2004|title=Boleyn, George, Viscount Rochford|doi=10.1093/ref:odnb/2793}}
* {{cite book|last=Bruce|first=Marie Louise|url=https://books.google.com/books?id=XqAhAQAAIAAJ|title=Anne Boleyn|publisher=Collins|year=1972|isbn=0002110482|location=London}}
* {{cite web|url=http://www.british-history.ac.uk/catalogue.aspx?gid=136&amp;type=3|title=Calendar of State Papers, Spain|publisher=British-history.ac.uk|access-date=3. 5. 2014|ref={{sfnref|Calendar of State Papers, Spain}}}}
* {{cite book|last1=Cherry|first1=Clare|title=George Boleyn: Tudor Poet, Courtier &amp; Diplomat|last2=Ridgway|first2=Claire|publisher=MadeGlobal Publishing|year=2014|isbn=978-8493746452|ref={{sfnref|Cherry &amp; Ridgway|2014}}|author-link2=Claire Ridgway}} 
*{{Cite book|last=Cokayne|first=George Edward|title=The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain and the United Kingdom: Extant, Extinct or Dormant|publisher=St. Catherine Press|year=1945|volume=X|location=London|pages=137–142|ref={{sfnref|Cokayne X|1949}}|author-link=George Cokayne}}
*{{Cite book|last=Cokayne|first=George Edward|title=The Complete Peerage of England, Scotland, Ireland, Great Britain and the United Kingdom: Extant, Extinct or Dormant|publisher=St. Catherine Press|year=1949|editor-last=White|editor-first=Geoffrey H.|volume=XI|location=London|page=51|ref={{sfnref|Cokayne XI|1949}}}}
*{{Cite ODNB|last=Davies|first=Catherine|year=2004|title=Boleyn [''née'' Parker], Jane, Viscountess Rochford|doi=10.1093/ref:odnb/70799}}
* {{cite book|last=Ellis|first=Henry|url=https://archive.org/stream/originalletters08elligoog#page/n6/mode/2up|title=Original Letters Illustrative of English History|publisher=Harding and Lepard|year=1825|edition=2nd|series=Second Series|volume=II|location=London|ref={{sfnref|Ellis II|1825}}|author-link=Henry Ellis (librarian)}}
* {{cite book|last=Erickson|first=Carolly|url=https://archive.org/details/mistressanne00eric|title=Mistress Anne|publisher=Summit Books|year=1984|isbn=9780671417475|location=New York|author-link=Carolly Erickson|url-access=registration}}
* {{cite book|last1=Fox|first1=Julia|title=Jane Boleyn: The Infamous Lady Rochford|url=https://archive.org/details/janeboleyninfamo0000foxj|publisher=Phoenix|year=2008|isbn=978-0-7538-2386-6|location=London|author-link1=Julia Fox (author)}}
* {{cite DNB|last=Gairdner|first=James|author-link=James Gairdner|title=Anne (1507–1536)|url=https://archive.org/stream/dictionarynatio43stepgoog#page/n438/mode/2up|volume=1|pages=425–429|no-icon=1}}
* {{cite book|last=Heylyn|first=Peter|url=https://books.google.com/books?id=a6mZ0Ly6Pk4C|title=Ecclesiae Restaurata; or, the History of the Reformation of the Church of England: Containing the Biginning, Progress, and Successes of It; ... from the First Preparations to it by King Henry the Eight, {{Not a typo|url=https://archive.org/details/bub_gb_a6mZ0Ly6Pk4C |Unt|ill}} the Legal Settling, and Establishment of it Under Queen Elizabeth: Together ...|publisher=Printed for H. Twyford, T. Dring, J. Place, W. Palmer|year=1660|volume=2|location=London|ref={{sfnref|Heylyn 2|1660}}|author-link=Peter Heylin}}
* {{Cite ODNB|last=Ives|first=E. W.|author-link=Eric Ives|year=2004|title=Anne [Anne Boleyn]|doi=10.1093/ref:odnb/557}}
* {{cite web|url=http://www.british-history.ac.uk/catalogue.aspx?gid=126&amp;type=3|title=Letters and Papers, Foreign and Domestic, Henry VIII|publisher=British-history.ac.uk|access-date=3. 5. 2014|ref={{sfnref|Letters and Papers, Foreign and Domestic, Henry VIII}}}}
* {{cite book|last=Norton|first=Elizabeth|title=Anne Boleyn: In Her Own Words &amp; the Words of Those Who Knew Her|publisher=Amberley|year=2011|isbn=9781445600437|location=Stroud|author-link=Elizabeth Norton}}
* {{cite book|last=Richardson|first=Douglas|url=https://books.google.com/books?id=kjme027UeagC|title=Plantagenet Ancestry: A Study in Colonial and Medieval Families|publisher=CreateSpace|year=2011|isbn=978-1461045137|editor-last=Everingham|editor-first=Kimball G.|edition=2nd|ref={{sfnref|Richardson, Plantagenet Ancestry I|2011}}}}
* {{cite book|last=Starkey|first=David|url=https://books.google.com/books?id=FbMJ7MknaMQC|title=Six Wives: the Queens of Henry VIII|publisher=[[Vintage Books]]|year=2004|isbn=9780099437246|location=London|author-link=David Starkey}}
* {{Cite book|last=Warnicke|first=Retha M.|url=https://books.google.com/books?id=_iUIzcXV4toC|title=The Rise and Fall of Anne Boleyn: family politics at the court of Henry VIII|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1991|isbn=0521406773|location=Cambridge|author-link=Retha Warnicke}}
*{{Cite book|last=Weir|first=Alison|url=https://books.google.com/books?id=SA7A89d0W2YC|title=Henry VIII: King and Court|publisher=[[Random House]]|year=2011|isbn=9781446449233|location=New York|ref={{sfnref|Weir|2011a}}|author-link=Alison Weir}}
*{{Cite book|last=Weir|first=Alison|url=https://books.google.com/books?id=M1yHXitDdyQC|title=The Six Wives of Henry VIII|publisher=Random House|year=2011|isbn=9781446449097|location=New York|ref={{sfnref|Weir|2011b}}}}
* {{cite book|last=Wyatt|first=George|url=https://books.google.com/books?id=5AUpAAAAYAAJ|title=The Papers of George Wyatt Esquire, of Boxley Abbey in the County of Kent, Son and Heir of Sir Thomas Wyatt the Younger|publisher=Offices of the [[Royal Historical Society]]|others=Edited for the Royal Historical Society by D. M. Loades|year=1968|isbn=9780901050014|editor-last=Loades|editor-first=David|editor-link=David Loades|series=Camden Fourth Series|volume=5|location=London|author-link=George Wyatt (writer)}}
{{refend}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Engleski plemići]]
[[Kategorija:Pogubljeno plemstvo]]</text>
      <sha1>1iazj85ypxt2bnx7506dd32u8rj7jdv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mario Drmać</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79169</id>
    <revision>
      <id>3925988</id>
      <parentid>3848965</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:39:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Biografija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10460" sha1="id8osbi47sjd8ob4f7tsycx9hnf5l7b" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime               = Mario Drmać
| slika             = 
| opis              =
| datum_rođenja     = {{Datum rođenja i godine|1977|03|25}}
| mjesto_rođenja    = [[Mostar]], [[SR Bosna i Hercegovina]], [[SFRJ]]
| datum_smrti       = 
| mjesto_smrti      = 
| prebivalište      = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| alma_mater        = [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu]]
| zanimanje         = [[Glumac]], voditelj
| godine_aktivnosti =
}}
'''Mario Drmać''' (rođen 25. marta 1977, [[Mostar]], [[SR BiH]]) je [[BiH|bosanskohercegovački]] glumac i voditelj.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/httpwww.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/33|title=Drmač Mario • Pozorište mladih Sarajevo|website=pozoristemladih.ba|language=en-US|access-date=26. 2. 2022|archive-date=26. 2. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220226195550/http://www.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/httpwww.pozoristemladih.ba/ansambl/glumacki-ansambl/mario-drmac/33|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Za vrijeme osnovnog školovanja (1984 – 1992) bio je član amaterskog teatra &quot;Mostarski Teatar mladih&quot; i &quot;Šašavog teatra&quot;. Drugu Gimnaziju upisuje 1992/93. i završava 1996.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm1377035/|title=Mario Drmac|website=www.imdb.com|access-date=24. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; U Mostaru je živio sve do svog odlaska na studij u Sarajevo. Njegovi prvi interesi za svijet glume potiču upravo iz njegovog najranijeg djetinjstva. Kako je majka Maria Drmaća radila kao kostimografkinja i krojačica u [[Lutkarsko kazalište Mostar|Lutkarskom kazalištu Mostar]], on je često posjećivao to kazalište i učio od tamošnjih glumaca. Tada se i javila njegova ljubav prema ovoj [[umjetnost]]i.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biografija.info/mario-drmac/|title=Mario Drmać biografija {{!}} Biografija.info|website=www.biografija.info|access-date=24. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

Od 1992-1997. kao honorarac radi u &quot;Lutkarkom Kazalištu Mostar&quot;. Brojne predstave i većinom značajne uloge.

* ''Tko umije njemu dvije'' (režija [[Edi Majaron]])
* ''Grajko i Čupavko'' (režija [[Luko Paljetak]])
* ''Patkica Blatkica'' (režija [[Petar Šurkalović]])
* ''Božićna priča'' (režija Petar Šurkalović)
* ''Priča o Mariji-Isusova košuljica'' (režija Edi Majaron)

U tom periodu sarađuje sa [[Hrvatsko Narodno Kazalište u Mostaru|Hrvatskim Narodnim Kazalištem u Mostaru]] na predstavi «Tena» (režija [[Bobo Jelčić]]), te godinu i po kao urednik dječije emisije za djecu na Hrvatskoj Radio Postaji Mostar. 1997. dolazi u [[Sarajevo]] i upisuje [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiju scenskih umjetnosti]] odsjek gluma u klasi profesora [[Admir Glamočak|Admira Glamočaka]]. Tokom školovanja na Akademiji ostvaruje brojne uloge u studentskim predstavama. Diplomirao je na kolektivnoj predstavi «Demoni» (Laš Nuren) i samostalnoj sa kolegicom sa klase «Ludilo u dvoje» (Jonesko) 2001. 
Radi kao glumac u [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorištu mladih Sarajevo]] i kao viši asistent na Akademiji scenskih umjetnosti na predmetu lutkarstvo. Mario Drmać je od 11. septembra 2015. do 16. mata 2016. obavljao dužnost v.d. direktora [[Pozorište mladih Sarajevo|Pozorišta mladih u Sarajevu]]. Magistrirao je lutkarsku režiju 2022. godine na Akademiji za umjetnost i kulturu u Osijeku.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Po upisu na treću godinu studija prvi profesionalni angažmani u Sarajevu:

=== Predstave ===
* ''Dame biraju'' (ispitna predstava na drugoj godini studija)
* ''Buba u uhu'' (uloga batler Etjen ; ispitna predstava treće godine na Akademiji)
* ''Shopping and fucking'' (produkcija Mess, režija [[Tanja Miletić-Oručević]])
* ''Trainspotting'' (produkcija Toto, režija [[Dragan Marinković]])

Period od 1999-2005. ostvarene uloge i predstave po pozorištima:

=== Off produkcija ===
* ''Crvenkapice pazi mine'' (edukativna predstava o opasnosti mina)

=== Pozorište mladih Sarajevo ===
* ''Košmar o Bosni'' (režija [[Faruk Lončarević]])
* ''Nema dima bez vatre'' (režija [[Drago Buka]])
* ''Kako je mačak naučio galebicu da leti'' (režija [[Kaća Dorić]])
* ''Carev Vodonoša i car Bumbar'' (predstava za djecu režija [[Kaća Dorić]])
* ''Buba u uhu'' (režija [[Sulejman Kupusović]])
* ''Trg ratnika'' (režija [[Dino Mustafić]])
* ''Car Vodonošar i Car Bumbar 2'' ([[Kaća Dorić]])
* ''Skapino'' (uloga Argant, režija [[Kaća Dorić]])
* ''Stvar je u obliku '' (uloga Adama režija [[Admir Glamočak|Admir Glamočak)]]
* ''Crvenkapica na tačke naopačke '' (uloge dječak Mario,prasčić,vještica,šerif mačak , režija [[Lajla Kaikčija]] )
* ''Kokoška  '' (uloga Ala Ivanovna , režija [[Admir Glamočak]] )
* ''Kapetan Džon Piplfoks '' (uloga doktor Karmanjola ...režija [[Kaća Dorić]] )
* ''Dres (uloga dječaka ) predstava u režiji [[Primoža Beblera]] ...Adaptacija dramskih tekstova Edwarda Bonda “Jedanaest majica” i Sama Sheparda “Nevidljiva ruka” 2012''

=== Bosansko narodno pozorište Zenica ===
* ''Govorna mana (uloga Petra) režija [[Marko Misirača]]  tekst [[Gorana Markovića]]''

=== Kamerni teatar 55 ===
* ''Oluja'' (režija [[Faruk Lončarević]])

=== Narodno pozorište Sarajevo ===
* ''[[Hamlet]]'' (uloga Hamleta režija [[Dubravko Bibanović]])
* ''Mjera za mjeru'' (režija [[Aleš Kurt]])
* ''Legenda o Ali Paši'' (uloga Hadživat, režija [[Sulejman Kupusović]])
* ''Dugo putovanje u noć'' (uloga Edmunda, režija [[Zvone Šedlbauer]])
* ''Omer i Merima'' (uloga Bekri Mujo, režija [[Sulejman Kupusović]])

=== Teatar Komedije &quot;Rajvosa&quot; ===
* ''Moja žena se zove Zlatko'' (uloga Zlatka; režija [[Miralem Zupčević]])
* ''Bosanska podvala'' (uloga Zulfe, režija [[Edin Drljević]])
* ''Luda kuća  '' (uloga dedo Hasan)

=== Centar za kulturu Jelić ===
* ''Zlatorun'' (režija [[Daniela Gogić]])

=== TV-emisije i serije ===
* ''Idemo dalje'' (sedmična dječija edukativna emisija)
* ''Želim Želju'' ([[Bosanskohercegovačka radio-televizija|BHT1]] dječija emisija režija [[Slaviša Mašić]])
* ''Lutkokaz'' (sedmična serija za djecu, uloga Lutak Šutak, [[Federalna televizija]])
* ''Hugo'' (interaktivna, dnevna emisija i igra za djecu,voditelj, [[Federalna televizija]])
* ''Šta ste danas uradili?'' (lutkarska serija za djecu produkcija Marletti)
* ''Frenderi'' (lutkarska serija za djecu produkcija Marletti) [[BHT 1|BHT1]]
* ''Glumci su stigli'' (zabavno humoristička emisija)
* ''[[Crna Hronika]]'' (novinar Zike, igrana serija produkcija Mebius)
* ''[[Viza za budućnost]]'' (uloga Nenad Golijanin, humoristička serija produkcija Mebius)
* ''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' (uloga Stefanel 48, 49 epizoda)
* ''Krv nije voda'' (režija [[Enver Puška]], glavna uloga dr.Faruk Sofić)
* ''ZIZ serija za djecu zabava,igra znanje [[Federalna televizija|FTV]] 2009 g....''
* ''Foliranti serija produkcijske kuće Mebius ( uloga Robert tajni agent )''
* Hranoljupci ''serija za djecu [[Federalna televizija|FTV]] 2010 g. (Urednik i scenarij: [[Vanja Avdić-Čabrić]], Režija: [[Aleš Kurt]], virtualna scenografija: [[Bojan Mustur]], Producent: [[Azra Fazlić]], Muzika: [[Denis Čabrić]],[[Enes Mujić]])''

=== Filmovi ===
* ''[[Remake (film)|Remake]]'' (uloga pjevač Remzo, režija [[Dino Mustafić]])
* ''[[Go West]]'' (glavna muška uloga Kenan, režija [[Ahmed Imamović]])
* ''[[Nafaka (film)|Nafaka]]'' (uloga Italijan Nicolo, režija [[Jasmin Duraković]])
* ''[[Ritam života]]'' (uloga Nedim, režija [[Enver Puška]])
* ''[[Slunjska brda, život ili smrt]]'' (uloga braća blizanci; režija [[Sedin Mehadžić]])

== Nagrade ==
* SIMPA ličnost 2001. slušatelja Radija M i čitatelja Jutarnjih novina
* Najbolji školski rad u školskoj 1999-2000. na predstavi &quot;Dame biraju&quot; Akademija Scenskih Umjetnosti Sarajevo
* Hrabri mladi svijet ([[festival Mess]] Sarajevo 2001. u predstavi &quot;Košmar o Bosni&quot;).
* Mostarska Liska 2004. (uloga Namika predstava &quot;Buba u uhu&quot;)
* Najbolji mladi glumac (uloga u predstavi &quot;Trg ratnika&quot;) 24. Pozorišne i Kazališne igre BiH [[Jajce]] 2005.
* Najbolja partnerska igra i glumac (predstava &quot;Trg ratnika&quot;) [[Tmačin Prsten]] 2006.
* Nagrada najbolji mladi glumac Festival Zenica 2006. (predstava &quot;Legenda o Ali Paši&quot; za ulogu Hadživata)
* Nagrada najbolji glumac festival &quot;Del Mar&quot; Španija Ibica za ulogu u filmu &quot;[[Go West]]&quot; juni 2007.
* Nagrada najboljeg glumca Mravac Festival u Mostaru august 2008.g predstava Trg ratnika režija [[Dino Mustafić]]
* Glumac večeri &quot;Mostarska liska&quot; 2009 godine Mostar za ulogu ''Arganta'' u predstavi &quot;Skapino&quot;
* Nagrada za najbolje glumačko ostvarenje za ulogu ''Argant'' predstava &quot;Skapino&quot; na 28. pozorišnim igrama u [[Jajce|Jajcu]] 2009.
* Najbolji glumac na bugojanskim susretima lutkara predstava Mačak u čizmama 2010.
* Glumac večeri Mostarska liska 2011. u predstavi Kokoška za ulogu Ale Ivanovne
* Najbolji glumac predstave “Kokoška” festival u Jajcu 2011.
* Na 56. Međunarodnom festivalu kazališta lutaka - PIF Zagreb nagrada za glumačku i animatorsku kreaciju za cjelovitu scensku igru i animaciju u predstavi ''Tobija''! 2023.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/httpspozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/259|title=Mario Drmać dobio nagradu za glumačku i animatorsku kreaciju za cjelovitu scensku igru i animaciju u predstavi „Tobija“! • Pozorište mladih Sarajevo|website=pozoristemladih.ba|language=|access-date=24. 9. 2023|archive-date=22. 6. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240622230342/https://pozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/httpspozoristemladih.ba/novosti/mario-drmac-dobio-nagradu-za-glumacku-i-animatorsku-kreaciju-za-cjelovitu-scensku-igru-i-animaciju-u-predstavi-tobija-/259|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Reference==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{imdb name|id=1377035|name=Mario Drmać}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Drmać, Mario}}
[[Kategorija:Rođeni 1977.]]
[[Kategorija:Biografije, Mostar]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>id8osbi47sjd8ob4f7tsycx9hnf5l7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Foxe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79219</id>
    <revision>
      <id>3926378</id>
      <parentid>3630145</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:59:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3175" sha1="jd1o4rr8jma1vmdp7nhpiiwdei77ko5" xml:space="preserve">[[Datoteka:John Foxe from NPG cleaned.jpg|200px|desno]]

'''John Foxe'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/John-Foxe|title=John Foxe {{!}} English Reformer, Author of Foxe’s Book of Martyrs {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[1517]] - [[18. april]] [[1587]]) je bio engleski [[protestantizam|protestantski]] propovjednik poznat kao autor [[Foxeova knjiga mučenika|Knjige mučenika]], u kojoj je pisao o proganjanim engleskim reformatorima od [[14. vijek]]a pa do persekucija za vrijeme vladavine [[Marija I Engleska|Marije I Krvave]].

== Biografija ==

Rođen je u porodici srednjeg staleža i od ranog djetinjstva je pokazivao interes za čitanje. Sa šesnaest godina upisao je koledž Brasenose u Oxfordu. Protivio se celibatu, kojeg je upoređivao s [[kastracija|kastracijom]]. Godine [[1547]]. oženio je Agnes Randall.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Agnes-Randall/6000000011223020987|title=Agnes Randall|date=28. 9. 2022|website=geni_family_tree|language=bs|access-date=3. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;

Foxe je s opiranjem [[katoličanstvo|katoličanstvu]] krenuo prerano, još za vrijeme vladavine [[Henrik VIII Engleski|Henrika VIII]], koji, iako je porekao vrhovnost pape i osnovao [[Crkva Engleske|Crkvu Engleske]], nikada nije prihvatio protestantsko učenje.

Nedugo po smrti protestantskog kralja [[Edvard VI Engleski|Edvarda VI]], njegova starija polusestra i nasljednica, katolkinja [[Marija I Engleska|Marija I]], izdala je potjernicu za Foxeom. John i njegova tada trudna supruga su bježali pred lomačom ploveći u [[Frankfurt]]. U Frankfurtu je tada boravio veliki broj protjeranih engleskih protestanata, kojima je Foxe držao predavanja.

Godine [[1558.|1558]]. umrla je kraljica Marija I, i, kako ni ona nije imala djece, naslijedila ju je polusestra, protestantkinja [[Elizabeta I Engleska|Elizabeta I]]. Foxe nije žurio vratiti se u Englesku; Elizabeta I je bila tolerantna prema katolicima i smatrala ih je manje opasnim nego ekstremne protestante.

Foxe je umro u Engleskoj [[1587]]. godine. Njegova udovica je živjela sve do [[1605]]. godine.

== Također pogledajte ==

* [[Thomas Cranmer]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Wikiquote}}{{Wikisource author}}

* {{Gutenberg author|id=Foxe,+John|name=John Foxe}}
* {{Internet Archive author|sname=John Foxe}}
* {{Librivox author|id=488}}
* {{OL author}}
* {{PRDL|294}}
* [https://web.archive.org/web/20151115193221/http://www.johnfoxe.org/ Foxe's Book of Martyrs (''Actes and Monuments'') Variorum Edition Online], sa Instituta za humanistička istraživanja Univerziteta u Sheffieldu
* Thomas Freeman, [https://web.archive.org/web/20070927013934/http://www.hrionline.ac.uk/johnfoxe/apparatus/freemanessay.html John Foxe: A Biography]
* [http://www.ccel.org/ccel/foxe/martyrs/files/martyrs.html Complete e-book] u [http://www.ccel.org/ Christian Classics Ethereal Library]
* [http://www.sovereignredeemerbooks.com/views/books/book-list.php?author=john-foxe John Foxe Christ Crucified 1575]
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Protestantizam]]
[[Kategorija:Historija Engleske]]</text>
      <sha1>jd1o4rr8jma1vmdp7nhpiiwdei77ko5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bad Godesberg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79609</id>
    <revision>
      <id>3926105</id>
      <parentid>3915534</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2324" sha1="b3uepibcn29kl3kr3tv2aqjj8jdda6l" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
  |Grb                     = DEU Bad Godesberg COA.svg
  |Karta                   = Bonn-Bad Godesberg.png
  |Država                  = {{ZD|NJE}} [[Njemačka]]
  |ImeSrednjegNivoaVlasti  = [[Njemačke savezne pokrajine|Savezna pokrajina]]
  |SrednjiNivoVlasti       = [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]
  |Općina                  = 
  |Stanovništvo            = 70525
  |StanovništvoGodina      = 2004
  |StanovništvoUrban       = 
  |StanovništvoUrbanGodina = 
  |StanovništvoMetro       = 
  |StanovništvoMetroGodina = 
  |StanovništvoProcjena    = 
  |StanovništvoGodina2     = 
  |Površina                = 31.97
  |Nadmorska visina        = 46-195
  |Pozivni broj            = 
  |Poštanski broj          = 53173-53179
  |VrstaNaselja            = 
  |Načelnik                = Annette Schwolen-Flümann
  |NačelnikIzabran         = 
  |NačelnikTitula          = 
  |NačelnikStranka         = CDU
  |Web                     = www.godesberg.de
  |Slika                   = Godesburg 2 db.jpg
  |SlikaInfo               = Zidine starog Godesberga
}}
'''Bad Godesberg''' je općinski distrikt grada [[Bonn]]a u [[Njemačka|Njemačkoj]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bonn.de/bonn-erleben/besichtigen-entdecken/bad-godesberg.php|title=Bad Godesberg|website=City of Bonn|language=en-US|access-date=31. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; Od [[1949]]. do [[1999]], dok je Bonn bio glavni grad [[Zapadna Njemačka|Zapadne Njemačke]], većina ambasada je bilo smješteno u Bad Godesbergu. Neke zgrade se i danas koriste kao konzulati.

== Geografija ==

Bad Godesberg se nalazi na zapadnoj obali rijeke [[Rajna|Rajne]].

== Partnerski gradovi ==

* {{ZD|FRA}} [[Saint-Cloud]], [[Francuska]]
* {{ZD|ITA}} [[Frascati]], [[Italija]]
* {{ZD|UK}} [[Windsor and Maidenhead]], [[UK]]
* {{ZD|BEL}} [[Kortrijk]], [[Belgija]]
* {{ZD|TUR}} [[Yalova]], [[Turska]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.godesberg.de/ Zvanična stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070702064916/http://www.godesberg.de/ |date=2. 7. 2007 }}
* [https://web.archive.org/web/20071203064734/http://www.bonn.de/rat_verwaltung_buergerdienste/stadtbezirke/bad_godesberg/index.html?lang=en Bad Godesberg na zvaničnoj stranici grada Bonna]
{{Commons|Bad Godesberg}}

{{stub-geog}}

[[Kategorija:Bonn]]</text>
      <sha1>b3uepibcn29kl3kr3tv2aqjj8jdda6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akvitanija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80165</id>
    <revision>
      <id>3926049</id>
      <parentid>3537615</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2585" sha1="ikaofd9m2h6sd6zx547wauzt369v4rw" xml:space="preserve">{{Infokutija teritorija
| izvorno_ime                    = Aquitaine
| zvanično_ime                   = Akvitanija
| ime_genitiv                    = Akvitanije
| zastava                        = Flag of Aquitaine.svg
| grb                            = Blason de l'Aquitaine et de la Guyenne.svg
| mapa                           = Aquitaine in France.svg
| nalazi_se_u_sastavu            = {{ZID|Francuska}}
| upravni_oblik                  = [[Regije Francuske|Regija]]
| službeni_jezik                 = [[Francuski jezik|Francuski]]
| glavni_grad                    = [[Burdeos]]
| vladar                         = [[Alain Rousset]]
| titula_vladara                 = [[Predsjednik regionalnog vijeća|Predsjednik&lt;br /&gt;reg. vijeća]]
| površina                       = 41309 
| procenat_vode                  = 
| stanovnika                     = 3206137
| pozivni_broj                   = 
| web                            = www.aquitaine.fr
| komentar                       = 
}}
'''Akvitanija''' ({{jez-fr|Aquitaine}}) jest tradicionalna regija u [[Francuska|Francuskoj]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Aquitaine|title=Aquitaine {{!}} History, Culture, Geography, &amp; Map {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=24. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; i njena bivša administrativna regija&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://about-france.com/regions/aquitaine.htm|title=Old Aquitaine - information and tourist attractions|website=about-france.com|language=en|access-date=24. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; do 1. januara 2016. Trenutno je, prema novoj podjeli, dio regije [[Nova Akvitanija]].

Nalazi se jugozapadno od [[Kontinentalna Francuska|Kontinentalne Francuske]], uz [[Atlantski okean]], a na jugu preko [[Pireneji|Pireneja]] graniči sa [[Španija|Španijom]]. U [[Srednji vijek|srednjem vijeku]] bila je [[kraljevstvo]], a kasnije i [[vojvodstvo]] i prostirala se na mnogo većoj teritoriji u odnosu na prostor koji danas zauzima.

== Veći gradovi ==
* [[Agen]]
* [[Anglet]]
* [[Bayonne]]
* [[Bergerac]]
* [[Biarritz]]
* [[Bordeaux]]
* [[Mérignac]]
* [[Mont-de-Marsan]]
* [[Pau]]
* [[Périgueux]]
* [[Pessac]]
* [[Saint-Médard-en-Jalles]]
* [[Talence]]
* [[Villenave-d'Ornon]]

== Također pogledajte ==
* [[Baski]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Aquitaine}}
* [http://www.aquitaine.fr/ Zvanični sajt] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012213413/http://www.aquitaine.fr/ |date=12. 10. 2016 }}

{{Spisak regija Francuske}}

{{stub-geog}}

[[Kategorija:Akvitanija]]
[[Kategorija:Historijske regije Francuske]]</text>
      <sha1>ikaofd9m2h6sd6zx547wauzt369v4rw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Auvergne</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80169</id>
    <revision>
      <id>3926097</id>
      <parentid>3838378</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2070" sha1="jnxtyfyv05e9rgo40ydv3j5biczaeky" xml:space="preserve">{{Infokutija teritorija
| zvanično_ime                   = Auvergne
| ime_genitiv                    = Auvergnea
| izvorno_ime                    = 
| zastava                        = Flag of Auvergne.svg
| grb                            = Blason de l'Auvergne.svg
| mapa                           = Auvergne in France.svg
| nalazi_se_u_sastavu            = {{ZID|Francuska}}
| upravni_oblik                  = [[Regije Francuske|Regija]]
| službeni_jezik                 = [[Francuski jezik|Francuski]]
| glavni_grad                    = [[Clermont-Ferrand]]
| vladar                         = [[René Souchon]]
| titula_vladara                 = [[Predsjednik regionalnog vijeća|Predsjednik&lt;br /&gt;reg. vijeća]]
| površina                       = 26013  
| procenat_vode                  = 
| stanovnika                     = 1343964
| pozivni_broj                   = 
| web                            = www.cr-auvergne.fr
| komentar                       = 
}}
'''Auvergne''' je [[Regije Francuske|regija]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://francetoday.com/travel/beautiful-wilderness-of-the-massif-central/|title=Explore Auvergne in the Massif Central|date=25. 1. 2023|website=France Today|access-date=30. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; u centralnom dijelu [[Francuska|Francuske]]. Čine je četiri [[departman]]a: [[Puy-de-Dome]], [[Cantal]], [[Haute-Loire]] i [[Allier]]. Glavni grad ove regije je [[Clermont-Ferrand]].

Sadašnja upravna regija Auvergne je veća od historijske provincije Auvergne, jer uključuje i područja koja provinciji nikad nisu pripadala. Godine [[1790]]. regija je podijeljena u četiri postojeća departmana.

== Veći gradovi ==
* Aurillac
* Chamalières
* Clermont-Ferrand
* Cournon-d'Auvergne
* Le Puy-en-Velay
* Montluçon
* Moulins
* Riom
* Vichy

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Auvergne}}
* [https://web.archive.org/web/20080302055612/http://www.cr-auvergne.fr/ Zvanični sajt]

{{Spisak regija Francuske}}{{Normativna kontrola}}{{stub-geog}}

[[Kategorija:Auvergne| ]]
[[Kategorija:Historijske regije Francuske]]</text>
      <sha1>jnxtyfyv05e9rgo40ydv3j5biczaeky</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lucy Lawless</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80171</id>
    <revision>
      <id>3926451</id>
      <parentid>3630166</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926451</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3331" sha1="9ibimeb6rg4r6096lpxlqs52yvh37jc" xml:space="preserve">[[Datoteka:20120713 Lucy Lawless @ Comic-con cropped.jpg|mini|'''Lucy Lawless''']]

'''Lucille Frances Ryan'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Lucy-Lawless|title=Lucy Lawless {{!}} Biography, TV Shows, &amp; Facts {{!}} Britannica|date=19. 6. 2024|website=www.britannica.com|language=en|access-date=3. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[Auckland]], [[29. mart]] [[1968]]. godine) je [[Novi Zeland|Novozelandska]] filmska glumica i pjevačica.

== Nagrade i nominacije ==

Osvojena [[nagrada Saturn]] u kategoriji najbolje glumic za serija ''[[Xena: Princeza ratnica|Xena: Warrior Princess]]''.
== Filmografija ==
=== Filmovi ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Godina
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Naslov

|-
|rowspan=&quot;2&quot; | 1990
|''Within the Law''
|-
|''A Bitter Song''
|-
|1991
|''The End of the Golden Weather''
|-
|1992
||[[The Rainbow Warrior (film)|''The Rainbow Warrior'']]
|-
|1993
|''Typhon's People''
|-
|1994
|''[[Hercules and the Amazon Women]]''
|-
|1995
|''Peach (film)|Peach''
|-
|1997
|''Hercules &amp; Xena: Wizards of the Screen''
|-
|1998
|''[[Hercules and Xena - The Animated Movie: The Battle for Mount Olympus]]''
|-
|2000
|''[[Ginger Snaps (film)|Ginger Snaps]]''
|-
|2002
|''[[Spider-Man (film)|Spider-Man]]''
|-
|2004
|''[[EuroTrip]]''
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | 2005
|''[[Boogeyman (film)|Boogeyman]]''
|-
|''Locusts''
|-
|''[[Vampire Bats (film)|Vampire Bats]]''
|-
|2006
|''The Darkroom''
|-
|2007
|''[[Football Wives]]''
|-
|rowspan=&quot;3&quot; | 2008
|''[[Dragonlance: Dragons of Autumn Twilight]]''
|-
|''[[Justice League: The New Frontier]]''
|-
|''[[Bedtime Stories (film)|Bedtime Stories]]''
|-
|rowspan=&quot;2&quot; | 2009
|''[[Bitch Slap]]''
|-
|''[[Angel of Death (web series)|Angel of Death]]''
|}

=== Televizija ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size:95%&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Godina
! style=&quot;background:#B0C4DE;&quot; | Naslov
|-
|1989
|''[http://www.imdb.com/title/tt0217934 Funny Business]''
|-
|1990
|''[[Shark in the Park]]''
|-
|1991
|''For the Love of Mike''
|-
|1992
|''[[The Ray Bradbury Theatre]]''
|-
|1993
|''The Black Stallion''
|-
|1994
|''High Tide''
|-
| rowspan=&quot;4&quot; | 1995
|rowspan=&quot;2&quot; | ''[[Hercules: the Legendary Journeys]]''
|-
|''[[Xena: Warrior Princess]]''
|-
|''High Tide''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2001
| ''[[Just Shoot Me!]]''
|-
|''[[The X Files]]''
|-
|2002
|''[[The Bernie Mac Show]]''
|-
|2003
|''[[Tarzan (TV series)|Tarzan]]''
|-
|2004
|''[[Less Than Perfect]]''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2005
| ''[[Two and a Half Men]]''
|-
|''[[Battlestar Galactica (2004 TV series)|Battlestar Galactica]]''
|-
|2006
|''[[Veronica Mars]]''
|-
|2007
|''[[Burn Notice]]''
|-
|2007
|''[[Curb Your Enthusiasm]]''
|-
|2008
|''[[CSI: Miami]]''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; | 2009
| ''[[Flight of the Conchords (TV series)|Flight of the Conchords]]''
|-
|''[[The L Word]]''
|-
|2010
|''[[Spartacus: Blood and Sand]]''
|-
|2011
|''[[Spartacus: Gods of the Arena]]''
|-
|2011
|''[[No Ordinary Family]]''
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

{{commons|Lucy Lawless}}
* [http://www.imdb.com/name/nm0005128/ Imdb]

{{stub-biog}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rođeni 1968.|Lawless, Lucy]]
[[Kategorija:Novozelandske glumice|Lawless, Lucy]]
[[Kategorija:Novozelandske pjevačice|Lawless, Lucy]]</text>
      <sha1>9ibimeb6rg4r6096lpxlqs52yvh37jc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alvia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80275</id>
    <revision>
      <id>3926056</id>
      <parentid>3617489</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:28:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1351" sha1="hl4voslr7arg85y5k9m8iqup8b4z1vm" xml:space="preserve">'''Alvia''' je vrsta vozova velike brzine, [[Željeznica|željezničke]] kompanija '''Renfe''', u upotrebi u [[Španija|Španiji]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.renfe.es/alvia/alvia_preferente.html|title=Renfe Alvia|date=23. 5. 2010|website=web.archive.org|access-date=26. 5. 2024|archive-date=23. 5. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100523203533/http://www.renfe.es/alvia/alvia_preferente.html|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;

Posebnost ovih vozova je mogućnost promjene širine kolosijeka, pa tako u vrlo kratkom vremenu mogu promijeniti tu širinu od normalne na široku i obratno (između 1435 [[milimetar|mm]] (normalna širina) i 1668 [[milimetar|mm]] (široki kolosijek)).

== Vozila ==
=== Serija 120 ===
[[Datoteka:RN 120-6051.JPG|mini|'''Serie 120''' u Beasainu]]

''Brojnost:'' 12 (45 dodatnih naručeno)

''Brzina putovanja:'' 250&amp;nbsp;km/h (Normalna širina kolosijeka), 220&amp;nbsp;km/h (Široki kolosijek)

=== Serija 130 ===
[[Datoteka:Renfe clase 130.JPG|mini|'''Serije 130''' u Alicanteu]]

''Brojnost:'' 45

''Brzina putovanja:'' 250&amp;nbsp;km/h (Normalna širina kolosijeka), 220&amp;nbsp;km/h (Široki kolosijek)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[http://www.renfe.es/alvia/index.html ''Renfe Alvia''] na službenim stranicama
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Španija]]
[[Kategorija:Željeznica]]</text>
      <sha1>hl4voslr7arg85y5k9m8iqup8b4z1vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bronhiole</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80341</id>
    <revision>
      <id>3926152</id>
      <parentid>3793917</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1023" sha1="tbjc0de02dxbrblm7axr39yq7nhvuxe" xml:space="preserve">[[Datoteka:Alveoli diagram.png|mini|desno|250px|Dijagram završnog dijela respiratornog sistema; bronhiole i alveole]]
'''Bronhiole'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://training.seer.cancer.gov/anatomy/respiratory/passages/bronchi.html|title=Bronchi, Bronchial Tree, &amp; Lungs {{!}} SEER Training|website=training.seer.cancer.gov|access-date=31. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; su dijelovi [[respiratosni sistem|respiratornog sistema]], a nastavljaju se na [[bronhi|bronhe]]. To su prvi dijelovi respiratorne cijevi koji ne posjeduju [[hrskavica|hrskavicu]]. Dijametar bronhiola u prosjeku je manji od jednog milimetra. Bronhiole čine sastavni dio [[pluća]].

Bronhiole se nastavljaju na [[alveole]], čime završava respiratorna cijev.

== Također pogledajte ==

* [[Bronhiolitis]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://my.clevelandclinic.org/health/body/21607-bronchi
* https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/bronchiole
{{Normativna kontrola}}{{stub-anatom}}

[[Kategorija:Respiratorni sistem]]</text>
      <sha1>tbjc0de02dxbrblm7axr39yq7nhvuxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beyoncé The Ultimate Performer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81918</id>
    <revision>
      <id>3926130</id>
      <parentid>3914899</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="mxbc36eoqkl8t2sw1nr0pryo2c5pofm" xml:space="preserve">{{Infokutija album | 
| naziv           = Beyoncé The Ultimate Performer
| vrsta           =DVD
| izvođač_gen     = [[Beyoncé Knowles]]
| slika           = Beyoncé The Ultimate Performer.jpg
| pozadina        = drugo
| objavljen       =  {{ZD|SAD}} [[24. novembar]] [[2006]].
| Produciran     = [[2006]].
| žanr            =  Rhythm and blues
| trajanje        =
| izdavač         =Music World Entertainment
| producent       = [[Beyoncé Knowles]]
| Kritike        =  
| prethodni_album = [[B'Day]] &lt;br/&gt; (2006)
| ovaj_album      =  '''Beyoncé The Ultimate Performer''' &lt;br/&gt; (2006)
| sljedeći_album  =  [[B'Day#B'Day Deluxe Edition|B'Day Deluxe Edition]] &lt;br/&gt; (2007)
}}
'''''Beyoncé The Ultimate Performer''''' je DVD album američke r&amp;b pjevačice [[Beyoncé Knowles]] izdat [[2006]]. godine.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Beyoncé - The Ultimate Performer|url=https://www.discogs.com/release/4278385-Beyonc%C3%A9-The-Ultimate-Performer|date=2010|accessdate=26. 7. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Spisak pjesama ==
* „[[Irreplaceable]]”, „[[Ring the Alarm]]” - [[Live in Japan]]
* „[[Déjà vu]]”, „[[Crazy in Love]]” - Robin Hood Benefit
* Good Morning America
* „[[Baby Boy]]”, „[[Naughty Girl]]” - Wall Street
* „[[Dangerously in Love 2]]” At Wembley
* Making of „[[Ring the Alarm]]”

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Beyoncé Knowles}}

[[Kategorija:Albumi iz 2006.]]
[[Kategorija:Albumi Beyoncé Knowles]]</text>
      <sha1>mxbc36eoqkl8t2sw1nr0pryo2c5pofm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kroneckerova lema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82018</id>
    <revision>
      <id>3926427</id>
      <parentid>3630363</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2379" sha1="kh682b3bcsgt0io8mn3bzg3tdn4aznk" xml:space="preserve">U [[matematika|matematici]], '''Kroneckerova lema'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://planetmath.org/kroneckerslemma|title=Kronecker’s lemma|website=planetmath.org|access-date=4. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; je rezultat odnosa između konvergencije [[Red (matematika)|beskonačnih suma]] i konvergencije redova. Lema se često koristi kao dio dokaza teroma o sumama nezavisnih slučajnih promjenljivih kao što je [[zakon velikih brojeva]]. Lema je dobila naziv po [[Njemačka|njemačkom]] [[matematičar]]u [[Leopold Kronecker|Leopoldu Kroneckeru]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wolframalpha.com/|title=Kronecker's lemma - Wolfram{{!}}Alpha|website=www.wolframalpha.com|language=en|access-date=4. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Lema ==

Ako je &lt;math&gt;(x_n)_{n=1}^\infty&lt;/math&gt; beskonačan niz realnih brojeva takav da
:&lt;math&gt;\sum_{n=1}^\infty x_n = s&lt;/math&gt; 
postoji i da je konačna, tada imamo za &lt;math&gt;0&lt;b_1 \leq b_2 \leq b_3 \leq \ldots&lt;/math&gt; i &lt;math&gt;b_n \to \infty&lt;/math&gt; da vrijedi 
:&lt;math&gt;\lim_{n \to \infty}\frac1{b_n}\sum_{k=1}^n b_kx_k = 0.&lt;/math&gt;

=== Dokaz ===

Neka &lt;math&gt;S_k&lt;/math&gt; označava parcijalnu sumu od ''x'''. Koristeći [[sumiranje po članovima]],
: &lt;math&gt;\frac1{b_n}\sum_{k=1}^n b_k x_k = S_n - \frac1{b_n}\sum_{k=1}^{n-1}(b_{k+1} - b_k)S_k&lt;/math&gt;
Izabiremo bilo koji broj ''ε'' &gt; 0. Zatim biramo ''N'' tako da je&lt;math&gt;S_k&lt;/math&gt; za ''ε'' blizu ''s'' za ''k'' &gt; ''N''. Ovo se može uraditi kako red &lt;math&gt;S_k&lt;/math&gt; konvergira u ''s''. Tada je desna strana jednaka:
: &lt;math&gt;S_n - \frac1{b_n}\sum_{k=1}^{N-1}(b_{k+1} - b_k)S_k - \frac1{b_n}\sum_{k=N}^{n-1}(b_{k+1} - b_k)S_k=&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;= S_n - \frac1{b_n}\sum_{k=1}^{N-1}(b_{k+1} - b_k)S_k - \frac1{b_n}\sum_{k=N}^{n-1}(b_{k+1} - b_k)s - \frac1{b_n}\sum_{k=N}^{n-1}(b_{k+1} - b_k)(S_k - s)=&lt;/math&gt;
: &lt;math&gt;= S_n - \frac1{b_n}\sum_{k=1}^{N-1}(b_{k+1} - b_k)S_k - \frac{b_n-b_N}{b_n}s - \frac1{b_n}\sum_{k=N}^{n-1}(b_{k+1} - b_k)(S_k - s)&lt;/math&gt;
Sada, neka ''n'' ide u beskonačnost. Prvi član teži u ''s'', koji se poništi sa trećim članom. Drugi član teži u nulu (pošto je suma fiksan broj). Pošto je red ''b'' rastući, zadnji član je ograničen sa &lt;math&gt;\epsilon (b_n - b_N)/b_n \leq \epsilon&lt;/math&gt;.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* https://www.youtube.com/watch?v=s_4zGZvRQaU
{{Normativna kontrola}}

{{stub-matematička analiza}}

[[Kategorija:Matematički redovi]]
[[Kategorija:Leme]]</text>
      <sha1>kh682b3bcsgt0io8mn3bzg3tdn4aznk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dirichletov red</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82233</id>
    <revision>
      <id>3926205</id>
      <parentid>3708955</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:06:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6956" sha1="cpgdbz6jla2ahucpix7nf77b0nefhlt" xml:space="preserve">U [[matematika|matematici]], '''Dirichletov red'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/mathematics/dirichlet-series|title=Dirichlet Series - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=4. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/science/Dirichlet-series|title=Dirichlet series {{!}} mathematics {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=4. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; je svaki [[red (matematika)|red]] oblika

:&lt;math&gt;\sum_{n=1}^{\infty} \frac{a_n}{n^s},&lt;/math&gt;

gdje su ''s'' i ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;, (''n'' = 1, 2, 3, ...) [[kompleksan broj|kompleksni brojevi]].

Dirichletov red igra mnogo važnih uloga u [[analitička teorija brojeva|analitIčkoj teoriji brojeva]]. Najčešća definicija [[Riemannova zeta-funkcija|Riemannove zeta-funkcije]] je Dirichletov red, kao što su [[Dirichletova L funkcija|Dirichletove L funkcije]]. Pretpostavlja se da se [[Selbergova klasa]] redovao pokorava [[generalizovana Riemannova hipoteza|generalizovanoj Riemannovoj hipotezi]]. Red je dobio ime u čast [[Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet]]a.

== Primjeri ==

Najpoznatiji Dirichletov red je

:&lt;math&gt;\zeta(s)=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^s},&lt;/math&gt;

što predstavlja [[Riemannova zeta-funkcija|Riemannovu zeta-funkciju]]. Drugi je:

:&lt;math&gt;\frac{1}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\mu(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

gdje je μ(''n'') [[Möbiusova funkcija]]. Ovaj i mnogi drugi redovi mogu se dobiti primjenom [[Möbiusova formula inverzije|Möbiusove formule inverzije]] i [[Dirichletova konvolucije|Dirichletove konvolucije]] na poznate redove. Na primjer, za dati [[Dirichletov karakter]] &lt;math&gt;\scriptstyle\chi(n)&lt;/math&gt; dobija se

:&lt;math&gt;\frac{1}{L(\chi,s)}=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\mu(n)\chi(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

gdje je &lt;math&gt;L(\chi,s)&lt;/math&gt; [[Dirichletova L funkcija]].

Drugi identiteti su

:&lt;math&gt;\frac{\zeta(s-1)}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^{\infty} 
\frac{\varphi(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

gdje je φ(''n'') [[Eulerova fi funkcija]], i

:&lt;math&gt;\zeta(s) \zeta(s-a)=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sigma_{a}(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt;\frac{\zeta(s)\zeta(s-a)\zeta(s-b)\zeta(s-a-b)}{\zeta(2s-a-b)}
=\sum_{n=1}^{\infty} \frac{\sigma_a(n)\sigma_b(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

gdje je σ&lt;sub&gt;''a''&lt;/sub&gt;(''n'') [[sigma funkcija]]. Drugi identiteti sa funkcijom ''d''=σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; su

:&lt;math&gt; \frac{\zeta^3(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^{\infty}\frac{d(n^2)}{n^s}&lt;/math&gt;

:&lt;math&gt; \frac{\zeta^4(s)}{\zeta(2s)}=\sum_{n=1}^{\infty}\frac{d(n)^2}{n^s}.&lt;/math&gt;

Logaritam zeta-funkcije dat je sa

:&lt;math&gt;\log \zeta(s)=\sum_{n=2}^\infty \frac{\Lambda(n)}{\log(n)}\,\frac{1}{n^s}&lt;/math&gt;

za Re(''s'')&amp;nbsp;&gt;&amp;nbsp;1. Ovdje je &lt;math&gt;\scriptstyle \Lambda(n)&lt;/math&gt; [[von Mangoldtova funkcija]]. [[Logaritamska derivacija]] je tada

:&lt;math&gt;\frac {\zeta^\prime(s)}{\zeta(s)} = -\sum_{n=1}^\infty \frac{\Lambda(n)}{n^s}.&lt;/math&gt;

Zadnje dvije formule su specijalni slučajevi općenitijeg odnosa derivacija Dirichletovog reda, datog ispod.

Za datu [[Liouvilleova funkcija|Liouvilleovu funkciju]] &lt;math&gt;\scriptstyle\lambda(n)&lt;/math&gt;, imamo

:&lt;math&gt;\frac {\zeta(2s)}{\zeta(s)} = \sum_{n=1}^\infty \frac{\lambda(n)}{n^s}.&lt;/math&gt;

Još jedan primjer uključuje [[Ramanujanova suma|Ramanujanovu sumu]]:

:&lt;math&gt;\frac{\sigma_{1-s}(m)}{\zeta(s)}=\sum_{n=1}^\infty\frac{c_n(m)}{n^s}.&lt;/math&gt;

== Analitičke osobine Dirichletovog reda: apscisa konvergencije ==

Za dati niz {''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}&lt;sub&gt;''n'' ∈ '''N'''&lt;/sub&gt; kompleksnih brojeva pokušavamo odrediti vrijednost

:&lt;math&gt; f(s) = \sum_{n=1}^\infty \frac{a_n}{n^s} &lt;/math&gt;

kao funkcije [[kompleksan broj|kompleksne]] promjenljive ''s''. Kako bi ovo imalo smisla, moramo odrediti osobine konvergencije za gornji bekonačani red:

Ako je {''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt;}&lt;sub&gt;''n'' ∈ '''N'''&lt;/sub&gt; [[ograničena funkcija|ograničen niz]] kompleksnih brojeva, tada odgovarajući Dirichletov red ''f'' konvergira [[apsolutna konvergencija|apsolutno]] na otvorenoj poluravni ''s'' tako da je Re(''s'') &gt; 1. Općenitije, ako je ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; = O(''n''&lt;sup&gt;''k''&lt;/sup&gt;), red konvergira apsolutno na poluravni Re(''s'')&amp;nbsp;&gt;&amp;nbsp;''k''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;1.

Ako je skup suma ''a''&lt;sub&gt;''n''&lt;/sub&gt; + ''a''&lt;sub&gt;''n'' + 1&lt;/sub&gt; + ... + ''a''&lt;sub&gt;''n'' + ''k''&lt;/sub&gt; ograničen sa ''n'' i ''k'' ≥ 0, tada gornji beskonačni red konvergira na otvorenoj poluravni ''s'' tako da vrijedi Re(''s'') &gt; 0.

U oba slučaja ''f'' je [[analitička funkcja]] odgovarajuće otvorene poluravni.

Općenito, '''apscisa konvergencije''' Dirichletovg reda je prekid realne ose vertikalne linije u kompleksnoj ravni, takav da postoji konvergencija sa lijeve, a divergencija sa desne strane. Ovo je analogno za Dirichletov red [[radijus konvergencije|radijusa konvergencije]] za [[potewncijalni red|potencijalne redove]]. Slučaj kod Dirichletovog reda je komplikovan, jer se [[apsolutna konvergencija]] i [[uniformna konvergencija]] mogu javiti u različitim poluravnima.

== Derivacije ==

Za dato

:&lt;math&gt;F(s) =\sum_{n=1}^\infty \frac{f(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

za [[potpuno multiplikativna funkcija|potpuno multiplikativnu funkciju]] ƒ(''n''), te pretpostavljajući da red konvergira za Re(''s'')&amp;nbsp;&gt;&amp;nbsp;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;, dobijamo da

:&lt;math&gt;\frac {F^\prime(s)}{F(s)} = - \sum_{n=1}^\infty \frac{f(n)\Lambda(n)}{n^s}&lt;/math&gt;

konvergira za Re(''s'')&amp;nbsp;&gt;&amp;nbsp;σ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;. Ovdje, &lt;math&gt;\scriptstyle\Lambda(n)&lt;/math&gt; je [[von Mangoldtova funkcija]].

== Proizvodi ==

Pretpostavimo

: &lt;math&gt; F(s)= \sum_{n=1}^{\infty} f(n)n^{-s} &lt;/math&gt;

i

: &lt;math&gt; G(s)= \sum_{n=1}^{\infty} g(n)n^{-s}. &lt;/math&gt;

Ako su oba ''F''(''s'') i ''G''(''s'') apsolutno konvergentni za ''s'' &gt; ''a'' i ''s'' &gt; ''b'' tada imamo

: &lt;math&gt; \frac{1}{2T}\int_{-T}^{T}\,dtF(a+it)G(b-it)\,dt= \sum_{n=1}^{\infty} f(n)g(n)n^{-a-b} \text{ kako }T \sim \infty. &lt;/math&gt;

Ako je ''a'' = ''b'' i ƒ(''n'') = ''g''(''n'') imamo

: &lt;math&gt; \frac{1}{2T}\int_{-T}^{T}dt|F(a+it)|^{2} dt= \sum_{n=1}^{\infty} [f(n)]^{2}n^{-2a} \text{ kako } T \sim \infty. &lt;/math&gt;

== Transformacije integrala ==

[[Mellinova transformacija]] Dirichletovog reda data je [[Perronova formula|Perronovom formulom]].

== Također pogledajte ==

* [[Regularizacija zeta-funkcije]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://www.wolframalpha.com/input?i=dirichlet+series
* [https://dn790002.ca.archive.org/0/items/cu31924060184441/cu31924060184441.pdf G. H. Hardy, and Marcel Riesz, ''The general theory of Dirichlet's series'', Cambridge Tracts in Mathematics,] No. '''18''' (Cambridge University Press, 1915).
* [http://historical.library.cornell.edu/cgi-bin/cul.math/docviewer?did=01480002&amp;seq=7 The general theory of Dirichlet's series]  by G. H. Hardy. Cornell University Library Historical Math Monographs. {Reprinted by} [http://www.amazon.com/general-theory-Dirichlet-s-G-Hardy/dp/1429704527/ Cornell University Library Digital Collections]

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Zeta i L-funkcije]]
[[Kategorija:Matematički redovi]]</text>
      <sha1>cpgdbz6jla2ahucpix7nf77b0nefhlt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dirichletovi uvjeti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82283</id>
    <revision>
      <id>3926206</id>
      <parentid>3791107</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:06:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2763" sha1="d8vgzjt3res86w95cwqcji8puoa3e9n" xml:space="preserve">{{razlikovati|Dirichletov granični uvjet}}

U [[matematika|matematici]], '''Dirichletovi uvjeti'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://math.stackexchange.com/questions/269563/dirichlet-conditions-and-fourier-analysis|title=Dirichlet Conditions and Fourier Analysis.|website=Mathematics Stack Exchange|language=en|access-date=19. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; su [[potreban i dovoljan uvjet|dovoljan uvjet]] za [[realni broj|realnu]] [[periodična funkcija|periodičnu funkciju]] ''f''(''x'') da bude jednaka sumi njenog [[Fourierov red|Fourierovog reda]] u svakoj tački gdje je ''f'' [[neprekidnost|neprekidno]]. Štaviše, ponašanje Fourierovog reda u tačkama prekida također se određuje. Ovi uvjeti dobili su naziv po [[matematičar]]u [[Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet|Johannu Peteru Dirichletu]].

Uvjeti su sljedeći:

*''f''(''x'') mora imati konačan broj [[Ekstremi funkcije|ekstrema]] u bilo kojem intervalu
*''f''(''x'') mora imati konačan broj [[Klasifikacija prekida|prekida]] u bilo kojem intervalu
*''f''(''x'') mora biti [[integrabilna funkcija|apsolutno integrabilna]] unutar perioda.
*''f''(''x'') mora biti [[ograničena funkcija|ograničena]]

== Dirichletova teorema za jednodimenzionalne Fourierove redove ==

Iskazali smo Dirichletovu teoremu pretpostavljajući da je ''f'' periodična funkcija s periodom 2π sa proširenjem Fourierovog reda

:&lt;math&gt; f(x) \sim \sum_{n = -\infty}^\infty a_n e^{inx} &lt;/math&gt;,

gdje je

:&lt;math&gt; a_n = \frac{1}{2\pi} \int_{-\pi}^{\pi} f(x) e^{-inx}\, dx. &lt;/math&gt;

Analogna tvrdnja stoji, bez obzira na to koji je period funkcije ''f'' ili koja je verzija proširenja Fourierovog reda izabrana (pogledajte članak: [[Fourierov red]]).
&lt;br&gt;
:'''Dirichletova teorema:''' Ako ''f'' zadovoljava Dirichletove uvjete, tada za sve ''x'' imamo da je red, koji je dobijen uvrštavanjem ''x'' u Fourierov red, konvergentan te je dat sa

::&lt;math&gt; \sum_{n = -\infty}^\infty a_n e^{inx} = \frac{1}{2}(f(x+) + f(x-)) &lt;/math&gt;,

:gdje oznake

::&lt;math&gt; f(x+) = \lim_{y \to x^+} f(y) &lt;/math&gt;
::&lt;math&gt; f(x-) = \lim_{y \to x^-} f(y) &lt;/math&gt;

:predstavljaju desni/lijevi limes funkcije ''f''. 
&lt;br&gt;
Funkcija koja zadovoljava Dirichletove uvjete mora imati desni i lijevi limes u svakoj tački prekida ili funkcija mora oscilirati u toj tački, što je u suprotnosti s uvjetom o ekstremima. Primijetimo da je u svakoj tački, gdje je ''f'' neprekidna,

:&lt;math&gt; \displaystyle f(x+) = f(x-) = f(x) &lt;/math&gt;

tako da je

:&lt;math&gt; \frac{1}{2}(f(x+) + f(x-)) = f(x) &lt;/math&gt;.

Prema tome, Dirichletova teorema kaže da Fourierov red za funkciju ''f'' konvergira i da je jednak ''f'' ako je funkcija ''f'' neprekidna.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Proširiti sekciju}}

[[Kategorija:Fourierovi redovi]]</text>
      <sha1>d8vgzjt3res86w95cwqcji8puoa3e9n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alexis Fontaine des Bertins</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83489</id>
    <revision>
      <id>3926054</id>
      <parentid>2934554</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:27:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1829" sha1="92cxb0caouh8sfrngn7k6cgxes5fjti" xml:space="preserve">[[Datoteka:Fontaine des Bertins, Alexis – Mémoires donnés à l'Académie royale des sciences, 1764 – BEIC 1517497.jpg|thumb|''Mémoires donnés à l'Académie royale des sciences'', 1764]]
'''Alexis Fontaine''', poznat kao '''Alexis Fontaine des Bertins''' ([[13. august]] [[1704]], [[Claveyson]] &amp;ndash; [[21. august]] [[1771]], [[Cuiseaux]]) bio je [[francuska|francuski]] [[matematičar]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last = Greenberg|first = John L|date = 1. 2. 1984|title = Alexis Fontaine's route to the calculus of several variables|url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/031508608490003X|journal = Historia Mathematica|volume = 11|issue = 1|pages = 22–38|doi = 10.1016/0315-0860(84)90003-X}}&lt;/ref&gt; Bio je zaštitnik i učitelj [[Jean-Jacques de Marguerie|Jean-Jacquesa de Marguerieja]].

== Život ==
Zavolio je matematiku čitajući [[Bernard le Bovier de Fontenelle|Fontenelleovu]] knjigu ''Géométrie de l'infini'' (''Geometrija beskonačnoga'') te je dao rješenja za probleme [[tautohrona kriva|tautohrone krive]], [[brahistohrona kriva|brahistohrone krive]] i [[ortogonalna trajektorija|ortogonalnih trajektorija]].

== Publikacije ==
* ''Mémoires donnés à l'Académie royale des sciences, non imprimés dans leur temps'' (1764)
* ''Traité de calcul différentiel et intégral, par M. Fontaine, de l'Académie royale des sciences, pour servir de suite aux mémoires de la même Académie'' (1770)

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/history/Biographies/Fontaine_des_Bertins.html Biography and bibliography]

{{DEFAULTSORT:Bertins, Alexis Fontaine des}}
[[Kategorija:Rođeni 1704.]]
[[Kategorija:Umrli 1771.]]
[[Kategorija:Biografije, Claveyson]]
[[Kategorija:Francuski matematičari]]
[[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]]</text>
      <sha1>92cxb0caouh8sfrngn7k6cgxes5fjti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tikinski tjesnac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>83797</id>
    <revision>
      <id>3925834</id>
      <parentid>3923184</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1677" sha1="5d3yimrvxc558z08iv9bgrf2yh231jb" xml:space="preserve">[[Datoteka:Tiquina (5).JPG|mini|desno|300px|Tikinski tjesnac]]
[[Datoteka:Lago_titicaca_001.png|mini|desno|200px|Karta s Tikinskim tjesnacem]]
'''Tikinski tjesnac'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Strait-of-Tiquina|title=Strait of Tiquina {{!}} strait, South America {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; je [[moreuz|prolaz]] koji spaja gornje jezero, Lago Chucuito, s nižim (i manjim) jezerom, Lago Pequeño. Cijelo jezero zove se [[Titicaca]]. Ono je, po zapremini, najveće jezero u Južnoj Americi. [[Moreuz]] je dug 850 metara preko najužeg dijela. Spaja gornje jezero, [[Titicaca|jezero Chucuito]], i donje (i manje) jezero, [[Lake Wiñaymarka|jezero Wiñaymarka]] (ili jezero Pequeño, &quot;malo jezero&quot;). Cijelo jezero se zove [[Titicaca]] i najveće je jezero, po zapremini, u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]]. Nalazi se na granici [[Bolivija|Bolivije]] i [[Peru]]a.

Kako bi se uštedjela udaljenost oko jezera Pequeno, autobusi i automobili prelaze moreuz na [[Barge|baržama]] ili [[Canoe|kanuima]], a [[Passenger|putnici]] se obično odvajaju od težih vozila.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bolivianlife.com/a-guide-to-traveling-between-copacabana-and-la-paz/|title=Traveling Between Copacabana And La Paz By Bus|website=Bolivian Life}}&lt;/ref&gt; Prijelaz vodi između gradova [[San Pedro de Tiquina]] i [[San Pablo de Tiquina]].

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.youtube.com/watch?v=vx32KDVSMl0

{{Normativna kontrola}}{{stub-geog}}
{{Forme Zemljine površine}}

[[Kategorija:Moreuzi Južne Amerike]]
[[Kategorija:Vodene mase u Boliviji]]
[[Kategorija:Titicaca]]</text>
      <sha1>5d3yimrvxc558z08iv9bgrf2yh231jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Macondo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84026</id>
    <revision>
      <id>3926468</id>
      <parentid>3792846</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926468</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="27ksln76154einwzgoph3f1291hdfsy" xml:space="preserve">'''Macondo''' je fiktivni [[grad]] (selo), opisan u [[Gabriel García Márquez|Márquezovom]] romanu ''[[Sto godina samoće]]'', kojeg nastanjuje porodica Buendía.

==Aracataca==

Macondo se često poistovjećuje s [[Aracataca|Aracatacom]], gradom u kojem je Gabriel García Márquez proveo svoje djetinstvo. Aracataca se nalazi blizu sjeverne obale [[Kolumbija|Kolumbije]], 80&amp;nbsp;km južno od [[Santa Marta|Santa Marte]]. Macondo je bio naziv jedne plantaže [[banana]] blizu Aracataca, i u prijevodu s Bantu jezika znači &quot;banana&quot;. Macondo je također i naziv jedne vrste drveća (''[[Cavanillesia platanifolia]]''), koja raste na području Aracatace, i koja je poznata po tome.

U [[juni|junu]] [[2006]]., stanovnici Aracatace organizirali su [[referendum]] kako bi promijenili naziv grada u Aracataca Macondo. Iako je pobijedila većina koja je glasala za tu promjenu, odluka referenduma se nije sprovela zbog nedovoljnog broja glasača i grad je zadržao svoj tradicionalni naziv.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Marquez town rebuffs Macondo name|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/5116004.stm|date=26. 6. 2006|access-date=26. 12. 2025|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Također se smatra da je Márquez inspiraciju za stvaranje Maconda našao u Faulknerovoj izmišljenoj oblasti, Yoknapatawpha, iako drugi izvori tvrde da Márquez uopće nije pročitao nijedno [[William Faulkner|Faulknerovo]] djelo u vrijeme dok je pisao ''Sto godina samoće''.

Macondo se prvi put pojavljuje u Marquezovoj [[pripovjetka|pripovjetki]] ''Lišće na vjetru''. Centralno je mjesto zbivanja događaja u romanu ''Sto godina samoće''. Macondo je glavno mjesto radnje u još par Marquezovih pripovjetki.

== Fiktivna historija ==

[[Roman]]om ''Sto godina samoće'' Marquez nas upoznaje sa Macondom, mjestom gotovo otuđenim od ostatka svijeta. Ono raste, savršeno napreduje u svojoj izgradnji, sve dok se ne upotpunjuje s plantažom banana. Plantaža kao i sama eksploatacija banana, uvode nemir u sasvim spokojan život stanovnika Maconda.

Selo postaje pusto, oronulo, prepušteno [[kiša|kiši]] koja u četiri godine padanja natapa Macondo svim nedaćama kojim je sudbina njegovih stanovnika podložna. Zaokupljenim zlom koje ih je snašlo, oni se povlače u sebe, ogorčeni i spremni izložiti nemilosrdnoj kritici sve ono što se nalazi oko njih.

Nakon dugogodišnje kiše, mjesto počinje iščezavati, kao i sama porodica Buendía.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Fiktivne lokacije]]
[[Kategorija:Gabriel García Márquez]]

[[it:Cent'anni di solitudine#Macondo]]</text>
      <sha1>27ksln76154einwzgoph3f1291hdfsy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85632</id>
    <revision>
      <id>3926091</id>
      <parentid>3813096</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5339" sha1="5g2l25h2h5ydxbs20dfoj9mmjypv2xa" xml:space="preserve">{|tableborder=&quot;2&quot; cellpadding=&quot;4&quot; style=&quot;float:right; margin:5px 0 1em 1em; border:1px solid #FFCC00; border-collapse:collapse; border-width:1px 1px 1px 1px; background:#ffffde; color:#993300;&quot; width=&quot;30%&quot;
|- valign=&quot;top&quot; style=&quot;background:#FFCC00;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | [[Datoteka:O Sol na Praia da Amaralina.jpg|200 px|Sunce - Aton, Ehnatonovo božanstvo]]
|- valign=&quot;top&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Aton
|- valign=&quot;top&quot; 
| druga imena|| Aten, Atonu, Itn, Adon
|- valign=&quot;top&quot; 
| roditelj(i)|| sam se stvorio
|- valign=&quot;top&quot;
| opis|| [[bog]] [[sunce|Sunca]]
|}

'''Aton'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://egyptunitedtours.com/egyptian-god-aten/|title=Egyptian god Aten: 10 best facts about The Egyptian Sun Disk|date=18. 11. 2025|website=egyptunitedtours.com|language=en-US|access-date=26. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je [[sunce|Sunčev]] disk u drevnoj [[egipatska mitologija|egipatskoj mitologiji]], a isprva je bio aspekt [[bog]]a [[Ra]]. On je postao glavno – i jedino – božanstvo u monoteističkoj [[religija|religiji]] [[atonizam|atonizmu]]. Puni naslov ovog boga je &quot;Ra-[[Horus]] koji se uzdiže nad horizontom, u njezinom/njegovom imenu svjetla koje se vidi u Sunčevu disku&quot;. Aton je samo [[Sunce]], [[nebo|nebesko]] tijelo poštovano kao božanstvo i središte [[svemir]]a. Aton je poštovan u vrijeme [[faraon]]a [[Ehnaton]]a. Po Atonu je nazvan [[asteroid]] [[2062 Aton]] te grupa asteroida. Aton je imao hram u [[Karnak]]u.
== Opis Atona i njegov značaj ==
[[Datoteka:HouseAltar-AkhenatenNefertitiAndThreeOfTheirDaughters.png|mini|lijevo|Ehnaton i Nefertiti sa tri kćeri, &lt;small&gt;pod Atonom, Berlin&lt;/small&gt;]]
Aton se prvi put spominje u 12. dinastiji, u priči o [[Sinuhe|Sinuhu]]. U toj je priči [[kralj]] opisan kao bog koji se uzdiže u nebesa i sjedinjuje se sa Suncem. Ra-Horus, obično zvan [[Ra-Harakhte]] (Ra koji je Horus dva horizonta), je spoj Ra i Horusa. Prije nego što je Aton poštovan, a i poslije, Ra i njegove kćeri [[Hathor]], [[Sekhmet]] i [[Tefnut]], te neka druga božanstva, nose Sunčev disk, doduše crvene boje, dok je Aton žut. U ''Novom kraljevstvu'' glavni bog postaje [[Amon]]. Atonov se prikaz izrađivao od [[zlato|zlata]]. Aton je predstavljen kao Sunčev disk sa rukama, koji vlada cijelim svemirom. On predstavlja samo Sunce, koje se kreće po nebu. Prije atonizma, Egipćani su vjerovali da je Sunce predstavljeno sa tri različita boga – [[Khepri]], Ra i [[Atum]]. Poslije je ostala vjera u Ra, čije je tijelo nevidljivo, a njegov Sunčev disk je Sunce, ili je to njegovo [[oko]]. Ponekad su se Sunce i [[Mjesec (satelit)|Mjesec]] smatrali Horusovim očima. Ali Ehnaton je odvojio Atona od ovog svijeta, smatrajući da je Aton jedino božanstvo, te da ostali bogovi ničemu ne koriste. Ehnaton se nije osvrtao na Mjesec i [[zvijezde]], obožavao je samo Sunce. Aton se razlikuje od ostalih egipatskih bogova, jer dok su drugi bogovi personifikacije prirode ili utjelovljenje životinja, Aton je nebesko tijelo. U atonizmu je Ra ipak poštovan, kao Atonov aspekt. Aton se obično smatra diskom, ali postoji mišljenje da on predstavlja neko svevideće oko (Horus je smatran svevidećim jer je njegovo oko smatrano Suncem, koje je na nebu pa na sve gleda).

== Atonov kult ==
U 18. dinastiji je faraon Ehnaton, zajedno sa svojom ženom, lijepom [[Nefertiti]], proglasio Atonov [[kult]], te uništio ostala božanstva. On i Nefertiti su iskoristili Raove blizance, [[Šu]]a i Tefnut, u [[politika|političke]] ciljeve. Ako je Ra postao Aton, onda je Ehnatona bilo logično da sebe i svoju ženu proglasi Raovom djecom. Ehnaton je dao zatvoriti Amonove [[hram]]ove te je dao izgraditi novi glavni grad, [[Amarna|Ahetaton (Amarna)]]. Ljudima je Ehnaton dijelio zlato i nakit, pa je ubrzo prihvaćen atonizam. Ali, neki su vjernici i dalje poštovali druge bogove, što pokazuje vaza sa likom boga smijeha [[Bes]]a, pronađena u Amarni. Neki bogovi su za Egipćane bili sama priroda, pa su i dalje poštovani ([[Geb]] i [[Nut]]). Nakon Ehnatonove smrti poštovanje Atona je nestalo. Ehnatonov sin [[Tutankhamon]] je prikazan na svom prijestolju sa svojom polusestrom, a iznad njih je Aton, koji ih blagoslivlja.
 
== Aton u staroegipatskoj kulturi ==
[[Datoteka:Tutanchamon (js) 3detalle.jpg|mini|190 px|Tutankhamon i Ankhesenamon pod Atonom, &lt;small&gt;Tutankhamonovo zlatno prijestolje&lt;/small&gt;]]
Sam faraon Ehnaton se prije zvao Amenofis IV. (Amenhotep IV.), ali je u Atonovu čast promijenio svoje [[ime]]. Ime Nefertiti nema veze sa Atonom. Imena povezana sa Atonom:
* [[Ehnaton]] - &quot;onaj koji se sviđa Atonu&quot;.
* [[Amarna|Ahetaton]] – Ehnatonov grad.
* [[Meritaton]] – Ehnatonova prvorođena kćer, &quot;ona koja je obožavana od Atona&quot;.
* [[Meketaton]] – Ehnatonova drugorođena kćer, &quot;zaštićena pomoću Atonovom&quot;.
* [[Neferneferuaton Tašerit]] – &quot;ljepota Atona ili najljepša od Atona&quot;.
* [[Ankhesenamon|Ankhesenpaaton (Ankhesenamon)]] – ime joj je promijenjeno od strane Amonovih svećenika, Tutankhamonova žena.
* [[Tutankhamon|(Tutankhaton) Tutankhamon]] – Ehnatonov nasljednik, najpoznatiji faraon.
* [[Meritaton Tašerit]] – Meritatonina kćer.

== Također pogledajte ==
* [[Amon]]
* [[Musa]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.landofpyramids.org/aten.htm
{{Egipatska mitologija}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Aten}}

[[Kategorija:Egipatski bogovi]]</text>
      <sha1>5g2l25h2h5ydxbs20dfoj9mmjypv2xa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Desna srčana pretkomora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86047</id>
    <revision>
      <id>3926199</id>
      <parentid>3789771</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1172" sha1="7gxfbjmdyx94vw4hm2subx4j4trz44b" xml:space="preserve">[[Datoteka:Diagram of the human heart (cropped) bs.svg|mini|desno|300px|Dijagram ljudskog srca]]
'''Desna srčana pretkomora''' je naziv za jednu od dvije [[srčane pretkomore]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://teachmeanatomy.info/thorax/organs/heart/atria-ventricles/|title=Chambers of the Heart - Atria - Ventricles - TeachMeAnatomy|website=teachmeanatomy.info|access-date=16. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Desna srčana pretkomora služi da primi deoksigeniranu [[krv]] iz [[Velike šuplje vene|velikih šupljih vena]] i pumpa je dalje u [[desna srčana komora|desnu komoru]].

Dio lijeve pretkomore vidljiv izvan srca se zove [[desna aurikula]]. To je mišićna vrećica embrionskog porijekla koja služi kao rezervoar krvi za pretkomoru.

U zidu ove komore se nalazi i [[sinoatrijumski čvor|sinoatrijumski (SA) čvor]], u blizini ušća šuplje vene. Čvor čini grupa ćelija koje se spontano depolarišu stvarajući [[akcioni potencijal]] odgovoran za srčane kontrakcije.

== Također pogledajte ==

* [[Lijeva srčana pretkomora]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Srce}}{{Normativna kontrola}}{{stub-anatom}}

[[Kategorija:Srce]]

[[zh:心臟#心房心室]]</text>
      <sha1>7gxfbjmdyx94vw4hm2subx4j4trz44b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Granična vrijednost podniza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86848</id>
    <revision>
      <id>3926298</id>
      <parentid>3642928</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="ludsx020ip3f4n6hzywiwinqffe2gzl" xml:space="preserve">U [[matematika|matematici]], '''granična vrijednost''' [[podniz]]a je granična vrijednost nekih [[podniz]]ova.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ross|first=Kenneth A.|url=https://books.google.com/books?id=5JxHZNpMq3AC|title=Elementary Analysis: The Theory of Calculus|date=3. 3. 1980|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=978-0-387-90459-7|language=en}}&lt;/ref&gt; To je isto kao i [[tačka gomilanja]].

[[Supremum]] skupa svih graničnih vrijednosti podniza nekog niza naziva se ''limes superior'', ili ''limsup''. Slično tome, infimum takvog skupa naziva se ''limes inferior'', ili ''liminf''. Za više informacija, pogledajte članak [[limes superior i limes inferior]].

Može se pokazati da ako je (X,d) metrički prostor i ako postoji [[Cauchyjev niz]], takav da postoji podniz, koji konvergira u istu tačku x, tada i niz, također, konvergira u tu tačku x.

== Također pogledajte ==

* [[Granična vrijednost niza]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{stub-matematička analiza}}

[[Kategorija:Granične vrijednosti]]</text>
      <sha1>ludsx020ip3f4n6hzywiwinqffe2gzl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agmonova nejednakost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86849</id>
    <revision>
      <id>3926040</id>
      <parentid>3546404</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1919" sha1="axzppfgn32nhvy92phdqmxeudo07c0d" xml:space="preserve">U [[matematička analiza|matematičkoj analizi]], '''Agmonova nejednakost'''&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Agmon|first=Shmuel|url=https://books.google.com/books?id=FKoJBAAAQBAJ&amp;newbks=0&amp;hl=en|title=Lectures on Elliptic Boundary Value Problems|date=3. 2. 2010|publisher=American Mathematical Soc.|isbn=978-0-8218-4910-1|language=en}}&lt;/ref&gt; sastoji se od nekoliko usko vezanih [[nejednakost]]i između [[Lp prostor|Lebesgueovog prostora]] &lt;math&gt;L^\infty&lt;/math&gt; i [[Sobolevov prostor|Sobolevovog prostora]] &lt;math&gt;H^s&lt;/math&gt;. Korisna je u proučavanju [[Parcijalna diferencijalna jednačina|parcijalnih diferencijalnih jednačina]].

Rezultat iskazujemo samo u &lt;math&gt;\mathbb{R}^3&lt;/math&gt;. Neka &lt;math&gt;u&lt;/math&gt; bude vektorska funkcija, &lt;math&gt;u\in (H^2(\Omega)\cap H^1_0(\Omega))^3&lt;/math&gt;, gdje je &lt;math&gt;\Omega\subset\mathbb{R}^3&lt;/math&gt;. Tada Agmonove nejednakosto iskazuju da postoji konstanta &lt;math&gt;C&lt;/math&gt;, takva da je

: &lt;math&gt;\displaystyle \|u\|_{L^\infty(\Omega)}\leq C \|u\|_{L^2(\Omega)}^{1/4} \|u\|_{H^2(\Omega)}^{3/4}&lt;/math&gt;

i

: &lt;math&gt;\displaystyle \|u\|_{L^\infty(\Omega)}\leq C \|u\|_{H^1(\Omega)}^{1/2} \|u\|_{H^2(\Omega)}^{1/2}.&lt;/math&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
* {{cite book | last1 = Foias | first1 = Ciprian | last2 = Manley | first2 = O. | last3 = Rosa | first3 = R. | last4 = Temam | first4 = R. | title = Navier-Stokes Equations and Turbulence | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | year = 2001 | isbn = 0521360323 | url = https://archive.org/details/navierstokesequa0000unse }}
== Vanjski linkovi ==
* [http://download.springer.com/static/pdf/150/bbm%253A978-0-8176-4877-0%252F1.pdf?auth66=1405701324_9b2fd0fc3ea45fa5991dd036ef8b91c4&amp;ext=.pdf http://download.springer.com Poincar ́ e, Agmon, and Other Basic Inequalities (en)]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
{{stub-matematička analiza}}

[[Kategorija:Matematička analiza]]
[[Kategorija:Nejednakosti]]</text>
      <sha1>axzppfgn32nhvy92phdqmxeudo07c0d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Askey–Gasperova nejednakost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86867</id>
    <revision>
      <id>3926087</id>
      <parentid>3642929</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1647" sha1="13dtxg4v58wldhi576eu74p5grrsxjl" xml:space="preserve">U [[matematika|matematici]], '''Askey–Gasperova nejednakost'''&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ekhad|first=Shalosh B.|date=30. 8. 1993|title=A short, elementary, and easy, WZ proof of the Askey—Gasper inequality that was used by de Branges in his proof of the Bieberbach conjecture|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/030439759390313I|journal=Theoretical Computer Science|volume=117|issue=1|pages=199–202|doi=10.1016/0304-3975(93)90313-I|issn=0304-3975}}&lt;/ref&gt;, koja je dobila naziv po [[Richard Askey|Richardu Askeyu]] i Georgeu Gasperu, je [[nejednakost]] za [[Jacobijev polinom|Jacobijeve polinome]], koju su dokazali Askey i Gasper [[1976]]. godine. Ona iskazuje da ako je ''&amp;beta;''&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;0, ''&amp;alpha;''&amp;nbsp;+&amp;nbsp;''&amp;beta;''&amp;nbsp;&amp;ge;&amp;nbsp;&amp;minus;2 i &amp;minus;1&amp;nbsp;&amp;le;&amp;nbsp;''x''&amp;nbsp;&amp;le;&amp;nbsp;1, tada je

:&lt;math&gt;\sum_{k=0}^n \frac{P_k^{(\alpha,\beta)}(x)}{P_k^{(\beta,\alpha)}(1)} \ge 0&lt;/math&gt;

gdje je

:&lt;math&gt;P_k^{(\alpha,\beta)}(x)&lt;/math&gt;

[[Jacobijev polinom]].

Slučaj kada je &amp;beta;=0 i &amp;alpha; je nenegativni cijeli broj iskoristio je [[Louis de Branges]] u svom dokazu [[Bieberbachova konjektura|Bieberbachove konjekture]].

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

*{{Citation | author1-link=Richard Askey | last1=Askey | first1=Richard | last2=Gasper | first2=George | title=Positive Jacobi polynomial sums. II | url=http://www.jstor.org/stable/2373813 | id={{MathSciNet | id = 0430358}} | year=1976 | journal=[[American Journal of Mathematics]] | issn=0002-9327 | volume=98 | issue=3 | pages=709–737}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Nejednakosti]]
[[Kategorija:Posebne funkcije]]</text>
      <sha1>13dtxg4v58wldhi576eu74p5grrsxjl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Čorba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87066</id>
    <revision>
      <id>3925786</id>
      <parentid>3924250</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1696" sha1="c2vd4qwolzc7tpyhqoqjyimgv38pswa" xml:space="preserve">[[Datoteka:Jagnjeca corba.jpg|mini|250px|Janjeća čorba]]
'''Čorba'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Supe i čorbe – tradicionalni domaći recepti - Bosanski kuhar|url=https://bosanskikuhar.ba/recept/supe-i-corbe-tradicionalni-domaci-recepti/|newspaper=Bosanski kuhar|date=12. 11. 2025|access-date=6. 9. 2026|language=bs-BA|first=Bosanski|last=kuhar}}&lt;/ref&gt; ({{tr|çorba}}) je vrsta guste [[supa|supe]] koja se tradicionalno priprema u [[Evroazija|evroazijskim]] kuhinjama. Čorbe se prave od raznih vrsta [[povrće|povrća]] i [[meso|mesa]]. Prisutna je u jelovnicima više evroazijskih naroda, pod raznim nazivima, kao što su: rumunski: ciorba, ruski: шурпа, kazaški: сорпа, kirgiški: шорпо. U turskoj kuhinji çorba je supa ili gulaš. Varijante turske supe ili gulaša su ušle u jelovnike raznih naroda koji su bili pod Osmanlijskom vlašću, zajedno sa riječju çorba.

Riječ je u konačnici složenica od شور šōr što znači 'slano' i با bā što znači 'gulaš, kaša, meso za kašiku'.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/app/steingass_query.py?qs=%D8%A8%D8%A7&amp;searchhws=yes&amp;matchtype=exact|title=A Comprehensive Persian-English Dictionary|last=Library|first=Digital South Asia|date=1892|website=dsal.uchicago.edu|publisher=London, Routledge &amp; K. Paul|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Prva je iz partskog 𐫢𐫇𐫡 šōr što znači 'slano', a druga iz srednjoperzijskog *-bāg što znači 'kaša, meso za kašiku'.

== Također pogledajte ==
* [[Begova čorba]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{stub-hrana}}

[[Kategorija:Bosanska kuhinja]]
[[Kategorija:Supe]]
[[Kategorija:Azerbejdžanska kuhinja]]</text>
      <sha1>c2vd4qwolzc7tpyhqoqjyimgv38pswa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oratorij</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87155</id>
    <revision>
      <id>3925994</id>
      <parentid>3710676</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2382" sha1="7tjf9fvpgx1w30qm153w1yy1by6k4z2" xml:space="preserve">'''Oratorijum''' je [[muzika|muzička]] kompozicija koju skupa izvode [[orkestar]], [[hor]], i vokalni solisti. Mada ima sličnosti, oratorijum treba razlikovati od [[opera|opere]]. Razlike su u tome što kod oratorijuma nema podjele uloga među pjevačima, nema posebne scene ni kostima. Ipak, najveća je razlika u temi djela. U operi se uvijek radi o nekoj priči, bila ona ljubavna ili neka više dramatična priča o izdaji i prevari, pa čak i ubistvu. S druge strane, oratorijum prvenstveno obrađuje određenu sakralnu temu te su im u početku 'prirodan' ambijent bile [[crkva|crkve]]. Oratoriji se, za razliku od svetih tekstova, smatraju pozorišnim obradama koje pretvaraju biblijske priče u [[Lirska pjesma|lirske]] stihove, često koristeći rime.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/oratorio|title=Oratorio {{!}} EBSCO Research Starters|website=www.ebsco.com|language=en|access-date=27. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Najveću popularnost oratorijumi su imali početkom [[17. vijek]]a u [[Italija|Italiji]]. U drugoj polovini istog vijeka religiozni oratorij postepeno poprima svjetovni karakter.

Oratoriji obično sadrže:

* Uvertiru, samo za muzičke instrumente.
* Razne [[Arija|arije]], otpjevane od strane vokalnih solista.
* [[Recitativ]]e koji se obično koriste u razvoju radnje.
* Na kraju dolaze [[hor]]ovi, često monumentalni sa namjerom da prenesu osjećaj slave. Često su [[timpani]] i [[Truba|trube]] korišteni u refrenima kod oratorija.
Kod italijanskih oratorija razlikujemo 'oratorio volgare' koji je nastajao na [[Italijanski jezik|italijanskom jeziku]], i 'oratorio latino' sa tekstom na [[latinski jezik|latinskom jeziku]].

Kompozitori [[Klasična muzika|klasične muzike]] rado su komponovali oratorijume, a naročito [[Georg Friedrich Händel]].

Neki od njih su:

* [[Antonio Vivaldi]], ''Juditha triumphans'' ([[1716]])
* [[Johann Sebastian Bach]],  the ''Christmas Oratorio'' ([[1734]])
* [[Georg Friedrich Händel]], ''Messiah'' ([[1741]])
* [[Paul McCartney]], ''Liverpool Oratorio'' ([[1991]])
&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Oratorio|title=Oratorij|work= newworldencyclopedia.org|access-date=8. 6. 2013}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Misa]]

== Reference ==

{{refspisak}}

[[Kategorija:Muzika]]
[[Kategorija:Stilovi u zapadnoj klasičnoj muzici]]
[[Kategorija:Muzičke forme]]</text>
      <sha1>7tjf9fvpgx1w30qm153w1yy1by6k4z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karel Kosík</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87416</id>
    <revision>
      <id>3926392</id>
      <parentid>3721058</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3646" sha1="8nfjru8u795wraeiwusc453sd557oc4" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
[[Datoteka:KarelKosik.jpg|mini|Karel Kosik]] 
'''Karel Kosik''', [[Češka|češki]] filozof, rođen je u [[Prag]]u [[26. juni|26. juna]] [[1926]] godine. Između 1937. i 1945. godine pohađa Državnu realnu gimnaziju u Pragu. Tokom Drugog svjetskog rata povezuje se sa protunacističkom organizacijom otpora gdje obavlja funkciju urednika ilegalnog časopisa „Borba mladih“. Zbog protunacističke djelatnosti, pripadnosti komunističkoj partiji i optužbe za veleizdaju interniran je od strane Gestapoa u Pragu 17.11.1944. godine. Početkom 1945. utamničen je u Terezinu, najvećem i najozloglašenijem [[Nacizam|nacističkom]] [[Koncentracioni logor|koncentracionom logoru]] u Češkoj. Maja 1945. godine obolio je od tifusa te je prebačen u Prag na liječenje. Između 1945. i 1950. godine pohađa visokoškolske studije, najprije na Filozofskom fakultetu Karlovog univerziteta u Pragu i to na odsjecima za filozofiju i sociologiju a potom u SSSR-u na Filozofskom fakultetu Lenjingradskog univerziteta. Diplomski rad brani na Filozofskom fakultetu Lomonosovljevog univerziteta u Moskvi. Godine 1963. stiče titulu doktora nauka odbranivši doktorsku tezu „Dijalektika konkretnog“.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.flu.cas.cz/cz/karel-kosik-and-dialectics-of-the-concrete|title=Karel Kosík and Dialectics of the Concrete - Filosofický ústav AV ČR|last=flusekr@site.cas.cz|first=Filosofický ústav -|newspaper=Filosofický ústav AV ČR|language=cs-cz|access-date=7. 4. 2017|archive-date=12. 6. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140612012013/http://www.flu.cas.cz/cz/karel-kosik-and-dialectics-of-the-concrete|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.ba/books?id=i36hBQAAQBAJ&amp;pg=PR3&amp;dq=karel-kosik-and-dialectics-of-the-concrete&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwiqqMW8tpLTAhUDOBoKHbNjBUUQ6AEIGjAA#v=onepage&amp;q=karel-kosik-and-dialectics-of-the-concrete&amp;f=false|title=Dialectics of the Concrete: A Study on Problems of Man and World|last=Kosík|first=K.|date=6. 12. 2012|publisher=Springer Science &amp; Business Media|isbn=9789401015202|language=en}}&lt;/ref&gt; Godine 1968. imenovan je za univerzitetskog profesora filozofije na Karlovom univerzitetu u Pragu. Zbog konfrontiranja sa zvaničnom ideologijom biva isključen iz Komunističke partije 1970. godine a iste godine je i otpušten sa mjesta univerzitetskog profesora. Godine 1972. biva uhapšen i interniran u istražni zatvor u Pragu, dok je njegov stan temeljito pretresen uz oduzimanje knjiga i bilježaka, što je po riječima samoga Kosika za njega predstavljalo nenadoknadivu štetu. Naredne godine izdata je naredba o odstranjivanju svih knjiga i naučnih radova Karela Kosika iz čeških biblioteka. Nakon pada komunizma, Kosik ponovo postaje profesor filozofije Karlova univerziteta i obavlja tu funkciju sve do svoje smrti 21 februra 2003. godine u Pragu. U toku svoje naučne karijere bio je učesnik mnogih simpozija i naučnih skupova širom svijeta a odlikovan je i sa značajnim priznanjima za afirmaciju i širenje češke kulture.

Prijevodi djela Karela Kosika na južnoslavenskim jezicima:

* Dijalektika konkretnog, Beograd, 1967. i Ljubljana, 1967.
* Dijalektika krize (sabrani ogledi i članci), Beograd, 1983.
* Lumpenburžoazija i viša duhovna istina, Zagreb, 1998.
* O dilemama suvremene povijesti, Zagreb, 2007.

== Vanjski linkovi ==
* http://www.oxfordreference.com/search?q=Karel+Kos%C3%ADk&amp;searchBtn=Search&amp;isQuickSearch=true

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Kosík, Karel}}
[[Kategorija:Češki filozofi]]
[[Kategorija:Biografije, Prag]]
[[Kategorija:Rođeni 1926.]]
[[Kategorija:Umrli 2003.]]</text>
      <sha1>8nfjru8u795wraeiwusc453sd557oc4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benben</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87562</id>
    <revision>
      <id>3926125</id>
      <parentid>3834954</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1867" sha1="sr6fem9t9t4xtep0s24x8qg7k85h6s4" xml:space="preserve">[[Datoteka:08 red pyramid.jpg|mini|200 px|Crvena piramida. Piramide utjelovljuju Benben.]]
'''Benben'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youregypttours.com/eu/egypt-tours-blog/What-is-Benben|title=What is Benben? - eu|last=eu|first=What is Benben?-|website=What is Benben? - eu|language=en-eu|access-date=11. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; ili '''Ben-ben''', u [[egipatska mitologija|egipatskoj mitologiji]], je sveti [[brežuljak]] koji se uzdignuo iz [[okean]]a [[nun (mitologija)|Nuna]], a na njemu je stvoren [[bog]] [[sunce|Sunca]].

== Stvaranje svijeta ==

[[mitologija|Mit]] o stvaranju svijeta ima tri verzije – iz [[Heliopolis]]a, [[Memfis]]a i [[Hermopolis]]a. U svim [[mit]]ovima se spominje prvobitni okean Nun. U svim tim gradovima se smatralo da predstavljaju Benben. U Heliopolisu vrhovni stvaratelj je bio bog Sunca [[Ra]] (ili [[Atum]]), koji se pojavio na brežuljku kao Nunov sin te je ispljunuo svoju djecu, [[Šu]]a i [[Tefnut]]. Tvrdilo se da je [[hram]] u Heliopolisu izgrađen na mjestu tog brežuljka te je tu bio postavljen ''Benben-kamen'', u obliku male [[piramide]]. Velike piramide nisu samo [[faraon]]ske grobnice nego utjelovljuju primordijalno brdo na kojem je rođeno Sunce. U Memfisu su vjerovali da je na Benbenu nastao bog umjetnika [[Ptah]], a u Hermopolisu da su parovi bogova i božica stvorili Benben, iz kojeg je rođen Ra. Kasnije su svećenici iz [[teba|Tebe]] također tvrdili da je Teba mjesto Benbena, te da je iz njega rođen [[Amon]] (ili [[Amon-Ra]]). S Benbenom je povezana i [[ptica]] [[Bennu]], [[egipat]]ski [[feniks]]. Budući da se nakon poplava [[Nil]]a ponovno pojavljuje [[tlo]], otuda je došlo i vjerovanje u Benbena, koji je izronio iz Nuna, a na kojem su bogovi stvorili život.
{{Commonscat|Pyramidia}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Egipatska mitologija]]</text>
      <sha1>sr6fem9t9t4xtep0s24x8qg7k85h6s4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Centurion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87813</id>
    <revision>
      <id>3926165</id>
      <parentid>3642810</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:57:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4888" sha1="11bhigmahew1ek2fr5g7l7h3aee54nb" xml:space="preserve">[[Datoteka:Centurio legXXX.jpg|mini|Rekonstrukcija: Centurion iz I stoljeća]]
[[Datoteka:Centurion 2 Boulogne Luc Viatour.jpg|mini|Rekonstrukcija: Centurion. Na slici je prikazan centurion sa štitom mada ga u stvarnosti najčešće nisu nosili.]]

'''Centurion'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Centurion|title=1911 Encyclopædia Britannica/Centurion - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|language=en|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; (od [[latinski jezik|lat.]] ''centurio''); u [[Rimska vojska|Rimskoj vojsci]] centurion je bio komandir jedne [[centurija|centurije]] u [[legija|legiji]]. U legijama je bila uspostavljena jasna hijerarhija - postajao je komandni lanac i u njemu su centurioni bili najniži. Ipak, ne može se reći da je centurion predstavljao ''čin'' u današnjem smislu tog pojma.

Dakle, svaki centurion je zapovijedao osnovnom jedinice legije – centurijom, u kojoj je broj legionara varirao u zavisnosti od epohe i formacije; od oko 80-100 pa i do 160 u pojedinim slučajevima. Na početku su centurije djelovale u grupama po dvije i formirale jednu [[manipola|manipolu]]. Centurion koji je komandovao prednjom centurijom, onoj koja je u borbenoj formaciji na bojnom polje bila bliže neprijatelju zavao se ''prior'' a onaj drugi ''posterior''. Nije sasvim jasno potvrđeno da li je prvi imao određeno starješinstvo nad drugim, ova je distinkcija najvjerovatnije imala uglavnom praktični smisao kod rukovođenja jedinicama u toku bitke i odnosio se na zauzimanje prve ili druge borbene linije.

Najviši čin u odnosu na druge centurione u jednoj legiji imao je centurion iz prve [[kohorta|kohorte]] i nosio je naziv ''Primus Pilus''. Primus pilus je otprilike ekvivalentan činu današnjeg [[pukovnik]]a.

Centurioni su bili okosnica profesionalne vojske, karijerni vojnici koji su davali dnevna zaduženja svojim podređenih i izdavali im komande na bojnom polju. Obično su napredovali čin po čin ali dešavalo se da ih imperator ili viši oficir vanredno unaprijede.

Legionar je mogao postati centurion bez obzira na društveni stalež iz kojeg je potekao, mogao je to biti mladi siromašni građanin Rima koje se dokazao u borbi a mogao je to biti i mladi aristokrata kojem je to bio prvi korak u vojnoj karijeri (dešavalo se da su ovi drugi ponekad postajali zapovjednici i bez prethodnog vojnog iskustva). Naravno, efikasnost rimske vojne organizacije garantovala je i odlična vojna škola u kojoj su budući visoki oficiri sticali značajno teorijsko obrazovanje koje im je omogućavalo da uspješno komanduju legijom. Vojne škole su tako proizvodile i tzv. &quot;tribune&quot; (vidjeti: [[Legija]]) koji su zauzimali visoke pozicije u legiji i bez praktičnog vojnog iskustva.

== Uniforma ==

Iako se pojam ''uniforma'' ovdje ne može primijeti u smislu uniforme u savremenim vojskama, ipak su odjeća i oprema centuriona sadržavali određene karakteristike prema kojima su se mogli razlikovati od ostalih legionara. U te posebne karakteristike možemo ubrojati perjanicu/perušku na šljemu postavljenu u pravcu lijevo-desno, za razliku od običnih vojnika kod kojih je ona bila usmjerena napred-nazad. Vjerovatno su se tako centurioni mogli lakše uočiti u toku borbe. Centurioni su nosili i ''komandni štap'' - ''Vitis'' ili ''Bacillum Viteum'', kao simbol autoriteta ali i sredstvo kojim su kažnjavali vojnike.

;Ostala oprema

Kao i drugi legionari, i centurioni su najčešće bili opremljeni slijedećim vojničkim rekvizitima:

* [[Lorica (rimska vojska)|Lorica]], oklop, imao je više varijanti: lorica hamata, lorica squamata, lorica segmentata, lorica musculata i sve su bile fleksibilne ali i otporne.
* [[Balteus]], vojnički opasač, &quot;cingulum militaris&quot;, služio je za nošenje oružja i kao ukras.
* [[Cassis]], šljem, štitio je glavu, vrat i uši. 
* Caligae, sandale za marš i crvena tunika bili su zajednički svim legionarima.

Centurionovo glavno oružje bio je [[gladius]], mač sa oštricom dugom oko 50–55&amp;nbsp;cm (i do 70&amp;nbsp;cm), vrhunsko oružje legionara za blisku borbu. Obični legionari nosili gladius sa desne strane opasača i izvlačili ga desnom rukom jer su u lijevoj ruci nosili štit. Centurioni u principu nisu nosili štit pa su gladius mogli nositi na lijevoj strani opasača. Na kraju, tu je bio i &quot;[[pugio]]&quot;, bodež.

==Također pogledati==

* [[Legija]]
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20211003230240/https://www.academia.edu/55252185/Centurion
* https://rosscowan.medium.com/called-to-the-eagle-some-sullan-centurions-c2551afe99fd {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419140934/https://rosscowan.medium.com/called-to-the-eagle-some-sullan-centurions-c2551afe99fd |date=19. 4. 2021 }}
{{Rimska vojska}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rimska vojska]]</text>
      <sha1>11bhigmahew1ek2fr5g7l7h3aee54nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Džataju</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87895</id>
    <revision>
      <id>3926227</id>
      <parentid>3792876</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:10:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2356" sha1="3anyv5vqsi2tr9a6xmdhms8xca81lq9" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ravi Varma-Ravana Sita Jathayu.jpg|mini|Ravana odsijeca krilo Džatajuu]]

'''Džataju'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wisdomlib.org/definition/jatayu|title=Jatayu, Jaṭāyu, Jatāyū: 22 definitions|last=www.wisdomlib.org|date=15. 6. 2012|website=www.wisdomlib.org|language=en|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ([[sanskrit]]: जटायू, ''jatāyū'') je prema [[hinduizam|hinduističkoj]] [[mitologija|mitologiji]] sin [[Aruna]] i nećak [[Garuda|Garude]]. Džataju je polubog, kralj [[lešinar]]a, i prikazan je u obliku lešinara. Prema legendi, Džataju je pokušao spasiti [[Sita|Situ]], ([[Rama|Ramina]] žena, simbol vrlina žene i supruge, jedna od glavnih likova u [[Ramajana|Ramajani]]) koju je oteo [[Ravana]] (gospodar [[demon]]a, predstavlja se kao nasilnik ali i učenjak). Džataju je čuo Sitine povike i priskočio joj je u pomoć. Džataju se udarcima moćnih krila borio srčano i hrabro protiv Ravana. Ali, Džataju je bio star i njegove godine su učinile svoje pa je Ravana odnio pobjedu. Ipak, Rama je na kraju ubio Ravana.

Prema predanju, Džataju je imao brata, [[Sampati]]ja. U svojim mladim danima njih dvojica su često odmjeravali snage i takmičili se u visini leta. Jednom prilikom Džataju je letio tako visoko da se približio vrelom plamenu [[Sunce|Sunca]] i bio u opasnosti da mu izgore krila. Sampati je zaštitio brata raširivši svoja krila i tako ga spasio od vrućih sunčevih zraka. Međutim, u tom nesebičnom činu Sampati je, nažalost, izgubio svoja krila. (U nekim drugim verzijama ove priče, uloge su zamijenjene.)

U [[grčka mitologija|grčkoj mitologiji]] postoji sličan [[mit]], mit o [[Ikar]]u i [[Dedal]]u, mada u njemu nema elemenata samopožrtvovanja za dobrobit drugog kao u prvom primjeru.

U periodu od 2000. do 2007. godine u [[Indonezija|Indoneziji]] je postojala avioprevoznička kompanija &quot;Jatayu Airlines&quot; (Jatayu Gelang Sejahtera).

== Pogledajte ==

* [[Aruna]]
* [[Garuda]]

== Također pogledajte ==
* [[Garuda]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.pantheon.org Enciklopedija mitova] {{Simboli jezika|en|Engleski}}
*[http://www.sacred-texts.com/hin/maha/index.htm Mahabharata, na sanskritu i engleskom jeziku] {{Simboli jezika|en|Engleski}}

{{Hinduistička mitologija}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Hinduistička mitologija]]</text>
      <sha1>3anyv5vqsi2tr9a6xmdhms8xca81lq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Agni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87967</id>
    <revision>
      <id>3926042</id>
      <parentid>3642391</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6373" sha1="grhh4eofcafnt9f6cdn7rncbv217j9z" xml:space="preserve">[[Datoteka:Agni god of fire.jpg|mini|250px|Agni, bog vatre.]]

'''Agni'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Agni|title=Agni {{!}} Vedic Deity, Fire God, Hinduism {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[sanskrit]]: अग्नि ''agni'' - vatra, oganj) je prema [[hinduizam|hinduističkoj]] [[mitologija|mitologiji]] [[Bog]] Vatre, sin Neba i Zemlje. Ovo božanstvo svoje porijeklo vuče još iz [[Vede|pra-Vedske]] [[kultura|kulture]]. Prema predanju, Agni je nepobjedivi ratnik, glasnik bogova, vječno mlad i besmrtan. Kao glasnik bogova on prima ponuđene žrtve, predstavlja snagu svjetlosti i njegova je ''toplota'' koja se stvara tokom izvođenja vježbi [[joga|joge]].

Za sanskritsku riječ za vatru, ''agni'', vezuju se i [[Latinski jezik|latinska]] riječ ''ignis'', nalazi se u korijenu [[engleski jezik|engleske]] riječi ''ignite'', na [[ruski jezik|ruskom]] je to огонь (''ogon''), na [[poljski jezik|poljskom]] &quot;ogień&quot;, [[litvanski jezik|litvanskom]] ''ugnis''...

== Agni i njegova značenja ==

Agni je jedno od najvažnijih vedskih božanstava. Preuzet je u hinduistički [[panteon]] bogova u punoj snazi i sjaju ne gubeći ništa od svoje važnosti. U [[Rgveda|Rgvedi]] je jedan od vrhovnih bogova, uz [[Vaju]]a i [[Surja|Surju]], vladare zraka i nebesa. 
 
Manifestuje se u tri forme: Vatra, Munja i Sunce. Vatra koju personifikuje Agni ima trojaku vrijednost:

* Davagni - fizička vatra, npr. vatra iz drveta koje gori.
* Vadavagni - spiritualna vatra, vatra koja iluminira um i vlada razumom.
* Jatharagni (ili Vrika) - unutrašnja vatra, vatra koja gori unutar bića, iracionalna i strastvena vatra (može uslovno značiti i ljubav).

Agnijeva najčešća i najvažnija manifestacija je &quot;vatra koja gori na žrtvenom oltaru&quot;; Agni u ovoj manifestaciji spaljuje [[demoni|demone]] koji prijete uništenjem žrtvenih ponuda, posrednik je između bogova i ljudi a svećenici uz njegovu pomoć bolje razumiju i shvataju &quot;onaj svijet&quot; i &quot;onostrano&quot;. Agni je i sveprisutna &quot;univerzalna vatra&quot;, koja se u čovjeku javlja u obliku toplote probave, duševnih nemira i žarkih misli.

Veoma je zanimljiv hinduistički pokušaj davanja objašnjenja za različite pojave i ono skriveno, nevidljivo ljudskom oku, kroz božanstva, njihove međusobne odnose i božanske moći. U tim pokušajima, pored izražene mašte, pokazuje se i smjelost i često izrazito [[filozofija|filozofsko]] promatranje svijeta i čovjeka te razumijevanje i pronicljiv uvid u prirodne fenomene, biološke procese i sam ljudski um.

== Opis ==

U likovnim primjerima Agniju je dat oblik muškarca crvene boje, sa dvije glave, četiri ruke i tri noge. Njegove su oči crne a iz usta mu iskaču vatreni plamenovi. Agni jaše na ovnu i kao takav je osnova za istoimeni zodijački/horoskopski znak (Ovan, iz grupe &quot;vatrenih znakova&quot;). U rukama drži sredstva za razbuktavanje vatre i kašiku kojom uzima ponude.

U nekim drugim prikazima Agnija vidimo sa sedam jezika kojim liže žrtvene ponude te kosom sačinjenom od samog ognja, zlatnog tijela, moćnih zuba i hiljadu očiju i hiljadu rogova. Vozi se u kočiji koju vuku vatreni konji (nekad koze i rjeđe papagaji). Od atributa nosi sjekiru, baklju, molitvene brojanice i plamteće koplje.
 
== Agnijeva imena ==

Kao i ostala hunduističke božanstva i Agni je imao više imena. Neka od njih su:

* '''Abjahasta'''
* '''Apam Napat''', ''Sin Voda''
* '''Chagaratha'''
* '''Dhumateku'''
* '''Dvijnman'''
* '''Grihaspati'''
* '''Hutabhu'''
* '''Jataveda'''
* '''Pavaka'''
* '''Saptajihva'''
* '''Tomaradhara'''
* '''Vahni'''
* '''Vaishvanara'''

== Agni u modernim vremenima ==

* Agni je naziv za nekoliko modela indijskih balističkih raketa (Agni-TD, Agni-I, Agni-II, Agni-IIAT, Agni-3, Agni-3++).
* U novembru 2004. godine jedan ciklon je nazvan ''Agni''.
* U animiranoj seriji ''Avatar: The Last Airbender'', ''Agni-Kai'' je naziv za dvoboj između dva ''firebendera''.
* U franšizi [[Digimon]],'' Agnimon'' je japansko ime ''Agunimon-a'', Ljudskog Duha Vatre.
* U knjizi &quot;Lord of Light&quot; autora [[Roger Zelazny|Rogera Zelaznyja]], Agni je najveći protivnik glavnom karakteru.

== Galerija ==

&lt;gallery&gt;
Datoteka:Agni.jpg|Agni-II, balistička raketa srednjeg dometa
Datoteka:Cyclone Agni.jpg|Ciklon Agni, 28. novembar 2004. godine, jugozapadno od Indije (vidi se i Šri Lanka, gore desno)
&lt;/gallery&gt;

== Izvor ==

* [http://www.hinduwebsite.com/hinduism/concepts/agni.asp Agni, Bog Vatre (na engleskom jeziku)]

== Također pogledajte ==
* [[Rgveda]]

{{commonscat|Agni}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/Agni|title=Agni: Indian god|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|date=12. 1. 2024}}
* {{cite web|url=http://www.ecs.umass.edu/ece/janaswamy/janaswamy_add_info/RV_Agni_Suktam_RJ.pdf|title=Agni Suktam|series=Rigveda, Rāmakṛṣṇa Janasvāmi|publisher=University of Massachusetts|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112040113/http://www.ecs.umass.edu/ece/janaswamy/janaswamy_add_info/RV_Agni_Suktam_RJ.pdf|archive-date=12. 11. 2020|url-status=dead|access-date=13. 10. 2016}}
* {{cite web|url=http://pluralism.org/religions/hinduism/introduction-to-hinduism/agni-the-fire-altar/|title=Agni, the fire altar|publisher=Harvard University|department=The Pluralism Project}}
* {{cite web|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195399318/obo-9780195399318-0145.xml|title=Vedic Agni|last=Tull|first=Herman|website=Oxford Bibliographies}}
* {{cite web|url=http://athirathram.org|title=Agni|website=athirathram.org}}
* {{cite journal|last1=Fórizs|first1=László|title=Apāṁ Napāt, Dīrghatamas and Construction of the Brick Altar. Analysis of RV 1.143|url=https://www.academia.edu/4277610|journal=Vedic Investigations, Orig. Eds. Asko Parpola, Masato Fujii and Stanley Insler. Papers of the 12th World Sanskrit Conference: 97–126 (Helsinki, Finland, 13–18 July, 2003), Eds. Asko Parpola and Petteri Koskikallio. Delhi: Motilal Banarsidass, 2016|id=4277610}}
* {{cite web|url=https://worldteachertrust.org/en/web/publications/agni|title=Agni. The Symbolism and the Ritual of Fire|publisher=Dhanishta Publications|author=Dr. K. Parvathi Kumar}}
{{Hinduistička mitologija}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Hinduistička mitologija]]</text>
      <sha1>grhh4eofcafnt9f6cdn7rncbv217j9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Benetice (Světlá nad Sázavou)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88096</id>
    <revision>
      <id>3926126</id>
      <parentid>3642804</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:41:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="sedlo6ydvb9c48px6i25o7f8fjfugdl" xml:space="preserve">'''Benetice'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mvcr.cz/adresa/j/svetl/benet.html|title=Adresy v  esk  republice: SV TL  NAD S ZAVOU{{!}}mvcr.cz|date=12. 10. 2007|website=web.archive.org|access-date=14. 8. 2024|archive-date=12. 10. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012133550/http://www.mvcr.cz/adresa/j/svetl/benet.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je malo selo koje se nalazi u blizini grada Světlá nad Sázavou u [[Češka|Češkoj]].

U tom mjestu nekad je postojala tvornica [[staklo|stakla]]. Iako više ne radi, neka lokalna imena mjesta izvedena su od dijelova tvornice, poput ''Na sušírnách'' ili ''Sklárenský ribnjak''. Postoji i rekreacijski centar u Beneticama, koji je korišten kao kamp udruženja pionira iz Češke, ali i iz [[Mađarska|Mađarske]], [[Poljska|Poljske]] i [[Njemačka|Njemačke]].

Benetice imaju župni odbor koji se sastoji od tri člana.

Na trgu stoji Benetička lipa, koji je zasađena [[1945]]. godine.

U neposrednoj blizini Benetica su dva najviša vrha Světelska i Ledečska na Žebrákovskom brežuljku (601 metar nadmorske visine).

Iz Benetica se može vidjeti i lijepi dvorac [[Lipnice (dvorac)|Lipnice]], u kojem se redovito krajem jula i početkom augusta održavaju susreti Velorexa, čehoslovačkih vozila na tri točka.

== Historija imena ==
* 1375. - Beneczicze
* 1787. - Benetitz

== Fotografije ==
&lt;gallery&gt;
Datoteka:Benetice 1.jpg
Datoteka:Benetice 2.jpg
Datoteka:Benetice 3.jpg
Datoteka:Benetice naves.jpg
Datoteka:Benetice prijezd od Svetle nad Sazavou.jpg
Datoteka:Benetice prijezd od Ledce nad Sazavou.jpg
Datoteka:Benetice tabor.jpg
Datoteka:Benetice pohled na druhy breh Sazavy.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://www.benetice.eu www.benetice.eu] - Službena stranica mjesta
{{Commonscat}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sela u Češkoj]]</text>
      <sha1>sedlo6ydvb9c48px6i25o7f8fjfugdl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dikrocelioza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88141</id>
    <revision>
      <id>3926202</id>
      <parentid>3643079</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5797" sha1="01p2cn5x6qt681trqpgt76yadksvhac" xml:space="preserve">[[Datoteka:Dicrocoelium dendriticum2.jpg|mini|250px|Mali metilj (Dicrocoelium dendriticum), uzročnik dikrocelioze]]
'''Dikrocelioza''' je [[paraziti|parazitska]] bolest uzrokovana malim [[metilj]]em iz roda ''[[Dicrocoelium]]''.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Schuster|first=R.|date=1. 5. 1993|title=Infection patterns in the first intermediate host of Dicrocoelium dendriticum|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/030440179390025I|journal=Veterinary Parasitology|volume=47|issue=3|pages=235–243|doi=10.1016/0304-4017(93)90025-I|issn=0304-4017}}&lt;/ref&gt; Najčešći uzročnik ove bolesti je vrsta ''[[Dicrocoelium dendriticum]]'' (syn. ''D. lanceolatum''), a pored nje uzročnici mogu biti i ''Dicrocoelium hospes'', ''Dicrocoelium chinensis'', ''Dicrocoelium suppereri''. Dicrocoelium parazitira u [[žični kanali|žučnim kanalima]] i u [[žučna kesa|žučnoj kesi]] više vrsta sisara, prvenstveno kod: [[ovca|ovaca]], [[koza]], [[govedo|goveda]], [[jelen]]ova, [[muflon]]a, [[zec|zečeva]], kao i kod [[svinja]], [[konj]]a, [[pas]]a, [[glodari|glodara]] i [[ljudi]]; individualni nalazi su nađeni kod [[magarac|magarca]], [[jak]]a, [[mačka|mačke]] i [[ptica]].

Dikrocelioza je također i [[zoonoza]], što znači da se i čovjek može inficirati ako nekim slučajem konzumira zaraženog mrava (npr. na voćki ili salati).

== Rasprostranjenost ==

Dikrocelioza je zastupljena svuda po svijetu, ali je ipak najzastupljenija u [[Evropa|Evropi]] (pretežno područje [[Alpe|Alpa]] i [[Mediteran]]a, kao i [[Skandinavija]]), zatim [[Azija]], [[Sjeverna Afrika]] i [[Amerika]]. Pojavljuje se pretežno na onim terenima koji najviše pogoduju razvitku suhozemnih puževa i mrava koji služe kao prelazni domaćini.

== Životni ciklus ==
[[Datoteka:Dicrocoelium LifeCycle.gif|mini|lijevo|250px|Životni ciklus Dicrocoeliuma]]
Dicrocoelium polaže jaja u žučnim kanalima koja preko [[feces]]a dospjevaju u vanjsku sredinu. Za dalji razvoj potrebna su dva prelazna domaćina: [[suhozemni puž]] i [[mrav]]. Prvo suhozemni pužići progutaju [[jaja]] s [[miracidij]]em iz fecesa, zatim miracidij migrira do hepato-pankreasa puža gdje se preko dva reda [[sporocista]] transformiše u [[cerkarija|cerkariju]]. Za ovaj proces je potrebno 3-4 mjeseca (zavisi od temperature). Cerkarije se izlučuju u mukoznim lopticama koje su promjera oko 2&amp;nbsp;mm, a sadrže do 400 (nađeno je i do 5000) cerkarija koje tu mogu preživjeti samo par dana. Drugi prelazni domaćini su mravi iz roda [[Formica]]. Oni konzumiraju cerkarije koje se u mravu za 1-2 mjeseca razviju u metacerkarije kojih može biti oko 100 u jednom mravu. Cerkarije utiču na subezofagealni [[ganglion]] mrava tako da mrav ostaje na vlatima [[trava|trave]], ali samo ako je temperatura niža od 15&amp;nbsp;°C, a ako je veća mrav silazi sa trave. Konačni domaćin se [[infestacija|infestira]] na paši ako konzumira zaražene mrave i to najčešće u proljeće i jesen.

== Patogeneza ==

Pod uticajem [[duodenum|duodenalnih]] enzima mrav se raspada i metacerkarije migriraju kroz [[ductus choledochus]] u [[jetra|jetru]]. Moguća je i mogracija preko [[portalni krvotok|portalnog krvotoka]]. Poslije migracije, paraziti se smještaju u žučne kanale. Promjene se najviše uočavaju na žučnim kanalima i [[intersticijum]]u jetre. Pojavljuje se kataralna i proliferativna upala sa hiperplazijom [[epitel]]a i subepitelijalnog vezivnog tkiva žučnih kanala. Pri hroničnoj upali zastupljena je proliferacija vezivnog tkiva oko žučnih kanala, lumen je proširen, zidovi su čvršći, a mukoza pokazuje znakove deskvamacije.

== Klinička slika ==

Klinička slika kod ove bolesti je slabo izražena. Bolest često prolazi neprimjetno bez ikakvih [[simptom]]a. Kod jakih [[infekcija]] (pretežno kod ovaca) simptomi su u formi [[anemija|anemije]], [[žutica|žutice]], [[edem]]a, gubljenja težine i smanjene [[reprodukcija|reprodukcije]].

== Dijagnoza ==
[[Datoteka:D dendriticum egg wtmt JCG C.jpg|mini|200px|Jaje Dicrocoelium dendriticuma]]
Dikrocelioza se otkriva nalazom jaja u fecesu. Na [[obdukcija|obdukciji]] jetra je djelimično ili u cjelini uvećana i ako je jača infestacija primjećuju se čvrste sivožućkaste tvorevine slične čvorovima. U svrhu detektovanja dikrocelioze može se uraditi i [[ELISA]] test koji radi na principu imunoelektroforeze tako što detektuje specifična [[antitijelo|antitijela]].

== Terapija ==

Za liječenje dikrocelioze postoji mali broj specifičnih sredstava. Većina sredstava je na bazi [[benzimidazol]]a i [[probeznimidazol]]a, također se mogu koristiti derivati [[pirazinoizokinolin]]a, halogenih [[salicilanilid]]a kao i [[diamfenetid]].

== Prevencija ==

Borbu protiv dikrocelioze je vrlo teško sprovesti, iako je danas u detaljima poznata epizootologija ove bolesti. Treba vršiti dehelmintizaciju [[stoka|stoke]] i to prvenstveno zimi ili u rano proljeće. Suzbijanju dikrocelioze pomaže također i kontrola populacije suhozemnih pužića i mrava.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.researchgate.net/publication/342165515_OSNOVI_DIJAGNOSTIKE_PARAZITSKIH_BOLESTI_ZIVOTINJA_ZA_STUDENTE_VISOKE_POLJOPRIVREDNE_SKOLE_STRUKOVNIH_STUDIJA_U_SAPCU_STUDIJSKI_PROGRAM_STRUKOVNA_VETERINA_BEOGRAD_2010
* ''Šibalić S.,Cvetković Lj.: Parazitske bolesti domaćih životinja''
* ''Duchaček L.,Lamka J.: Dicrocoeliosis - the present state of knowledge with respect to wildlife species''
* ''Muller R.:Worms and human desease''
* ''Bouchet F.,Harter S.,Le Bailly M.: The state of the art of paleoparasitological research in the old world''
* ''Jakšić B.,Sofrenović Đ.: Specijalna patološka morfologija''
* ''Omeragić J.,Zuko A.: Invazione bolesti životinja (praktikum)''
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Parazitske bolesti]]</text>
      <sha1>01p2cn5x6qt681trqpgt76yadksvhac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kurilska ostrva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88380</id>
    <revision>
      <id>3926429</id>
      <parentid>3793683</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="qyb41dhwu1mvz6tw2f4beg0u0tx81a8" xml:space="preserve">[[Datoteka:Sea of Okhotsk map hr.svg|mini|Kurilska ostrva|198x198piksel]]

'''Kurilska ostrva'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kuril Islands {{!}} Map, Population, History, &amp; Dispute {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kuril-Islands|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=30. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ([[Ruski jezik|ruski]]: ''Кури́льские острова́'') su grupa ostrva na krajnjem istoku [[Rusija|Rusije]] i Sahalinskoj oblasti. Ostrva su vulkanskog porijekla i protežu se od japanskog sjevernog ostrva [[Hokaido|Hokaida]] do Kamčatke u Rusiji. Kurilska ostrva se zvanično sastoje od 56 većih ostrva i na hiljade manjih. Ostrva su trenutno pod ruskom nadležnošću ali [[Japan]] smatra da četiri najjužnija ostrva pripadaju Japanu.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.gisreportsonline.com/r/kuril-islands-japan-russia/
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Kuril Islands}}

[[Kategorija:Ostrva]]
[[Kategorija:Geografija Japana]]
[[Kategorija:Ostrva u Rusiji]]</text>
      <sha1>qyb41dhwu1mvz6tw2f4beg0u0tx81a8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kečuanski jezik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88419</id>
    <revision>
      <id>3926404</id>
      <parentid>3897604</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="tgsy34jdtq2qld1l31zob3x2i4lpz65" xml:space="preserve">'''Kečuanski jezik'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ldoceonline.com/dictionary/quechua|title=Quechua {{!}} meaning of Quechua in Longman Dictionary of Contemporary English {{!}} LDOCE|website=www.ldoceonline.com|language=en|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; (''Runa Simi'') nekada i '''Quechua''' je jezik izvornih stanovnika [[Južna Amerika|Južne Amerike]]. Jezik je bio rasprostranjen već u srednjem vijeku da bih sa [[Inke|Inskim carstvom]] postao zvanični jezik carstva i time se još više raširio. Quechua se i danas govori preko cijele Južne Amerike od strane oko 10 miliona maternjih govornika jezika. Jezik je najrasprostranjeniji u [[Peru]] kao i u jugo-zapadnoj [[Bolivija|Boliviji]], južnoj [[Kolumbija|Kolumbiji]] i [[Ekvador]]u te u sjevernoj [[Argentina|Argentini]] i [[Čile]]u. Lingvisti smatraju da Quechua nije jedan jezik nego jezična porodica koju čine najmanje sedam jezika sa 46 dijalekata.

== Također pogledajte ==
* [[Andi]]

{{Commonscat|Quechua}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.unesco.org/en/articles/revitalizing-indigenous-languages-through-film-story-runa-simi|title=Revitalizing Indigenous languages through film: The story of Runa Simi}}&lt;/ref&gt;
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kečuanski jezik]]
[[Kategorija:Aglutinativni jezici]]
[[Kategorija:Jezičke porodice]]</text>
      <sha1>tgsy34jdtq2qld1l31zob3x2i4lpz65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Calaca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>88845</id>
    <revision>
      <id>3926159</id>
      <parentid>3642394</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:56:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1093" sha1="fw3udls828epzl8l6w1jozk3vo4qi5v" xml:space="preserve">[[Datoteka:Calaca figures3.jpg|mini|200px|Calaca figure]]
'''Calaca'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mexiconewsdaily.com/mexico-living/death-comes-alive-with-calacas-mexicos-skeletal-figures/|title=Death comes alive with calacas, Mexico’s skeletal figures|last=Thelmadatter|first=Leigh|date=26. 10. 2022|website=Mexico News Daily|language=en-US|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; (kolikvijalni maksički naziv za [[skelet]]) je figura u obliku [[lobanja|lobanje]] ili skeleta koja se koristi kao ukras za vrijeme meksičkog festivala [[Dan mrtvih]]. Ove figure svoje projeklo vode iz [[Asteci|astečke]] kulture. Kao i ostale stvari koje se prave povodom festivala, i calaca figure se prave više veselijeg nego tužnijeg izgleda.

Calaca figure se mogu vidjeti u filmu [[Noćna mora prije Božića]] iz [[1993]], [[Mrtva nevjesta]] iz [[2005]]. i računarskoj igri [[Grim Fandango]] iz [[1998]], kao i u igri iz 2008. za PlayStation 3, ''LittleBigPlanet.''

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Commons|Category:Calaca}}

[[Kategorija:Meksička kultura]]</text>
      <sha1>fw3udls828epzl8l6w1jozk3vo4qi5v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Crveni Kmeri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89229</id>
    <revision>
      <id>3926186</id>
      <parentid>3566945</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1809" sha1="kododu31h2ff279qre8n9hyy8q3bcc5" xml:space="preserve">{{Standardi}}
{{Čišćenje}}
[[Datoteka:Choeungek2.JPG|mini|desno|250px|Lobanje žrtava režima Crvenih Kmera]]
Komunistički pokret&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/Khmer-Rouge|title=Khmer Rouge {{!}} political group, Cambodia|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=23. 3. 2017}}&lt;/ref&gt; koji je vladao [[Kambodža|Kambodžom]] od 1975. do 1979. godine.Crveni khmeri su osnovani 1967. kao naoružano krilo komunističke partije Kambodže,a 1970. oni su stvorili koaliciju sa [[princ Sihanouk|princem Sihanouk]]om kojeg je svrgnuo pokret Lona Nola,kojeg su podupirali amerikanci.U ranim 1970-ima Crveni Khmeri su primili pomoć od Sjevernog Vijetnama i stekli veliku potporu seljaka,ćemu su i pridonijela američka bombardovanja Kambodže. Nakon pet godina građanskog rata Khmeri su 1975. osvojili glavni grad [[Phnom Penh]]. Pod vodstvom Pol Pota likvidirana je gotovo čitava profesionalna elita, budistički svećenici, i drugi. Većina gradskog stanovništva je premještena na prisilni rad u provinciju. Režim Crvenih khmera je odgovoran za više od 2 miliona  mrtvih u Kambodži. [[Pol Pot]] je srušen sa vlasti 1979. ali je nastavio gerilski rat protiv novog režima iz svojih baza u [[Tajland]]u.
== Vanjski linkovi ==
{{Refspisak|}}
* https://web.archive.org/web/20121028015223/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552628 
* http://www.edwebproject.org/sideshow/
* https://web.archive.org/web/20050403182720/http://www.cambodia.gov.kh/krt/english/
* http://www.cambodiatribunal.org/
* https://www.google.ba/search?tbo=p&amp;tbm=bks&amp;q=Khmer+Rouge&amp;gws_rd=cr&amp;ei=qrXTWJjOIoSLaoyrpZAK
* https://scholar.google.com/scholar?as_q=&amp;as_epq=Khmer%20Rouge&amp;as_occt=title
{{Commonscat|Khmer Rouge}}

[[Kategorija:Historija Kambodže]]
[[Kategorija:Komunizam]]</text>
      <sha1>kododu31h2ff279qre8n9hyy8q3bcc5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avro Vulcan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90995</id>
    <revision>
      <id>3926101</id>
      <parentid>3917970</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:37:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3182" sha1="dnyddk8hykzlxkyecauha7hrno85prl" xml:space="preserve">{{Infokutija avion
  |naziv = Avro Vulcan
  |model = Avro 698
  |proizvođač = Avro
  |slika = Datoteka:Avro Vulcan Bomber RAF.JPEG
  |opis slike = Avro 698 Vulcan
  |designer = 
  |prvi let = 30. august 1952.
  |prvi komercijalni let = 
  |prekinut = 
  |status = 
  |glavni korisnik = [[Velika Britanija]]
  |više korisnika = 
  |produced = 
  |broj napravljeni = 136
  |cijena = 
  |varijante = Mk. I, Vulcan B Mk. II
}}

'''Avro 698 Vulcan'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://heritage.baesystems.com/page/avro-vulcan|title=https://heritage.baesystems.com/page/avro-vulcan|website=heritage.baesystems.com|access-date=4. 8. 2026|archive-date=5. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260805040159/https://heritage.baesystems.com/page/avro-vulcan|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je glavni nosač [[bombarder]]ske snage [[Royal Air Force|R.A.F.]] poslije [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Zadaća ovog tipa aviona je bilo preventivno čuvanje mira putem dominacije sa [[Nuklearno oružje|nuklearnim oružjem]]. Raspis potreba R.A.F. iz [[1947]]. godine za jednim bombarderom koji je u mogućnosti da nosi nuklearno oružje, završava u kooperaciji firmi Avro, Vickers Valiant i Handley Page Victor. Kao rezultat je predstavljen tzv V-bombarder sa delta formom krila i slabo uzvišenim kokpitom. Prvi let serijske varijante ovog tipa obavljen je u [[Waddington]]u 1956. godine u sklopu OCU 230 jedinice. [[31. august]]a [[1957]]. poliejeće [[prototip]] nasljednika Vulkan B Mk.2 sa jačim [[turbina]]ma, dodatnim rezervoarima za gorivo te elevonima umjesto zadnjih krila. Dolaskom [[Polaris (raketa)|Polaris raketa]], Vulcanu se mijenja namijena te se tip naoružava samo konvencionalnim bombama.

== Tehnički podaci (Vulcan B Mk.2)==

{| class=&quot;prettytable&quot;
|----- bgcolor=&quot;#DDDDDD&quot;
! Podaci
! Jedinice
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Godina produkcije || 1956-1965
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Firma || [[Avro]]
&lt;!--
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Konstrukter: || 
--&gt;
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Raspon krila || 33,80 m
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Dužina || 30,40 m
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Visina || 8,20 m
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| površina krila || 368,20 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Težina (prazan) || - kg 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Mogući tovar  || - kg 
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Težina (maksimalna pri startu) ||  113.398&amp;nbsp;kg
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Putnici || -
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Posada  || 5
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Brzina || 1038&amp;nbsp;km/h
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Visina leta || 19.810 m
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Dužina leta || 7.400&amp;nbsp;km
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Pogon || 4*Rolls-Royce Olympus 301 turbine
|----- bgcolor=&quot;#EEEEEE&quot;
| Snaga || 4*9.072 kp potiska 
|}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Avro Vulcan}}
* http://www.vulcans.co.uk/
* https://web.archive.org/web/20111102183250/http://www.tvoc.co.uk/
* http://www.thunder-and-lightnings.co.uk/vulcan/history.html
* {{Cite web|url=https://www.britishaviation-ptp.com/Companies/A/avro_698.html|title=avro_698|website=www.britishaviation-ptp.com|access-date=4. 8. 2026}}

{{Avioni Avro}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bombarderi]]
[[Kategorija:Avro]]</text>
      <sha1>dnyddk8hykzlxkyecauha7hrno85prl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BAC 1-11</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90997</id>
    <revision>
      <id>3926102</id>
      <parentid>3538374</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:37:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2494" sha1="hejoj1hw32elq07p26unqoajokxc912" xml:space="preserve">{{Infokutija avion
  |naziv = BAC One-Eleven 
  |model = BAC 1-11
  |proizvođač = [[British Aircraft Corporation]]
  |slika = Datoteka:Bac 1-11 rafofoman arp.jpg
  |opis slike = BAC 1-11 u letu
  |designer = 
  |prvi let = [[20. august]] [[1963]]
  |prvi komercijalni let = 
  |prekinut = 
  |status = 
  |glavni korisnik = [[Velika Britanija]] 
  |više korisnika = preko 10, [[JAT]]
  |produced = 
  |broj napravljeni = oko 300
  |cijena = 
  |varijante = 111-100, 111-200, 111-300, 111-400, 111-500, Romaero 1-11
}}
'''BAC 1-11'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://simpleflying.com/bac-1-11-history/|title=1960s Twinjet: The Story Of The BAC 1-11|last=Wong|first=Daniel|date=21. 8. 2022|website=Simple Flying|language=en|access-date=29. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.baesystems.com/en/heritage/bac1-11|website=www.baesystems.com|access-date=29. 8. 2023}}&lt;/ref&gt; je proizašao iz [[prototip]]a Hunting H.107 izrađenog već [[1956]]. godine. Kroz promjene na motorima i preuzimanje firme Hunting od strane BAC, ovaj tip je preimenovan i na tržište dolazi pod imenom BAC 1-11 i kasnije kao BAC One-Eleven. Dva mjeseca poslije leta preurađenog [[prototip]]a BAC 1-11, dolazi do nesreće i gubitka ovog prototipa i sedmeročlane posade. Kroz ovu nesreću dolazi do usporavanja procedure za dozvolu. Kada je dozvola 1965. godine napokon dobivena, nasuprot BAC-a 1-11 je stajala ojačala konkurencija sa zauzetim pozicijama na tržištu, te tako dolazi do gubitka tržišta i malog prodajnog uspjeha. 1982. godine licenca je prodata [[Rumunija|Rumuniji]] koja ovaj tip aviona pravi još par godina za potrebe državne kompanije pod nazivom Romaero 1-11.

== Tehnički podaci (One-Eleven 500) ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Podaci
! Jedinice
|-
| Godina produkcije || 1965-1982, kasnije kao Romaero 1-11
|-
| Firma || [[British Aircraft Corporation]]
|-
| Raspon krila || 28,50 m
|-
| Dužina || 32,61 m
|-
| Visina || 7,47 m
|-
| površina krila || 95,78 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-
| Težina (prazan) || 24.454&amp;nbsp;kg 
|-
| Mogući tovar  || - kg 
|-
| Težina (maksimalna pri startu) ||  47.500&amp;nbsp;kg
|-
| Putnici || do 119
|-
| Posada  || 2
|-
| Brzina || 871&amp;nbsp;km/h
|-
| Visina leta || 10.670 m
|-
| Dužina leta || 3.484&amp;nbsp;km
|-
| Pogon || 2*Rolls-Royce Spey Mk.512 DW
|-
| Snaga || 2*5.963 kp potiska 
|}

== Također pogledajte ==
* [[Boeing 737]]
* [[Tupoljev Tu-134]]

{{commonscat|BAC 1-11}}

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Avioni]]
[[Kategorija:Putnički avioni]]</text>
      <sha1>hejoj1hw32elq07p26unqoajokxc912</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dramaturg</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91913</id>
    <revision>
      <id>3926220</id>
      <parentid>3788762</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:08:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1525" sha1="amurw0cucvyras4vwg4npam4q23vamu" xml:space="preserve">{{Spasi članak|Amir.beg}}
Naziv '''dramaturg''' označava osobu koja odabire pozorišne komade za [[repertoar]] i kreira umjetnički profil određenog kazališta. Najčešće je to priznati [[književnik]] ili literarni stručnjak. Naučna disciplina kojom se bave dramaturzi se naziva [[dramaturgija]].

U novije doba koristi se i naziv ''dramaturg predstave'', a označava osobu koja učestvuje u radu na određenoj pozorišnoj predstavi svojim savjetima, intervencijama na dramskom tekstu te u rediteljevom radu sa glumcima.

Dramaturg ili dramaturg (od starogrčkog δραματουργός – dramatourgós) je književni savjetnik ili urednik u pozorištu, operi ili filmskoj kompaniji koji istražuje, bira, prilagođava, uređuje i interpretira scenarije, libreta, tekstove i štampane programe (ili pomaže drugima u ovim zadacima), konsultuje autore i obavlja odnose s javnošću.&lt;ref&gt;{{Citation|title=The American Heritage Dictionary of the English Language|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=The_American_Heritage_Dictionary_of_the_English_Language&amp;oldid=1324340368|date=27. 11. 2025|accessdate=11. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cardullo|first=Bert|url=https://books.google.com/books?id=wE9g4Jt8buAC&amp;pg=PA27|title=What is Dramaturgy?|date=1995|publisher=Peter Lang|isbn=978-0-8204-2177-3|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Drama]]
{{Commonscat|Playwrights}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pozorište]]</text>
      <sha1>amurw0cucvyras4vwg4npam4q23vamu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epistema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92014</id>
    <revision>
      <id>3926242</id>
      <parentid>3643133</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:14:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1207" sha1="gz2sopfjqrj8kfvm8wq61q970nh8mpo" xml:space="preserve">[[Datoteka:Efez Celsus Library 5 RB.jpg|mini|Personifikacija Episteme u [[Celsova biblioteka|Celsovoj biblioteci]] u [[Efes]]u, Turska.]]
'''Epistema'''&lt;ref&gt;{{Citation|edition=Spring 2024|title=Episteme and Techne|url=https://plato.stanford.edu/entries/episteme-techne/|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|date=2024|accessdate=20. 8. 2024|first=Richard|last=Parry}}&lt;/ref&gt; je riječ koja vodi porijeklo iz [[Grčki jezik|grčke]] riječi ''ἐπιστήμη'', što znači [[znanje]] ili [[nauka]].

[[Michel Foucault]] je koristio riječ ''épistémè'' u svojoj knjizi [[Michel Foucault#Djela|''Riječi i stvari'']] kako bi označio historijski [[A posteriori i a priori (filozofija)|a priori]] koji utemeljuje znanje i [[diskurs]]e i tako predstavlja uslove njihove mogućnosti unutar jedne epohe. U svojim kasnijim knjigama je pojasnio da nekoliko epistema mogu koegzistirati i međusobno djelovati u isto vrijeme kada su dijelovi različitih sistema moći-znanja.

== Također pogledajte ==

* [[Epistemologija]]
* [[Filozofija]]
* [[Savremena filozofija]]
* [[Michel Foucault]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Filozofija]]</text>
      <sha1>gz2sopfjqrj8kfvm8wq61q970nh8mpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evropski put E1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>92220</id>
    <revision>
      <id>3926248</id>
      <parentid>3808977</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:16:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5242" sha1="p32agn98xv368cgea0o9veyaewb9skz" xml:space="preserve">[[Datoteka:Blank map of Europe cropped - E1.svg|desno|300px|mini|Evropski put E1]]
'''Evropski put E&amp;nbsp;01''' (danas poznat, jednostavno, kao '''E&amp;nbsp;1''') predstavlja seriju [[put]]eva u [[Evropa|Evropi]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.listchallenges.com/travelling-europe-european-route-e1|title=Travelling Europe: European Route E1|website=List Challenges|access-date=15. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=|title=MapAGR2007.pdf|url=https://unece.org/DAM/trans/conventn/MapAGR2007.pdf|journal=|access-date=15. 7. 2023|archive-date=8. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608073012/https://unece.org/DAM/trans/conventn/MapAGR2007.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; dio [[Međunarodna mreža E-puteva|međunarodne mreže E-puteva]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://alchetron.com/International-E-road-network|title=International E road network - Alchetron, the free social encyclopedia|date=18. 8. 2017|website=Alchetron.com|language=en-US|access-date=15. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; koji se proteže od [[Larne]], [[Sjeverna Irska]] do [[Sevilla|Seville]], [[Španija]]. Na ovom putu postoji morski prijelaz između [[Luka Rosslare|luke Rosslare]], u [[Irska|Irske]], i [[A Coruña]]e, ali bez trajektnih usluga. Put, također, prolazi kroz [[Portugal]] – pored grada [[Porto]], kroz glavni grad, [[Lisbon]], te južno prema [[Algarve]]u, prolazeći pored [[Faro, Portugal|Faroa]] prije prelaska španske granice zapadno od [[Huelva]]e.

== Sjeverna Irska ==

Kao i svi ostali E-putevi u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], E&amp;nbsp;1 nije označen u [[Sjeverna Irska|Sjevernoj Irskoj]]. Put počinje u Larneu, [[Grofovija Antrim]] kao [[Put A8 (Irska)|A8]]. Kratka dionica puta A8 kod [[Newtownabbey]]a vozi se po propisima koji važe za [[autoput]]eve, a označena je kao [[Autoput A8(M) (Sjeverna Irska)|autoput A8(M)]]. Ovaj autoput spaja mnogo duži [[Autoput M2 (Sjeverna Irska)|autoput M2]] sa [[Belfast]]om. U Belfastu, put postaje [[Westlink]], [[autoput]] koji se nadovezuje na [[Autoput M1 (Sjeverna Irska)|autoput M1]]. [[Put A1 (Sjeverna Irska)|A1]] napušta autoput blizu [[Lisburn]]a, te nastavlja južno, na nekim mjestima kao obični put sa dvije trake, te kao standardni autoput, sve dok posljednje dionice autoputa koja počinje nakon [[Newry]]a. Ovaj put vodi preko granice do [[Irska|Irske]].

== Irska ==

Put nastavlja kroz teritoriju [[Irska|Irske]] kao [[Autoput M1 (Irska)|N1]], kojim se od [[Ballymascanlan]]a u, [[Grofovija Louth]], pa nadalje, vozi po propisima koji važe za [[autoput]]eve, a označen je kao [[Autoput M1 (Irska)|autoput M1]]. Put slijedi M1 južno do [[Dublin]]a, gdje se, u sjevernim pregrađima, sastavlja sa Dublinovim prstenastima putem, [[Autoput M50 (Irska)|autoputem M50]]. Put slijedi M50 kroz vanjska predgrađa Dublina sve dok se ne spoji sa kratkim [[Put N11 (Irska)|autoput M11]] blizu [[Shankill]]a. M11 nastavlja kao autoput, [[Put N11 (Irska)|N11]], južno od [[Bray]]a, [[Grofovija Wicklow]]. Ova dionica prolazi kroz  [[prirodni rezervat]] &quot;[[Glen of the Downs]]&quot;. Između [[Rathnew]]a i [[Arklow]]a u Grofoviji Wicklow, put ide južno od [[Gorey]]a, [[Grofovija Wexford]]. Ostatak puta prolazi kroz nekoliko gradova i sela. N11 nastavlja prema [[Wexford]]u, gdje se na raskršću izvan grada spaja sa [[Put N25 (Irska)putem N25]] od [[Cork]]a. Put slijedi N25 d njegovog konačnog odredišta u Irskoj - [[Evroluka Rosslare]].

E&amp;nbsp;1, kao i svi ostali E-putevi, nije označen u Republici Irskoj sve do [[2007]]. godine. Dionica, kojom se zaobilazi Gorey, otvorena je 2007. godine, je prva dionica u Irskoj koja je nosila oznaku &quot;E&amp;nbsp;01&quot;, iako se broj rute pojavljivao samo na znakovima za potvrdu rute - te ni na jednoj drugoj oznaci smijera - na zaobilaznici, te je najčešće malog oblika. Broj je dodat većini znakova za potvrdu rute ma autoputu M1 u [[juli|julu]] [[2008]]. godine, te se postepeno dodaju i na putu N11.

== Španija ==

E1 ima dvije dionice u Španiji. Sjeverne dionica se proteže između [[A Coruña]]e i [[Tui]]a na portugalskoj granici. Put slijedi autoput AP-9, te prolazi kroz gradove A Coruña, [[Santiago de Compostela]], [[Pontevedra]] i [[Vigo]]. Granica je na rijeci [[Rio Minho]], kod grada [[Tui]].

== Portugal ==

U Portugalu, trasa se sastoji od slijedećih dionica, uvijek kao [[autoput]] (zvan [[auto-estrada]] u [[Portugalski jezik|portugalskom jeziku]]):
*[[Autoput A3 (Portugal)|A3]]: [[Valença, Portugal|Valença]] (granica) - [[Braga]] - [[Porto]]
*[[Autoput A1 (Portugal)|A1]]: Porto - [[Coimbra]] - [[Lisbon]]
*[[Autoput A2 (Portugal)|A2]]: Lisbon - [[Albufeira]]
*[[Autoput A22 (Portugal)|A22]]: Albufeira - [[Castro Marim]] (granica)

== Španija ==

Druga španska dionica se proteže između [[Ayamonte]]a na portugalskoj granici i [[Sevilla|Seville]]. Put slijedi autoput [[Autovía A-49|A-49]], te prolazi blizu grada [[Huelva]]e. Granica je na rijeci [[Guadiana]].

== Reference ==
{{refspisak}}{{Autoput E}}

{{Commonscat|E1}}

{{DEFAULTSORT:1-0001}}
[[Kategorija:Međunarodna mreža E-puteva|01]]
[[Kategorija:Putevi u Sjevernoj Irskoj|E01]]
[[Kategorija:Putevi u Republici Irskoj|E01]]
[[Kategorija:Putevi u Portugalu]]
[[Kategorija:Putevi u Španiji]]</text>
      <sha1>p32agn98xv368cgea0o9veyaewb9skz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beta hidroksilna kiselina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93082</id>
    <revision>
      <id>3926129</id>
      <parentid>3847481</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1170" sha1="gcp4yojd403nti4bdkkmmjs7uwl0629" xml:space="preserve">[[Datoteka:3-Hydroxypropanoic acid.png|mini|desno|[[3-Hidroksipropionska kiselina]], jednostavna beta hidroksilna kiselina]]
'''Beta hidroksilna kiselina'''&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Commissioner|first=Office of the|date=22. 8. 2024|title=Beta Hydroxy Acids|url=https://www.fda.gov/cosmetics/cosmetic-ingredients/beta-hydroxy-acids|journal=FDA|language=en}}&lt;/ref&gt; je [[organski spoj]] koji sadrži [[karboksilne kiseline|karboksilnu]] i [[hidroksil]]nu [[funkcionalna grupa|funkcionalnu grupu]], a koje su razdvojene preko dva ugljikova atoma. Beta hidroksilne kiseline su usko povezane sa [[alfa hidroksilna kiselina|alfa hidroksilnim kiselinama]], u kojima su dvije funkcionalne grupe razdvojene jednim ugljikovim atomom.

Naziv ''beta hidroksilna kiselina'' u kozmetici se odnosi na [[Salicilna kiselina|salicilnu kiselinu]], koja se koristi u kremama protiv akni i drugih kožnih poremećaja.

U beta hidroksilne kiseline spadaju:

* [[Beta-hidroksibuterna kiselina]]
* [[Beta-hidroksi beta-metilbutirat]]
* [[Karnitin]]
* [[3-Hidroksipropionska kiselina]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Organske kiseline]]</text>
      <sha1>gcp4yojd403nti4bdkkmmjs7uwl0629</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jóhanna Sigurðardóttir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93692</id>
    <revision>
      <id>3926386</id>
      <parentid>3714604</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2601" sha1="nvu8hbo7zaaoq3ips2zg2iawzbvbuz1" xml:space="preserve">{{Infokutija politički vođa
| ime                = Jóhanna Sigurðardóttir
| slika              = Johanna sigurdardottir official portrait.jpg
| redoslijed         = Bivša [[Predsjednik Vlade Republike Island|Predsjednica Vlade Republike Island]]
| vrijeme_na_vlasti  = [[1. februar]] [[2009]]. -
| prethodnik         = [[Geir Haarde]]
| nasljednik         = 
| redoslijed2        = [[Ministar socijalnih poslova i socijalne sigurnosti (Island)|Ministrica socijalnih poslova i socijalne sigurnosti]]
| vrijeme_na_vlasti2 = [[24. maj]] [[2007]]. - [[1. februar]] [[2009]].
| prethodnik2        = Magnús Stefánsson (socijalnih poslova)&lt;br/&gt;Siv Friðleifsdóttir (socijalne sigurnosti)
| nasljednik2        = Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1942|11|04}}
| mjesto_rođenja     = [[Reykjavík]], [[Island]]
| datum_smrti        = 
| mjesto_smrti       = 
| puno_ime           = 
| nacionalnost       = 
| etnicitet          = 
| politička_stranka  = od [[1978]]. do [[1994]]. Socijaldemokratska partija,&lt;br/&gt; od [[1994]]. do [[2000]]. Narodni pokret Islanda - Þjóðvaki,&lt;br/&gt; od [[2000]]. Socijaldemokratski savez
| supružnik          = Þorvaldur Steinar Jóhannesson (1970–1987)
| supruga            = Jónína Leósdóttir (od 2002)
| obrazovanje        = 
| vjera              = 
| potpis             = 
| web_stranica       = 
}}
'''Jóhanna Sigurðardóttir''' (''Johana Sigurdardotir'', [[Reykjavík]], [[4. novembar]] [[1942]].) je [[island]]ska [[političar]]ka i bivša [[Predsjednik Vlade Republike Island|premijerka Republike Island]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Johanna-Sigurdardottir|title=Johanna Sigurdardottir {{!}} Biography, Facts, &amp; Partner {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=16. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; U prošlosti je još i obavljala dužnost ministrice socijalnih pitanja i socijalne sigurnosti od [[1987]]. do [[1994]]. i ponovo od [[2007]]. do [[2009]]. Od 1978. bila je član [[Althing]]a (islandskog parlamenta), gdje je predstavljala jedinicu Reykjavík, pobjeđivajući 8 uzastopnih puta na izborima. Postala je [[1. februar]]a [[2009]]. prva [[Predsjednik vlade|premijerka]] u [[historija|historiji]] Islanda, a također je prvi šef vlade u modernoj historiji svijeta koji je javno [[Homoseksualnost|homoseksualan]].

Sigurðardóttir je [[Socijaldemokratija|socijaldemokratkinja]] te ima najduži zastupnički staž u islandskom [[parlament]]u.

{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Kontrola autoriteta}}

[[Kategorija:Islandski političari]]</text>
      <sha1>nvu8hbo7zaaoq3ips2zg2iawzbvbuz1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bab</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94836</id>
    <revision>
      <id>3926103</id>
      <parentid>3643139</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:38:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1607" sha1="b9iocbhmvllk6jeaf7rmvgjkmelxtix" xml:space="preserve">[[Datoteka:Shrine Bab North West.jpg|mini|[[Svetilište Baba]] u [[Haifa|Haifi]], Izrael]]

'''Bab''' (Bāb, ba - arap. i pers.; doslovno &quot;vratnice&quot;) Titula koju je uzeo Sejid Ali Muhamed (Sayyid ′Ali Muhammad)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/bab-ali-mohammad-sirazi|title=Welcome to Encyclopaedia Iranica|last=Foundation|first=Encyclopaedia Iranica|website=iranicaonline.org|language=en-US|access-date=20. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; iz Širaza (1819/20-1850), osnivač nove samozvane [[religija|religije]] babizma (vidi pod [[Baha'i]]). Ovo vjerovanje je prvenstveno eshatološkog karaktera, teološkog učenja o smrti, posmrtnom životu, sudnjem danu i sl. i propovijedalo je da će se pojaviti ličnost &quot;kroz koju će se [[Bog]] ispoljiti&quot;. Taj naziv je za sebe kasnije uzeo osnivač &quot;religije&quot; behai Sejid Husein Ali Nuri. Bab je odbacio najveći dio učenja [[šerijat]]a i razvio poseban metafizički sistem. I njega i njegove sljedbenike su perzijske vlasti progonile, pa je bio uhvaćen i bačen u tamnicu i ubrzo pogubljen, 1850-e. Njegovo učenje je zabilježeno u dvije [[knjiga|knjige]], jednoj na [[Arapski jezik|arapskom]], i drugoj na perzijskom jeziku.
{{Commonscat|Báb}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://media.bahai.org/history/images-related-central-figures/the-bab Images of archival materials related to the Báb]
* {{Gutenberg author|id=8279}}
* {{Librivox author|id=10801}}
* ''[https://www.bahai.org/library/authoritative-texts/the-bab/ Writings of the Báb]'' u Baháʼí Reference Library
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Baha'i]]</text>
      <sha1>b9iocbhmvllk6jeaf7rmvgjkmelxtix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ekser</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94864</id>
    <revision>
      <id>3926237</id>
      <parentid>3808491</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2749" sha1="r0idwkptuly0q6upfchmemlr4zhfl0g" xml:space="preserve">[[Datoteka:Nails.jpg|mini|desno|Ekseri]]
[[Datoteka:Holznagel St. Oswald Leiterhube.jpg|400 godina star drveni ekser od smreke iz Leiter Hube u St. Oswaldu u Bad Kleinkirchheimu, malom selu u Centralno-istočnim Alpama (Nock planine) Koruška / Austrija|mini]]
[[Datoteka:dykkertnail.png|mini|Ukopavajući ekser. Ova vrsta eksera se prvenstveno koristi za pričvršćivanje materijala gdje je naglasak na tome da ekser ne bude previše vidljiv. Takvi ekseri pružaju dobro držanje između materijala, ali ne dovoljno dobro držanje za dodatna opterećenja. Tipične primjene su pričvršćivanje lajsni i unutrašnjih panela.]]
'''Ekser'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Nail {{!}} Types, Uses &amp; History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/technology/nail-fastener|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=9. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; je pomoćni materijal koji služi za povezivanje različitih materijala&lt;ref&gt;Nail II. def. 4.a. Oxford English Dictionary Second Edition on CD-ROM (v. 4.0) © Oxford University Press 2009.&lt;/ref&gt; napravljen najčešće od metala izduženog valjkastog oblika sa našiljenim jednim krajem dok se na drugom kraju nalazi zadebljanje (glava) za lakše zabijanje uz pomoć [[čekić]]a ili posebnih pištolja na komprimirani zrak, [[električna energija|električnu energiju]] ili eksplozivno punjenje.

Ekser je u historiji obrade drveta služio za povezivanje drvene građe, prilikom gradnje različitih objekata; [[brod]]ova, [[kuća]], [[most]]ova itd. U današnje vrijeme upotrebljava se za vezivanje različitih materijala; [[drvo]]-metal, drvo-[[beton]], beton-guma, platno-drvo itd. ali ga sve više zamjenjuju [[vijak|vijci]] različitih namjena.

Smatra se da su se prvi ekseri počeli koristiti u antici, a široko korišteni u rimsko doba prije otprilike 1500-1600 godina. Najčešće su se izrađivali u početku od dostupnih kovina; bronze, [[bakar|bakra]], željeza odlijevanjem u kalupe različitih veličina i bili su lošeg kvaliteta. Do početka 17. vijeka postojali su majstori rezači željeza koji su komade željeza rezali u oblike prihvatljive za zabijanje, pojavom parnih mlinova i mogućnosti da se velikom silom i brzinom iskuje velika količina eksera određene veličine od kaljenog [[željezo|željeza]] prihvatljivog kvaliteta. Danas se proizvode ekseri koji imaju različite namjene, dimenzije i kvalitet materijala izrade, od različitih vrsta čelika i drugih legura.

== Također pogledajte ==
* [[Šaraf]]

{{Commonscat|Metal nails}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://kids.britannica.com/students/article/nail/276015?utm_source=chatgpt.com https://kids.britannica.com/students/article/nail/276015]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Alati]]</text>
      <sha1>r0idwkptuly0q6upfchmemlr4zhfl0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avijan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95366</id>
    <revision>
      <id>3926099</id>
      <parentid>3836130</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1589" sha1="1pkwh9w0pkicwm0xadhgyxeixc0gxif" xml:space="preserve">[[Datoteka:Avianus the fox and the dog.jpg|mini|desno|196x196px|Avianove basne, manuskript iz 10. vijeka]]
'''Avian''' (Avianus) je bio pisac [[basna|basni]]&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Avijanus|url=https://archive.org/download/fablesofavianuse00aviauoft/fablesofavianuse00aviauoft.pdf|title=The fables of Avianus, edited, with prolegomena}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Law|first=M. D.|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.147359|title=Chamberss Encyclopaedia Vol.-2 Autun-camorra|date=1950}}&lt;/ref&gt; na [[latinski jezik|latinskom jeziku]]. Smatra se da je živio u V stoljeću i da je bio pagan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Avianus|title=1911 Encyclopædia Britannica/Avianus - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|language=en|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

42 basne s Avianovim potpisom su posvećene određenom Teodosiju. Moguće je da se radi o [[Makrobiju Teodosiju]], autoru ''Saturnalija'', tj. postoje mišljenja da je riječ upravo o njemu. Avian je svoju inspiraciju vjerovatno crpio iz djela [[Babrije|Babrija]], samo što je Babrije pisao na [[grčki jezik|grčkom jeziku]]. Jezik i metrika su uglavnom tačni, usprkos devijaciji od klasične upotrebe, prvenstveno u pentametru. Njegove basne su ubrzo postale poularne u školskim udžbenicima. Vrlo često su kasnije upotrebljavaju kao uvodi, pouke, parafraze i imitacije u djelima drugih autora kao što je Novi Avian i [[Alexander Neckam]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pisci]]</text>
      <sha1>1pkwh9w0pkicwm0xadhgyxeixc0gxif</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aida Begić-Zubčević</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96336</id>
    <revision>
      <id>3926046</id>
      <parentid>3852734</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3746" sha1="41zzeqnlc2kh4r96n0exjuvpljpwzh8" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                    = Aida Begić-Zubčević
| slika                  = Aida Begić 2015 Bergamo Film Meeting 04.png
| veličina_slike         = 
| opis                   = 
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja i godine|1976|5|9}}
| mjesto_rođenja         = Sarajevo, SFRJ
| datum_smrti            = 
| mjesto_smrti           = 
| nacionalnost           = 
| druga_imena            = 
| zanimanje              = režiser
| godine_aktivnosti      = 
| poznat_po              = 
| značajna_djela         = 
| vjera                  = 
| obrazovanje            = Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu
}}
'''Aida Begić-Zubčević''' je bosanskohercegovačka režiserka i scenarista.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asu.unsa.ba/index.php?#/osoblje/783|title=Univerzitet u Sarajevu - Akademija scenskih umjetnosti|website=www.asu.unsa.ba|language=bs|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Rođena u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1976. Diplomirala je filmsku i pozorišnu režiju na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]] 2000.

Njen diplomski film &quot;[[Prvo smrtno iskustvo]]&quot; prikazan je na više od dvadeset međunarodnih filmskih festivala. Ovaj film je učestvovao na 54. [[Kanski filmski festival|filmskom festivalu]] u [[Cannes]]u – Zvanična selekcija Cinefondation, a kasnije je dobio pet nagrada: Najbolji kratki film – 6. Ourense Film Festival, [[Španija]], 2002; Nagrada kritike – 30. Huesca Film Festival, Španija, 2002; Methexis nagrada – MedFilm Festival, [[Italija]], 2002; Posebna spomen žirija – 9. Archipelago filmski festival novih medija i kratkog film, Italija, 2001. Aida Begić je docentica  na predmetu režija (prof. [[Haris Pašović]]), na Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.asu.unsa.ba/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;Itemid=80&amp;lang=hr |title=Arhivirana kopija |access-date=10. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100802073825/http://www.asu.unsa.ba/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=72&amp;Itemid=80&amp;lang=hr |archive-date=2. 8. 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Članica je UFR BiH i SACD Francuska.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bhfilm.ba/bs/clanovi/nasi-clanovi/begic-aida/7|title=Begić Aida {{!}} Članovi|website=bhfilm.ba|language=bs-BA|access-date=29. 8. 2022|archive-date=29. 8. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829183312/https://bhfilm.ba/bs/clanovi/nasi-clanovi/begic-aida/7|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Snimila je niz reklama, [[video spot]]ova i promotivnih filmova. 2004. godine je sa [[Elma Tataragić|Elmom Tataragić]] osnovala produkcijsku kuću [[MAMAFILM]].

== Filmografija ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Godina
!Naziv
!Žanr
!Trajanje
|-
|1995.
|''[[Autobiografija (film)|Autobiografija]]''
|dokumentarni film
|10 min.
|-
|1997.
|''[[Trijumf volje]]''
|dokumentarni film
|16 min.
|-
|2001.
|''[[Prvo smrtno iskustvo]]''
|kratki igrani film
|26 min.
|-
|2003.
|[[Sjever je poludio]]
|kratki igrani film
|19 min.
|-
|2008.
|''[[Snijeg (film)|Snijeg]]''
|dugometražni igrani film
|99 min.
|-
|2012.
|''[[Djeca (film)|Djeca]]''
|igrani film
|
|-
|2014.
|''[[Mostovi Sarajeva (film)|Mostovi Sarajeva]]''
|filmska antologija
|
|-
|2017.
|''[[Beni Bırakma]]''
|igrani film
|
|-
|2022.
|''[[Balada (film)|Balada]]''
|igrani film
|120 min
|}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*{{IMDb name|id=1548101}}
*https://www.filmofil.ba/oznake/aida-begic-zubcevic
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Begić-Zubčević, Aida}}
[[Kategorija:Bosanskohercegovački režiseri]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Rođeni 1976.]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade &quot;Ivica Matić&quot;]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>41zzeqnlc2kh4r96n0exjuvpljpwzh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Euscorpius germanus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96360</id>
    <revision>
      <id>3926247</id>
      <parentid>3794780</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:16:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1957" sha1="440jig7t7zjfz177mxvturinyxhecpo" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = pink
| naziv = Euscorpius germanus
| slika = Euscorpius germanus.jpg
| slika_širina = 
| slika_opis = 
| regnum = [[Životinje|Animalia]]
| phylum = [[Zglavkari|Arthropoda]]
| classis = [[Paučnjaci|Arachnida]]
| ordo = [[Škorpija|Scorpiones]]
| familia = [[Euscorpiidae]]
| subfamilia = [[Euscorpiinae]]
| genus = [[Euscorpius]]
| species = '''''E. germanus'''''
| dvoimeno = ''Euscorpius germanus''
| dvoimeno_autorstvo = ([[C.L. Koch]], 1837)
}}
'''''Euscorpius germanus'''''  je mala škorpija&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zulka|first=Klaus Peter|url=https://books.google.de/books?id=nSpz-ETxpMkC&amp;pg=PA376|title=Rote Listen gefährdeter Tiere Österreichs: Checklisten, Gefährdungsanalysen, Handlungsbedarf. Flusskrebse, Köcherfliegen, Skorpione, Weberknechte, Zikaden. 3|last2=Wallner|first2=Ruth Maria|date=2009|publisher=Böhlau Verlag Wien|isbn=978-3-205-78280-3|language=de}}&lt;/ref&gt; od 2 do 3&amp;nbsp;cm crne boje. Tijelo i noge su iste boje.

Prvobitno pripadajući rodu Euscorpius, nekoliko novih vrsta škorpiona opisano je 2019. godine, te je kao rezultat toga podrod Alpiscorpius uzdignut na nivo roda. A. gamma je također smještena u ovaj rod.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/336245667_Seven_new_Alpine_species_of_the_genus_Alpiscorpius_Gantenbein_et_al_1999_stat_n_Scorpiones_Euscorpiidae|title=(PDF) Seven new Alpine species of the genus Alpiscorpius Gantenbein et al., 1999, stat. n. (Scorpiones: Euscorpiidae)|website=ResearchGate|language=en|access-date=3. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

==Gdje živi==
[[Austrija]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Bugarska]], [[Hrvatska]], [[Italija]], [[Slovenija]], [[Švicarska]].

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* http://www.messcorpions.com/En/euscorpius%20sp%20en.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090729040037/http://www.messcorpions.com/En/euscorpius%20sp%20en.php |date=29. 7. 2009 }}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Škorpije]]</text>
      <sha1>440jig7t7zjfz177mxvturinyxhecpo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Horde zla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96837</id>
    <revision>
      <id>3925975</id>
      <parentid>3916258</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9097" sha1="e0nc5n80lqmn1oxte188zlmqj8kaqsc" xml:space="preserve">[[Datoteka:Horde Zla (logo).png|thumb|200px|Logo navijačke grupe &quot;Horde zla&quot;]]

'''Horde zla''' su navijačka grupa, odnosno ultrasi i najvatreniji navijači [[FK Sarajevo]]. Jedna su od najbrojnijih i najorganizovanijih grupa navijača na području Bosne i Hercegovine, zajedno sa [[Manijaci]]ma, suparničkom grupom, navijačima [[FK Željezničar Sarajevo|FK Željezničar]], gradskog rivala Sarajeva. Organizacijska struktura grupe je prilično decentralizovana, s mnogim podgrupama prisutnim na sjevernoj tribini stadiona – mjestu okupljanja najvjernijih i najstrastvenijih navijača kluba. Neke od najpoznatijih podgrupa su Outlaws, Maroon Brothers, Vutrasi, Ultra North, Fina Gradska Raja, Downtown Crew i Central Force.

== Historija ==
Od trenutka kada je FK Sarajevo osnovan 24. oktobra 1946, brzo je stekao navijače u gradu [[Sarajevo|Sarajevu]]. Činjenica da su gotovo svi predratni sarajevski klubovi bili zabranjeni od strane novih komunističkih vlasti ostavila je veliki vakuum u gradu koji je tradicionalno bio fudbalski centar u [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]]. Većina navijača dolazila je iz brojnih centralnih gradskih mahala [[Baščaršija|Baščaršije]], [[Stari Grad (Sarajevo)|Starog]] [[Stari Grad (Sarajevo)|Grada]] i [[Centar (Sarajevo)|Centra]], koje su pretežno naseljavali [[Bošnjaci]]. To ne znači da druge etničke skupine nisu podržavale klub – naprotiv, podrška je bila velika, ali je organizovana navijačka historija ipak vezana za navedene dijelove grada.

Jedini veći sarajevski klub koji nije bio zabranjen bio je FK Željezničar, sa sjedištem u [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavici]], koji je postao najveći rival FK Sarajeva. Navijači Sarajeva su historijski poznati kao &quot;Pitari&quot;, a nadimak su dobili od Manijaka nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] kada je klub pokušavao privući gledaoce beplatnom podjelom [[Pita|pite]] na ulazu stadiona. Tako su ljudi koji su dolazili zbog besplatne hrane postali prvi navijači kluba, te se tadašnji naziv i danas koristi za navijače Sarajeva, iako se oni sami ne nazivaju tim imenom.

Prvi oblici organizovanog navijanja pojavili su se krajem 1950-ih kada je istočna tribina stadiona Koševo okupljala najvatrenije navijače. Tokom 1980-ih istočna tribina postala je poznata po bučnom ponašanju i medijskim izvještajima o incidentima tokom utakmica.

Zbog stalnih incidenata, uprava kluba je otvorila sjevernu tribinu za najvatrenije navijače.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcsarajevo.ba/navijaci|title=Navijači - oficijelna stranica FK Sarajevo|website=www.fcsarajevo.ba|language=|access-date=21. 4. 2026|archive-date=4. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004003423/http://www.fcsarajevo.ba/navijaci|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; To se poklopilo s dolaskom ultras kulture u bivšu Jugoslaviju. Ubrzo nakon toga nastaju Horde zla. Grupa su osnovali mlađi navijači inspirisani ultras pokretom, a ime je preuzeto iz popularnog [[strip]]a [[Zagor]].&lt;ref name=&quot;O Hordama zla, FK Sarajevo&quot;&gt;[http://fksinfo.com/fk-sarajevo/navijaci ''O Hordama zla, FK Sarajevo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150710141038/http://fksinfo.com/fk-sarajevo/navijaci |date=10. 7. 2015 }}; pristupljeno: 16. 11. 2013.&lt;/ref&gt;

Krajem 1980-ih Horde zla postaju jedna od najvećih navijačkih grupa u [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslaviji]], uz [[Delije]], [[Grobari|Grobare]], [[Torcida Split|Torcidu]] i [[Bad Blue Boys]].

Navijačka grupa zvanično je osnovana [[1987]], nakon utakmice protiv [[FK Crvena zvezda|Crvene zvezde]],&lt;ref name=&quot;Horde zla - o nama&quot;&gt;[http://www.hordezla.ba/index.php/o-nama ''Horde zla - o nama''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426221053/http://www.hordezla.ba/index.php/o-nama |date=26. 4. 2014 }}; pristupljeno: 16. 11. 2013.&lt;/ref&gt; kada su navijači sa istoka prefarbali zmiju [[poskok]]a u bordo bijelu boju i ubacili je među navijače Delije, navijače [[FK Crvena zvezda|Crvene zvezde]]. Osam osoba je privedeno zbog ovog događaja, te je istima bio zabranjen ulaz na istočnu tribinu.

Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovin]]&lt;nowiki/&gt;i mnogi članovi Hordi zla učestvovali su u odbrani grada i zemlje. Na sjevernoj strani stadiona nalazi se spomen-ploča posvećena poginulim članovima grupe.

Nakon rata, grupa se vraća na sjevernu tribinu. Tokom 1998. godine dolazi do sukoba na [[Sarajevski derbi|sarajevskom derbiju]] između Sarajeva i Željezničara, nakon incidenta sa golmanom Sarajeva, što je dovelo do masovne tuče i povreda.

=== Nova generacija ===
Sredinom 2000-ih pojavljuje se nova generacija ultrasa, nezadovoljna načinom vođenja grupe. Dolazi do podjele na stariju i mlađu frakciju. Mladi dio napušta sjevernu tribinu i prelazi na zapadnu, gdje uzimaju ime Horde Zla Zapad.

Kasnije dolazi do ponovnog preuzimanja sjeverne tribine. Tokom narednih godina grupa je učestvovala u brojnim sukobima na utakmicama, uključujući incidente u kvalifikacijama [[UEFA]] takmičenja i domaćim derbijima.

== Neredi u Širokom Brijegu ==
U oktobru 2009. dolazi do ozbiljnih nereda u [[Široki Brijeg|Širokom Brijegu]], koji se smatraju jednim od najtežih incidenata u historiji bosanskohercegovačkog fudbala. Tokom sukoba poginuo je član Hordi zla, [[Vedran Puljić]].

Došlo je do velikih nereda, paljenja i uništavanja imovine, a događaj je ostao predmet različitih interpretacija o tome ko je započeo nasilje.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eupm.org/Details.aspx?ID=1350&amp;TabID=4|title=The Curse of Hooliganism|website=www.eupm.org|access-date=21. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

== USD Bosna ==
Horde zla imaju bliske veze sa [[Univerzitetsko sportsko društvo &quot;Bosna&quot;|Univerzitetskim sportskim društvom Bosna]], posebno sa košarkaškim i i rukometnim ogrankom ([[KK Bosna]] i [[RK Bosna Sarajevo]]). Klubovi dijele bordo-bijele boje, što je stvorilo snažnu navijačku povezanost poznatu kao &quot;bordo porodica&quot;.

Kasnije su FK Sarajevo i klubovi USD Bosna formalizovali saradnju kroz sporazume o jačanju međusobnih odnosa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fcsarajevo.ba/vijesti/clanovi-fk-sarajevo-besplatno-na-utakmice-kk-bosna-i-rk-bosna/1298|title=Članovi FK Sarajevo besplatno na utakmice KK Bosna i RK Bosna - oficijelna stranica FK Sarajevo|website=www.fcsarajevo.ba|language=bs|access-date=21. 4. 2026|archive-date=12. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112042121/http://www.fcsarajevo.ba/vijesti/clanovi-fk-sarajevo-besplatno-na-utakmice-kk-bosna-i-rk-bosna/1298|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Poznati navijači ==
''Navijači Sarajeva (bili) su:''

* [[Ismet Bajramović]] – bivši komandant [[Vojna policija|Vojne policije]] [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
* [[Mirza Bašić]] – teniser
* [[Asmir Begović]] – bivši golman fudbalske reprezentacije Bosne i Hercegovine
* [[Halid Bešlić]] – muzičar
* [[Emerik Blum]] – biznismen, filantrop i osnivač Energoinvesta
* [[Jala Brat]] – reper
* [[RAF Camora]] – reper
* [[Jovan Divjak]] – general i bivši zamjenik načelnika Glavnog štaba [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] 
* [[Edin Forto]] – političar
* [[Luka Garza]] – košarkaš Boston Celticsa
* [[Alen Halilović]] – hrvatski fudbaler i reprezentativac
* [[Safet Isović]] – pjevač i jedan od najpopularnijih izvođača sevdalinki, tradicionalnih bosanskih pjesama
* [[Alija Izetbegović]] – prvi predsjednik [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]]
* [[Bakir Izetbegović]] – političar
* [[Sanela Jenkins|Sanela Diana Jenkins]] – poduzetnica i filantrop
* [[Sead Kolašinac]] – fudbaler i reprezentativac Bosne i Hercegovine
* [[Elmedin Konaković]] – političar i ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine
* [[Zlatko Lagumdžija]] – političar
* [[Nenad Marković]] – bivši reprezentativac i trener košarkaške reprezentacije Bosne i Hercegovine
* [[Dino Merlin]] – pjevač, muzičar i producent
* [[Mustafa Mijajlović|Marjan Mijajlović]] – sportski komentator
* [[Kemal Monteno]] – pjevač i muzičar
* [[Džanan Musa]] – košarkaš i reprezentativac Bosne i Hercegovine
* [[Dino Mustafić]] – režiser
* [[Jusuf Nurkić]] – NBA košarkaš i reprezentativac Bosne i Hercegovine
* [[Miralem Pjanić]] – bivši fudbaler
* [[Jusuf Prazina]] – učesnik rata u BiH i kriminalac
* [[Meša Selimović]] – romanopisac i književnik
* [[Adam Shapiro]] – američki glumac
* [[Amra Silajdžić]] – glumica i model
* [[Danis Tanović]] – režiser i dobitnik Oscara
* [[Mirsad Terzić]] – rukometaš
* [[Hajrudin Varešanović|Hari Varešanović]] – muzičar i pop-izvođač
* [[Safet Zec]] – slikar

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20090415171049/http://www.hordezla.ba/ Službena stranica Hordi zla]
*[http://www.fcsarajevo.ba/ Službena stranica FK Sarajevo]

{{FK Sarajevo}}

[[Kategorija:Navijačke grupe u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Sport u Sarajevu]]</text>
      <sha1>e0nc5n80lqmn1oxte188zlmqj8kaqsc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sedmogodišnji rat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97533</id>
    <revision>
      <id>3925847</id>
      <parentid>3922809</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:47:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19732" sha1="f01lb2aup68s03wv0mm2dcgbzc4dfvw" xml:space="preserve">[[Datoteka:SevenYearsWar.png|mini|desno|340px|Svi učesnici Sedmogodišnjeg rata. {{color|Blue|Plavo}}: Velika Britanija, Pruska, Portugal i saveznici. {{color|Green|Zeleno}}: Francuska, Španija, Austrija i saveznici.]]

'''Sedmogodišnji rat''' je naziv za [[Svjetski rat|rat]] koji je zapravo trajao devet godina, od [[1754]]. do [[1763]]. godine. Alternativni naziv je i [[Treći šleski rat]]. Sukobljene su strane bile [[Velika Britanija]], [[Američke kolonije|britanske kolonije u Sjevernoj Americi]], [[Pruska]] i [[Braunschweig-Lüneburg]] protiv [[Francuska|Francuske]] (i [[Nova Francuska|Nove Francuske]] ([[Kanada|Kanade]])), [[Austrija|Austrije]], [[Rusija|Rusije]], [[Švedska|Švedske]] i [[Elektorat Saska|Saske]]. [[Španija]] i [[Portugal]] poslije su uvučeni u sukob, a vojska neutralne [[Holandija|Holandije]] napadnuta je u [[Indija|Indiji]].&lt;ref name=&quot;hist&quot;&gt;[http://www.historicum.net/themen/pompadour-und-ihre-zeit/krieg-und-politik/der-7jaehrige-krieg/ Sedmogodišnji rat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130430074536/http://www.historicum.net/themen/pompadour-und-ihre-zeit/krieg-und-politik/der-7jaehrige-krieg/ |date=30. 4. 2013 }} sa stranice ''historicum.net'' učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Welt&quot;&gt;Andreas Molitor, Br 04, 2011 [http://www.zeit.de/zeit-geschichte/2011/04/Siebenjaehriger-Krieg ''Sedmogodišnji rat - Pod bukom od tristo topova'' ] iz njemačkih novina [[WELT]] učitano 15.5.2014 {{Simboli jezika|de|Njemački}}&lt;/ref&gt;

== Uzroci i pozadina ==
[[Marija Terezija Austrijska|Marija Terezija]], carica Svetog Rimskog Carstva, je u periodu nakon [[Rat za austrijsko naslijeđe|Rata za austrijsko nasljeđe]] željela povratiti pokrajinu [[Šlezija|Šleziju]] koju joj je oteo pruski kralj [[Fridrik II, kralj Pruske|Fridrik II]]. Protiv Pruske i Velike Britanije, koja je stala na njenu stranu, stvorena je velika koalicija u kojoj su bili Austrija, Francuska, Rusija, Saska, Švedska i Poljska.

== Borbe u Evropi ==

Zarobljavanjem [[Elektorat Saska|saske]] vojske kod [[Pirna|Pirne]] u novembru [[1756]]. godine, [[Fridrik II, kralj Pruske]], samo je djelimično ostvario svoj ratni plan. Zbog poodmaklog doba godine, pokušaj zaposjedanja [[Češka|Češke]], ne bi li Austriju prisilio na odustajanje od rata, morao je odgoditi za proljeće sljedeće godine.

Fridrik II upao je u Češku između 18. i 22. aprila [[1757]]. godine, krenuvši koncentrično prema [[Prag]]u u četiri kolone: feldmaršal Schwerin s 34.300 vojnika iz [[Šleska|Šleske]] i vojvoda Beverna s 20.300 vojnika iz istočne Saske, sjedinivši se 27. aprila na rijeci [[Iser]] pod Schwerinovim zapovjedništvom, te kralj s 39.600 vojnika iz središnje Saske od [[Dresden]]a, kojem se 25. aprila pridružio knez Anhalta dolazeći s 19.300 vojnika iz zapadne Saske.

Feldmaršal Browne, zamjenik vrhovnoga austrijskog zapovjednika u Češkoj, princa [[Karlo Aleksandar Lotarinški|Karla Aleksandra Lotarinškog]], koji je zbog bolova u nogama ostao u [[Beč]]u, nije vjerovao kako će neprijatelj krenuti naprijed, iako su se tokom aprila množile vijesti o mogućem napadaju. Prusima stoga nije bilo teško napredovati jer su se iznenađene i raštrkane austrijske postrojbe još nalazile usred priprema za vojnu: Nadasdy s 15.000 vojnika u [[Moravska|Moravskoj]] i austrijskom dijelu Šleske, Serbelloni s 27.200 vojnika u istočnoj Češkoj, 39.100 vojnika pod izravnim Brownovim zapovjedništvom oko Praga i [[Budim]]a, te Königsegg s 22.900 vojnika u sjevernoj i vojvoda od Arenberga s 24.200 vojnika u zapadnoj Češkoj.

Godine [[1760]]. je uslijedila pobjeda pruskog kralja u bitkama kod Torgaua i Legnice, ali je nakon toga Fridrik II. [[1761]]. morao pretrpjeti napad na [[Brandenburg]] te zauzimanje Berlina od strane Rusa i Austrijanaca.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Welt&quot;/&gt;

== Borbe u Kanadi ==

Do polovice 18. stoljeća u Sjevernoj Americi je povremeno dolazilo do ratnih sukoba između [[Velika Britanija|Britanaca]] i [[Francuska|Francuza]] oko trgovine te zbog njihovih sukoba u Evropi.

Godine [[1753]]. Francuzi iz [[Kanada|Kanade]] krenuli su prema jugu kako bi zauzeli dio doline [[Ohio|Ohija]]. Britanska vojska i doseljenici s istočne obale su ih krenuli presresti. U pojedinačnim bitkama su obje strane bilježile uspjehe, ali ne i konačnu pobjedu. Godine [[1756]]. Francuzi šalju novog zapovjednika, markiza od Montcalma, a [[1758]]. iz Britanije dolazi general [[James Wolfe]]. Britanci napadaju francuski teritorij, pa i [[Quebec]], glavni grad francuske Kanade.

U augustu [[1759]]. Wolfe je utaboren istočno od Quebeca. Planirao je iznenadni napad u kojem bi se njegove snage iskrcale uzvodno od Quebeca, u podnožju strmih litica. Dana [[13. septembar|13. septembra]], u 1 sat poslije ponoći, on i njegovi ljudi krenuli su u akciju. U 4 sata ujutro došli su do mjesta iskrcavanja, popeli se uz litice i već u zoru se počeli primicati Abrahamovoj visoravni. Ubrzo su nanjeli poraz Montcalmovoj iznenađenoj vojsci, ali i Wolfe i Montcalm su smrtno ranjeni u bici.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Welt&quot;/&gt;

== Kraj rata ==
Rusija se iznenada povukla kada je umrla carica [[Elizabeta Petrovna]] koja je gajila strastvenu mržnju prema pruskom kralju [[Fridrik II, kralj Pruske|Fridriku II]]. Naslijedio ju je izrazito propruski raspoložen sestrić, [[Petar III Romanov|Petar III]], a njega njegova supruga njemačkog porijekla [[Katarina II Aleksejevna|Katarina II]], što je spasilo Fridrika II. Sklopljen je mir koji se sastojao od dva ugovora 1763. godine: u Parizu, gdje je priznat poraz [[Burbonci|Burbona]] u korist Velike Britanije i predaja francuskih kolonija Britancima, i u Hubertsburgu, kojim je potvrđen ''status quo'', odnosno Šlezija je ostala Pruskoj.&lt;ref name=&quot;hist&quot;/&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Stogodišnji rat]]

== Reference ==

{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Seven Years' War}}

== Bibliografija ==
{{Refbegin|30em}}
* {{SLS Q|Q113529938}}
* {{cite book|last=Anderson|first=Fred|title=The War That Made America: A Short History of the French and Indian War|date=2006|publisher=Penguin|isbn=978-1-101-11775-0|author-link=Fred Anderson (historian)}}
* {{cite book|last=Anderson|first=Fred|url=https://books.google.com/books?id=FFO2clqJCqMC|title=Crucible of War: The Seven Years' War and the Fate of Empire in British North America, 1754–1766|date=2007|publisher=Vintage – [[Random House]]|isbn=978-0-307-42539-3}}
* {{cite book|last=Asprey|first=Robert B.|title=Frederick the Great: The Magnificent Enigma|date=1986|publisher=Ticknor &amp; Field|isbn=978-0-89919-352-6|location=New York|author-link=Robert B. Asprey}} Popular biography.
* Baugh, Daniel (2011). ''The Global Seven Years War, 1754–1763''. Pearson Press. 660 pp; [http://www.h-france.net/vol13reviews/vol13no5osman.pdf online review in H-FRANCE];
* {{cite book|last=Black|first=Jeremy|url=https://books.google.com/books?id=wLm_swEACAAJ|title=European Warfare, 1660–1815|publisher=UCL Press|year=1994|isbn=978-1-85728-172-9|location=London|author-link=Jeremy Black (historian)}}
* [[Blanning, Tim]] (2016). ''Frederick the Great: King of Prussia''. scholarly biography.
* {{cite journal|last=Browning|first=Reed|author-link=Reed Browning|date=juni 1971|title=The Duke of Newcastle and the Financing of the Seven Years' War|journal=[[The Journal of Economic History]]|volume=31|issue=2|pages=344–377|doi=10.1017/S0022050700090914|jstor=2117049}}
* Browning, Reed (1975). ''The Duke of Newcastle''. [[Yale University Press]].
* {{cite book|last=Carter|first=Alice Clare|title=The Dutch Republic in Europe in the Seven Years' War|date=1971|publisher=MacMillan}}
* {{cite journal|last=Carter|first=Alice Clare|date=1963|title=The Dutch as Neutrals in the Seven Years' War|journal=The International and Comparative Law Quarterly|volume=12|issue=3|pages=818–834|doi=10.1093/iclqaj/12.3.818|jstor=756291}}
* Charters, Erica (2014). ''Disease, War, and the Imperial State: The Welfare of the British Armed Forces During the Seven Years' War''. University of Chicago Press.
* {{cite book|last=Clark|first=Christopher|url=https://archive.org/details/ironkingdomrised00chri|title=Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947|publisher=[[Belknap Press]]|year=2006|isbn=978-0-674-03196-8|location=Cambridge, MA|author-link=Christopher Clark|url-access=registration}}
* {{cite book|last=Clodfelter|first=M.|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015|publisher=[[McFarland &amp; Company]]|year=2017|isbn=978-0-7864-7470-7|edition=4th|location=Jefferson, NC}}
* {{cite book|last=Corbett|first=Julian S.|url=https://books.google.com/books?id=ZUlwCwAAQBAJ|title=England in the Seven Years' War: A Study in Combined Strategy|date=2011|publisher=Pickle Partners|others=(2 vols.)|isbn=978-1-908902-43-6|author-link=Julian Corbett|orig-year=1907}} (Its focus is on naval history.)
* {{cite book|last=Creveld|first=Martin van|url=https://books.google.com/books?id=x6zCMnmr8-EC|title=Supplying War: Logistics from Wallenstein to Patton|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1977|isbn=978-0-521-21730-9|location=Cambridge|author-link=Martin van Creveld}}
* Crouch, Christian Ayne (2014). ''Nobility Lost: French and Canadian Martial Cultures, Indians, and the End of New France''. Ithaca, NY: Cornell University Press.
* {{cite book|last=Danley|first=Mark|title=The Seven Years' War: Global Views (History of Warfare)|date=2012|publisher=Brill|isbn=978-9004234086}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=DRMJAAAAIAAJ|title=The Royal Military Chronicle|date=1812|publisher=J. Davis|volume=V|location=London|ref=CITEREFThe Royal Military Chronicle1812}}
* {{cite book|last=Dodge|first=Edward J.|title=Relief Is Greatly Wanted: The Battle of Fort William Henry|date=1998|publisher=Heritage Books|isbn=978-0-7884-0932-5|location=Bowie, MD|oclc=39400729}}
* Dorn, Walter L. (1940). ''Competition for Empire, 1740–1763''. focus on diplomacy; [https://archive.org/details/competitionforem00dornrich free to borrow]
* [[Duffy, Christopher]]. ''Instrument of War: The Austrian Army in the Seven Years War'' (2000); ''By Force of Arms: The Austrian Army in the Seven Years War, Vol II'' (2008)
* {{cite book|last=Dull|first=Jonathan R.|title=The French Navy and the Seven Years' War|date=2007|publisher=University of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-6024-5}}
* {{cite book|last=Dull|first=Jonathan R.|url=https://books.google.com/books?id=4ns-VTh45SMC|title=The Age of the Ship of the Line: the British and French navies, 1650–1851|date=2009|publisher=University of Nebraska Press|isbn=978-0-8032-1930-4}}
* {{wikicite|ref={{harvid|Fish|2003}}|reference=Fish, Shirley (2003). ''[https://books.google.com/books?id=ROGYubVVtVIC When Britain ruled the Philippines, 1762–1764: the story of the 18th-century British invasion of the Philippines during the Seven Years' War]''. 1st Books Library. {{ISBN|978-1-4107-1069-7}}}}
* {{cite book|last=Fowler|first=William H.|title=Empires at War: The Seven Years' War and the Struggle for North America|publisher=Douglas &amp; McIntyre|year=2005|isbn=1-55365-096-4|location=Vancouver, BC}}
* {{cite journal|last=Higgonet|first=Patrice Louis-René|date=mart 1968|title=The Origins of the Seven Years' War|journal=The Journal of Modern History|volume=40|issue=1|pages=57–90|doi=10.1086/240165|s2cid=144559966}}
* {{cite book|last=Hochedlinger|first=Michael|title=Austria's Wars of Emergence, 1683–1797|publisher=Longwood|year=2003|isbn=0-582-29084-8|location=London}}
* Kaplan, Herbert (1968). ''Russia and the Outbreak of the Seven Years' War''. University of California Press.
* Katcher, Philip (1975). ''Armies of the American Wars 1753–1815''. Osprey Publishing.
* [[Keay, John]] (1993). ''The Honourable Company: A History of the English East India Company''. HarperCollins.
* {{cite book|last=Kohn|first=George C.|title=Seven Years War in Dictionary of Wars|date=2000|publisher=Facts on File|isbn=978-0-8160-4157-2}}
* {{cite book|last=Luvaas|first=Jay|title=Frederick the Great on the Art of War|date=1999|publisher=Da Capo|isbn=978-0-306-80908-8|location=Boston}}
* McLynn, Frank (2004). ''1759: The Year Britain Became Master of the World''. Jonathan Cape. {{ISBN|0-224-06245-X}}
* {{cite book|last=Mahan|first=Alexander J.|url=https://books.google.com/books?id=UzJ8CgAAQBAJ|title=Maria Theresa of Austria|date=2011|publisher=Read Books|isbn=978-1-4465-4555-3}}
* {{cite book|last=Marley|first=David F.|url=https://books.google.com/books?id=DkgGVTOr2EsC|title=Wars of the Americas: a chronology of armed conflict in the New World, 1492 to the present|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-101-5|volume=II}}
* {{cite book|last=Marston|first=Daniel|url=https://books.google.com/books?id=1icUjZag24YC|title=The Seven Years' War|date=2001|publisher=Osprey|isbn=978-1-57958-343-9|series=Essential Histories|author-link=Daniel Marston (historian)}}
* {{cite book|last=Marston|first=Daniel|title=The French and Indian War|date=2002|publisher=Osprey|isbn=1-84176-456-6|series=Essential Histories}}
* {{cite book|last=Maslovsky|first=Dmitry|url=https://prussia.online/books/russkaya-armiya-v-semiletnuu-voynu-1-3|date=1886–1891|publisher=Типография штаба войск Московского военного округа|place=[[Moscow]]|language=ru|script-title=ru:Русская армия в Семилетней войне|trans-title=The Russian Army in the Seven Years' War}}
* Middleton, Richard. ''Bells of Victory: The Pitt-Newcastle Ministry &amp; the Conduct of the Seven Years' War'' (1985), 251 pp.
* {{cite book|last=Mitford|first=Nancy|url=https://books.google.com/books?id=cRt0rz7jqmoC|title=Frederick the Great|date=2013|publisher=[[New York Review Books]]|isbn=978-1-59017-642-9|location=New York|author-link=Nancy Mitford}}
* Nester, William R. (2014). ''The French and Indian War and the Conquest of New France''. University of Oklahoma Press.
* {{cite book|last=Overhoff|first=Jürgen|title=George Washington and Frederick the Great: Parallel Lives|publisher=Princeton University Press|year=2026|isbn=978-0691226712|translator-last=Baker|translator-first=Patrick}}
* Pocock, Tom (1998). ''Battle for Empire: The Very First World War 1756–1763''.
* {{cite book|last=Redman|first=Herbert J.|url=https://books.google.com/books?id=P_q2BQAAQBAJ|title=Frederick the Great and the Seven Years' War, 1756–1763|date=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-7669-5}}
* Robson, Martin (2015). ''A History of the Royal Navy: The Seven Years War''. IB Tauris.
* {{cite book|last=Rodger|first=N. A. M.|title=Command of the Ocean: A Naval History of Britain 1649–1815|date=2006|publisher=W.W. Norton|isbn=978-0-393-32847-9|author-link=Nicholas A. M. Rodger}}
* Schumann, Matt, and Karl W. Schweizer (2012). ''The Seven Years War: A Transatlantic History''. Routledge.
* {{cite book|last=Schweizer|first=Karl W.|url=https://books.google.com/books?id=rfacoIz38n0C|title=England, Prussia, and the Seven Years War: Studies in Alliance Policies and Diplomacy|date=1989|publisher=[[Edwin Mellen Press]]|isbn=978-0-88946-465-0|location=[[Lewiston, New York]]}}
* [[Smith, Digby George]] (2012). ''Armies of the Seven Years' War: Commanders, Equipment, Uniforms and Strategies of the 'First World War{{'}}''.
* {{cite book|last=Speelman|first=P.J.|title=The Seven Years' War: Global Views|publisher=Brill|year=2012|isbn=978-90-04-23408-6|editor-last=Danley|editor-first=M.H.|editor-last2=Speelman|editor-first2=P.J.}}
* {{cite book|last=Stone|first=David|url=https://books.google.com/books?id=ok7iVsgiNmAC|title=A Military History of Russia: From Ivan the Terrible to the War in Chechnya|date=2006|publisher=Praeger|isbn=978-0-275-98502-8|location=New York}}
* Syrett, David (2005). ''Shipping and Military Power in the Seven Year War, 1756–1763: The Sails of Victory''.
* {{cite book|last=Szabo|first=Franz A.J.|title=The Seven Years' War in Europe 1756–1763|date=2007|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-582-29272-7}}
* {{cite book|last=Taylor|first=M. Brook|title=Canadian History: a Reader's Guide: Volume 1: Beginnings to Confederation|publisher=University of Toronto Press|year=1994|isbn=978-0802068262}}
* {{cite book|last=Thackeray|first=William Makepeace|url={{GBurl|MCk8AAAAYAAJ}}|title=The Luck of Barry Lyndon: A Romance of the Last Century|date=1853|publisher=D. Appleton|volume=1|location=New York}}
* {{cite book|last=Van Nimwegen|first=Olaf|title=De Republiek der Verenigde Nederlanden als grote mogendheid: Buitenlandse politiek en oorlogvoering in de eerste helft van de achttiende eeuw en in het bijzonder tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1740–1748)|publisher=De Bataafsche Leeuw|year=2002|isbn=90-6707-540-X|language=nl}}
* {{cite book|last=Wilson|first=Peter H.|title=The Fiscal-Military State in Eighteenth-Century Europe: Essays in honour of P.G.M. Dickson|publisher=Ashgate|year=2008|isbn=978-0-7546-5814-6|editor-last=Storrs|editor-first=Christopher|location=Surrey|pages=95–125|chapter=Prussia as a Fiscal-Military State, 1640–1806}}
{{Refend}}

=== Ostali jezici ===
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|last=Füssel|first=Marian|title=Der Siebenjährige Krieg. Ein Weltkrieg im 18. Jahrhundert|date=2010|publisher=Beck|isbn=978-3-406-60695-3|location=München|language=de}}
* {{cite journal|last=García Arenas|first=Mar|date=2004|title=El periplo ibérico del general Dumouriez: Una aproximación a las relaciones diplomáticas hispano-portuguesas (1765–1767)|url=http://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/1369/1/RHM_22_14.pdf|journal=Revista de Historia Moderna|language=es|publisher=Universidad de Alicante|volume=22|pages=403–430|doi=10.14198/RHM2004.22.14|issn=0212-5862|doi-access=free}}
* {{cite book|last=Terrage|first=Marc de Villiers du|url=https://archive.org/details/lesderniresann00vill|title=Les dernières années de la Louisiane française|date=1904|publisher=E. Guilmoto|language=fr}}
* [[Charles-Joseph, 7th Prince of Ligne|de Ligne, Charles-Joseph, Prince]], ''Mon Journal de la guerre de Sept Ans''. Textes inédits introduits, établis et annotés par Jeroom Vercruysse et Bruno Colson {{in lang|fr}} (Paris, Editions Honoré Champion, 2008) (L'Âge des Lumières, 44).
* {{cite book|last=Van Nimwegen|first=Olaf|url=https://libris.nl/BookInfo/GetSample?guid=ba27d457-29d7-4f5d-a694-0212d1a1e6cd|title=De Nederlandse Burgeroorlog 1748–1815|date=2017|publisher=Prometheus|isbn=978-9035144293|location=Amsterdam|language=nl|access-date=10. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221210133917/https://libris.nl/BookInfo/GetSample?guid=ba27d457-29d7-4f5d-a694-0212d1a1e6cd|archive-date=10. 12. 2022|url-status=dead}} (Sample of book used.)
* Cuyt, F., Jacobs, T., Van Gelder, K., &amp; Vermeir, R. (2017). De Staatse Barrière in de tweede helft van de 18de eeuw: een rustig en vredig bezit?.
* {{cite book|last=Uralanis|first=Boris|date=1960|publisher=Социально-экономическая литература|place=[[Moscow]]|language=ru|script-title=ru:Войны и народонаселение Европы: людские потери вооруженных сил Европейских стран в XVII-XX веках|trans-title=Wars and the population of Europe: human losses of the armed forces of European countries in the XVII-XX centuries}}
 
{{Refend}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ratovi]]
[[Kategorija:Vojna historija Evrope]]
[[Kategorija:Vojna historija Austrije]]
[[Kategorija:Vojna historija Francuske]]
[[Kategorija:Vojna historija Njemačke]]
[[Kategorija:Vojna historija Rusije]]
[[Kategorija:Vojna historija Švedske]]
[[Kategorija:Vojna historija Ujedinjenog Kraljevstva]]</text>
      <sha1>f01lb2aup68s03wv0mm2dcgbzc4dfvw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jan van Eyck</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97897</id>
    <revision>
      <id>3926367</id>
      <parentid>3849389</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:56:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3977" sha1="p1cuhry57bl6a01pk3wy21n7ruw34by" xml:space="preserve">{{Infokutija likovni umjetnik
| ime               =Jan van Eyck
| slika             =Jan van Eyck - Portrait of a Man (Self Portrait?) 1433.jpg
| opis_slike        =''Čovjek s crvenim turbanom (Autoportret)'', 1433., [[tempera]] i ulje na drvu, 33,3 x 25,8 cm, [[Nacionalna galerija|Nacionalna galerija u Londonu]].
| datum_rođenja     =1390
| mjesto_rođenja    =[[Maastricht]], [[Nizozemska]]
| datum_smrti       =9. juli 1441
| mjesto_smrti      =[[Brugge]], [[Belgija]]
| država za kategoriju = 
| nacionalnost      =
| obrazovanje       =
| supružnik         =
| period            =[[Renesansa]], [[Rano nizozemsko slikarstvo]]
| vrsta_umjetnosti  =slikarstvo
| djela             =''[[Portret Arnolfinijevih]]'' &lt;br&gt; ''[[Gentski oltar]]''
| utjecao           =
| utjecali          = [[Robert Campin]], [[Braća Limbourg]], [[Gotika|Međunarodna gotika]]
| nagrade           =
| potpis            =
| web-stranica      =
}}
'''Jan van Eyck''' ili '''Johannes de Eyck''' (rođen prije ili oko 1395 - umro 9. Jula 1441. godine) bio je [[Flandrija|flamanski]] slikar&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Jan van Eyck {{!}} Biography, Art, Paintings, Arnolfini Portrait, Ghent Altarpiece, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Jan-van-Eyck|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=22. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; aktivan u gradu [[Brugge]]su i smatran jednim od najboljih sjevernoevropskih slikara XV vijeka.

S bratom [[Hubert van Eyk|Hubertom]] oslikao je jedno od njegovih najznačajnijih slikarskih djela, [[Gentski oltar]]. Zapravo Hubert je započeo ovo djelo, ali ga je 1432. završio njegov brat Jan, 10 godina nakon Hubertove smrti.

Postoji česta zabluda iz XVI vijeka nakon pisanja prvog historičara umjetnosti [[Giorgio Vasari]]ja da je Jan van Eyck izumio uljanu tehniku. Uljana tehnika oslikavanja drvenih statua i drugih objekata je daleko starija, i Theophilus jasno daje upustva za slikanje bazirano na ulju, napisano 1125. Istina je doduše da su van Eyck braća bili jedni od najranijih [[Nizozemska|nizozemskih]] slikara koji su koristili vrlo detaljno [[Panelno slikarstvo|slikanje na panelima]], i postigli su nove i nevjerovatne efekte kroz korištenje uglačavanja i ostalih tehnika.

Zbog njegove vještine, on je tradicionalno poznat kao ''&quot;otac uljane tehnike&quot;''.

== Galerija ==

&lt;gallery&gt;
Datoteka:Ghent Altarpiece Google Art Project.jpg|''[[Gentski oltar]]'', 1432.
Datoteka:Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|''[[Portret Arnolfinijevih]]'' 1434.
Datoteka: Eyck, Jan van - Madonna with Canon van der Paele.jpeg|''La Madone au Chanoine van der Paele''
&lt;/gallery&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20111110024859/http://www.louvre.fr/llv/dossiers/detail_oal.jsp?CONTENT%3C%3Ecnt_id=10134198674055871&amp;CURRENT_LLV_OAL%3C%3Ecnt_id=10134198674055871&amp;FOLDER%3C%3Efolder_id=9852723696500955&amp;bmLocale=en A Closer Look at Jan van Eyck's Virgin and Child with Chancellor Rolin (Louvre museum)]
*[http://xv.kikirpa.be/database/MASTERS/van-eyck.htm Centre for the Study of Fifteenth-Century Painting in the Southern Netherlands and the Principality of Liège]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }} List of works
*[http://www.wga.hu/html/e/eyck_van/jan/index.html Web Gallery of Art]
*[http://www.museumsyndicate.com/artist.php?artist=9 Jan van Eyck Gallery at MuseumSyndicate]
*[http://www.vlaamsekunstcollectie.be/index.aspx?local=en&amp;p=themaspub&amp;query=identifier=668&amp;toppub=668&amp;page=1 Flemish Art Collection: Madonna with Canon Joris van der Paele, a masterpiece by van Eyck]
*[http://www.jan-van-eyck.org 103 Works by Jan van Eyck at www.jan-van-eyck.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091016205912/http://www.jan-van-eyck.org/ |date=16. 10. 2009 }}{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat}}

[[Kategorija:Nizozemski slikari]]
[[Kategorija:Biografije, Brugge]]
[[Kategorija:Rođeni 1395.]]
[[Kategorija:Umrli 1441.]]
[[Kategorija:Renesansni slikari]]</text>
      <sha1>p1cuhry57bl6a01pk3wy21n7ruw34by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hypnotize</title>
    <ns>0</ns>
    <id>98945</id>
    <revision>
      <id>3926340</id>
      <parentid>3791810</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:39:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="hdvzldimk191ge1ar534mi4booenfqk" xml:space="preserve">{{Infokutija album | 
| Ime            = Hypnotize
| Tip izdanja    = Album
| Artist         = [[System of a Down]]
| Cover          = Hypnotize.jpg
| Background     = orange
| Izdat          = [[22. novembar]] [[2005]] (Evropa)
| Produciran     = 
| Žanr           = [[alternativni metal]], [[art rock]], [[hard rock]], [[progresivni rock]]
| Dužina         = 39:46
| Kuca           = American/Columbia
| Producent(i)   = [[Rick Rubin]], [[Daron Malakian]]
| Kritike        = [[Datoteka:4.5 stars.svg|55px]] [http://www.allmusic.com/album/r806636 Allmusic]
| Prošli album   = ''[[Mezmerize]]'' &lt;br&gt;(2005)
| Ovaj album     = '''''Hypnotize'''''&lt;br&gt;(2005)
| Sljedeći album = 
}} 
'''''Hypnotize''''' je peti studijski album [[SAD|američko]]-[[Armenija|armenske]] grupe [[System of a Down]], izdat 2005 godine.&lt;ref&gt;{{Citation|title=System Of A Down - Hypnotize|url=https://www.discogs.com/release/33643443-System-Of-A-Down-Hypnotize|date=22. 11. 2005|accessdate=23. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;

Izdat je kao drugi dio dvostrukog albuma ''[[Mezmerize]]/Hypnotize''. Kao i prethodni album, nalazio se na vrhu top liste ''Billboard 200'', te su tako postali tek peti muzičari, uz [[The Beatles]]e, [[Guns N' Roses]], [[Tupac Shakur|2pac]]a i [[DMX]]-a, kojima je to uspjelo u istoj godini. S albuma su objavljeni singlovi &quot;Hypnotize&quot;, &quot;Lonely Day&quot; i &quot;Kill Rock 'n Roll&quot;.

== Spisak pjesama ==

# &quot;Attack&quot; - 3:06
# &quot;Dreaming&quot; - 3:59
# &quot;Kill Rock 'n Roll&quot; - 2:28
# &quot;Hypnotize&quot; - 3:09
# &quot;Stealing Society&quot; - 2:58
# &quot;Tentative&quot; - 3:36
# &quot;U-Fig&quot; - 2:55
# &quot;Holy Mountains&quot; - 5:28
# &quot;Vicinity of Obscenity&quot; - 2:51
# &quot;She's Like Heroin&quot; - 2:44
# &quot;Lonely Day&quot; - 2:47
# &quot;Soldier Side&quot; - 3:40

== Postava grupe ==

* [[Daron Malakian]] - vokal, gitara, bas-gitara 
* [[Serj Tankian]] - vokal, klavijature
* [[Shavo Odadjian]] - bas-gitara
* [[John Dolmayan]] - bubnjevi

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{System of a Down}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Albumi iz 2005.]]
[[Kategorija:Albumi System of a Downa]]</text>
      <sha1>hdvzldimk191ge1ar534mi4booenfqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Loriji</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101158</id>
    <revision>
      <id>3926448</id>
      <parentid>3643835</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:13:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926448</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2992" sha1="m3gdgfuvfxhixj9u19lhi3yyq44jt85" xml:space="preserve">{{Taksokvir | boja = pink
| naziv = Loriji
| slika = Eos reticulata-20040821B.jpg
| slika_širina = 240px
| slika_opis = [[Plavoprugi lori]], ''Eos reticulata''
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Aves]]
| ordo = [[Psittaciformes]]
| familia = [[Psittacidae]]
| subfamilia = '''Loriinae'''
| razdioba_stepen = [[Rod (biologija)|Rod]]ovi
| razdioba = 
''[[Chalcopsitta]]''&lt;br&gt;
''[[Eos (ptice)|Eos]]''&lt;br&gt;
''[[Pseudeos]]''&lt;br&gt;
''[[Trichoglossus]]''&lt;br&gt;
''[[Psitteuteles]]''&lt;br&gt;
''[[Lorius]]''&lt;br&gt;
''[[Phigys]]''&lt;br&gt;
''[[Vini]]''&lt;br&gt;
''[[Glossopsitta]]''&lt;br&gt;
''[[Charmosyna]]''&lt;br&gt;
''[[Oreopsittacus]]''&lt;br&gt;
''[[Neopsittacus]]''&lt;br&gt;
}}

'''Loriji''' (Loriinae) se smatraju podporodicom porodice [[Psittacidae]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/animal/Loriinae|title=Loriinae {{!}} bird family {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=25. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; ali neka novija istraživanja pokazuju da spada u jednu od brojnih podporodica. Maleni su do srednje veliki papagaji koje karakteriše njihov specijalizirani jezik sa četkastim vrhom. Koriste ga za hranjenje nektarom i mekšim voćem. Vrlo su rasprostranjeni u regiji [[Australija|Australije]], uključujući i jugoistočnu Aziju, [[Polinezija|Polineziju]], Papua Novu Gvineju, i samu Australiju. Većina ih ima izrazito šareno perje. Crvena, plava i zelena boja dominiraju.

== Opis ==
Loriji imaju specijalizirane jezike sa četkastim vrhom kojeg koriste da bi se hranili cvijećem oko 5000 biljnih vrsta i njihovim nektarom. Fine dlačice četkastog jezika sakupljaju i polen.
Imaju šiljasta [[krilo|krila]] i [[rep]] pomoću kojih lako i vrlo spretno lete. Također imaju snažne noge i stopala. Često su hiperaktivni u zatočeništvu kao i u divljini. Loriji u zatočeništvu trebaju posebnu hranu, što ih ne čini idealnim za početnike. Ishrana ptice bi trebala zamijeniti nektar. Takva hrana je dostupna u trgovinama, ali je i sam vlasnik može napraviti. Postoje dva glavna tipa zamjenske hrane: vlažna i suha. Obje dolaze u obliku praška, a prva se treba pomiješati sa vodom da bi se dobila kaša. Ako se pticu hrani suhom hranom, trebala bi imati mnogo pijaće vode. Ako ju se hrani vlažnom hranom, njena potreba za vodom je smanjena, jer ta hrana sadrži veliku količinu vode. Kakogod, ipak je potrebno da je voda dostupna.

Lorijima je također potrebno mnogo voća i povrća. Vole i med, koji se može koristiti kao nagrada tokom treninga. Lorijima (ili bilo kojim drugim pticama) se nikada ne smije davati [[avokado]], luk, [[čokolada]], [[kofein]] ili [[alkohol]]. Ova hrana sadrži hemikalije smrtonosne za ptice.

Kako je ishrana lorija vrlo tečna, takav je i izmet.

[[Datoteka:Rainbow Lorikeet (Trichoglossus haematodus) -Nelson Bay -NSW.jpg|mini|lijevo|Zelenoleđi lori]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.worldbirdnames.org/bow/parrots/
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Loriinae}}

[[Kategorija:Ptice]]</text>
      <sha1>m3gdgfuvfxhixj9u19lhi3yyq44jt85</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>El Niño</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101249</id>
    <revision>
      <id>3926238</id>
      <parentid>3892638</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3832" sha1="a1lv1mmj9chx6q0owqgm5av9ose3hdt" xml:space="preserve">[[Datoteka:LaNina Pacific 2006JanFeb.jpg‎|mini|300px|Grafički prikaz temperaturne anomalije]]
'''El Niño'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.aoml.noaa.gov/general/enso_faq/|title=The &quot;El Ni o&quot; FAQ|website=www.aoml.noaa.gov|access-date=4. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; je globalni [[atmosfera|atmosfersko]]-[[okean]]ski fenomen koji nastaje usred fluktuacija pravaca vjetrova i temperature vode u tropskom dijelu [[Tihi okean|Tihog okeana]].

Sam naziv „El Nino“ u [[Španski jezik|španskom jeziku]] znači ''mali dječak'' i odnosi se na malog [[Isus]]a, jer se njegovi efekti najviše osjećaju oko [[Božić]]a. [[La Niña]] znači ''mala djevojčica''.

Po dosadašnjim istraživanjima, El Niño najvjerojatnije postoji od završetka posljednjeg [[Ledeno doba|ledenog doba]].

Voda oko [[Indonezija|Indonezije]] je uobičajeno toplija nego kod [[Peru]]a, a postoje i odgovarajuće razlike u zračnom pritisku iznad tih prostora. Tačnije, iznad [[Južna Amerika|južnoameričke]] obale pritisak je veći nego iznad Indonezije. Zbog toga, vjetrovi koji pretežno pušu u [[ekvator]]skom prostoru imaju relativno stalan smjer (od istoka prema zapadu). Kada dođe do obrtanja vjetrova, topla voda se premješta prema obali Perua što kao posljedicu ima kiše. Sa druge strane, za vrijeme jakih El Niña [[monsun]]i u [[Indija|Indiji]] izostaju usljed preljeva hladne vode i zbog toga nastaju suše. El Niñov utjecaj na klimu [[Evropa|Evrope]] je relativno mali.

Nasuprot El Niñu, postoji i La Niña, koja je, zapravo, jako ''normalno stanje''. Za vrijeme La Niñe, voda oko Indonezije je toplija nego uobičajeno što izaziva jače oluje i poplave dok u drugim dijelovima svijeta izaziva suše.

Posljednji El Niño je trajao od septembra [[2006]]. do marta/aprila [[2007]].
El Niño ima utjecaj na klimu gotovo svih dijelova [[svijet]]a. El Niño sa početka osamdesetih godina je prvi put skrenuo pažnju šire javnosti usljed velikog broja mrtvih.

Naziv „El Niño“ je prvi put upotrebljen u naučnoj javnosti [[1892]]. godine, kada je kapetan Camilo Carilona na kongresu geografskog društva u Limi donio izvještaj da toplu struju ribari i moreplovci oko Perua zovu „El Niño“.

Za vrijeme gotovo cijelog 20. vijeka se smatralo da je El Niño lokalni fenomen i do 1982/83. godine nije bilo znatnog interesa naučne zajednice.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://journals.ametsoc.org/view/journals/bams/96/10/bams-d-14-00089.1.pdf|title=THE CURIOUS CASE OF THE EL NIÑO THAT NEVER HAPPENED}}&lt;/ref&gt;

El Niño se pojavljuje u periodima od dvije do sedam godina bar posljednjih tristo godina; većinom su u pitanju fenomeni slabijeg intenziteta.

{{Commonscat|El Niño/La Niña–Southern Oscillation}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{cite web|url=https://earth.nullschool.net/#current/ocean/surface/currents/overlay=sea_surface_temp_anomaly/orthographic=-140.00,00.001/loc=-140.000,00.001|title=Trenutna karta anomalija temperature površine mora u Tihom okeanu|website=earth.nullschool.net}}
* {{cite web|url=http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/|title=Dijagnostička diskusija o Južnoj oscilaciji|publisher=[[Nacionalna uprava za okeane i atmosferu]]|department=[[Centar za klimatske prognoze]]}}
* {{cite web|url=http://www.bom.gov.au/climate/enso/outlook/|title=ENSO Outlook – Sistem upozorenja za El Niño–Južnu oscilaciju|publisher=Australijski [[Biro za Meteorologija]]}} Pruža trenutnu fazu ENSO-a prema australijskoj interpretaciji.
* {{cite web|url=https://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/enso/roni/|title=Hladne i tople epizode po sezonama / Relativni okeanski Niño indeks (RONI): Historijske epizode El Niña / La Niñe (1950–danas)|publisher=Nacionalna uprava za okeane i atmosferu (NOAA)}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Meteorologija]]</text>
      <sha1>a1lv1mmj9chx6q0owqgm5av9ose3hdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Daljinska istraživanja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>101292</id>
    <revision>
      <id>3925810</id>
      <parentid>3923876</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:38:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21832" sha1="lkq214702t0plnce6lqj8b0e6z23le6" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Prijevod}}
'''Daljinsko istraživanje'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-remote-sensing-and-what-it-used|title=What is remote sensing and what is it used for? {{!}} U.S. Geological Survey|date=28. 8. 2024|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=1. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''teledetekcija'''), metoda prikupljanja informacija o nekom objektu ili fenomenu u većem ili manjem obimu pomoću uređaja za snimanje ili istraživanje u realnom vremenu koji je [[bežična komunikacija|bežičan]] ili nije u fizičkom ili bliskom kontaktu s objektom (to jest pomoću [[avion]]a, [[svemirska letjelica|svemirske letjelice]], [[satelit]]a, [[bova|bove]] ili [[brod]]a). U praksi se daljinsko istraživanje provodi pomoću različitih na daljinu postavljenih uređaja za prikupljanje informacija o nekom objektu ili području. Svi sljedeći postupci su primjeri daljinskih istraživanja: [[osmatranje Zemlje]] ili [[meteorološki satelit|meteorološke satelitske]] kolekcijske platforme, osmatranje okeana i atmosfere s [[meteorološka bova|meteoroloških plutajućih]] platformi, nadzor trudnoće pomoću [[ultrazvuk]]a, [[magnetska rezonantna vizualizacija]] (MRI), [[pozitronska emisijska tomografija]] (PET) i [[svemirska sonda|svemirske sonde]]. U modernoj upotrebi termin se općenito odnosi na upotrebu tehnologija vizualizacijskih [[senzor]]a koji uključuju, ali nisu ograničeni upotrebom instrumenata u avionima ili svemirskim letjelicama, te se razlikuje od ostalih srodnih vizualizacijskih polja kao što je medicinska vizualizacija.

Postoje dvije vrste daljinskih istraživanja. Pasivni senzori detektuju prirodnu radijaciju koju emituju ili reflektuju promatrani objekti ili okolno područje. Reflektovano sunčevo svjetlo je najčešći izvor radijacije koju mjere pasivni senzori. Primjeri pasivnih daljinskih senzora uključuju filmsku [[fotografija|fotografiju]], [[infracrveno zračenje|infracrvene]], [[Digitalni senzor slike|digitalni senzor slike (CCD)]] i [[radiometar|radiometre]]. Aktivno prikupljanje, u drugu ruku, emituje energiju radi skeniranja objekata i područja, a zatim pasivni senzor detektuje i mjeri radijaciju koju je cilj reflektovao ili raspršio u pozadini. [[Radar]] je primjer aktivnog daljinskog istraživanja pri kojem se mjeri vremenska odgoda između emisije i povratka čime se utvrđuje lokacija, visina, brzina i smjer objekta.

Daljinska istraživanja omogućavaju prikupljanje podataka na opasnim ili nepristupačnim područjima. Primjene daljinskih istraživanja uključuju nadzor [[deforestacija|deforestacije]] u područjima poput [[Amazonski sliv|sliva Amazona]], učinke [[klimatske promjene|klimatskih promjena]] na [[ledenjak]]e i arktičke i antarktičke regije, te [[dubinsko sondiranje]] obalnih i okeanskih dubina. Vojno prikupljanje tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] omogućilo je korištenje precizne zbirke podataka o opasnim graničnim područjima. Daljinska istraživanja također zamjenjuju skupo i sporo prikupljanje podataka na zemlji, te ne uzrokuju tim procesom narušavanje objekata ili područja.

Orbitalne platforme prikupljaju i odašilju podatke iz različitih dijelova [[elektromagnetski spektar|elektromagnetskog spektra]] što u konjunkciji sa opsežnijim vazdušnim i zemaljskim istraživanjima i analizama daje istraživačima dovoljno informacija za nadziranje trendova kao što je [[El Niño]] ili neki drugi prirodni dugotrajni ili kratkotrajni fenomen. Ostale upotrebe uključuju različita područja [[geonauka]] kao što je [[upravljanje prirodnim resursima]], zatim u poljoprivrednim poljima, upotrebu i očuvanje tla, nacionalnu sigurnost te visinska, prizemna i daljinska prikupljanja na graničnim područjima&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://hurricanes.nasa.gov/earth-sun/technology/remote_sensing.html |title=Arhivirana kopija |access-date=1. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929081013/http://hurricanes.nasa.gov/earth-sun/technology/remote_sensing.html |archive-date=29. 9. 2006 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Tehnike prikupljanja podataka ==
Osnovu za multispektralno prikupljanje i analizu čine proučavana područja ili objekti koji reflektuju ili emituju radijaciju koja se izdvaja od okolnog područja.

=== Primjene podataka iz daljinskih istraživanja ===
* Konvencionalni [[radar]] je većinom povezan sa kontrolom vazdušnog prometa, ranim uzbunjivanjem i određenim opsežnim meteorološkim podacima. [[Doppler]]ov radar koriste lokalni policijski službenici za nadziranje ograničenja brzine, a u poboljšanom meteorološkom prikupljanju u određivanju brzine i smjera vjetra unutar vremenskih sistema. Ostale vrste aktivnog prikupljanja uključuju [[plazma (fizika)|plazme]] u [[jonosfera|jonosferi]]. [[Interferometrijski radar sa sintetičkom aperturom]] koristi se za stvaranje preciznih [[digitalni elevacijski model|digitalnih elevacijskih modela]] terena u velikom mjerilu (vidi [[RADARSAT]], [[TerraSAR-X]], [[Magellan (svemirska letjelica)|Magellan]]).
* Laserski i radarski [[altimetar|altimetri]] ili visinomjeri na satelitima pružaju širok raspon podataka. Mjerenjem ispupčenja vode uzrokovanog gravitacijom, oni kartiraju oblježja morskog dna u rezoluciji od milje ili otprilike veličine. Mjerenjem visine i valne dužine okeanskih valova, visinomjeri mjere brzine i smjerove vjetra, te površinske okeanske struje i njihove smjerove.
* [[Light Detection And Ranging]] (LIDAR) dobro je poznat u primjerima gađanja oružjem, lasersko iluminiranim praćenjem projektila. LIDAR se koristi za detekciju i mjerenje koncentracije različitih hemikalija u atmosferi, dok se vazdušni LIDAR može koristiti u mjerenju visine objekata i obilježja na tlu pouzdanije od radarske tehnologije.
* [[Radiometar|Radiometri]] i [[fotometar|fotometri]] najčešći su instrumenti u upotrebi, te služe za prikupljanje reflektirane i emitirane radijacije u širokom rasponu frekvencija. Najčešći su vidljivi i infracrveni radari, a za njima slijede mikrotalasni, gama-valni i ultraljubičasti. Također se mogu koristiti za detektiranje [[emisijski spektar|emisijskog spektra]] različitih hemikalija čime pružaju podatke o hemijskim koncentracijama u atmosferi.
* [[Stereografski par]] [[zračna fotografija|vazdušnih fotografija]] često su koristili u izradi [[topografska karta|topografskih karata]] analitičari snimaka, terenski analitičari u saobraćaju i autocestnim odjelima za projektovanje mogućih trasa saobraćajnica.
* Simultane multispektralne platforme poput Landsata nalaze se u upotrebi od 1970-ih. Ovi tematski maperi rade snimke u višestrukim valnim dužinama elektromagnetske radijacije (multispektralno) pa se obično nalaze na [[satelit za osmatranje Zemlje|satelitima za osmatranje Zemlje]] uključujući (na primjer) [[Landsat]]ov program satelita [[IKONOS]]. Karte pokrova tla i upotrebe tla iz tematskog mapiranja mogu se koristiti u pretraživanju minerala, detektiranju ili nadgledanju upotrebe tla, deforestacije, te proučavanja zdravlja autohtonih biljaka i usjeva uključujući čitave poljoprivredne regije ili šume (precizna poljoprivreda).
* U aspektu borbe protiv uništavanja šuma daljinska istraživanja omogućuju praćenje i nadgledanje rizičnih područja toekom dugog razdoblja, determiniranje [[desertifikacija|desertifikacijskih]] faktora, podupiranje donositelja odluka u definiranju relevantnih mjera upravljanja okolinom, te procjenjivanju njihovih učinaka&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/doc_details/28-begni-gerard-et-al-2005-remote-sensing |title=Begni Gérard, Escadafal Richard, Fontannaz Delphine and Hong-Nga Nguyen Anne-Thérèse, 2005. Remote sensing: a tool to monitor and assess desertification. Les dossiers thématiques du CSFD. Issue 2. 44 pp. |access-date=1. 2. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213194915/http://www.csf-desertification.org/index.php/bibliotheque/publications-csfd/doc_details/28-begni-gerard-et-al-2005-remote-sensing |archive-date=13. 12. 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

=== Geodetske tehnike ===
Cjelovito geodetsko prikupljanje prvi put je korišteno u zračnom detektiranju podmornica, te u gravitacijskim podacima korištenim u vojnim kartama. Ovi podaci otkrivaju kako se minutne perturbacije u Zemljinom [[gravitacijsko polje|gravitacijskom polju]] ([[geodezija]]) mogu koristiti za determiniranje promjena u masenoj distribuciji Zemlje, što se zatim može koristiti u geološkim ili hidrološkim istraživanjima.

=== Akustične i paraakustične tehnike ===
Pasivne; [[sonar]] se koristi za detektiranje, određivanje raspona i mjerenje podvodnih objekata i terena.
[[Seizmogram]]i uzeti na različitim lokacijama mogu locirati i mjeriti [[potres]]e (nakon što se oni pojave) uspoređujući relativni intenzitet i precizno vrijeme.
Aktivne: geolozi koriste pulseve za detektiranje naftnih polja.

Za koordinaciju nizom opsežnih osmatranja većina istraživačkih sistema će zavisiti od sljedećeg; lokaciji platforme, trenutačnom vremenu, te rotaciji i orijentaciji senzora. Krajnji instrumenti danas često koriste pozicijske informacije iz [[satelitski navigacijski sistem|satelitskih navigacijskih sistema]]. Rotaciju i orijentaciju često daju unutar jednog ili dva stupnja elektronički kompasi. Kompasi mogu mjeriti ne samo azimut (tj. stepene magnetskog sjevera), nego također visinu (stupene iznad horizonta) jer magnetsko polje ponire u Zemlju u različitim stepenima na različitim geografskim širinima. Egzaktnije orjentacije zahtjevaju [[Žiroskopska orjentacija|žiroskopsku orijentaciju]], periodično ponovo usklađene različitim metodama uključujući navigaciju pomoću zvijezda ili poznatih referentnih tačaka.

Rezolucija utječe na prikupljanje, a najbolje je objašnjena sljedećim odnosom; niža rezolucija=manje detalja &amp; veća pokrivenost, viša rezolucija=više detalja, manja pokrivenost. Izvježbano upravljanje prikupljanjem rezultira isplativim prikupljanjem i izbjegavanjem situacija poput upotrebe višestrukih visokorezolucijskih podataka koji uzrokuju zapreke transmisijskoj infrastrukturi i onoj za smještaj podataka.

== Procesiranje podataka ==
:''Više informacija: [[inverzni problem]]''

Daljinska istraživanja djeluju općenito na principu ''inverznog problema''. Ako posmatrani objekti ili fenomeni (''stanje'') ne mogu biti direktno mjereni, onda se koriste neke druge postojeće varijable koje se mogu detektirati i izmjeriti (''opservacija''), a koje mogu biti povezane sa posmatranim objektom upotrebom računarskog modela dobivenog iz podataka. Uobičajena analogija koja se koristi za opisivanje ovog postupka je pokušavanje određivanja vrste životinja prema njenim tragovima. Na primjer, iako je nemoguće diretno izmjeriti temperature u višoj atmosferi, moguće je izmjeriti spektralne emisije poznatih hemijskih vrsta (poput [[ugljik dioksid]]a) u tom području. Frekvencija emisije zatim se može povezati sa temperaturom u tom području putem različitih [[termodinamika|termodinamičkih]] odnosa.

Kvalitet podataka u daljinskim istraživanjima sastoji se od njihove prostorne, spektralne, radiometrijske i vremenske rezolucije.
; Prostorna rezolucija
Veličina [[piksel]]a koji se zapisuje u [[rasterski snimak|rasterskom snimku]] – pikseli tipično mogu odgovarati kvadratnim područjima čija veličina stranice može biti od 1 do 1.000 metara.
; Spektralna rezolucija
Broj različitih zapisanih frekvencijskih pojaseva – obično je ovo jednako broju senzora na platformi. Trenutna Landsatova zbirka sadrži sedam pojasa, uključujući nekoliko u infracrvenom spektru. Sateliti [[MODIS]] imaju najbolju rezoluciju na 31. pojasu.
; Radiometrijska rezolucija
Broj različitih intenziteta radijacije koje senzor može razlikovati. Tipičan raspon ide od 8 do 14 bita što odgovara 256 razina skale sive boje, te do 16.384 intenziteta ili &quot;sjenki&quot; boje u svakom pojasu.
; Vremenska rezolucija
Odgovara frekvenciji preleta satelitom ili vazduhoplovom, te je relevantna samo u istraživanjima vremenskih slijedova ili u onima koji zahtijevaju prosječan ili mozaičan snimak kao u monitoringu deforestacije. Postavljanjem jedinica ili modifikacijom/uvođenjem opreme obavještajna je zajednica prva primijenila ovu vrstu snimanja kako bi ponovljenim preletima otkrila promjene na infrastrukturi. Oblačni pokrov nad posmatranim područjem ili objektom zahtijeva ponavljanje prikupljanja podataka na toj lokaciji.
; Ekonomska rezolucija
Isplativ način upravljanja zbirkom podataka.

Radi stvaranja senzorskih karata, većina sistema daljinskih istraživanja zahtijeva ekstrapolaciju senzorskih podataka u odnosu na referentnu tačku uključujući udaljenost između poznatih tačaka na tlu. Ovo ovisi o vrsti korištenog senzora. Na primjer, u konvencionalnim fotografijama, udaljenosti su pouzdane u centru slike, dok se distorzija mjerenja povećava udaljavanjem od centra. Drugi faktor je valjak na koji se otiskuje film, a koji može uzrokovati ozbiljne pogreške kada se koriste fotografije za mjerenje udaljenosti na tlu. Korak u kojem se taj problem riješava naziva se [[georeferencija|georeferenciranje]], te uključuje računarsko sparivanje tačaka na snimku (tipično 30 ili više tačaka po snimku) koji je ekstrapoliran upotrebom određene referentne tačke, &quot;iskrivljujući&quot; snimak kako bi nastali pouzdani prostorni podaci. Od ranih 1990-ih većina se satelitskih snimaka prodaje u potpunosti georeferencirano.

Štaviše, snimci se ponekad moraju radiometrijski i atmosferski korigovati.
; Radiometrijska korekcija
daje skalu vrijednostima piksela, tj. monohromatska skala od 0 do 255 bit će izmijenjena u aktualne vrijednosti radijacije (sjaja).
; Atmosferska korekcija
eliminiše atmosferske plinove ponovnim skaliranjem svakog frekvencijskog pojasa tako da njegova minimalna vrijednost (obično ostvarenu na vodenim površinama) odgovara vrijednosti piksela od 0. Digitaliziranje podataka također omogućuje manipulaciju podacima promjenama vrijednosti skale sive boje.

Interpretacija je kritičan proces stvaranja smislenosti podataka. Prva primjena zbila se u zračnom fotografskom prikupljanju koje je koristilo sljedeći proces; prostorno mjerenje pomoću korištenja [[tablica svjetla|tablice svjetla]] kako u konvencionalnom pojedinačnom tako i u stereografskom pokrovu, poboljšano je upotrebom fotogrametrije, fotomozaika, ponovljenog pokrova, poznatih dimenzija objekta što je sve omogućilo detektiranje modifikacija. Analiza snimaka nedavno je razvijena automatizirana računarska aplikacija koja se sve više koristi.

Analiza snimka temeljena na objektu (OBIA, engl. Object-Based Image Analysis) je subdisciplina znanosti o GIS-u koja se fokusira na particioniranje snimaka daljinskih istraživanja u semantičke snimke-objekte, te procjenjuje njihove karakteristike u prostornom, spektralnom i vremenskom mjerilu.

Stari podaci iz daljinskih istraživanja često su vrijedni zbog toga što mogu pružati samo dugoročne podatke za velik dio geografije. Istovremeno su podaci kompleksni za interpretaciju, te glomazni za smještaj. Moderni sistemi teže digitalnom smještaju podataka često uz kompresiju bez gubitka. Teškoće kod ovog pristupa predstavlja lomljivost podataka, moguća zastarjelost formata, te lagana falsifikacija podataka. Jedan od najboljih sistema za arhiviranje serija podataka je računarsko generirani, mašinski čitljivi [[mikrofilm]] obično u tipskom fontu kao što je OCR-B ili kao digitalizirani polutonski snimak. Mikrofilmovi mogu u standardnim bibliotekama trajati nekoliko vijekova. Oni se mogu stvarati, kopirati, ispunjavati i pronaći pomoću automatskih sistema. Oni su kompaktni poput arhivskih magnetskih medija, a opet se mogu čitati uz minimalnu, standardiziranu opremu.

== Historija ==
[[Datoteka:Usaf.u2.750pix.jpg|mini|Izviđački/nadzorni avion [[Lockheed U-2|TR-1]].|193x193piksel]]
[[Datoteka:2001 mars odyssey wizja.jpg|mini|''[[2001 Mars Odyssey]]'' koristio je spektrometre i kamere u potrazi za dokazima prošle ili sadašnje vode i vulkanske aktivnosti ina Marsu.|221x221piksel]]
Osim primitivnih metoda daljinskog istraživanja koje se koristili naši najraniji preci (npr. stajanje na visokoj litici ili stablu kako bi vidjeli krajolik), moderna disciplina nastala je tek razvojem letenja. Balonist G. Tournachon (alias [[Félix Nadar|Nadar]]) izradio je fotografije Pariza iz svog balona 1858. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Nadar|title=britannica.com Nadar}}&lt;/ref&gt; Prva taktička upotreba zbila se tokom građanskog rata. Golubovi pismonoše, zmajevi, rakete i bespilotni baloni također su se koristili za rane snimke. Sa izuzetkom balona, ovi prvi pojedinačni snimci nisu bili posebno korisni za izradu karata ili naučne svrhe.

Sistemska [[vazdušna fotografija]] razvijena je za svrhe vojnog nadzora i izviđanja početkom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]], a svoj vrhunac doživjela je tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]] upotrebom modificiranih borbenih vazduhoplova kao što su [[P-51]], [[P-38]], [[RB-66]], [[F4-C]] ili specifično dizajniranih prikupljačkih platformi kao što su [[Lockheed U-2|U2/TR-1]], [[SR-71]], [[A-5]] i serija [[OV-1]], kako za visinsko tako i za daljinsko prikupljanje. Nedavno su razvijena sve manja senzorna vozila koja koriste policija i vojska, a mogu biti u obliku bespilotnih ili pilotnih platformi. Napredak u tom pristupu očituje se u minimalnim zahtjevima modifikacije datog zračnog okvira. Kasnije će vizualizacijske tehnologije uključivati infracrvene, konvencionalne i dopplerove radare, te radare sa sintetičkom aperturom.

Razvoj umjetnih satelita u drugoj polovini 20. vijeka omogućio je napredak u daljinskim istraživanjima na globalnoj razini pri kraju Hladnog rata. Instrumentacija na različitim meteorološkim satelitima i satelitima za osmatranje Zemlje kao što su [[Landsat]], [[Nimbus]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/0034425784900208|title=}}&lt;/ref&gt; i  misije [[RADARSAT]]-a i [[UARS]]-a omogućila je globalna mjerenja različitih podataka u civilne, istraživačke i vojne svrhe. Svemirske sonde poslane na druge planete također su stvorile mogućnost za obavljanje daljinskih istraživanja u ekstraterestričkoj okolini, a radar sa sintetičkom aperturom na svemirskoj letjelici [[Magellan (svemirska letjelica)|Magellan]] dao je detaljne topografske karte [[Venera|Venere]], dok su instrumenti na [[SOHO]]-u omogućili obavljanje proučavanja [[Sunce|Sunca]] i [[solarni vjetar|solarnog vjetra]].

Nekoliko nedavno razvijenih istraživačkih grupa u [[Silicijska dolina|Silicijskoj dolini]], koje su svoj početak imale u 1960-im i 1970-im razvojem [[procesiranje snimaka|procesiranja snimaka]] dobivenih [[satelitsko snimanje|satelitskim snimanjem]], a među kojima se nalaze [[NASA Ames Research Center]], [[GTE]] i [[ESL Inc.]] razvili su tehnike [[Fourierova transformacija|Fourierove transformacije]] što je dovelo do prvog značajnog napretka podataka sa snimanja.

Uvođenje online web usluga za brzi pristup podacima dobivenih daljinskim istraživanjima u 21. vijeku (uglavnom snimaka niske/srednje rezolucije) kao što je [[Google|Google Earth]] približilo je daljinska istraživanja velikom dijelu javnosti što je populariziralo nauku.

== Softver za daljinska istraživanja ==
Podaci dobiveni daljinskim istraživanjima procesiraju se i analiziraju pomoću računarskog softvera poznatog kao [[aplikacija za daljinska istraživanja]]. Postoje brojne komercijalne aplikacije i one otvorenog koda za procesiranje podataka u daljinskim istraživanjima. Prema istraživanju koje je sponzorirala NOAA, a proveo Global Marketing Insights, Inc. najčešće korištena aplikacija među azijskim akademskim grupama uključenima u daljinska istraživanja bila je: [[ESRI]] 30%; [[ERDAS]] IMAGINE 25%; ITT Visual Information Solutions ENVI 17%; [[MapInfo]] 17%; ERMapper 11%. Zastupljenost u akademskoj zajednici zapada je sljedeća: ESRI 39%, ERDAS IMAGINE 27%, MapInfo 9%, [[Autodesk]] 7%, ITT Visual Information Solutions ENVI 17%.

== Literatura ==
* {{cite book | last=Campbell | first=J.B. | year=2002 | title=Introduction to remote sensing | url=https://archive.org/details/introductiontore0000camp_q7v6 | edition=3rd ed. | publisher=The Guilford Press | isbn=1-57230-640-8}}
* {{cite book | last=Jensen | first=J.R. | year=2007 | title=Remote sensing of the environment: an Earth resource perspective | url=https://archive.org/details/remotesensingofe0000jens | edition=2nd ed.|publisher=Prentice Hall | isbn=0-13-188950-8}}
* {{cite book | last=Jensen | first=J.R. | year=2005 | title=Digital Image Processing: a Remote Sensing Perspective | url=https://archive.org/details/introductorydigi0000jens_w8i4 | edition=3rd ed.| publisher=Prentice Hall}}
* Lasaponara, R. and Masini N. 2012: Satellite Remote Sensing - A new tool for Archaeology. Remote Sensing and Digital Image Processing Series, Volume 16, 364 pp., {{ISBN|978-90-481-8801-7}}
* {{cite book | last=Lillesand | first=T.M. | author2=R.W. Kiefer, and J.W. Chipman | year=2003 | title=Remote sensing and image interpretation |edition=5th ed. | publisher=Wiley | isbn=0-471-15227-7}}
* {{cite book | last=Richards | first=J.A. | author2=and X. Jia | year=2006 | title=Remote sensing digital image analysis: an introduction | edition=4th ed. | publisher=Springer | isbn=3-540-25128-6}}
* US Army FM series.
* US Army military intelligence museum, FT Huachuca, AZ

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{dmoz|Science/Earth_Sciences/Geomatics/Remote_Sensing|daljinsko istraživanje}}
{{Commonscat|Remote sensing}}
{{Geografija po temama}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Geodezija]]</text>
      <sha1>lkq214702t0plnce6lqj8b0e6z23le6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aleksandar Željeznjakov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109716</id>
    <revision>
      <id>3926053</id>
      <parentid>3792820</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:27:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4198" sha1="d3hkgt47qog63ldqv0sjd0s4g6goz5r" xml:space="preserve">[[Datoteka:Zheleznyakov A B-born 1957.jpg|200px|desno|mini]]
'''Aleksandar Borisovič Železnjakov'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.pisateli-spb.ru/writer-73.html|title=Железняков Александр Борисович - Писатели - Союз писателей Санкт-Петербурга|website=www.pisateli-spb.ru|access-date=25. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ([[Ruski jezik|rus.]]: Александр Борисович Железняков), [[Lenjingrad]], [[28. januar]] [[1957]]) je [[Rusija|ruski]] stručnjak, rukovodilac radova u oblasti konstruisanja raketno-kosmičke tehnike, pisac, novinar.

== Biografija ==
Aleksandar Borisovič Železnjakov je rođen 28. januara 1957. u Lenjingradu.
Završio je Lenjingradski politehnički institut M. I. Kalinjina (sada Sankt-Peterburški državni politehnički univerzitet), inženjer-fizičar (1980), član-korespodent Ruske akademije kosmonautike K.E. Ciolkovski (RAKC).
Tokom 1980-1981. radio je kao inženjer u lenjingradskom NPO “Impuls’”.
Od 1983. do 1989. radio je u lenjingradskom NPO “Krasnaja zvezda” kao inženjer, stariji inženjer i zamjenik načelnika odsjeka. Od 1989. do 2001. radio je u OKB “Raduga” (NPP “Raduga”) kao načelnik odsjeka, načelnik centra, zamjenik Generalnog direktora, prvi zamjenik Generalnog direktora i vršilac dužnosti Generalnog direktora. 
Od 2001 savetnik Direktora-Glavnog konstruktora CNII robotehnike i tehničke kibernetike (Sankt-Petersburg). 
Od 2007. je savjetnik Predsjednika RKK “Energija” (Karaljov, Moskovska oblast). Predsjednik fonda za podršku nauke i obrazovanja. (Sankt-Petersburg).

Paralelno sa osnovnim zanimanjem, bavi se literarnim radom. Popularizator je dostignuća nacionalne i i svjetske kosmonautike. Prva publikacija je objavljena 15. marta 1989. Autor 13 knjiga i nekoliko stotina članaka. Objavljuje pod pseudonimima “Aleksandar Jurkevič”, “Aleksandar Borisov”, “Konstantin ”, “A. S.”, “K. I.”.

== Članstvo ==
* Federacija kosmonautike Rusije
* Savez novinara Rusije 
* Međunarodni savez novinara 
* Savez novinara Sankt-Peterburga

== Nagrade i priznanja ==

* Medalja ordena “Za zasluge pred Domovinom” II stepena (2007)
* Medalja “U slavu 300-godišnjice Sankt-Petersburga” (2003)
* Medalja RAKA “U slavu 40 godišnjice leta u kosmos J.A. Gagarina”
* Medalje Federacije kosmonautike Rusije “Za zasluge” koje nose imena K.E. Ciolkovskog, J. V. Kondratujka, S. P. Karaljova, V. P. Glumka, M.K. Jangelja, V. V. Terješkove
* Medalja “M. V. Jangelj” Nacionalne kosmičke agencije Ukrajine, laureat Književne premije A. R. Bjeljajeva.

== Knjige ==

* „Sovjetska kosmonautika: Hronika havarija i katastrofa”“. Sankt-Petersburg, 1998.
* http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/publications/lke57.pdf
* “Letopis kosmičke ere. 1957. godina”. Sankt-Petersburg, 2002.
* “Letopis kosmičke ere. 1958. godina”. Sankt-Petersburg, 2002.
* “Uzlet posrnule rakete”. Sankt-Petersburg, 2003.
* “Ljetopis kosmičke ere. 1959. godina”. Sankt-Petersburg, 2003.
* “Ljetopis kosmičke ere. 1960. godina”. Sankt-Petersburg, 2003.
* “Ljetopis kosmičke ere. 1961. godina”. Sankt-Ptersburg, 2004.
* “Tajne raketnih katastrofa”. Moskva, 2004.
* http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/publications/mir.pdf
* “Stanica “Mir”: od trijumfa do ...” Sankt-Petersburg, 2006.
* “Ljetopis kosmičke ere. 1962. godina”. Sankt-Petersburg, 2006.
* “Tajni kosmos. Mitovi i fantomi na orbiti”. Moskva, 2006.
* “Seks u kosmosu”. Sankt-Petersburg, 2008.
* “Glavna linija: Poeme”. Sankt-Petersburg, 2009.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* Enciklopedija “Kosmonautika” Aleksandra Železnjakova (http://www.cosmoworld.ru/spaceencyclopedia/)
* Lenta novosti časopisa “Novosti kosmonautike” (http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/news.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101020182712/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/news.shtml |date=20. 10. 2010 }}){{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Železnjakov, Aleksandar Borisovič}}
[[Kategorija:Ruski pisci]]
[[Kategorija:Ruski novinari]]
[[Kategorija:Rođeni 1957.]]</text>
      <sha1>d3hkgt47qog63ldqv0sjd0s4g6goz5r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bot</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110904</id>
    <revision>
      <id>3926145</id>
      <parentid>3849168</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:54:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2678" sha1="0i2zi8jx8j9u7d27sywkooi5rd0g2zk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Twitter bots 2016-11-13.png|mini|Twitter botovi objavljuju slične poruke pet dana nakon izbora u Sjedinjenim Američkim Državama 2016. godine]]

'''bot'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.etymonline.com/word/bot|title=Bot - Etymology, Origin &amp; Meaning|website=etymonline|language=en-US|access-date=7. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; - skraćeni naziv za [[robot]]a, u značenju računarskog programa koji se izvršava samostalno.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aws.amazon.com/what-is/bot/|title=What is a Bot? - Types of Bots Explained - AWS|website=Amazon Web Services, Inc.|language=en-US|access-date=7. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

Botovi često uključuju elemente [[umjetna inteligencija|umjetne inteligencije]]. U [[internet]]skom okruženju pod tim se pojmom podrazumijevaju [[softver]]ski agenti koji integriraju s mrežnim servisima namijenjenim ljudima kao da su i oni sami ljudi. Najčešće se primjenjuju za prikupljanje informacija, kada se obično nazivaju [[Web crawler|programima za indeksiranje Web stranica]], puzačima (od ''crawler'') ili paucima (od ''web spider'').

Neki botovi mogu komunicirati s ljudima putem takvih standardnih internetskih servisa kao što su [[chat|servisi čavrljanja]] ili [[instant messaging|trenutne razmjene vijesti]]. &lt;br&gt;
Primjer takvih botova su [[chat bot|roboti za čavrljanje]] kojima ljudi mogu postavljati pitanja iskazana u prirodnom jeziku, najčešće engleskom, i dobivati pisane i verbalne odgovore. U praksi, takvi se roboti koriste za odgovaranje na pitanja o vremenskoj prognozi, o sportskim rezultatima, o poštanskim ili telefonskim brojevima, o kursevima valuta, o voznim redovima ili redovima letenja, itd.

Koriste se i u [[elektronsko poslovanje|elektronskom poslovanju]] kada po zahtjevu korisnika prikupljaju informacije o nuđenim proizvodima i uslugama određene vrste, uspoređuju cijene i uvjete prodaje, najma ili isporuke, pronalaze optimalne kombinacije proizvoda i/ili usluga, npr., u industriji putovanja i u turizmu, pronalaze [[web stranica|Web stranice]] s posebnim ponudama, itd.

Značajna im je i upotreba i u obrazovanju, kada mogu preuzeti ulogu instruktora ili ispitivača, te u [[računarske igre|računarskim igrama]] gdje oponašaju protivnika igraču čovjeku. Dobro poznati primjer takvih promjena je računarski [[šah]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.techtarget.com/whatis/definition/bot-robot
* https://www.adjust.com/glossary/types-of-bots/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260212033926/https://www.adjust.com/glossary/types-of-bots/ |date=12. 2. 2026 }}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Internet]]
[[Kategorija:Vještačka inteligencija]]</text>
      <sha1>0i2zi8jx8j9u7d27sywkooi5rd0g2zk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Premijer liga Malte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110916</id>
    <revision>
      <id>3926007</id>
      <parentid>3917177</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:57:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3647" sha1="7rf57472y94s2zrvw5evfxuuyt7cjqu" xml:space="preserve">{{Infokutija nogometna liga
| logo               = Premijer liga Malte (grb).jpg
| piksela            = 120
| država             = {{ZID|Malta}}
| konfederacija      = [[UEFA]]
| osnovana           = 1909.
| ekipe              = 14
| ispadanje          = [[Prva nogometna liga Malte|Prva liga]]
| nivoi              = 1
| domaći_kup         = [[FA Trophy (Malta)|FA Trophy]]
| konfederalni_kup   = [[UEFA Liga prvaka|Liga prvaka]]&lt;br&gt;[[UEFA Evropska liga|Evropska liga]]
| šampioni           = [[Hamrun Spartans FC|Hamrun Spartans]]
| sezona             = 2023/24.
| najuspješniji_klub = [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] (26x)
| internet_stranica  = [http://mfa.com.mt/en/leagues/leagues/10/bov-premier-league.htm mfa.com]
| trenutno           = [[Premijer liga Malte 2018/2019.|Premijer liga 2018/19.]]
}}
'''Premijer liga Malte'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.maltapremierleague.mt/|title=Home|website=Malta Premier League|language=en|access-date=7. 2. 2026|archive-date=15. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260115202626/https://www.maltapremierleague.mt/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ([[malteški]]: ''Premier League Malti'') je [[Malta|malteška]] nogometna liga, te predstavlja najviši rang u malteškom nogometu. Osnovana je 1909. godine. Sezona traje od [[august]]a do [[maj]]a. Trenutni prvak Malte je [[Valletta FC|Valletta]]. Sa 26 osvojenih titule [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] je najuspješniji klub lige.

==Format takmičenja==
U ligi se takmiči 12 klubova. Igra se po dvokružnom sistemu, svako sa svakim (26 kola). Potom šest prvoplasiranih klubova igra ligu za prvaka, dok šest posljednjeplasiranih klubova igra ligu za opstanak. Prvak ostvaruje plasman u drugu rundu kvalifikacija za [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]], dok drugoplasirana i trećeplasirana ekipa ostvaruju plasman u [[UEFA Evropska liga|Evropsku ligu]]. Dva posljednjeplasirana kluba ispadaju iz lige.

==Klubovi u sezoni 2018/19.==
{| valign=top
|-
|valign=top|
* [[Balzan FC|Balzan]]
* [[Birkirkara FC|Birkirkara]]
* [[Floriana FC|Floriana]]
* [[Gżira United FC|Gżira United]]
* [[Hamrun Spartans FC|Hamrun Spartans]]
* [[Hibernians FC|Hibernians]]
* [[Mosta FC|Mosta]]
|valign=top|
* [[Pietà Hotspurs FC|Pietà Hotspurs]]
* [[Qormi FC|Qormi]]
* [[Senglea Athletic FC|Senglea Athletic]]
* [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]]
* [[St. Andrews FC|St. Andrews]]
* [[Tarxien Rainbows FC|Tarxien Rainbows]]
* [[Valletta FC|Valletta]]
|}

== Prvaci ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;  
|-
! Klub
! Broj titula
|- 
| [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]]
| &lt;center&gt;26&lt;/center&gt;
|- 
| [[Floriana FC|Floriana]]
| &lt;center&gt;25&lt;/center&gt;
|- 
| [[Valletta FC|Valletta]]
| &lt;center&gt;24&lt;/center&gt;
|- 
| [[Hibernians FC|Hibernians]]
| &lt;center&gt;12&lt;/center&gt;
|- 
| [[Hamrun Spartans FC|Hamrun Spartans]]
| &lt;center&gt;10&lt;/center&gt;
|- 
| [[Birkirkara FC|Birkirkara]]
| &lt;center&gt;4&lt;/center&gt;
|- 
| [[Rabat Ajax FC|Rabat Ajax]]
| &lt;center&gt;2&lt;/center&gt;
|- 
| [[Marsaxlokk FC|Marsaxlokk]]
| &lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|- 
| [[St. George's FC|St. George's]]
| &lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|- 
| [[The King's Own Malta Regiment|KOMRM]]
| &lt;center&gt;1&lt;/center&gt;
|}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://mfa.com.mt/en/leagues/leagues/10/bov-premier-league.htm Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024142806/https://mfa.com.mt/en/leagues/leagues/10/bov-premier-league.htm |date=24. 10. 2020 }}

{{Evropske prve nogometne lige}}

[[Kategorija:Osnivanja u 1909.]]
[[Kategorija:Nogometna takmičenja na Malti]]
[[Kategorija:Prve nogometne lige u Evropi|Malta]]
[[Kategorija:Premijer liga Malte]]
[[Kategorija:Prve lige Malte]]</text>
      <sha1>7rf57472y94s2zrvw5evfxuuyt7cjqu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolhoz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>110981</id>
    <revision>
      <id>3926411</id>
      <parentid>3708960</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1051" sha1="6anfpb71231uqh8uhvhh6rk8d2bx1xl" xml:space="preserve">'''Kolhoz'''  ([[Ruski jezik|ruski]]. колхоз) je kolektivno zadružno [[Poljoprivreda|poljoprivredno]] gazdinstvo u bivšem [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|SSSR]]-u.&lt;ref&gt;{{Cite OED|term=kolkhoz, n|id=104303|access-date=25. 1. 2021}}&lt;/ref&gt;

Zemlja kojom se u Kolhozu raspolaže je državno vlasništvo dato na korištenje, dok su mehanizacija i ostala proizvodna sredstva vlasništvo samog kolhoza. Nastali su spajanjem više sitnih individualnih gazdinstava i bili su karakteristični za gusto naseljene dijelove SSSR-a. Kolhoznici su posedovali malu okućnicu i određeni broj grla [[Stoka|stoke]]. Površina ovih gazdinstava iznosila je oko 6.000 [[hektar]]a.

== Također pogledajte ==
* [[Sovhoz]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Literatura ==
* Mastilo, Natalija (2005): Rečnik savremene srpske geografske terminologije, Geografski fakultet, Beograd
* Stemić Milomir, Jaćimović Bratislav (2006): Osnovi agrarne geografije, Jantar grupa, Zemun

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Poljoprivreda]]
[[Kategorija:Rusija]]</text>
      <sha1>6anfpb71231uqh8uhvhh6rk8d2bx1xl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MeerKAT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111515</id>
    <revision>
      <id>3925826</id>
      <parentid>3923285</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925826</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2027" sha1="59546y9yw6ehraq88aobw5ihqpmirvb" xml:space="preserve">'''MeerKat'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sarao.ac.za/science/meerkat/about-meerkat/|title=About MeerKAT|website=South African Radio Astronomy Observatory - SARAO|language=en-US|access-date=16. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; je radio [[teleskop]], čija je gradnja u toku, u oblasti Northern Cape u [[Južnoafrička Republika|Južnoafričkoj Republici]]. Teleskop će se koristiti za istraživanja kosmičkog magnetizma, galaktičke evolucije, najvećih struktura kosmosa, tamne materije i prirode kratkotrajnih (tranzijentnih) radio izvora.

On će također služiti kao tehnoIoška demonstracija za južnoafričko konkurisanje da bude sjedište astronomskog programa [[Square Kilometer Array]].

==Dizajn i konstrukcija==

Teleskop je zamišljen da se sastoji od 80 12-metarskih (39&amp;nbsp;ft) paraboličnih [[antena]].

Da bi stekli iskustvo u gradnji interferometrijskih teleskopa, članice programa &quot;Karoo Array Telescope&quot; su konstruisale tzv. &quot;Phased Experimental Demonstrator&quot; (PED) na južnoafričkoj astronomskoj opservatoriji u [[Cape Town]]-u, između 2005. and 2007.

Tokom 2007. the 15-metarski &quot;eXperimental Development Model Telescope&quot; (XDM) je napravljen u &quot;Hartebeesthoek Radio Astronomy&quot; opservatoriju, da bi poslužio za pripremna istraživanja u vezi MeerKat-a.

Konstrukcija &quot;KAT-7&quot;, prve od sedam antena u Northern Cape-u, je počela u augustu 2009. Od tada je KAT-7 preimenovan u više opisno ime: MeerKAT Precursor Array (MPA). Pet antena je uspravljeno i prva interferometrijska područja su detektovana 3. decembra 2009.

Južnoafrička Republika se takmiči sa [[Australija|Australijom]] da dobije na svojoj teritoriji projekt astronomski &quot;Square Kilometer Array&quot;, za koji se već sada predviđa ulaganje od 20 milijardi dolara.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|MeerKAT}}
* http://www.ska.ac.za/meerkat/index.php
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Astronomske opservatorije u Južnoafričkoj Republici]]
[[Kategorija:Radioteleskopi]]
[[Kategorija:Interferometrijski teleskopi]]</text>
      <sha1>59546y9yw6ehraq88aobw5ihqpmirvb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Honiara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116708</id>
    <revision>
      <id>3926334</id>
      <parentid>3531201</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5933" sha1="4wuvkwt43b5cml12lbbmungvs7q1zt6" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                   =Honiara
| izvorno_ime           =
| drugo_ime             =
| kategorija            = 
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija           =
| službeni_naziv        =
| moto                  =
| nadimak               =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                 =Honiara general view.jpg
| opis_slike            =Honiara, glavni grad male ostrvske države Solomonska Ostrva
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava               =
| simbol                =
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                =Solomonska Ostrva
| zastava_države        =
| pokrajina             = | pokrajina_vrsta =
| regija                = | regija_vrsta =
| distrikt              = | distrikt_vrsta =
| općina                = | općina_vrsta =
&lt;!-- *** Nešto što pripada ovaj dio *** --&gt;
| dio                   =
| znamenitost           =
| rijeka                =
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| položaj               =
| nadmorska_visina      = 
| širina_stepeni        = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =
| dužina_stepeni        = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =
| najviši               =
| najviša_visina        = 
| najniža               =
| najniža_visina        =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| dužina                = | dužina_orijentacija =
| širina                = | širina_orijentacija =
| površina              =
| površina_zemlje       =
| površina_vode         =
| površina_urban        =
| površina_metro        =
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo          = | stanovništvo_datum =
| stanovništvo_urban    =
| stanovništvo_metro    =
| stanovništvo_općina   =
| stanovništvo_gustoća  = 
| stanovništvo_urban_gustoća  = 
| stanovništvo_općina_gustoća = 
| stanovništvo_metro_gustoća  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan               =
| datum                 =
| vlada                 =
| vlada_položaj         = | vlada_regija = | vlada_država =
| gradonačelnik         = 
| gradonačelnik_partija =
| lider                 =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona        = | utc_odstupanje =
| vremenska_zona_DST    = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj        =
| pozivni broj          =
| kod                   =
&lt;!-- *** Slobodni polji *** --&gt;
| prazno                = | prazno_vrsta =
| prazno1               = | prazno1_vrsta = 
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                 =
| razmjer_karte         =
| karta_lokacija_x      =
| karta_lokacija_y      =
&lt;!-- *** Webb stranice *** --&gt;
| web_stranica          =
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka              =
}}

'''Honiara''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unhabitat.org/solomon-islands-honiara-urban-profile|title=Solomon Islands: Honiara Urban Profile {{!}} UN-Habitat|website=unhabitat.org|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Moore|first=Clive|url=https://press.anu.edu.au/publications/series/pacific/honiara|title=Honiara|publisher=ANU Press|isbn=978-1-76046-507-0|language=en}}&lt;/ref&gt; (procijenjeni broj stanovnika: 49,107 (1999.), 54,600 (2003.)), je glavni grad države [[Solomonska Ostrva]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Honiara|title=Honiara {{!}} Description, History, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; i Provincije Guadalcanal, također i posebno upravljani grad. Ime &quot;Honiara&quot; je nastalo greškom: engleski kolonijalisti su teško izgovarali izvorno ime područja, onako kako ga izgovaraju na sjevernim gvadalakanalskim jezicima: Nagoniara. Nagoniara znači &quot;u privjetrini.&quot;

Honiara ({{IPAc-en|ˌ|h|oʊ|n|i|ˈ|ɑːr|ə}}) je glavni i najveći grad [[Solomonska Ostrva|Solomonovih ostrva]], smješten na sjeverozapadnoj obali [[Guadalcanal]]a. {{As of|2021}} godine, u njemu je živelo 92.344 stanovnika. Grad opslužuju [[međunarodni aerodrom Honiara]] i morska luka [[Point Cruz]], a nalazi se uz autoput Kukum.

Područje aerodroma istočno od Honiare bilo je mjesto bitke između Sjedinjenih Država i Japana tokom [[Kampanja Guadalcanal|Guadalcanal kampanje]] u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]], [[Bitka kod Henderson Fielda|bitke kod Henderson Fielda]] 1942. godine, iz koje je Amerika izašla kao pobjednik.

Nakon što je Honiara 1952. godine postala novi administrativni centar [[Protektorat Britanskih Solomonskih ostrva|Protektorata Britanskih Solomonskih ostrva,]] uz dodavanje mnogih administrativnih zgrada, grad se počeo razvijati i rasti u broju stanovnika.

Od kasnih 1990-ih, Honiara je pretrpjela burnu historiju etničkog nasilja i političkih nemira, a oštećena je i neredima. Pokušaj državnog udara u junu 2000. rezultirao je nasilnim pobunama i borbama između etničkih Malaitana iz [[Malaita Eagle Force]] (MEF) i domorodaca Guadalcanala iz [[Isatabu Freedom Movement|Pokreta za slobodu Isatabu]] (IFM).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://irp.fas.org/world/para/solomons.htm|title=Malaita Eagles Force / Isatabu Freedom Movement|website=irp.fas.org|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.awm.gov.au/collection/C1084839|title=Isatabu Freedom Movement (IFM) guerrillas patrol the Guadalcanal plains outside Honiara. The man ...|website=www.awm.gov.au|language=en|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.awm.gov.au/collection/C1084820|title=A group of armed Isatabu Freedom Movement (IFM) guerrillas move through a Moro Movement village ...|website=www.awm.gov.au|language=en|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.globalsecurity.org/military/world/para/solomons.htm|title=Malaita Eagles Force / Isatabu Freedom Movement|website=www.globalsecurity.org|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Spisak glavnih gradova Okeanije po regionima}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Solomonska Ostrva]]
[[Kategorija:Glavni gradovi okeanijskih država]]</text>
      <sha1>4wuvkwt43b5cml12lbbmungvs7q1zt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bridgetown</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121159</id>
    <revision>
      <id>3926150</id>
      <parentid>3852963</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4162" sha1="1fqv8wqidgbhkgrllkfvyju4vxo3834" xml:space="preserve">[[Datoteka:Bridgetown barbados chamberlain bridge.jpg|mini|desno|300px|Bridgetown, Barbados]]
{{Lokacijska karta+|Barbados|float=right|width=250|caption=Bridgetown|places=
{{Lokacijska karta~|Barbados|lat=13.105833 |long=-59.613056|label= Bridgetown}} 
}}
[[Datoteka:Bridgetown, Barbados..JPG|mini|desno|218x218px|Most Chamberlain, Bridgetown]]
Grad '''Bridgetown''' (Koordinate grada), u širem području ima 96 578 stanovnika (podaci iz 2006.), je najveći i [[glavni grad]] države [[Barbados]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://barbados.org/btown.htm|title=Bridgetown, Barbados|last=Guide|first=Barbados org Travel|website=barbados.org|access-date=21. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;  Sa prijašnjim nazivom ''Town of Saint Michael'' šire područje Bridgetown-a je locirano u okviru Parohije Saint Michael, Barbados. Bridgetown se ponekad lokalno naziva &quot;The City&quot; (grad), ili jednostavnije &quot;Town&quot; (varoš)&lt;ref&gt;Town: population center that is larger than a village and smaller than a city. The American Heritage® Dictionary of the English Language, Fourth Edition. Copyright© 2004, 2000 by Houghton Mifflin Company. Published by Houghton Mifflin Company. All rights reserved&lt;/ref&gt;.

== Historija ==
U vrijeme dolaska britanaca je ostrvo bilo nenaseljeno. Smatra se da su na ostrvu živjeli pripadnici naroda Arawak, s obzirom na arheološke ostatke primitivnog mosta preko močvare u središtu grada.

=== Klima ===
Klima Bridgetown-a je tropska, sa relativno konstantnim temperaturama 
[[Datoteka:Bridgetown barbados parliament building.jpg|mini|220x220px|zgrada Parlamenta|lijevo]]
=== Susjedstva Bridgetown-a ===
* Belleville
* Cat's Castle
* Cheapside
* Fontabelle
* Garden Land
* New Orleans
* Pinelands
* Strathclyde
* Weymouth
* Whitepark

=== Poznate građevine ===
* National Heroes Square (Trg heroja)
* Independence Square and The Independence Arch (Trg nezavisnosti i Luk nezavisnosti)
* The Montefiore fontana
* Parlament Barbados-a
* Katedrala &quot;Saint Michaels and All Angels&quot;
* Crkva &quot;St. Mary's Anglican Church&quot;
* Rimokatolička katedrala St. Patrick's
* Bridgetown sinagoga
* The Pelican Village i Craft Centre
* &quot;Queen's Park&quot;
* statua [[Lord Nelson]]-a
* muzej Barbados-a
* plaža Carlisle Bay
* pijaca Cheapside
i drugi
=== Atrakcija ===
* Pierhead Development Complex

=== Luka ===

Luka u Bridgetown-u Port (ili &quot;Luka duboke vode&quot;) je glavna luka za turističke i kargo brodove, na Barbadosu.

== Ekonomija ==

Barbados izvozi [[šećer]], [[rum]], i melasu. Razvija se turizam.

Glavne banke su:
* Barclays Bank
* Bank of Nova Scotia
* Barbados National Bank,
* Canadian Imperial Bank of Commerce (CIBC)
* RBTT Bank
* Royal Bank of Canada (RBC)

== Razvoj ==
* U 2004. je Bridgetown proslavio 375 godina od osnivanja.

=== Prijateljski gradovi ===
Bridgetown je prijateljski grad sa sljedećim gradovima:

* {{ZD|KAN}} - [[Bridgetown, Nova Scotia|Bridgetown, Nova Scotia, Kanada]] 
* {{ZD|UK}} - [[London Borough of Hackney|Borough of Hackney, London]], [[Engleska]], [[UK]]
* {{ZD|SAD}} - [[Wilmington, North Carolina|Wilmington, North Carolina, USA]], [[USA]]

== Reference ==
{{refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20030909121744/http://bps.gov.bb/index.php?ZZZ=1_1055_10_0_0_&amp;YYY=17_48 Historical info of Bridgetown] - pošta Barbadosa
* [http://www.barbadosport.com/ Luka Deep Water]
* [http://www.bridgetowncruiseterminals.com/ terminal za krstarenje Bridgetown] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080708202248/http://www.bridgetowncruiseterminals.com/ |date=8. 7. 2008 }}
* [http://www.barbados.org/maps/printsize/map_bridgetown.jpg Mapa Bridgetowna]
* [http://www.caribbean-on-line.com/br/btmap.shtml Detaljna mapa Bridgetown-a] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140814230211/http://www.caribbean-on-line.com/br/btmap.shtml |date=14. 8. 2014 }}
* [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1991/ The Importance of Bridgetown in the New world] - UNESCO-ova stranica Svjetskog naslijeđa
{{Glavni_gradovi_sjevernoameričkih_država}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

{{coord|13.0947|N|59.6175|W|region:BB_type:city(96000)|display=title}}

[[Kategorija:Glavni gradovi]]
[[Kategorija:Barbados]]</text>
      <sha1>1fqv8wqidgbhkgrllkfvyju4vxo3834</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tamilski jezik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121167</id>
    <revision>
      <id>3926504</id>
      <parentid>3426152</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T04:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926504</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5981" sha1="5l0idgvwpgws9v7961z66zuevkirfxn" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
{{Infokutija jezik
|ime=Tamilski jezik
|ime jezika kako ga nazivaju njegovi govornici= தமிழ் [tamiḻ]
|države=[[Indija]], [[Šri Lanka]], [[Singapur]], [[Malezija]], [[JAR]] i u mnogim emigrantskim zajednicama diljem svijeta
|regije=[[Azija]]
|govornici=80 miliona
|rang=13-17
|jezička porodica=[[Dravidski jezici|dravidski]]
&amp;nbsp;[[Južnodravidski jezici|južnodravidski]]&lt;br /&gt; 
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Tamilskokannadaški jezici|tamilskokannadaški]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[tamilskomalajalamski jezici|tamilskomalajalamski]]&lt;br /&gt; 
: '''tamilski'''
|država=[[Indija]] ([[Tamil Nadu]]), [[Singapur]], [[Šri Lanka]]
|ustanova=Vlada i razne akademije države Tamil Nadu
|iso1=ta|iso2=tam|sil=tam}}
'''Tamilski jezik''' (தமிழ்; ISO 639-3: [http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tam tam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529003556/http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=tam |date=29. 5. 2010 }}) je jezik naroda [[Tamili]], i jedan od jezika [[Indija|Indije]]. Govori se u državi [[Tamil Nadu]] i na teritoriji [[Pondicherry]] (Pondichéry), gdje ima status službenog jezika. Također je službeni jezik u [[Malezija|Maleziji]], [[Šri Lanka|Šri Lanki]] i [[Singapur]]u. Zajednice koje govore ovim jezikom postoje na [[Fidži]]ju, u [[Indonezija|Indoneziji]], [[Mianmar]]u, [[JAR|Južnoj Africi]], na [[Mauricijus]]u i [[Reunion]]u, kao i u [[Evropa|Evropi]] i [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]].

== Karakteristike ==
[[Datoteka:Tamilspeakers.png|desno|250px|mini|Područje tamilskog jezika]]
Tamilski jezik pripada porodici dravidskih jezika. To je jedan od najdrevnijih jezika u upotrebi danas, praktično neizmjenjen posljednjih 2500 godina. Stranih riječi ima malo, uglavnom iz [[hindi]] jezika, [[portugalski|portugalskog]], [[holandski jezik|holandskog]] i [[engleski jezik|engleskog]]. Neke od riječi tamilskog koje su ušle u širu upotrebu u svijetu su: [[mango]] i [[katamaran]] (கட்டு மரம், katu maram „povezane grede“).

Piše se fonetskim alfabetom izvedenim iz [[brami]] pisma. U pismu postoji 12 samoglasnika i 18 suglasnika. Od njih se može napraviti 216 kombinacija. Sa još jednim posebnim simbolom ('ஃ' ak), ukupan broj karaktera je 247.

Tamilski jezik je [[aglutinativni jezik]], poput ostalih dravidskih jezika. [[Sufiks]]i mogu tvoriti nove riječi, ili označavati broj, vrijeme, raspoloženje itd.

== Klasifikacija ==
Tamilski pripada tamilskoj podgrupi [[Tamil-Malayalam jezici|tamilsko-malajalamskih]] jezika, široj skupini [[Tamil-Kodagu jezici|tamil-kodagu]], i jedan je od 47 [[južnodravidski jezici|južnodravidskih]] jezika.
== Primjeri teksta ==

=== Tamilski jezik ===
மனிதப் பிறவியினர் சகலரும் சதந்கிரமாகவ அவர்கன் மகிப்பிலும் உரிமைகளிம் சமமானவர்கள்.

=== Latinica ===
Manidap piraviyinar sagalarum sudandiramaagavey ; avargan magippilum urimagailim samamaanavargal.

=== Prijevod ===
Sva ljudska bića rađaju se slobodna i jednaka u dostojanstvu i pravima. 

== Brojevi ==

Tamilski, grantskog porijekla, koristi decimalni brojevni sistem :

{| border=&quot;0&quot;  align=&quot;center&quot; style=&quot;border: 1px solid #999; background-color:#FFFFFF; text-align:center&quot;
|-
! colspan=&quot;13&quot; style=&quot;background-color: #c0c0c0&quot; | '''[[Brojevi]]'''
|-
|௧ (1) || ௨ (2) || ௩ (3) || ௪ (4) || ௫ (5) || ௬ (6) || ௭ (7) || ௮ (8) || ௯ (9) ||
|௰ (10) || ௱ (100) || ௲ (1000)
|}

Ova sistem brojeva se ne koristi već [[vijek]]ovima, ali se može naći u starim zapisima, kao i na raznim hinduističkim hramovima. Tamilski danas koristi brojeve, koje popularno nazivamo &quot;arapskim&quot;.

== Gramatika ==
Normalan raspored riječi u tamilskom je: [[subjekt]], [[objekt]], [[glagol]]. Tamilski poznaje tri vremena: sadašnjost, prošlost i budućnost.

=== Padeži ===
Tamilski poznaje osam padeža, to su :

* [[nominativ]]
* [[akuzativ]] 
* [[genitiv]] 
* [[dativ]]
* [[vokativ]]
* [[ablativ]]
* [[instrumental]]
* [[asocijativ]] 

=== Glagoli ===
Glagoli u tamilskom su podijeljeni u dvije skupine: slabi i jaki glagoli.

==== [[Konjugacija (gramatika)|Konjugacija]] ====

* ja : naan / -één
* ti : nii / -ay
* on : avar / -ar
* ona : ava ili aval / -a ili -al
* ono : adu / -adu (ili -um u futuru)
* mi : nangal / -om
* vi : ningal / -ingal ili -irgal (također je i izraz pristojnosti)
* oni, one: avargal / -argal

''Ningal'' (Vi), je kao i u bosanskom izraz pristojnosti, te se obično koristi u oslovljavanju starijih osoba, osoba više hijerarhije i sl. ''Nii'' (ti) se koristi u razgovoru sa mlađim osobama, kao i u familijarnom govoru.

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Tamil language}}
* [http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tam Etnološki izvještaj o tamilskom jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100707014304/http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=tam |date=7. 7. 2010 }}
* [http://www.rosettaproject.org/archive/dravidian/asia/tcv/view?searchterm=tamil Arhiva projekta „Rrosetta“]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20091027121021/http://www.geocities.com/Athens/5180/tamil7.html Historija i karakteristike tamilskog jezika]
* [http://www.tamilnation.org/literature/ Tamilski jezik i literatura]{{Mrtav link}}
* [https://web.archive.org/web/20060720224153/http://lrrc3.sas.upenn.edu/tamilonline/ Lekcije tamilskog jezika]
* [http://www.freelang.com/dictionnaire/tamoul.html Rječnik tamilsko-francuski-tamilski] 
* [https://web.archive.org/web/20060514061317/http://www.learntamil.com/ Lekcije tamilskog na engleskom]
* [http://www.omniglot.com/writing/tamil.htm Tamilsko pismo, izgovor i jezik] 
* [http://www.languageshome.com/English-Tamil.htm Korisne fraze tamilskog jezika sa prevodom na engleski i jezike Indije]

[[Kategorija:Dravidski jezici]]
[[Kategorija:Aglutinativni jezici]]</text>
      <sha1>5l0idgvwpgws9v7961z66zuevkirfxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cotonou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121375</id>
    <revision>
      <id>3926182</id>
      <parentid>3809218</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3808" sha1="j228vawipes3s8sq7gkbwas8zspbkk1" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Cotonou
| izvorno_ime                 = 
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       = Cotonou vue.jpg
| opis_slike                  = Pogled na grad
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = 
| simbol                      = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Benin
| zastava_države              = da
| administrativna_podjela1    = Littoral | administrativna_podjela1_vrsta = '''Regija'''
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 51
| širina_stepeni              = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N
| dužina_stepeni              = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 79
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              = 
| površina_metro              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 2.401.067| stanovništvo_datum =2017
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[Srednjoevropsko vrijeme|UTC+1]]
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = 
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Benin-CIA WFB Map.png
| karta_lokacija              =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}
'''Cotonou''' je ekonomski centar [[Benin]]a, i njegov najveći [[grad]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Cotonou {{!}} Benin, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Cotonou|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=12. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Službeno, Cotonou ima preko 761 000 stanovnika, po podacima iz 2006. Postoje i proračuni koji kazuju da grad već ima 1,2 miliona stanovnika. Populacija je 1960-tih brojala samo oko 70 000 ljudi. Urbano područje se nastavlja proširivati, značajno u pravcu zapada. Grad leži na jugoistoku zemlje, između [[Atlantski okean|Atlantskog okeana]] i jezera Nokoué, sa položajem na 6°22' sjevrno, 2°26' istočno (6.36667, 2.4333).

Pored toga što je najveći grad Benina, Cotonou je sjedište više vladinih i diplomatskih službi, tako da je on de facto glavni grad iako je službeni glavni grad [[Porto-Novo]].
Cotonou je glavna luka, a tu je i aerodrom i željeznička pruga koja ide do Parakou-a.

Druga značajna mjesta u gradu su: Cotonou stadion prijateljstva, katedrala, centralna džamija, stari most i velika pijaca Dantokpa.

Cotonou je sjedište Nacionalnog univerziteta Benina. 
Posebnost grada su taksiji na motorima, takozvani Zémidjans.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.govdestinations.org/destinations-import-en/cotonou
{{Glavni gradovi afričkih država}}
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Benin]]
[[Kategorija:Glavni gradovi afričkih država]]</text>
      <sha1>j228vawipes3s8sq7gkbwas8zspbkk1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GIS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>121418</id>
    <revision>
      <id>3926274</id>
      <parentid>3836879</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4253" sha1="06jdmfqji0ose1s5n84gtpuk29xkifs" xml:space="preserve">[[Datoteka:Geabios3d.jpg|mini|desno|Kombinacija digitalnog modela terena, karte i vektorskih podataka.]]
'''Geografski informacioni sistem''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-a-geographic-information-system-gis|title=What is a geographic information system (GIS)? {{!}} U.S. Geological Survey|date=31. 12. 2023|website=www.usgs.gov|language=en|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ili geografički informacioni sistem jeste bilo koji [[sistem]] koji prikuplja, smješta, analizira, upravlja i prikazuje podatke koji su povezani sa lokacijom. Najjednostavnije objašnjenje je da je GIS spajanje [[kartografija|kartografije]] i tehnologije [[baza podataka]]. GIS sistemi se koriste u kartografiji, daljinskim istraživanjima, [[geodezija|geodeziji]], [[komunalne usluge|upravljanju komunalijama]], [[fotogrametrija|fotogrametriji]], geografiji, urbanom planiranju, upravljanju u hitnim slučajevima, [[navigacija|navigaciji]] i lokalizovanim pretraživačkim mašinama.

Pošto je GIS sistem, on ima granice koje mogu biti pravno, namjenski ili aplikacijski orijentisane, zavisno za koju je namjenu GIS razvijen. Dakle, GIS razvijen za razne namjene ne mora nužno biti primjenjiv u tim različitim oblastima, u smiuslu interoperatibilnosti. Također se može desiti da ne bude kompatibilan. Koncept [[SDI]] (engleski: spatial data infrastructure) ide dalje od GIS-a i nema tako restriktivne granice.

U općem smislu, GIS opisuje bilo koji inforamcioni sistem koji uvezuje, smješta, uređuje, analizira i prikazuje geografske informacije. GIS aplikacije su alati koji dozvoljavaju korisniku da pravi interaktivne upite (korisnička traženja), da analizira prostorne podatke, uređuje podatke, karte, i da predstavlja rezultate svih tih operacija. Geografska informaciona nauka je nauka kojoj su u osnovi geografski koncepti, aplikacije i sistemi, studirani i potvrđeni na raznim univerzitetima.

== Također pogledajte ==
* [[Daljinska istraživanja]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://www.agile-online.org Udruženje GIS Laboratorija Evrope (AGILE)] - promoviše akademsko naučavanje i istraživanje GIS-a u Evropi
* [http://www.cartogis.org/ udruženje &quot;Cartography and Geographic Information Society&quot;] (CaGIS)
* [http://www.directionsmag.com/ časopis &quot;Directions Magazine&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070711175051/http://www.directionsmag.com/ |date=11. 7. 2007 }} - All Things Location
* [http://www.fgdc.gov/ Federal Geographic Data Committee] — United States federal government standards agency.
* [http://www.ccdmd.qc.ca/en/gis/ GIS obrazovna stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100528013458/http://www.ccdmd.qc.ca/en/gis/ |date=28. 5. 2010 }} — Obrazovna stranica sa PDF lekcijama i video prilozima besplatnom GIS softveru.
* [http://www.gisdevelopment.net/ GIS Development] - &quot;The Geospatial Communication Network&quot;
* [http://gislounge.com/ GIS Lounge] - Informacije o GIS-u.
* [http://www.gispathway.com/ GIS Pathway] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100312102332/http://gispathway.com/ |date=12. 3. 2010 }} - GIS resursi
* [http://news.giswiki.net/ GISWiki.NEWS.Reader] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422025200/http://news.giswiki.net/ |date=22. 4. 2016 }} - Kolekcija GIS vijesti, uglavnom na engleskom.
* [http://www.gita.org/ GITA] - &quot;Geospatial Information &amp; Technology Association&quot;.
* [http://www.icaci.org &quot;International Cartographic Association (ICA)&quot;], svjetsko ijelo za profesionalce u GIS-u i mapiranju
* [http://www.nsgic.org/ National States Geographic Information Council (NSGIC)]
* [http://www.ppgis.net/ Forum o GIS tehnologijama, globalna mreža]
* [http://www.opengeospatial.org/ Open Geospatial Consortium, Inc.]
* [http://www.osgeo.org/ fondacija &quot;Open Source Geospatial Foundation&quot;]
* [http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/gis_poster/ USGS GIS Poster] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527084747/http://egsc.usgs.gov/isb/pubs/gis_poster/ |date=27. 5. 2010 }} — Šta je GIS? poster.
* [http://geojunk.com/ GeoJunk] - GIS i geografske novosti

{{Commonscat|Geographic information systems}}
{{Geografija po temama}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Geografski informacijski sistemi| ]]</text>
      <sha1>06jdmfqji0ose1s5n84gtpuk29xkifs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jamestown (Sveta Helena)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124239</id>
    <revision>
      <id>3926365</id>
      <parentid>3833975</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5143" sha1="i8dcb1rt09lzmzlagr4m9f5k3w7byt9" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Jamestown
| izvorno_ime                 = 
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       = St-Helena-Jamestown-from-above.jpg
| opis_slike                  = Pogled na grad
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = 
| simbol                      = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Ujedinjeno Kraljevstvo
| zastava_države              = da
| administrativna_podjela1    = [[Sveta Helena]] | administrativna_podjela1_vrsta = '''Otok'''
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 
| širina_stepeni              = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N
| dužina_stepeni              = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 3.6
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              = 
| površina_metro              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 630| stanovništvo_datum =2016
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[UTC±00:00|UTC+0]]
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = +290 2xxx
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Topographic map of Saint Helena-en.svg
| karta_lokacija              =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}
'''Jamestown''' je glavni grad ostrva [[Sveta Helena]],&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Jamestown {{!}} St. Helena, Map, &amp; History {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Jamestown-Saint-Helena|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=12. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije|britanske]] prekomorske teritorije u južnom [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]]. Nalazi se na sjeverozapadnoj obali ostrva, i on je ostrvska [[luka]], sa objektima za istovar robe isporučene na ostrvo, i također je središte ostvrske putne i [[komunikacije|komunikacijske]] mreže. Ima populaciju od 714 stanovnika (2008.)
Jamestown je osnovan 1659. od strane East India Company i dobio je ime po James-u, vojvodi od York-a, budućeg kralja James-a II, od Engleske. Sagrađen je na vulkanskoj stijeni u maloj enklavi, u sendviču između strmih hridi koje su nepovoljne za gradnju. [[Grad]] je dakle izdužen, uzak i gusto naseljen, sa gusto ispletenim dugačkim i zavojitim ulicama. Žbunje i drveće ukrašavaju neke od uglova ulica. Okolni teren je neravan i strm. Stanovništvo grada se &quot;skupilo&quot; prateći povlačenje stanovništva ostrva u cijelosti, ali također kao rezultat rasta predgrađa Jamestown-a, Half Tree Hollow. 
Grad ima neke primjere arhitekture britanskog georgijanskog kolonijalnog vremena, pa je i predložen kao lokacija [[UNESCO]]-ovog svjetskog naslijeđa. Mnogi objekti su izgrađeni od lokalnog vulkanskog kamena. Crkva St. James-a datira iz 1774. i najstarija je anglikanska crkva na južnoj hemisferi. Slijedeća čuvena znamenitost grada su &quot;Jacob's Ladder&quot;, stepenište od 699 stepenica,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.atlasobscura.com/places/jacobs-ladder-island-of-st-helena|title=Jacob's Ladder|last=Rose|first=Sydney|website=Atlas Obscura|language=en|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; sagrađeno 1829. da spoji Jamestown s bivšom utvrdom na brdu Ladder. Stepenište je veoma popularno kod [[Turizam|turista]], noću je osvijetljeno i tu se u određeno vrijeme u godini održava trka, u kojoj učestvuju ljudi iz cijelog svijeta.
=== Klima ===
Klima Jamestowna je sušna s bitno ujednačenim temperaturama tokom godine. Bez obzira na činjenicu da grad ima suhu klimu, temperature su umjerene zbog prisustva okeana. Kao rezultat, rijetkost je da u Jamestown-u budu ekstremne. Temperature u području Jamestown-a su za oko 5 stepeni više od ostatka ostrva, zbog razlike u nadmorskoj visini. Okolne vode znaju biti ponekad uzburkane, pa je sagrađen morski zid kao zaštita naselja.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Glavni gradovi afričkih država}}
{{Commonscat|Jamestown, Saint Helena}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Glavni gradovi afričkih država]]
[[Kategorija:Ujedinjeno Kraljevstvo]]</text>
      <sha1>i8dcb1rt09lzmzlagr4m9f5k3w7byt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jamestown</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124240</id>
    <revision>
      <id>3926364</id>
      <parentid>3809256</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:56:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4970" sha1="m1lvaax5dlpn88ekkfsq7t172cjn1bg" xml:space="preserve">{{mson}}
* [[Jamestown (Virginia)]], prvo trajno naselje engleskih kolonista u Amerikama
** [[Naselje Jamestown]], [[Živi muzej|živomuzejska]] rekonstrukcija naselja&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jyfmuseums.org/visit/jamestown-settlement|title=Jamestown Settlement {{!}} Jamestown-Yorktown Foundation, VA|website=www.jyfmuseums.org|language=en|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;
** [[Historijski Jamestown]], arheološko nalazište na mjestu prvobitnog naselja

'''Jamestown''' se može odnositi i na sljedeće:

{{TOC right}}

== Mjesta ==
=== Australija ===
* [[Jamestown (Južna Australija)]]

=== Barbados ===
* [[Holetown]], [[Saint James (Barbados)|Saint James]]; ponekad nazivan po imenu pod kojim je osnovan: Jamestown

=== Gana ===
* [[Jamestown (Gana)]], okrug u [[Accra|Accri]]

=== Irska ===
* [[Jamestown (Churchtown)]], mjesto u civilnoj općini [[Churchtown, okrug Westmeath (civilna općina)|Churchtown]], baronat Rathconrath, okrug Westmeath
* [[Jamestown (Conry)]], mjesto u civilnoj općini [[Conry (civilna općina)|Conry]], baronat Rathconrath, okrug Westmeath
* [[Jamestown (Laois)]]
* [[Jamestown (Leitrim)]]

=== Južnoafrička Republika ===
* [[Jamestown (Istočni Cape)]]
* [[Jamestown (Zapadni Cape)]]

=== Kanada ===
* [[Mount Olive-Silverstone-Jamestown]], susjedstvo u Torontu, obično nazivano Smithfield
* [[St. James Town]], susjedstvo u Torontu
* [[Jamestown (Newfoundland i Labrador)]], nekadašnje naselje

=== Malezija ===
* Jamestown, alternativno ime za [[Bayan Lepas]] (Penang)

=== Novi Zeland ===
* [[Jamestown (Novi Zeland)]], napušteno naselje na sjeveru Fiordlanda

=== Sjedinjene Američke Države ===
* [[Jamestown (Colorado)]]
* [[Jamestown (Georgia)]]
* [[Jamestown (Indiana)]], u okrugu Boone
* [[Jamestown (okrug Elkhart, Indiana)]]
* [[Jamestown (okrug Steuben, Indiana)]]
* [[Jamestown (Južna Karolina)]]
* [[Jamestown (Kalifornija)]]
* [[Jamestown (Kansas)]]
* Jamestown (Kentucky), u okrugu Campbell (sada dio [[Dayton (Kentucky)|Daytona]] u [[Kentucky]]ju)
* [[Jamestown (Kentucky)]], u okrugu Russell
* [[Jamestown (Louisiana)]]
* [[Jamestown (Missouri)]]
* [[Jamestown (New York)]], najveći američki grad pod ovim imenom
* [[Jamestown (Novi Meksiko)]]
* [[Jamestown (Ohio)]], selo
* [[Jamestown (okrug Morrow, Ohio)]], grad duhova
* [[Jamestown (Oklahoma)]]
* [[Jamestown (Pennsylvania)]]
* [[Jamestown (Rhode Island)]]
* [[Jamestown (Sjeverna Dakota)]], drugi grad po veličini pod ovim imenom
* [[Jamestown (Sjeverna Karolina)]]
* [[Jamestown (Teksas)]], neuključena zajednica u okrugu Smith
* [[Jamestown (Tennessee)]]
* [[Indijanski rezervat Jamestown S'Klallam]], [[Washington (savezna država)|Washington]]
* [[Jamestown (Wisconsin)]]
* [[James Town (Wyoming)]]
* [[Jamestown (Zapadna Virginia)]]
* [[Jamestown Township (okrug Steuben, Indiana)]]
* [[Jamestown Charter Township (Michigan)]]
* [[Jamestown Township (okrug Blue Earth, Minnesota)]]
* [[Jamestown (brana)]], brana u [[Sjeverna Dakota|Sjevernoj Dakoti]]

=== Sveta Helena, Ascension i Tristan da Cunha ===
* [[Jamestown (Sveta Helena)]], luka i glavni grad Svete Helene

=== Sveti Kristofor i Nevis ===
* Jamestown, ime bivšeg grada na ivici zaljeva Morton na [[Nevis]]u krajem 17. stoljeća

=== Ujedinjeno Kraljevstvo ===
==== Škotska ====
* [[Jamestown (Easter Ross)]]
* [[Jamestown (Zapadni Dunbartonshire)]]
* [[Jamestown (Fife)]]

=== Izmišljena ===
* Jamestown, američka baza na Južnom polu [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]] u seriji ''[[U ime cijelog čovječanstva]]''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.collectspace.com/news/news-050620a-for-all-mankind-moon-base-tour.html|title=Astronaut-led video tour reveals details in 'For All Mankind' moon base|last=published|first=Robert Z. Pearlman|date=7. 5. 2020|website=Space|language=en|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Ostale upotrebe ==
* [[Jamestown (konj)]], američki trkaći konj
* [[Jamestown (brod)|''Jamestown'' (brod)]], veliki jedrenjak natovaren vrijednom drvnom građom koji je napušten i koji se nasukao kod [[Island]]a 1881.
* [[Jamestown (serija)|''Jamestown'' (serija)]], britanska [[televizijska serija]] iz 2017.
* [[Jamestown (videoigra)|''Jamestown'' (videoigra)]], pucačina s radnjom u alternativnom univerzumu u kojem je kolonija Jamestown naselje na [[Mars]]u
* [[Masakr u Jamestownu 1622.|Masakr u Jamestownu 1622]], u Virginiji
* [[USS Jamestown|USS ''Jamestown'']], naziv više plovila [[Mornarica Sjedinjenih Američkih Država|Mornarice Sjedinjenih Američkih Država]]
* &quot;Jamestown&quot;, pjesma [[The Movielife]]a s albuma ''[[Forty Hour Train Back to Penn]]'' (2003)
* [[Fondacija &quot;Jamestown&quot;]], trust mozgova sa sjedištem u [[Washington, D. C.|Washingtonu, D. C.]]
* [[Jamestown Revival]], folk, folk-rok i amerikana duo iz [[Magnolia (Teksas)|Magnolije]] (Teksas)

== Također pogledajte ==
* [[Old Jamestown (Missouri)]]
* [[Jameston]] ([[Pembrokeshire]])

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{višeznačnica}}</text>
      <sha1>m1lvaax5dlpn88ekkfsq7t172cjn1bg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Južna Tarawa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125027</id>
    <revision>
      <id>3926385</id>
      <parentid>3809196</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:00:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3914" sha1="ogahug3li82nkbj3l9kbw51zze7t2t7" xml:space="preserve">[[Datoteka:Tarawa map w.jpg|mini|desno|280px|Tarawa]]
'''Južna Tarawa'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nationsonline.org/oneworld/kiribati.htm|title=Kiribati - Gilbert Islands - Micronesia -|website=www.nationsonline.org|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (na gilbertese i engleskom: Teinainano Urban Council ili TUC) je službeno glavni grad Republike [[Kiribati]] na Tarawa atolu. Značenje riječi Teinainano je &quot;dno jarbola&quot;, aludirajući na to da atol oblikom liči na jedro.

Naseljeni centralni dio South Tarawa-e se sastoji od svih malih ostrva između Bairiki (na zapadu) do Temaiku/Bonriki na istoku. Sva, nekad odvojena ostrvca su spojena nasipima, čineći tako jedno dugačko ostrvo na grebenu duž južne strane laguneTarawa. Tu je i relativno novi nasip, Japanski nasip, koji povezuje South Tarawa i Betio, izvan South Tarawa. South Tarawa je lociran na 1°19' sjeverno, 172°58' istočno (1.31667, 172.9667).

U gradu je Kiribati učiteljski koledž i kampus Univerziteta južnog pacifika.
Bairiki se ponekad smatra glavnim gradom Kiribati-ja zato što su jedno vrijeme tamo bili smješteni Parlament i Predsjedništvo (i glavne administrativne službe). Parlament se sataje na ostrvu Ambo; različita ministarstva su rašrtkana između South Tarawa, Betio Christmas Island-a (ministarstvo ostrva Line i Phoenix).

Rimska katolička dioceza i Kiribati protestantska crkva (Kongregaciona) su smještene u South Tarawa.

Bairiki (izvršni), Ambo (legislativni), Betio (sudski) su glavni politički centri glavnog grada.
== Bairiki ==

Bairiki je selo i ostrvce a sada je dio South Tarawa, i istovremeno je sam središte vlade (pa, po tome, glavni grad) Kiribatija. Jedna od tri pošte na Tarawa atolu, je smještena u Bairiki-ju. Bairiki ostrvce je najjunije ostrvce atola Tarawa. Oko devet ostrvca (od otpr. 23 ostala na Tarawa) su veća nego Bairiki.

Bairiki uključuje glavni administrativni centar Republike Kiribati (predsjedništvo i većinu ministarstava), ali se Parlament preselio u Ambo, na pola puta između Bairiki i Bonriki. U selu je mala luka (glavna luka za Tarawa je na ostrvcu Betio Islet) i blizu Bairiki-ja je kampus koji pripada Univerzitetu Južnog Pacifika.
'''South Tarawa''' (Južni Tarawa; na [[gilbertese]] i [[Engleski jezik|engleskom]]: Teinainano Urban Council ili TUC) je službeno [[glavni grad]] [[Kiribati|Republike Kiribati]] na Tarawa atolu. Značenje riječi Teinainano je &quot;dno jarbola&quot;, aludirajući na to da atol oblikom liči na jedro.

Naseljeni centralni dio South Tarawa-e se sastoji od svih malih ostrva između Bairiki (na zapadu) do Temaiku/Bonriki na istoku. Sva, nekad odvojena ostrvca su spojena nasipima, čineći tako jedno dugačko ostrvo na grebenu duž južne strane laguneTarawa. Tu je i relativno novi nasip, Japanski nasip, koji povezuje South Tarawa i Betio, izvan South Tarawa. South Tarawa je lociran na 1°19' sjeverno, 172°58' istočno (1.31667, 172.9667).

U gradu je Kiribati učiteljski koledž i kampus Univerziteta južnog pacifika.
Bairiki se ponekad smatra glavnim gradom Kiribati-ja zato što su jedno vrijeme tamo bili smješteni Parlament i Predsjedništvo (i glavne administrativne službe). Parlament se sataje na ostrvu Ambo; različita ministarstva su rašrtkana između South Tarawa, Betio Christmas Island-a (ministarstvo ostrva Line i Phoenix).

Rimska katolička dioceza i Kiribati protestantska crkva (Kongregaciona) su smještene u South Tarawa.

Bairiki (izvršni), Ambo (legislativni), Betio (sudski) su glavni politički centri glavnog grada.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* http://www.fungeo.com/Map_South_Tarawa.html
* http://www.openstreetmap.org/?lat=1.484&amp;lon=173.071&amp;zoom=10&amp;layers=M karta mjesta
{{Spisak glavnih gradova Okeanije po regionima}}
{{Normativna kontrola}}

{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Kiribati]]
[[Kategorija:Glavni gradovi okeanijskih država]]</text>
      <sha1>ogahug3li82nkbj3l9kbw51zze7t2t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Funafuti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125754</id>
    <revision>
      <id>3926272</id>
      <parentid>3828913</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2179" sha1="qs6fodlzu6job2zjf9q7rn1af7jehg7" xml:space="preserve">[[Datoteka:Main street of Funafuti.jpg|mini|desno|273x273px|Glavna ulica na atolu Funafuti, okružena stablima hljebnog drveta i kokosa.]]
'''Funafuti''' je [[atol]] koji čini glavni grad ostrvske države [[Tuvalu]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Funafuti-Atoll|title=Funafuti Atoll {{!}} Location, Geography, History, &amp; Facts|newspaper=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=5. 2. 2018}}&lt;/ref&gt; Ima populaciju od 4.492 stanovnika (po poisu iz 2002.), čineći ga najviše naseljenim atolom u zemlji.  To je uski, zavojiti pojas zemlje, širine od 40 do 200 metara, i koji okružuje veliku lagunu 18&amp;nbsp;km dugačku i 14&amp;nbsp;km široku, i sa površinom od 275&amp;nbsp;km kvadratnih, najveća laguna u Tuvalu.
Kopneno područje od 33 ostrvca ima ukupnu površinu od 2,4&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, manje od jednog procenta ukupne površine atola. 
Tu se nalazi avionska pista, hotel Vaiaku Langi, administrativne zgrade, stambene zgrade, napravljene kako u 
tradicionalnom stilu od dijelova palminog drveta, tako i od betonskih blokova.

Najistaknutija zgrada na atolu je Crkva Tuvalu.

Ostala značajna mjesta su ostaci američkog aviona koji se srušio na Funafuti u Drugom svjetskom ratu, kada je pista korištena od strane avijacije SAD u odbrani Gilbert-ovih ostrva i Marshall-ovih ostrva. 
[[Sjedinjene Američke Države]] su polagale pravo na Funafuti, prema &quot;Guano Islands Act&quot; od 1800-tih sve do ugovora o prijateljstvu zaključenom 1979., koji je stupio na snagu 1983.

Najveće ostrvo je Fongafale. Na ovom ostrvu su četiri sela, jedno od njih je Vaiaku, gdje se nalazi sjedište vlade. Kao glavni grad Tuvalu-a se ponekad navode Fongafale ili Vaiaku, ali je cijeli atol Funafuti službeno, glavni grad.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/funafuti-atoll-tuvalu-153047/|title=Funafuti Atoll, Tuvalu - NASA Science|date=24. 7. 2024|language=en-US|access-date=9. 4. 2026}}
{{Spisak glavnih gradova Okeanije po regionima}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Tuvalu]]
[[Kategorija:Glavni gradovi]]
[[Kategorija:Glavni gradovi okeanijskih država]]</text>
      <sha1>qs6fodlzu6job2zjf9q7rn1af7jehg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Avarua</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125794</id>
    <revision>
      <id>3926098</id>
      <parentid>3832103</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:37:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3934" sha1="adfsnuc271h1plwp48tvmqyj3j6p7w6" xml:space="preserve">[[Datoteka:Avarua, february 2006.jpg|mini|desno|230px|Ulica Ara Maire Noi u gradu Avarua]]
'''Avarua'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://storymaps.arcgis.com/stories/bbb631b99e044255838ade103e85eded|title=Avarua, Rarotonga|date=18. 9. 2024|website=ArcGIS StoryMaps|language=bs|access-date=9. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; je [[glavni grad]] [[Cookova Ostrva|Cookovih Ostrva]] i distrikt na sjeveru ostrva [[Rarotonga]]. Ujedno je i glavni komercijalni centar na ovom ostrvu udaljenom 3.400 [[Kilometar|km]] sjeverno od [[Novi Zeland|Novog Zelanda]]. Te-au-o-tonga, jedan od tri &quot;vaka&quot; (tradicionalna plemenska područja na Rarotongi) i ima svoju lokalnu vlast na čijem su čelu bili majori, sve do njihovog pravnog dokinuća u februaru 2008.

Poslovni dio grada lociran je na 21°12′S 159°46′Z﻿ / ﻿21.2°S 159.767°Z﻿ / -21.2; -159.767 na nivou mora, ispod vrhova Rarotonga (visine 208 m). Grad ima nekoliko supermarketa, dvije banke, nekoliko restorana i drugih radnji specijaliziranih za prodaju crnih bisera i drugih rukotvorina. Pijaca na otvorenom radi subotom, kada je moguće naći sve &quot;od igle do lokomotive&quot;: svijetlo obojene &quot;pare'u&quot; (ogrtači), do cvijetnih vijenaca, svježe ribe i tropskog voća. 
Međunarodni aerodrom &quot;Rarotonga&quot; (IATA kod: RAR), opslužuje grad.

Broj stanovnika distrukta Avarua je 5,445 (po popisu iz 2006.), i oni uglavnom žive od [[Turizam|turizma]], [[ribolov]]a, trgovine i [[Poljoprivreda|poljoprivrede]].
Glavna cesta je Ara Maire Nui, i obično se naziva &quot;Marine Drive&quot; ili Glavna ulica, koja se utapa u cestu Ara Tapu, koja okružuje ostrvo.
Drugi, unutrašnji put, Ara Metua, za koji se kaže da ga je izgradio drevni [[Polinezija|polinezijski]] poglavica, prolazi pored obilaznice u blizini grada i poput Ara Tapua, također povezuje većinu periferijskog dijela ostrva. Aerodrom Rarotonga, koji se nalazi oko 4&amp;nbsp;km zapadno od Avarue ulazna je tačka za Kukova ostrva vazdušnim putem. Avarua ima dvije luke, a ona u centru grada omogućava pristup malim čamcima, dok komercijalna luka Avatiu, istočno od aerodroma, prima veća plovila.&lt;ref&gt;{{Cite web|url= https://www.britannica.com/place/Avarua|title= ''Avarua''|website= britannica.com|access-date= 5. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

Avarua ima [[Ekvatorska klima|ekvatorsku klimu]] (Af) prema [[Köppenova klasifikacija klime|Köppenovoj klasifikaciji klime]] sa visokim [[temperatura]]ma i padavinama tokom cijele godine.&lt;ref name=Climate&gt;[https://en.climate-data.org/oceania/cook-islands/avarua/avarua-3314/ Climate Avarua], Climate-Data.org&lt;/ref&gt;

Ostrvo Avarua podijeljeno je na 18 oblasti zvanih &quot;tapere&quot; (od ukupno 54 na Rarotongi), pobrojanih od zapada prema istoku:
# Pokoinu
# Nikao (sjedište parlamenta Kukovih ostrva)
# Puapuautu
# Areanu
# Kaikaveka
# Atupa
# Avatiu (komercijalna luka)
# Ruatonga
# Tutakimoa
# Tauae (u unutrašnjosti, jedini &quot;tapere&quot; bez morske obale)
# Takuvaine (poslovni centar Avarua, sjedište vlade Kukovih ostrva, s Avarua ribarskom lukom)
# Ngatipa
# Vaikai
# Tapae-I-Uta
# Pue
# Punamaia
# Kiikii
# Tupapa
[[Datoteka:Rarotaperedistrict.png|mini|desno|230px|Distrikti i tapere na Rarotongo]]
Podaci o broju stanovnika nisu dostupni na nivou &quot;tapere&quot;-a, nego samo po takozvanim &quot;popisnim područjima&quot;, ovdje također nabrojanim od zapada prema istoku:

# Nikao-Panama 1373 (tapere Pokoinu, Nikao, Puapuautu)
# Avatiu-Ruatonga 951 (tapere Areanu, Kaikaveka, Atupa, Avatiu, Ruatonga)
# Tutakimoa-Teotue 314 (tapere Tutakimoa)
# Takuvaine-Parekura 786 (tapere Tauae, Takuvaine)
# Tupapa-Maraerenga 531 (tapere Ngatipa, Vaikai)
# Pue-Matavera 1490 (tapere Tapae-I-Uta, Pue, Punamaia, Kiikii, Tupapa)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Avarua|title=britannica.com Avarua}}
{{commonscat|Avarua}}
{{Spisak glavnih gradova Okeanije po regionima}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Cookova Ostrva]]
[[Kategorija:Glavni gradovi okeanijskih država]]</text>
      <sha1>adfsnuc271h1plwp48tvmqyj3j6p7w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kuala Lumpur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>125833</id>
    <revision>
      <id>3926428</id>
      <parentid>3828909</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:09:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10755" sha1="abcsm3nm9i5u1dji4glvho898eb717b" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Kuala Lumpur
| izvorno_ime                 = أَبُو ظَبِي
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       = KL Composite2.jpg
| opis_slike                  = Mozaik Kuala Lumpura
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = Flag of Kuala Lumpur, Malaysia.svg
| simbol                      = Coat of Arms of Kuala Lumpur.svg
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Malezija
| zastava_države              = da
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 66
| širina_stepeni               = 03| širina_minuta = 08| širina_sekundi = 52| širina_SJ = N
| dužina_stepeni               = 101| dužina_minuta = 41| dužina_sekundi = 43| dužina_IZ = E
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              = 
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 243
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              =
| površina_metro              =
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 1.790.000
| stanovništvo_datum          = 2017
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 7.200.000
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[UTC]]+08:00 | utc_odstupanje =
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = 50000 do 60000
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Malaysia location map.svg
| karta_lokacija              = Malezija
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = [http://www.dbkl.gov.my/ dbkl.gov.my]
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}
'''Kuala Lumpur''' (Jawi jezik: كوالا لومڤور; prevedeno kao: &quot;blatnjavo ušće,&quot; &quot;blatnjavi estuarij,&quot; i &quot;blatnjavi grad&quot;; izgovor na [[Engleski jezik|engleskom]] /ˈkwɑːləlʊmˈpʊər/ ; na [[Malajski jezik|malajskom]] [kwɑlɑlʊmpʊ], lokalno [kwɑləlʊmpɔ] ili čak [kɔlɔmpɔ], i često skraćeno nazivan K.L.) jeste glavni i najveći grad države [[Malezija]].

[[Grad]]sko područje čini prostor od 244&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, a po proračunu iz 2006. ima populaciju od 1,98 miliona stanovnika u 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.statistics.gov.my/index.php?r=column/cone&amp;menu_id=bjRlZXVGdnBueDJKY1BPWEFPRlhIdz09|title=Federal Territory of Kuala Lumpur|publisher=Department of Statistics, Malaysia|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623213303/https://www.statistics.gov.my/index.php?r=column%2Fcone&amp;menu_id=bjRlZXVGdnBueDJKY1BPWEFPRlhIdz09|archive-date=23. 6. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Šire područje Kuala Lumpura, također poznato kao dolina Klang, urbana je aglomeracija od 7,56 miliona stanovnika u 2018.&lt;ref name = &quot;UrbanizationProspects2018&quot;&gt;{{cite web|title=World Urbanization Prospects, The 2018 Revision|url=https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf|publisher=[[United Nations Department of Economic and Social Affairs|UN DESA]]|page=77|date=7. 8. 2019|access-date=30. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318222514/https://population.un.org/wup/Publications/Files/WUP2018-Report.pdf|archive-date=18. 3. 2020}}&lt;/ref&gt; Jedna je od najbrže rastuća metropola u regiji, kada je riječ o broju stanovnika i razvoju ekonomije.

Kuala Lumpur je sjedište parlamenta Malezije. Grad je ranije bio sjedište izvršne i sudske vlasti federalne vlade, ali su te grane vlasti preselile u Putrajaya, počevši od 1999.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|title=Putrajaya&amp;nbsp;– Administrative Capital of Malaysia|publisher=Government of Malaysia|access-date=11. 12. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021194523/http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|archive-date=21. 10. 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Neki dijelovi sudske vlasti su ostali u glavnom gradu, Službena rezidencija malezijskog kralja Istana Negara se također nalazi u Kuala Lumpuru. Grad je jedna od tri savezne teritorije Malezije,&lt;ref name=&quot;Ibrahim, 2007&quot;&gt;Jeong Chun Hai @Ibrahim, &amp; Nor Fadzlina Nawi. (2007). ''Principles of Public Administration: An Introduction''. Kuala Lumpur: Karisma Publications. {{ISBN|978-983-195-253-5}}&lt;/ref&gt; enklava unutar države [[Selangor]], na centralnoj zapadnoj obali [[Malajsko poluostrvo|Malajskog poluostrva]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.statoids.com/umy.html|title=Malaysia States|author=Gwillim Law|publisher=Statoids|date=30. 6. 2015|access-date=11. 12. 2007|archive-date=1. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101132011/http://www.statoids.com/umy.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Grad je također kulturni i ekonomski centar Malezije, kako zbog svoje pozicije glavnog grada, tako i zbog toga što je to &quot;primate city&quot;.&lt;ref&gt;&quot;Primate city&quot; je vodeći grad u zemlji ili regionu, koji je disproporcijski veći od bilo kojeg drugog u urbanoj hijerarhiji.&lt;/ref&gt;

Kuala Lumpur je rangiran kao svjetski &quot;alfa grad&quot; i jedini je globalni grad u Maleziji, u skladu sa kriterijem postavljenim od &quot;Globalization and World Cities Study Group and Network&quot; (GaWC).

Kuala Lumpur je definisan u granicama federalne teritorije Kuala Lumpura i jedna je od tri malajske federalne teritorije. On je enklava u okviru države Selangor, u sredini zapadne obale Malajskog poluostrva.

Stanovnici grada su poznati kao &quot;KLites&quot;.

Početkom 1990-ih grad je bio domaćin mnogih međunarodnih sportskih, političkih i kulurnih događaja, uključujući Igre Commonwealtha 1998. i Svjetsko prvenstvo u Formuli 1. 
Dodatno, u Kuala Lumpuru se nalazi najviša zgrada-blizanac u svijetu, [[Petronas Twin Towers]].

U Kuala Lumpuru se nalaze dva aerodroma: međunarodni aerodrom Kuala Lumpur (KLIA) u Sepangu, koji je glavni međunarodni aerodrom u Maleziji, i aerodrom Sultan Abdul Aziz Shah, u Subangu, na kojem se odvija generalni saobraćaj i turbopropelerski letovi.

Od 1990-ih, grad je bio domaćin mnogim međunarodnim sportskim, političkim i kulturnim događajima, uključujući Igre Commonwealtha 1998. i Igre jugoistočne Azije 2017. Kuala Lumpur je doživio brzi razvoj posljednjih decenija i dom je najviših zgrada blizanaca na svijetu, [[Petronas tornjevi|Petronas tornjeva]], koje su od tada postale ikonski simbol malezijskog razvoja. Kuala Lumpur je dobro povezan sa susjednim urbanim regijama kao što je [[Petaling Jaya]] putem integrisanog tranzitnog sistema doline Klang koji se brzo širi. Stanovnici grada također mogu putovati u druge dijelove Malezije preko željeznice stanice KL Sentral.

Kuala Lumpur je jedan od vodećih gradova u svijetu za turizam i kupovinu i bio je 6. najposjećeniji grad u svijetu u 2019.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2019/09/GDCI-Global-Report-FINAL-1.pdf|title=Mastercard Destination Cities Index 2019|publisher=MasterCard|date=4. 9. 2019|access-date=19. 6. 2020|archive-date=6. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190906144341/https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2019/09/GDCI-Global-Report-FINAL-1.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; U gradu se nalaze tri od deset najvećih svjetskih trgovačkih centara.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|title=12 best shopping cities in the world|author=Violet Kim|publisher=CNN Travel|date=19. 2. 2014|access-date=13. 8. 2017|archive-date=12. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812101441/http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kuala Lumpur zauzima 70. mjesto u svijetu i drugo u jugoistočnoj Aziji za Global Liveability Ranking Economist Intelligence Unit-a&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|title=KL is second most liveable city in Southeast Asia|work=The Sun|date=17. 8. 2017|access-date=27. 8. 2017|archive-date=27. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827131445/http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|url-status=live}}&lt;/ref&gt;  i deveto u ASPAC-u i drugo u jugoistočnoj Aziji za KPMG-ov Leading Technology Innovation Hub 2021.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.kpmg.us/content/dam/global/pdfs/2021/tech-innovation-hubs-2021.pdf|title=KPMG Leading Technology Innovation Hub 2021|work=KPMG|date=17. 7. 2021|access-date=10. 8. 2021|archive-date=21. 7. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721093145/https://www.kpmg.us/contact|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[UNESCO]] je proglasio Kuala Lumpur svjetskom prijestolnicom knjige 2020.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|title=Kuala Lumpur named World Book Capital 2020|publisher=UNESCO|date=30. 9. 2018|access-date=30. 9. 2018|archive-date=19. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180919211150/https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|title=Unesco names Kuala Lumpur World Book Capital|publisher=The Straits Times|date=30. 9. 2018|access-date=30. 9. 2018|archive-date=30. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930081344/https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

==Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Kuala Lumpur, Malaysia {{!}} Geography and Cartography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=9. 4. 2026}}
{{Administrativna podjela Malezije}}
{{Glavni gradovi azijskih država}}
{{Gradovi domaćini Igara Komonvelta}}
{{Svjetska prijestonica knjige}}
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Kuala Lumpur}}

[[Kategorija:Kuala Lumpur| ]]
[[Kategorija:Gradovi u Maleziji]]
[[Kategorija:Glavni gradovi azijskih država]]
[[Kategorija:Savezne teritorije Malezije]]</text>
      <sha1>abcsm3nm9i5u1dji4glvho898eb717b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cockburn Town</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126654</id>
    <revision>
      <id>3925812</id>
      <parentid>3923814</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:38:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8139" sha1="24obbrog1ff8yyfemii3xajy5pe1utj" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| ime                     = Cockburn Town
| izvorno_ime             = Cockburn Town
| izvorno_ime_jez         = en
| naselje_vrsta            = Glavni grad
| slika                   = Cockburn_Town.jpg
| slika_opis              = Cockburn Town
| pushpin_karta           = Ujedinjeno Kraljevstvo Turks i Caicos#Sjeverna Amerika
| podjela_vrsta            = Država
| podjela_ime              = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]
| podjela_vrsta1           = [[Britansko prekomorsko područje|Prekomorsko područje]]
| podjela_vrsta2           = Distrikt
| podjela_ime2             = [[Grand Turk]]
| uspostavljanje_naslov    = Osnovan
| uspostavljanje_datum     = 1681
| osnivač                  = Skupljači soli
&lt;!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: 
    -Decimalni zarez pisati kao tačku
    -Bez dodavanja tački za hiljade. 
    (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --&gt;
| površina_ukupno          = 17.39
| stanovništvo_ukupno      = 3700
| stanovništvo_gustoća     = auto
| vremenska_zona1          = [[Atlantsko standardno vrijeme|AST]]
| utc_ofset1               = −04:00
}}

'''Cockburn Town''' ([[engleski]] izgovor /ˈkoʊbərn/ KOE-bərn) je glavni grad [[Ostrva Turks i Caicos]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visittci.com/grand-turk/cockburn-town|title=Cockburn Town, Grand Turk|website=Visit Turks and Caicos Islands|language=en|access-date=21. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;

Cockburn Town je smješten na najvećem ostrvu u [[arhipelag]]u otočja Turks (ne Caicos), [[Grand Turk]]. Bermudska arhitektura iz 18. i 19. vijeka ocrtava ulice Duke i Front u Cockburn Townu. Grad je poznat po dugačkim, uskim ulicama i starim uličnim lampama.

Najbliže sidrište Cockburn Towna je sidrište Hawk's Nest (''Sokolovo gnijezdo''), u koje se, iako je zaštićeno, treba ulaziti samo kada je dobro osvjetljenje, s obzirom na blizinu grebena koji se nalaze u blizini ulaza.

== Historija ==

Sjedište vlade je tu od 1766. godine, a Cockburn Town je bio prvo stalno naselje na bilo kojem od ostrva. Osnovali su ga skupljači soli 1681, koji su stigli na Turks i Caicos.

Prema predanju, grad se nalazi na mjestu gdje je [[Juan Ponce de León]] prvi put pristao na ostrvo. Ime je dobio po [[Francis Cockburn|Francisu Cockburnu]], bivšem [[Guverner Bahama|guverneru Bahama]]. Grad se također povezuje s porodicom Burrowes, koja danas živi u [[Australija|Australiji]].

== Glavne znamenitosti ==

=== Nacionalni muzej ===

[[Datoteka:Turks &amp; Caicos National Museum.jpg|mini|lijevo|Nacionalni muzej na ulici Front]]

Cockburn Town je dom [[Nacionalni muzej Turks i Caicos|Nacionalnog muzeja Turks i Caicos]], koji je smješten u kolonijalnoj kući Guinep na ulici Front. Vjeruje se da je kuća stara više od 180 godina, a velik dio njenog građevinskog materijala potiče od lokalnih [[brodolom]]a, uključujući jarbol broda koji je jedan od glavnih nosača zgrade. Lokalitet je muzeju poklonjen 1990.&lt;ref&gt;[http://www.tcmuseum.org/guinep_house/ &quot;Guinep House&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728082451/http://www.tcmuseum.org/guinep_house/ |date=28. 7. 2011}} [http://www.tcmuseum.org ''Nacionalni muzej Turks i Caicos''.] Pristupljeno 29. 1. 2010.&lt;/ref&gt;

Među zbirkama Nacionalnog muzeja nalazi se izložba o brodolomima, uključujući najstariji poznati evropski brodolom u [[Amerika]]ma, brodolom [[Molasses Reef Wreck|Molasses Reef]], datiran 1505.&lt;ref&gt;[http://www.tcmuseum.org/molasses_reef_shipwreck/ &quot;Brodolom Molasses Reef&quot;.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100123172540/http://www.tcmuseum.org/molasses_reef_shipwreck |date=23. 1. 2010}} [http://www.tcmuseum.org ''Nacionalni muzej Turks i Caicos''.] Pristupljeno 29. 1. 2010.&lt;/ref&gt;

Druge izložbe prikazuju historiju [[Lukajanci|Lukajanaca]], [[svemirska trka|svemirske trke]], poštanskih [[poštanska marka|maraka]] Turksa i Caicosa, [[Robovlasništvo|robovlasništva]] i historiju [[atlantska trgovina robljem|trgovine robljem]], industrije [[sisal]]a i [[isparavanje soli|soli]], kraljevske događaje, kao i opću historiju ostrva. Muzej također održava vrt koji se nalazi uz kuću Guinep.&lt;ref&gt;[http://www.tcmuseum.org ''Nacionalni muzej Turks i Caicos''.] Pristupljeno 29. 1. 2010.&lt;/ref&gt;

Zanimljivi su i istraživački projekti muzeja, uključujući projekt Message in a Bottle, koji bilježi gotovo 40 godina poruka koje su morem dospjele na obale Grand Turka.&lt;ref&gt;[http://tcmuseum.org/collections/message-in-a-bottle/ &quot;Poruka u boci&quot;.] [http://www.tcmuseum.org ''Nacionalni muzej Turks i Caicos''.] Pristupljeno 29. 1. 2010.&lt;/ref&gt;

=== Zatvor Njenog Veličanstva ===

Zatvor Njenog Veličanstva u ulici Pond izgrađen je 1830-ih i ostao je u funkciji do 1994. Osim glavnog zatvorskog bloka i ureda za zatvorske službenike, u njemu se nalaze zvonik i vlastiti muzej.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=9. 12. 2015|title=Her Majesty's Prison|publisher=Virtual Tourist|url=https://www.virtualtourist.com/1707838-2404893/Grand-Turk-Island-Tips/her-majestys-prison|access-date=1. 9. 2026|archive-date=28. 7. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728164804/https://www.virtualtourist.com/1707838-2404893/Grand-Turk-Island-Tips/her-majestys-prison|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Klima ==

Grand Turk ima [[polusušna klima|vruću polusušnu klimu]] ([[Köppenova klasifikacija klime|Köppen]] ''BSh''), s ljetnim vremenom tokom cijele godine i kišnijom sezonom od septembra do decembra, kada su sjeveroistočni [[pasat]]i najjači, a uragani česti.{{Vremenski okvir
| naslov = Grand Turk
&lt;!-- * Prosječna temperatura * --&gt;| izvor = &lt;ref name=&quot;Weather.Directory&quot;&gt;{{cite web|url=https://weather.directory/tc/grand-turk|title=Grand Turk Weather &amp; Climate Guide|access-date=21. 6. 2025|website=Weather.Directory}}&lt;/ref&gt;
| pt_jan = 24,6
| pt_feb = 24,5
| pt_mar = 24,4
| pt_apr = 25,0
| pt_maj = 26,0
| pt_jun = 27,2
| pt_jul = 27,6
| pt_aug = 27,9
| pt_sep = 27,9
| pt_okt = 27,4
| pt_nov = 26,3
| pt_dec = 25,5
&lt;!-- * Najviša prosječna temperatura * --&gt;| vt_jan = 25,2
| vt_feb = 25,0
| vt_mar = 24,9
| vt_apr = 25,5
| vt_maj = 26,5
| vt_jun = 27,7
| vt_jul = 28,1
| vt_aug = 28,4
| vt_sep = 28,5
| vt_okt = 28,0
| vt_nov = 26,9
| vt_dec = 26,0
&lt;!-- * Najniža prosječna temperatura * --&gt;| nt_jan = 24,0
| nt_feb = 23,9
| nt_mar = 23,8
| nt_apr = 24,4
| nt_maj = 25,3
| nt_jun = 26,6
| nt_jul = 26,9
| nt_aug = 27,2
| nt_sep = 27,1
| nt_okt = 26,6
| nt_nov = 25,6
| nt_dec = 24,9
&lt;!-- * Padavine * --&gt;| p_jan = 25,6
| p_feb = 12,6
| p_mar = 15,0
| p_apr = 18,9
| p_maj = 41,7
| p_jun = 27,0
| p_jul = 46,6
| p_aug = 62,3
| p_sep = 79,0
| p_okt = 61,6
| p_nov = 54,0
| p_dec = 31,5
&lt;!-- * Broj kišnih dana * --&gt;| kd_jan = 
| kd_feb = 
| kd_mar = 
| kd_apr = 
| kd_maj = 
| kd_jun = 
| kd_jul = 
| kd_aug = 
| kd_sep = 
| kd_okt = 
| kd_nov = 
| kd_dec = &lt;!-- * Prosječna vlažnost zraka * --&gt;
| vz_jan = 
| vz_feb = 
| vz_mar = 
| vz_apr = 
| vz_maj = 
| vz_jun = 
| vz_jul = 
| vz_aug = 
| vz_sep = 
| vz_okt = 
| vz_nov = 
| vz_dec = &lt;!-- * Broj sunčanih sati * --&gt;
| ss_jan = 
| ss_feb = 
| ss_mar = 
| ss_apr = 
| ss_maj = 
| ss_jun = 
| ss_jul = 
| ss_aug = 
| ss_sep = 
| ss_okt = 
| ss_nov = 
| ss_dec = &lt;!-- --&gt;
}}

== Obrazovanje ==
Jedina srednja škola je [[HJ Robinson High School]].&lt;ref&gt;{{cite web|author=Hamilton, Dandrea S|url=http://magneticmediatv.com/2016/01/pdm-deeply-saddened-by-tragic-fire-at-helena-j-robinson-high-school/|title=PDM duboko ožalošćen zbog tragičnog požara u srednjoj školi Helena J. Robinson|work=[[Magnetic Media (novine)|Magnetic Media]]|date=29. 1. 2016|access-date=18. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Grand Turk Parade Ground]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat}}
* https://web.archive.org/web/20110309010816/http://www.caribbean.com/jsp/destination.jsp?currentDestination=43
* https://web.archive.org/web/20110728082451/http://www.tcmuseum.org/guinep_house/
{{Glavni_gradovi_sjevernoameričkih_država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ostrva Turks i Caicos]]
[[Kategorija:Ujedinjeno Kraljevstvo]]
[[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]]</text>
      <sha1>24obbrog1ff8yyfemii3xajy5pe1utj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gusul</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126697</id>
    <revision>
      <id>3926311</id>
      <parentid>3429547</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:31:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1627" sha1="q3nb4e1uk0q9jvdxob4qsc6kiagtdmb" xml:space="preserve">'''Gusul''' ([[arapski jezik|arap.]]: غسل‎ - ġusl , IPA: [ˈɣʊsl]) jeste pranje cijelog tijela,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.n-um.com/pet-pitanja-i-odgovora-o-propisima-gusula-1/|title=Pet pitanja i odgovora o propisima gusula|last=N-UM.com|first=Administrator|date=6. 11. 2017|website=N-UM.com|language=en-US|access-date=30. 8. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.islamskazajednica.ba/component/search/?searchword=gusul&amp;start=20|title=Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini - Pretraga|website=www.islamskazajednica.ba|access-date=30. 8. 2022}}&lt;/ref&gt; tj. kupanje propisano [[šerijat]]om svim punoljetnim (tj. spolno zrelim) muslimanima i muslimankama u slučaju gubitka šerijatske čistoće koja je uvjet za izvršavanje [[namaz]]a i drugih islamskih obaveza.

Vjera traži od [[musliman]]a da svoje tijelo održava čistim. Zato se svaki musliman i muslimanka trebaju barem jednom sedmično okupati. To je [[sunnet]] - preporuka poslanika [[Muhammed]]a, postoje slučajevi kad je kupanje obavezno ([[farz]]):
* musliman se mora okupati kad na bilo koji način (prilikom spavanja ili spolnog odnosa) izluči [[sperma|sjeme]] iz [[penis|spolnog uda]], tj. kad je džunup.
* muslimanka se mora okupati po prestanku [[menstruacija|hajza]] i [[nifas]]a (poslijeporođajnog krvarenja), kao i nakon spolnog odnosa ili ženske polucije.

Prilikom ovog kupanja farz je (tj. obavezno):
# dobro isprati usta i grlo (gargare)
# dobro isprati nos
# oprati čitavo tijelo tako da nigdje ne ostane suho koliko se može dotaći vrhom igle

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Namaz}}
{{Islamske teme}}

[[Kategorija:Islam]]</text>
      <sha1>q3nb4e1uk0q9jvdxob4qsc6kiagtdmb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Libreville</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126727</id>
    <revision>
      <id>3926438</id>
      <parentid>3811185</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:12:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3674" sha1="sof7hv1ukashiyx80szj3m3mtm4cj0i" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Libreville
| izvorno_ime                 = 
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       = Libreville.jpg
| opis_slike                  = Pogled na grad
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = 
| simbol                      = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Gabon
| zastava_države              = da
| administrativna_podjela1    = Estuaire | administrativna_podjela1_vrsta = '''Provincija'''
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 10
| širina_stepeni              = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N
| dužina_stepeni              = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 65.42
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              = 
| površina_metro              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 703.904| stanovništvo_datum =2013
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 1849.
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[Zapadnoafričko vrijeme|UTC+1]]
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = 
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Congo republic sm04.png
| karta_lokacija              =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = [http://www.libreville.ga/ libreville.ga]
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}

'''Libreville''' je najveći i [[glavni grad]] [[Afrika|afričke]] države [[Gabon]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Libreville, Gabon {{!}} Geography and Cartography {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=19. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Po popisu iz 1. januara 2005., imao je 578,000 stanovnika.

Grad je ujedno i  mjesto luke na rijeci Komo, blizu Gvinejskog zaliva, i centar je regionalne trgovine drvetom.

Područje je bilo naselejeno pripadnicima plemena Mpongwé, dugo prije nego što su francuzi osvojili zemlju, 1839. 1846. godine, brazilski brod L'Elizia, koji je prevozio robove za prodaju, je zarobila francuska mornarica, blizu Loango-a. Robovi su bili oslobođeni, i osnovali su Libreville (francuska riječ za &quot;Slobodni grad&quot;), 1848. To je bila glavna luka francuske Ekvatorijalne Afrike od 1934. do 1946. i bio je centralno mjesto Bitke za Gabon, iz 1940.

Koordinate grada su: 0°23′24″S (sjever) 9°27′0″I (istok)

== Pogledajte još ==
* [[Spisak glavnih gradova]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/place/Libreville
{{Glavni gradovi afričkih država‎}}{{Normativna kontrola}}{{Stub-grad}}
{{Commonscat}}

[[Kategorija:Glavni gradovi afričkih država]]
[[Kategorija:Gabon]]</text>
      <sha1>sof7hv1ukashiyx80szj3m3mtm4cj0i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marigot (Saint Martin)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126816</id>
    <revision>
      <id>3926487</id>
      <parentid>3885233</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926487</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1783" sha1="7latv0uhw0wvmbq2isd5d6hs2lxs7ln" xml:space="preserve">[[Datoteka:Marigot 2.jpg|mini|desno|220px|Gradić Marigot, sjedište francuskog dijela Saint Martina]]
'''Marigot'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.st-maarten.com/index.php/island/dual-nation-sint-maarten/marigot-st-martin|title=The French Side Capital of Marigot {{!}} Saint Martin {{!}} French West Indies|website=www.st-maarten.com|language=en-gb|access-date=21. 12. 2025|archive-date=17. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251217084947/https://st-maarten.com/index.php/island/dual-nation-sint-maarten/marigot-st-martin|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je glavni i najveći grad [[Saint Martin (Francuska)|francuske strane]] karipskog ostrva [[Saint Martin (ostrvo)|Saint Martin]]. Po podacima iz 2006. imao je 5.700 stanovnika.

Prvobitno ribarsko selo uz močvaru po kojoj je i dobio ime, Marigot je postao glavni grad tokom vladavine Kralja Luja (Louis) XVI, koji je sagradio tvrđavu St. Louis, na brdu blizu zaliva Marigot. Danas, taj objekat je najvažniji u Marigotu.

Marigot je tipični karipski grad, sa &quot;gingerbread&quot; kućama (medenjak začinjen đumbirom) i usputnim bistroima.

Tržišni dani su svaka srijeda i subota ujutro, kada je moguće kupiti sve, od kokosa, avokadoa, slatkog krompira i mnoštva drugog tropskog voća i povća, pa do svih vrsta začina i svježe ribe, batik ogrtača, lokalnih umjetnina, zanatskih proizvoda i slika.

Geografske koordinate gradića su: 18°04′23″S (sjever) 63°04′56″Z (zapad)﻿ / ﻿18.0731°S 63.0822°S﻿ / 18.0731; -63.0822
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.geographia.com/st-martin/smpnt01.htm
{{Glavni gradovi sjevernoameričkih država}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Marigot}}

[[Kategorija:Saint Martin (Francuska)]]
[[Kategorija:Karibi]]
[[Kategorija:Francuska]]</text>
      <sha1>7latv0uhw0wvmbq2isd5d6hs2lxs7ln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lilongwe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126850</id>
    <revision>
      <id>3926439</id>
      <parentid>3811341</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:12:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3434" sha1="f96tw9qk975k8yhw4g7zbyutvxm5eod" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Lilongwe
| izvorno_ime                 = 
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       =
| opis_slike                  = Pogled na grad
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = 
| simbol                      = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Malavi
| zastava_države              = da
| administrativna_podjela1    = Lilongwe | administrativna_podjela1_vrsta = '''Distrikt'''
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 1.050
| širina_stepeni              = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N
| dužina_stepeni              = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 727.79
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              = 
| površina_metro              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 989.318| stanovništvo_datum =2018
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 1947.
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[Centralnoafričko vrijeme|UTC+2]]
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = 
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Mi-map.png
| karta_lokacija              =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = [http://www.llcitycouncil.org/ llcitycouncil.org]
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}
'''Lilongwe''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://landsurvival.com/schools-wikipedia/wp/l/Lilongwe.htm|title=Lilongwe|website=landsurvival.com|access-date=19. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; sa pretpostavljenim brojem stanovnika od 866.272, je glavni grad afričke države [[Malavi]]. Leži u centralnom regionu zemlje, na rijeci Lilongwe, blizu granice Malavija sa [[Mozambik]]om i [[Zambija|Zambijom]], na glavnom autoputu sjever-jug, M1.

Lilongwe je lociran na 13°59′J 33°47′I

Grad je započeo svoj život kao malo selo na obalama rijeke Lilongwe, i postao je britanski kolonijalni administrativni centar na početku 20. vijeka. S obzirom na svoj položaja na glavnoj trasi sjever-jug , koja se proteže kroz državu, kao i ceste prema Sjevernoj Rodeziji (danas Zambija), Lilongwe je postao drugi najveći grad u Malaviju.

1974., uloga glavnog grada je formalno prešla sa Zomba na Lilongwe.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Glavni gradovi afričkih država}}
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Malavi]]
[[Kategorija:Glavni gradovi afričkih država]]</text>
      <sha1>f96tw9qk975k8yhw4g7zbyutvxm5eod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lobamba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126875</id>
    <revision>
      <id>3926444</id>
      <parentid>3811343</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3588" sha1="2rvm8l6ay5ad3zn5ipphtwtkivcz7fr" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Lobamba
| izvorno_ime                 = 
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       = Parliament building of Eswatini, Lobamba.jpg
| opis_slike                  = Zgrada parmalenta u Lombabi
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = 
| simbol                      = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Esvatini
| zastava_države              = da
| administrativna_podjela1    = Hhohho | administrativna_podjela1_vrsta = '''Distrikt'''
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 694
| širina_stepeni              = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N
| dužina_stepeni              = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              = 
| površina_metro              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 11.000| stanovništvo_datum =2006
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[UTC+02:00|UTC+2]]
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = 416
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Wz-map of Eswatini.gif
| karta_lokacija              =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}
'''Lobamba''' je tradicionalni i zakonodavni centar [[Esvatini]]ja, sjedište parlamenta i rezidencija Kraljice majke.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Lobamba {{!}} Royal Residence, Cultural Hub &amp; Traditional Capital {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Lobamba|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=19. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; Lociran je na zapadu države, u dolini Ezulwini, 16&amp;nbsp;km od Mbabane-a, u distriktu Hhohho. Ima 5.800 stanovnika.

Lobamba je poznat po dvije ceremonije: &quot;Reed Dance&quot; (ples neudatih i žena bez djece), obilježava se u augustu i septembru u čast Kraljice majke, i Incwala, u decembru i januaru u čast Kralja. Ove ceremonije uključuju plesanje, pjevanje i proslavljanje uz tradicionalne nošnje.

Embo državna palata, Kraljevski &quot;Kraal&quot;, Narodni muzej Svazija, Parlament Esvatinija i muzej posvećen Sobhuza II od Esvatinija, se nalaze u gradu, dok su nedaleko od grada &quot;Mlilwane Wildlife Sanctuary&quot;, koji je rezervat divljih životinja, i aerodrom Matsapha.

Koordinate grada su: 26°28′J 31°12′I

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Glavni gradovi afričkih država}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Esvatini]]
[[Kategorija:Glavni gradovi afričkih država]]</text>
      <sha1>2rvm8l6ay5ad3zn5ipphtwtkivcz7fr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Impotencija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129744</id>
    <revision>
      <id>3926021</id>
      <parentid>3848773</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4896" sha1="1xja2om426p7ayzko4h9hwft714e6xf" xml:space="preserve">{{Infokutija zdravstveno stanje 
|ime  = Impotencija
| sinonimi = Erektilna disfunkcija, erekcijska disfunkcija
| slika =Erectile dysfunction.jpg
| opis_slike= Presjek  mlohavog  [[penis]]a.
| specijalnost = [[Urologija]], [[seksualna medicina]], [[andrologija]], [[neurologija]]
| simptomi = Nemogućnost postizanja ili održavanja [[erekcija]]
| komplikacije =Mogući bračni ili partnerski problemi
| pojava =Bilo koja [[životna dob]] nakon [[pobubertet]]a
| trajanje =Varijabilno ili hroničnoo
| uzroci = Nizak nivo [[testosterona]], određeni [[lijekovi na recept]], neurogeni poremećaji
| rizici = [[Kardiovaskularne bolesti]], [[dijabetes]], [[pušenje]], [[stres]], [[mentalni poremećaji]], [[starenje]], prehrana bogata [[zasićene masti|zasićenim mastima]],  bolest bubrega
| dijagnoza = Zavisi od toga da li je psihološka ili fiziološka; odsustvo nevoljnih erekcija ukazuje na fiziološku
| diferencijalna_dijagnoza = [[Hipogonadizam]], [[prolaktinom]]
| prevencija = Adekvatna [[fizička vježba|vježba]]
| liječenje = [[Penis pumpa]], [[savjetovanje]] (psihološki tretman)
| lijek = [[Sildenafil]], [[Tadalafil]], [[Vardenafil]]  
| prognoza =
| frekvencija =Direktno je povezana sa starošću muškarca i značajno raste nakon 40. godine života. Podaci pokazuju da otprilike 1/10 muškaraca na svijetu ima stalne ili povremene probleme s erekcijom.
Učestalost i izraženost problema drastično variraju u zavisnosti od godina: kod mlađih od 40 godina, problem pogađa oko 5% muškaraca
| smrtnost =
| alt =
}}
'''Impotencija''' ili '''erektivna disfunkcija''' je u najopštijem smislu nesposobnost, nemoć u duhovnom, stvaralačkom, ili nekom drugom smislu. U užem smislu, [[Poremećaji seksualnog nagona|spolnu nemoć]] odlikuje nemogućnost razvijanja ili održavanja erekcije [[penis]]a kod [[muškarac]]a za obavljanje [[Spolni čin|spolnog čina]] usljed organskih ili [[psihologija|psiholoških uzroka]].
Impotencija može imati [[Psihologija|psihološke]] posljedice, jer može biti vezana za poteškoće u ljubavnoj vezi između žene i muškarca, a može utjecati i na [[samopouzdanje]].
Fizički uzrok impotencije može se utvrditi u oko 80% slučajeva. Oni uključuju [[Kardiovaskularna bolest|kardiovaskularne bolesti]], [[Šećerna bolest|šećernu bolest]], neurološke probleme poput praćenja [[Prostatektomija|prostatektomije]], [[Hipogonadizam|hipogonadizma]] i [[nuspojava]] prilikom upotrebe lijekova. Psihološka impotencija je mjesto gdje prestaje erekcija ili penetracija zbog misli ili osjećaja; to se dešava nešto rjeđe, u otprilike 10% slučajeva. Kod liječenja psihološke impotencije dobija se snažan odgovor na liječenje [[placebo]]m. Izraz erektilna disfunkcija ne upotrebljava se za druge poremećaje erekcije, kao što je [[prijapizam]].

Liječenjem se objedinjuje rješavanje osnovnih uzroka impotencije, promjene životnog stila i rješavanje psihosocijalnih problema.

U mnogim slučajevima može se pokušati [[Farmakologija|farmakološka]] terapija [[Inhibitor PDE5|inhibitorom PDE5]], poput [[sildenafil]]a. U nekim slučajevima liječenje može uključivati ​​ubacivanje [[prostaglandin]]skih peleta u [[Mokraćna cijev|mokraćnu cijev]], ubrizgavanje relaksansa glatkih mišića i vazodilatatora u penis, protetski penis, pumpu za penis ili rekonstruktivnu vaskularnu operaciju.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Montague DK, Jarow JP, Broderick GA, Dmochowski RR, Heaton JP, Lue TF, Milbank AJ, Nehra A, Sharlip ID | title = Chapter 1: The management of erectile dysfunction: an AUA update |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-urology_2005-07_174_1/page/230 | journal = J. Urol. | volume = 174 | issue = 1 | pages = 230–39 | date = juli 2005 | pmid = 15947645 | doi = 10.1097/01.ju.0000164463.19239.19 }}&lt;/ref&gt; To je najčešći seksualni problem kod muškaraca.&lt;ref&gt;Cunningham GR, Rosen RC. Overview of male sexual dysfunction. In: UpToDate, Martin KA (Ed), UpToDate, Waltham, MA, 2018.&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20090206233555/http://psihoterapija.rs/impotencija.html „Korak” o impotenciji]
* [http://www.psychologytoday.com/conditions/sexarousal.html „Psihologija danas” o impotenciji]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://en.wikipedia.org/wiki/Erectile_dysfunction Erektivna disfunkcija]

{{Commonscat|Erectile dysfunction}}
{{Mentalni i poremećaji ponašanja}}
{{Muške bolesti karlice i genitalija}}
{{Spol}}
{{Authority control}}
[[Kategirija:Medicina]]

[[Kategorija:Muški reprodktivni orgni]]
[[Kategorija:Poremećaji penisa]]
[[Kategorija:Seksualnost]]
[[Kategorija:Penis]]
[[Kategorija:Muško zdravlje]]
[[Kategorija:Uticaji duhana na zdravlje]]
[[Kategorija:Čovjek]]
[[Kategorija:Endokrinologija]]
[[Kategorija:Urologija]]
[[Kategorija:Psihologija]]
[[Kategorija:Psihijatrijske dijagnoze]]</text>
      <sha1>1xja2om426p7ayzko4h9hwft714e6xf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barokomora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129837</id>
    <revision>
      <id>3926116</id>
      <parentid>3799262</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="2a2cyhxo6jidrzlh8cf00e78401e3hp" xml:space="preserve">[[Datoteka:Pogled kroz barokomoru.JPG|mini|200px|desno|Barokomora BLKS-301]]

'''Barokomora'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.smp-ltd.com/blog/post/how-do-diving-decompression-chambers-work|title=How do Diving Decompression Chambers work?|website=www.smp-ltd.com|language=en|access-date=4. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; je složeni [[Medicina|medicinski]] uređaj koji osigurava ljudima boravak u sredini povišenog ili sniženog [[tlak]]a u odnosu na [[atmosfera|normalni atmosferski tlak]] od 1 [[Bar (jedinica)|bara]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ortega|first=Miguel A.|last2=Fraile-Martinez|first2=Oscar|last3=García-Montero|first3=Cielo|last4=Callejón-Peláez|first4=Enrique|last5=Sáez|first5=Miguel A.|last6=Álvarez-Mon|first6=Miguel A.|last7=García-Honduvilla|first7=Natalio|last8=Monserrat|first8=Jorge|last9=Álvarez-Mon|first9=Melchor|date=24. 8. 2021|title=A General Overview on the Hyperbaric Oxygen Therapy: Applications, Mechanisms and Translational Opportunities|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8465921/|journal=Medicina (Kaunas, Lithuania)|volume=57|issue=9|pages=864|doi=10.3390/medicina57090864|issn=1648-9144|pmc=8465921|pmid=34577787}}&lt;/ref&gt; Njihovom primjenom ostvaruje se niz fizioloških promjena u organizmu, koje izaziva povećana ili snižena vrijednost parcijalnog tlaka [[kisik]]a u [[disanje|udahnutom zraku]]. 
Barokomore se koriste u institutima, specijalnim zavodima, bolnicama i specijaliziranim liječničkim ordinacijama u gotovo svim razvijenim zemljama svijeta za medicinska istraživanja, selekciju i trenažu ljudstva za specijalne dužnosti ([[pilot]]i, [[astronaut]]i, [[padobran]]ci, [[ronjenje|ronioci]], [[Keson|kesonski radnici]]) i [[liječenje bolesnika]]. Danas u svijetu postoji preko 20.000 barokomora različite namjene.

== Također pogledajte ==
* [[Hiperbarična medicina]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://books.google.com/books?id=qOIDAAAAMBAJ&amp;dq=Popular+Science+1930+plane+%22Popular+Mechanics%22&amp;pg=PA904 &quot;Divers Go to Greater Depths With Aid of Chamber&quot;], ''[[Popular Mechanics]]'', December 1930; first use of diving chamber by British Royal Navy divers—detail drawings on subject
* [https://web.archive.org/web/20100515074733/http://www.londonhyperbaric.com/london-hyperbaric-medicine/divers-treatment-chamber Decompression Chamber in detail]
* {{Internet Archive short film|id=gov.dod.dimoc.50912|name=Hyperbaric Chamber|description=(1979)}}
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Decompression chambers}}

[[Kategorija:Medicina]]</text>
      <sha1>2a2cyhxo6jidrzlh8cf00e78401e3hp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Partizansko groblje u Mostaru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130796</id>
    <revision>
      <id>3926640</id>
      <parentid>3924418</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Dodana slika i sitne korekcije</comment>
      <origin>3926640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6960" sha1="nhuv8phjsqrsxs0y2jpuav7f7ubfbwj" xml:space="preserve">{{coord|43|20|34.3|N|17|47|52.9|E|display=intitle}}

[[Datoteka:Tito u obilasku Partizanskog groblja u Mostaru.jpg|300px|mini|desno|Tito u obilasku Partizanskog groblja 1969.]]
[[Datoteka:Panoramic elevated view of the Partisan Memorial Cemetery in Mostar - Bosnia and Herzegovina (2026)-bs.jpg|300px|mini|desno|Panoramski pogled na Partizansko groblje (2026)]]
'''Partizansko groblje u [[Mostar]]u''' izgradjeno je 1965. u čast svim Mostarcima poginulim u [[NOB|NOB-u.]] Ovo spomen-groblje je jedan od simbola grada na [[Neretva|Neretvi]] i najljepših arhitektonskih projekata na području [[Balkan]]a.&lt;ref name=&quot;Spomenik u Mostaru&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.spomenikdatabase.org/mostar |title=Donald Nyebil: Partisan Memorial Cemetery in Mostar (Partizansko Groblje u Mostaru) |work= Spomenik Database|access-date=12. 9. 2017}}&lt;/ref&gt;

Partizansko spomen groblje u [[Mostar]]u proglašeno je 2006. za [[nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;Spomenik&quot;&gt;{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=50&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2778|title=Partizansko groblje u Mostaru|work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|access-date=12. 9. 2017|archive-date=27. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240227125855/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=50&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=2778|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Lokacija ==
Nalazi se u zapadnom dijelu Mostara, na sjevernim padinama lokaliteta označenog toponimom &quot;Biskupova glavica&quot;, uz Ulicu Kralja Petra Krešimira IV, gdje je i glavni ulaz kompleksa. Kompleks spomen-groblja pošumljen je 60-ih godina, a na vrhu nalazi se i zaštitna zona gravitacijskog vodoopskrbnog rezervoara. Rasprostire se na 5.000 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; i na šest nepravilnih terasa.
 
Uvidom u zemljišne knjige utvrđeno je da je zemljište kompleksa nacionalizirano i izuzeto od Biskupskog ordinarijata Mostar, te da na njemu nisu u potpunosti riješeni imovinsko pravni odnosi.&lt;ref name=&quot;Spomenik&quot;/&gt;

== Historija ==
Mostar je u periodu pred [[Drugi svjetski rat|II svjetski rat]] imao 18.000 stanovnika, a u [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|NOB-u]]‚ aktivno je učestvovalo blizu 6.000, odnosno svaki treći stanovnik i više od hiljadu žrtava [[Fašizam|fašizma]]. Mostar je dao i trinaest [[Narodni heroj|narodnih heroja.]] &lt;ref name=&quot;Spomenik&quot;/&gt;

Spomenik podignut je u znak sjećanja na poginule mostarske [[partizani|partizane]], [[Antifašizam|antifašiste]], pripadnike svih etničkih grupa grada Mostara i [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], i u čast svih onih koji su se u II svjetskom ratu suprostavili fašizmu širom [[Evropa|Evrope]] i [[svijet]]a.

Izgrađen je u periodu obnove i rekonstrukcije koja je nastupila nakon završetka [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].&lt;ref&gt;[http://www.minorsights.com/2014/12/bosnia-herzegovina-partisan-cemetery.html Bosna i Hercegovina - partizanski spomenici]&lt;/ref&gt; Projekat je povjeren [[Bogdan Bogdanović|Bogdanu Bogdanoviću]],&lt;ref name=&quot;Lawler&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.academia.edu/5227153/The_Memorial_works_of_Bogdan_Bogdanovi%C4%87_Their_condition_and_situation_as_of_2012 |title= Andrew Lawler: Memorijalni radovi Bogdana Bogdanovića |work=Academia.edu |access-date=12. 9. 2017}}&lt;/ref&gt; poznatom jugoslovenskom  arhitekti.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.tacno.net/kultura/bogdan-bogdanovic-mostarski-grad-mrtvih/ |title=Bogdan Bogdanović: Mostarski grad mrtvih |access-date=22. 9. 2017 |archive-date=20. 10. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020081401/http://www.tacno.net/kultura/bogdan-bogdanovic-mostarski-grad-mrtvih/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. 
Pripremni radovi počeli su u oktobru 1960. Radove na bušenju i miniranju brda, te izgradnji spomenika, vodio je Ahmet Ribica, inžinjer građevine.

Spomenik je svečano otvorio 25. septembra 1965. [[Josip Broz Tito]] &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://bljesak.info/rubrika/kultura/clanak/mostar-obiljezena-50-obljetnica-otvaranja-partizanskog-groblja/133933 |title=Obilježena 50-godišnjica otvaranja partizanskog groblja |access-date=22. 9. 2017 |archive-date=29. 10. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029193058/http://bljesak.info/rubrika/kultura/clanak/mostar-obiljezena-50-obljetnica-otvaranja-partizanskog-groblja/133933 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, povodom dvadesete godišnjice oslobođenja Mostara od fašizma i na dan formiranja [[Mostarski bataljon|Mostarskog bataljona]]. Izgradnju je finansirala Skupština općine uz brojne donacije mostarskih radnih organizacija. [[Omladinske radne akcije|Dobrovoljnim radnim akcijama omladine]] pošumljena je šira zona spomenika.

== Opis ==
Projektom izgradnje spomenika je bilo predviđeno 810 grobnih mjesta, ali je prikupljeno je samo 560 ostataka poginulih boraca, od čega je 8 narodnih heroja. Njihovi ostaci su položeni u betonske komore, dimenzija 60x40x50 cm, ispod grobnih obilježja, dok su kosti iz zajedničkih grobnica položene u spomen-kosturnicu u polukružnoj niši u kojoj se polažu vijenci. Za gradnju spomenika upotrijebljene su [[kamen]]e ploče koje su skinute sa starih i devastiranih kamenih kuća ovog starog grada.

Na spomen groblju postavljeno je 630 nadgrobnih spomenika koje su 2004, uz suglasnost autora, zamijenjene novim od kamena &quot;tenelije&quot;, istog oblika i natpisa.&lt;ref name=&quot;Spomenik&quot;/&gt;

Ploče imaju simbolično značenje, kao i cijeli spomenik. Oblici nadgrobnih ploča kojima su obilježeni pali borci podsjećaju na posječena stabla, simbol prekinute mladosti.&lt;ref&gt;[http://www.atlasobscura.com/places/partisan-memorial-cemetery Partizanski memorijalni spomenik]&lt;/ref&gt;

U njegove staze ugrađeno je oko 87.000 kamenih oblutaka izvađenih iz [[Neretva|Neretve]], a njegove zelene površine krasilo je oko 1.200 različitog dekorativnog žbunja.

Zbog teške zapuštenosti &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mostarski.net/kultura/grad-mostar-je-opet-zaboravio-na-partizansko-spomen-groblje/857 |title=Grad Mostar zaboravio groblje |access-date=22. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140622013903/http://www.mostarski.net/kultura/grad-mostar-je-opet-zaboravio-na-partizansko-spomen-groblje/857 |archive-date=22. 6. 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, vandalizma &lt;ref&gt;[http://depo.ba/clanak/108277/u-mostaru-zapaljen-ulaz-na-partizanski-spomenik Zapaljen ulaz na partizanski spomenik]&lt;/ref&gt;, i devastiranosti, 2008. je počela obnova Partizanskog groblja. Finansiranje omogućeno je od strane vlade [[Norveška|Norveške]].&lt;ref name=&quot;Spomenik u Mostaru&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.klix.ba/vijesti/bih/partizansko-spomen-groblje-u-mostaru-u-rukama-vandala/141103027 Partizansko spomen-groblje u rukama vandala]&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Vraca]]

==Reference==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

{{Commonscat|Partisan cemetery in Mostar}}
{{Portal Bosna i Hercegovina}}

[[Kategorija:Nacionalni spomenici u Mostaru]]
[[Kategorija:Spomenici narodnooslobodilačke borbe u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Groblja u Mostaru]]</text>
      <sha1>nhuv8phjsqrsxs0y2jpuav7f7ubfbwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Consalvo Sanesi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133412</id>
    <revision>
      <id>3926180</id>
      <parentid>3630717</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2746" sha1="ng667d5cq4r68dyfwtlbld8050rgvt5" xml:space="preserve">'''Consalvo Sanesi''' ([[Arezzo]], [[28. mart]] [[1911]] - [[Milano]], [[28. juli]] [[1998]]) bio je [[Italija|talijanski]] vozač u Formuli 1.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,818396,00.html?iid=chix-sphere|title=Public Proving Ground - TIME|date=30. 9. 2007|website=web.archive.org|access-date=5. 7. 2024|archive-date=14. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014090843/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,818396,00.html?iid=chix-sphere|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Consalvo Sanesi.jpg|mini|Consalvo Sanesi]]

== Formula 1 karijera ==

{| class=&quot;prettytable&quot;
!Godina
!Tim
|-
| 1950 do 1951 || [[Alfa Romeo u Formuli 1|Alfa Romeo]]
|}

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!
!1950
!1951
!Totalno
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj utrka				||1 ||4 ||5
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj pobjeda				||  ||  ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj prvih startnih pozicija		||  ||  ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj najbržih rundi			||  ||  ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj osvojenih podium pozicija		||  ||  ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Ukupni broj poena			||  ||3 ||3
|-
|align=&quot;left&quot; | Plasman 				||70||12
|}

=== Potpuni spisak rezultata u F1 ===
(Utrke u '''boldu''' označuju najbolju startnu poziciju) (Utrke u ''italicu'' označavaju najbrži krug utrke)
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
! Godina
! Ekipa
! Šasija
! Motor
! 1.
! 2.
! 3.
! 4.
! 5.
! 6.
! 7.
! 8.
! Bodovi
! Poredak
|-
| [[Formula 1 sezona 1950|1950]]
! [[Alfa Romeo u Formuli 1|Alfa Romeo SpA]]
! [[Alfa Romeo 158]]
! Alfa Romeo 158 1.5 L8C 
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1950|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Monaka 1950|MON]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1950|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Švicarska 1950|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1950|BEL]]&lt;br /&gt;
|[[Velika nagrada Francuske 1950|FRA]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1950|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|
! '''0'''
! '''70.'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1951|1951]]
! [[Alfa Romeo u Formuli 1|Alfa Romeo SpA]]
! [[Alfa Romeo 159]]
! Alfa Romeo 159 1.5 L8C
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Švicarska 1951|ŠVI]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1951|500]] &lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Belgije 1951|BEL]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1951|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Velike Britanije 1951|VB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1951|NJE]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Italije 1951|ITA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Španije 1951|ŠPA]]&lt;br /&gt;
!  '''3'''
!  '''12.'''
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vozači Formule 1|Sanesi,Consalvo]]</text>
      <sha1>ng667d5cq4r68dyfwtlbld8050rgvt5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Louis Chiron</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133445</id>
    <revision>
      <id>3926450</id>
      <parentid>3630479</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926450</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6175" sha1="slqx88n92dh6es5orx33z4g705q6p98" xml:space="preserve">'''Louis Alexandre Chiron''' ([[Monte Carlo]], [[3. august]] [[1899]] - [[Monte Carlo]], [[22. juni]] [[1979]]) bio je vozač u Formuli 1.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://8w.forix.com/chiron.html|title=8W - Who? - Louis Chiron|website=8w.forix.com|access-date=5. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Louis Chiron 1931bw.jpg|mini|Louis Chiron]]

== Formula 1 karijera ==

{| class=&quot;prettytable&quot;
!Godina
!Tim
|-
| 1950 || [[Maserati u Formuli 1|Maserati]]
|-
| 1951 || [[Enrico Platè]]
|-
| 1951 || [[Ecurie Rosier]]
|-
| 1955 || [[Lancia u Formuli 1|Lancia]] 
|-
| 1956 || [[Scuderia Centro sud]]
|-
| 1958 || [[André Testut]]
|}

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!
!1950
!1951
!1953
!1955
!1956
!1958
!Totalno
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj utrka				||5 ||7 ||4 ||1 ||1 ||1 ||19
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj pobjeda				||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj prvih startnih pozicija		||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|- 
|align=&quot;left&quot; | Broj najbržih rundi			||  ||  ||  ||  ||  ||  ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj osvojenih podium pozicija		||1 ||  ||  ||  ||  ||  ||1
|-
|align=&quot;left&quot; | Ukupni broj poena			||4 ||  ||  ||  ||  ||  ||4
|-
|align=&quot;left&quot; | Plasman 				||10||20||42||28||- ||81
|}
[[Datoteka:Talbot Lago Type 26C of Ron Townley.jpg|mini|Talbot Lago Type 26C]]

=== Potpuni spisak rezultata u F1 ===
(Utrke u '''boldu''' označuju najbolju startnu poziciju) (Utrke u ''italicu'' označavaju najbrži krug utrke)
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
! Godina
! Ekipa
! Šasija
! Motor
! 1.
! 2.
! 3.
! 4.
! 5.
! 6.
! 7.
! 8.
! 9.
! 10.
! 11.
! Bodovi
! Poredak
|-
| [[Formula 1 sezona 1950|1950]]
! [[Maserati u Formuli 1|Officine Alfieri Maserati]]
! [[Maserati 4CLT|Maserati 4CLT-48]]
! Maserati 4CLT 1.5 L4 
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Velike Britanije 1950|VB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot;| [[Velika nagrada Monaka 1950|MON]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1950|500]] &lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Švicarska 1950|ŠVI]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1950|BEL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1950|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1950|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|
|
|
|
!  '''4'''
!  '''10.'''
|-
| rowspan=2| [[Formula 1 sezona 1951|1951]]
! [[Maserati u Formuli 1|Officine Alfieri Maserati]]
! [[Maserati 4CLT|Maserati 4CLT-48]]
! Maserati 4 CLT 1.5 L4 
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Švicarska 1951|ŠVI]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;7&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1951|500]] &lt;br /&gt;
|
|
|
|
|
|
|
|
|
!rowspan=2| '''0'''
!rowspan=2| '''20.'''
|-
! [[Ecurie Rosier]]
! [[Tablot-Lago T26C]]
! Tablot-Lago 23CV 4.5 L6
|
|
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Belgije 1951|BEL]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1951|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Velike Britanije 1951|VB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Njemačke 1951|NJE]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1951|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Španije 1951|ŠPA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|
|
|
|-
|-
| [[Formula 1 sezona 1953|1953]]
! Louis Chiron
! [[OSCA 20]]
! Osca 2.5 L6
| [[Velika nagrada Argentine 1953|ARG]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1953|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Holandija 1953|HOL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1953|BEL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1953|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;15&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1953|VB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DNS&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1953|NJE]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Švicarska 1953|ŠVI]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DNS&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1953|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;10&lt;/small&gt;
|
|
! '''0'''
! '''42.'''
|-
|-
| [[Formula 1 sezona 1955|1955]]
! [[Lancia u Formuli 1|Scuderia Lancia]]
! [[Lancia D50]]
! Lancia 2.4 V8
| [[Velika nagrada Argentine 1955|ARG]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Monaka 1955|MON]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1955|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1955|BEL]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DNS&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Holandija 1955|HOL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1955|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Italije 1955|ITA]]&lt;br /&gt;
|
|
|
|
!  '''0'''
!  '''28.'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1956|1956]]
! [[Scuderia Centro Sud]]
! [[Maserati 250F]]
! Maserati 2.4 L6
| [[Velika nagrada Argentine 1956|ARG]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Monaka 1956|MON]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DNS&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1956|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1956|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1956|FRA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1956|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1956|NJE]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Italije 1956|ITA]]&lt;br /&gt;
|
|
|
!  '''0'''
!  '''-'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1958|1958]]
! [[André Testut]]
! [[Maserati 250F]]
! Maserati 2.4 L6
| [[Velika nagrada Argentine 1958|ARG]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#FFCFCF&quot;| [[Velika nagrada Monaka 1958|MON]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DNQ&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Holandija 1958|HOL]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1958|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1958|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1958|FRA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1958|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1958|NJE]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Portugala 1958|POR]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Italije 1958|ITA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Maroka 1958|MAR]]&lt;br /&gt;
! '''0'''
! '''81.'''
|}
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.ddavid.com/formula1/chiron.htm Grand Prix History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716191249/http://www.ddavid.com/formula1/chiron.htm|date=16. 7. 2012}}, Louis Chiron
* [http://www.carsandracingstuff.com/library/c/chironlouis.php Louis Chiron at The Crittenden Automotive Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222171412/http://www.carsandracingstuff.com/library/c/chironlouis.php|date=22. 12. 2015}}
* {{24 Hours of Le Mans driver|255}}
* {{Find a Grave|16222660}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vozači Formule 1|Chiron,Louis]]</text>
      <sha1>slqx88n92dh6es5orx33z4g705q6p98</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franco Rol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137246</id>
    <revision>
      <id>3926265</id>
      <parentid>3630466</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3200" sha1="nx5c5yyodn3b7xrxyhd3ftpq9fqoirx" xml:space="preserve">'''Franco Rol''' ([[Torino]], [[5. juni]] [[1908]] - Rapallo, [[18. juni]] [[1977]]) bio je [[italija]]nski vozač u Formuli 1.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oldracingcars.com/driver/Franco_Rol|title=Franco Rol|last=Brown|first=Allen|website=OldRacingCars.com|language=en|access-date=5. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Maserati 4CLT 48 fl.jpg|mini|Maserati 4CLT 48 fl]]

== Formula 1 karijera ==

{| class=&quot;prettytable&quot;
!Godina
!Tim
|-
| 1950, 1952 || [[Maserati u Formuli 1|Maserati]]
|-
| 1951 || [[O.S.C.A.]]
|}

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!
!1950
!1951
!1952
!Totalno
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj utrka				||3 ||1 ||1 ||5 
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj pobjeda				||  ||  ||  ||  
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj prvih startnih pozicija		||  ||  ||  ||  
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj najbržih rundi			||  ||  ||  || 
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj osvojenih podium pozicija		||  ||  ||  ||  
|-
|align=&quot;left&quot; | Ukupni broj poena			||  ||  ||  ||  
|-
|align=&quot;left&quot; | Plasman 				||58||37||83 
|}

=== Potpuni spisak rezultata u F1 ===
(Utrke u '''boldu''' označuju najbolju startnu poziciju) (Utrke u ''italicu'' označavaju najbrži krug utrke)
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
! Godina
! Ekipa
! Šasija
! Motor
! 1.
! 2.
! 3.
! 4.
! 5.
! 6.
! 7.
! 8.
! Bodovi
! Poredak
|-
| [[Formula 1 sezona 1950|1950]]
! [[Maserati u Formuli 1|Officine Alfieri Maserati]]
! [[Maserati 4CLT|Maserati 4CLT-48]]
! Maserati 1.5 L4C 
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1950|VB]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Monaka 1950|MON]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1950|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Švicarska 1950|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1950|BEL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1950|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1950|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|
!  '''0'''
!  '''58.'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1951|1951]]
! [[O.S.C.A.|O.S.C.A. Automobili]]
! [[O.S.C.A. 4500G]]
! O.S.C.A. 4.5 V12
| [[Velika nagrada Švicarska 1951|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1951|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1951|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1951|FRA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1951|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1951|NJE]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;5&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1951|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;9&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Španije 1951|ŠPA]]&lt;br /&gt;
!  '''0'''
!  '''37.'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1952|1952]]
! [[Maserati u Formuli 1|Officine Alfieri Maserati]]
! [[Maserati A6|Maserati A6GCM]]
! Maserati 2.0 L6
| [[Velika nagrada Švicarska 1952|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1952|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1952|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1952|FRA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1952|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1952|NJE]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Holandija 1952|HOL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1952|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
!  '''0'''
!  '''83.'''
|}
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* http://www.oldracingcars.com/driver/Franco_Rol
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vozači Formule 1|Rol,Franco]]</text>
      <sha1>nx5c5yyodn3b7xrxyhd3ftpq9fqoirx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Felice Bonetto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137276</id>
    <revision>
      <id>3926253</id>
      <parentid>3639292</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:18:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4719" sha1="ajkntc9npcq3ygz8er9z0xipylx04ao" xml:space="preserve">[[Datoteka:Portrait of Felice Bonetto.jpg|mini|Felice Bonetto]]

'''Felice Bonetto''' (Manerbio, [[9. juni]] [[1903]] - Silao, [[21. novembar]] [[1953]]) bio je [[italija]]nski vozač u Formuli 1.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.f1forgottendrivers.com/drivers/felice-bonetto/|title=Felice Bonetto {{!}} The “forgotten” drivers of F1|date=26. 9. 2019|website=www.f1forgottendrivers.com|language=en-US|access-date=9. 8. 2024}}&lt;/ref&gt;

Bio je hrabri trkač koji je zaradio nadimak Il Pirata (Gusar).

== Formula 1 karijera ==

{| class=&quot;prettytable&quot;
!Godina
!Tim
|-
| 1950 || [[Scuderia Milano|Milano]]
|-
| 1951 || [[Alfa Romeo u Formuli 1|Alfa Romeo]]
|-
| 1952 do 1953 || [[Maserati u Formuli 1|Maserati]]
|}

{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!
!1950
!1951
!1952
!1953
!Totalno
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj utrka				||3 ||4 ||2 ||7  ||16
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj pobjeda				||  ||  ||  ||   ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj prvih startnih pozicija		||  ||  ||  ||   ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj najbržih rundi			||  ||  ||  ||   ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj osvojenih podium pozicija		||  ||1 ||  ||1  ||2
|-
|align=&quot;left&quot; | Ukupni broj poena			||2 ||7 ||2 ||6.5||17.5
|-
|align=&quot;left&quot; | Plasman 				||19||8 ||21||9
|}

=== Potpuni spisak rezultata u F1 ===
(Utrke u '''boldu''' označuju najbolju startnu poziciju) (Utrke u ''italicu'' označavaju najbrži krug utrke)
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
! Godina
! Ekipa
! Šasija
! Motor
! 1.
! 2.
! 3.
! 4.
! 5.
! 6.
! 7.
! 8.
! 9.
! Bodovi
! Poredak
|-
|rowspan=3 | [[Formula 1 sezona 1950|1950]]
!rowspan=3 | [[Scuderia Milano]]
!rowspan=2 | [[Maserati 4CLT|Maserati 4CLT-50]]
! Maserati 4CLT 1.5 L4C 
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1950|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Monaka 1950|MON]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1950|500]] &lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Švicarske 1950|ŠVI]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;5&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1950|BEL]]&lt;br /&gt;
|
|
|
|
!rowspan=3 |  '''2'''
!rowspan=3 |  '''19.'''
|-
! Milano 1.5 L4C
|
|
|
|
|
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1950|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|
|
|
|-
! [[Milano 1]]
! Speluzzi 1.5 L4C
|
|
|
|
|
|
| [[Velika nagrada Italije 1950|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DNS&lt;/small&gt;
|
|
|-
|rowspan=2| [[Formula 1 sezona 1951|1951]]
!rowspan=2| [[Alfa Romeo Spa]]
! [[Alfa Romeo 159|Alfa Romeo 159A]]
!rowspan=2| Alfa Romeo 159 1.5 L8C
| [[Velika nagrada Švicarske 1951|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1951|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1951|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1951|FRA]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Velike Britanije 1951|VB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Njemačke 1951|NJE]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot;| [[Velika nagrada Italije 1951|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3&lt;/small&gt;
|
|
!rowspan=2|  '''7'''
!rowspan=2|  '''8.'''
|-
! [[Alfa Romeo 159|Alfa Romeo 159M]]
|
|
|
|
|
|
|
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Španije 1951|ŠPA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;5&lt;/small&gt;
|
|-
| [[Formula 1 sezona 1952|1952]]
! [[Maserati u Formuli 1|Officine Alfieri Maserati]]
! [[Maserati A6|Maserati A6GCM]]
! Maserati 2.0 L6
| [[Velika nagrada Švicarske 1952|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1952|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1952|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1952|FRA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1952|VB]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#000000&quot; style=&quot;color:#FFFFFF&quot;| [[Velika nagrada Njemačke 1952|NJE]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;DSK&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Holandija 1952|HOL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1952|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;5&lt;/small&gt;
|
! '''2'''
! '''21.'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1953|1953]]
! [[Maserati u Formuli 1|Officine Alfieri Maserati]]
! [[Maserati A6|Maserati A6SSG]]
! Maserati 2.0 L6
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Argentine 1953|ARG]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1953|500]] &lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#FFDF9F&quot;| [[Velika nagrada Holandija 1953|HOL]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;3*&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1953|BEL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1953|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Velike Britanije 1953|VB]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;6&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Njemačke 1953|NJE]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#DFFFDF&quot;| [[Velika nagrada Švicarske 1953|ŠVI]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;4*&lt;/small&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1953|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
!  '''6.5'''
!  '''9.'''
|}
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Zajednički pogon.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.devontophotels.com/formula2net/
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vozači Formule 1|Bonetto,Felice]]
[[Kategorija:Italijanski vozači Formule 1]]</text>
      <sha1>ajkntc9npcq3ygz8er9z0xipylx04ao</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Franco Comotti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137277</id>
    <revision>
      <id>3926264</id>
      <parentid>3630854</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2593" sha1="89bnwpm6sys9s6gexooqfbixkg0a473" xml:space="preserve">'''Gianfranco &quot;Franco&quot; Comotti'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/dc.htm|title=THE GOLDEN ERA OF GP RACING 1934-40 - DRIVERS (C)|date=17. 2. 2020|website=web.archive.org|access-date=5. 7. 2024|archive-date=17. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217235813/http://www.kolumbus.fi/leif.snellman/dc.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (Brescia, [[24. juli]] [[1906]] - Bergamo, [[10. maj]] [[1963]]) bio je [[Italija|talijanski]] vozač u Formuli 1.

== Formula 1 karijera ==

{| class=&quot;prettytable&quot;
!Godina
!Tim
|-
| 1950 || [[Scuderia Milano|Milano]]
|-
| 1951 || [[Scuderia Marzotto|Marzotto]]
|}
[[Datoteka:Maserati 4CL - avant droit.jpg|mini|Maserati 4CL]]
{| class=&quot;prettytable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
!
!1950
!1952
!Totalno
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj utrka				||1 ||1||2
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj pobjeda				||  || ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj prvih startnih pozicija		||  || ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj najbržih rundi			||  || ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Broj osvojenih podium pozicija		||  || ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Ukupni broj poena			||  || ||
|-
|align=&quot;left&quot; | Plasman 				||66||54
|}

=== Potpuni spisak rezultata u F1 ===
(Utrke u '''boldu''' označuju najbolju startnu poziciju) (Utrke u ''italicu'' označavaju najbrži krug utrke)
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center; font-size:85%&quot;
! Godina
! Ekipa
! Šasija
! Motor
! 1.
! 2.
! 3.
! 4.
! 5.
! 6.
! 7.
! 8.
! Bodovi
! Poredak
|-
| [[Formula 1 sezona 1950|1950]]
! [[Scuderia Milano]]
! [[Maserati 4CLT|Maserati 4CLT-50]]
! Milano 1.5 L4C
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1950|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Monaka 1950|MON]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1950|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Švicarske 1950|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1950|BEL]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Francuske 1950|FRA]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#EFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Italije 1950|ITA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ret&lt;/small&gt;
|
!  '''0'''
!  '''66.'''
|-
| [[Formula 1 sezona 1952|1952]]
! [[Scuderia Marzotto]]
! [[Ferrari 166|166F2-50]]
! Ferrari 166 F2 2.0 V12
| [[Velika nagrada Švicarska 1952|ŠVI]]&lt;br /&gt;
| [[500 milja Indianapolisa 1952|500]] &lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Belgije 1952|BEL]]&lt;br /&gt;
|bgcolor=&quot;#CFCFFF&quot;| [[Velika nagrada Francuske 1952|FRA]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;12&lt;/small&gt;
| [[Velika nagrada Velike Britanije 1952|VB]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Njemačke 1952|NJE]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Holandija 1952|ITA]]&lt;br /&gt;
| [[Velika nagrada Italije 1952|ITA]]&lt;br /&gt;
!  '''0'''
!  '''54.'''
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vozači Formule 1|Comotti,Franco]]</text>
      <sha1>89bnwpm6sys9s6gexooqfbixkg0a473</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adeline Pauline Irby</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137708</id>
    <revision>
      <id>3926033</id>
      <parentid>3853053</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:24:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7204" sha1="k6afswfs54itaqi19zpld345wxtoeyd" xml:space="preserve">'''Adeline Pauline Irby''', (poznatija kao Miss Irby) je bila spisateljica i značajan dobrotvor [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]].

==Biografija==

Adeline Pauline Irby je rođena [[1833]]. godine u [[Engleska|Engleskoj]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.velikabritanija.net/2013/02/24/miss-irby-i-miss-mackenzie-viktorijanske-dame-na-balkanu/|title=Viktorijanske dame u vrletima Balkana|last=Dervišefendić|first=Edin Volk|date=24. 2. 2013|website=VelikaBritanija.net|access-date=20. 3. 2017}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; gdje se i školovala. Putujući [[Evropa|Evropom]] stiže i na prostor [[Balkan]]a koji je u to vrijeme još bio pod [[Osmanlijska imperija|osmanlijskom]] upravom.

Miss Irby u Sarajevo dolazi 1866. godine i odmah po dolasku priprema osnivanje zavoda, jedne vanredno uređene škole za srpsku žensku sirotu djecu, zajedno sa prijateljicom mis Mjur Makenzi. U početku svog rada u [[Sarajevo|Sarajevu]], Miss Irby nailazi na velike neprilike od strane domaćih velikaša. U njene škole se u početku upisuju ženska djeca uglednijih porodica ali škola se kasnije sve više okreće najsiromašnijem stanovništvu [[Sarajevo|Sarajeva]]. Škola vremenom prerasta u [[Srednja učiteljska škola Sarajevo|Srednju učiteljsku školu]].

Miss Irbijeva vodila je taj zavod, čitavo vrijeme o svom trošku, posle smrti svoje prijateljice (1874.), sve do svoje smrti, samo sa jednim malim prekidom za vrijeme bosansko-hercegovačkog ustanka (1875-9.).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/bih/vcorovic-bih-kultura_l.htm|title=[Projekat Rastko] Vladimir Corovic: Bosna i Hercegovina|website=www.rastko.rs|access-date=29. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;

Miss Irby je bila velika prijateljica sa prvom sarajevskom učiteljicom i spisateljicom [[Staka Skenderova|Stakom Skenderovom]] sa kojom zajednički ostvaruje projekte.

Po povratku u [[London]] [[1866]]. godine sa prijateljicom Mjur Makenzi objavljuje knjigu &quot;''Travels in the Slavonic provinces of Turkey-in-Europe''&quot; (Putovanje po slavenskim zemljama Turske u Evropi).

U svom putopisnom djelu britanske humanitarke Mackenzie i Irby pružile su izuzetno vrijedan prikaz svakodnevnog života hrišćanskih naroda u slovenskim provincijama evropske Turske. Njihova opservacija, nastala u mirnom periodu bez ratnih sukoba, osvetljava „normalno“ stanje pod osmanskom vlašću — bez strasti, predrasuda i izuzetnih okolnosti.

Autorke su dokumentovale duboko ukorijenjenu nepravdu, nesigurnost i poniženje koje su trpili hrišćanski podanici (raja), čije dostojanstvo, imovina i porodice nisu bili zaštićeni zakonom, već prepušteni volji muslimanskih gospodara. Njihov rad je ocjenjen kao najprecizniji i najnepristrasniji prikaz odnosa između vlasti, muslimanskog stanovništva i hrišćanske većine.

U kasnijem izdanju, Irby je dodala poglavlja o izuzetnim fazama osmanske represije, posebno o masakrima u Bugarskoj 1876. godine i o stanju u Bosni i Hercegovini, gdje je više od trećine stanovništva bilo prognano ili beskućno. Prema njenim svjedočenjima, sistematsko nasilje nije bilo rezultat slučajnosti, već deo osmišljene politike očuvanja osmanske dominacije.

Pisala su one u svojoj knjizi: &quot;Mi na zapadu, možemo da ne osjećamo da će se naših interesa ma na koji način mnogo ticati buduća sudbina spskoga naroda, ispala ona dobro ili zlo. Ali opet, kad pogledamo kolike se i kakve simpatije oblato pokazuju prema nekih drugim &quot;gaženim narodima&quot;, onda teško da možemo odkazati naše poštovanje i naše dobre želje narodu jednom kojega su slobodan duh i jačina narodnoga života preživjeli pet stotina godina strahovite patnje i borbe&quot;.

Miss Irby umire u septembru [[1911]]. godine kada prestaje i rad njenog Zavoda.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |title=Arhivirana kopija |access-date=15. 12. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130411/http://www.radiosarajevo.ba/novost/62939 }}&lt;/ref&gt; Svojim testamentom ona je svoje veliko imanje u Sarajevu ostavila Prosveti i Dobrotvornoj Zadruzi Srpkinja, da i na ta način obaveže srpski narod svojom velikom ljubavi i dobročinstvom. Sahranjena je, prema sopstvenoj želji, na protestantskom groblju na Koševskom brdu. Grob je kasnije premješten i danas se nalazi na groblju Sveti arhangeli Georgije i Gavrilo.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=U Sarajevu obilježena godišnjica smrti Miss Irby|url=https://www.mreza-mira.net/vijesti/clanci/u-sarajevu-obiljezena-godisnjica-smrti-miss-irby/|website=Udruženje mreža za izgradnju mira|date=16. 9. 2025|access-date=23. 5. 2026|language=bs-BA}}&lt;/ref&gt;

==Priznanja==

Jedna ulica u centru [[Sarajevo|Sarajeva]] već decenijama nosi ime &quot;Ulica Mis Irbina&quot; kao znak zahvalnosti građana Sarajeva za njen dobrotvorni rad. Također i u [[Gradiška|Gradišci]] postoji ulica koja nosi ime Adeline Irbi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://religioskop.ba/price/adelina-paulina-irbi-mis-irbi-dobrotvorka/|title=Adelina Paulina Irbi – Mis Irbi, dobrotvorka|website=RELIGIOSKOP|url-status=live|access-date=23. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
Banja Luka se takodje oduzila nazivom ulice u naselju Vrbanja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://azra.ba/teme/281871/adeline-paulina-irby-miss-irby-engleskinja-koja-je-zaduzila-sarajevo-bih-i-balkan/|title=Adeline Paulina Irby – Miss Irby: Engleskinja koja je zadužila Sarajevo, BiH i Balkan|last=P|first=I.|date=17. 7. 2022|website=Azra Magazin|language=bs-BA|access-date=23. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; Jedna ulica u beogradskoj opštini Zvezdara također nosi njeno ime. Ova ulica je tokom komunističke vlasti nosila ime narodnog heroja Zage Malivuk, da bi joj 2004. godine bilo vraćeno staro ime - Ulica Mis Irbijeve.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Stari i novi nazivi ulica|url=http://www.zvezdara.org.rs/o-zvezdari/stari-i-novi-nazivi-ulica.html?pismo=lat|work=Gradska opština Zvezdara|accessdate=5. 2. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919120937/http://www.zvezdara.org.rs/o-zvezdari/stari-i-novi-nazivi-ulica.html?pismo=lat|archive-date=19. 9. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Vanjski linkovi ==
* https://web.archive.org/web/20160310181323/http://www.oxforddnb.com/index/49/101049020/
* [http://joshirby.com/2011/09/15/adeline-paulina-irby-dec-19-1831%E2%80%94sept-15-1911/ http://joshirby.com; adeline-paulina-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.vodic.ba/1877_obiljezavanmje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby?grad=sarajevo www.vodic.ba; obiljezavanje-stogodisnjice-smrti-adeline-pauline-irby]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* https://web.archive.org/web/20111130154258/http://tvsa.ba/ba/vijesti/mis_irbina_ulica
* http://www.missirby.com/en/{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
[http://books.google.ba/books/about/Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html?id=08wGAAAAQAAJ&amp;redir_esc=y http://books.google.ba; Travels_in_the_Slavonic_provinces_of_Tur.html]

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Sarajevo]]
[[Kategorija:Rođeni 1831.]]
[[Kategorija:Umrli 1911.]]</text>
      <sha1>k6afswfs54itaqi19zpld345wxtoeyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Novi primitivizam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139262</id>
    <revision>
      <id>3925892</id>
      <parentid>3921766</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6877" sha1="8kzxo60xt5odghvqtx928xyt9nm6mt7" xml:space="preserve">'''Novi primitivizam''' ('''New Primitivism''')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aesthetics.fandom.com/wiki/New_Primitivism|title=New Primitivism|website=Aesthetics Wiki|language=en|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rateyourmusic.com/genre/new-primitivism/|title=New Primitivism}}&lt;/ref&gt; je u početku bio potkulturni, a kasnije kulturni pokret nastao u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1980-ih godina. Pokretači su bili [[Elvis J. Kurtović]], dr. [[Nenad Janković|Nele Karajlić]], [[Dražen Ričl]], mr. [[Sejo Sexon]], [[Branko Đurić]] Đuro, [[Boris Šiber]] i [[Zenit Đozić]] iz sarajevskog naselja [[Koševo (Sarajevo)|Koševo]]. Najpoznatiji projekti nastali iz novog primitivizma su [[Zabranjeno pušenje]], [[Top lista nadrealista]], [[Elvis J. Kurtović &amp; His Meteors]], [[Bombaj štampa]], [[Plavi orkestar]] i [[Crvena jabuka]]. Pokret je koristio prvenstveno muzički izraz, ali je bio zastupljen i u obliku radio i TV emisija.

Izraz novog primitivizma je bio prvenstveno humor, baziran na duhu &quot;obične [[Bosna i Hercegovina|bosanske]] raje&quot; i sarajevske omladine iz underground krugova. Oni su unijeli govor sarajevskih mahala, bogat [[turcizam|turcizmima]], na zvaničnu muzičku i TV scenu. Većina njihovih pjesama i skečeva govori o malim ljudima – rudarima, sitnim kriminalcima, djevojkama iz unutrašnjosti i slično. Serijal [[Top Lista Nadrealista]] je na prostorima nekadašnje [[SFRJ]] odavno poprimio kultni status.

Novi primitivizam se razvio u vrijeme kada su se na [[Pop i rok-muzika u Jugoslaviji|jugoslavenskoj muzičkoj sceni]] pojavili [[novi val]] i [[Pank-rok|punk]], a Sarajevo je tokom prve polovine 1980-ih dobilo jednu od najaktivnijih omladinskih muzičkih scena u zemlji. Pripadnici pokreta prihvatili su pojedine elemente tadašnjih novih muzičkih pravaca, ali su ih kombinovali sa specifičnim sarajevskim humorom, lokalnim govorom i motivima svakodnevnog života. Na taj način nastao je prepoznatljiv oblik kulturnog izraza koji se razlikovao od tadašnjih dominantnih trendova u popularnoj kulturi.&lt;ref&gt;Univerzitet u Zenici. Filozofski fakultet. ISBN 2637-2088. 2021. [https://ff.unze.ba/wp-content/uploads/2022/01/ZbornikFF2021-1.pdf Zbornik radova (O vremenu prošlom: Muzika novog vala u Sarajevu 1978-1984]; Sead S. Fetahagić). Str. 129.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://yugoslavpunk.omeka.net/exhibits/show/scenes/sarajevo|title=Sarajevo Punk Scene: The New Primitives and New Partisans · Cities &amp; Scenes · Yugoslav Punk|last=Nassif|first=Madeline|website=yugoslavpunk.omeka.net|access-date=23. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Naziv &quot;Novi primitivizam&quot; korišten je ironično, kao parodija na nazive i ideje različitih savremenih umjetničkih i kulturnih pokreta. Umjesto približavanja tadašnjim evropskim kulturnim trendovima, njegovi protagonisti naglašavali su lokalno iskustvo i svakodnevni život Sarajeva. Posebno mjesto imali su likovi i situacije preuzeti iz mahalskog i uličnog života, koji su kroz humor i pretjerivanje postajali dio popularne kulture.

U muzičkom izrazu posebno se isticala grupa Zabranjeno pušenje, čiji su tekstovi često opisivali događaje, ljude i društvene pojave iz svakodnevnog života. Sličan pristup koristili su i Elvis J. Kurtović &amp; His Meteors, dok je Bombaj štampa kombinovala muzički izraz sa [[humor]]om i scenskim nastupom. Muzička scena povezana s Novim primitivizmom bila je dio šireg sarajevskog novog vala i predstavljala je jedan od njegovih prepoznatljivih oblika.&lt;ref&gt;Dr. Nele Karajlić in the Framework of the &quot;New Primitives&quot;. Borislava Vučković, 15. 2. 2017 / 1. 6. 2017.&lt;/ref&gt;

Važnu ulogu u širenju pokreta imala je Top lista nadrealista. Program je u početku emitiran na radiju, a kasnije je prenesen i na televiziju. Njegovi autori koristili su kratke [[skeč]]eve, [[Parodija|parodiju]], [[apsurd]] i [[Društvo|društvenu]] [[Satira|satiru]]. Teme su često bile povezane sa svakodnevnim životom, politikom, administracijom i međuljudskim odnosima. Specifičan humor programa omogućio je da lokalni sarajevski način izražavanja postane poznat i publici izvan Sarajeva.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hkw.de/en/programme/global-fascisms/top-lista-nadrealista-and-nadreality-show|title=Top lista nadrealista &amp; Nadreality Show {{!}} HKW Haus der Kulturen der Welt|website=HKW|language=|access-date=23. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eva.ie/artist/top-lista-nadrealista/|title=Top Lista Nadrealista|website=EVA International|language=en-GB|access-date=23. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Tokom sredine 1980-ih popularnost protagonista Novog primitivizma značajno je porasla. Muzičke grupe počele su nastupati širom Jugoslavije, a Top lista nadrealista dobila je širu televizijsku publiku. Time je pokret prerastao okvire sarajevske omladinske scene i postao prepoznatljiv fenomen jugoslavenske popularne kulture. Razvoj pokreta bio je povezan i sa različitim kontroverzama. Posebnu pažnju izazvala je afera nakon nastupa Zabranjenog pušenja u [[Rijeka (grad)|Rijeci]] 1984, kada je Nele Karajlić tokom problema sa pojačalom izgovorio &quot;Crk'o maršal&quot;. Izjava je protumačena kao [[aluzija]] na [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]] i izazvala je reakcije u tadašnjim jugoslavenskim medijima. Nakon toga grupa je kroz pritiske izgubila dio ranije podrške (medijske i koncertne), a slučaj je postao jedna od najpoznatijih kontroverzi povezanih s Novim primitivizmom.&lt;ref&gt;Top lista nadrealista kao medijski fenomen subkulturnog razvoja Sarajeva i njen utjecaj na recipijente. Erol Handžar, Fakultet političkih nauka u Sarajevu (Odsjek Komunikologija). Univerzitet u Sarajevu. Master Teza. Sarajevo, oktobar, 2020.&lt;/ref&gt;

U drugoj polovini 1980-ih pojedini protagonisti i projekti povezani s pokretom krenuli su različitim pravcima. Neke grupe ostvarile su veliki komercijalni uspjeh i postepeno se udaljile od prvobitne novoprimitivističke estetike. Istovremeno je Top lista nadrealista nastavila djelovati kroz različite radio i televizijske formate. Pokret je krajem decenije izgubio raniju organizacijsku povezanost, ali su njegovi protagonisti nastavili djelovati u [[Muzika u Bosni i Hercegovini|muzici]], [[Televizija u Bosni i Hercegovini|televiziji]], filmu i drugim oblicima [[Popularna kultura|popularne kulture]].

Novi primitivizam ostao je vezan za sarajevsku i jugoslavensku popularnu kulturu 1980-ih. Nakon slabljenja pokreta krajem decenije, njegovi protagonisti nastavili su djelovati u muzici, televiziji, filmu i drugim oblastima popularne kulture. Projekti povezani s pokretom nastavili su biti prisutni u javnosti i nakon [[Raspad Jugoslavije|raspada Jugoslavije]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [[Zabranjeno pušenje]]

{{Yu pop-rock}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Muzika u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Muzika u Jugoslaviji]]
[[Kategorija:Novi primitivizam]]</text>
      <sha1>8kzxo60xt5odghvqtx928xyt9nm6mt7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SSC Bari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>139530</id>
    <revision>
      <id>3926008</id>
      <parentid>3872819</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:57:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9023" sha1="cqplorbct24wz951wmyn4dbae0ld8u9" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
{{Infokutija fudbalski klub 
|Ime kluba        = Bari 
|puno ime         = Associazione Sportiva Bari S.p.A. 
|Grb              = FC Bari 1908.png
|Nadimak          = ''i Galletti'' (Pijetlovi)&lt;br /&gt;''i Biancorossi '' (crveno-bijeli)
|Datum osnivanja  = [[15. januar]] [[1908]]
|Grad             = {{ZD|ITA}} [[Bari]]
|Federacija       = [[FIGC]]
|Konfederacija    = [[UEFA]]
|Liga             = [[Serie B]] 
|Prošlosezonski plasman = [[Serie B]], 3. mjesto 
|Stadion          = [[Stadio San Nicola]], [[Bari]] 
|Kapacitet        = 58 270
|Vlasnik kluba    = 
|Predsjednik kluba = {{ZD|ITA}} Vincenzo Matarrese 
|Trener           = {{ZD|ITA}} 
|Adresa           =  |
|Internet stranica = [http://asbari.it/ www.asbari.it]
|Trenutna sezona    = 
|uzorak_lr1=_redborder
|uzorak_t1=_collarred
|uzorak_dr1=_redborder
|lijeva ruka1=
|tijelo1=FFFFFF
|desna ruka1=FFFFFF
|šorc1=FFFFFF
|čarape1=FFFFFF
|uzorak_lr2=_whiteborder
|uzorak_t2=_collarwhite
|uzorak_dr2=_whiteborder
|lijeva ruka2=FF0000
|tijelo2=FF0000
|desna ruka2=FF0000
|šorc2=FF0000
|čarape2=FF0000
|}}

'''Associazione Sportiva Bari''', najčešće samo '''Bari''', je profesionalni [[nogomet]]ni klub koji se takmiči u najvišem rangu profesionalnog takmičenja u [[Italija|Italiji]], [[Serie A|Seriji A]]. Klub je smješten u istoimenom [[Bari|glavnom gradu]] italijanske regije [[Apulija]]. Osnovan je 15. januara 1908. godine kao Foot-Ball Club Bari dok je 1928. godine spajanjem više tadašnjih klubova iz grada nastao Unione Sportiva Bari. Domaće utakmice igraju na stadionu [[Stadio San Nicola|San Nicola]] (Sveti Nikola) koji ima kapacitet 58,270 sjedećih mjesta.

Većinu historije klub je proveo između učešća u dvije najjače lige, [[Serie A|Serije A]] i [[Serie B|Serije B]]. Najveći uspjeh kluba je osvajanje [[Mitropa kup]]a 1990. godine. Klub spada u red jednih od najelitnijih iz predjela [[Italija|južne Italije]] i statistički je na 17. mjestu po uspješnosti u [[Serie A|Seriji A]] svih vremena gdje je dosada proveo 30 sezona. Četiri godine je držao britanski rekord za jedan transfer van [[Velika Britanija|Velike Britanije]] kada je 1991. godine [[Aston Villa FC|Aston Vili]] platio 5,5 miliona funti za [[David Platt|Dejvida Plata]].

Još jedan uspjeh vrijedan pomena je bio kada je u sezoni 1995/96 tadašnji igrač kluba [[Igor Protti|Igor Proti]] postao najbolji strijelac [[Serie A|Serije A]] sa 24 postignuta gola.

== Historija ==

=== Osnivanje ===
Bari Foot-Ball Club osnovan je u Bariju 15. januara 1908. godine. U osnivanju kluba učestvovali su strani državljani, što je bilo uobičajeno za ranu fazu razvoja fudbala u Italiji. Među osnivačima su bili Nijemac Floriano Ludwig, Švicarac Gustavo Kuhn i trgovac iz Barija Giovanni Tiberini. Klub je u prvim godinama nastupao u crvenim dresovima s bijelim šorcevima te je utakmice igrao na terenu San Lorenzo, u gradskoj četvrti San Pasquale.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ininternet.org/calcio_on_line.htm|title=Tutto sul calcio, le squadre, partite e risultati live|website=www.ininternet.org|access-date=7. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

Zbog slabe zastupljenosti klubova iz južne Italije u ranim izdanjima italijanskog fudbalskog prvenstva, Bari u početnom periodu nije učestvovao u nacionalnim takmičenjima. Tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] klub je privremeno prestao s radom, a ponovo je reorganiziran 1924. godine pod istim imenom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forza_azzurri.homestead.com/clubs_prof_a.html|title=Forza Azzurri Statistics, Clubs: Profiles A-B|website=forza_azzurri.homestead.com|access-date=7. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

U međuvremenu su u Bariju osnovani i drugi fudbalski klubovi, uključujući Foot-Ball Club Liberty, osnovan 1909. godine kao klub nastao odvajanjem od Barija, poznat po plavo-bijelim prugastim dresovima, te Unione Sportiva Ideale, osnovan 1908. godine, čiji su dresovi bili zeleno-crni. FBC Liberty postao je prvi klub iz Provincije Bari koji je učestvovao u Italijanskom fudbalskom prvenstvu, tokom sezone 1921/22 CCI, u vrijeme raskola između klubova i Italijanskog fudbalskog saveza (FIGC).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://asbari.it/societa/archivio-news/2748-assemblea-dei-soci-approvato-il-bilancio-della-societa.html|title=asbari.it - Calcio Bari Resources and Information.|website=asbari.it|access-date=7. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

U sezoni 1922/23 Ideale je postao prvi klub iz Barija koji je dosegao polufinale južnoitalijanskog dijela prvenstva, gdje je eliminisan od strane Lazija. U sezoni 1924/25 sva tri kluba, Bari, Liberty i Ideale, prvi put su istovremeno učestvovala u prvenstvu. FBC Bari je te sezone ispao iz takmičenja i ponovo prestao postojati 1927. godine, dok je Liberty stigao do južnih polufinala, gdje je poražen od Albe Rome.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bari.repubblica.it/cronaca/2018/07/16/news/bari_calcio_c_e_la_cordata_per_salvare_la_societa_ma_giancaspro_diserta_l_incontro-201891225/|title=Bari, salta l'iscrizione al campionato in B: addio al calcio professionistico dopo 110 anni|date=16. 7. 2018|website=la Repubblica|language=it|access-date=7. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Historija trenera ==
Tokom svoje istorije Bari je imao veliki broj trenera. U pojedinim sezonama ekipu su vodili i zajednički treneri. Slijedi hronološki spisak trenera kluba od 1928. godine nadalje:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.solobari.it/almanacco/allenatori.php|title=ALMANACCO SOLOBARI.IT - L'archivio storico sull'A.S. Bari|website=www.solobari.it|access-date=7. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

* {{Kolone|col1=Egri Erbstein (1928–1929)

Josef Uridil (1929–1930)

János Hajdú (1930–1931)

Árpád Weisz (1931–1932)

Egri Erbstein, László Barr (1932–1933)

Tony Cargnelli (1933–1934)

Engelbert König (1934–1935)

András Kuttik (1935–1936)

Tony Cargnelli (1936–1938)

József Ging (1938–1939)

András Kuttik (1939)

Raffaele Costantino (1939–1940)

Luigi Ferrero (1940–1941)

András Kuttik (1941)

Raffaele Costantino (1941)

Stanislao Klein (1941–1942)

Raffaele Costantino (1942–1943)

János Vanicsek (1943)

Raffaele Costantino (1944–1945)

András Kuttik (1946)

Raffaele Costantino (1946–1947)

János Nehadoma (1947)

András Kuttik (1947–1948)

Ferenc Plemich (1948)

András Kuttik (1948)

Raffaele Costantino (1948–1949)

Ferenc Plemich (1949)
yörgy Sárosi, Francesco Capocasale (1949–1950)

Raffaele Costantino (1950)

Francesco Capocasale (1950)

Federico Allasio (1950)

Ambrogio Alfonso (1950–1951)

Mario Sandron (1951)

Paolo Giammarco (1951)

Pietro Piselli (1951)

Raffaele Costantino (1951–1952)|col2=Vincenzo Marsico (1952)

Raffaele Sansone (1952–1953)

Francesco Capocasale (1953–1956)

Federico Allasio (1956–1958)

Paolo Tabanelli (1958–1959)

Francesco Capocasale (1959–1961)

Onofrio Fusco (1961)

Luis Carniglia (1961)

Federico Allasio (1961–1962)

Onofrio Fusco (1962)

Pietro Magni (1962–1963)

Tommaso Maestrelli (1963–1964)

Paolo Tabanelli (1964)

Francesco Capocasale (1964–1965)

Onofrio Fusco (1965)

Hugo Lamanna (1965–1966)

Filippo Calabrese (1966)

Lauro Toneatto (1966–1969)

Oronzo Pugliese (1969–1970)

Carlo Matteucci (1970)

Lauro Toneatto (1970–1972)

Carlo Regalia (1972–1974)

Luciano Pirazzini (1974–1975)

Gianni Seghedoni (1975–1976)

Giuseppe Pozzo (1976)

Giacomo Losi (1976–1978)

Mario Santececca (1978–1979)

Giulio Corsini (1979)

Enrico Catuzzi (1979)

Antonio Renna (1979–1981)

Enrico Catuzzi (1981–1983)|col3=Luigi Radice (1983)

Bruno Bolchi (1983–1986)

Enrico Catuzzi (1986–1988)

Gaetano Salvemini (1988–1992)

Zbigniew Boniek (1992)

Sebastião Lazaroni (1992–1993)

Giuseppe Materazzi (1993–1996)

Eugenio Fascetti (1996–2000)

Arcangelo Sciannimanico (2001–2002)

Attilio Perotti (2002–2003)

Marco Tardelli (2003–2004)

Giuseppe Pillon (2004)

Guido Carboni (2004–2006)

Rolando Maran (2006)

Giuseppe Materazzi (2006–2007)

Antonio Conte (2007–2009)

Giampiero Ventura (2009–2011)

Bortolo Mutti (2011)

Vincenzo Torrente (2011–2013)

Roberto Alberti Mazzaferro (2013–2014)

Devis Mangia (2014)

Davide Nicola (2014–2015)

Andrea Camplone (2015–2016)

Roberto Stellone (2016)

Stefano Colantuono (2016–2017)

Fabio Grosso (2017–2018)

Giovanni Cornacchini (2018–2019)

Vincenzo Vivarini (2019–2020)

Gaetano Auteri (2020–2021)

Massimo Carrera (2021)

Gaetano Auteri (2021)

Michele Mignani (2021–2023)

Pasquale Marino (2023–2024)

Giuseppe Iachini (2024)}}

==Trofeji==

=== Nacionalna takmičenja ===

* '''[[Serie B]]'''

Prvak (2): 1941/42, 2008/09

* '''[[Serie C]]'''

Prvak (5): 1954/55, 1966/67, 1976/77, 1983/84, 2021/22

* '''Serie D'''

Prvak (2): 1953/54, 2018/19

=== Međunarodna takmičenja ===
[[Mitropa kup]]

Pobjednik (1): 1990

== Reference ==
{{refspisak}}
:

==Vanjski linkovi==

[http://asbari.it/ Službena stranica AS Barija]

{{Commonscat|A.S. Bari}}

[[Kategorija:Nogometni klubovi u Italiji]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1908.]]
[[Kategorija:FC Bari 1908|*]]</text>
      <sha1>cqplorbct24wz951wmyn4dbae0ld8u9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ludovik I, kralj Napulja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140582</id>
    <revision>
      <id>3926452</id>
      <parentid>3791783</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926452</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3330" sha1="0k2pv60o835284lr3de43uarlg2qrq8" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
| Ime =Ludovik I
| Nasljeđivanje=[[Spisak napuljskih vladara|Kralj Napulja]]
| Slika =Louis of Taranto.jpg|225px|Ludovik I]]
| Opis slike =
| Vladavina =[[1352]] - [[1362]]
| Krunidba =
| Supružnik =[[Ivana I, kraljica Napulja]]
| Dinastija =[[Anžuvinci|Anjou-Taranto]]
| Otac =[[Filip I, knez Taranta]]
| Majka =[[Katarina Valojska (tarantska kneginja)|Katarina Valojska]]
| Datum rođenja =[[1320]].
| Mjesto rođenja =
| Datum smrti =[[26. maj]] [[1362]].
| Mjesto smrti =
|}}

'''Ludovik I'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Louis {{!}} King of Sicily, Angevin Dynasty, Reformer {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-king-of-Naples|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=23. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; ([[1320]]-[[26. maj]] [[1362]]) je bio ''[[suo iure]]'' knez Taranta od [[1346]]. godine i ''[[iure uxoris]]'' [[kralj Napulja]] od [[1352]]. godine do svoje smrti.

Bio je sin tarantskog kneza [[Filip I, knez Taranta|Filipa I]], sina napuljskog kralja [[Karlo II, kralj Napulja|Karla II]], i [[Katarina Valojska (tarantska kneginja)|Katarine Valojske]]. Pripadao je tarantskom ogranku dinastije [[Anjou (dinastija)|Anjou]].

Godine [[1342]]. postao je veliki meštar [[viteški red svetog groba u Jeruzalemu|Viteškog reda svetog groba u Jeruzalemu]], jendog od najstarijih i najprestižnijih viteških redova. Četiri godine kasnije brat [[Robert, knez Taranta|Robert]] mu je prepustio vlast nad Kneževinom Tarantom.

Dana [[20. august]]a [[1346]]. godine oženio je kćerku svog prvog rođaka, napuljsku kraljicu [[Ivana I, kraljica Napulja|Ivanu I]], postavši tako njen drugi muž. Ona ga je ubrzo proglasila kraljem i učinila jedinim od svoja ukupno četiri muža koji su vladali Napuljem zajedno s njom. Okrunjen je kao kralj Napulja [[1352]]. godine.

Kralj Ludovik I je [[1360]]. godine izvršio invaziju na [[Sicilija|Kraljevinu Siciliju]], pokušavši iskoristiti pobune protiv sicilijanskog kralja [[Fridrik III, kralj Sicilije|Fridrika III]] kako bi pripojio svom kraljevstvu onaj dio kraljevstva koji je njegov i Ivanin pradjed, [[Karlo I, kralj Napulja|Karlo I]], izgubio u korist Fridrikovog pradjeda, [[Petar III, kralj Aragonije|Petra I]]. Sljedeće godine je s Ivanom morao pobjeći iz Napulja pred vojskom njihovog rođaka (također Anžuvinca), ugarskog kralja [[Ludovik I, kralj Ugarske|Ludovika I]]. S Ivanom je imao dvije kćerke:

*Katarinu Napuljsku (1347-nakon 1362)
*Francisku Napuljsku (1349-1352)

Njihova starija kćerka, Katarina Napuljska, umrla je u adolescenciji nedugo nakon Ludovika I.

== Također pogledajte ==
* [[Iure uxoris]]

{{Početak redoslijedne kutije}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=[[Spisak napuljskih vladara|Kralj Napulja]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;s [[Ivana I, kraljica Napulja|Ivanom I]]
|godine=[[1352]]–[[1362]]
|prethodnik=[[Ivana I, kraljica Napulja|Ivana I]]
|nasljednik=[[Ivana I, kraljica Napulja|Ivana I]]
}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=[[Spisak tarantskih vladara|Knez Taranta]]
|godine=[[1346]]–[[1362]]
|prethodnik=[[Robert, knez Taranta|Robert]]
|nasljednik=[[Filip II, knez Taranta|Filip II]]
}}

{{Kraj redoslijedne kutije}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Louis, Prince of Taranto}}

[[Kategorija:Napuljski vladari]]
[[Kategorija:Anžuvinci]]</text>
      <sha1>0k2pv60o835284lr3de43uarlg2qrq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ludovik II, kralj Napulja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>140603</id>
    <revision>
      <id>3926453</id>
      <parentid>3791784</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926453</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3815" sha1="j4dgs8b3z591o3aok33afsmkokwhsvc" xml:space="preserve">{{Infokutija Vladar
| Ime =Ludovik II
| Nasljeđivanje=[[Spisak napuljskih vladara|Kralj Napulja]]
| Slika =15th-century unknown painters - Louis II of Anjou - WGA23561.jpg
| Opis slike =
| Vladavina =[[1389]] - [[1399]]
| Krunidba =[[1. novembar]] [[1389]].
| Prethodnik =[[Ladislav, kralj Napulja|Ladislav]]
| Nasljednik = Ladislav
| Supružnik =[[Jolanda Aragonska]]
| Djeca = [[Ludovik III, vojvoda Anžuja]]&lt;br&gt;[[Renato, kralj Napulja]]&lt;br&gt;[[Karlo, grof Mainea]]&lt;br&gt;[[Marija Anžujska]]&lt;br&gt;[[Jolanda Anžujska]]
| Dinastija =[[Valois (dinastija)|Valois]]
| Otac =[[Luj I, vojvoda Anjoua]]
| Majka =[[Marija Blojška]]
| Datum rođenja =[[1377]].
| Mjesto rođenja =
| Datum smrti =[[29. april]] [[1417]].
| Mjesto smrti =
|}}
'''Ludovik II''' ([[1377]] - [[29. april]] [[1417]]) je bio [[kralj Napulja]]&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Louis II {{!}} French Monarch, Angevin Dynasty, King of Naples {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Louis-II-duke-of-Anjou|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=23. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt; i rival [[Ladislav, kralj Napulja|Ladislava Dračkog]].

Rođen je u [[Toulouse]]u. Roditelji su mu bili [[Luj I, vojvoda Anjoua]] i [[Marija Blojška]]. Od oca je naslijedio velike posjede u južnoj Francuskoj, ali i njegovu borbu za napuljsku krunu s [[Karlo III, kralj Napulja|Karlom Dračkim]]. Karlov maloljetni sin Ladislav ga je naslijedio [[1386]]. godine, ali je ubrzo istjeran iz Napulja. Ludovika je [[1. novembar|1. novembra]] [[1389]]. okrunio [[protupapa Klement VII]]. Deset godina kasnije Ladislav je zbacio Ludovika i preuzeo svoju krunu.

Godine [[1409]]. Ludovik je oslobodio [[Rim]] od Ladislava. Sljedeće godine je, kao saveznik protupape [[Ivan XXIII (protupapa)|Ivana XXIII]], napao je i pobijedio Ladislava. Na kraju je izgubio podršku unutar Napulja i prestao s borbom za krunu.

Bio je oženjen svojom prvom rodicom, [[Jolanda Aragonska|Jolandom Aragonskom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Louis_II_of_Anjou|title=Louis II of Anjou facts for kids|last=d'Angers|first=Ladislaus) Coronation 1 November 1389 Predecessor Ladislaus Successor Ladislaus Duke of Anjou Reign 1384-1417 Predecessor Louis I. Successor Louis III Born 5 October 1377 Toulouse Died 29 April 1417Château|last2=III|first2=Anjou Spouse Yolande of Aragon ​​ Issue Louis|website=kids.kiddle.co|language=en|access-date=23. 12. 2025|last3=René|first3=Duke of Anjou|last4=Charles|first4=King of Naples|last5=Marie|first5=Count of Maine|last6=Yolande|first6=Queen of France|last7=Blois|first7=Duchess of Brabant House Valois-Anjou Father Louis I. of Anjou Mother Marie of}}&lt;/ref&gt; S njom je imao petero djece:

*[[Ludovik III, vojvoda Anžuja]]
*[[Renato, kralj Napulja]]
*[[Karlo, grof Mainea]]
*[[Marija Anžujska]], francuska kraljica kao supruga [[Karlo VII, kralj Francuske|Karla VII]]
*[[Jolanda Anžujska]], bretonska vojvotkinja kao supruga [[Franjo I, vojvoda Bretanje|Franje I]]

{{Početak redoslijedne kutije}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=[[Spisak napuljskih vladara|Kralj Napulja]]&lt;br&gt;
|godine=[[1389]]–[[1399]]
|prethodnik=[[Ladislav, kralj Napulja|Ladislav]]
|nasljednik=[[Ladislav, kralj Napulja|Ladislav]]
}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=[[Spisak anžuvinskih vladara|Vojvoda Anžuja]]&lt;br&gt;[[Spisak provansalskih vladara|Grof Provanse]],&lt;br&gt; Forcalquiera,&lt;br&gt;Mainea i&lt;br&gt; Piedmonta
|godine=[[1384]]–[[1417]]
|prethodnik=[[Ludovik I, vojvoda Anžuja|Ludovik I]]
|nasljednik=[[Ludovik III, vojvoda Anžuja|Ludovik III]]
}}
{{Kraj redoslijedne kutije}}
== Također pogledajte ==
* [[Spisak sicilijanskih kraljeva]]
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.italiangenealogy.blog/king-and-queen-consort-of-naples/
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Napuljski vladari]]
[[Kategorija:Valojevci]]</text>
      <sha1>j4dgs8b3z591o3aok33afsmkokwhsvc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kapelan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141725</id>
    <revision>
      <id>3926388</id>
      <parentid>3789134</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1150" sha1="1fou1aowm52gw5izz0c1o42zl09ysac" xml:space="preserve">[[Datoteka:Catholic Mass aboard USS Ronald Reagan.jpg|200px|desno|mini|Vojni kapelan služu sv. misu na ratnom brodu.]]
'''Kapelan''' je mladi [[kršćanstvo|kršćanski]] [[svećenik]] (obično odmah nakon posvećenja) koji pomaže [[župnik]]u oko obaveza vezanih za župu. U tom kontekstu, pojam označava pripravnika, koji se priprema za samostalno vođenje [[župa|župe]].

Osim toga, pojam kapelan odnosi se na svećenika zaduženog za posebne skupine [[čovjek|ljudi]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.churchofengland.org/faith-life/vocations/explore-ministries/chaplaincy|title=Chaplaincy|website=www.churchofengland.org|access-date=14. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Tako postoji npr.: bolnički kapelan, zatvorski kapelan, vojni kapelan, sudski kapelan i slično. Ovi [[Svećenik|svećenici]] često [[bogoslužje]] obavljaju u manjim (i improviziranim) [[Kapela]]ma - odakle i dolazi naziv kapelan od [[latinski|latinske]] riječi &quot;capellanus&quot;.

== Također pogledajte ==
* [[Župnik]]
* [[Duhovnik]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{Stub-rel}}
{{Commonscat|Chaplains}}

[[Kategorija:Vjerski službenici]]</text>
      <sha1>1fou1aowm52gw5izz0c1o42zl09ysac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Behrami</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141745</id>
    <revision>
      <id>3925801</id>
      <parentid>3924089</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Historija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5591" sha1="2szctcps7lpxxtutdkrpnkme6p4hjyr" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje u BiH
| ime                          = Behrami
| vrsta                        = naselje
| službeni_naziv               = 
| slogan                       = 
| nadimak                      = 
| slika                        = 
| opis_slike                   = 
| veličina_slike               = 
| zastava                      = 
| grb                          = 
| entitet                      = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| kanton                       = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]]
| grad                         = [[Srebrenik]]
| nadmorska_visina             = 
| širina_stepeni               = 44.673797
| dužina_stepeni               = 18.486334
| najveća tačka                = 
| najveća tačka metara         = 
| površina_grada               = 
| površina_općine              = 
| stanovništvo grad            = 310
| stanovništvo procjena        = 
| stanovništvo godina          = 2013
| stanovništvo procjena godina = 
| gustoća                      = 
| poštanski broj               = 
| pozivni broj                 = (+387) 35
| matični broj                 = 148733&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=8. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| matični_broj_grada           = 10987
| karta_lokacija               = Bosna i Hercegovina
| opis_karte                   = Behrami u Bosni i Hercegovini
| web stranice                 = 
| bilješka                     = 
}}
'''Behrami''' su [[naseljeno mjesto]] u [[grad]]u [[Srebrenik]]u, [[Bosna i Hercegovina]].

== Historija ==
Naselje Behrami je nastalo 1971. izdvajanjem iz naselja [[Seona (Srebrenik)|Seona]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G2002/Pdf/G20026003.pdf |title=Promjene u sastavu i nazivima naselja za period 1948-1990 (str. 4) |work=SL. L. SRBIH, 13/71 |access-date= 8. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;

Behrami kao veliko selo kako i moralno tako i duhovno, imaju bogatu historiju, prvobitno Behrami su bili dio Urože,  a zatim Seone.

Glavna Behramska stranka po popularnosti je hdz.

Džamija u Behramima je napravljeno 1938. Idalje je ocuvana po starinskom nacinu, 2001 je renovirana.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.srebrenik.ba/geografija-srebrenika/|title=Geografija Srebrenika|last=futura_srebrenik|date=4. 1. 2005|website=Oficijelna web stranica Grada Srebrenik - dobro došli!|language=bs-BA|access-date=5. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Poznate osobe su:

kadir crni imsirovic- veoma zanimljiva osoba.

Agan Agic Husaric imao svoju cetu pod imenom &quot;crni sokolovi&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Dauleshyar|first=B.|last2=Alishev|first2=A.|date=22. 11. 2025|title=Studying the Perspectives and Career Guidance of 8th-grade Students on Science, Physics, and Future Professions through the Integration of Robotics into Physics Education|url=https://doi.org/10.31643/2025.03|journal=Materials of International Scientific-Practical Internet Conference “Challenges of Science”|publisher=Institute of Metallurgy and Ore Beneficiation JSC, Satbayev University|pages=24–33|doi=10.31643/2025.03}}&lt;/ref&gt;

Trgovina u Behramima ne radi od 2018.

== Stanovništvo ==
{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Behrami
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naselje
| maticni_broj             = 148733
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 98) |work=fzs.ba |access-date= 8. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1981_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 8. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g2013_ukupno             = 310
| g2013_bosnjaci           = 305
| g2013_bosanci            = 2
| g2013_muslimani          = 1
| g2013_albanci            = 1
| g2013_nisu_izjasnili     = 1
| g1991_ukupno             = 320
| g1991_muslimani          = 303
| g1991_jugosloveni        = 15
| g1981_ukupno             = 339
| g1981_muslimani          = 326
| g1981_jugosloveni        = 4
| g1981_albanci            = 8
| g1971_ukupno             = 351
| g1971_muslimani          = 350
}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Portal Bosna i Hercegovina}}
* [http://srebrenik.ba/ Zvanični sajt grada Srebrenika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170422044646/http://srebrenik.ba/ |date=22. 4. 2017 }}

{{Grad Srebrenik}}</text>
      <sha1>2szctcps7lpxxtutdkrpnkme6p4hjyr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jelačići (Kladanj)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142114</id>
    <revision>
      <id>3925817</id>
      <parentid>3923409</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:40:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Historija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4700" sha1="ti8lfjzvd76fntlbyc9yica7w0xurvk" xml:space="preserve">{{Geokutija naselje u BiH
| ime                          = Jelačići
| vrsta                        = naselje
| službeni_naziv               = 
| slogan                       = 
| nadimak                      = 
| slika                        = 
| opis_slike                   = 
| veličina_slike               = 
| zastava                      = 
| grb                          = 
| entitet                      = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| kanton                       = [[Tuzlanski kanton|Tuzlanski]]
| općina                       = [[Kladanj]]
| nadmorska_visina             = 
| širina_stepeni               = 44.312605
| dužina_stepeni               = 18.736625
| najveća tačka                = 
| najveća tačka metara         = 
| površina_grada               = 
| površina_općine              = 
| stanovništvo grad            = 0
| stanovništvo procjena        = 
| stanovništvo godina          = 2013
| stanovništvo procjena godina = 
| gustoća                      = 
| poštanski broj               = 
| pozivni broj                 = (+387) 35
| matični broj                 = 166138&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=26. 4. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| matični broj općine          = 10499
| karta_lokacija               = Bosna i Hercegovina
| opis_karte                   = Jelačići u Bosni i Hercegovini
| web stranice                 = 
| bilješka                     = 
}}&lt;blockquote&gt;'''Jelačići''' su [[naselje]] u [[općina|općini]] [[Kladanj]], [[Bosna i Hercegovina]].&lt;/blockquote&gt;

== Stanovništvo ==
{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Jelačići
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naselje
| maticni_broj             = 166138
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 61) |work=fzs.ba |access-date= 26. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1981_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1961_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g2013_ukupno             = 0
| g1991_ukupno             = 313
| g1991_srbi               = 311
| g1991_jugosloveni        = 2
| g1981_ukupno             = 382
| g1981_srbi               = 378
| g1981_jugosloveni        = 4
| g1971_ukupno             = 342
| g1971_srbi               = 342
| g1961_ukupno             = 272
| g1961_srbi               = 272
}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Portal Bosna i Hercegovina}}

== Historija ==
Snage Armije RBiH su na pravoslavnu Novu godinu 14. januara 1994. godine ubile 17 mještana Jelačića, od kojih šestoro starijih i nemoćnih lica, dok je ostalo stanovništvo protjerano&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/region/otkrivena-spomen-ploca-stradalim-srbima_259729.html|title=Откривена спомен-плоча страдалим Србима|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|language=sr-Cyrl|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;
* [http://www.kladanj.ba/ Zvanični sajt općine Kladanj]

{{Općina Kladanj}}</text>
      <sha1>ti8lfjzvd76fntlbyc9yica7w0xurvk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autodesk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142302</id>
    <revision>
      <id>3926093</id>
      <parentid>3828901</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:36:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4766" sha1="lat7boqqj4fnmgccymmnbx8rgn8tgxm" xml:space="preserve">[[Datoteka:Autodesk Logo 2021.svg|mini|desno|200px|Logo kompanije Autodesk]]
'''Autodesk, Inc.''' (NASDAQ: ADSK) jeste [[SAD|američka]] multinacionalna korporacija, fokusirana na proizvodnju [[softver]]a za dizajniranje u 2D i [[3D računarska grafika|3D]], koji se koristi u arhitekturi, inženjerstvu, građevinarstvu, proizvodnji, medijima i zabavi. Autodesk je osnovan 1982.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.autodesk.com/company|title=Company|website=www.autodesk.com|access-date=26. 7. 2016}}&lt;/ref&gt; od strane John Walker-a, koautora ranih verzija najpoznatijeg [[CAD]] proizvoda ove kompanije, [[AutoCAD]]-a,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://autodesk.blogs.com/between_the_lines/ACAD_R1.html|title=AutoCAD 1.0  December 1982|website=Between the Lines|access-date=26. 7. 2016}}&lt;/ref&gt; kao i dvanaest drugih. Sjedište korporacije je u gradu San Rafael, [[Kalifornija]].

Autodesk je postao poznat po svom najpopularnijem softveru za računarski pomognuto projektovanje, AutoCAD. Ujedno, uz AutoCAD, Autodesk razvija rješenja za izradu digitalnih prototipova u svrhu vizualizacije, simulacije i analize osobina proizvoda, kao u stvarnom svijetu, tokom procesa dizajniranja i projektovanja, koristeći digitalni model.

Kompanija također razvija softver za modeliranje informacionog sistema zgrada (BIM),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.autodesk.com/solutions/bim/overview|title=What Is BIM {{!}} Building Information Modeling {{!}} Autodesk|access-date=26. 7. 2016}}&lt;/ref&gt; koristeći trodimenzionalni model objekta.

Autodesk također proizvodi softver za kreiranje u digitalnim medijima: od vizuelnih efekata za televiziju i film, kolor gradiranja i editovanja, do animacije, razvoja [[Računarske igre|igara]], i vizualizacije u dizajnu.

Trenutni predsjednik i CEO je [[Andrew Anagnost]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cio.economictimes.indiatimes.com/news/strategy-and-management/autodesk-names-andrew-anagnost-as-president-and-ceo/59248952|title=Autodesk names Andrew Anagnost as President and CEO|last=www.ETCIO.com|website=ETCIO.com|language=en|access-date=9. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* [http://autodesk.blogs.com/between_the_lines/autocad-release-history.html Autodesk i AutoCAD Historija]
* [http://autodesk.blogs.com Between the Lines AutoCAD Blog by Autodesk employee]
* [http://blogs.autodesk.com Autodesk Blogs]
* [http://students.autodesk.com Autodesk Student Community] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101222170834/http://students.autodesk.com/ |date=22. 12. 2010 }}
* [http://autocad.autodesk.com Autodesk AutoCAD Exchange] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101218225142/http://autocad.autodesk.com/ |date=18. 12. 2010 }}
* [http://www.augi.com AUGI Autodesk User Group International]
* [https://web.archive.org/web/20090201143125/http://myfeedback.autodesk.com/ All Autodesk product usability, research, and beta testing]
* [http://labs.autodesk.com/ Autodesk Labs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070828083316/http://labs.autodesk.com/ |date=28. 8. 2007 }}
* [https://web.archive.org/web/20120111120400/http://seek.autodesk.com/ Autodesk Seek]
* [https://web.archive.org/web/20130116171320/http://www.dspdimension.com/admin/autodesk-releases-new-products-using-dirac/ Autodesk Partners With Leading Audio Technology Provider]
* [https://web.archive.org/web/20130116171318/http://international.autodesk.com/adsk/servlet/index?siteID=2189735&amp;id=11277679 Autodesk Communities] 
* [http://www.youtube.com/autodesk Autodesk YouTube Channel]
* [http://www.fourmilab.ch/autofile/www/chapter2_36.html Early AutoCAD information]
* [http://www.fourmilab.ch/autofile The Autodesk File, a History of Autodesk]
* [http://www.autodesk.com/civil3d AutoCAD Civil 3D's Official Page]
* [http://www.Moldflow.com/ Autodesk Moldflow, Injection Molding Simulation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100730154936/http://www.moldflow.com/ |date=30. 7. 2010 }}
* [http://communities.autodesk.com/ Autodesk User Communities] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101032350/http://communities.autodesk.com/ |date=1. 11. 2012 }}
* [http://www.newslettersonline.com/user/user.fas/s=63/fp=3/tp=47?T=open_article,50033872&amp;P=article Steve Wolfe Asks: Is Autodesk a Bubble Stock?]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20110222192020/http://usa.autodesk.com/company/sustainable-design Autodesk Sustainable Design Center]
* [http://students.autodesk.com/?nd=sustainable_home Autodesk Sustainability Workshop] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121031073748/http://students.autodesk.com/?nd=sustainable_home |date=31. 10. 2012 }}
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Softver]]
[[Kategorija:Računarstvo]]</text>
      <sha1>lat7boqqj4fnmgccymmnbx8rgn8tgxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bengazi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142360</id>
    <revision>
      <id>3926127</id>
      <parentid>3835237</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3364" sha1="fibo6vbbwst1gxgl3ksbf1uw490i3xx" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
| ime                          = Bengazi
| vrsta                        = grad
| službeni_naziv               = بنغازي
| slogan                       = 
| slika                        = The Old Town, Benghazi, Libya.jpg
| opis_slike                   = Stari grad
| veličina_slike               =
| zastava                      = 
| grb                          =  
| država                       = {{ZD|LIB|1977}} [[Libija]]
| regija                       = [[Kirenaika]]
| općina                       =
| nadmorska_visina             = 2
| širina_stepeni               = 32| širina_minuta = 7| širina_sekundi = 0| širina_SJ = N
| dužina_stepeni               = 20| dužina_minuta = 4| dužina_sekundi = 0| dužina_IZ = E
| najveća tačka                =
| najveća tačka metara         = 
| površina_grada               = 
| površina_metro               = 314
| površina_jedinica            = 
| stanovništvo                 = 
| stanovništvo_urban           = 631555&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya#:~:text=1.183%20million%20TRIPOLI%20(capital),%20984,000%20Misratah,%20859,000%20Benghazi%20(2023)|title=Libya - The World Factbook|website=www.cia.gov|language=en|access-date=28. 2. 2026|archive-date=9. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya#:~:text=1.183%20million%20TRIPOLI%20(capital),%20984,000%20Misratah,%20859,000%20Benghazi%20(2023)|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| stanovništvo procjena        =
| stanovništvo_godina          = 2011
| stanovništvo općina godina   =
| stanovništvo procjena godina = 
| stanovništvo_urban_gustoća   = 2011.3
| gustoća općina               =
| kod                          = 
| osnovan                      =  
| gradonačelnik                =  
| gradonačelnik stranka        = 
| poštanski_broj               = 
| pozivni broj                 = (+218) 61
| autooznaka                   = 
| karta                        = Libya location map.svg
| karta_lokacija               = Libija
| vremenska_zona               = [[CET]]
| utc_odstupanje               = +1
| vremenska_zona_DST           = [[CEST]]
| web_stranica                 = 
}}
'''Bengazi'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Benghazi {{!}} Libya’s second city, Port, Mediterranean {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Benghazi|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=18. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; ili '''Bengasi''' ([[arapski jezik|arap.]] بنغازي Banġāzī) je lučki grad na sjeveroistoku [[Libija|Libije]] na istočnoj obali zaljeva Sidra. Grad ima oko 630.000 stanovnika (procjena 2011. god.), drugi je grad u Libiji po broju stanovnika i važna je karavanska veza sa unutrašnjem dijelom zemlje. Šire metro područje grada ima oko 1,1 milion stanovnika. Sjedište je regije [[Kirenaika]] (bivša provincija).

Bengazi je centar trgovine žitaricama, datulama, [[maslina]]ma, vunom i stočnim proizvodima koji pristižu iz okolnih krajeva. Pored toga, poljoprivreda i lov na tune i spužve su važne djelatnosti. Spužve, koža i vuna su glavni izvozni artikli.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.wmf.org/monuments/benghazi-historic-city-center
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Benghazi}}

[[Kategorija:Gradovi u Libiji]]</text>
      <sha1>fibo6vbbwst1gxgl3ksbf1uw490i3xx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ashley Seaver</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142424</id>
    <revision>
      <id>3926086</id>
      <parentid>3853414</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3651" sha1="gwee048dd7hmpqh50wt49doaqbx4xht" xml:space="preserve">{{Infokutija fiktivni lik
| ime            = Ashley Seaver
| serija         = ''Zločinački umovi''
| slika          = Ashley Seaver.jpg
| prvo           = [[What Happens at Home (Zločinački umovi)|&quot;What Happens at Home&quot;]] ([[Spisak epizoda Zločinačkih umova#Sezona 6|6x10]])
| zadnje         = &quot;Supply and Demand&quot; (6x24)
| kreator        = Edward Allen Bernero
| portretirao    = Rachel Nichols
| glas           = 
| oznaka6        = 
| podaci6        = 
| oznaka7        = 
| podaci7        = 
| oznaka8        = 
| podaci8        = &lt;!-- ** Informacije ** --&gt;
| nadimak        = 
| alias          = 
| vrsta          = 
| rod            = 
| zanimanje      = FBI-jeva kadetkinja
| titula         = Pripravnica u JAP-u
| porodica       = Charles Beauchamp (otac)&lt;br&gt;
| supruga        = 
| djeca          = 
| rodbina        = 
| religija       = 
| nacionalnost   = 
| oznaka22       = 
| podaci22       = 
| oznaka23       = 
| podaci23       = 
| oznaka24       = 
| podaci24       = &lt;!-- ** extra ** --&gt;
| zaglavlje25    = 
| oznaka26       = 
| podaci26       = 
| oznaka27       = 
| podaci27       = 
| oznaka28       = 
| podaci28       = 
}}
'''Ashley Seaver''' je lik iz ''[[CBS]]''-ove [[kriminalistički|kriminalističke]] [[televizijska serija|serije]] ''[[Zločinački umovi]]'', a [[glumac|glumi]] je [[Rachel Nichols]].&lt;ref&gt;{{Citation|title=What Happens at Home...|url=https://www.imdb.com/title/tt1749100/|website=Criminal Minds|date=8. 12. 2010|accessdate=20. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; Ona je kadetkinja s [[FBI]]-jeve [[FBI-jeva akademija|akademije]] koja je trenutno pri kraju popravne obuke u [[Jedinica za analizu ponašanja|Jedinici za analizu ponašanja (JAP-u)]]. Pridružila se timu nekoliko epizoda nakon odlaska [[Jennifer Jareau|JJ]].

== Fabula ==
=== Pozadina ===
Ona je kćerka Charlesa Beauchampa, serijskog ubice iz [[Sjeverna Dakota|Sjeverne Dakote]], poznatog kao ''Redmondski rasparač'', koga su uhvatili [[Aaron Hotchner|Hotchner]] i [[David Rossi|Rossi]] kad je Ashley imala 18 godina. On je trenutno u zatvoru i ponekad joj pošalje pismo. Iako ih Ashley nikad ne čita, čuva ih.

=== ''Zločinački umovi'' ===
Kad je tim istraživao nekoliko ubistava u jednoj mirnoj i tihoj zajednici, Rossi ju je upoznao dok je bila na obuci. Nakon razgovora s njim i Hotchnerom, odlučila se pridružiti kao konsultant na slučaju. U početku su namjeravali samo pričati s Ashley, ali je ona insistirala da se pridruži, rekavši da može prepoznati znakove ubice u mirnoj zajednici. Odlazi sama do kuće jedne od žrtava kako bi vratila [[laptop]] koji je korišten kao dokazni materijal i ubrzo shvaća da je obudovljeni muž te žrtve zapravo ubica. On je zadrži u kući i prijeti joj nožem sve dok ne stigne Hotchner i upuca ga.

Ona se kasnije pridružuje JAP-u kako bi završila svoju obuku i pojavile su se mnoge sugestije od strane ljubitelja serije o potencijalnoj romansi između Ashley i [[Spencer Reid|Reida]], potaknute razgovorom između Reida i [[Penelope Garcia|Garcije]] (Garcia je rekla da vjeruje da Reid misli &quot;da je Ashley lijepa&quot;), iako je [[scenarist]] Edward Allen Bernero rekao da nema ništa romantično u odnosu Reida i Seaver i da će njih dvoje biti samo drugovi i ništa više.

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.imdb.com/character/ch0246683/ Ashley Seaver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003110438/http://www.imdb.com/character/ch0246683/ |date=3. 10. 2011 }} na ''[[IMDb]]-u''

{{Zločinački umovi}}{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Seaver, Ashley}}
[[Kategorija:Likovi u &quot;Zločinačkim umovima&quot;]]
[[Kategorija:Fiktivni FBI-agenti]]</text>
      <sha1>gwee048dd7hmpqh50wt49doaqbx4xht</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lillian Gilbreth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142440</id>
    <revision>
      <id>3926014</id>
      <parentid>3837899</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2211" sha1="1u1drx9k4cjs9oxgrlvc016hyeo1mxo" xml:space="preserve">[[Datoteka:Lillian Moller Gilbreth.jpg|mini|Lillian Moller Gilbreth]]
'''Lillian Moller Gilbreth'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.womenshistory.org/lillian-moller-gilbreth|title=Lillian Moller Gilbreth|website=National Women's History Museum|language=en|access-date=28. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (24. maj 1878. – 1. februar 1972), jedna je od prvih žena sa doktorskom disertacijom i to iz oblasti psihologije [[menadžment]]a; među prvima je ukazala na značaj ljudskog faktora u menadžmentu. Lillian, koja se smatra prvim pravim industrijskim/organizacionim psihologom je sa svojim suprugom, sa kojim je u braku bila od 1904, a kasnije ga nadživela čitavih 48 godina, radila na proučavanju napora radnika i studiji pokreta. Nakon Studije pokreta (Motion Study, 1911. godine), zajedno su objavili još 2 knjige, Studiju zamora (Fatigue Study, 1916. godine) i Primenjenu studiju pokreta (Applied Motion Study, 1917. godine).
== Naučni menadžment ==

Isticala je da naučni menadžment mora da se fokusira na dvije stvari istovremeno – analizu i sintezu. Pomoću analize se radni zadaci rastavljaju na osnovne dijelove – elemente. Pomoću sinteze oni se ponovo rekonstruišu tako da uključuju samo one elemente koji su neophodni za efikasan rad.

Kasnije se okrenula pitanjima unaprijeđenja individualnog blagostanja radnika, sa ciljem da naučni menadžment pomogne radnicima da ostvare svoj maksimalni potencijal kao ljudska bića. Poslije Frenkove iznenadne smrti, Lillian je nastavila njegov, ali i svoj rad.

Godine 1924. išla je u Prag na Prvu međunarodnu konferenciju o menadžmentu. U periodu od 1935. do 1948. godine predavala je na Univerzitetu Purdue (Purdue University), od 1941. do 1943. na Koledžu za inženjerstvo u Newark (The Newark College of Engineering) i 1955. na Univerzitetu u Wisconsinu (University of Wisconsin-Madison).

Dugi niz godina je nosila reputaciju „prva američka dama menadžmenta“.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.britannica.com/biography/Lillian-Evelyn-Gilbreth
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Gilbreth, Lillian }}
[[Kategorija:Industrijska psihologija]]
[[Kategorija:Menadžment]]
[[Kategorija:Američki psiholozi]]</text>
      <sha1>1u1drx9k4cjs9oxgrlvc016hyeo1mxo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kingston</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142717</id>
    <revision>
      <id>3926407</id>
      <parentid>3810908</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5062" sha1="3mcw74zzo946iyirvf2qoi77cf2kw6r" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
  |Grb                     = 
  |Karta                   = 
  |Država                  = Jamajka
  |ImeSrednjegNivoaVlasti  = 
  |SrednjiNivoVlasti       = 
  |Općina                  = 
  |Stanovništvo            = 937700
  |StanovništvoGodina      = 2011
  |StanovništvoUrban       = 
  |StanovništvoUrbanGodina = 
  |StanovništvoMetro       = 
  |StanovništvoMetroGodina = 
  |StanovništvoProcjena    = 
  |StanovništvoGodina2     = 
  |Površina                = 1358
  |Nadmorska visina        = 
  |Pozivni broj            = 
  |Poštanski broj          = 
  |Registarska oznaka      = 
  |VrstaNaselja            = 
  |Načelnik                = 
  |NačelnikIzabran         = 
  |NačelnikTitula          = 
  |NačelnikStranka         = 
  |Web                     = 
  |Slika                   = PortofKingston.jpg
  |SlikaInfo               = Centar i luka Kingston'a
}}

{{Lokacijska karta+|Jamajka|float=right|width=200|caption=Položaj Kingstona u Jamajci|places=
{{Lokacijska karta~|Jamajka|lat=17.983333 |long=-76.8|label= Kingston}} 
}}

'''Kingston''' je [[glavni grad]] države [[Jamajka|Jamajke]].

Leži na jugoistočnoj obali otoka. Osnovan je 1692, a postao je glavni grad 1872.

Okrenut je prirodnoj [[Prirodna luka|luci]] zaštićenoj [[Palisadoes|Palisadima]], dugačkim [[Pješčani sprud (reljef)|pješčanim sprudom]] koji povezuje grad [[Port Royal]] i [[međunarodni aerodrom Norman Manley]] sa ostatkom ostrva. Kingston je najveći grad u kojem se govori engleski jezik južno od [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Država]] na [[Zapadna hemisfera|zapadnoj hemisferi]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.caribjournal.com/2016/07/16/five-things-you-didnt-know-about-kingston-jamaica/|title=Five Things You Didn't Know About Kingston, Jamaica|date=17. 7. 2016|website=Caribbean Journal|language=en|access-date=21. 6. 2022}}&lt;/ref&gt;

Kingston igra centralnu ulogu u ekonomiji Jamajke. Ogromna većina ekonomskih aktivnosti odvija se u Kingstonu, a kako se većina vladinih ministarstava nalazi u gradu, to je ključna snaga u zakonodavstvu u pogledu finansija Jamajke. Velika gustina naseljenosti glavnog grada znači da se većina monetarnih transakcija odvija u Kingstonu – stimulirajući veći dio lokalne ekonomije Jamajke. Grad je također dom najvećeg broja [[Obrazovanje na Jamajci|škola]], [[Spisak bolnica na Jamajci|bolnica]] i [[Obrazovanje na Jamajci|univerziteta]] bilo gdje na Jamajci. Kingston je također glavno transportno čvorište ostrva &lt;ref name=&quot;JIS&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.jis.gov.jm/ja50/v2/profiles-kingston-st-andrew/kingston-st-andrew-economy/|title=Kingston &amp; St.Andrew Economy|archive-url=https://web.archive.org/web/20121214142514/http://www.jis.gov.jm/ja50/v2/profiles-kingston-st-andrew/kingston-st-andrew-economy/|archive-date=14. 12. 2012|url-status=dead|access-date=5. 12. 2012}}&lt;/ref&gt; i njegova najveća morska luka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/business/Port-of-Kingston-now-the-seventh-busiest-in-Americas_19218799|title=Port of Kingston now the seventh busiest in Americas|last=Jackson|first=Steven|website=Jamaica Observer|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165452/http://www.jamaicaobserver.com/business/Port-of-Kingston-now-the-seventh-busiest-in-Americas_19218799|archive-date=16. 10. 2018|url-status=dead|access-date=16. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;[[Datoteka:1882_Kingston_Fire.png|mini|Scene u Kingstonu nakon požara 1882.|lijevo|194x194px]][[Kriket]], uključujući i test mečeve, igra se na [[Sabina park]]u. Glavni grad je dom pet [[Nogomet|fudbalskih]] klubova koji igraju u [[National Premier League|Nacionalnoj Premijer ligi]] Jamajke. Timovi su [[Arnett Gardens FC|Arnett Gardens]], [[Boys' Town FC|Boys' Town]], [[Harbour View FC|Harbour View]], [[Maverley Hughenden]] i [[Waterhouse FC|Waterhouse]]. Olimpijska sprinterka [[Shelly-Ann Fraser-Pryce]] također je rođena i odrasla u predgrađu Waterhousea.&lt;ref name=&quot;Journey&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.athleticsweekly.com/featured/shelly-ann-fraser-pryce-journey-to-the-top-38221/|title=Shelly-Ann Fraser-Pryce's journey to the top|last=Weir|first=Stewart|date=12 Jul 2016|website=Athletics Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923140518/https://www.athleticsweekly.com/featured/shelly-ann-fraser-pryce-journey-to-the-top-38221/|archive-date=23. 9. 2020|access-date=22. 5. 2020}}&lt;/ref&gt;

Postoji tvornica [[cement]]a, kao i prehrambena industrija; Izvoze se: [[šećer]], [[banana|banane]], [[kakao]], [[kafa]], [[boksit]], [[aluminij]] itd. Jak je [[turizam]], a postoji i međunarodni aerodrom.

Nekoliko puta je teško stradao od [[potres]]a i [[požar]]a.

U 2004. Kingston je imao 660.000 stanovnika.
{{Commonscat|Kingston, Jamaica}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://web.archive.org/web/20141206040009/http://www.ksac.gov.jm/
{{Glavni gradovi sjevernoameričkih država}}
{{Gradovi domaćini Igara Komonvelta}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kingston]]
[[Kategorija:Jamajka]]
[[Kategorija:Glavni gradovi]]</text>
      <sha1>3mcw74zzo946iyirvf2qoi77cf2kw6r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Crna Guja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142722</id>
    <revision>
      <id>3926185</id>
      <parentid>3810906</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4766" sha1="8dre7ar2wj8687na0ovfz4p2ji2jdk7" xml:space="preserve">{{Infokutija TV-emisija
| bgcolour           =
| ime serije         = Crna Guja
| originalni naslov  = Blackadder
| slika              = Crna Guja 4.jpg
| opis slike         = Postava iz ''[[Crna Guja stupa naprijed|Crne Guje 4]]''
| format serije      = [[sitcom]], [[parodija]]
| trajanje epizode   = 30 minuta
| autor              = [[Richard Curtis]]&lt;br&gt;Rowan Atkinson&lt;br&gt;[[Ben Elton]]
| razvoj             = 
| producent          = [[John Lloyd]]
| izvršni producent  = 
| glumci             = [[Rowan Atkinson]]&lt;br /&gt;[[Tony Robinson]]&lt;br /&gt;[[Tim McInnerny]]&lt;br /&gt;[[Miranda Richardson]]&lt;br /&gt;[[Stephen Fry]]&lt;br/&gt;[[Hugh Laurie]]
| narator            = 
| država             = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]
| jezik              = [[engleski jezik|engleski]]
| tv kuća            = ''[[BBC]]''
| početak serije     = 15. juni 1983.
| kraj serije        = 2.  novembar 1989.
| broj epizoda       = 24 (+ 3 specijalne)
| broj sezona        = 4
| prethodna          = 
| sljedeća           = 
| u BiH              = [[OBN]], [[TVSA]]
| web stranica       = http://www.bbc.co.uk/comedy/blackadder/
| imdb               = 0084988
}}
'''''Crna Guja''''' ({{jez-en|Blackadder}})&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.comedy.co.uk/tv/blackadder/episodes/|title=Blackadder series and episodes list|last=Guide|first=British Comedy|website=British Comedy Guide|language=en|access-date=18. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; jest ''BBC''-jeva [[humor]]istička serija u četiri sezone, a govori o životu [[Edmund Crna Guja|Edmunda &quot;Crne Guje&quot;]]. Svaka sezona bavi se drugim historijskim periodom i, shodno tome, i drugom &quot;Crnom Gujom&quot; koji je uvijek reinkarnacija onog prijašnjeg. U svakoj reinkarnaciji [[Rowan Atkinson]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://the-shortlisted.co.uk/rowan-atkinson-interview/|title=The shortest interview ever with Mr Bean star Rowan Atkinson|last=Pingitore|first=Silvia|date=5. 7. 2022|website=|language=en-GB|access-date=3. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; glumi glavni lik, &quot;Crnu Guju&quot;. Uz njega se još samo njegov, ne prepametni pratilac [[Baldrick]] pojavljuje u sve četiri sezone, a glumi ga [[Tony Robinson]]. Svaka od sezona ima svoj posebni kvalitet, a istovremeno se uklapa u cjelinu. I drugi glumci se pojavljuju tokom cijele serije, ali ne glume uvijek isti lik.

== Sezone ==

=== 1. sezona: ''Crna Guja'' ===
Serija počinje 1485. dok [[Engleska|Engleskom]] vlada [[Rikard III, kralj Engleske|Rikard III]] i završava [[1498]]. vladavinom kralja Rikarda IV. Serija prati događaje vezane uz njegovog drugog sina, Edmunda Crnu Guju, vojvodu od [[Edinburgh]]a, koji je na kraju razriješen svih dužnosti.

=== 2. sezona: ''Crna Guja II'' ===
Druga sezona Crne Guje smještena je u doba kraljice [[Elizabeta I, kraljica Engleske|Elizabete I]]. Kraljica je prikazana kao ekscentrična vladarica sklona čudnim snovima koji uključuju konje. U ovoj sezoni Crna Guja je jedan od najbližih kraljicinih prijatelja. U ovoj sezoni se već prepoznaje specifičan humor tipičan za ovu popularnu seriju.

Uz Crnu Guju pojavljuje se i Baldrick, kao jedini lik koji se konstantno pojavljuje u sve četiri sezone.

=== 3. sezona: ''Crna Guja Treći'' ===
U ovoj sezoni Crna Guja je batler princa [[George (Crna Guja)|Georgea]] u vrijeme vladavine kralja [[Đorđe III, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Đorđa III]]. Princ George [[čovjek]] je s mnogo čarapa. Ima čak 432.507 pari, a Crna Guja tvrdi da ne poznaje nikog s manjim mozgom od njegovog. Ovo je jedina sezona u kojoj Crna Guja ne umire na kraju.

=== 4. sezona: ''Crna Guja stupa naprijed'' ===
Četvrta sezona ove popularne serije smještena je u doba [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]]. Crna Guja sada je [[kapetan]] u britanskoj vojsci i nalazi se na frontu. Neprestano se svađa, kako s nadređenima, tako i s podređenima. Posljednja epizoda sezone toliko je dirljiva i naročita da je ušla u svjetske televizijske anale. Na kraju te epizode umiru svi glavni likovi osim generala [[Melchett (Crna Guja)|Melchetta]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{imdb title|0084988|The Black Adder (1983)}}
* {{imdb title|0088484|Blackadder II (1986)}}
* {{imdb title|id=0092324|Blackadder the Third (1987)}}
* {{imdb title|id=0137390|Blackadder: The Cavalier Years (1988)}}
* {{imdb title|id=0094754|Blackadder's Christmas Carol (1988)}}
* {{imdb title|id=0096548|Blackadder Goes Forth (1989)}}
* {{imdb title|id=0212579|Blackadder: Back &amp; Forth (1999)}}

{{Crna Guja}}
{{BAFTA za najbolju humorističku seriju}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Britanske humorističke serije]]
[[Kategorija:TV-emisije na engleskom jeziku]]
[[Kategorija:Crna Guja|*]]
[[Kategorija:Britanske TV-serije]]
[[Kategorija:Britanske TV-serije iz 1980-ih]]
[[Kategorija:Britanske TV-serije sa početkom prikazivanja 1983.]]</text>
      <sha1>8dre7ar2wj8687na0ovfz4p2ji2jdk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hermann von Helmholtz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143279</id>
    <revision>
      <id>3926325</id>
      <parentid>3640244</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8093" sha1="njsrqoiibe6wzbc48e65i5n9izo19rl" xml:space="preserve">[[Datoteka:Hermann von Helmholtz by Ludwig Knaus.jpg|mini|desno|Hermann von Helmholtz]]
'''Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz''' ([[Potsdam]], [[31. august]] [[1821.]] – [[Berlin]], [[8. septembar]] [[1894.|1894]]) je bio [[Njemačka|njemački]] [[ljekar]] i [[fizičar]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Hermann-von-Helmholtz|title=Hermann von Helmholtz {{!}} German Physicist, Physiologist &amp; Philosopher {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=13. 11. 2023}}&lt;/ref&gt; Njegov život je bio u znaku potpune predanosti nauci i jedan je od najznačajnijih naučnika 19. vijeka.

Kao mladi čovjek, von Helmholtz je bio zainteresiran za prirodne nauke, ali ga je otac poslao na studij [[Medicina|medicine]] zbog izglednije finansijske podrške od strane države. Širokog spektra interesa, von Helmholtz je pisao o starosti Zemaljske kugle do opisa [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]].

Prvo značajnije naučno dostignuće je bilo [[1847]]. kada je otkrio princip sačuvanja energije kod metabolizma mišića. Potvrdio je da ne postoji &quot;životna snaga&quot; u organizmu koja dodaje energiju za pokrete mišića.

Polazeći od ranijih radova [[Nicolas Léonard Sadi Carnot|Sadi Carnota]], [[Émile Clapeyron]]a i [[James Prescott Joule]]a, postavio je odnose između [[Mehanika|mehanike]], [[Toplota|toplote]], [[svjetlost]]i, [[elektricitet]]a i [[Magnetizam|magnetizma]] odnoseći se prema njima kao pojavnosti jedne &quot;sile&quot; ([[Energija|energije]] u modernim terminima). Svoje teorije je objavio u knjizi ''Über die Erhaltung der Kraft'' (''O sačuvanju sile'', 1847).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|url=https://edoc.hu-berlin.de/bitstream/handle/18452/1030/h260_helmholtz_1847.pdf|title=Helmholtz: Über die Erhaltung der Kraft|publisher=Humboldt-Universität}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.projekt-gutenberg.org/helmholt/kraft/kraft.html|title=Ueber die Erhaltung der Kraft|website=www.projekt-gutenberg.org|access-date=13. 11. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|url=https://books.google.ba/books/about/%C3%9Cber_die_Erhaltung_der_Kraft.html?id=NXcLAAAAMAAJ&amp;redir_esc=y|title=Über die Erhaltung der Kraft: eine physikalische Abhandlung, vorgetragen in der Sitzung der physikalischen Gesellschaft zu Berlin am 23sten Juli 1847|date=1847|publisher=G. Reimer, 1847 (Bruxelles, Culture et civilisation|language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Helmholtz|first=Hermann von|url=https://www.deutschestextarchiv.de/book/show/helmholtz_erhaltung_1847|title=Über die Erhaltung der Kraft|date=1847|publisher=Reimer|edition=1. Auflage|location=Berlin}}&lt;/ref&gt;

Imao je radove u osjetilnoj [[Fiziologija|fiziologiji]], a njegov student [[Wilhelm Wundt]] uspješno je nastavio ta istraživanja. Von Helmholtz je značajnije pridonio medicini na polju [[Oftalmologija|oftalmologije]]. Izumio je [[oftalmoskop]], instrument koji se koristi za ispitivanje unutrašnjosti ljudskog oka. Tako je preko noći postao poznat u cijelom svijetu. Njegovo glavno djelo ''Handbuch der Physiologischen Optik'' (''Priručnik za fiziološku optiku''), daje [[Empirija|empirijske]] teorije za prostorni vid u boji i opažanje pokreta.

Taj priručnik postao je osnovno referentno djelo na svom polju tokom druge polovine 19. vijeka. Njegova teorija o akomodacijskom refleksu ostala je nepromijenjena sve do zadnjeg desetljeća 20. vijeka.

Von Helmholtz je [[1863]]. objavio knjigu &quot;''Die Lehre von den Tonempfindungen als physiologische Grundlage für die Theorie der Musik''&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://imslp.org/wiki/Die_Lehre_von_den_Tonempfindungen_(Helmholtz,_Hermann_von)|title=Die Lehre von den Tonempfindungen (Helmholtz, Hermann von) - IMSLP|website=imslp.org|access-date=13. 11. 2023}}&lt;/ref&gt; pokazujući i dalje interes za fiziku opažanja. Ta knjiga uticala je na muzikologe sve do 20. vijeka. Na tom polju izumio je tzv. Helmholtzov rezonator kako bi prikazao snagu različitih tonova.

U elektromagnetizmu je proučavao longitudinalne valove, ali nije dao veći prilog na tom području. Njegov student [[Heinrich Rudolf Hertz]] postao je poznat po prvom eksperimentu [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetnog zračenja]]. Ipak, von Helmholtz je predvidio elektromagnetno zračenje iz [[Maxwellove jednačine|Maxwellovih jednačina]] i valna jednačina sada nosi njegovo ime. Također, njemačko udruženje istraživačkih instituta nosi njegovo ime.

Njegovi studenti (bio je profesor u Königsbergu, Bonnu, [[Heidelberg]]u i Berlinu) koji su kasnije postali poznati su: [[Max Planck]], [[Heinrich Kayser]], [[Eugen Goldstein]], [[Wilhelm Wien]], [[Arthur König]], [[Henry Augustus Rowland]], [[A. A. Michelson]] i [[Mihajlo Pupin]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jandrić|first=Miroslav|date=|title=Man, Scientist, Patriot – Mihajlo Pupin|url=https://scindeks-clanci.ceon.rs/data/pdf/1820-0206/2014/1820-02061404003J.pdf|journal=Scientific Technical Review, 2014,Vol.64,No.4,pp.3-7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://chic.caltech.edu/genealogy/hermann-von-helmholtz/|title=EE ACADEMIC GENEALOGY PROJECT|website=CALTECH HIGH-SPEED INTEGRATED CIRCUITS|publisher=CALTECH 2023}}&lt;/ref&gt;
{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Literatura ==

* David Cahan: ''Helmholtz: A Life in Science'' (University of Chicago, 2018). {{ISBN|978-0-226-48114-2}}
* David Cahan (Ed.): ''Hermann von Helmholtz and the Foundations of Nineteenth-Century Science.'' Univ. California, Berkeley 1994, {{ISBN|978-0-520-08334-9}}.
* Gregor Schiemann: ''Hermann von Helmholtz's Mechanism: The Loss of Certainty. A Study on the Transition from Classical to Modern Philosophy of Nature''. Dordrecht: Springer 2009, {{ISBN|978-1-4020-5629-1}}.
* [[Steven Shapin]], &quot;A Theorist of (Not Quite) Everything&quot; (review of [[David Cahan]], ''Helmholtz: A Life in Science'', University of Chicago Press, 2018, {{ISBN|978-0-226-48114-2}}, 937 pp.), ''[[The New York Review of Books]]'', vol. 66, no. 15 (10 October 2019), pp.&amp;nbsp;29–31.
* Franz Werner: ''Hermann Helmholtz´ Heidelberger Jahre (1858–1871)''. (= Sonderveröffentlichungen des Stadtarchivs Heidelberg 8). Mit 52 Abbildungen. Berlin / Heidelberg (Springer) 1997.
* Kenneth L. Caneva: ''[https://mitpress.mit.edu/9780262045735/helmholtz-and-the-conservation-of-energy/ Helmholtz and the Conservation of Energy: Contexts of Creation and Reception]''. The MIT Press, Cambridge, MA, 2021, ISBN 978-0-262-04573-5

== Vanjski linkovi ==

* &quot;[https://books.google.com/books?id=5aUOAAAAIAAJ&amp;pg=PT17 Hermann von Helmholtz]&quot; (Obituary). Royal Society (Great Britain). (1894). Proceedings of the Royal Society of London. London: Printed by Taylor and Francis.
* &quot;[[iarchive:hermannvonhelmho00koenrich|Hermann von Helmholtz]]&quot; by Leo Koenigsberger (Oxford: Clarendon press, 1906) from [[Internet Archive]]
* &quot;[http://plato.stanford.edu/entries/hermann-helmholtz Hermann von Helmholtz]&quot; article by Lydia Patton, Stanford Encyclopedia of Philosophy
* {{FamilySearch|id=MG9M-XWN|title=Prof. Dr. Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz}}
* {{MacTutor|id=Helmholtz}}
* J. G. McKendrick ''[[iarchive:hermannludwig00mckeiala|Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz]]'' (London : Unwin, 1899)
* [http://vlp.mpiwg-berlin.mpg.de/people/data?id=per87 Biography, bibliography and access to digital sources] in the [[Virtual Laboratory]] of the [[Max Planck Institute for the History of Science]]
* {{IMSLP|id=Helmholtz, Hermann von}} (''Die Lehre von den Tonempfindungen'')
* Helmholtz's (1867) [http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/10550 ''Handbuch der physiologischen Optik''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190412080803/http://lhldigital.lindahall.org/cdm/ref/collection/color/id/10550|date=12. 4. 2019}} – digital facsimile from the [[Linda Hall Library]]
* {{MathGenealogy|id=49057}}
* {{Librivox author|id=16353}}
{{Dobitnici Copleyeve medalje (1851-1900)}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Njemački fizičari|Helmholtz, Hermann von]]
[[Kategorija:Njemački ljekari|Helmholtz, Hermann von]]
[[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]]</text>
      <sha1>njsrqoiibe6wzbc48e65i5n9izo19rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kongresna dvorana u Parizu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143561</id>
    <revision>
      <id>3926415</id>
      <parentid>3793954</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:06:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1085" sha1="poynn65h5oe9y1iz6xrvjqf8xt0ro31" xml:space="preserve">'''Palais des congrès de Paris'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pss-archi.eu/immeubles/FR-75056-3930.html|title=PSS / Palais des Congrès de Paris (Paris, France)|website=www.pss-archi.eu|access-date=31. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; je je kongresni centar, koncertna dvorana i trgovački centar u Porte Maillot u 17. arondismanu Pariza, Francuska. Prostor je izgradio francuski arhitekta Guillaume Gillet, a otvoren je 1974. godine. u [[Pariz|pariskom]] [[17. arondisman (Pariz)|17. arondismanu]] u  [[Francuska|Francuskoj]].
[[Datoteka:L'escalier du Palais des Congrés à Paris.jpg|mini]]

==Podaci==

*Grand Amphithéâtre: 3723 sjedišta
*Amphithéâtre Bordeaux: 650 sjedišta
*TV studio

==Događanja==

*Prezentacija  nagrade [[César Award]]a: 1976., 1981., 1986., 1987., 1988., 1992., 1995.
*[[Eurosong 1978.|Pjesma Eurovizije 1978.]]
*Prezentacija [[Tour de France]]a
== Vanjski linkovi ==
* https://web.archive.org/web/20100209171457/http://www.palaisdescongres-paris.com/ službena internet stranica

{{Commonscat|Palais des congrès de Paris}}

[[Kategorija:17. arondisman (Pariz)]]</text>
      <sha1>poynn65h5oe9y1iz6xrvjqf8xt0ro31</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kingstown</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144013</id>
    <revision>
      <id>3926408</id>
      <parentid>3887091</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7579" sha1="296jf4al63hso7u4lu39gfrndj8xw0w" xml:space="preserve">Kingstown je glavni grad [[Sveti Vincent i Grenadini|Svetog Vincenta i Grenadina]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Kingstown {{!}} Saint Vincent and the Grenadines, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Kingstown|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=21. 12. 2025|language=en}}&lt;/ref&gt;
{{Infokutija naselje
&lt;!--vidi šablon:Infokutija naselje (for additional fields that may be available)--&gt;
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|ime                   = &lt;!-- at least one of the first two fields must be filled in --&gt;
|službeno_name          = Kingstown
|drugo ime             =
|native_name            =  &lt;!-- if different from the English name --&gt;
|nickname               = 
|tip naselja        = &lt;!-- e.g. Town, Village, City, etc.--&gt;
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|moto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|Slika          = Kingstown.jpg
|imagesize              = 
|SlikaInfo          = Kingstown
|image_flag             = 
|flag_size              =
|Grb             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = SVG-Kingstown.png
|mapsize                = 150px
|map_caption            = Kingstown, Saint Vincent and the Grenadines Location Map
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|coordinates_display    = inline,title
|coordinates_region     = VC
|subdivision_type       = Country
|subdivision_name       = [[Saint Vincent and the Grenadines]]
|subdivision_type1      = Island
|subdivision_name1      = [[Saint Vincent (island)|Saint Vincent]]
|subdivision_type2      = 
|subdivision_name2      = 
&lt;!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --&gt;
|seat_type              =
|seat                   =
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = 
|unit_pref                =Imperial &lt;!--Enter: Imperial, to display imperial  before metric--&gt;
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = &lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_total_sq_mi         =
|area_land_sq_mi          =
|area_water_sq_mi         =
|area_water_percent       =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|elevation_max_m            = 
|elevation_max_ft           =
|elevation_min_m            = 
|elevation_min_ft           =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               =2005 est
|population_footnotes           =
|population_note                =
|population_total               =24518
|population_density_km2         = &lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_density_sq_mi       =
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = 
|utc_offset             = 
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coor_type              = &lt;!-- can be used to specify what the coordinates refer to --&gt;
|latd=13 |latm=10 |lats= |latNS=N
|longd=61 |longm=14 |longs= |longEW=W
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            =
|area_code              =
|website                = 
|footnotes              = 
}} 
'''Kingstown''' je glavna luka [[Sveti Vincent (ostrvo)|Svetog Vincenta]], i [[glavni grad]] države [[Sveti Vincent i Grenadini]]. Sa populacijom od 25,418 (2005.) Kingstown je centar ostrvske poljoprivrede i luka za dolazaka turista. Izvoz uključuje [[banana|banane]], kokosov orah i  indijsku marantu.

Francuska je ovdje osnovala naselje kratko nakon 1722.

[[Botanička bašta]], koncipirana 1765., je najstarija na zapadnoj hemisferi. [[William Bligh]], poznat iz &quot;Pobune na brodu Bounty&quot;, je donio sjeme [[hljebno drvo|hljebnog drveta]] za sađenje, oko 1793.&lt;ref&gt;http://www.bioversityinternational.org/index.php?id=21&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=531&amp;tx_ttnews%5BbackPID%5D=%7Bpage:uid%7D&amp;no_cache=1&lt;/ref&gt;

Kingstown se nadzire iz tvrđave Fort Charlotte, s brda Berkshire, zapadno od grada. Preko 180&amp;nbsp;m iznad zaliva, je glavno utvrđenje na Svetom  Vincentu i Grenadinima iz ranog 19. vijeka. Do tvrđave se dolazi vijaduktom, a topovi su okrenuti prema unutrašnjosti. Koristio ga je britanski garnizon protiv Francuza dok je Kraljevska mornarica dovozila pojačanje sa drugih ostrva. 
Britanci su naučili lekciju kada su Francuzi napravili invaziju na ostrvo, 1779., kada su oni došli u Calliaqua, dokazujući da će bilo koji sljedeći napad na ostrvo zapravo doći iz bilo kojeg drugog pravca, osim iz pravca Kingstowna.

Tvrđava je dobila ime po supruzi Kralja Džordža III [[Kraljica Šarlota]]. Radovi na objektu su počeli na prelazu vijekova i bili su kompletirani 1806. Na svom rhuncu slave, mogli su primiti 600 vojnika i 34 topa. Neke od starih kasarni sada služe kao muzej sa svojom kolorističnom historijom Crnih Kariba, ili [[Garifuna narod|Garifuna]], prikazanih na njegovim zidovima.

U zadnje vrijeme, Kingstown je poznat kao mjesto snimanja mnogih filmskih scena iz  '' Pirata sa Kariba''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.wallilabou.com/pirates.html|title=Site for filming of Pirates of the Caribbean|access-date=14. 5. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081120202245/http://www.wallilabou.com/pirates.html|archive-date=20. 11. 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Također vidjeti ==
*[[Saint George Parish, Saint Vincent and the Grenadines|Saint George Parish]]

== Zabilješke ==
{{refspisak|1}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
* http://www.bioversityinternational.org/index.php?id=21&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=531&amp;tx_ttnews%5BbackPID%5D=%7Bpage:uid%7D&amp;no_cache=1 The Grapefruit''

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20080424032131/http://svgancestry.com/index.php/st-vincent-history/ Local History]

{{Glavni gradovi sjevernoameričkih država}}
{{Commonscat}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Sveti Vincent i Grenadini]]
[[Kategorija:Glavni gradovi sjevernoameričkih država]]</text>
      <sha1>296jf4al63hso7u4lu39gfrndj8xw0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Braća Lumière</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144271</id>
    <revision>
      <id>3926148</id>
      <parentid>3642592</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3410" sha1="3phptrpn7bc4zznbiw7x5nys36knfgg" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba 
| ime                = Auguste i Louis Lumière
| slika              = Fratelli Lumiere.jpg
| veličina_slike     =
| opis               = Auguste Lumière (lijevo) i Louis Lumière (desno)
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1862|10|19}} (Auguste)&lt;br /&gt;{{Datum rođenja|1864|10|5}} (Louis)
| mjesto_rođenja     = Besançon, Francuska
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1954|4|10|1862|10|19}} (August)&lt;br /&gt;{{Datum smrti i godine|1948|6|6|1864|10|5}} (Louis)
| mjesto_smrti       = Lyon,[[Francuska]] (Auguste)&lt;br /&gt;Bandol, Francuska (Louis)
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = 
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = prvi filmski autori u historiji
| značajna_djela     = 
}}

'''Braća Lumière''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Lumiere-brothers|title=Lumiere brothers {{!}} Biography, Inventions, Movies, &amp; Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; Auguste Marie Louis Nicolas (19. oktobra 1862., Besançon, Francuska – 10. april 1954., Lyon) i Louis Jean (5. oktobar 1864., Besançon, [[Francuska]] – 6. juni 1948., Bandol), su bili među prvim filmskim autorima u historiji. (Podesno, &quot;lumière&quot; se prevodi kao &quot;svjetlo&quot; na bosanskom.)

=== Historija ===
Braća Lumière su rođena u mjestu Besançon, Francuska, 1862. i 1864., pa su prešli u [[Lyon]], 1870., gdje su obojica pohađala La Martiniere, najveću tehničku školu u Lyon-u.

Njihov otac, Claude-Antoine Lumière (1840.–1911.), je imao fotografsku radnju, i obojica braće su radila za njega: Louis kao fizičar, i Auguste kao menadžer. Louis je napravio neka poboljšanja kod procesiranja [[fotografija]], od kojih je najpoznatiji proces suhih ploča, koji je je bio važan korak u pravljenju pokretnih slika.

Prije nego što se otac penzionisao 1892., braća nisu počela da rade na pokretnim slikama. Patentirali su jedan broj značajnih procesa, koji su vodili do njihove filmske kamere. Najpoznatije poboljšanje je bilo perforisanje filma (koje je prvi primijenio Emile Reynaud), u cilju napredovanja filma kroz kameru i projektor. Sam ''cinématographe''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://motionpicture.edu/socialcinema/2023/06/21/the-lumiere-brothers-cinematograph/|title=The Lumière Brothers' Cinematograph (1895): The Invention that Shaped the Film Industry|last=Fore|first=Kait|date=21. 6. 2023|website=Social Cinema|language=en-US|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; je patentiran 13. februara 1895., i prvi snimak ikada napravljen uz pomoć njega je snimljen 19. marta, 1895. Ovaj prvi film pokazuje radnike kako napuštaju fabriku Lumière.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* {{IMDb name|0525910|name=Louis Lumière}}
* {{IMDb name|0525908|name=Auguste Lumière}}
* {{Victorian Cinema|louislumiere.htm|Louis Lumière}}
* {{Victorian Cinema|augustelumiere.htm|Auguste Lumière}}
* [http://www.institut-lumiere.org/ Le musée Lumière] – Lumière Museum
{{Normativna kontrola}}

{{Commonscat|Frères Lumière}}

{{DEFAULTSORT:Lumière, Braća}}
[[Kategorija:Film]]
[[Kategorija:Francuska]]
[[Kategorija:Braća Lumière]]
[[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]]
[[Kategorija:Biografije, Besançon]]
[[Kategorija:Rođeni 1862.]]
[[Kategorija:Rođeni 1864.]]
[[Kategorija:Umrli 1954.]]
[[Kategorija:Umrli 1948.]]
[[Kategorija:Historija filma]]</text>
      <sha1>3phptrpn7bc4zznbiw7x5nys36knfgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mamoudzou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144532</id>
    <revision>
      <id>3926482</id>
      <parentid>3809827</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926482</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3538" sha1="o5vvultljl0k6kc7l7p8cukzd91wqtv" xml:space="preserve">{{Geokutija|Naselje
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                         = Mamoudzou
| izvorno_ime                 = 
| drugo_ime                   = 
| kategorija                  = Grad
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija                 =
| službeni_naziv              =
| moto                        =
| nadimak                     =
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                       = Mamoudzou (10029936275).jpg
| opis_slike                  = Pogled na grad
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                     = 
| simbol                      = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država                      = Francuska
| zastava_države              = da
| administrativna_podjela1    = Mayotte | administrativna_podjela1_vrsta = '''Departman'''
&lt;!-- *** Položaj i visina *** --&gt;
| nadmorska_visina            = 
| širina_stepeni              = | širina_minuta = | širina_sekundi = | širina_SJ =N
| dužina_stepeni              = | dužina_minuta = | dužina_sekundi = | dužina_IZ =W
| najviši                     =
| najviša_visina              = 
| najniža                     =
| najniža_visina              =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| površina                    = 41.94
| površina_zemlje             =
| površina_vode               =
| površina_urban              = 
| površina_metro              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo                = 91.437| stanovništvo_datum =2017
| stanovništvo_urban          = 
| stanovništvo_metro          = 
| stanovništvo_opcina         =
| stanovništvo_gustoca        = 
| stanovništvo_urban_gustoca  = 
| stanovništvo_opcina_gustoca = 
| stanovništvo_metro_gustoca  =
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan                     = 
| vlada                       =
| gradonačelnik               = 
| gradonačelnik_partija       =
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona              = [[UTC+03:00|UTC+3]]
| vremenska_zona_DST          = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj              = 
| pozivni broj                = 
| kod                         =
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                       = Mayotte-CIA WFB Map.png
| karta_lokacija              =
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web_stranica                = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                    =
}}
Mamoudzou je glavni grad francuskog prekomorskog departmana [[Mayotte]],&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Mayotte {{!}} Island, Cyclone Chido, Population, History, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Mayotte|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=14. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; u Indijskom okeanu. Mamoudzou, poznat kao Momoju na lokalnom Shimaore jeziku, najviše naseljena komuna (općina) Mayotte-a. Nalazi se na Grande-Terre (ili Mahoré), glavnom ostrvu Mayotte-a. Bivši glavni grad Mayotte-a je bio Dzaoudzi, na malom ostrvu Petite-Terre (ili Pamanzi), ali je Mamoudzou izabran kao glavni grad 1977. Ostrvo se nalazi u Mozambičkom kanalu, između sjevernog Mozambika i sjevernog Madagaskara.

'''Administracija'''

Komuna je sastavljena od 6 sela, pored centralnog naselja, također nazvanog Mamoudzou. To su: Kawéni, Mtsapéré, Passamainti, Vahibé, Tsoundzou I i Tsoundzou II.

Komuna je također potpodijeljena u tri kantona; Mamoudzou I, Mamoudzou II i Mamoudzou III.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Glavni gradovi afričkih država}}
{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Francuska]]
[[Kategorija:Afrika]]
[[Kategorija:Glavni gradovi]]</text>
      <sha1>o5vvultljl0k6kc7l7p8cukzd91wqtv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Primjene nanotehnologije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144851</id>
    <revision>
      <id>3926610</id>
      <parentid>3629283</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4804" sha1="b46jdwgyopwngksfa9qayzyw6mkdmv7" xml:space="preserve">Sa [[Nanotehnologija|nanotehnologijom]], velika grupa materijala i poboljšanih proizvoda se oslanja na promjene fizičkih osobina, kada se veličine elemenata smanjuju. Nanodjelići, na primjer, dobivaju prednost od dramatično povećanog odonsa između površine i zapremine. Njihove optičke osobine, npr. fluorescencija, postaje funkcija prečnika djelića. Kada se dodaju u materijale velikih zapremina, [[nanodjelići]] jako utiču na mehaničke osobine materijala, kao što su krutost i gipkost (elasticitet). Tradicionalni [[polimer]]i mogu biti ojačani nanodjelićima, što daje kao rezultat nove materijale, koji mogu biti korišteni kao lakše zamjene za [[Metal (hemija)|metal]]e.

Praktična nanotehnologija u osnovi povećama mogućnost manipulacije materijom (vrlo precizno), što je sa prethodnim veličinama bilo nemoguće, pokazujući mogućnosti koje se prije nisu mogle ni zamisliti - prema tome, nije iznenađujuće da je malo tehnoloških oblasti koje su izuzete od koristi koje nanotehnologija potencijalno pruža.

Ovdje je spisak oblasti u kojima se očekuje korist od primjene nanotehnologije.
* 1 [[Medicina]]
** 1.1 Dijagnostika
** 1.2 Doprema lijeka u organizam
** 1.3 Inženjerstvo tkiva
* 2 Okruženje
** 2.1 Filtracija
* 3 [[Energija]]
** 3.1 Smanjenje upotrebe energije
** 3.2 Povećanje efikasnosti proizvodnje energije
** 3.3 Recikliranje baterija
* 4 Informacije i komunikacije
** 4.1 Memorije
** 4.2 Novi poluprovodnički uređaji
** 4.3 Novi optoelektronički uređaji
** 4.4 Displeji
** 4.5 Kvantni [[računar]]i
* 5 Teška industrija
** 5.1 Aerosvemirska industrija
** 5.2 Kataliza
** 5.3 [[Građevinarstvo|Građenje]]
*** 5.3.1 Nanotehnologija i građenje
*** 5.3.2 Nanodjelići i [[čelik]]
*** 5.3.3 Nanodjelići u staklu
*** 5.3.4 Nanodjelići u premazima
*** 5.3.5 Nanodjelići u zaštiti od požara i detekciji
*** 5.3.6 Rizici od korištenja nanodjelića u građenju
* 5.4 [[Automobil|Proizvodnja vozila]]
* 6 Roba široke potrošnje
** 6.1 Hrana
*** 6.1.1 Nano-hrana
** 6.2 Domaćinstvo
** 6.3 Optika
** 6.4 [[Tekstil]]
** 6.5 Kozmetika
** 6.6 Poljoprivreda
Nanocijevi mogu pomoći u liječenju raka. Pokazalo se da su efikasne ubice tumora kod pacijenata sa rakom bubrega ili dojke.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{Cite journal|last=Burke|first=Andrew|last2=Ding|first2=Xuanfeng|last3=Singh|first3=Ravi|last4=Kraft|first4=Robert A.|last5=Levi-Polyachenko|first5=Nicole|last6=Rylander|first6=Marissa Nichole|last7=Szot|first7=Chris|last8=Buchanan|first8=Cara|last9=Whitney|first9=Jon|date=4 August 2009|title=Long-term survival following a single treatment of kidney tumors with multiwalled carbon nanotubes and near-infrared radiation|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-08-04_106_31/page/12897|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=106|issue=31|pages=12897–12902|bibcode=2009PNAS..10612897B|doi=10.1073/pnas.0905195106|pmc=2722274|pmid=19620717}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tajabadi|first=Mahdis|date=28 June 2019|title=Application of Carbon Nanotubes in Breast Cancer Therapy|journal=Drug Research|doi=10.1055/a-0945-1469|pmid=31252436}}&lt;/ref&gt; Nanocijevi sa više zidova se ubrizgavaju u tumor i tretiraju posebnom vrstom lasera koji generiše blisko infracrveno zračenje oko pola minuta. Ove nanocijevi vibriraju kao odgovor na laser, i stvara se toplota. Kada se tumor dovoljno zagrije, ćelije tumora počinju da umiru. Procesi poput ovog uspjeli su smanjiti tumore bubrega do četiri petine.&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;

Sposobnost nanotehnologije da posmatra i kontroliše materijalni svijet na nanoskopskom nivou može ponuditi veliki potencijal za razvoj konstrukcija. Nanotehnologija može pomoći u poboljšanju čvrstoće i izdržljivosti građevinskih materijala, uključujući cement, čelik, drvo i staklo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.elcosh.org/document/1937/d001104/Nanotechnology+and+Construction.html|title=Nanotechnology and Construction|last=Feuer|first=Carl|date=November 2006|website=eLCOSH}}&lt;/ref&gt;

Nanoelektronika se odnosi na primjenu nanotehnologije na elektronske komponente. Nanoelektronika ima za cilj da poboljša performanse elektronskih uređaja na displejima i potrošnju energije uz njihovo smanjenje.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Fundamentals and Applications of Nano Silicon in Plasmonics and Fullerines|date=2018|isbn=978-0-323-48057-4|pages=431–485|chapter=Electronics and Communication|doi=10.1016/B978-0-323-48057-4.00014-1}}&lt;/ref&gt; Stoga, nanoelektronika može pomoći u postizanju cilja postavljenog u [[Mooreov zakon|Mooreovom zakonu]], koji predviđa nastavak trenda smanjenja veličine integriranih kola.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Nanotehnologija}}
{{Tehnologija}}{{Normativna kontrola}}
[[Kategorija:Nanotehnologija]]</text>
      <sha1>b46jdwgyopwngksfa9qayzyw6mkdmv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guverner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144961</id>
    <revision>
      <id>3926312</id>
      <parentid>3809824</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1189" sha1="6gc53nemfk0tqvxeahsyb4kj3e2yn9v" xml:space="preserve">'''Guverner''',&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Muni Toke|first=Valelia|date=15. 9. 2024|title=“The kings said no”. Asserted sovereignty and uncertain performativity in ‘Uvea and Futuna|url=https://journals.openedition.org/jso/16161|journal=Journal de la Société des Océanistes|language=en|issue=158-159|pages=37–50|doi=10.4000/129cp|issn=0300-953x}}&lt;/ref&gt; od francuske riječi gouverneur, je vladajući (upravni) službenik, obično sa izvršnim ovlastima (u najmanju ruku, nominalno, do različitih stepena, također politički i administrativno) na ne-suverenom nivou vlasti, rangiran ispod državnog vrha. U federacijama, guverner može biti titula svakog imenovanog ili izabranog političara koji vlada [[Država|državom]] konstituentom.

Postoje i ne-politički guverneri: visoko rangirani službenici u korporacijama ili [[banka]]ma.
	 
Guverneri su bili vlast u drevnom Egiptu i [[Rimska imperija|Rimu]], kao i Bizantu.
	 
U [[Osmansko Carstvo|Osmanskoj imperiji]], [[Valija|valije]] su bili u ulozi guvernera.

== Također pogledajte ==
* [[Beg]]
* [[Vicekralj]]
* [[Vojvoda]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Vlast]]</text>
      <sha1>6gc53nemfk0tqvxeahsyb4kj3e2yn9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arnuwanda I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145539</id>
    <revision>
      <id>3926082</id>
      <parentid>3809790</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:33:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2914" sha1="d39uk4avl0zpov7bsbuyxgvbzoz0jy9" xml:space="preserve">'''Arnuwanda I''' bio je [[kralj]] [[Hetitsko Carstvo|Hetitskog Carstva]] (Nove kraljevine) u periodu cca [[1400. p. n. e.]]&amp;ndash;[[1360. p. n. e.]]

Arnuwanda je postao kralj ženidbom. Njegova supruga je bila Ašmu-nikal, ćerka kralja Tudhaliya I. On je postao nasljednik Tudhaliya kao njegov zet. Vladavinu je započeo suvlašću sa Tudhaliya. Njegove kampanje uključuju neuspješne ekspedicije protiv kraljevstva Arawa.

Tokom njegovog vremena, kraljevstvo je pretrpjelo ono što je poznato kao period 'koncentričnih invazija', kada su sa svih strana bili okruženi neprijateljima. Glavni neprijatelj bilo je kraljevstvo [[Arzawa]] na jugozapadu.&lt;ref name=&quot;The Luwians&quot;&gt;{{Cite book|last=Melchert|first=Craig|url=https://books.google.com/books?id=9ut5DwAAQBAJ&amp;dq=arnuwanda+concentric+invasions&amp;pg=PA56|title=The Luwians|date=1. 4. 2003|publisher=BRILL|isbn=978-90-474-0214-5|language=en}}&lt;/ref&gt; Arnuwanda je možda vodio neuspješnu ekspediciju protiv Arzawe.

U to vrijeme, Arzawa je vodio kralj [[Tarhuntaradu]], koji se dopisivao s egipatskim faraonom [[Amenhotep III|Amenhotepom III]] . Tarhuntaradu je bio moćan vođa, a Egipćani su jasno vidjeli da je Arzawa sposoban kontrolirati cijelo to područje.&lt;ref name=&quot;The Luwians&quot; /&gt;

Hatuša je smijenjen, a sud se morao preseliti u privremenu bazu, vjerovatno u [[Samuha|Samuhi]]. Ali kasnije, pod [[Suppiluliuma I|Suppiluliumom I]], mnogi od tih gubitaka su poništeni.&lt;ref name=&quot;The Luwians&quot; /&gt;

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
Datoteka:Prayers_of_Arnuwanda_and_Asmu-Nikkal,_14th_century_BC,_from_Hattusa,_Istanbul_Archaeological_Museum.jpg|alt=Prayers of Arnuwanda and Asmu-Nikkal, 14th century BC, from Hattusa, Istanbul Archaeological Museum|Molitve Arnuwande i Asmu-Nikkala, 14. vijek prije nove ere, iz Hatuše, Arheološki muzej Istanbula
Datoteka:Gifts_given_by_Arnuwanda_and_Asmu-Nikkal,_14th_century_BC,_from_Hattusa,_Istanbul_Archaeological_Museum.jpg|alt=Gifts given by Arnuwanda and Asmu-Nikkal, 14th century BC, from Hattusa, Istanbul Archaeological Museum|Darovi koje su dali Arnuwanda i Asmu-Nikkal, 14. vijek prije nove ere, iz Hatuše, Arheološki muzej u Istanbulu
&lt;/gallery&gt;

== Porodica ==

Arnuwanda-ini roditelji nisu poznati. On sam je bio zet Tudhaliya i Nikal-mati. Imao je dva sina: princa Ašmi-Šarruma i kralja Tudhaliya II. Postoji tekst u dijelovima, u kojima Arnuwanda imenuje svog sina Tudhaliya kao budućeg nasljednika.
== Vanjski linovi ==
*[http://www.hittites.info/history.aspx?text=history%2fMiddle+Empire.htm#Arnuwanda1 Reign of Arnuwanda I]

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Normativna kontrola}}{{Početak redoslijedne kutije}}
{{Vladarske titule}}
{{Redoslijedna kutija 1 na 1
|titula=Kralj - [[Hetitsko kraljevstvo]]
|godine=[[1400. p. n. e.]]&amp;ndash;[[1360. p. n. e.]]
|prethodnik=[[Tudhaliya I]]
|nasljednik=[[Tudhaliya II]] 
}}
{{Kraj redoslijedne kutije}}

[[Kategorija:Hetitski kraljevi]]
[[Kategorija:Kraljevi]]</text>
      <sha1>d39uk4avl0zpov7bsbuyxgvbzoz0jy9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maljen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145558</id>
    <revision>
      <id>3926481</id>
      <parentid>3813422</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926481</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1567" sha1="sbyvpohu568wzmgb9ji1xs01ig4ml15" xml:space="preserve">{{Infokutija planina
| ime                   = Maljen
| slika                 = View_from_the_Crni_Vrh.jpg
| slika_opis            = Pogled sa Crnog Vrha
| karta                 = Relief map of Serbia.png
| karta_veličina        = 250
| karta_opis            = Lokacija u Srbiji
| lokacija              = Zapadna [[Srbija]]
| širina_stepeni        = 44
| širina_minuta         = 07
| širina_sekundi        = 01
| širina_SJ             = S
| dužina_stepeni        = 20
| dužina_minuta         = 01
| dužina_sekundi        = 38
| dužina_IZ             = I
| visina_m              = 1104
| visina_ref            =
| prvi_uspon            =
| najlakša_ruta         =
}}
'''Maljen'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.habiprot.org.rs/39_valjevske.htm|title=PBA Serbia - Maljen-Suvobor|website=www.habiprot.org.rs|access-date=11. 2. 2026|archive-date=28. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110228211410/http://www.habiprot.org.rs/39_valjevske.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (srpski: Маљен) je planina u [[Srbija|Srbiji]] koja se nalazi južno od [[Valjevo|Valjeva]]. Pruža se pravcem istok-zapad, u dužini od oko 25 kilometara.

Najpoznatije turističko naselje na planini Maljen su [[Divčibare]] koje se nalaze na visini od oko 980 metara nadmorske visine.

Najviši vrh je Kraljev sto sa 1104 metara.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.ekapija.com/website/sr/page/180200 Divčibare - pet šafrančića za jod u vazduhu!] EkoSfera 2008-07-07

{{Commonscat}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Planine u Srbiji]]</text>
      <sha1>sbyvpohu568wzmgb9ji1xs01ig4ml15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Astronom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145564</id>
    <revision>
      <id>3926089</id>
      <parentid>3809787</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1382" sha1="73i2fued508sb75qv6cowmnobxoxjcg" xml:space="preserve">[[Datoteka:Galileo.arp.300pix.jpg|mini|Galileo se smatra ocem moderne astronomije|237x237piksel]]
'''Astronom'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Astrophysicist {{!}} Astronomy and Astrophysics {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=14. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ili astrofizičar je [[Nauka|naučnik]] ili naučnica, čije je područje istraživanja astronomija ili astrofizika, odnosno proučavanje nebeskih tijela: planeta, zvijezda, i galaksija.

Historijski, astronomija se više bavila klasifikacijom i opisom nebeskih fenomena, dok je astrofizika pokušavala da objasni ove fenomene i razlike između njih. Danas se izgubila razlika između pojmova astronom i astrofizičar. Profesionalni astronomi su visoko obrazovani pojedinci, koji obično imaju titulu doktora u fizici ili astronomiji, i zaposleni su u istraživačkim institutima, ili univerzitetima.
Većina nihovih teza i otkrića je zasnovana na opažanjima kroz instrumente, od kojih je najvažniji [[teleskop]].

== Također pogledajte ==
* [[Spisak astronoma]]
* [[Islamski astronomi]]
* [[Al-Farghani]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Astronomers}}
* http://www.astronomy2009.org/organisation/nodes/national/view/BA/
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Astronomi| ]]
[[Kategorija:Astronomija]]
[[Kategorija:Naučna zanimanja]]</text>
      <sha1>73i2fued508sb75qv6cowmnobxoxjcg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dinastija Shang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145582</id>
    <revision>
      <id>3926204</id>
      <parentid>3891411</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:06:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20106" sha1="6h04m2b2buc5jve55u4h0flra00p7e2" xml:space="preserve">[[Datoteka:China 1.jpg|mini|Ostaci naprednih, slojevitih društava koja datiraju iz perioda Shang su pronađeni u dolini Žuite rijeke.|290x290piksel]]
{{Historija Kine }}
'''Dinastija Shāng'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.chinaknowledge.de/History/Myth/shang-map.html|title=Shang Period Geography (www.chinaknowledge.de)|last=Theobald|first=Ulrich|website=www.chinaknowledge.de|language=en|access-date=14. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Kineski jezik|kineski]]: [[wiktionary:商|商]][[wiktionary:朝|朝]]) ili '''Dinastija 'Yīn''' ([[wiktionary:殷|殷]][[wiktionary:代|代]]) (cca. [[1600. p. n. e.]] - cca. [[1046. p. n. e.]]) je prva historijska [[kineska dinastija]] koja je vladala sjeveroistočnim dijelom regije poznate kao &quot;[[Uža Kina]]&quot;, u dolini [[Žuta rijeka|Žute rijeke]].  Dinastija Shāng je slijedila kvazi-legendarnu [[Dinastija Xia|dinastiju Xià]] i prethodila [[Dinastija Zhou|dinastiji Zhōu]]. Podaci o dinastiji Shang dolaze iz historijskih zapisa dinastije Zhou kao i natpisa samih Shanga na [[bronza]]nim artefaktima i [[kosti za proricanje|kostima za proricanje]] — kornjačninim oklopima i drugim kostima na kojima je napisan prvi značajnih korpus [[kinesko pismo|kineskih znakova]]. Natpisima na kostima za proricanje, koje datiraju iz druge polovine dinastije, obično su bilježili datum u [[Šezdesetogodišnji ciklus|Šezdesetogodišnjem ciklusu]] [[Nebeski pupoljci|Nebeskih pupoljaka]] i [[Zemaljske grane]].

Tumačenje odgovora, i da li je proricanje bilo uspješno, davalo se naknadno. Današnja kineska kultura potiče iz ove dinastije.

Ova gatanja služe kao izvor podataka o politici, ekonomiji, kulturi, religiji, geografiji, astronomiji, kalendaru, i umjetnosti u tom periodu, te daju ključni uvid u rane stadije kineske civilizacije.

Jedna od prijestonica Shanga, kasnije u historiji poznato kao [[Yinxu|Ruševine Yina]] (殷墟), je u blizini modernog [[Anyang]]a (安陽). Arhaeološka iskopavanja su tamo razotkrila 11 većih kraljevskih grobova Yina, kao i temelje palate i ritualnih objekata, na kojima se nalazi oružje, kao i ostaci ljudskih i životinjskih žrtava. Pronađene su desetine hiljada artefakata od bronze, žada, kamena, kostiju i keramike; kvalitet bronzanih predmeta ukazuje na visoki stepen civilizacije. Pronađeno je više od 20.000 natpisa na kostima za gatanje za vrijeme početnih naučnih iskopavanja u [[1920-e|1920-im]] i [[1930-e|1930-im]], a još više otada.

== Historija ==

Za dinastiju Shang se vjeruje da ju je osnovao vođa pobunjenika, koji je uspio svrgnuti posljednjeg vladara dinastije Xia. Njena civilizacija se temeljila na ratarstvu, uz lov i stočarstvo. ''[[Zapisi Velikog historičara]]'' navode kako je dinastija Shang premještala svoju prijestonicu šest puta. Posljednja i najvažnija selidba u [[Yin (grad)|Yin]] godine 1350. p. n. e. rezultirala je zlatnim dobom dinastije. Izraz dinastija Yin predstavlja sinonim s izrazom dinastija Shang, a kroz historiju je bio i popularniji, iako se danas prije koristi kako bi se označila druga polovina perioda Shang. Japanci još uvijek za dinastiju Shang koriste izraz dinastija Yin (''In'').

Loza nasljednih kraljeva Shanga je u to doba vladala velikim dijelom sjeverne Kine, a trupe Shanga su često vodile ratove sa susjednim naseljima i nomadskim stočarima iz [[stepa]] u unutrašnjosti Azije. Glavni gradovi, pogotovo Yin, bili su središte raskošnog dvorskog života. U njima su se razvili složeni dvorski rituali.

Osim svoje političke funkcije, kralj je bio i poglavar kulta temeljenog na poštovanju predaka i duhova. I sam kralj je često obavljao rituale gatanja, pogotovo pred kraj dinastije. Dokazi iz kraljevskih grobnica pokazuju da su vladari i članovi njihovih porodica pokopavani s vrijednim predmetima, vjerovatno kako bi im služili u zagrobnom životu. Vjerojatno zbog istog tog razloga su se zajedno s njihovim tijelima zakopavano stotine živih stanovnika, koji su možda bili [[ropstvo|robovi]].

Dinastija Shang je već imala razvijeni sistem pisma; njegova složenost ukazuje na raniji razvoj, iako o njemu još uvijek nema dokaza. Valjanje bronze i grnčarija su se također razvili u kulturi Shang. Bronza se češće koristila za umjetnost nego za izradu oružja. Astronomi dinastije Shang su, pak, otkrili Mars i brojne komete. U to vrijeme su izumljeni i brojni muzički instrumenti.

Utjecaj Shanga, iako ne i direktna vlast, se proširio na sjeveroistok sve do današnjeg [[Peking]]a, gdje je drevna kultura koja prethodi [[Yan (držasva)|Yanu]] pokazala tragove kulture Shanga.&lt;ref name=Sun&gt;{{cite journal|last=Sun|first=Yan|title=Colonizing China's Northern Frontier: Yan and Her Neighbors During the Early Western Zhou Period|date=juni 2006|journal=International Journal of Historical Archaeology|volume=10|issue=2|pages=159-177(19)|doi=10.1007/s10761-006-0005-3}}&lt;/ref&gt;  Najmanje jedan grob u ovoj regiji je u ranom periodu Shanga sadržavao i bronzane predmete u stilu Snanga kao i zlatni nakit u lokalnom stilu.&lt;ref name=Sun /&gt;  Za ovaj utjecaj Shanga se vjeruje kako je kasnije olakšao integraciju Yana u kasniju dinastiju Zhou.&lt;ref name=Sun /&gt;

Kraljevi Shanga, u svojim gatanjima često iskazuju zabrinutost zbog grupa ''fang'', koji su predstavljali barbare izvan civiliziranih oblasti ''tu'' pod nadzorom Shanga.  Često se spominje ''tufang'' grupa u oblasti Yan Shan kao neprijateljska prema Shangu&lt;ref name=Sun /&gt;.  Otkriće bodeža-sjekire u stilu [[Chenggu]] kod [[Xiaohenan]]a pokazuje da je čak i u ovom ranom stadiju kineske historije bilo neke veze između udaljenih oblasti sjeverne Kine.&lt;ref name=Sun /&gt;

[[Shang Zhou]], posljednji kralj Yina, počinio je [[samoubistvo]] nakon što mu je vojsku porazioo narod [[Dinastija Zhou|Zhou]]. Legende kažu da ga je vojska izdala priključivši se pobunjenicim,a u odlučnoj bitci.

[[Datoteka:Gu_wine_vessel_from_the_Shang_Dynasty.jpg|mini|Ova bronzana ritualna vinska posuda, koja datira iz perioda dinastije Shang u [[13. vijek p. n. e.|13. vijeku p. n. e.]], je smještena u [[Galerija Arthur M. Sackler|Galeriji Arthur M. Sackler]] u [[Institucija Smithsonian|Smithsonianu]].|286x286piksel]]

Borbi Yina i Zhoua je posvećen kineski klasični roman ''[[Fengshen Yanyi]]''.

Nakon kolapsa Yina, preživjeli članovi porodice su kolektivno promijenili prezime iz kraljevskog Zi (子) ([[pinyin]]: zi; [[Wade-Giles]]: tzu) u ime pale dinastije Yin (殷). Porodica je ostala dio aristokracije i često pružala administravne usluge novoj dinastiji Zhou. Kralj Cheng od Zhoua (周成王) iako tek regent, njegov ujak vojvoda Dan od Zhou (周公旦), dali su bratu bivšeg Shangovog kralja Weia, WeiZija (微子) vlast u bivšoj prijestolnici Shanga [[Shangqiu|Shangz]] (商) te teritoriju koja će poslije postati država Song (宋). Država Song i nasljednici Shanga su održavali rituale u počast preminulih kraljeva Shanga koji su trajali do [[286. p. n. e.]]

I [[Koreja|korejske]] i kineske legende tvrde da je ogorčeni Yin princ po imenu [[Jizi]] (箕子) odbio predati vlast Zhouima, te umjesto toga napustio Kinu sa svojim garnizonom te osnovao [[Gija Joseon]] kraj suvremenog [[Pyongyang]]a, odnosno jednu od ranih korejskih država(Go-, Gija- i Wiman-Joseon).

Mnogi klanovi Shanga su migrirali na sjever i stopili se s kulturom [[Yan (država)|Yan]] u periodu Zapadnih Zhoua. Ovi su klanovi imali elitni status, te nastavili sa svojim pogrebnim i ritualnim tradicijama.&lt;ref name=Sun /&gt;

== Rani i kasni Shang ==
Zapisi pronađeni u Anyangu potvrđuju historijsko postojanje dinastije Shang. Međutim, zapadni historičari se još uvijek ustručavaju povezati neke od naselja iz doba Anyanga sa dinastiijom Shang.&lt;ref name=Loewe&gt;{{cite book|author=Michael Loewe, Edward L. Shaughnessy|title=The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to 221 BC|year=1999|publisher=Cambridge University Press|pages=124-125|isbn=0-521-47030-7}}&lt;/ref&gt; Tako se, na primjer, arheološki nalazi u [[Sanxingdui]]u tumače kao zasebna i napredna civilizacija, koja, za razliku od Anyanga, nije poznavala pismo.

Opseg kontrole Shanga je teško odrediti, s obzirom na nedostatak arheoloških istraživanja.  Historičari smatraju da je grad Yin, kojim su upravljali Shangi iz službene historije, koegzistirao s kulturno različitim naseljima u ostatku Sjeverne Kine. 
[[Datoteka:Yinxu.jpg|mini|desno|200px|Nalazište [[Yin (grad)|Yina]], glavnog grada (1350 - 1046. p. n. e.) dinastije Shang, također poznate kao dinastija Yin.]]
Kineski historičari iz kasnijih perioda su bili naviknuti na ideju da jedna dinastija zamjenjuje drugu, ali se vjeruje da je politička situacija u ranoj Kini ipak bila nešto složenija. Xia i Shang mogu biti reference na političke entitete koji su istovremeno postojala, isto kao što se zna da je rani Zhou ([[država sljednica]] Shanga), postojao u isto vrijeme kao i Shang.&lt;ref name=Sun /&gt;  Ovaj pristup sistemu Sandai (Tri dinastije) je promovirao poznati arheolog [[Kwang-chih Chang]].

Isto tako, iako ruševine Yinxua potvrđuju postojanje Kasnog Shanga, ne postoje dokazi koji bi ukazivali na postojanje dinastije Shang prije preseljenja u njenu posljednju prijestonicu. To se ponekad u historiji referrira tako da se Shang Yin-ere naziva Kasni Shang a Shang prije ''[[jiaguwen]]a'' kao Rani Shang.  Problem je manje u urotnicima i pobunjenicima koji su u zapisima pokušali dati legitimitet dinastiji Shang, a više u nastojanju hsitoričara i arheologa da razdvoje historijski potvrđena društva i pra-historijske arheološke kulture.

== Organizacija, zanatstvo i rad ==
[[Datoteka:Shang-Bronze1.jpg|mini|lijevo|220x220px|bronzano posuđe iz dinastije Shang s poklopcem i ručkom.]]

Još od oko 1500. p. n. e., rana dinastija Shang je masovno proizvodila [[bronza]]ne posude i oružje.&lt;ref name=&quot;ebrey 17&quot;&gt;Ebrey, 17.&lt;/ref&gt; Ovakva produkcija je zahtjevala brojnu radnu snagu koja bi kopala rude, rafninirala i prevozila [[bakar|bakrenu]], [[kalaj]]nu i [[olovo|olovnu]] rudu.&lt;ref name=&quot;ebrey 17&quot;/&gt; Dvor dinastije Shang i aristokrati su zahtjevali velike količine različitog bronzanog posuđa za razne ceremonijalne svrhe i vjerske [[obred]]e, pa je to sa sovom povlačilo potrebu za službenim nadzornicima koji bi upravljali radnicima i obrtnicima.&lt;ref name=&quot;ebrey 17&quot;/&gt; S velikom količinom bronze na raspolaganju, vojska je mogla biti bolje opremljena s raznim bronzanim oružjem, a bronza se koristila i za točkove dvokolica koje su se počele široko koristiti oko 1200. p. n. e.&lt;ref name=&quot;ebrey 14&quot;&gt;Ebrey, 14.&lt;/ref&gt;

Osim što su bili komandanti vojske, kraljevi Shanga su svoju nadmoć nad ostatkom društva pokazivali i kao vrhovni svećenici, odnosno voditelji vjerskih obreda.&lt;ref name=&quot;ebrey 14&quot;/&gt; Kao što jedna kost za gatanje pokazje, kraljevi Shanga su se vidjeli kao članovi društva najkvalificiraniji za nuđenje žrtava svojim kraljevskim precima, odnosno vrhovnom bogu Diju, koji je po njihovom vjerovanju bio odgovoran za kišu, vjetar i grom.&lt;ref name=&quot;ebrey 14&quot;/&gt;

== Vojska Shanga ==
[[Datoteka:Shang-ZhouFace14-10thcenturyBCE.jpg|mini|Skulptura iz doba dinastija Shang/ Zhou, 14-10. vijek p. n. e.|255x255piksel]]

Pješadija Shanga bila je naoružana s različitim oružjem od kamena i bronze, uključujući ''máo'' koplja, ''yuè'' sjekire na motkama, ''ge'' helebarde, lukove, te šljemove od bronce i kože (Wang Hongyuan 1993).&lt;ref name=&quot;sawyer 35&quot;/&gt;  Njihovu zapadnu vojnu granicu su predstavljale planine Taihang, gdje su se borili protiv ''ma'' ili &quot;konjskih&quot; barbara, koji su možda koristili dvokolice.  Sami Shangi su dvokolice vjerovatno koristili jedino kao mobilna komandna vozila ili elitne simbole.&lt;ref&gt;Shaughnessy, Edward L.  Historical Perspectives on The Introduction of The Chariot Into China. Harvard Journal of Asiatic Studies, Vol. 48, No. 1 (Jun., 1988), pp. 189-237&lt;/ref&gt; Iako je Shang ovisio o vojničkim vrlinama plemstva, mase gradskog i ruralnog stanovništva su vladarima služile, ne kao izvor radne snage, nego i regruta prilikom važnijih vojnih akcija.&lt;ref name=&quot;sawyer 33&quot;&gt;Sawyer, 33.&lt;/ref&gt; Vazali plemenitog roda i vladari podređenih država su imali obavezu svoje lokalne vojne snage opremati s oružjem, oklopom i opremom, dok je sam kralj Shanga držao oko hiljadu ljudi u svom glavnom gradu, te je osobno vodio u bitjku.&lt;ref name=&quot;sawyer 34&quot;&gt;Sawyer, 34.&lt;/ref&gt; Rudimentarna vojna birokracija se morala razviti kako bi se snage od oko tri do pet hiljada ljudi mogle voditi u graničnim pohodima, a jednom je zapisano kako se trinaest hiljada vojnika mobiliziralo kako bi se ugušio ustanak pobunjenih vazalnih država.&lt;ref name=&quot;sawyer 34&quot;/&gt;

Vojska se obično dijelila u tri sekcije - lijevo krilo, desno krilo i sredinu.&lt;ref name=&quot;sawyer 35&quot;&gt;Sawyer, 35.&lt;/ref&gt; U tim sekcijama su postojale dva glavna tipa jedinica - labavo organizirana pješadija regruta koja je imala pomoćnu ulogu, te jezgro vojske sastavljeno od vojničkog plemstva koje je koristilo dvokolice.&lt;ref name=&quot;sawyer 35&quot;/&gt; Ratovanje uz pomoć dvokolica je dominiralo kineskim bojnim poljima sve do perioda [[Zaraćene države|Zaraćenih država]] ([[481. p. n. e.]]-[[221. p. n. e.]]), iako ga je s vremenom zamijenila pješadijska taktika, a kasnije konjica u 3. vijeku p. n. e.&lt;ref name=&quot;sawyer 36&quot;&gt;Sawyer, 36.&lt;/ref&gt; Međutim, čak i nakon što je Shang uveo dvokolice u vojsku, plemstvo se još uvijek borilo pješke, a dvokolice uglavnom korištene za transport, ceremonije i velike lovačke ekspedicije.&lt;ref name=&quot;sawyer 36&quot;/&gt; Dvokolice su u periodu Shanga nosile tri čovjeka - vozača u centru, strijelca na lijevoj strani i ratnika s helebardom na desnoj strani.&lt;ref name=&quot;sawyer 36&quot;/&gt; Bile su četvrtastog oblika, s dva velika točka i vučena od dva konja,&lt;ref name=&quot;sawyer 36&quot;/&gt; iako su neke vukli četiri konja.&lt;ref name=&quot;ebrey 14&quot;/&gt;

== Vladari dinastije Shang ==
&lt;table border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot;  class=&quot;wikitable&quot;&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th colspan=&quot;5&quot;  style=&quot;background:#efefef;&quot;&gt;[[Posthumno ime|Posthumna imena]]&lt;/th&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot;&gt;''Konvencija: posthumno ime kralja + posthumno ime''&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;th&gt;Redoslijed &lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Vladavina&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Kineski&lt;/th&gt;
&lt;th&gt;Hanyu Pinyin&lt;/th&gt;
&lt;th width = &quot;33%&quot; &gt;Bilješke&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;01 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;29 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;湯			&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Kralj Tang od Shanga u Kini|Tāng]]					&lt;/td&gt;&lt;td&gt;kralj-mudrac; svrgnuo tiranina Jiéa (桀) od [[Dinastija Xia|Xie]] (夏) &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;02 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;02 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;太丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Da Ding od Shanga|Tài Dīng]]
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;03 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;32 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;外丙		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Kralj Bu Bing od Shanga u Kini|Wài Bǐng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;04 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;04 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;仲壬		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zhong Ren|Zhòng Rén]]		&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;05 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;12 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;太甲		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Tai Jia|Tài Jiǎ]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;06 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;29 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;沃丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Wo Ding|Wò Dǐng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;07 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;25 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;太庚		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Tai Geng|Tài Gēng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;08 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;17 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;小甲		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Xiao Jia|Xiǎo Jiǎ]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;09 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;12 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;雍己		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Yong Ji|Yōng Jǐ]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;10 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;75 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;太戊		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Tai Wu|Tài Wù]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;11 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;11 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;仲丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zhong Ding|Zhòng Dīng]]		&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;12 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;15 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;外壬		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Wai Ren]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;13 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;09 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;河亶甲	&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[He Dan Jia|Hé Dǎn Jiǎ]]		&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;14 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;19 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;祖乙		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zu Yi|Zǔ Yǐ]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;15 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;16 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;祖辛		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zu Xin|Zǔ Xīn]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;16 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;20 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;沃甲		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Wo Jia|Wò Jiǎ]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;17 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;32 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;祖丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zu Ding|Zǔ Dīng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;18 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;29 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;南庚		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Nan Geng|Nán Gēng]]		&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;19 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;07 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;陽甲		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Yang Jia|Yáng Jiǎ]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;20 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;28 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;盤庚		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Pan Geng|Pán Gēng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt;Shang se konačno naselio u Yīnu (殷). Period koji počinje s Pán Gēngom je također poznat kao dinastija Yīn, odnosno početak zlatnog doba dinastije Shāng. Vjeruje se da natpisi na [[kost za gatanje|kostima za gatanje]] potječu iz ere Pán Gēnga.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;21 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;29 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;小辛		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Xiao Xin od Shanga|Xiǎo Xīn]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;22 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;21 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;小乙		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Xiao Yi od Shanga|Xiǎo Yǐ]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;23 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;59 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;武丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Wu Ding|Wǔ Dīng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; oženjen za [[Fu Hao]], bio je slavan ratnik. Vjeruje se da je većina kostiju za gatanje iz perioda njegove vladavine.&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;24 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;12 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;祖庚		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zu Geng of Shang|Zǔ Gēng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;25 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;20 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;祖甲		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Zu Jia|Zǔ Jiǎ]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;26 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;06 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;廩辛		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Lin Xin|Lǐn Xīn]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;27 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;06 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;庚丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Geng Ding|Gēng Dīng]]		&lt;/td&gt;&lt;td&gt;or Kang Ding (康丁 Kāng Dīng)&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;28 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;35 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;武乙		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Wu Yi (vladar)|Wǔ Yǐ]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;29 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;11 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;文丁		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Wen Ding|Wén Dīng]]			&lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;30 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;26 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;帝乙		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Di Yi|Dì Yǐ]]				&lt;/td&gt;&lt;td&gt; &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;&lt;td&gt;31 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;30 &lt;/td&gt;&lt;td&gt;帝辛		&lt;/td&gt;&lt;td class = &quot;lft&quot; &gt;[[Di Xin|Dì Xīn]]	 			&lt;/td&gt;&lt;td&gt;alias Zhòu (紂), Zhòu Xīn (紂辛) ili Zhòu Wáng (紂王). Također mu se dodaj &quot;Shāng&quot; (商) ispred tih imena. &lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr&gt;
&lt;td colspan=&quot;5&quot; align=&quot;left&quot;&gt;Bilješka: 
# Svi datumi su okvirni do [[841. p. n. e.]] V. [[Dinastija Zhou (1122. p. n. e. - 256. p. n. e.)|dinastiju Zhou]]  za više informacija. 
# Osobna imena većine vladara Shanga nisu poznata. Gore navedena imena su posthumna te nadahnuta [[Nebeski pupoljci|Nebeskim pupoljcima]].&lt;/td&gt;
&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Također pogledati ==
{{commons|Shang Dynasty}}
* [[Kineska historiografija]]
* [[Kineski vladari]]
* [[Kineska mitologija]]
* [[Kultura Erligang]]
* [[Plemena u kineskoj historiji]]
* [[Hronološki projekt Xia Shang Zhou]]

== Bilješke ==
{{refspisak}}

== Literatura ==
* Keightley, David N. (1978). ''[[iarchive:sourcesofshanghi0000keig|Sources of Shang History: The Oracle-Bone Inscriptions of Bronze Age China.]]'' University of California Press, Berkeley. Large format hardcover, {{ISBN|0-520-02969-0}} (out of print); A 1985 paperback 2nd edition is still in print, {{ISBN|0-520-05455-5}}. 
* Keightley, David N. (2000). ''The Ancestral Landscape: Time, Space, and Community in Late Shang China (ca. 1200 – 1045 B.C.)''. China Research Monograph 53, Institute of East Asian Studies, University of California – Berkeley. {{ISBN|1-55729-070-9}}, ppbk.
* Needham, Joseph (1986). ''Science and Civilization in China: Volume 4, Part 3''. Taipei: Caves Books, Ltd.
* Sawyer, Ralph D. and Mei-chün Lee Sawyer (1994). ''Sun Tzu's The Art of War''. New York: Barnes and Noble Inc.
* Wang, Hongyuan 王宏源 (1993). ''[[iarchive:originsofchinese0000wang|The Origins of Chinese Characters]]'' 漢字字源入門. Sinolingua, Beijing, {{ISBN|7-80052-243-1}}, ppbk. 
* Yan Sun. 2006. &quot;Colonizing China's Northern Frontier:Yan and Her Neighbors During the Early Western Zhou Period.&quot;

[[Kategorija:2. milenij p. n. e.]]
[[Kategorija:Bronzano doba u Kini]]
[[Kategorija:Dinastija Shang| ]]</text>
      <sha1>6h04m2b2buc5jve55u4h0flra00p7e2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mala vanjska ostrva Sjedinjenih Američkih Država</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145659</id>
    <revision>
      <id>3926480</id>
      <parentid>3916965</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926480</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2044" sha1="11sylwtlhbnhczeqhliybx8px4wko2g" xml:space="preserve">{{Infokutija država
| grb                            = 
| himna                          = &quot;[[The Star-Spangled Banner]]&quot;
| etničke_grupe                  = 
| procenat_vode                  = 88.6
| stanovnika_godina              = 2009
| stanovnika                     = 2000
| valuta                         = (US$)
| zastava                         = Flag of the United States.svg
| karta                          = United States Minor Outlying Islands.png
}}'''Mala vanjska ostrva Sjedinjenih Američkih Država'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.customscollector.com/index.php/insignia/251-united-states/239-united-states-minor-outlying-islands|title=United States Minor Outlying Islands|website=www.customscollector.com|access-date=26. 12. 2025|archive-date=17. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260117194426/https://customscollector.com/index.php/insignia/251-united-states/239-united-states-minor-outlying-islands|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; su statistička oznaka definisana ISO 3166-1 kodom, i sastoje se od devet Ostrvskih područja Sjedinjenih Američkih Država u Pacifiku i Karipskom moru: [[Ostrvo Baker]], [[Ostrvo Howland]], [[Ostrvo Jarvis]], [[Atol Johnston]], [[Kingman Reef]], [[Ostrva Midway]], [[Navasa ostrvo|Ostrvo Navasa]], [[Atol Palmyra]], i [[Ostrvo Wake]]. Karipske teritorije Bajo Nuevo Bank i Serranilla Bank su ponekada također uključene pod vladavinu SAD, ali polaganje prava na njih je osporeno od strane drugih zemalja.

U ovom okviru, Atol Palmyra je jedina inkorporirana teritorija. Po podacima iz 2008., nijedno od ostrva nema stalne stanovnike.
Jedini stalno naseljeni su istraživači i vojno osoblje.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:UM
{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|United States Minor Outlying Islands}}

[[Kategorija:Mala vanjska ostrva Sjedinjenih Američkih Država| ]]
[[Kategorija:Zavisne teritorije u Sjevernoj Americi]]
[[Kategorija:Zavisne teritorije u Okeaniji]]
[[Kategorija:Ostrvske teritorije SAD-a]]</text>
      <sha1>11sylwtlhbnhczeqhliybx8px4wko2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seth Riggs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145754</id>
    <revision>
      <id>3925800</id>
      <parentid>3924091</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4948" sha1="ps5fzmg4olcuvd5u1g3ew0gri1pmagw" xml:space="preserve">[[Datoteka:Seth Riggs at the &quot;Margareta Svensson and Seth Riggs Summer Vocal Workshop&quot; in Varberg, Sweden July 26, 2013.jpg|mini|Seth Riggs]]

'''Seth Riggs''' je [[Sjedinjene Američke Države|američki]] [[glasovni učitelj]] i osnivač  tehnike poznate isto kao &quot;Speech Level Singing&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book |last1= Pinksterboer |first1= Hugo |title= Tipbook Vocals : The Complete Guide |url= https://archive.org/details/tipbookvocalssin0000pink_u4m6 |edition= 5 |year= 2008 |publisher= Hal Leonard |location= New York |isbn= 978-1-4234-5622-3 |oclc= 225873891 |page= [https://archive.org/details/tipbookvocalssin0000pink_u4m6/page/111 111] }}&lt;/ref&gt; Neki od njegovih studenata su: [[Whoopi Goldberg]],&lt;ref name=&quot;whoopionyoutube&quot;&gt;Whoopi Goldberg govori o svom i učitelju Michaela Jacksona, Seth Riggs: http://www.youtube.com/watch?v=iLpDmaGjHDg&lt;/ref&gt; [[Michael Jackson]],&lt;ref name=&quot;whoopionyoutube&quot; /&gt; [[Kalil Wilson]],&lt;ref name=&quot;Kalil Wilson in East Bay Express&quot;&gt;Kalil Wilson and Seth Riggs: http://www.eastbayexpress.com/eastbay/rare-groove/Content?oid=1087770&lt;/ref&gt; [[Ray Charles]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.idolsingersadvantage.com/students.php |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090906133354/http://www.idolsingersadvantage.com/students.php |archive-date=6. 9. 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Josh Groban]]&lt;ref&gt;Josh Groban gets his start from David Foster approaching Josh's vocal coach, Seth Riggs: http://www.pbs.org/wnet/gperf/episodes/josh-groban-in-concert/singing-sensation/11/&lt;/ref&gt; (samo prvi LP) i [[Philip Webb]].&lt;ref&gt;Critically acclaimed operatic tenor, Philip Webb, discusses studying under Seth Riggs: http://www.philipwebb.net/biography.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110724004657/http://www.philipwebb.net/biography.htm |date=24. 7. 2011 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://speechlevelsinging.com/client_list.html |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 7. 2011 |archive-date=16. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716114730/http://speechlevelsinging.com/client_list.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://sethriggs.com/&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.events-in-music.com/seth-riggs-sls-founder.html |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 7. 2011 |archive-date=10. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710205818/http://www.events-in-music.com/seth-riggs-sls-founder.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://3rdvoice.com/speech-level-singing/clients/ |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 7. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903072605/http://www.3rdvoice.com/speech-level-singing/clients |archive-date=3. 9. 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://charliepantsmusiclessons.blogspot.com/2011/04/who-is-seth-riggs.html |title=Arhivirana kopija |access-date=12. 7. 2011 |archive-date=13. 8. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813111711/http://charliepantsmusiclessons.blogspot.com/2011/04/who-is-seth-riggs.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== SLS (en. Speech Level Singing; Pjevanje na nivou govora) ==
Riggs je stvorio SLS koji je spajao glavni i grudni glas pjevača, primjenjujući SLS (speech level singing - pjevanje na nivou govora) tehnike koje su koristile Michaelu Jacksonu, Princeu, Stevieju Wonderu, Madonni, Barbri Streisand i brojnim drugima. Godine 1995. izvršni direktor SLS-a, Dave Stroud, razvio je platformu za podučavanje, koja je implementirana 2000. godine, a koja je zahtijevala od svih SLS-ovih učitelja pjevanja da pohađaju časove i testiraju se na jednoj ili više od sedam SLS majstorskih klasa te da budu testirani i odobreni ako bi bili povezani sa Sethom Riggsom.&lt;ref name=&quot;Bee Music Studios&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.beemusicstudios.com/tag/dave-stroud/|title=Dave Stroud by Susan McCallister Bee|date=10. 6. 2010|publisher=Bee Music Studios|accessdate=6. 3. 2022|archive-date=18. 6. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250618150841/https://www.beemusicstudios.com/tag/dave-stroud/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.lasightsinger.com/guest-interview-dave-stroud-pt-1|title=Guest Interview with Dave Stroud Part 1|date=25. 7. 2019|publisher=LA Sight Singer|accessdate=6. 3. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The Working Singer Podcast&quot;&gt;{{cite web|url=https://theworkingsingerpodcast.com/2019/07/01/ep-24-dave-stroud-vocal-coach-martina-mcbride-adam-lambert/|title=Ep. 24 How To Become A Master Vocal Coach w/ Dave Stroud|date=1. 7. 2019|publisher=The Working Singer Podcast|archive-url=https://web.archive.org/web/20240220155734/https://theworkingsingerpodcast.com/2019/07/01/ep-24-dave-stroud-vocal-coach-martina-mcbride-adam-lambert/|archive-date=20. 2. 2024|url-status=dead|accessdate=6. 3. 2022}}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi==
* http://www.sethriggs.com

{{DEFAULTSORT:Riggs, Seth}}
[[Kategorija:Vokalni treneri]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]</text>
      <sha1>ps5fzmg4olcuvd5u1g3ew0gri1pmagw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klek (planina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145945</id>
    <revision>
      <id>3925840</id>
      <parentid>3923137</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:46:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1131" sha1="0isnbpoyj1mm0mkmgkfm166ddgxx9p8" xml:space="preserve">'''Klek''' je planina u općini [[Zavidovići]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dinarskogorje.com/klek-kod-zavidovi263a.html|title=Klek (kod Zavidovića)|website=DINARSKO GORJE|language=en|access-date=22. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Prostire na dužini od 7 kilometara, s početkom od samog grada Zavidovići pa sve do mjesne zajednice Brezik, ka istoku. Njena najviša tačka iznosi 777 metara. Sjeverno od planine teče rijeka [[Krivaja]], koja se u Zavidovićima ulijeva u rijeku [[Bosna (rijeka)|Bosnu]].

Klek je zimi popularna destinacija među Zavidovićanima, kada su uslovi za skijanje i sankanje na ovoj planini odlični. Pored čistog i svježeg zraka i snijega, planina daje sjajan pogled na Zavidoviće i okolna mjesta.

== Također pogledajte ==
* [[Spisak planina u Bosni i Hercegovini]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Cite news|title=Klek - BK Tajan|url=https://bktajan.ba/klek/|newspaper=BK Tajan|access-date=22. 8. 2026|language=bs-BA|archive-date=17. 4. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260417060646/https://bktajan.ba/klek/|url-status=dead}}
{{Planine u BiH}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>0isnbpoyj1mm0mkmgkfm166ddgxx9p8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Cleese</title>
    <ns>0</ns>
    <id>145951</id>
    <revision>
      <id>3926377</id>
      <parentid>3808643</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:59:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9847" sha1="flcqx0vti1cp2lwj5pg6iomqb6spq4k" xml:space="preserve">{{Infokutija glumac
|ime             = John Cleese
|slika           = John Cleese (cropped).jpg
|veličina_slike        = 210px
|opis      =
|ime_pri_rođenju       = John Marwood Cleese
|pseudonim       = 
|datum_rođenja         = [[27. oktobar]] [[1939]].
|mjesto_rođenja  = {{ZD|ENG}} [[Weston-Super-Mare]], [[Somerset]]
|datum_smrti            = 
|mjesto_smrti    = 
|godine_aktivnosti     = 
|veb-sajt             = http://www.thejohncleese.com/
|supružnik         = [[Connie Booth]] ([[1968]]–[[1978]])&lt;br /&gt;Barbara Trentham ([[1981]]–[[1990]])&lt;br /&gt;[[Alyce Cleese|Alyce Eichelberger]] ([[1992]]–)
|suprug          = 
|značajna_djela   = 
|važniji filmovi = 
|oscar           = 
|emmy            = '''Najbolji gostujući glumac u humorističkoj seriji'''&lt;br /&gt;[[1987]] (''[[Kafić &quot;Uzdravlje&quot;]]'')
|tony            = 
|zlatni globus   = 
|bafta           = '''Najbolja humoristička izvedba'''&lt;br /&gt;[[1980]] (''[[Falični pansion]]'') &lt;br /&gt;'''Najbolji glumac'''&lt;br /&gt;[[1988]] (''[[Riba zvana Wanda]]'')
|cesar           = 
|goya            = 
|afi             = 
|olivier         = 
|saturn          = 
|ostale_nagrade  = Počasno [[Srce Sarajeva]] [[2017]]
}}

'''John Marwood Cleese'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0000092/|title=John Cleese {{!}} Actor, Writer, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=10. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (rođen 27. oktobra 1939. godine) je engleski glumac, komičar, pisac i filmski producent. Postigao je uspjeh na [[Edinburgh Fringe Festival]]u kao scenarista i glumac u filmu [[Izvještaj Frost (film)|''Izvještaj Frost'']]. U kasnim 1960-im suosnovao je Monty Python, s kojim je snimio četiri filma: ''[[A sada nešto sasvim drugačije (film)|A sada nešto sasvim drugačije]]'', [[Monty Python i sveti gral (film)|''Monty Python i sveti gral'']], ''[[Brianov život (film)|Brianov život]]'' i'' [[Značenje života Monty Pythona (film)|Značenje života Monty Pythona]]''.

Sredinom 1970-ih, Cleese i njegova prva žena [[Connie Booth]], su napisali scenario i glumili u britanskoj seriji ''[[Falični pansion (TV serija)|Falični pansion]]''. Kasnije, on je glumio sa [[Kevin Kline|Kevinom Kline]], [[Jamie Lee Curtis]] i bivšim kolegom iz Pythona [[Michael Palin]]om u [[Riba zvana Vanda (film)|''Riba zvana Vanda'']] i'' [[Žestoka stvorenja (film)|Žestoka stvorenja]]''. On je također glumio u filmu ''[[Smjer kazaljke na satu (film)|Smjer kazaljke na satu]]'', i pojavio se u mnogim drugim filmovima, uključujući i dva filma o James Bondu, dva filma o Harryju Potteru, te posljednja tri filma o Shreku. Na [[23. Sarajevo Film Festival]]u dobio je nagradu Počasno [[Srce Sarajeva]] zbog svog doprinosa filmskoj umjetnosti.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/film-tv/veceras-pocinje-23-sff-oliver-stone-john-cleese-235-filmova-i-43-svjetske-premijere/170810036|title=Večeras počinje 23. SFF: Oliver Stone, John Cleese, 235 filmova i 43 svjetske premijere|work=klix.ba|access-date=11. 8. 2017}}&lt;/ref&gt;

== Rani život i obrazovanje ==
Cleese je rođen u [[Weston-super-Mare]]u, Somerset, Engleska, kao jedinac Reginalda Francisa Cleesa, agenta osiguranja, i njegove žene Muriele Evelyn (rođene Cross). Njegovo izvorno prezime je Cheese, ali je njegov otac mislio da je neugodno i promijenio ga je kada je otišao u [[britanska vojska|vojsku]] za vrijeme [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]].

Cleese se obrazovao u školi Sv. Petra, gdje je dobio nagradu za engleski jezik i bio je dobar u [[kriket]]u i [[boks]]u. Kasnije se nije mogao upisati na [[Univerzitet Cambridge]], pa se vratio u svoju školu gdje je učio nauku, engleski, geografiju, historiju i latinski jezik. Nakon završene škole pridružio se Cambridge pozorištu. Kada su ga pitali da li zna pjevati i plesati, on je odgovorio ne i da mu je bilo zabranjeno da pjeva u svojoj školi, jer je bio toliko loš, a ako ima nešto gore od njegovog pjevanja to je bio njegov ples. Pitali su ga tada: &quot;Pa, šta radiš?&quot;, na šta je on odgovorio: &quot;Ja nasmijavam ljude&quot;.

U pozorišnom klubu je dosta vremena provodio sa Timom Brooke-Taylorom i Billom Oddieom, te je tu upoznao svog budućeg partnera u Pythonima [[Graham Chapman|Grahama Chapmana]]. Cleese je 1962. godine bio sekretar Footlight kluba te je učestvovao kao glumac u Footlights Revue Double Take.

== Karijera ==

=== Prije Pythona ===
Cleese je 1963. godine bio scenarista revije Grumen prijestolja koja je bila toliko uspješna na [[Edinburgh Festival Fringe]]u da je izvođen u [[West End teatar|West End teatru]] u Londonu, a zatim je uslijedio obilazak Novog Zelanda i Broadwaya, a neki sitkomi su se pojavili u revijalnom ''Ed Sullivan Showu'' u oktobru 1964. godine.

 Nakon ''Cambridge Circusa'', Cleese je kratko boravio u Americi. Tu je izvodio glazbeno djelo ''Pola penija'', gdje je upoznao budućeg Pythona Terryja Gilliama, kao i američku glumicu Coonie Booth, s kojom se oženio 20. februara 1968. godine.

Ubrzo mu je ponuđen posao pisca na BBC radiju, gdje je radio na nekoliko programa, prije svega kao pisac za ''The Dick Emery Show''. Uspjeh ovog showa dovelo je do snimanja kratkog programa od pola sata pod nazivom ''Žao mi je, pročitat ću vam opet'', koji je bio toliko popularan da je BBC snimio seriju od 1965-1974. U mnogim epizodama Cleese se potpisuje kao &quot;John Cleese Otto&quot;.

Cleese i Chapman 1965. godine su napisali scenario za ''Izvještaj Frost''.'' Izvještaj Frost'' se sastojao od niza pisaca i izvođača koji su prvi put radili komediju. Među njima su bili ko-izvođači iz ''Žao mi je, pročitat ću vam opet'', [[Bill Oddie]], [[Tim Brooke-Taylor]], [[Frank Muir]], [[Barry Cryer]], [[Marty Feldman]], [[Ronnie Barker]], [[Ronnie Corbett]], [[Dick Vosburgh]] i budući članovi Pythona [[Eric Idle]], [[Terry Jones]] i [[Michael Palin]]. Radeći na'' Izvještaju Frost'', budući Pythonsi razvili su stilove pisanja tako da je njihova saradnja bila značajna. Cleese i Chapman su pravili skice,  dok su Jones i Palin snimali scene koje je otvorila seoska idila panorame. Idle je bio pisac koji je bio zadužen za pisanje monologa. U tom periodu Cleese se upoznao i sprijateljio sa utjecajnim britanskim komičarem [[Peter Cook|Peterom Cookom]].

Kao izvođač ''Izvještaja Frost'' Cleese je izvršio svoj proboj na britanskoj televiziji kao glumac komedija, gdje je počeo da glumi u serijama ''Srednja klasa'' [[Ronnie Barker|Ronniea Barkera]] i ''Radničkoj klasi'' [[Ronnie Corbett.|Ronniea Corbetta.]] Ove serije su bile toliko popularne da su 1966. godine Cleese i Chapman bili pozvani da rade kao pisci i izvođači ''At Last 1948 Showa''. Cleese i Chapman su napisali epizodu za prvu seriju ''Doktor u kući''. Ova serija je bila toliko uspješna, da su 1969. godine Cleese i Chapman počeli da je uređuju samostalno. Međutim, Chapman se odao alkoholu a Cleese je imao sve veći obim posla u partnerstvu, pa je ubrzo pronašao Palina kojeg je pozvao da se pridruži seriji. Palin je odlučio da počne da radi sa Cleesom, donoseći sa sobom Gilliama, Jonesa i Idlea.

=== Monty Python ===
''Leteći cirkus Monty Pythona'' su igrali četiri sezone od oktobra 1969. godine do decembra 1974. godine na [[BBC]] televiziji, iako je Clees napustio show nakon treće sezone. Dvije osnovne karakterizacije Cleesovih likova su psihopate i luđaci pod stresom. Također je igrao lik spikera, TV voditelja, vladinog zvaničnika, policijskog narednika, rimskog Centuriona itd.Također je učestvovao u seriji &quot;A sada nešto drugačije&quot; i &quot;Čovjek sa tri botoksa&quot; u režiji [[Eric Idle|Erica Idlea]].

=== Partnerstvo sa Grahamom Chapmanom ===
Uz Gilliamove animacije, Cleesov rad sa Chapmanom je dao Pythonima najmračnije i najbjesnije uloge, a mnogi od njegovih likova su prikazivali uzavreli potisnuti bijes koji je kasnije karakterizirao njegov prikaz Basila Fawltyja.

Za razliku od Palina i Jonesa, Cleese i Chapman su pisali zajedno; Cleese je tvrdio da njihovo partnerstvo u pisanju uključuje njegovo sjedenje s papirom i olovkom gdje radi većinu posla, a Chapman ne govori ništa jedan duži period, a onda odjednom izlazi sa idejama koja predstavu baca na jedan potpuno drugi nivo.

Chapman i Cleese su se također specijalizirali za skice u kojem će dva znaka provesti vrlo artikulirajuću prepirku potpuno proizvoljnih subjekata, gdje Cleese igra kamena lica birokrata koji samo sjede za stolom i uključuju ljude u besmislenu trivijalnu prepirku. Sve te uloge su bile suprotne Palinu, koji je glumio obrnuti lik Cleesa, kao kada Palin igra birokrata s kojim Cleese pokušava raditi.

Iako je serija trajala četiri sezone, početkom treće sezone Cleese je otišao umoran od toga da se bavi još i Chapmanovim alkoholizmom. On je također osjetio da su emisije gubile na kvaliteti. Iz tih razloga, postao je nemiran i odlučio je da krene dalje. Uprkos tome, ostao je u prijateljskim odnosima sa grupom, i počeo je da piše ''Monty Python i Sveti gral''; za koji je dobio zeleno svjetlo za snimanje. Zajedno sa svim Monty Pythonima napisao je i režirao filmove ''Monty Python i Sveti gral'','' Brianov život'' i ''Smisao života Monty Pythona''.

== Također pogledajte ==
* [[Spisak glumaca koji su glumili Sherlocka Holmesa]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|John Cleese}}
* [https://web.archive.org/web/20190107191812/https://www.johncleese.com/ Zvanični sajt]
* https://warnerbros.fandom.com/wiki/John_Cleese

{{Monty Python}}
{{BAFTA za najboljeg glumca}}
{{Emmy za gostujućeg glumca u humorističkoj seriji}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Cleese, John}}
[[Kategorija:Rođeni 1939.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Weston-super-Mare]]
[[Kategorija:Britanski glumci]]
[[Kategorija:Britanski komičari]]
[[Kategorija:Dobitnici Emmyja]]
[[Kategorija:Dobitnici Počasnog Srca Sarajeva]]</text>
      <sha1>flcqx0vti1cp2lwj5pg6iomqb6spq4k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Diferencijalna jednačina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146074</id>
    <revision>
      <id>3926201</id>
      <parentid>3898687</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3345" sha1="lyhwuyp0v7rte3a0z0e0we7sh1b4kda" xml:space="preserve">'''Diferencijalna jednačina''' je [[jednačina]] koja izražava neku vezu između nezavisne [[promjenljiva|promjenljive]], nepoznate [[Funkcija (matematika)|funkcije]] i njenih izvoda: F(x, y, y',y'',..., y&lt;sup&gt;(n)&lt;/sup&gt;) = 0;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Zill|first=Dennis G.|url=https://books.google.com/books?id=pasKAAAAQBAJ&amp;q=%22ordinary+differential%22|title=A First Course in Differential Equations with Modeling Applications|date=15. 3. 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-40110-2|language=en}}&lt;/ref&gt;
 
Najviši red izvoda u toj jednačini se naziva red diferencijalne jednačine. Na primjer: y&quot;+ ky&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; = 0 je diferencijalna jednačina drugog reda. Najprostija diferencijalna jednačina je prvog reda, u eksplicitnom obliku to je y' = f (x).

Svaka funkcija koja diferencijalnu jednačinu identički zadovoljava zove se rješenje ili integral te jednačine. Opće rješenje treba da identički zadovoljava datu diferencijalnu jednačinu, i oblika je y = φ(x, C&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, ... , C&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;), gdje su C&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,...,C&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt; proizvoljne integracione konstante.

Partikularno rešenje je svaka funkcija koja se dobija iz općeg rješenja za posebne vrijednosti [[konstanta|konstanti]]. Singularno rješenje je ono koje identički zadovoljava datu jednačinu, a ne nalazi se u općem rješenju.

Kad nepoznata funkcija zavisi od dviju ili više promjenljivih, diferencijalnu jednačinu nazivamo [[parcijalna diferencijalna jednačina|parcijalnom]].

Mnoge diferencijalne jednačine su matematički modeli raznovrsnih procesa u prirodi, društvu, prirodnim, društvenim i tehničkim naukama, i kao takve imaju mnogobrojne primjene. Teorija diferencijalnih jednačina i teorija parcijalnih diferencijalnih jednačina su značajne i široko razvijene oblasti matematike. Njihov poseban dio čine diferencijalne jednačine [[matematička fizika|matematičke fizike]].

Postoje i [[sistem diferencijalnih jednačina|sistemi diferencijalnih jednačina]]. U sistemu diferencijalnih jednačina javljaju se dvije ili više funkcija iste promjenljive (odnosno istih promjenljivih).

== Također pogledajte ==
* [[Egzaktna diferencijalna jednačina]]

== Softver ==

* [[ExpressionsinBar]]
* [[Maple]]:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.maplesoft.com/support/help/Maple/view.aspx?path=dsolve|title=dsolve - Maple Programming Help|website=www.maplesoft.com|access-date=16. 5. 2020}}&lt;/ref&gt; dsolve
* [[SageMath]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://doc.sagemath.org/html/en/tutorial/tour_algebra.html|title=Basic Algebra and Calculus — Sage Tutorial v9.0|website=doc.sagemath.org|access-date=16. 5. 2020}}&lt;/ref&gt;
* [[Xcas]]:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac/cascmd_en.pdf|title=Symbolic algebra and Mathematics with Xcas|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=|archive-date=26. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200826060004/http://www-fourier.ujf-grenoble.fr/~parisse/giac/cascmd_en.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; desolve(y'=k*y,y)
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Differential equations}}
* [https://web.archive.org/web/20080701074413/http://www.matematiranje.com/vishamat.html Teorija i zadaci] na [http://www.matematiranje.com]

{{Oblasti matematike}}

[[Kategorija:Matematička analiza]]
[[Kategorija:Diferencijalne jednačine]]</text>
      <sha1>lyhwuyp0v7rte3a0z0e0we7sh1b4kda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hijeronim od Sirakuze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146102</id>
    <revision>
      <id>3926328</id>
      <parentid>3808647</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:36:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2861" sha1="gd5t3p02ibtr3u8x8klyde34j5yn57w" xml:space="preserve">{{Siroče|23|02|2012}}
[[Datoteka:Hyeronimus coin.jpg|mini|Novčić s likom Hijeronima iz Sirakuze]]

'''Hijeronim'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://math.nyu.edu/Archimedes/Family/Hieronymos.html|title=Royal Family of Syracuse (Hieronymos)|website=math.nyu.edu|access-date=10. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;nowiki&gt; (latinski: Hyeronimus}}, cca. 230. p. n. e. - 215. p. n. e.) bio je &lt;/nowiki&gt;[[Sirakuza|sirakuški]] princ, a potom kralj i tiranin u doba [[drugi punski rat|drugog punskog rata]]. Godine [[216. p. n. e.]] je naslijedio svog djeda [[Hijeron II od Sirakuze|Hijerona II]], čija je dugogodišnja vladavina, uz čvrst savez sa Rimska Republika|Rimom, Sirakuzi donijela prosperitet. Hijeronim je u trenutku stupanja na prijestolje imao 15 godina.

Njegov djed je već prije bio zabrinut zbog dječakovog lošeg karaktera i sklonosti poročnom životu, te je odredio da prije Hijeronimove punoljetnosti državom u njegovo ime upravlja 15 skrbnika. Među tim skrbnicima su bila i dva tetka - [[Andranodor]] i Zoip - koji su nakon [[Bitka kod Kane|bitke kod Kane]] postali uvjereni da će Rim izgubiti [[drugi punski rat]] te da Sirakuza mora napustiti svog dugogodišnjeg saveznika i prijeći na stranu pobjednička [[Kartaginska Republika|Kartagine]]. Dva tetka su prvo nagovorila kralja da raspusti skrbnike i zavlada sam, ali su sami stekli ključni uticaj na državnu politiku te uklonili Trazona, jedinog savjetnika koji se zalagao za očuvanje saveza s Rimom.

Hijeronim je pod Andranadorovim vodstvom poslao izaslanike u [[Hanibal]]ov štab u Italiji, istovremeno tretirajući izaslanike Apija Klaudija, rimskog pretora na Siciliji, s krajnjim prezirom. Nakon što su Hanibalovi izaslanici primljeni u Sirakuzi s najvišim počastima, Hijeronim je poslao svoje izaslanike u Kartaginu da pregovaraju o savezu, odnosno ulasku u rat protiv Rima. Ispočetka je od Kartaginjana tražio samo pola [[Sicilija|Sicilije]], a potom, ohrabren tokom pregovora, i cijeli otok. Kartaginjani su, pak, pristali na sve njegove uvjete te je Hijeronim okupio vojsku od 15.000 ljudi. Prije početka neprijateljstava ga je u gradu [[Leontini]]ju presrela grupa zavjerenika na čelu s Dinomenom te izbola noževima prije nego što su stigli reagirati njegovi tjelohranitelji. Hijeronima je na prijestolju naslijedio Andranodor.

{{startna kutija}}
|width=25% align=center|'''Prethodi:'''&lt;br /&gt;'''[[Hijeron II od Sirakuze|Hijeron II]]'''
|width=25% align=center|'''[[Popis tirana Sirakuze|Tiranin Sirakuze]]'''&lt;br /&gt;216. p. n. e.– 215. p. n. e.
|width=25% align=center|'''Slijedi:'''&lt;br /&gt;'''[[Adranodor]]'''
|-
{{završna kutija}}
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Polybius/7*.html&lt;nowiki/&gt;{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Umrli 215. p. n. e.]]
[[Kategorija:Drugi punski rat]]
[[Kategorija:Tirani Sirakuze]]</text>
      <sha1>gd5t3p02ibtr3u8x8klyde34j5yn57w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Efeska škola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146140</id>
    <revision>
      <id>3926236</id>
      <parentid>3853521</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2029" sha1="g5j3rismbpgw3eeitjj81nwupeb5opd" xml:space="preserve">'''Efeska škola''' je termin koji se ponekad koristi da bi se označila filozofska misao [[Antička Grčka|antičkog grčkog]] [[Filozofija|filozofa]] [[Heraklit]]a iz [[Efes]]a,&lt;ref&gt;{{Citation|edition=Winter 2023|title=Heraclitus|url=https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/heraclitus/|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|date=2023|accessdate=8. 2. 2026|first=Daniel W.|last=Graham}}&lt;/ref&gt; koji je praelementom ([[Bitak|bitkom]]) čitavoga svijeta smatrao [[Vatra|vatru]]. Prema njemu, dakle, bitak je [[Materijalizam|materijalan]] i jedan, ali Heraklit istovremeno priznaje da u svijetu stalno dolazi do promjene. [[Kretanje]] praelementa (vatre) je protivrječno, ono je disharmonično, iako je [[harmonija]] konačni rezultat tog procesa. Ta promjena, taj prijelaz materije iz jednog stanja u drugo, ne događa se slučajno, nego se vrši po stalnoj zakonitosti, u izvjesnim granicama i u određenom [[Vrijeme (fizika)|vremenu]]. Taj opći zakon  Heraklit naziva logosom (λόγος). Prema tome, &quot;efeskom školom&quot; mogli bismo nazvati onu ranu grčku filozofsku misao koja u problemu Jednog i Mnoštva (i njihovom međusobnom odnosu) nastoji pomiriti dvije &quot;krajnosti&quot;: [[parmenid]]ovsko tvrđenje Jednog i poricanje mnoštva i promjene, s jedne strane, te [[Pitagora|pitagorovsko]] tvrđenje Mnoštva (monada) i kretanja i poricanje Jednog, s druge strane. Heraklit, međutim, koliko je danas poznato, nije imao direktnih učenika i nastavljača, pa se izraz &quot;efeska škola&quot; može koristiti samo uslovno.&lt;ref&gt;http://www.philosophybasics.com/movements_ephesian.html&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Antička filozofija]]
* [[Predsokratovski filozofi|Predsokratovska filozofija]]
* [[Filozofija u tragičnom razdoblju Grka]]
* [[Miletska škola]]
* [[Pitagorejska škola]]
* [[Elejska škola]]

== Reference ==

{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Predsokratovski filozofi}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Antički filozofi]]
[[Kategorija:Antičke filozofske škole i tradicije]]</text>
      <sha1>g5j3rismbpgw3eeitjj81nwupeb5opd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cezarion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146144</id>
    <revision>
      <id>3926168</id>
      <parentid>3808383</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4588" sha1="c3a5lfok9jayrnd8yquin7dbvrz9kxz" xml:space="preserve">{{Infokutija monarh
| ime               = Ptolemej XV Filopator&lt;br /&gt;Filometor Cezar
| titula              = [[Faraon|Faraon Egipta]]
| slika              = [[Datoteka:Caesarion.jpg|250px]]
| opis            = 
| vladavina              = 2. septembar 47. p. n. e. - 12. august 30. p. n. e.&lt;br /&gt;zajedno sa [[Kleopatra VII|Kleopatrom VII Filopator]]
| coronation         =
| othertitles        =
| full name          =
| domaći_jez1       = [[Starogrčki|Grčki]]
| doimaći_jez1_ime1 = Πτολεμαῖος ΙΕʹ Φιλοπάτωρ Φιλομήτωρ Καῖσαρ, Καισαρίων
| domaći_jez2       = Transliteracija
| domaći_jez2_ime1 = Ptolemaĩos Philopátōr Philomḗtōr Kaĩsar, Kaisaríōn
| prethodnik        = [[Kleopatra VII|Kleopatra VII Filopator]]
| nasljednik          = [[Augustus|''Caesar Augustus'']] &lt;small&gt;(kao [[rimski car]])&lt;/small&gt;
| kraljica              =
| consort            =
| supružnik 1           =
| potomstvo          =
| kraljevska_kuća        = [[Julijevsko-Klaudijevska dinastija|Julijevsko-Klaudijska]]
| dinastija            = [[Ptolemejska dinastija|Ptolemejidi]]
| kraljevska himna       =
| otac             = [[Julije Cezar]]
| majka             = [[Kleopatra VII|Kleopatra VII Filopator]]
| datum_rođenja      = 23. juni 47. p. n. e.
| place of birth     =
| datum_smrti      = 23. august 30. p. n. e. (starost: 17)
| place of death     =
| date of burial     =
| place of burial    =
}}
'''Ptolemej XV Filopator Filometor Cezar''' (23. juni 47. p. n. e. – 23. august 30. p. n. e.), poznat pod nadimku '''Cezarion'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Caesarion {{!}} Biography &amp; Facts {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Caesarion|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=8. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; (Mali Cezar) ([[Grčki jezik|grčki]]: '''Πτολεμαῖος ΙΕʹ Φιλοπάτωρ Φιλομήτωρ Καῖσαρ''', '''Καισαρίων''', ''Ptolemaĩos Philopátōr Philomḗtōr Kaĩsar'', ''Kaisaríōn'') bio je posljednji kralj [[Drevni Egipat|Drevnog Egipta]], posljednji vladar [[Ptolemejidi|Ptolemejske]] dinastije i, prema antičkim navodima, jedini biološki sin [[Rimska Republika|rimskog]] državnika [[Julije Cezar|Julija Cezara]], po kome je i dobio nadimak. Majka mu je bila egipatska kraljica [[Kleopatra VII]] koja ga je, kao dijete, proglasila svojim suvladarom. Nakon njene smrti 30. p. n. e. je nakratko postao jedini kralj [[Ptolemejsko Kraljevstvo|Egipta]], ali je nakon nepunih mjesec dana ubijen po naređenju Cezarovog posinka i službenog nasljednika [[Oktavijan August|Oktavijana]].

==Preci==
{{Porodično stablo 5
|collapsed=yes |align=center |title=Preci Cezariona
|boxstyle_1=background-color: #fcc;
|boxstyle_2=background-color: #fb9;
|boxstyle_3=background-color: #ffc;
|boxstyle_4=background-color: #bfc;
|boxstyle_5=background-color: #9fe;
|1= 1. '''Cezarion'''
|2= 2. [[Julije Cezar]]
|3= 3. [[Kleopatra VII od Egipta]]
|4= 4. [[Gaj Julije Cezar Stariji]]
|5= 5. [[Aurelia Cotta]]
|6= 6. [[Ptolemej XII Aulet]]
|7= 7. [[Kleopatra V od Egipta]]
|8= 8. [[Gaius Julius Caesar II]]
|9= 9. Marcia
|10= 10. Lucius Aurelius Cotta
|11= 11. Rutilia
|12= 12. [[Ptolemej IX Latir]]
|13= 13. [[Kleopatra IV od Egipta]]
|14= 14. [[Ptolemej X Aleksandar I]]
|15= 15. [[Berenika III od Egipta]]
|16= 16. [[Gaius Julius Caesar I]]
|18= 18. [[Quintus Marcius Rex]]
|20= 20. Lucije Aurelije Kota Stariji
|24= 24. [[Ptolemej VIII Fiskon]]
|25= 25. [[Kleopatra II od Egipta]]
|26= 26. =24.[[Ptolemej VIII Fiskon]]
|27= 27. [[Kleopatra III od Egipta]]
|28= 28. =24.[[Ptolemej VIII Fiskon]]
|29= 29. =25. [[Kleopatra II od Egipta]]
|30= 30. =12.[[Ptolemej IX Latir]]
|31= 31. [[Kleopatra Selena I]]
}}

== Također pogledati ==
* [[Ptolemejska dinastija]]
* [[Gens Julia]]
* [[Kralj kraljeva]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://virtualreligion.net/iho/ptolemy_15 Ptolemy XV Caesarion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004000821/http://virtualreligion.net/iho/ptolemy_15 |date=4. 10. 2018 }} entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith

{{startna kutija}}
{{s-hou|[[Ptolemejska dinastija]]||47. p. n. e.||30. p. n. e.}}
{{s-bef|prije=[[Kleopatra VII|Kleopatra VII Filopator]]}}
{{s-ttl|naslov=[[Spisak faraona#Ptolemejska dinastija|Faraon Egipta]]|years=44&amp;ndash;30 BC
|regent1='''[[Kleopatra VII]]'''}}
{{s-aft|poslije=[[Historija rimskog Egipta|Egipat anektiran od Rima]]}}
{{kraj}}
{{Commonscat|Ptolemy XV}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rođeni 47. p. n. e.]]
[[Kategorija:Umrli 30. p. n. e.]]
[[Kategorija:Ptolemejidi]]</text>
      <sha1>c3a5lfok9jayrnd8yquin7dbvrz9kxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Javna infrastruktura</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146867</id>
    <revision>
      <id>3926372</id>
      <parentid>3808315</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2376" sha1="0nxesh9m5c79kp9mq7t3it898ce7i33" xml:space="preserve">Javna infrastruktura je infrastruktura u vlasništvu ili dostupna javnosti (koju zastupa vlada).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://corporatefinanceinstitute.com/resources/economics/public-infrastructure/|title=Public Infrastructure|website=Corporate Finance Institute|language=en-US|access-date=10. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; Razlikuje se od generičke ili privatne infrastrukture u smislu politike, finansiranja, svrhe itd.

'''Javna infrastruktura''' je općeniti izraz, a koristi se često za sljedeće oblasti:

* [[Kontrola vazdušnog saobraćaja|Avijacijska infrastruktura]] - tehnologija kontrole vazdušnog saobraćaja u avijaciji
* [[Ključna infrastruktura]] - dobra neophodna za održavanje ljudskog života
* [[Energetski razvoj|Energetska infrastruktura]] - prenošenje i skladištenje fosilnih goriva i obnovljivih izvora 
* [[Opasni otpad]] - osobine, odlaganje, rukovanje opasnim otpadom
* [[Javni kapital]] - državna imovina
* [[Javni radovi]] - općinska infrastruktura, funkcije i agencije za održavanje
* [[Željeznički transport#Infrastruktura|Željeznički transport]] - signali, elektrifikacija željeznica
* [[Gradski čvrsti otpa|Čvrsti otpad]] - generisanje, skupljanje, upravljanje sa smećem/otpadom
* [[Održiva urbana infrastruktura]] - tehnologija, arhitektura, politika za održivo življenje
* [[Transport#Infrastruktura|Transport]] - vozila, cesta, željeznica, kablovi i financiranje  transporta
* [[Mreža vodovoda|Infrastruktura za snabdijevanje vodom]] - distribucija i održavanje sistema za snabdijevanje vodom
* [[Otpadna voda|Otpadna voda, infrastruktura]] - odlaganje i obrada otpadne vode

== Također pogledajte ==
* [[Infrastruktura]]
Za članke na ove teme, koristiti šablon [[Šablon:Javna infrastruktura|Javna infrastruktura]]
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://www.regulationbodyofknowledge.org/ Korpus znanja o regulaciji infrastrukture]
* [http://www.nextgenerationinfrastructures.eu/ Međunarodni istraživački program Next Generation Infrastructures]
* [http://www.infrastructurereportcard.org/ Izvještaj o američkoj infrastrukturi]
* [http://www.aesports.world// održiva sportska infrastruktura]
* [https://docupedia.de/zg/Laak_infrastructures_v1_en_2021 Dirk van Laak: ''Infrastrukture''], verzija: 1.0, u: Docupedia Zeitgeschichte, 20. maj 2021.
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Infrastruktura]]</text>
      <sha1>0nxesh9m5c79kp9mq7t3it898ce7i33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Joruba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146985</id>
    <revision>
      <id>3926382</id>
      <parentid>3813912</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:59:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2594" sha1="bl0ucvh50ibaw4nvtvkup5eqhxj55nl" xml:space="preserve">{{Infokutija etnička grupa
| grupa         = Joruba
| slika         = [[File: Oduduwa flag.jpg|150px]]&lt;br /&gt;[[File:Yoruba-Dancers-931x598.jpg|250px]]
| ukupno        = 
| regija1       = 
| pop1          = 
| ref1          = 
| regija2       = 
| pop2          = 
| ref2          = 
| regija3       = 
| pop3          = 
| ref3          = 
|jezici          = 
|vjera           = 
|vezano          = 
}}

'''Yorùbá''' ili '''Joruba''' je naziv za najveću etničku grupu u [[Nigerija|Nigeriji]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.babaonigba.com/yoruba-ethnic-groups-and-dialects-in-southwest-nigeria/|title=Yorùbá Ethnic Groups and Dialects in Southwest Nigeria {{!}} Bàbá ò ni gbà {{!}} Folktales, Myths, Legends from Yorubaland &amp; Around The World|language=en-GB|access-date=2. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Jorube sačinjavaju cca. 21% ukupnog stanovništva Nigerije i broje više od 30 miliona pripadnika širom [[Zapadna Afrika|Zapadne Afrike]]. Na sjeverozapadu graniče s narodima [[Nupe]] i [[Borgu]], naroidma [[Esan]] i [[Edo (narod)|Edo]] na jugoistoku, [[Igala]]ma i ostalim srodnim grupama na sjeveroistoku, [[Egun]]ima, [[Fon]]ima i drugim [[Gbe jezici|Gbe-jezičkim]] narodima na jugozapadu. Dok većina Joruba živi na jugozapadu Nigerije, postoje značajne Joruba zajednice u [[Benin]]u, [[Togo]]u, [[Sijera Leone]]u, [[Kuba|Kubi]] i [[Brazil]]u.

Jorube su glavna etnička skupina u državama [[Ekiti (nigerijska država)|Ekiti]], [[Lagos (država)|Lagos]], [[Ogun (država)|Ogun]],  [[Ondo (država)|Ondo]], [[Osun (država)|Osun]] i [[Oyo (država)|Oyo]]; također čine veliki dio stanovništva u [[Benin]]u.

Jorube su jedan najurbaniziranijih naroda u subsaharskoj Africi, koji je prve gradove sagradio još oko [[500]]. godine. Stekli su veliko bogatstvo baveći se trgovinom, te razvili složene sisteme vladavine. Po vjeri uglavnom muslimani 50%, hrišćani 40%, i ostali 10%, u [[19. vijek]]u su potisnuti na jug od strane [[Sokoto halifat]]a od njih su neki primili islam, među njih prodrlo je i [[kršćanstvo]] od strane evropskih kolonizatora .

== Također pogledajte ==
* [[Joruba jezik]]
* [[Joruba mitologija]]

{{Commonscat|Yoruba people}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://thinkyorubafirst.org/history/
* http://www.voiceofyoruba.org/aboutyorubanigeria.html
* https://guardian.ng/news/what-is-the-largest-tribe-in-nigeria/
* https://www.britannica.com/topic/Yoruba
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Afrički narodi]]
[[Kategorija:Nigerija]]
[[Kategorija:Narodi]]
[[Kategorija:Članice Organizacije nezastupljenih država i naroda]]</text>
      <sha1>bl0ucvh50ibaw4nvtvkup5eqhxj55nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Glad na Rogu Afrike 2011.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147091</id>
    <revision>
      <id>3926291</id>
      <parentid>3794123</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5272" sha1="oe555dnywvatnqx51yupibj951uvrcd" xml:space="preserve">[[Datoteka:FEWS_Eastern_Africa_July-September_projection.png|mini|desno|300px|Projekcija nivoa krize u Istočnoj Africi, koji je sačinila [[FEWS Net]] (Mreža za rano upozorenje na pojavu gladi). Stanje se odnosi na period od jula do septembra, bazirano na trenutnom nivou odgovora na krizu.]]
'''Stanje [[glad]]i''' se dešava u nekoliko regiona na [[Rog Afrike|Rogu Afrike]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://reliefweb.int/node/419452|title=Eastern Africa Drought Humanitarian Report No. 3 {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|language=en|access-date=1. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Horn of Africa tested by severe drought|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14023160|newspaper=BBC News|access-date=1. 1. 2026|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; kao rezultat teške suše koja pogađa cijeli region Istočne Afrike. Trenutna suša &quot;najgora u zadnjih 60 godina&quot; je uzrokovala strašnu krizu u snabdijevanju hranom u [[Somalija|Somaliji]], Etiopiji i Keniji, i ugrožava 12 miliona ljudi. Veliki broj izbjeglica koji su iz južne Somalije je prešao u susjedne Keniju i Etiopiju, je u stanju nagomilanosti, veoma slabe ishrane i nehigijenskih uslova, što je dovelo do velikog broja smrtnih slučajeva. Druge zemlje u okruženju Roga Afrike, uključujući [[Džibuti]], [[Sudan]], Južni Sudan i dijelove Ugande, su također pogođeni krizom hrane.&lt;ref name=&quot;BBC News 4 July 2011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14023160|title=Horn of Africa tested by severe drought|author=Mike Wooldridge|date=4. 7. 2011|work=BBC News|access-date=12. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713232854/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14023160|archive-date=13. 7. 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FEWS-Net 24 June 2011&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fews.net/docs/Publications/Horn_of_Africa_Drought_2011_06.pdf|title=East Africa: Famine warning for southern Somalia|date=24. 6. 2011|publisher=FEWS-Net|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921052910/http://www.fews.net/docs/Publications/Horn_of_Africa_Drought_2011_06.pdf|archive-date=21. 9. 2011|url-status=dead|access-date=14. 7. 2011|author=[[OCHA]], [[Famine Early Warning Systems Network|FEWS-Net]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC News 8 July 2011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-14078074|title=Horn of Africa drought: 'A vision of hell'|author=Ben Brown|date=8. 7. 2011|work=BBC News|access-date=12. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110710113113/http://www.bbc.co.uk/news/uk-14078074|archive-date=10. 7. 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BBC News 12 July 2011&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14118507|title=Horn of Africa drought: Somalia aid supplies boosted|date=12. 7. 2011|work=BBC News|access-date=12. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110712112254/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14118507|archive-date=12. 7. 2011|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

20. jula su [[Ujedinjene Nacije]] službeno proglasile stanje gladi  u dva regiona južne Somalije, što zanči da je to prvi put u zadnjih 30 godina da su UN proglasile glad. Vjeruje se da je na desetine hiljada ljudi već umrlo od gladi, prije nego što je samo stanje gladi i proglašeno.

3. augusta, UN su proglasile stanje gladi u tri druga regiona južne Somalije.
==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
{{commons|2011 Horn of Africa famine}}
*[https://web.archive.org/web/20110812191710/http://www.unocha.org/crisis/horn-africa-crisis Horn of Africa crisis]—Ured Ujedinjenih Naroda za Koordinaciju humanitarnih poslova
*[http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/Full_report_216.pdf Cjeloviti izvještaj o suši na Rogu Afrike], Ujedinjeni Narodi, 29 Juli 2011
*[https://web.archive.org/web/20110728193016/http://english.aljazeera.net/indepth/spotlight/hornofafrica/ Horn of Africa Drought] prikupljene vijesti i komentari na ''[[Aljazeera]]''
*[http://www.economist.com/node/18989213?story_id=18989213 East Africa's Famine: Disunited in hunger], ''[[The Economist]]'', 21 Juli 2011
*{{Guardiantopic|global-development/famine}}, sa [http://www.guardian.co.uk/global-development/2011/jul/20/famine-in-somalia?intcmp=239 '''Explainer'''] i [http://www.guardian.co.uk/world/interactive/2011/jul/21/horn-africa-drought-map '''Mapa suše''']
*[https://web.archive.org/web/20110926094327/http://www.fews.net/Pages/Horn-of-Africa-Emergency.aspx Horn of Africa Emergency] na [[Famine Early Warning Systems Network]] (FEWS NET), funded by [[USAID]]
;Humanitarne organizacije
*[https://web.archive.org/web/20110811072655/http://www.oxfam.org/en/emergencies/east-africa-food-crisis Istočnoafrička kriza sa hranom] na [[Oxfam]]
*[http://www.mercycorps.org/hornofafricahungercrisis Kriza gladi na Rogu Afrike] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812150842/http://www.mercycorps.org/hornofafricahungercrisis |date=12. 8. 2011 }} na [[Mercy Corps]]
*[http://www.unicef.org/esaro/ Istočna i Južna Afrika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110809124317/http://www.unicef.org/esaro/ |date=9. 8. 2011 }} na [[UNICEF]]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Glad]]
[[Kategorija:Somalija]]
[[Kategorija:Etiopija]]
[[Kategorija:Kenija]]
[[Kategorija:Rog Afrike]]
[[Kategorija:Afrika]]
[[Kategorija:Ujedinjene nacije]]</text>
      <sha1>oe555dnywvatnqx51yupibj951uvrcd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Basse-Terre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147452</id>
    <revision>
      <id>3926119</id>
      <parentid>3853554</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="3ur8i0wb0k98e8c9adf0l6sfylrxsa6" xml:space="preserve">[[Datoteka:Notre-Dame_de_Guadaloupe_(Basse_Terre).jpg|mini|desno|200px|Katedrala]]
'''Basse-Terre''' je prefektura (glavni grad) ostrva [[Guadeloupe]], [[Francuska|francuskog]] [[prekomorski departman|prekomorskog departmana]] u Malim Antilima&lt;ref&gt;http://www.insee.fr/fr/methodes/nomenclatures/cog/fichecommunale.asp?codedep=971&amp;codecom=05&lt;/ref&gt;. Nalazi se na jugozapadu ostrva u podnožju aktivnog vulkana Sufrije. Po podacima iz 2006. grad je imao 12.834 stanovnika, a jedini grad na ostrvcu koji je veći od BasseTerra je Poant a Pitr (17.541 stanovnika). Basse-Terre je osnovan 1643.

Luka u gradu je uništena u uraganima 1979., što je zadalo ozbiljan udarac naporima da se ekonomija modernizuje. Nasadi banana su ozbiljno oštećeni sušom 1994. i drugim uraganom iz 1995.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.britannica.com/place/Basse-Terre-Guadeloupe|title=Basse-Terre {{!}} Guadeloupe|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=24. 10. 2016}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.insee.fr/fr/metadonnees/geographie/commune/97105-basse-terre
{{Glavni sjevernoamerički i centralnoamerički gradovi}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat}}

[[Kategorija:Francuska]]</text>
      <sha1>3ur8i0wb0k98e8c9adf0l6sfylrxsa6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bogati i čudni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147509</id>
    <revision>
      <id>3926139</id>
      <parentid>3793164</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="k64zgpyhdlq7d1btr2wlexxixg1x06a" xml:space="preserve">{{Infokutija film
| naziv            = Bogati i čudni
| poster           = Bogati i čudni (DVD-omot).jpg
| tekst            =
| režija           = [[Alfred Hitchcock]]
| producent        = [[John Maxwell]]
| scenarist        = Alfred Hitchcock &lt;br&gt; [[Alma Reville]] &lt;br&gt; [[Val Valentine]]
| narator          =
| uloge            = [[Henry Kendall]] &lt;br&gt; [[Joan Barry]] &lt;br&gt; [[Percy Marmont]]
| muzika           = Adolph Hallis
| kinematografija  = John &quot;Jack&quot; Cox &lt;br&gt; Charles Martin
| žanr             = [[dramski film|drama]]/[[komedija]]/[[avanturistički film]]
| montaža          = Winifred Cooper &lt;br&gt; Rene Marrison
| studio           =
| distributer      = ''[[British International Pictures]]''
| datum            = 10. decembar 1931 (UK)
| trajanje         = 92 minute (UK) &lt;br&gt; 83 minute ([[SAD]])
| država           = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]
| jezik            = [[engleski jezik|engleski]]
| budžet           =
| zarada           =
| prethodnik       =
| nasljednik       =
}}
'''''Bogati i čudni'''''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewonderfulworldofcinema.wordpress.com/2016/07/10/the-strangeness-of-rich-and-strange/|title=The Strangeness of Rich and Strange|last=Pronovost|first=Virginie|date=10. 7. 2016|website=The Wonderful World of Cinema|language=en|access-date=27. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ({{jez-en|Rich and Strange}}) [[Velika Britanija|britanska]] je [[drama]]-[[komedija]] iz [[1931]]. koju je režirao [[Alfred Hitchcock]], kome je to 17. film. Radnja se labavo zasniva na [[roman]]u koji je napisao [[Dale Collins]], a [[scenario]] su napisali sam Hitchcock i njegova supruga [[Alma Reville]]. Glavne uloge tumače [[Henry Kendall]], [[Joan Barry]] i [[Percy Marmont]].
 
==Radnja==
[[London]]. Fred se vraća umoran s posla. Pri odlasku ne može otvoriti svoj kišobran na ulici iako pada [[kiša]]. U podzemnoj, u vozu se zbog naglog kočenja slučajno uhvati za perje šešira neke gospođe i otrgne joj ga. Tek pred kućom uspijeva otvoriti kišobran, a supruga Emily čeka ga s pudingom od [[bubreg]]a. Ukratko, Fred je sit svog života. Srećom, dobija [[telegraf|telegram]] od rođaka koji ga obavijesti da je naslijedio puno novaca. Sretni, Emily i Fred odmah odluče krenuti na putovanje do [[Istočna Azija|istočne Azije]]. U [[Pariz]]u stanu pogledati neku predstavu te se konačno ukrcaju na putnički brod za Aziju. No kad već uplove u [[Sredozemno more]], Freda počne mučiti [[morska bolest]]. S druge strane, Emily se sve više udaljava od njega te pada na šarm pustolova Gordona. 
 
Brod stigne do [[Port Said]]a te uplovi do [[Suecki kanal|Sueckog kanala]]. Na jednoj zabavi Freda očara jedna [[žena]], koja tvrdi da je &quot;Princeza&quot;. Nakon dugog putovanja, brod nakratko stane kod [[Singapur]]a. Tamo Gordon pozove Emily da pobjegne s njim, no ona se ipak vrati svom suprugu – koga je u hotelu opljačkala &quot;Princeza&quot; i pobjegla s njegovim novcem. Da stvari budu još gore, dok se vraćaju, potone im brod te ih jedva spase [[Kinezi|kineski]] moreplovci. Nakon toliko čudnih pustolovina, par se konačno vrati natrag u svoj dom u London i u stari život. 
 
== Glumci ==
* Henry Kendall - Fred Hill
* Joan Barry - Emily Hill
* Percy Marmont - Gordon
* [[Betty Amann]] – &quot;Princeza&quot;
* [[Hannah Jones]] - gđa Porter 
 
== Zanimljivosti ==
Film nije bio naročito zapažen ni kod kritike ni kod publike. Ipak, Hitchcock je u razgovoru za biografsku knjigu ''Hitchcock'' [[François Truffaut|Françoisa Truffauta]] izjavio da su ''Bogati i čudni'' ipak imali barem jednu spomena vrijednu šalu, koja je u međuvremenu postala legendarna: to je ona u kojoj Freda i Emily spase kineski moreplovci te im daju neku hranu. Par sve pojede i zaključi kako im je hrana odlična. No onda otkriju recept – pojeli su [[mačka|mačku]].
 
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{imdb_title|id=0023395|title=Bogati i čudni}}
* [http://www.rottentomatoes.com/m/rich_and_strange/ ''Bogati i čudni''] na ''Rotten-Tomatoes'''
* [https://web.archive.org/web/20090227044629/http://www.joost.com/36fpzma/t/Rich-and-Strange Cijeli film ''online'']
* https://talkfilmsociety.com/columns/beginners-guide-to-alfred-hitchcock-rich-and-strange-1931

{{Alfred Hitchcock}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Filmovi iz 1931.]]
[[Kategorija:Britanski filmovi]]
[[Kategorija:Britanski avanturistički filmovi]]
[[Kategorija:Filmovi na engleskom jeziku]]
[[Kategorija:Britanski crno-bijeli filmovi]]
[[Kategorija:Filmovi u režiji Alfreda Hitchcocka]]</text>
      <sha1>k64zgpyhdlq7d1btr2wlexxixg1x06a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>As</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147749</id>
    <revision>
      <id>3926085</id>
      <parentid>3811339</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="al60y5xl27lkut5g42ibtidsbzdakch" xml:space="preserve">'''As''' je [[igraće karte|igraća karta]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ace {{!}} playing card {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/ace-playing-card|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=19. 2. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; U većini igara as je najjača karta.

U nekim igrama as može biti i najniža karta, odnosno, igrač može birati vrijednost, npr. u [[Blackjack|ajncu]] as može vrijediti 1 ili 11.

As je označen jednim simbolom odgovarajuće boje u sredini karte, a ovisno o izvedbi, manji simbol može se nalaziti u uglovima karte, uz koji ide i oznaka '''A'''. Najčešće se na pikovom asu nalaze podaci o proizvođaču.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|[[datoteka:Piquet deck.png|120px|]]
|[[datoteka:Playing cards-Edit1.jpg|120px|]]
|[[datoteka:Cards Genoa.jpg|120px|]]
|-
|Karte s oznakama u sva 4 ugla
|Karte s oznakama u dijagonalnim uglovima
|Karte bez oznaka u uglovima
|}
[[datoteka:Ace playing cards.jpg|mini|182x182px|Četiri asa u kartama s francuskim likom]]
[[datoteka:4Ags.JPG|mini|155x155px|Četiri asa u njemačkoj varijanti igraćih karata|lijevo]]{{clear}}
{{Commonscat|Aces (playing cards)}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Igraće karte]]</text>
      <sha1>al60y5xl27lkut5g42ibtidsbzdakch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jaime Eyzaguirre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148056</id>
    <revision>
      <id>3926362</id>
      <parentid>3897542</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:56:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1653" sha1="861mxxagfs69dwjfw28wo1ysk9lab10" xml:space="preserve">[[Datoteka:JE14.jpg|mini|Jaime Eyzaguirre]]

'''Jaime Eyzaguirre'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-656.html|title=Jaime Eyzaguirre (1908-1968) - Memoria Chilena|website=Memoria Chilena: Portal|language=es|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; ([[1908]]-[[1968]]) bio je [[čile]]anski historičar, esejist i profesor opće [[historija|historije]] na [[Katolički univerzitet (Santiago de Chile)|Katoličkom univerzitetu]] u [[Santiago de Chile|Santiagu]]. Od [[1942]]. bio je šef katedre za historiju ustava, od [[1943]]. profesor na Filozofskom fakultetu. Bio je urednik časopisa ''Estudios''. Također je bio član [[Španska kraljevska akademija|Španske kraljevske akademije]] i jedan od osnivača ''Čileanske akademije jezika''.

Zastupnik je shvatanja o rasnoj superiornosti [[Španci|Španaca]] i odlučujućoj, progresivnoj historijskoj ulozi [[Španija|Španije]] u [[Latinska Amerika|latinoameričkoj]] historiji, opravdanosti [[Kaudiljizam|kaudiljizma]] i marginalnom značenju širokih slojeva stanovništva u borbi za nezavisnost. Bio je kritičar [[liberalizam|liberalizma]], [[pozitivizam|pozitivizma]] i [[marksizam|marksizma]] u historijskoj nauci.

==Djela==
*''Ventura de padre de Valdivia, O' Higgins, Imagen y ruta de la emancipación Chilena'', [[1957]].
*''Historia de Chile, Chile y Bolivia, La fisonomía histórica de Chile'', [[1948]].
*''Historia constitucional de Chile'', [[1959]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Eyzaguirre, Jaime}}
[[Kategorija:Rođeni 1908.]]
[[Kategorija:Umrli 1968.]]
[[Kategorija:Čileanski historičari]]</text>
      <sha1>861mxxagfs69dwjfw28wo1ysk9lab10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Analogni računar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149329</id>
    <revision>
      <id>3926067</id>
      <parentid>3546561</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1826" sha1="46jh2for6l08iqu5wzmtrabccjwrpto" xml:space="preserve">[[Datoteka:AKAT-1.JPG|mini|desno|150px|Poljski analogni računar AKAT-1.]]
Ako zanemarimo značenje koje se odnosi na izvedbu računara koja koriste ne-elektroničke medije (npr. hidraulički ili neki drugi princip) za rješavanje matematsko-logičkih zadataka , ostaje značenje u užem smislu za '''elektronički analogni računar'''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://history-computer.com/analog-computers/|title=Analog Computer Explained: Everything You Need To Know|last=S|first=Austin|date=4. 1. 2021|website=History-Computer|language=en-US|access-date=20. 10. 2023}}&lt;/ref&gt;

Taj je računar posebne konstrukcije, koji radi sa [[wikt:analogno|analognim]] vrijednostima, najčešće očitanim neposredno iz nekog tehnološkog procesa. Može biti integrisan u upravljački ili kontrolni sistem procesa. U principu je daleko nepreciznije, pa u pravilu znatno skuplje od [[wikt:digitalno|digitalnih]] računara. U pravilu stvarne fizikalne procese interpretira prikladnim električnim modelima (naprimjer hidrostatski pritisak ili razinu se interpretiraju naponom, količina protoka vrijednošću struje itd.).

Ponekad se koriste kombinirana analogno-digitalna, tzv. [[hibridni računar]]i, sa pretvaračem za pretvaranje analognih u digitalne veličine i obrnuto, koja analogno mjerene veličine digitalno obrađuju i izdaju u digitalnom ili analognom obliku ili vrše regulaciju procesa (npr. vage ugrađene u lučke dizalice kojima se sprječava preopterećenje, ili važe roba utovarena u više vagona, ili u jednoj smjeni i sl.).

== Također pogledajte ==
* [[Diferencijalna jednačina]]
* [[Digitalizacija]]
* [[Računar]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{WProjekti
|wječnik        = analogno
}}
{{WProjekti
|wječnik        = digitalno
}}
{{Commonscat|Analog computers}}

[[Kategorija:Računarstvo]]</text>
      <sha1>46jh2for6l08iqu5wzmtrabccjwrpto</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Libertas (Dubrovnik)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151637</id>
    <revision>
      <id>3926437</id>
      <parentid>3640068</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:12:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2137" sha1="bk19yyyt7ewwdomj7f2xrhkpv2stmmy" xml:space="preserve">[[Datoteka:Libertas, Flag od Dubrovnik.JPG|mini|desno|200px|Zastava s natpisom ''Libertas'' (Sloboda)]]
'''Libertas'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.godubrovnik.com/hr/lifestyle-dubrovnik/komentar-urednika/rijec-sloboda-trebaju-pisati-velikim-slovom|title=Zašto Dubrovčani riječ &quot;Sloboda&quot; trebaju pisati velikim slovom|last=Klaić|first=Lena Šutić|date=26. 1. 2017|website=Go Dubrovnik|language=hr|access-date=10. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; je [[slogan]] grada [[Dubrovnik]]a. Stara gradska zastava imala je natpis &quot;Libertas&quot;.

Libertas je [[latinski jezik|latinska]] riječ za [[sloboda|slobodu]]. U [[Dubrovačka Republika|Dubrovačkoj Republici]], sloboda se smatrala jednom od najvećih životnih  vrijednosti. [[Riječ]] &quot;libertas&quot; bila je slogan i [[simbol]] Dubrovačke Republike. Ona je među prvima u svijetu zabranila [[ropstvo]], donijevši odluku o zabrani [[1418]]. godine. Na tvrđavi [[Lovrijenac]] na kamenu piše latinski natpis: &quot;Non bene pro toto libertas venditur auro&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://narod.hr/kultura/27-svibnja-1358-dubrovnik-je-autonoman-i-slobodan-grad|title=27. svibnja 1358. - Dubrovnik je autonoman i slobodan grad|last=Narod.hr|date=27. 5. 2023|website=narod.hr|language=hr|access-date=10. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; što  znači &quot;Sloboda se ne prodaje za svo zlato&quot;. Dubrovački književnik [[Ivan Gundulić]] opjevao je himnu slobodi u pastoralnoj drami &quot;[[Dubravka (Gundulić)|Dubravka]]&quot;: &quot;O lijepa, o draga, o slatka slobodo&quot;. Jedna od [[zastava Dubrovačke Republike]] imala je na sebi natpis &quot;libertas&quot;. Danas se ta zastava koristi prilikom otvorenja [[Dubrovačke ljetne igre|Dubrovačkih ljetnih igara]], kada se podiže na [[Orlandov stub]].

U Dubrovniku se često koristi ime &quot;libertas&quot;, pa tako postoji dubrovački [[Libertas Film Festival]], hotel &quot;Rixos Libertas&quot;, autoprevozno preduzeće &quot;Libertas&quot;, mješoviti hor Libertas, moto-klub Libertas itd.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://zdravlje.slobodnadalmacija.hr/dubrovnik/zupanija/dubrovnik/libertas-ima-dobru-vijest-za-sve-koji-koriste-prigradski-prijevoz-1375583
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Dubrovnik]]</text>
      <sha1>bk19yyyt7ewwdomj7f2xrhkpv2stmmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aerodrom Schiphol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152195</id>
    <revision>
      <id>3926036</id>
      <parentid>3537894</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:24:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2065" sha1="3qggvewxtk774wa55ph0newhurgyc7v" xml:space="preserve">{{Infokutija aerodrom
| ime             = Aerodrom Schiphol
| izvorno ime     = Luchthaven Schiphol (holandski)
| slika           = Amsterdam Schiphol Airport entrance.jpg
| slika-širina    =  
| opis            = Ulaz u Schiphol
| IATA            = AMS
| ICAO            = EHAM
| vrsta           = Civilni aerodrom
| vlasnik         = Schiphol Group
| operater        = Schiphol Group
| grad            = Amsterdam, Holandija
| lokacija        = Haarlemmermeer
| visina-m        = 
| koordinate      = 
| website         = [http://www.schiphol.com] 
| metar-visina    = 
| metar-r     = 
| r1-broj     = 
| r1-dužina-m = 
| r1-površina = asfalt
| h1-broj         = 
| h1-dužina-m     = 
| h1-površina     = 
| stat-god        = 2010
| stat1-naziv     = Broj putnika
| stat1-podatak   = 45,211,749
| stat2-naziv     = Prevezenih tona
| stat2-podatak   = 1,538,134
| fusnota         = 
}}
'''[[Aerodrom]] Schiphol''' u [[Amsterdam]]u je glavni [[Holandija|holandski]] međunarodni [[aerodrom]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://m.theindependentbd.com//magazine/details/7145/Amsterdam-%E2%80%93-Venice-of-the-North|title=Amsterdam   Venice of the North {{!}} theindependentbd.com|date=15. 6. 2022|website=web.archive.org|access-date=25. 8. 2023|archive-date=15. 6. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220615062341/https://m.theindependentbd.com//magazine/details/7145/Amsterdam-%E2%80%93-Venice-of-the-North|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; lociran na oko [[20]] [[minuta]] jugozapadno od [[Amsterdam]]a, u općini [[Haarlemmermeer]]. Njegova [[IATA]] oznaka je AMS, a [[ICAO]] EHAM. Služi kao glavno sjedište za aviokompanije KLM, Martinair, Transavia i Arkefly. Međunarodni [[aerodrom]] Schiphol je peti po redu najprometniji [[Evropa|evropski]] [[aerodrom]], a petnaesti u svijetu. U [[2010]]. [[Godina|godini]] kroz [[aerodrom]] je prošlo 45.3 [[milion]]a putnika, što je za [[4]]% više u odnosu na [[2009]]. [[Godina|godinu]].

== Reference ==
{{refspisak}}{{Commonscat|Amsterdam Airport Schiphol|Schiphol}}

[[Kategorija:Aerodromi u Nizozemskoj]]</text>
      <sha1>3qggvewxtk774wa55ph0newhurgyc7v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Champ-de-Mars</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152712</id>
    <revision>
      <id>3926169</id>
      <parentid>3844250</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1317" sha1="m5k0h6wwueq0sw92045umcd6t6vzj9z" xml:space="preserve">[[Datoteka:Champ de Mars from the Eiffel Tower - July 2006 edit.jpg|mini|250px|desno|Pogled sa Eiffelovog tornja, na Champ de Mars]]

'''Champ-de-Mars''' je najveća javna zelena površina u [[Pariz]]u,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://artsandculture.google.com/entity/champ-de-mars/m01f3dd|title=Champ de Mars|website=Google Arts &amp; Culture|language=en|access-date=4. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; nalazi se u [[7. arondisman (Pariz)|7. arondismanu]]&lt;ref&gt;https://www.bonjour-ratp.fr/en/lieux/champ-de-mars/{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; na [[Lijeva obala|lijevoj obali]] rijeke [[Seine]], između [[Eiffelov toranj|Eiffelovog tornja]] na sjeverozapadu i ''[[École Militaire]]'' (Vojna škola) na jugoistoku. Park je nazvan po uzoru na [[rim]]ski [[Campus Martius]], što znači ''Poljana Marsa'' ([[Mars (mitologija)|Mars]], jer je ispočetka služio za obuku vojnika.

[[File:Champ-de-Mars, Paris - OSM 2020.svg|600px|thumb|center|Champ-de-Mars, Paris.]]
==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==

* http://www.scienceandsociety.co.uk/results.asp?image=10447673
* https://www.bbc.com/travel/article/20240401-nine-iconic-sites-in-paris-where-olympic-events-will-be-held
{{Normativna kontrola}}

{{Proširiti sekciju}}

{{Commonscat|Champ-de-Mars (Paris)|Champ-de-Mars}}

[[Kategorija:7. arondisman (Pariz)]]
[[Kategorija:Parkovi u Parizu]]</text>
      <sha1>m5k0h6wwueq0sw92045umcd6t6vzj9z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Katafilija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152740</id>
    <revision>
      <id>3926398</id>
      <parentid>3640651</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:03:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2236" sha1="54g29n9kp8x50kc8snp7po2wlv1chzn" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
[[Datoteka:Catacombs rueDeLaVoieVerte.jpg|mini|Katakombe]]

Početkom [[1980]]-ih javlja se neka vrsta zanosa za neslužbenim obilaskom katakombi. To se osobito vidi u korištenju drugih puteva od onih koji su putokazima obilježeni za službene posjete, korištenjem otvora za kanalizaciju na javnim prometnicama za ulaz, podzemnih ulaza iz raznih podruma, podzemne mreže prometnica itd. Ovakvi ulasci su općim pravilom pristupa zabranjeni.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.history.com/news/paris-catacombs-origins|title=The Dark Origins of the Paris Catacombs|date=27. 11. 2023|website=HISTORY|language=en|access-date=11. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; Posjete nekadašnjim kamenolomima Pariza obavljaju oni koji sebe nazivaju '''katafilima''': katafil je osoba koja posjeduje određeni stupanj znanja o podzemnim hodnicima, kao i o preostalim rijetkim ulazima koji nisu zazidani.

Posljednjih godina nastala je neka vrsta paralelnog svijeta, sa svojom mnogobrojnom zajednicom, svojim pravilima i svojim sukobima. Nekoliko primera:

* katafili puristi, zaljubljenici u [[kamenolom]]e, u njihovu atmosferu i njihovu prošlost, nastoje zaštititi mjesto izbegavajući ga degradirati grafitima ili rušenjem zidova. Neki od njih dokazuju da imaju određena znanja iz područja klesanja kamena i zidarstva. Ponekad čak i uklanjaju grafite ostavljene posljednjih godina na tim mjestima;
* druge zajednice nastoje ostaviti svoj znak na ovaj ili onaj način (grafiti, vandalizam). Grupa ''Gotski pokret'' iskazuje veću želju za kršenjem zakona od drugih grupa iako zadovoljstvo ostaje ključni element katafilije.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://medium.com/lessons-from-history/why-are-there-6-million-dead-bodies-underneath-paris-and-is-there-a-secret-community-living-there-9eb3ee325f74#:~:text=It's%20surely%20illegal%20in%20Paris,but%20also%20utilized%20as%20cemeteries. https://medium.com/lessons-from-history/why-are-there-6-million-dead-bodies-underneath-paris-and-is-there-a-secret-community-living-there-9eb3ee325f74#:~:text=It's%20surely%20illegal%20in%20Paris,but%20also%20utilized%20as%20cemeteries.]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kultura Pariza]]
[[Kategorija:Historija Pariza]]</text>
      <sha1>54g29n9kp8x50kc8snp7po2wlv1chzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hyundai Motor Company</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153288</id>
    <revision>
      <id>3926341</id>
      <parentid>3791795</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4743" sha1="oc4xfdkiw62l9gs2s7tmb6il1ft43uj" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}[[Datoteka:Hyundai Motor Company logo.svg|mini|250px|Hyundai Logo]]

'''Hyundai Motor Company'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Chung Se-yung|url=https://www.theguardian.com/news/2005/may/24/guardianobituaries.northkorea|newspaper=The Guardian|date=23. 5. 2005|access-date=23. 12. 2025|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Aidan|last=Foster-Carter}}&lt;/ref&gt; je korejski multinacionalni proizvođač automobila sa sjedištem u [[Seoul|Seulu]] u [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]]. Zajedno sa Kia-om sačinjava Hyundai [[Kia]] Automotive Group, četvrtog svjetskog proizvođača automobila u 2009. godini. Od 2011. godine je proizvođač automobila sa najbržim rastom u svijetu dvije godine zaredom. 2008. godine Hyundai je (bez Kiae) bio osmi proizvođač automobila u svijetu. 2010. Hyundai je širom svijeta prodao 3,6 miliona vozila.
Hyundai upravlja najvećim svjetskim inegrisanim pogonom za proizvodnju automobila u Uslanu, koji može proizvesti 1,6 miliona vozila godišnje. Kompanija zapošljava oko 75 000 osoba širom svijeta. Vozila Hyundai se prodaju u 193 države u oko 6 000 predstavništava. Zastupnik Hyundaija za BiH je Hyundai Auto BH, osnovan 1997. Od osnivanja do danas je isporučio preko 5 000 vozila sa stalnim porastom prodaje.
Hyundai Motor Company ima svoja postrojenja i u SAD, Kanadi, Indiji, Češkoj, Slovačkoj, Turskoj, Egiptu, Rusiji i Kini.

==Modeli==
{{div col}}
*[[Hyundai i40]]
*Pony
*Atos/Atoz/Santro
*[[Hyundai Click|Click/Getz/Getz Prime/TB]]
*[[Hyundai Accent|Accent]]
*[[Hyundai Verna|Verna/Accent]]
*[[Hyundai Sonata|Sonata/i45]]
*[[Hyundai Stellar|Stellar]]
*[[Hyundai Elantra|Elantra/Avante/Lantra]]
*[[Hyundai i10|i10]]
*[[Hyundai i20|i20]]
*[[Hyundai i30|i30/i30cw/Elantra Touring]]
*[[Hyundai Lavita|Lavita/Matrix]]
*[[Hyundai Santamo|Santamo]] (preimenovan u [[Mitsubishi Chariot]]; izvorno ga proizvodio [[Hyundai Mobis|Hyundai Precision Industry]])
*[[Hyundai Grandeur|Grandeur/Azera/XG]] (izvorno zajednički projekat Hyundai i Mitsubishi)
*[[Hyundai Genesis|Genesis]]
*[[Hyundai Equus|Equus/Centennial]] (izvorno zajednički projekat Hyundai i [[Mitsubishi Motors|Mitsubishi]])
*[[Hyundai Coupe|Coupé/Tiburon/Tuscani]]
*[[Hyundai Genesis Coupe|Genesis Coupe]]
*[[Hyundai Getz]]
*[[Hyundai Excel|Excel]]
*[[Hyundai Dynasty|Dynasty]]

===SUVovi i kombiji===
*[[Hyundai Entourage|Entourage]] (isto što i [[Kia Sedona]])
*[[Hyundai Galloper|Galloper]] (preimenovan u [[Mitsubishi Pajero]]; izvorno ga proizvodio Hyundai Precision Industry)
*[[Hyundai Grace|Grace]] (prva generacija preimenovana u [[Mitsubishi Delica]])
*[[Hyundai H-1|H-1/H-200/iMax/i800/Libero/Satellite/Starex]]
*[[Hyundai Porter|HD1000 (Minibus/Porter)]]
*[[Hyundai Porter|Porter]] (prva generacija preimenovana u [[Mitsubishi Delica]])
*[[Hyundai Santa Fe|Santa Fe]]
*[[Hyundai Starex|Starex/Grand Starex/i800/H-1]]
*[[Hyundai Terracan|Terracan]]
*[[Hyundai Trajet|Trajet]]
*[[Hyundai Tucson|Tucson/JM/ix35]]
*[[Hyundai Veracruz|Veracruz/ix55]]

===Komercijalna vozila===
* HM 1620 gradski autobus
* HM 1630 međugradski autobus
*[[Hyundai 4.5 to 5-ton truck]] (preimenovan u [[Mitsubishi Fuso Fighter]])
*[[Hyundai 8 to 25-ton truck]] (preimenovan u [[Mitsubishi Fuso Super Great]])
*[[Hyundai Aero|Aero]] (preimenovan u [[Mitsubishi Fuso Aero Bus]])
*[[Hyundai Aero City|Aero City]]
*[[Hyundai Aero Town|Aero Town (e-Aero Town)]]
*[[Hyundai Bison|Bison &amp; 3ton Truck]]
*[[Hyundai Chorus|Chorus]]
*[[Hyundai County|County (e-County)]]
*[[Hyundai DQ-7]]
*[[Hyundai e-Mighty|e-Mighty]]
*[[Hyundai FB]]
*[[Hyundai HD160|HD160]]
*[[Hyundai HD170|HD170]]
*[[Hyundai Mega Truck|Mega Truck]]
*[[Hyundai New Power Truck|New Power Truck]]
*[[Hyundai Nova|Nova]] (proizvodi ga Ghabbour Group u Egiptu)
*[[Hyundai Mighty|Mighty]] (preimenovan u [[Mitsubishi Fuso Canter]])
*[[Hyundai Mighty II|Mighty II]]
*[[Hyundai RB (buses)|Hyundai RB]]
*[[Hyundai Super Truck Medium|Super Truck Medium]]
*[[Hyundai Super Truck|Super Truck]]
*[[Hyundai Trago|Trago]]
*[[Hyundai Universe|Universe]]
*[[Mercedes-Benz O303|O303 Benz Bus]]
{{div col end}}

==Koncepti==
*[[Hyundai HCD-I|HCD-I]]
*[[Hyundai HCD-II|HCD-II]]
*[[Hyundai HCD-III|HCD-III]]
*[[Hyundai HCD-6|HCD-6]]
*[[Hyundai HCD-7|HCD-7]]
*[[Hyundai HCD-8|HCD-8]]
*[[Hyundai HCD-9 Talus|HCD-9 Talus]]

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*[http://www.hyundai.com/in/en/main/ Glavna stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130303105255/http://www.hyundai.com/in/en/main/ |date=3. 3. 2013 }}
*[http://www.hyundai.com/BA/en/main/ Hyundai Auto BH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120115155025/http://www.hyundai.com/BA/en/main/ |date=15. 1. 2012 }}
{{Commons|Hyundai vehicles}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Proizvođači automobila]]</text>
      <sha1>oc4xfdkiw62l9gs2s7tmb6il1ft43uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Intel 8086</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153517</id>
    <revision>
      <id>3926353</id>
      <parentid>3845058</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4011" sha1="rpe44pso4y0hnuyfkqxww1g60q33du1" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Infobox CPU
| name = Intel 8086
| image = KL_Intel_D8086.jpg
| caption = 
| produced-start = 1978
| produced-end = 1990ih
| slowest = 5 | slow-unit = MHz
| fastest = 10 | fast-unit = MHz 
| manuf1 = [[Intel]], [[AMD]], [[NEC]], [[Fujitsu]], [[Harris Corporation|Harris]] ([[Intersil]]), [[Oki Electric Industry|OKI]], [[Siemens AG]], [[Texas Instruments]], [[Mitsubishi]].
| arch = [[x86-16]]
| pack1 = 40 pin [[Dual in-line package|DIP]]
| predecessor = ([[Intel 8080|8080]])&lt;!-- not instruction set compatible --&gt;
| variant = [[Intel 8088|8088]]
| successor = [[Intel 80186|80186]]
| size-from = 3[[mikrometar|μm]]
| transistors-from = 29,000
}}
8086&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.intel.com/content/www/us/en/history/virtual-vault/articles/the-8086-and-the-ibm-pc.html|title=The Intel ® 8086 and the IBM PC|website=Intel|language=en|access-date=9. 7. 2024}}&lt;/ref&gt; je osnivač cijele familije µP-a na kojoj su temeljeni PC računari. Ta familija je popularno nazvana [[Procesorska arhitektura x86|x86 familija]] i u nju spadaju: '''8086''', '''8088''', '''80286''', '''80386''', '''80486''', '''P1''', '''P1 MMX''', '''Pentium PRO''', '''P2''', '''P3''', '''P4'''. Kompatibilnost su sačuvali i najnoviji '''Core, Core 2 i Core i7''' procesori tako da se mogu smatrati logičkim članovima i nastavljačima X86 familije.

8086 je prvi potpuno 16-bitni µP i u svoje vrijeme predstavljao je pravu revoluciju. Na nivou koda zadržao je kompatibilnost sa svojim uspješnim prethodnicima 8-bitnim µP-ima 8080 i 8085. Radi se o µP-u sa jednim akumulatorom što je tipično rješenje Intela u to vrijeme. Motorola je prakticirala složenije i bolje rješenje sa dva akumulatorska registra.
 
[[Datoteka:8086 registers.png|8086 registri]]

Programski model sadrži tri grupe registara:
1. '''Bazni registri''' – ukupno 4 registra
2. '''Pointeri (pokazivači)''' – ukupno 6 registara
3. '''Segmentni registri''' – ukupno 4 registra

Bazni registri su kompatibilni sa starijim 8-bitnim modelima µP-a, samo su 16-bitni. Najveća novost u arhitekturi su segmentni registri koji su omogućili tzv. segmentno adresiranje. Uz pomoć segmentnog adresiranja 8086 je mogao direktno da adresira 1024 KiB (1 MiB) adresnog prostora što je u to vrijeme bila nezamislivo velika količina memorije. Prvi PC računari su koristili između 16 i 64 KiB RAM-a. Za izvršavanje programa rezervisan je prostor od prvih 640 KiB, smatrajući da nikad neće trebati više RAM-a za izvršne programe. Nakon toga slijedi blok od 128 KiB rezervisan za video memoriju i BIOS. I najnoviji Core i Pentium procesori poštuju tu organizaciju iako je to danas besmisleno i sputava procesore umanjujući im performanse. Danas izvršni fajlovi dostižu veličinu od 20 MiB i nema načina da se smjeste u povlaštenu zonu prvih 640 KiB. Izvršni fajlovi čija veličina ne prelazi 6i4 KiB označavaju se ekstenzijom bin, što znači da se mogu direktno izvršavati bez memorijske relokacije. Izvršni fajlovi veći od 64 KiB koriste ekstenziju exe. Cjelokupan memorijski prostor od 1 MiB bio je podijeljen na 16 segmenata (blokova) po 64 KiB velićine.

Sabirnica podataka : 16 bitna &lt;br /&gt;
Adresna sabirnica : 16+4 = 20 bitna&lt;br /&gt;
Broj pinova : 48&lt;br /&gt;
Broj tranzistora : 29.000&lt;br /&gt;
Keš memorija : nema&lt;br /&gt;
Radna frekvencija : 4.77&amp;nbsp;MHz

[[Datoteka:KL_Intel_D8086.jpg|mini|lijevo|8086 procesor]]
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

*[http://datasheets.chipdb.org/Intel/x86/808x/datashts/8086 Intel datasheets]
*[http://www.cpu-world.com/CPUs/8086/ List of 8086 CPUs and their clones at CPUworld.com]
*[http://www.cpu-world.com/info/Pinouts/8086.html 8086 Pinouts]
*[http://www.8085projects.info/post/Maximum-Mode-Interface.aspx Maximum Mode Interface]
*[http://matthieu.benoit.free.fr/cross/data_sheets/Intel_8086_users_manual.htm The 8086 User's manual October 1979 INTEL Corporation] ([[PDF]] document)
{{Commonscat}}
{{Intel processors}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Procesori]]</text>
      <sha1>rpe44pso4y0hnuyfkqxww1g60q33du1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balhaško jezero</title>
    <ns>0</ns>
    <id>153819</id>
    <revision>
      <id>3926109</id>
      <parentid>3843876</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1855" sha1="j3ahnvyusy5fwebmk5lay7q2uvv9fqr" xml:space="preserve">[[Datoteka:LakeBalkhash-EO.jpg|mini|desno|200px|Balhaško jezero]]
[[Datoteka:Lakebalkhashbasinmap.png|mini|desno|200px|Mapa]]
'''Balhaško jezero'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html|title=LAKE BALKHASH|website=www.ilec.or.jp|access-date=1. 5. 2026|archive-date=16. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716085418/http://www.ilec.or.jp/database/asi/asi-54.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (kaz. Балқаш Көлі, Balqaş köli, rus. Озеро Балхаш) je jezero u pustinjskoj stepi istočnog [[Kazahstan]]a. Površina jezera je do 18.428&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Balhaško jezero je izduženog oblika sličnog polumesecu. Južna obala je veoma razuđena s bezbroj malih ostrva i poluostrva. Srednja dubina jezera je 5,8 metara, a maksimalna 26. Jezero je podijeljeno na zapadni i istočni dio koji su povezani kanalom Uzun-Aral širine 4,5 kilometara. Istočni dio jezera je dublji i veoma slan (&gt; 7%), dok je zapadni dio malo slan (0,5-1,5% soli) i ne zavisi od promjene nivoa jezera. Razlika u salinitetu je posljedica razlike u broju pritoka i ograničenoj razmjeni vode između njegovih dijelova.

Najveći grad na obali jezera je Balhaš. Glavne pritoke su rijeke Ili i Karatal. Jezero nema ostrva. Oko 15% površine sliva ovog jezera pripada teritoriji Kine. Najveći dio vode u jezero stiže od otopljenog snijega sa planina Sinkjanga.

Kao i [[Aralsko jezero]], i Balhaško jezero je u opasnosti da presuši. U oba slučaja razlog je upotreba voda za navodnjavanje polja pamuka. Ova praksa je započeta 1960-tih u doba SSSR.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50390/Lake-Balkhash|title=Lake Balkhash}}
{{Spisak_svjetskih_mora}}

{{Commonscat|Lake Balkhash}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Jezera u Kazahstanu]]</text>
      <sha1>j3ahnvyusy5fwebmk5lay7q2uvv9fqr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finansijski izvještaj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154035</id>
    <revision>
      <id>3926257</id>
      <parentid>3845275</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:19:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="spq8xuk97rt0sa62wc12trbchj0dktn" xml:space="preserve">[[Datoteka:Wachovia National Bank 1906 statement.jpg|desno|mini|250px|Finansijski izvještaj Wachowia nacionalne banke iz Winstona, [[Sjeverna Carolina]] za 1906. godinu]]
'''Finansijski izvještaji''' (ili '''finansijski report''') je formalni pregled finansijskih aktivnosti nekog pravnog ili fizičkog lica i drugog obaveznika finansijskog izvještavanja na kraju poslovnog perioda (poslovne godine). Za kompaniju ili preduzeće, sve relevantne informacije predstavljene na jednoobrazan i razumljiv način predstavljaju finansijske izvještaje. Oni obično uključuju četiri osnovna finansijska izvještaja, koji se objavljuju zajedno sa drugim analizama i izvještajima menadžmenta&lt;ref&gt;[http://www.iasplus.com/standard/ias01.htm &quot;Presentation of Financial Statements&quot;] Standard IAS 1, International Accounting Standards Board. Accessed 24 June 2007.&lt;/ref&gt;:
*[[Bilans stanja]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://profitplus.ba/bilans-stanja-za-neekonomiste/|title=Bilans stanja za neekonomiste - Profit Plus|date=25. 4. 2025|language=bs-BA|access-date=29. 12. 2025}}&lt;/ref&gt;
*[[Bilans uspjeha]]
*[[Izvještaj o gotovinskim tokovima]] i
*[[Izvještaj o promjenama na kapitalu]]

Pored osnovnih izvještaja, uprava pravnog lica podnosi i druge izvještaje, finansijske i nefinansijske prirode, kao što su: izvršenje plana poslovanja, bilješke i objašnjenja pojedinih stavki izvještaja, poslovne politike koje su primijenjene u poslovanju i slično.

== Funkcije ==
Finansijski izvještaji služe za dvije osnovne svrhe:
*Dokumentiranje finansijskog, ekonomskog i bilansnog položaja kompanije koje predstavlja osnovu za planiranje i kasnije odlučivanje menadžmenta i uprave, vlasnika udjela ili dioničara. Rezultati predstavljeni u finansijskim izvještajima također daju i osnovne podatke povjeriocima i bankama u svrhu analize kreditnog rejtinga kompanije (pravnog lica).
*Godišnji finansijski izvještaji su polazna osnova za [[porez|oporezivanje]] kompanije, uglavnom u vidu [[porez na dobit|poreza na dobit]] ili [[dividenda|dividendi]].

== Pravni osnov izvještavanja ==
Pravni osnov za pravljenje godišnjih finansijskih izvještaja većine pravnih subjekata sadržan je u privrednim i računovodstvenim zakonima u svim zemljama svijeta. U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], finansijsko izvještavanje je obavezno u skladu sa Zakonom o privrednim društvima&lt;ref&gt;Zakon o privrednim društvima FBiH (“Službene novine Federacije BiH”, br. 23/99, 45/00, 2/02, 6/02, 29/03, 68/05, 91/07, 84/08) i Zakon o privrednim društvima RS-a (&quot;Službeni glasnik RS&quot;, br. 127/08)&lt;/ref&gt;. U drugim zemljama na snazi su slični zakoni iz te oblasti&lt;ref&gt;http://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_privrednim_drustvima.html&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://wmd.hr/zakoni-narodne-novine/detaljnije/zakon-o-registru-godinjih-financijskih-izvjetaja{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.zakon.hr/z/118/Zakon-o-ra%C4%8Dunovodstvu&lt;/ref&gt;.
Kompanije koje su orijentirane na svjetsko tržište moraju, pored lokalnih, poštovati i međunarodne propise. Dva najznačajnija propisa su [[međunarodni standardi finansijskog izvještavanja]] (''International Financial Reporting Standards'' ili IFRS), koji su obavezni za [[koncern]]e te Općeprihvaćeni računovodstveni principi SAD-a (US-GAAP) koji su obavezni za firme koje su rade na tržištu SAD-a.

== Budžetski izvještaji i izvještaji neprofitnih organizacija ==
Pravila i zakoni za bilježenje, mjerenje i izvještavanje finansijskih izvještaja budžetskih korisnika i organa uprave mogu se razlikovati od onih koji vrijede za profitne i neprofitne organizacije. Oni mogu koristiti dva računovodstvena načina: akrualno računovodstvo ili gotovinsko računovodstvo ili kombinaciju ova dva načina. [[Kontni plan]] finansijskih izvještaja se također može značajno i suštinski razlikovati od kontnih planova profitnih organizacija i poduzeća.

Finansijski izvještaji za neprofitne organizacije poput humanitarnih i volonterskih udruženja su, općenito, daleko jednostavniji od izvještaja za poduzeća. Često, oni se sastoje samo iz bilansa stanja i pokazatelja aktivnosti (spiska prihoda i rashoda) slično bilansu uspjeha. Humanitarna udruženja u SAD su dužna da prikažu svoje prihode i neto sredstva (aktivu) u tri kategorije: neograničenu (dostupnu za svu upotrebu), privremeno ograničenu (koja se daje nakon što istekne rok ili se steknu uslovi donatora) i trajno ograničenu (koja se drži kao [[vakuf]] ili zadužbina).

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Library resources box|by=no|onlinebooks=no|others=no|about=yes|label=Financial statement}}

* [http://www.ifrs.org IFRS Foundation &amp; International Accounting Standards Board]
* [http://www.fasb.org Financial Accounting Standards Board] (U.S.)
* [http://www.unece.org/trade/untdid/welcome.htm UN/CEFACT]
* {{cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/bibliotheque/briefing/2013/130552/LDM_BRI(2013)130552_REV1_EN.pdf|title=New legal framework for financial statements|last=Mańko|first=Rafał|work=Library Briefing|publisher=Library of the European Parliament|access-date=6. 6. 2013}}
* [https://web.archive.org/web/20080523144037/http://www.investopedia.com/university/fundamentalanalysis/notes.asp Fundamental Analysis: Notes To The Financial Statements] na [[Investopedia.com]]
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Računovodstvo]]</text>
      <sha1>spq8xuk97rt0sa62wc12trbchj0dktn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bad Aussee (politička ekspozitura)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164127</id>
    <revision>
      <id>3926104</id>
      <parentid>3916487</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1400" sha1="6jmr1jimtsiq6qwqxd1hy53apqrkf00" xml:space="preserve">'''Politička ekspozitura Bad Aussee'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ennstalwiki.at/wiki/index.php/Politische_Expositur_Bad_Aussee|title=Politische Expositur Bad Aussee – EnnstalWiki|website=www.ennstalwiki.at|access-date=4. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; se sastojala od 5 [[općina]]. Od toga je bio jedan [[grad]] i jedna općina sa statusom ''Markt''. Broj stanovnika u pojedinoj općini nalazi se u zagradi. Do 1. januara 2012. godine u okrugu [[Liezen (okrug)|Liezen]] su bile dvije političke ekspoziture: Bad Aussee i Gröbming. Odlukom Vlade Štajerske, se politička ekspozitura Bad Aussee ukida i upravno pripaja okrugu [[Liezen (okrug)|Liezen]].

{| class=&quot;wikitable&quot;
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; |
'''Gradovi '''
* [[Bad Aussee]] (4.923) 
'''Općine sa ''Markt '' statusom '''
* [[Bad Mitterndorf]] (3.138)
| width=&quot;33%&quot; valign=&quot;top&quot; | 
'''Općine'''
* [[Altaussee]] (1.902) 
* [[Grundlsee (grad)|Grundlsee]] (1.300) 
* [[Pichl-Kainisch]] (763)  
|}

{| border=&quot;0&quot; align=&quot;top&quot;
| [[Datoteka:Gemeinden in der Politischen Expositur Bad Aussee.png|mini|500px|Općine u području Bad Aussee]]
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://steiermark.orf.at/v2/news/stories/2507874/|title=Bad Aussee verliert Autokennzeichen|date=3. 11. 2011|website=steiermark.orf.at|language=de|access-date=4. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bivši okruzi Štajerske]]</text>
      <sha1>6jmr1jimtsiq6qwqxd1hy53apqrkf00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Queen II</title>
    <ns>0</ns>
    <id>165819</id>
    <revision>
      <id>3925692</id>
      <parentid>3853794</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:05:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3925692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13204" sha1="hic1c7bauztfqjym078onmdo855r3us" xml:space="preserve">{{Infokutija album |
| Ime            = Queen II
| Tip izdanja    = Album
| Artist         = Queen
| Cover          = Queen_Queen_II.png‎
| Background     = 
| Izdat          = 8. mart 1974. {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}}&lt;br&gt; 9. april 1974. {{ZID|Sjedinjene Američke Države}}
| Produciran     = 
| Žanr           = [[Rock muzika|rock]]
| Dužina         = 
| Kuća           = [[Trident studio]]&lt;br&gt;[[De Lane Lea Studios]]
| Producent(i)   = [[Roy Thomas Baker]], [[John Anthony]], [[Queen]]
| Ton majstor    =
| Snimljen       = august 1973. [[Trident studio]]
| Fotografija    = 
| Dizajn         =
| Kritike        = 
| Prošli album   = ''''' [[Queen (album)|Queen]] '''''&lt;br/&gt;(1973)
| Ovaj album     = ''''' Queen II '''''&lt;br/&gt;(1974)
| Sljedeći album = ''[[Sheer Heart Attack]]''&lt;br/&gt;(1974)
}}
'''''Queen II''''' je drugi studijski [[album]] [[Velika Britanija|britanske]] [[Rock muzika|rock]] grupe ''[[Queen]]'' sniman u studiju ''Trident'' u augustu 1973. godine. Izdavačka kuća [[EMI]] 23. februara 1974. godine izdaje [[singl]] ''[[Seven Seas of Rhye]]'', koji nakon prvog nastupa Queena na ''[[Top Of The Pops]]'' programu, gdje su ga promovisali, dospijeva na britansku top-listu singlova i postaje prvi hit grupe. Album je za tržište [[UK|Velike Britanije]] izdan 8. marta 1974. godine i proveo je 28 sedmica na top-listi dostignuvši 5. mjesto. 9. aprila iste godine album je izdan i u [[SAD]]-u. 
Materijal na albumu je bio originalan, kompleksan i inovativan, baš kao i njegove ''bijela'' i ''crna'' strana albuma koje su zamijenile standardnu ''A'' i ''B'' stranu, sa slikama sastava obučenima u crno za prvu i bijelo za drugu stranu ploče. Bijela strana ploče se sastoji od emocionalnih pjesama [[Gitara|gitarista]] [[Brian May|Briana Maya]] i završava jedinom kompozicijom na albumu [[bubnjevi|bubnjara]] [[Roger Taylor|Rogera Taylora]], koja je svojevrsna spona sa drugom crnom stranom koju je komponovao [[pjevač]] [[Freddie Mercury]]. Crna strana albuma je potpuni kontrast prvoj bijeloj strani i sastoji se od pjesama koje se uglavnom bave mitologijom i fantazijom, sa često vrlo mračnim temama. Album je zapravo demonstracija različitih muzičkih svjetova dvojice glavnih lidera grupe i ''crno-bijela'' faza albuma se nastavila i na turneji koja je uslijedila gdje su se članovi grupe oblačili u bijelo tokom prve polovine koncerta, a zatim u crno za drugi dio nastupa. Album se smatra [[Queen]]ovim ''konceptualnim'', najprogresivnijim i najžešćim ostvarenjem, te jednim od njihovih najutjecajnijih izdanja. Razmjeri uticaja ovog nadasve inspirativnog albuma se protežu od ''klasičnih'' [[heavy metal]] grupa preko neoklasičnih, progresivnih i power metal sastava. Lideri grupe [[Guns N' Roses]] [[Axl Rose]] i [[The Smashing Pumpkins]] [[Billy Corgan]] su samo neki koji ga navode kao svoj najdraži i najinspirativniji [[rock]] album. Također ovo je omiljeni [[Queen]]ov album Briana Maya.

Album je uvršten u knjigu ''1001 album koji morate čuti prije smrti'' koju su sastavili vodeći svjetski muzički kritičari. Uticajni muzički magazin ''Kerrang!'' ga je uvrstio na svoju listu 100 najboljih britanskih rock albuma,&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.rocklistmusic.co.uk/kerrang.html#British%20Rock%20Albums |title=Kerrang!: 100 najboljih britanskih rock albuma |access-date=16. 4. 2012 |archive-date=26. 5. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526185407/http://www.rocklistmusic.co.uk/kerrang.html#British%20Rock%20Albums |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; dok ga je internetski portal &quot;DigitalDreamDoor.com&quot; stavio na listu 100 najboljih gitarističkih rock albuma.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://digitaldreamdoor.nutsie.com/pages/best_rockguitalbddd.html |title=DigitalDreamDoor.com: 100 najboljih gitarističkih rock albuma |access-date=16. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728080620/http://digitaldreamdoor.nutsie.com/pages/best_rockguitalbddd.html |archive-date=28. 7. 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Slika grupe na omotu albuma poznatog fotografa [[Mick Rock|Micka Rocka]] je postala njihov najprepoznatljiviji vizualni identitet i korištena je tokom cijele njihove karijere, a posebno je ostala zapamćena kao uvodna scena spota [[Bohemian Rhapsody]].

=== Spisak pjesama ===
'''Bijela strana'''
# &quot;Procession&quot; (May) - 1:12
# &quot;Father To Son&quot; (May) - 6:14
# &quot;White Queen (As It Began)&quot; (May) - 4:36
# &quot;The Loser In The End&quot; (Taylor) - 4:22
'''Crna strana'''
# &quot;Ogre Battle&quot; (Mercury) - 4:08
# &quot;The Fairy Feller's Master-Stroke&quot; (Mercury) - 2.41
# &quot;Nevermore&quot; (Mercury) - 1:18
# &quot;The March Of The Black Queen&quot; (Mercury) - 6:03
# &quot;Funny How Love Is&quot; (Mercury) - 3.14
# &quot;[[Seven Seas of Rhye]]&quot; (Mercury) - 2:49

'''Bonus izdanje &quot;Hollywood recordsa&quot; iz 1991.'''
# &quot;See What a Fool I've Been&quot; (Originalna &quot;B&quot; strana [[singl]]a Seven Seas of Rhye) (May)
# &quot;Ogre Battle&quot; (1991 Remiks Nicholasa Sansanoa)
# &quot;Seven Seas of Rhye&quot; (1991 Remiks Freddyja Bastonea)

== Pjesme ==

'''Bijela strana'''
===Procession===
Kratki gitarski instrumental [[Brian May|Briana Maya]] koji je uvod u album sa pratnjom bas bubnja koji simulira otkucaje srca. Ova kratka instrumentalna pjesma je također korištena kao koncertni uvod na prvim turnejama sastava.

===Father To Son===
Pjesma [[Brian May|Briana Maya]] koja se direktno naslanja na uvodni instrumental najžešća je i najprogresivnija pjesma na prvoj &quot;bijeloj&quot; strani albuma. Pjesma počinje kao [[hard rock]] balada, zatim prelazi u furiozne [[heavy metal]] dionice, a završava kao melodični [[progresivni rock]] sa višeglasnim pjevanjem. Također sadrži i lagane dionice koje je May odsvirao na [[klavir]]u. Pjesma govori srednjovjekovnu priču o ocu koji govori ili misli o svom sinu, vjerovatno inspiriranu stvarnim životom autora i jedan je od zaboravljenih [[Queen]]ovih rockera.

===White Queen (As It Began)===
Jedna od poznatijih kompozicija sa albuma koja je ujedno smatrana od obožavatelja sastava kao jedna od njihovih najboljih balada. Pjesma govori o djevojci u koju se [[Brian May|May]] zaljubio ali nikada nije imao hrabrosti iskazati joj svoje osjećaje i njena radnja je isto smještena u prošlosti. Pjesma kombinira lagane akustične dijelove sa žešćima na električnoj gitari i bubnjevima, a prvi solo na akustičnoj gitari sviran prstima se smatra jednim od Mayovih najboljih sola. Queen je pjesmu redovno uživo izvodio u periodu od 1974. do 1977. i bila je jedan od koncertnih favorita.

===Some Day One Day===
[[Brian May|May]] je napisao ovu pjesmu, za njega tipičnu melanholičnu poluakustičnu [[folk rock]] baladu inspirisan idejom o mjestu na kojem bi sve ljubavne veze bile savršene. I ova pjesma je radnjom i ugođajem smještena u prošlosti čime čini &quot;konceptualni&quot; dojam prve &quot;bijele&quot; strane albuma. Ovo je bila prva pjesma koju je otpjevao njen autor na albumima [[Queen]]a i sadrži za njega uobičajene kompleksne gitarističke aranžmane, podjednako na akustičnim i električnim gitarama.

===The Loser In The End===
Ova [[hard rock]] pjesma je [[Roger Taylor|Taylorov]] doprinos albumu gdje se pojavljuje kao autor i vocal. Jedina je kompozicija koja se ne uklapa u potpunosti u album i zato je stavljena kao zadnja pjesma na prvoj &quot;bijeloj&quot; strani da jasno odvoji dva dijela albuma.

'''Crna strana'''
===Ogre Battle===
[[Heavy metal]] pjesma koja otvara drugu &quot;crnu&quot; stranu koju je [[Freddie Mercury|Mercury]] uz [[Gitara|gitaru]] napisao i komponovao 1972. godine &lt;ref&gt;e.g., ''Guitar World'', October 1998.&lt;/ref&gt;, ali je sastav nije htio snimiti za njihov prvi album nego su odlučili pričekati više slobodnog vremena u studiju kako bi je snimili na najbolji mogući način. Pjesma je smještena u Mercuryjev svijet fantazije &quot;Rhye&quot; i govori priču o borbi divova, sa gitarističkim solom i zvučnim efektima koji simuliraju bitku. Smatra se jednom od najžešćih [[Queen]]ovih pjesama. Dionice na [[Gitara|gitari]] i [[Bubanj|bubnju]] daju pravi [[Thrash metal|trash]] zvuk. Bila je dugo vremena koncertni favorit, obično svirana kao druga pjesma na koncertima i izvodili su je na svakom nastupu do kasnih sedamdesetih kada je otpala sa repertoara zajedno sa drugim pjesmama sa albuma. Verzija pjesme uživo se nalazi na albumu [[At the Beeb]].

===The Fairy Feller's Master-Stroke===
[[Art rock]] pjesma sa formom &quot;zvučnog zida&quot; koju je [[Freddie Mercury|Mercury]] napisao inspirisan najpoznatijom [[Slikarstvo|slikom]] Richarda Dadda &quot;The Fairy Feller's Master-Stroke&quot; sa fantastičnom srednjovjekovnom tematikom. Pjesma je jedan od najvećih eksperimenata na albumu i detaljno opisuje svaki karakter i događaj sa slike. Sastav pjesmu nije nikada izveo uživo zbog njene izrazito kompleksne forme, korištenja različitih instrumenata i dosnimavanja vokalnih dionica.

===Nevermore===
Kratka i tiha klavirska balada [[Freddie Mercury]]ja koja govori o osjećajima nakon sloma ljubavne veze. Ovo je bila prva pjesma na Queenovim albumima u kojoj je korišten samo klavir i smatra se pretečama istih koje su se redovno pojavljivale na svakom idućem njihovom albumu, od kojih je svakako najpoznatija [[Love Of My Life]] sa albuma [[A Night at the Opera (album, Queen)|A Night at the Opera]] iz [[1975.]] godine.

===The March Of The Black Queen===
Najkompleksnija, najprogresivnija i najmračnija pjesma druge &quot;crne&quot; strane albuma čija radnja je također smještena u fantastični svijet &quot;Rhye&quot;. [[Freddie Mercury|Mercury]] je pjesmu napisao za [[klavir]]om [[1973]]. godine koristeći polimetar u dva različita takta ; 8/8 i 12/8 što je vrlo rijetko u [[Pop|popularnoj muzici]]. Kompozicija demonstrira Mercuryjevo virtuozno sviranje klavira sa klasičnim utjecajima, te vokalne i višeglasne ekstravagancije koje uključuju sva tri člana sgrupe osim Deacona. Smatra se jednom od najboljih pjesama koje je napisao i skladao [[Queen]]ov pjevač. Pjesma je bila prekomplicirana da bi se u cijelosti izvela uživo tako da je samo njenu zadnju [[hard rock]] dionicu band izvodio na koncertima kao dio medleya tokom sedamdesetih godina. Smatra se kao jedna od direktnih preteča i glavnih utjecaja za komponovanje čuvene [[Bohemian Rhapsody]].

===Funny How Love Is===
Mercuryjeva vesela i optimistična [[pop]] pjesma koja se direktno naslanja na prethodnu kao potpuni kontrast spomenutoj je napravljena u studiju. Snimljena je koristeći tehniku zvučnog zida producenta Robina Cablea. Skladba je jedan od najlošijih trenutaka albuma, ali svejedno funkcionira dobro u mozaičnoj produkciji ploče. Queen je nije nikada izveo uživo.

===Seven Seas Of Rhye===
Najpoznatija kompozicija sa albuma i prvi hit-singl grupe koji je bio broj 10 na [[UK|britanskoj]] top-listi singlova.&lt;ref&gt;Roberts, David (2006). British Hit Singles &amp; Albums. London: Guinness World Records Limited&lt;/ref&gt; Pjesma je tek napola dovršena za vrijeme snimanja prvog albuma, gdje se pojavljuje na kraju kao kratki instrumental. Još jedna u nizu pjesama [[Freddie Mercury|Freddija Mercuryja]] koja je smještena u svijet fantazije &quot;Rhye&quot; i govori o &quot;glasniku Bogova&quot; što u prenesenom smislu je sam Mercury. Pjesma je znamenita po svom čuvenom klavirskom uvodu i postala je najpoznatiji [[Queen]]ov rockerski broj kojim dominira klavirski zvuk. Bila je izraziti koncertni favorit tokom cijele karijere grupe i vraćena je u repertoar na zadnje dvije turneje sastava tokom osamdesetih godina. Kompozicija se nalazi na prvom [[Greatest Hits (Queen)|Greatest Hits]] albumu iz 1981. godine na kojem se pojavljuje kao najstarija pjesma uvrštena na kompilaciju. [[1997]]. godine je objavljena na kompilaciji [[Queen Rocks]]. Verzija pjesme uživo se nalazi na koncertnim albumima [[Live Magic]] i [[Live at Wembley '86]].

== Članovi ==
=== Članovi grupe ===
* [[Freddie Mercury]] - vodeći i bek vokali, [[klavir]]
* [[Brian May]] - električna i akustična [[gitara]], zvono u pjesmi ''The March of the Black Queen'', vodeći vokali (''Some Day One Day''), bek vokali, klavir (''Father to Son'')
* [[Roger Taylor]] - [[bubnjevi]], gong (''Ogre Battle''), marimba (''The Loser in the End''), bek i vodeći vokali
* [[John Deacon]] - [[bas-gitara]] i akustična gitara (''Father to Son'')

=== Ostali članovi na albumu ===
* Roy Thomas Baker – kastanjete (The Fairy Feller's Master-Stroke''), stilofon (''Seven Seas of Rhye'')
* Robin Cable – klavirski efekti (zajedno sa Mercuryjem) u pjesmi ''Nevermore''

== Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi==
* [http://www.queenonline.com/history/65/ ''Queen II''] na Queen Online, oficijelnoj web stranici grupe.
* [http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&amp;workid=2979&amp;searchid=7731&amp;tabview=work Tate Gallery: Richard Dadd's &quot;The Fairy Feller's Master-Stroke&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204041735/http://www.tate.org.uk/servlet/ViewWork?cgroupid=999999961&amp;workid=2979&amp;searchid=7731&amp;tabview=work |date=4. 2. 2012 }}
* [http://www.queenpedia.com/index.php?title=Queen_II ''Queen II''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120208101831/http://www.queenpedia.com/index.php?title=Queen_II |date=8. 2. 2012 }} na Queenpedia
{{Commonscat|Queen}}

{{Queen}}

[[Kategorija:Queen]]
[[Kategorija:Albumi Queena]]
[[Kategorija:Albumi iz 1974.]]</text>
      <sha1>hic1c7bauztfqjym078onmdo855r3us</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MMS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>167202</id>
    <revision>
      <id>3926467</id>
      <parentid>3813381</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926467</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1601" sha1="h4k2i9jal9ac0xsj1xe12ryg58p100v" xml:space="preserve">'''MMS'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.textmagic.com/blog/what-is-sms-and-how-is-it-different-from-text-messages/|title=SMS, MMS, and text messages: What are the differences|website=Textmagic|language=en-US|access-date=4. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; ({{en|Multimedia Messaging Service}}) je [[GSM]] standard, sličnog koncepta kao i [[SMS]] standard: omogućavanje trenutnog (i jednostavnog) slanja poruka sa mobilnog telefona. Velika razlika je u sadržaju poruke.

MMS omogućava slanje mnogo većeg broja alfanumeričkih znakova i grafike (.gif i .jpg formati), video (.mpeg4 format) i audio zapise (.mp3, .wav i .mid formati).

MMS standard proširuje osnovne SMS (Short Message Service) mogućnosti, omogućavajući razmjenu tekstualnih poruka dužih od 160 znakova. Za razliku od SMS-a koji sadrži samo tekst, MMS može isporučiti razne medije, uključujući do četrdeset sekundi videa, jednu sliku, slideshow&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.mmsworldlondon.com/history.htm|title=The History of Multimedia Messaging (MMS) - MMS London|website=www.mmsworldlondon.com|access-date=4. 1. 2026|archive-date=4. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170504004243/http://www.mmsworldlondon.com/history.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; više slika ili audio.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{cite web|url=http://www.openmobilealliance.org/Technical/release_program/mms_v1_3.aspx|title=Multimedia Messaging Service 1.3|publisher=Open Mobile Alliance|access-date=14 Jan 2009}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Telekomunikacije]]
[[Kategorija:Mobilni telekomunikacijski servisi]]</text>
      <sha1>h4k2i9jal9ac0xsj1xe12ryg58p100v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lagrangeova tačka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>168926</id>
    <revision>
      <id>3926433</id>
      <parentid>3843307</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926433</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19013" sha1="3m9i2k6e6ocyzd4y2yapvwpyqw27n6a" xml:space="preserve">[[Datoteka:Lagrange points.jpg|mini|330px|Slika koja pokazuje efektivne potencijale sistema dva tijela (konkretno [[Sunce|Sunca]] i [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]) usljed dejstva [[gravitacija|gravitacione]] i [[centrifugalna sila|centrifugalne sile]] u [[referentni sistem|referentnom sistemu]] koji rotira tako da položaji tijela ostaju konstantni. Tijela koja rotiraju oko Sunca sa istim orbitalnim periodom kao Zemlja će početi da se kreću po linijama koje spajaju ekvipotencijalne(?) površi. Strelice pokazuju gradijent porasta potencijala oko 5 Lagrangeovih tačaka — {{color|red|ka njima}} i {{color|blue|od njih}} ali su u samim tačkama ove sile u ravnoteži. Vidi [http://map.gsfc.nasa.gov/mission/observatory_l2.html NASA Wilkinson Microwave Anisotropy Probe] za više detalja.]]

'''Lagrangeove tačke'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/resource/what-is-a-lagrange-point/|title=What is a Lagrange Point? - NASA Science|date=27. 3. 2018|language=en-US|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; ('''L-tačke''') je naziv za pet tačaka u [[orbita]]lnoj konfiguraciji gdje malo tijelo na koje djeluje samo [[gravitacija]] može biti nepokretno u odnosu na dva veća tijela (npr. [[vještački satelit]] u odnosu na Zemlju i [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]). U Lagrangeovim tačkama gravitaciona dejstva dva veća tijela poništavaju centrifugalnu silu koja bi izbacila tijelo iz orbite. Ove tačke su analogne [[geostacionarna orbita|geostacionarnim orbitama]] u smislu da se uzajamni položaji tijela u sistemu ne mijenjaju vremenom.

Preciznija definicija kaže da su Lagrangeove tačke stacionarna rješenja redukovanog [[problem tri tijela|problema tri tijela]].&lt;ref&gt;&quot;[http://scienceworld.wolfram.com/physics/RestrictedThree-BodyProblem.html Redukovani problem tri tijela]&quot;, Science World.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;[http://demonstrations.wolfram.com/LagrangePoints/ Lagrangeove tačke]&quot; Enrique Zeleny, Wolfram Demonstrations Project.&lt;/ref&gt;

== Historija i koncept ==
Tri kolinearne Lagrangeove tačke je prvi otkrio [[Euler]] oko 1750. godine.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Dynamical Systems, the Three-Body Problem, and Space Mission Design |last=Koon |first=W. S. |coauthors=M. W. Lo, J. E. Marsden, and S. D. Ross |url=http://www.cds.caltech.edu/~marsden/books/Mission_Design.html |date=2006 |pages=9 |access-date=11. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527145955/http://www.cds.caltech.edu/~marsden/books/Mission_Design.html |archive-date=27. 5. 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

[[Italija]]nsko-[[francuska|francuski]] [[matematika|matematičar]] [[Joseph Louis Lagrange]] je [[1772]]. radio na poznatom problemu tri tijela, kada je otkrio zanimljivu posljedicu svojih rezultata. Lagrange je pokušao da pronađe jednostavan način za računanje gravitacionih interakcija proizvoljnog broja tijela, jer prema [[Njutn]]ovoj [[mehanika|mehanici]] tijela se u takvom sistemu kreću [[teorija haosa|haotično]] dok ne dođe do sudara ili neka tijela budu izbačena iz sistema tako da se ostatak sistema nađe u ravnoteži. Problem jednog tijela je trivijalan, jer je ono statično u odnosu na samo sebe, problem dva tijela je jednostavan jer se oba tijela kreću oko zajedničkog [[centar mase|centra mase]]; međutim, uvođenjem dodatnih tijela se matematičke jednačine drastično komplikuju. Potrebno je izračunati uticaj svih tijela na sva druga tijela na svakoj tački njihove putanje.

Lagrange je želio da pojednostavi problem. Uveo je jednostavnu hipotezu: ''Putanja objekta je određena putem koji minimizira akciju tokom vremena''. Takvu putanju je moguće naći oduzimanjem [[potencijalna energija|potencijalne]] od [[kinetička energija|kinetičke energije]]. Ovakvim razmišljanjem, Lagrange je reformulisao klasičnu Njutnovu mehaniku i došao do tzv. [[Lagrangeova mehanika|Lagrangeove mehanike]]. Dalji rad je doveo Lagrangea do hipoteze kako će se tijelo zanemarljive mase kretati oko dva tijela koja se već nalaze na približno kružnim orbitama. U [[referentni sistem|referentnom sistemu]] koji rotira zajedno sa većim tijelima, Lagrange je našao 5 specifičnih tačaka u kojima se poništavaju sile koje djeluju na malo tijelo&lt;ref&gt;{{simboli jezika|fr|francuski}} {{cite book
|last= Lagrange
|first= Joseph-Louis
|authorlink= Joseph-Louis Lagrange
|title= Oeuvres de Lagrange
|year= 1867–1892
|publisher= Gauthier-Villars
|chapter= Tome 6, Chapitre II: Essai sur le problème des trois corps
|pages= 272–292
|url= http://gallica.bnf.fr/Catalogue/noticesInd/FRBNF30719104.htm
|access-date= 11. 7. 2012
|archive-date= 30. 6. 2007
|archive-url= https://web.archive.org/web/20070630220836/http://gallica.bnf.fr/Catalogue/noticesInd/FRBNF30719104.htm
|url-status= dead
}}&lt;/ref&gt;. U njegovu čast su ove tačke nazvane „Lagrangeove tačke“. Tek poslije stotinu godina (1990-ih) su otkriveni [[Trojanski asteroidi]], čije orbite se nalaze u Lagrangeovim tačkama sistema [[Sunce]]-[[Jupiter]].

U opštijem slučaju [[elipsa|eliptičnih]] orbita, ne postoje više stacionarne „tačke“, već se javljaju ''Lagrangeove „oblasti“''. Lagrangeove tačke konstruisane za svaku konfiguraciju sistema grade elipse matematički slične elipsama koje opisuju veća tijela, što je posljedica [[drugi Njutnov zakon|drugog Njutnovog zakona]]. tijelo u Lagrangeovoj tački ima isti [[orbitalni period]] kao i dva veća tijela, i ovaj orbitalni period ne zavisi od oblika putanje, što znači da su eliptične putanje koje opisuju Lagrangeove tačke zapravo rešenja [[jednačina kretanja|jednačine kretanja]] za treće tijelo.

== Lagrangeove tačke ==
[[Datoteka:Lagrange very massive.svg|mini|300px|Slika koja prikazuje Lagrangeove tačke u sistemu u kome je jedno tijelo daleko masivnije od drugog (npr. Sunce i Zemlja). U takvom sistemu se čini se da tačke L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;–L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; nalaze na istoj orbiti kao manje tijelo, mada se zapravo nalaze malo izvan njegove orbite.]]
Pet lagrangeovih tačaka nosi sljedeće oznake:

=== L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ===
'''L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;''' tačka leži na liniji koja spaja veće mase M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; and M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, i to između ovih tijela. Ovu je tačku intuitivno najlakše razumjeti, u njoj gravitacija manjeg se direktno suprotstavlja gravitaciji većeg tijela.

:'''Primjer:''' tijelo koje kruži oko Sunca bliže od Zemlje bi trebalo imati kraći orbitalni period, ali time zanemarujemo efekt Zemljine gravitacije. Ako se objekt nalazi na liniji koja spaja Zemlju i Sunce, Zemljina gravitacija djeluje nasuprot Sunčeve, povećavajući pri tom orbitalni period objekta. Što je objekt bliže Zemlji, i efekt je veći. U L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; tački, orbitalni period objekta i Zemlje postaju jednaki.

L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; tačka u sistemu Sunce-Zemlja je idealna za posmatranje Sunca. Solarna i heliosferna opservatorija ([[SOHO]]) je smještena u [[Halo orbita|Halo orbiti]] oko L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, a satelit Napredni istraživač sastava ([[ACE satelit|ACE]]) u [[Lisažu orbita|Lisažu orbiti]], također oko L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;. Zemlja-Mjesec L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; omogućava lak pristup orbitama i oko Zemlje i oko Mjeseca uz minimalnu promjenu brzine zbog čega je idealna za svemirsku stanicu koja bi prenosila ljude i teret do Mjeseca i nazad.

=== L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ===
[[Datoteka:L2 rendering.jpg|mini|300px|Slika koja prikazuje Sunce-Zemlja L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; tačku, koja leži dobrano iza Mjesečeve orbite.]]

'''L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''' tačka leži na pravoj definisanoj većim masama, iza manjeg tijela. U ovom slučaju se gravitaciona dejstva oba tijela suprotstavljaju centrifugalnoj sili trećeg tijela.

:'''Primjer:''' Sa one strane Zemlje suprotne Suncu, orbitalni period bi normalno bio kraći od orbitalnog perioda Zemlje. Dodatno gravitaciono privlačenje Zemlje skraćuje taj orbitalni period koji u L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; postaje jednak periodu revolucije Zemlje.

L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; tačka u sistemu Sunce-Zemlja je dobra pozicija za svemirska posmatranja. Kako objekti u L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; zadržavaju istu orijentaciju u odnosu na Zemlju i Sunce, kalibracija i zaštita su značajno jednostavniji. [[Vilkinsonova stanica za mikrotalasnu anizotropiju]] (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) se već nalazi u orbiti oko L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, a u planu su i [[Plankov satelit]], [[Heršel svemirska opservatorija]], [[Gaja stanica]] i [[Džejms Veb svemirski teleskop]]. L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; tačka u sistemu Zemlja-Mjesec predstavlja pogodnu tačku za postavljanje komunikacijskih satelita za dalju stranu Mjeseca.

Ako je [[masa]] manjeg tijela (M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) mnogo manja od mase većeg objekta (M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;), onda se L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; nalaze na približno istoj udaljenosti ''r'' od manjeg tijela, jednakoj poluprečniku [[Hilova sfera|Hilove sfere]]:

:&lt;math&gt;r \approx R \sqrt[3]{\frac{M_2}{3 M_1}}&lt;/math&gt;

gdje je ''R'' udaljenost između M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; i M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.

Primjeri:
* [[Sunce]] i Zemlja: 1 500 000&amp;nbsp;km od Zemlje
* Zemlja i [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]: 61 500&amp;nbsp;km od Mjeseca

=== L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ===
'''L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;''' tačka leži kolinearno sa većim tijelima, iza većeg od njih

:'''Primjer:''' L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; u sistemu Sunce-Zemlja se nalazi na suprotnoj strani Sunca u odnosu na Zemlju, malo bližu Suncu nego Zemlja, jer se [[centar mase]] u sistemu Sunce-Zemlja ne nalazi u sentru Sunca već nešto bliže Zemlji. Kao i u L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, i u L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; tački zajedničko gravitaciono privlačenje Sunca i Zemlje dovodi do toga da tijela imaju isti period revolucije kao Zemlja.

U petparačkoj [[naučna fantastika|naučnoj fantastici]] i [[strip]]ovima L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; je bila populatno mjesto za smještanje „anti-Zemlje“, ali kada se jednom započelo sa lansiranjem svemirskih sondi, pokazano je da takvo tijelo ne postoji, štaviše, Sunce-Zemlja L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; tačka je izuzetno nestabilna zbog gravitacionog dejstva drugih [[planeta]]. [[Venera (planeta)|Venera]], na primjer, svakih 20 mjeseci prolazi na manje od 0,3 [[Astronomska jedinica|AJ]] od L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;.

=== L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ===
[[Datoteka:L4 diagram.svg|mini|desno|200px|Gravitaciona sila u L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;.]]
'''L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;''' i '''L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;''' tačke leže na tjemenima jednakostraničnog trougla čija je osnova definisana većim tijelima. Tačka L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; se nalazi ispred, a L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; iza manjeg tijela gledano u odnosu na njegovu revoluciju oko većeg. Obe ove Lagrangeove tačke leže u ravni orbite manjeg tijela.

Ove dve tačke su stabilne jer su jednako udaljene od obje mase, pa je sila kojom veća tijela na njih djeluju proporcionalna masama M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; i M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, tako da rezultanta sile prolazi kroz centar mase. U L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; ne mora da se nalazi tijelo zanemarljive mase u odnosu na M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; i M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;; opštu trougaonu konfiguraciju je otkrio Lagrange proučavajući problem 3 tijela.

L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; se ponekad nazivaju ''trougaone Lagrangeove tačke'' ili ''Trojanske tačke''. Naziv ''Trojanske tačke'' potiče od [[Trojanski asteroidi|trojanskih asteroida]], koji se nalaze u L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tačkama sistema Sunce-[[Jupiter (planeta)|Jupiter]]. Asteroidi u L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; su nazvani „grčki tabor“ a u L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; „trojanski tabor“, i nose imena odgovarajućih junaka [[Ilijada|Ilijade]].

:'''Primjeri:'''
* Sunce-Zemlja L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tačke sadrže međuplanetarnu prašinu
* u Sunce-Jupiter L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tačkama se nalaze trojanski asteroidi
* u L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tačkama sistema Sunce-[[Neptun (planeta)|Neptun]] se nalaze tijela iz [[Cuiperov pojas|Cuiperovog pojasa]].
* [[Saturn (planeta)|Saturnov]] satelit [[Tetija (satelit)|Tetija]] ima dva manja satelita u svojim L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tačkama – [[Telesto (satelit)|Telesto]] i [[Kalipso (satelit)|Kalipso]] (respektivno)
* [[Saturn (planeta)|Saturnov]] satelit [[Diona (satelit)|Dionu]] prate sateliti [[Helena (satelit)|Helena]] i [[Polideuk (satelit)|Polideuk]] u L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tačkama (respektivno)
* prema [[hipoteza gigantskog sudara|hipotezi gigantskog sudara]] planeta veličine [[Mars (planeta)|Mars]] po imenu [[Teja (planeta)|Teja]] je postojala u Zemljinoj L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; ili L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; tački, ali je zbog svoje veličine postala nestabilna, sudarila se sa Zemljom, a kao posljedica sudara je nastao [[Mjesec (satelit)|Mjesec]].

== Stabilnost ==
Prve tri Lagrangeove tačke su stabilne samo u ravni normalnoj na pravu definisanu sa dva tijelima. Ovo je najočiglednije kod L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;. Na probnu masu pomjerenu normalno u odnosu na duž koja spaja M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; i M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; djelovat će privlačna sila oba tijela koja teži da tijelo vrati u ravnotežnu tačku. Ovo se dešava jer se komponente sile normalne na M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;-M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; duž superponiraju, dok su komponentne paralelne sa ovom duži uravnotežene. Međutim, ako se probno tijelo pomjeri bliže nekoj od masa, to tijelo će djelovati jačom silom nego tijelo od koga je probna masa odmaknuta. (Ovakvo ponašanje je slično ponašanju pod dejtstvom [[plimska sila|plimskih sila]]).

Mada se može reći da su L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; generalno nestabilne tačke, moguće je pronaći stabilne periodične orbite oko ovih tačaka, makar u restihovanom problemu tri tijela. Ove potpuno periodične orbite, koje se zovu „halo“ orbite, ne postoje u punom dinamičkom sistemu n-tijela tako što je [[Sunčev sistem]]. U ovom slučaju postoje kvaziperiodične orbite koje prate [[Lisažuove krive]], i ovakve [[Lisažuove orbite]] su koristile sve dosadašnje misije u Lagrangeovim tačkama. Mada Lisažuove orbite nisu savršeno stabilne, potrebne su relativno skromne korekcije za održavanje letjelica na željenim orbitama. U slučaju Sunce-Zemlja L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; tačke, pokazalo se korisnim da se svemirske misije smjeste u Lasažuove orbite sa velikom amplitudom (100 000 – 200 000&amp;nbsp;km), čime se smanjuje uticaj Sunčevog zračenja na komunikaciju Zemlje sa misijom.

Nasuprot kolinearnim Lagrangeovim tačkama, trougaone tačke (L&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; i L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;) su tačke stabilne ravnoteže, pod uslovom da je odnos između -M&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; i M&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; veći od 24,96&lt;ref&gt;Tačnije &lt;math&gt;\tfrac{25+3\sqrt{69}}{2}&lt;/math&gt;&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cornish&quot;&gt;[http://map.gsfc.nasa.gov/ContentMedia/lagrange.pdf Lagrangeove tačke] – Nil Dž Korniš i Džeremi Gudman&lt;/ref&gt;. Ovo je slučaj sa Suncem i Zemljom, dok je odnos Zemlje i Mjeseca za nijansu manji. Kada se tijelo pomjeri iz trougaone Lagrangeove tačke, [[Koriolisova sila]] ga zadržava na stabilnoj, bubrežastoj orbiti oko Lagrangeove tačke (posmatrano iz rotirajućeg referentnog sistema). U sistemu Zemlja-Mjesec, međutim, problem stabilnost je komplikovaniji zbog značajnog uticaja Sunčeve gravitacije &lt;ref&gt;
{{cite web | url = http://www.rfreitas.com/Astro/SearchIcarus1980.htm | title = Potraga za prirodnim ili vještačkim objektima smještenim u Zemlja-Mjesec libracionim tačkama | publisher = Ikarus}}&lt;/ref&gt;

== Misije u Lagrangeovim tačkama ==
{{Starost sekcija}}
Zbog svoje specifičnosti, Lagrangeove tačke su česta meta za neke vrste misija. Najčešće se misije nalaze u orbiti oko Lagrangeovih tačaka, a ne u samim tačkama.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Misija || Lagrangeova tačka || Agencija || Status
|-
| [[Napredni istraživač sastava]] (Advanced Composition Explorer, ACE)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/mission/ace/|title=ACE - NASA Science|date=30. 11. 2017|language=en-US|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;|| Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || [[NASA]] || Operativan
|-
| [[Solarna i heliosferska opservatorija]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || NASA || Operativan
|-
| [[Vjetar (NASA)]] (globalni geosvemirski satelit)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://directory.eoportal.org/web/eoportal/satellite-missions/v-w-x-y-z/wind|title=Wind}}&lt;/ref&gt;|| Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || NASA || Operativan
|-
| [[Postanje (NASA)|Postanje]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || NASA || Misija završena, napustila L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; tačku
|-
| [[Međunarodni istraživač kometa]] ({{jez-en|International Sun/Earth Explorer 3 (ISEE-3)}}&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/mission/isee-3-ice/|title=ISEE-3/ICE - NASA Science|date=8. 12. 2017|language=en-US|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;|| Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || NASA || Originalna misija završena, napustila L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; tačku
|-
|[[Klimatska opservatorija dubokog svemira]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || NASA || Na čekanju
|-
| Solar-C || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; || Japanska agencija za svemirska istraživanja || Misija moguća poslije 2010.
|-
| [[Vilkinsonova sonda za mikrotalasnu anizotropiju]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; || NASA || Operativan
|-
| [[Planckov satelit]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; || [[ESA]] || Lansiranje planirano za proleće 2009.
|-
|[[Svemirska opservatorija Herschel|Heršelova svemirska opservatorija]]|| Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; || ESA || Lansiranje planirano za proljeće 2009. (zajedno sa satelitom Planck)
|-
|[[Svemirski teleskop &quot;James Webb&quot;]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; || NASA, ESA, Kanadska svemirska agencija || Lansiranje planirano za juni 2013. ili kasnije
|-
| [[SMART-1]] (Mala misija za napredna tehnološka istraživanja) || Mjesec-Zemlja L&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; (prolet) || ESA || Misija završena, namjerno srušena na Mjesec
|-
|[[Sunčeva sjenka]] || Zemlja-Sunce L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; || - || Različiti prijedlozi
|-
|[[Novi horizonti]] || Sunce-Neptun L&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt; (prolet) || NASA || Lansiran, planirano da stigne 1. augusta 2014.
|}

== Također pogledajte ==
* [[Eulerov problem tri tijela]]
* [[Spisak tijela u Lagrangeovim tačkama]]
* [[Mjesečev svemirski lift]]
* [[Potkovičasta orbita]]
* [[Hillova sfera]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|Lagrange points}}
* [https://web.archive.org/web/20030605101737/http://www.physics.montana.edu/faculty/cornish/lagrange.html Objašnjenje Lagrangeovih tačaka] – Neil Cornish {{simboli jezika|en|engleski}}
* [http://map.gsfc.nasa.gov/m_mm/ob_techorbit1.html nasino objašnjenje] – pripisano Neilu Cornishu {{simboli jezika|en|engleski}}
* [http://math.ucr.edu/home/baez/lagrange.html Objašnjenje Lagrangeovih tačaka] – John Baez {{simboli jezika|en|engleski}}
* [http://www.merlyn.demon.co.uk/gravity4.htm Geometrija i proračuni Lagrangeovih tačaka] {{Webarchive|url=http://web.archive.bibalex.org/web/20051109070350/http://www.merlyn.demon.co.uk/gravity4.htm |date=9. 11. 2005 }} – J. R. Stockton {{simboli jezika|en|engleski}}
* [http://www.phy6.org/stargaze/Slagrang.htm Mjesta Lagrangeovih tačaka, sa aproksimacijama] – David Peter Stern {{simboli jezika|en|engleski}}
* [http://orbitsimulator.com/formulas/LagrangePointFinder.html Mrežni kalkulator za računanje tačkog položaja svih pet Lagrangeovih tačaka u sistemu bilo koja 2 tijela] – Tony Dunn {{simboli jezika|en|engleski}}

{{Orbite}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Lagrangeova mehanika]]
[[Kategorija:Trojanci (astronomija)]]</text>
      <sha1>3m9i2k6e6ocyzd4y2yapvwpyqw27n6a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jammu i Kashmir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169102</id>
    <revision>
      <id>3926366</id>
      <parentid>3916344</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:56:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5574" sha1="6fg9oc4axcn0go6bj70vt2c0z2zea5g" xml:space="preserve">[[Datoteka:Jammu and Kashmir in India (de-facto) (disputed hatched).svg|mini]]
'''Jammu i Kashmir''' ([[engleski]]: ''Jammu and Kashmir'') {{audio|JammuKashmir.ogg|izgovor}} ([[Internacionalni fonetski alfabet|IPA]]:  {{IPA|/dʒəmmuː ənd kəʃmiːr/}}, [[kašmirski jezik|kašmirski]]:ज्वम त॒ कॅशीर جۄم تٕہ کٔشِیر, [[hindi]]:जम्मू और कश्मीर, [[urdu]]:مقبوضہ کشمیر) (često skraćen na Kašmir) je najsjevernija [[Države i teritorije Indije|država]] [[Indija|Indije]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://thaiindia.net/discoverindia/states.php?key=10|title=Thai Embassy|website=thaiindia.net|access-date=22. 12. 2025|archive-date=6. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106052621/http://thaiindia.net/discoverindia/states.php?key=10|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; čiji se najveći dio nalazi u [[Himalaja|himalajskim]] planinama. Jammu i Kashmir dijeli granicu s [[Himachal Pradesh]]om na jugu, [[Pakistan]]om na zapadu i [[Narodna Republika Kina|NR Kinom]] na sjeveru i istoku.

Jammu i Kashmir se sastoji od tri jedinice: [[Jammu]], [[Dolina Kashmir|Doline Kashmira]] i [[Ladakh]]a. [[Srinagar]] je ljetni, a [[Jammu]] zimski glavni grad. Dolina Kashmira, isto tako poznata kao Kashmirska Dolina, je poznata po brojnim planinskim pejzažima. Poznat kao &quot;Grad hramova&quot;, Jammu privlači desetine hiljada turista, isto kao i [[hinudizam|hinduističkih]] i [[muslimani (vjera)|muslimanskih]] hodočasnika svake godine. Ladakh, također poznat kao &quot;Mali [[Tibet]]&quot;, je poznat po ljepoti svojih planina i budističkoj kulturi koja je ustanovljena još u 2. vijeku. Iako većina stanovništva ispovijeda [[islam]], Jammu i Kashmir imaju velike i snažne zajednice [[Hinduizam|hindusa]], [[budizam|budista]] i [[sikizam|sika]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Jammu and Kashmir}}
* [https://web.archive.org/web/20120117181654/http://www.duggartimes.com/ Jammu heritage , jammu region , Dogra culture, Dogra Literature , Dogra Marriages , Dogra Fine Arts , Dogra Business]
* [http://heritageofkashmir.org Heritage of Kashmir - Official Website of Indian National Trust for Art and Cultural Heritage Jammu &amp; Kashmir Chapter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211207074337/http://heritageofkashmir.org/ |date=7. 12. 2021 }}
* [https://web.archive.org/web/20170915154945/http://jammukashmir.nic.in/ Official website of Government of Jammu and Kashmir, India]
* [http://jammuuniversity.in/ Official website of University of Jammu, Jammu and Kashmir, India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100721110926/http://www.jammuuniversity.in/ |date=21. 7. 2010 }}
* [https://web.archive.org/web/20080530141007/http://202.141.137.162/index.html Official website of University of Kashmir, Jammu and Kashmir, India]
* [http://www.kashmirnetwork.com/gallery/ Kashmir Revisited Photogallery]
* [http://www.kashmirnewz.com Kashmir Newz, news and feature service from Jammu and Kashmir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061216020253/http://www.kashmirnewz.com/ |date=16. 12. 2006 }}
* [http://www.kashmirherald.com Kashmir Herald]
* [https://web.archive.org/web/20130523224742/http://www.kashmirhouseboats.com/kashmir-picture-gallery-photos.html Kashmir Pictures Gallery]
* [https://web.archive.org/web/20071203095700/http://www.geocities.com/pk_pandita/anantnag.html Anantnag Kashmir]
* [http://www.jammu-kashmir.com/ Website about Jammu and Kashmir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129231750/http://www.jammu-kashmir.com/ |date=29. 1. 2009 }}
* [http://jammu-kashmir.tripod.com/districts.html Jammu Kashmir Ladakh Districts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110818201116/http://jammu-kashmir.tripod.com/districts.html |date=18. 8. 2011 }}
* [http://www.koausa.org/Nature/maps.html Maps of Jammu and Kashmir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060926225822/http://www.koausa.org/Nature/maps.html |date=26. 9. 2006 }}
* [http://www.jktourism.org/ Jammu and Kashmir tourism department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100217030231/http://www.jktourism.org/ |date=17. 2. 2010 }}
* [http://news.google.com/news?hl=en&amp;lr=&amp;ie=UTF-8&amp;oe=UTF-8&amp;safe=off&amp;q=Jammu+and+Kashmir&amp;sa=N&amp;tab=in Search for Jammu and Kashmir] on [[Google News]]
* [https://web.archive.org/web/20070311003226/http://www.outlookindia.com/fullprint.asp?choice=1&amp;fodname=20051013&amp;fname=madhu&amp;sid=1 Opinion piece, 13 Oct 2005, on the policies of Chief Minister Mufti Muhammad Sayeed]
* [https://web.archive.org/web/20090615035427/http://www.usip.org/pubs/specialreports/sr133.html Quickstep or Kadam Taal?: The Elusive Search for Peace in Jammu and Kashmir] [[U.S. Institute of Peace]] Report, March 2005
* [https://web.archive.org/web/20100612114256/http://jammukashmir.nic.in/govt/cntit1.htm#1 Proclamation of May 1, 1951 on Jammu &amp; Kashmir Constituent Assembly by Yuvraj (Crown Prince) Karan Singh from the Official website of Government of Jammu and Kashmir, India]
* [http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/kashmir.html '''Conflict in Kashmir: Selected Internet Resources by the Library, University of California, Berkeley, USA'''; [[University of California, Berkeley]] Library Bibliographies and Web-Bibliographies list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171110214218/http://www.lib.berkeley.edu/SSEAL/SouthAsia/kashmir.html |date=10. 11. 2017 }}

{{Politička podjela Indije}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Savezne države i teritorije Indije]]
[[Kategorija:Kašmir]]
[[Kategorija:Sporna područja]]</text>
      <sha1>6fg9oc4axcn0go6bj70vt2c0z2zea5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Divlje životinje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169201</id>
    <revision>
      <id>3926209</id>
      <parentid>3792882</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3873" sha1="e8wcrw4kf4p4m29zz0o3kg0o2wu219r" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ours brun parcanimalierpyrenees 3.jpg|mini|desno|200px|Smeđi medvjed.]]
Naziv '''divlje životinje''' koristi se u pravilu za [[životinje]] koje žive u svom prirodnom [[stanište|staništu]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/wildlife-species|title=Wildlife Species - an overview {{!}} ScienceDirect Topics|website=www.sciencedirect.com|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; dalje od [[čovjek]]a. To ih razlikuje od pripitomljenih, takozvanih domesticiranih životinja.

U ovu grupu spada i [[divljač]], životinje koje čovjek [[lov]]i, a što je uređeno [[Zakon o lovu|Zakonom o lovu]]. U svakodnevnom govoru, pojedine vrste divljih životinja nazivaju se prema srodnim vrstama koje su domesticirane. Tako se [[siva guska|sive guske]] (''[[Anser anser]]'') nazivaju &quot;divljim guskama&quot;, a ''[[Anas platyrynchos]]'' se naziva &quot;divljom patkom&quot;, iako to nije jedina vrsta koju bi mogli uvrstiti u ovu grupu. Danas bi se divljim konjima mogli nazvati još samo [[Pševalskijev konj|Pševalskijevi konji]], no naziv se u širem smislu koristi i za [[mustang (konj)|mustange]], koji su, ustvari, potomci domesticiranih konja koji su se kasnije odvojili od čovjeka, i vratili se životu u prirodi.

Godišnja međunarodna trgovina može vrijediti milijarde dolara i utiče na stotine miliona pojedinačnih primjeraka. Globalne populacije divljih životinja značajno su se smanjile, za 68% od 1970. godine, kao rezultat ljudske aktivnosti, a među identifikovanim uzrocima su [[prekomjerna konzumacija]], [[rast populacije]] i [[intenzivna poljoprivreda]]. Ovo se navodi kao dokaz da su ljudi izazvali [[šesto masovno izumiranje]].
[[Datoteka:Manis_temminckii_(29645803646).jpg|alt=A ground pangolin|lijevo|mini|207x207piksel|Prizemni pangolin]]
'''Divlje životinje''' se odnose na [[Pripitomljavanje|nepripitomljene]] životinje i nekultivirane biljne vrste koje mogu postojati u svom prirodnom staništu, ali su danas pojam &quot;divlje životinje&quot; uključeni u sve [[Organizam (biologija)|organizme]] koji rastu ili žive [[Divljina|divlje u nekom području]] bez da ih je [[Vrsta (biologija)|unio]] čovjek.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Usher|first=M. B.|title=Wildlife conservation evaluation: attributes, criteria and values|publisher=[[Chapman &amp; Hall]]|year=1986|isbn=978-94-010-8315-7|location=London, New York}}&lt;/ref&gt; Pojam &quot;divlje životinje&quot; je također bio sinonim za [[divljač]], ptice i sisare [[Trofejni lov|koji se love radi sporta]]. Divlje životinje se mogu naći u svim [[ekosistem]]ima. [[Pustinja|Pustinje]], [[Ravnica|ravnice]], [[Travnjak|travnjaci]], [[Gora|gore]], [[Šuma|šume]] i druga područja, uključujući najrazvijenija [[Urbano područje|urbana područja]], imaju različite oblike divljih životinja. Dok se ovaj termin u [[Popularna kultura|popularnoj kulturi]] obično odnosi na životinje koje nisu dotaknute [[Ljudsko ponašanje|ljudskim ponašanjem]], većina naučnika se slaže da je veliki dio divljih životinja [[Ljudski utjecaj na okoliš|pogođen]] njime.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Harris|first=J. D.|title=Wildlife: Destruction, Conservation and Biodiversity|last2=Brown|first2=P. L.|publisher=[[Nova Science Publishers]]|year=2009}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Wildlife_at_Maasai_Mara_(Lion).jpg|alt=A lion (Panthera leo)|mini|[[Lav]] (''Panthera leo''). Lavovi su primjer [[Harizmatična megafauna|harizmatične megafaune]], grupe divljih vrsta koje su posebno popularne u ljudskoj kulturi.]]

== Također pogledajte ==
* [[Biološka raznovrsnost]]
* [[Ekologija]]
* [[Ugrožena vrsta]]
* [[Prirodno okruženje]]
* [[Priroda]]
* [[Ornitologija]]

{{Commonscat|Nature}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://wikianimals.eu/species/wild
* https://www.currentaffairs.org/news/wild-animals-deserve-rights-too
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Životinje]]</text>
      <sha1>e8wcrw4kf4p4m29zz0o3kg0o2wu219r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bijelo more</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169388</id>
    <revision>
      <id>3926131</id>
      <parentid>3618808</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5977" sha1="i7lqkj8jrop9nq04r5gm3cn7t7b940t" xml:space="preserve">{{Infokutija vodena površina
| ime                  = Bijelo more
| izvorno_ime          = 
| izvorno_ime_jezik    = 
| drugo_ime            =
| slika                = White Sea map.png
| alt                  = 
| opis                 = Bijelo more na karti
| slika_batimetrija    = 
| alt_batimetrija      = 
| opis_batimetrija     = 
| lokacija             = 
| grupa                = 
| koordinate           = &lt;!-- {{coord|65|30|SS|N|37|30|SS|W|region:ZZ_type:waterbody|display =inline,title}} --&gt;
| vrsta                = More
| etimologija          = 
| dio                  = 
| priliv               = 
| rijeke               =
| odliv                =
| okeani               = 
| sliv                 = 
| sliv_ref             =
| države_sliva         = 
| agencija             =
| oznaka               = 
| datum_izgradnje      = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} Za vještačke ili druga nedavne vodene površine  --&gt;
| inžinjer             = 
| datum_plavljenja     = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} Za vještačke ili druga nedavne vodene površine  --&gt;
| dužina               =
| dužina_ref           = 
| širina               =
| širina_ref           =  
| površina             = 90,000
| površina_ref         =
| dubina               = 60
| dubina_ref           =
| maks_dubina          = 340
| maks_dubina_ref      =
| zapremina            =
| zapremina_ref        = 
| vrijeme_zadržavanja  = 
| slanost              = 
| obala                = 
| obala_ref            =
| nadmorska_visina     =
| nadmorska_visina_ref =  
| zamrznuto            = 
| ostrva               = 
| sekcije              = 
| rovovi               = 
| klupe                = 
| gradovi              = 
| pushpin_karta           = &lt;!-- ime lokacijske karte za Šablon:Lokacijska karta. Zahtjeva koordinate u obliku širina_stepeni= i dužina_stepeni= --&gt;
| pushpin_oznaka_pozicija = &lt;!-- left, right, top ili bottom --&gt;
| pushpin_karta_alt         = 
| pushpin_karta_opis        = 
| širina_stepeni  =  |širina_minuta  =  |širina_sekundi  =  |širina_SJ  = &lt;!-- N ili S --&gt;
| dužina_stepeni  =  |dužina_minuta  =  |dužina_sekundi  =  |dužina_IZ  = &lt;!-- E ili W --&gt;
| web_stranica         = 
| reference            = 
}}

'''Bijelo more'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/White-Sea|title=White Sea {{!}} Arctic Ocean, Wildlife {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=29. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; ({{jez-ru|Бе́лое мо́ре}}, {{jez-fi|Vienanmeri}}; 64–69° N) zaljev je [[Arktik|Sjevernog ledenog mora]] i nalazi se između poluostrva [[Kola (poluostrvo)|Kola]] na sjeveru i poluostrva [[Kanin]] na sjeveroistoku. Površina mu je oko 90.000{{razmak}}km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

[[Bjelomorsko-baltički kanal|Bjelomorsko-baltičkim kanalom]] je povezan sa [[Baltičko more|Baltičkim morem]].

== Opis obale i mora ==
Najveći zaljevi su Kandalakšanski, Oneški, Dvinski i Mezenski. Uz nekoliko manjih ostrva najznačajnija su [[Solovetcka ostrva]]. Prosječna dubina mora je 60{{razmak}}m, dok je najveća dubina od 340{{razmak}}m izmjerena u Kandalakšanskom zaljevu. Temperatura Bijelog mora je vrlo niska. Vrlo brzi prelaz između ljeta i zime odražava se i na toplinskim odnosima voda. Srednja [[temperatura]] u januaru iznosi od −10 do −13{{razmak}}°C, dok su u julu temperature od 8 do 15{{razmak}}°C.
{{Infokutija Svjetska baština
| SB             = Petroglifi na Onjega jezeru i Bijelom moru
| zvanični_naziv = 
| slika          = Belomorsk petroglyphs51.jpg
| veličina_slike = 
| opis           = Bjelomorski petroglifi
| dio            = 
| sadrži         = 
| lokacija       = {{flag|Rusija}}
| kriterij       = iii
| ID             = 1654
| koordinate     = 
| godina         = 2021. 
| proširenja     = 
| ugroženost     = 
| površina       =
| tampon-zona    = 
| veb-sajt       = &lt;ref&gt;[https://whc.unesco.org/en/list/1654 UNESCO]&lt;/ref&gt;
| locmapin       = 
| opis_karte     = 
| širina_karte   = 
| reljef         = &lt;!-- &quot;1&quot; za refeljnu kartu ako je dostupna --&gt;
| dijete         = &lt;!-- &quot;yes&quot; ako je ova infokutija unutar neke druge --&gt;
| ugrađeno       = &lt;!-- za ugrađivanje druge infokutije unutar ove --&gt;
}}
== Svjetska baština ==
Pored Bijelog mora, u okrugu Belomorski, nalazi se jedno od najvećih nalazišta sa [[petroglifi]]ma u Evropi  koji dokumentuju [[neolit]]sku kulturu u Fenoskandiji. Zajedno sa petroglifima na obalama [[Onega|Onjega jezera]] proglašeni su za [[Svjetska baština|svjetsku baštinu]]&lt;ref name=Rusija&gt;{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/ru |title= Rusija, spomenici upisani na listu svjetske baštine |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;

Lokalitet sadrži 3.411 figura raspoređenih u 11 grupa.&lt;ref&gt;[https://www.worldheritagesite.org/list/Petroglyphs+of+the+Lake+Onega+and+the+White+Sea Petroglifi na Onjega jezeru i Bijelom moru - www.worldheritagesite.org - Pristupljeno 17.2.2023]{{en}}&lt;/ref&gt; Petroglifi Bijelog mora uglavnom se sastoje od rezbarija koje prikazuju scene lova i jedrenja, uključujući njihovu pripadajuću opremu, kao i životinjske i ljudske otiske. Pokazuju značajne umjetničke kvalitete i svjedoče o stvaralaštvu kamenog doba. Petroglifi su povezani sa ostalim arheološkim nalazištima kao što su ostaci naselja i groblja.&lt;ref name=petroglifi&gt;{{Cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1654 |title= UNESCO: Petroglifi na Onjega jezeru i Bijelom moru |work= UNESCO: Svjetska baština |access-date= 19. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;

U glavnom gradu Karelije, Petrozavodsku, nalazi se nacionalni muzej Karelije sa posebnim odjelom u kojem je kamenje sa originalnim potroglifima i opisom.

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Spisak svjetskih mora}}

{{Commonscat|White Sea}}
{{Commonscat|Belomorsk petroglyphs}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Mora]]
[[Kategorija:Atlantski okean]]
[[Kategorija:Baltičko more]]
[[Kategorija:Svjetska baština u Rusiji]]
[[Kategorija:Neolitski arheološki lokaliteti]]</text>
      <sha1>i7lqkj8jrop9nq04r5gm3cn7t7b940t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hasino Vrilo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169564</id>
    <revision>
      <id>3926319</id>
      <parentid>3916295</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:33:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1060" sha1="7fdi1wi8k4clu4r2ryfj2vb8ccuvnyg" xml:space="preserve">'''Hasino Vrilo'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nacelnik.net/opstina/opstina-livno/|title=Livno|website=Nacelnik|language=en-US|access-date=11. 8. 2024}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; je poznato izletište nedaleko grada [[Livno|Livna]], u [[Livanjsko polje|Livanjskom polju]], jugozapadna [[Bosna i Hercegovina]]. Smješteno je na putu od Livna prema [[Tomislavgrad]]u i dalje prema [[Mostar]]u i [[Hercegovina|Hercegovini]]. Uz [[Ploče]] omiljeno je izletišta Livnjaka u ljetnim mjesecima, kao i omiljeno mjesto za školske izlete livanjskih učenika. Karakteristično je zbog [[meander|meandriranja]] rijeke [[Sturba|Sturbe]] na kojoj se nalazi, kao i zbog širokih travnatih prostranstava, koja su idelna za igranje [[nogomet]]a, [[tenis]]a ili za [[kampovanje]]. Mještani okolnih seoskih naselja ([[Smričani]], [[Žabljak (Livno)|Žabljak]]) ovdje izvode svoje krave na ispašu zbog zdrave i sočne trave.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://livno.ba/wp-content/uploads/Glasnik-6-2012.pdf
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Livno]]</text>
      <sha1>7fdi1wi8k4clu4r2ryfj2vb8ccuvnyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170619</id>
    <revision>
      <id>3925773</id>
      <parentid>3924445</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111264" sha1="mtvqcjvbayls1d9r5lgnzhevell1lnm" xml:space="preserve">{{Geokutija|Regija
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                  = Saba
| izvorno_ime          = 
| drugo_ime            = 
| kategorija           = javno tijelo
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| etimologija          = 
| službeni_naziv       = 
| moto                 = Remis Velisque
| nadimak              = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                = Saba World Wind.jpg
| opis_slike           = Satelitski snimak Sabe
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava              = Flag_of_Saba.svg
| simbol               = Saba_wapen.svg
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| država               = Holandija
| zastava_države       = {{ZD|HOL}}
| pokrajina            = Karipska Holandija | pokrajina_vrsta = prekomorska regija
| regija               = | regija_vrsta =
| distrikt             = | distrikt_vrsta =
&lt;!-- *** Granice, objekti što pripadaju u ovaj dio i.t.d *** --&gt;
| graniči_sa           = 
| dio                  = 
| grad                 = 
| znamenitost          = 
| rijeka               = 
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| glavni_grad          = The Bottom
| položaj_glavnog_grada = | regija_glavnog_grada = | država_glavnog_grada =
| visina_glavnog_grada  = 
| širina_stepeni_glavnog_grada         = 17 | širina_minuta_glavnog_grada = 37 | širina_sekundi_glavnog_grada = 57 | širina_SJ_glavnog_grada = N
| dužina_stepeni_glavnog_grada         = 63 | dužina_minuta_glavnog_grada = 14 | dužina_sekundi_glavnog_grada = 15 | dužina_IZ_glavnog_grada = W
| najviši              = 
| najviša_lokacija     = | najviša_regija = | najviša_država =
| najviša_visina       =  
| highest_lat_d        = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS =
| highest_long_d       = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW =
| najniža              = 
| najniža_lokacija     = | najniža_regija = | najniža_država =
| najniža_visina       = 
| lowest_lat_d         = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS =
| lowest_long_d        = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW =
&lt;!-- *** Dimenzije *** --&gt;
| dužina               = | dužina_orijentacija =
| širina               = | širina_orijentacija =
| površina             = 13
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo         = 2.158 | stanovništvo_datum = 1. januar 2025.
| stanovništvo_gustoća = 148 
&lt;!-- *** Historija i administracija *** --&gt;
| osnovan              = 10. oktobar 2010.
| datum                = 
| vlada_položaj        = | vlada_regija = | vlada_država =
| government_elevation = 
| government_lat_d     = | government_lat_m = | government_lat_s = | government_lat_NS =
| government_long_d    = | government_long_m = | government_long_s = | government_long_EW =
| lider                = Jocelyn Levenstone
| lider_partija        = 
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| vremenska_zona       = AST | utc_odstupanje = -4
| vremenska_zona_DST   = | utc_offset_DST =
| poštanski_broj       = 
| pozivni broj         = +599-4
| kod                  = 
&lt;!-- *** Slobodna polja *** --&gt;
| prazno               = Američki dolar ($) | prazno_vrsta = Valuta
| prazno1              = .nl | prazno1_vrsta = Internet TLD 
&lt;!-- *** Karta *** --&gt;
| karta                = SSS_Islands_Map.png
| opis_karte           = Karta koja prikazuje lokaciju Sabe u odnosu na Sint Eustatius i Saint Martin.
| razmjer_karte        = 
| karta_lokacija_x     = 
| karta_lokacija_y     = 
&lt;!-- *** Webb stranice *** --&gt;
| web_stranica         = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka             = 
}}
'''Saba'''&lt;ref name=&quot;Mangold_2000&quot;&gt;{{cite book |last=Mangold |first=Max |title=Duden Aussprachewörterbuch: Wörterbuch der deutschen Standardaussprache |edition=4. |publisher=Dudenverlag |date=2000 |isbn=978-3-411-04064-3 |url=https://books.google.hr/books/about/Duden_Aussprachew%C3%B6rterbuch.html?id=vQ560QEACAAJ&amp;redir_esc=y |access-date=29. 8. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; je ostrvo u [[Karibi]]ma i jedna od tri posebne općine [[Nizozemska|Nizozemske]] u okviru [[Karipska Nizozemska|Karipske Nizozemske]].&lt;ref name=&quot;EersteKamer_31954&quot;&gt;{{cite web |title=31.954 Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31954_wet_openbare_lichamen |website=Eerste Kamer der Staten-Generaal |quote=Javna tijela spadaju direktno pod Vladu jer nisu dio nijedne pokrajine. |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt; Nalazi se u sjevernom dijelu [[Zavjetrinska ostrva|Zavjetrinskih ostrva]] u [[Zapadna Indija|Zapadnoj Indiji]], jugoistočno od [[Djevičanska ostrva|Djevičanskih ostrva]]. S površinom od 13&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&lt;ref name=&quot;Rijksoverheid_2015&quot;&gt;{{cite web |title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribisch-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |website=Rijksoverheid.nl |publisher=Ministerie van Algemene Zaken |date=19. 5. 2015 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; najmanja je od tih općina.

Reljefom ostrva dominira [[Mount Scenery]], uspavani vulkan visok 870m, koji je ujedno najviša tačka [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]].&lt;ref name=&quot;Rahn_2017&quot;&gt;{{cite book |last=Rahn |first=Jennifer L. |chapter=Saba and St. Eustatius (Statia) |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |publisher=Springer International Publishing |location=Cham |date=2017 |page=61–84 |isbn=978-3-319-55785-4 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_6 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-55787-8_6 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U januaru 2025. Saba je imala 2.158 stanovnika.&lt;ref name=&quot;CBS_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024 |website=Statistics Netherlands (CBS) |date=19. 5. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Engleski jezik|Engleski]] je glavni jezik na Sabi, dok se [[Nizozemski jezik|nizozemski]] koristi u službenoj komunikaciji s institucijama Nizozemske.&lt;ref name=&quot;denDulk_Langenberg_2025&quot;&gt;{{cite web |last1=den Dulk |first1=Daniëlle |last2=Langenberg |first2=Hans |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles?onepage=true |website=Statistics Netherlands (CBS) |date=10. 10. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Glavno naselje i administrativno sjedište je [[The Bottom]], a ostala veća naselja su [[Windwardside]], [[Zion's Hill]] i [[St. Johns, Saba|St. Johns]].

==Etimologija==

Porijeklo naziva Saba nije pouzdano utvrđeno. Među najčešće navođenim teorijama je ona prema kojoj naziv potječe od riječi ''siba'', koja u [[Arawački jezici|aravačkim jezicima]] znači &quot;stijena&quot;. Druge teorije povezuju naziv s francuskom riječju ''[[Sabot (cipela)|sabot]]'', španskom riječju ''[[wiktionary:sábado#Spanish|sábado]]'' (&quot;subota&quot;) ili imenom [[Sheba]].&lt;ref name=&quot;Myrick_2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Myrick |first=Caroline |title=Putting Saban English on the map: A descriptive analysis of English language variation on Saba |journal=English World-Wide |volume=35 |issue=2 |date=2. 6. 2014 |pages=161–192 |doi=10.1075/eww.35.2.02myr |url-access=subscription |url=https://benjamins.com/catalog/eww.35.2.02myr |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hartog_1988&quot;&gt;{{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=History of Saba |publisher=Saba Artisan Foundation |date=1988 |url=https://dutchcaribbeanheritage.org/en/information/history-of-saba-2/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Naziv Saba zabilježen je najkasnije 1595. Dana 4. novembra te godine engleski pomorci [[Francis Drake]] i [[John Hawkins (pomorski zapovjednik)|John Hawkins]] prošli su pored ostrva i spomenuli ga u zapisima o svom putovanju.&lt;ref name=&quot;Hartog_1988&quot; /&gt;

Prije nego što je naziv Saba postao uobičajen, [[Kristofor Kolumbo]] označio je ostrvo kao &quot;St. Christopher&quot; (''San Cristóbal'').&lt;ref name=&quot;Hartog_1988&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Direccion_1826&quot;&gt;{{cite book |author=Dirección de Hidrografía |title=Derrotero de las islas Antillas, de las costas de Tierra Firme, y de las del seno Megicano |publisher=En la Imprenta Nacional |date=1826 |page=107 |url=https://books.google.hr/books?id=ODovAAAAYAAJ&amp;pg=PA107 |access-date=29. 8. 2026 |language=es}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
[[Datoteka:Saba - Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië-Antilles part 2, bottom right.gif|mini|desno|300px|Karta Sabe iz ''Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië'', 1914–1917]]
[[Datoteka:Typical Saba view.jpg|mini|desno|300px|Tipičan krajolik Sabe]]
[[Datoteka:Gezicht op de kust van Saba, Bestanddeelnr 252-8280.jpg|mini|desno|300px|Pogled na obalu Sabe]]
[[Datoteka:View of Spring Bay, Saba, from the Flat Point Tide Pools.jpg|mini|desno|300px|Pogled na uvalu Spring Bay na Sabi sa plitkih bazena na Flat Pointu]]
[[Datoteka:Cove Bay Saba 2026.png|mini|desno|300px|Uvala Cove Bay na Sabi 2026.]]
[[Datoteka:House Windwardside Saba.JPG|mini|desno|300px|Kuća u Windwardsideu na Sabi]]

=== Pretkolonijalno razdoblje ===
{{Glavni|Prekolonijalna Saba}}

Arheološki nalazi pokazuju da su ljudi na Sabi boravili već prije oko 3300 godina. Najstariji poznati lokalitet, [[Plum Piece]], datira iz približno 1300. p. n. e., a radiokarbonska datiranja ukazuju na sezonsku okupaciju lokaliteta tokom arhaičnog razdoblja.&lt;ref name=&quot;Davis_Oldfield_2003&quot;&gt;{{cite journal |last1=Davis |first1=Dave |last2=Oldfield |first2=Kevin |title=Archaeological Reconnaissance of Anegada, British Virgin Islands |journal=Journal of Caribbean Archaeology |date=2003 |issn=1524-4776 |url=https://ufdcimages.uflib.ufl.edu/uf/00/09/17/46/00004/binder1.pdf |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Na ostrvu je identifikovano više od 20 pretkolumbovskih arheoloških lokaliteta. Najraniji stanovnici pripadali su grupama lovaca, sakupljača i ribara, dok su se od oko 400. n. e. na Sabi razvila stalnija naselja zajednica keramičkog doba.&lt;ref name=&quot;Hofman_Hoogland_2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Hofman |first1=Corinne L. |last2=Hoogland |first2=Menno M. L. P. |title=Saba's First Inhabitants: A story of 3300 years of Amerindian occupation prior to European contact (1800 BC - AD 1492) |publisher=Sidestone Press |date=2016 |isbn=978-90-8890-359-5 |url=https://www.sidestone.com/books/saba-s-first-inhabitants |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Glavno razdoblje pretkolumbovske naseljenosti trajalo je približno od 400. do 1450. Stanovnici su se bavili uzgojem biljaka, naročito korjenastih kultura, te iskorištavanjem morskih resursa. Ostavili su brojne tragove materijalne kulture, uključujući keramičke posude, kameno, koštano, školjkasto i koraljno oruđe, kao i druge predmete izrađene od prirodnih materijala.&lt;ref name=&quot;Hofman_Hoogland_2016&quot; /&gt;

=== Kolonijalno razdoblje ===

Prema historijskim izvorima, [[Kristofor Kolumbo]] ugledao je Sabu 13. novembra 1493, ali se nije iskrcao zbog strmih i teško pristupačnih obala ostrva.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot;&gt;{{cite web |title=History of Saba |url=http://www.sabagovernment.com/saba_history_saba.html |website=Saba Government |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125132310/http://www.sabagovernment.com/saba_history_saba.html |archive-date=25. 1. 2021 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prvi poznati evropski doseljenici pojavili su se 1632. godine, kada se grupa brodolomaca iz [[Engleska|Engleske]] iskrcala na ostrvo.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot; /&gt; Stalnija evropska kolonizacija uslijedila je tokom 1640-ih, kada je nizozemski guverner susjednog ostrva [[Sint Eustatius]] poslao nizozemske porodice na Sabu radi naseljavanja u interesu [[Nizozemska zapadnoindijska kompanija|Nizozemske zapadnoindijske kompanije]].&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot; /&gt;

Saba je tokom XVII i XVIII stoljeća više puta mijenjala vlast između Nizozemske, Engleske i Francuske. Godine 1664. nizozemski doseljenici koji su odbili položiti zakletvu na vjernost engleskoj kruni protjerani su na [[Sint Maarten]], nakon što su engleske snage preuzele kontrolu nad ostrvom.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;TheSabaIslander_2021&quot;&gt;{{cite web |title=The Chronological History of Saba |url=https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ |website=The Saba Islander |date=6. 2. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Nizozemska je konačno uspostavila trajnu kontrolu nad Sabom 1816.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot;/&gt;

=== XVIII i XIX stoljeće ===

Tokom XVIII stoljeća privreda Sabe bila je povezana s poljoprivredom, posebno uzgojem šećerne trske i indiga, dok su se proizvodili i [[rum]] i druge prerađevine. Dio plantaža bio je u vlasništvu Nizozemaca koji su živjeli na Sint Eustatiusu. Rad na plantažama obavljali su porobljeni Afrikanci i njihovi potomci.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Negron_2021&quot;&gt;{{cite web |last=Negrón |first=Ramona |title=Approved by the Bible: The Slave Trade of the Dutch West India Company |url=https://www.the-low-countries.com/article/approved-by-the-bible-the-slave-trade-of-the-dutch-west-india-company/ |website=The Low Countries |date=24. 8. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Zbog strmog i teško pristupačnog terena, Saba je u pojedinim razdobljima služila i kao utočište krijumčarima i piratima.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot;/&gt;

Godine 1857. Nizozemska i [[Venezuela]] pokrenule su postupak arbitraže pred španskom kraljicom [[Izabela II Španska|Izabelom II]] u sporu oko suvereniteta nad ostrvom [[Isla de Aves]]. Nizozemska je svoj zahtjev, između ostalog, zasnivala na povezanosti ostrva sa Sabom preko pješčanog spruda, kao i na činjenici da su ribari sa Sabe i Sint Eustatiusa na tom području lovili [[kornjače]] i prikupljali ptičija jaja.&lt;ref name=&quot;LaFontaine_Eisemann_2023&quot;&gt;{{cite book |last1=La Fontaine |first1=H. |last2=Eisemann |first2=Pierre Michel |title=Pasicrisie internationale 1794-1900: Histoire documentaire des arbitrages internationaux |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |date=2023 |isbn=978-90-04-64091-7 |url=https://books.google.hr/books?id=XMX7EAAAQBAJ |access-date=29. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Arbitražnom odlukom od 30. juna 1865. suverenitet nad ostrvom dodijeljen je Venezueli, uz obavezu da Nizozemskoj isplati naknadu.&lt;ref name=&quot;UN_RIAA_Netherlands&quot;&gt;{{cite web |title=Party to a dispute: Netherlands |url=https://legal.un.org/riaa/states/netherlands.shtml |website=United Nations - Reports of International Arbitral Awards |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom druge polovine XIX stoljeća izrada čipke postala je jedna od najvažnijih privrednih djelatnosti na Sabi. Tehniku poznatu kao &quot;Saba čipka&quot; ili &quot;španski rad&quot; na ostrvo je, prema lokalnoj tradiciji, donijela časna sestra iz Venecuele, a izradom čipke uglavnom su se bavile žene.&lt;ref name=&quot;Saba Government- History of Saba&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;SpanishWork&quot;&gt;{{cite web |title=Spanish work |url=https://www.inyourpocket.com/dutch-caribbean/saba/articles/spanish-works |website=In Your Pocket |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Krajem XIX i početkom XX stoljeća čipkarstvo je predstavljalo važan izvor prihoda za stanovništvo, dok su mnogi muškarci duže vrijeme provodili na moru. Zbog toga je Saba dobila nadimak &quot;Ostrvo žena&quot; ({{en|The Island of Women}}).&lt;ref name=&quot;BYU_PreservingTradition&quot;&gt;{{cite web |title=Preserving Tradition on the Island of Women and Lace |url=http://humanities.byu.edu/preserving-tradition-on-the-island-of-women-and-lace/ |website=BYU College of Humanities |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108182533/http://humanities.byu.edu/preserving-tradition-on-the-island-of-women-and-lace/ |archive-date=8. 1. 2016 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== XX i XXI stoljeće ===

Saba je sve do sredine XX stoljeća ostala relativno izolovana zbog nepristupačnog terena i nedostatka cestovne infrastrukture. Godine 1943. završen je prvi dio glavne ceste, od luke Fort Bay do naselja The Bottom, koji je izgradio Josephus Lambert &quot;Lambee&quot; Hassell uz pomoć stanovnika ostrva. Prvo motorno vozilo stiglo je na Sabu 1947, a cesta je tokom naredne decenije proširena prema drugim naseljima. Do kraja 1950-ih povezivala je The Bottom, Windwardside i St. Johns, čime je bitno izmijenjen dotadašnji način kretanja i prijevoza robe, koji se uglavnom zasnivao na pješačkim stazama i mulama.&lt;ref name=&quot;SCF_TechnicalReport_2010&quot;&gt;{{cite report |title=SCF Technical Report 2010 |institution=Saba Conservation Foundation |date=2010 |url=https://doczz.net/doc/3467751/scf-technical-report-2010---saba-conservation-foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Johnson_2024&quot;&gt;{{cite web |last=Johnson |first=Alicia |title=A First-Time Guide to Saba |url=https://www.lonelyplanet.com/articles/first-time-guide-saba |website=Lonely Planet |date=4. 3. 2024 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Godine 1963. izgrađen je aerodrom [[Aerodrom &quot;Juancho E. Yrausquin&quot;|&quot;Juancho E. Yrausquin&quot;]], čime je Saba dobila zračnu vezu s drugim karipskim ostrvima. Tokom 1970-ih razvijana je i pomorska infrastruktura; 1972. izgrađen je gat u zaljevu Fort Bay, što je olakšalo dolazak turističkih brodova. Poboljšanje cestovne, zračne i pomorske povezanosti ubrzalo je društveni i privredni razvoj ostrva i doprinijelo razvoju turizma kao važnog dijela njegove privrede.&lt;ref name=&quot;SCF_TechnicalReport_2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;LACGeo_2024&quot;&gt;{{cite web |author=The Editor |title=Saba: Discovering its History, Nature and Culture |url=https://lacgeo.com/saba-lesser-antilles |website=Latin American &amp; Caribbean Geographic |date=17. 7. 2024 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Važna prekretnica u društvenoj historiji ostrva bilo je ukidanje ropstva. Nizozemska je 1. jula 1863. zakonski ukinula ropstvo u svojim kolonijama u [[Surinam]]u i na karipskim ostrvima.&lt;ref name=&quot;SlaveryMemorialYear&quot;&gt;{{cite web |title=Slavery Memorial Year |url=https://www.government.nl/themes/migration-and-travel/discrimination/history-of-slavery/slavery-memorial-year |website=Government.nl |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NationaalArchief_Emancipatie1863&quot;&gt;{{cite web |title=Suriname en de Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaafgemaakten (Emancipatie 1863) |url=https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/suriname-en-de-nederlandse-antillen-vrijverklaarde-slaafgemaakten |website=Nationaal Archief |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Godine 1978. [[Venezuela]] i [[Kraljevina Nizozemska]] potpisale su sporazum o razgraničenju pomorskih područja. Sporazumom su utvrđene granice isključivih ekonomskih zona dviju država u Karipskom moru, uključujući područje između nizozemskih ostrva Saba i [[Sint Eustatius]] i venecuelanskog ostrva [[Isla de Aves]].&lt;ref name=&quot;Charney_Alexander_1993&quot;&gt;{{cite book |last1=Charney |first1=Jonathan I. |last2=Alexander |first2=Lewis M. |title=International Maritime Boundaries |publisher=Martinus Nijhoff Publishers |date=1993 |isbn=978-0-7923-1187-4 |url=https://books.google.hr/books/about/International_Maritime_Boundaries.html?id=Vl3GWhO8RSUC |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U sjevernom području granica je određena prema načelu [[jednaka udaljenost|jednake udaljenosti]], odnosno srednjom linijom između Isle de Aves i Sabe.&lt;ref name=&quot;Lagoni_Vignes_2006&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Lagoni |editor1-first=Rainer |editor2-last=Vignes |editor2-first=Daniel |title=Maritime Delimitation |series=Sijthoff publications on ocean development |volume=53 |publisher=BRILL |date=2006 |isbn=978-90-04-15033-1 |url=https://books.google.cat/books?id=NpzNoUR5ud4C |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na Sabi je 5. novembra 2004. održan [[Referendum o statusu Sabe 2004.|referendum o budućem ustavnom statusu]]. Na referendumu je 86,05% glasača podržalo uspostavljanje bližih veza s Nizozemskom.&lt;ref name=&quot;UNPP 2004&quot;&gt;{{cite web |title=Referendum on the Constitutional Future of Saba 2004 |url=http://www.sabatourism.com/communitynews269.html |website=Saba Tourism |date=5. 11. 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061230222921/http://www.sabatourism.com/communitynews269.html |archive-date=30. 12. 2006 |url-status=dead |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakon raspuštanja [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]] 10. oktobra 2010, Saba je zajedno s [[Bonaire]]om i [[Sint Eustatius]]om postala javno tijelo Nizozemske s posebnim statusom, odnosno posebna općina Nizozemske.&lt;ref name=&quot;GovNL&quot;&gt;{{cite web |title=Caribbean Parts of the Kingdom |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom |website=Government.nl |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Staatsblad_2010_387&quot;&gt;{{cite web |title=Besluit van 23 september 2010 tot vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de artikelen I en II van de Rijkswet wijziging Statuut in verband met de opheffing van de Nederlandse Antillen |url=https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-387.html |website=Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden |publisher=Ministerie van Justitie |date=1. 10. 2010 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

==Geografija i ekologija==
[[Datoteka:Saba with cloud cover.jpg|mini|desno|300px|Ostrvo Saba gledano sa sjevera; vrh [[Mount Scenery]]ja prekriven je oblacima]]

Saba je malo vulkansko ostrvo površine oko 13&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, romboidnog oblika i dimenzija približno 4,6×4,0&amp;nbsp;km.&lt;ref name=&quot;McKenna_Etnoyer_2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=McKenna |first1=Sheila A. |last2=Etnoyer |first2=Peter |editor1-last=Ropert-Coudert |editor1-first=Yan |title=Rapid Assessment of Stony Coral Richness and Condition on Saba Bank, Netherlands Antilles |journal=PLOS ONE |date=21. 5. 2010 |volume=5 |issue=5 |pages=e10749 |doi=10.1371/journal.pone.0010749 |doi-access=free |pmid=20505771 |pmc=2873992 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2873992/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Nalazi se u sjevernom dijelu [[Mali Antili|Malih Antila]], sjeverozapadno od [[Sint Eustatius]]a i jugozapadno od [[Saint Barthélemy]]ja i [[Sint Maarten]]a. Ostrvo je izrazito planinsko i sa strmim padinama, dubokim jarugama i visokim obalnim liticama. Većina naselja smještena je na jugoistočnom dijelu ostrva, na nadmorskim visinama između približno 200 i 400m, dok je sjeverozapadni dio uglavnom nenaseljen.&lt;ref name=&quot;RCE&quot;&gt;{{cite web |title=Landscape biographies Saba and St. Eustatius |url=https://english.cultureelerfgoed.nl/documents/2026/01/01/landscape-biographies-saba-st-eustatius |website=Cultural Heritage Agency of the Netherlands (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed) |date=1. 1. 2026 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Centralnim dijelom ostrva dominira [[Mount Scenery]], vulkanski vrh koji se uzdiže na oko 870m iznad mora i predstavlja najvišu tačku [[Kraljevina Nizozemska|Kraljevine Nizozemske]].&lt;ref name=&quot;SabaPark&quot;&gt;{{cite web |title=Objectives of the Mount Scenery National Park |url=https://sabapark.org/mount-scenery-national-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Saba je dio [[Vulkanski luk Malih Antila|vulkanskog luka Malih Antila]], lanca vulkanskih ostrva nastalog duž granice [[Karipska ploča|Karipske ploče]]. Geološka aktivnost u ovom području povezana je sa podvlačenjem tektonske ploče i još uvijek uključuje [[vulkanizam]] i [[zemljotres]]e.&lt;ref name=&quot;VanDerMeulen&quot;&gt;{{cite web |last=van der Meulen |first=Michiel |title=Caribbean Netherlands |url=https://www.geologischedienst.nl/en/about-gdn/caribbean-netherlands/ |website=Geological Survey of the Netherlands |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Najstarije datirane stijene na Sabi stare su oko 400.000 godina, dok se posljednja poznata erupcija dogodila prije evropskog naseljavanja ostrva u XVII stoljeću.&lt;ref name=&quot;SabaGeology&quot;&gt;{{cite web |author=carvol |title=The Geology of Saba |url=https://caribbeanvolcanoes.com/saba-geology/ |website=Volcanoes of the Caribbean |date=5. 11. 2015 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OSU_Saba&quot;&gt;{{cite web |title=Saba |url=https://volcano.oregonstate.edu/saba |website=Volcano World |publisher=Oregon State University |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Na ostrvu se nalaze i topli izvori, čija aktivnost predstavlja jedan od indikatora preostale geotermalne aktivnosti vulkanskog sistema.&lt;ref name=&quot;SabaPark&quot; /&gt;

=== Klima i vegetacija ===

Saba ima [[Tropska klima|tropsku klimu]], ali se klimatski uslovi znatno razlikuju u zavisnosti od [[Nadmorska visina|nadmorske visine]]. Prosječna godišnja temperatura u naselju The Bottom iznosi oko 27,2&amp;nbsp;°C, dok su najviše prosječne temperature zabilježene tokom ljeta i rane jeseni.&lt;ref name=&quot;MeteoCW_Saba&quot;&gt;{{cite report |title=Climate Summary: The Bottom, Saba |url=https://www.meteo.cw/Data_www/Climate/documents/CLIM_SUM_Sab.pdf |publisher=Meteorological Service Netherlands Antilles &amp; Aruba |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt; Zbog velike visinske razlike na relativno malom području, na Sabi se razvijaju različiti vegetacijski pojasevi, od sušnih područja i travnatih površina uz obalu do vlažnih šuma na višim dijelovima Mount Sceneryja.&lt;ref name=&quot;SabaPark_NatureTrails&quot;&gt;{{cite web |title=Nature on Saba's Trails |url=https://sabapark.org/mount-scenery-national-park/nature-on-sabas-trails/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na vrhu Mount Sceneryja nalazi se [[magličasta šuma]], poznata i kao ''elfin forest'', koja predstavlja jedno od najkarakterističnijih prirodnih karakteristika ostrva. Ovaj tip šume zauzima oko 8 hektara i u njoj dominira planinski [[Meliaceae|mahagoni]], dok su stabla i druge biljke prekriveni [[epifit]]ima, među kojima su brojne vrste [[orhideja]], [[paprat]]i, [[mahovine]] i bromelije.&lt;ref name=&quot;SabaPark_NatureTrails&quot; /&gt; Na nižim padinama nalaze se sekundarne kišne šume, suhe zimzelene šume, grmlje i travnate površine, dok su na strmim liticama i obalnim područjima razvijene specifične biljne zajednice.&lt;ref name=&quot;SabaPark_NatureTrails&quot; /&gt;

=== Flora i fauna ===
[[Datoteka:Saban anole on rocks.jpg|mini|desno|300px|Sabanski anol je endemska vrsta Sabe]]

Zbog geografske izolovanosti i specifičnih staništa, Saba ima više [[Endem|endemskih vrsta]] i podvrsta. Među njima su [[sabanski anol]] (''Anolis sabanus''), endemska vrsta guštera ograničena na Sabu,&lt;ref name=&quot;Bos_etal_2018&quot;&gt;{{cite report |last1=Bos |first1=O.G. |last2=Bakker |first2=P.A.J. |last3=Henkens |first3=R.J.H.G. |last4=de Freitas |first4=J.A. |last5=Debrot |first5=A.O. |title=Preliminary checklist of extant endemic species and subspecies of the windward Dutch Caribbean (St. Martin, St. Eustatius, Saba and the Saba Bank) |publisher=Wageningen University &amp; Research |date=2018 |url=https://research.wur.nl/en/publications/preliminary-checklist-of-extant-endemic-species-and-subspecies-of/ |doi=10.18174/460388 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i [[crna iguana]] (''Iguana melanoderma''), čije su autohtone populacije poznate sa Sabe i [[Montserrat]]a.&lt;ref name=&quot;Breuil_etal_2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Breuil |first1=Michel |last2=Schikorski |first2=David |last3=Vuillaume |first3=Barbara |last4=Krauss |first4=Ulrike |last5=Morton |first5=Matthew N. |last6=Corry |first6=Elizabeth |last7=Bech |first7=Nicolas |last8=Jelić |first8=Mišel |last9=Grandjean |first9=Frédéric |title=Painted black: Iguana melanoderma (Reptilia, Squamata, Iguanidae) a new melanistic endemic species from Saba and Montserrat islands (Lesser Antilles) |journal=ZooKeys |date=13. 4. 2020 |volume=926 |pages=95–131 |doi=10.3897/zookeys.926.48679 |pmc=7170970 |pmid=32332182 |url=https://zookeys.pensoft.net/article/48679/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Na Sabi živi i crvenotrbušna zmija (''Alsophis rufiventris''), ali ona nije endemska samo za ovo ostrvo jer je prisutna i na [[Sint Eustatius]]u.&lt;ref name=&quot;Mielke_Madden_2021&quot;&gt;{{cite web |last1=Mielke |first1=Lara |last2=Madden |first2=Hannah |title=Status of the Red-Bellied Racer on Saba and St. Eustatius |url=https://dcnanature.org/red-bellied-racer/ |website=Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) |date=17. 11. 2021 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na ostrvu su zabilježene i alohtone vrste koje predstavljaju jedan od izazova za očuvanje autohtone [[Fauna|faune]]. Među njima su Underwoodov naočarasti tegu (''[[Gymnophthalmus underwoodi]]''), brahmanska slijepa zmija (''[[Indotyphlops braminus]]'') i alohtone iguane. Naučna istraživanja ukazuju na mogućnost da su neke od tih vrsta unesene na Sabu transportom tereta sa [[Sint Maarten]]a.&lt;ref name=&quot;van den Burg 2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=van den Burg |first1=Matthijs P. |last2=Hylkema |first2=Alwin |last3=Debrot |first3=Adolphe O. |title=Establishment of two nonnative parthenogenetic reptiles on Saba, Dutch Caribbean: Gymnophthalmus underwoodi and Indotyphlops braminus |journal=Caribbean Herpetology |date=21. 9. 2021 |pages=1–5 |doi=10.31611/ch.79 |doi-access=free |url=https://www.caribbeanherpetology.org/pdfs/ch79.pdf |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VanDenBurg_2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=van den Burg |first1=M. P. |last2=Goetz |first2=M. |last3=Brannon |first3=L. |last4=Weekes |first4=T. S. |last5=Ryan |first5=K. V. |last6=Debrot |first6=A. O. |title=An integrative approach to assess non-native iguana presence on Saba and Montserrat: Are we losing all native Iguana populations in the Lesser Antilles? |journal=Animal Conservation |date=23. 3. 2023 |volume=26 |issue=5 |pages=677–689 |doi=10.1111/acv.12869 |doi-access=free |url=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/acv.12869 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba ima značajnu populaciju morskih ptica, koje se gnijezde na strmim obalnim liticama i manjim okolnim stijenama. Obala ostrva proglašena je važnim područjem za ptice (IBA AN006) u okviru programa [[BirdLife International]]a, prvenstveno zbog međunarodno značajnih populacija [[crvenokljuna burnica|crvenokljune burnice]] (''Phaethon aethereus'') i [[Audubonova burnica|Audubonove burnice]] (''Puffinus lherminieri'').&lt;ref name=&quot;Collier_Brown_2008&quot;&gt;{{cite report |last1=Collier |first1=Natalia |last2=Brown |first2=Adam |title=Important Bird Areas in the Caribbean – Saba |publisher=BirdLife International |year=2008 |url=https://epicislands.org/wp-content/uploads/2022/01/Important-Bird-Areas-in-Saba.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt; Populacija crvenokljune burnice na Sabi procijenjena je na oko 1.200–1.500 gnijezdećih parova, dok se populacija Audubonove burnice procjenjuje na oko 1.000 jedinki.&lt;ref name=&quot;Geelhoed_etal_2013&quot;&gt;{{cite report |last1=Geelhoed |first1=S.C.V. |last2=Debrot |first2=A.O. |last3=Ligon |first3=J. |last4=Madden |first4=H. |last5=Verdaat |first5=J.P. |last6=Williams |first6=S.R. |last7=Wulf |first7=K. |title=Important Bird Areas in the Caribbean Netherlands |publisher=IMARES |year=2013 |number=C054/13 |series=Report / IMARES |url=https://research.wur.nl/en/publications/important-bird-areas-in-the-caribbean-netherlands/ |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Obje vrste ugrožene su pritiskom alohtonih predatora, posebno mačaka i štakora, koji mogu plijeniti jaja i mladunce.&lt;ref name=&quot;Collier_Brown_2008&quot; /&gt;

=== Morski ekosistem ===

Morski ekosistem oko Sabe jedno je od najvažnijih prirodnih bogatstava ostrva. [[Nacionalni pomorski park Sabe]] osnovan je 1987. radi očuvanja i upravljanja morskim resursima ostrva. Park obuhvata morske vode oko cijelog ostrva, od linije visoke vode do dubine od 60m, uključujući morsko dno i vode iznad njega.&lt;ref name=&quot;SabaPark_MarinePark&quot;&gt;{{cite web |title=Saba National Marine Park |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U parku se nalaze vulkanske stijene obrasle koraljima, koralni grebeni i podvodne stijene poznate kao ''Pinnacles'', kao i brojna druga morska staništa. Ekološkim istraživanjima u parku zabilježeno je više od 150 vrsta riba, uključujući brojne vrste grebenskih i pelagičnih riba, kao i pet vrsta [[Morski pas|morskih pasa]].&lt;ref name=&quot;SabaPark_MarinePark&quot; /&gt;

Jugozapadno od Sabe nalazi se [[Saba Bank]], velika potpuno potopljena podmorska platforma koja se izdiže oko 1.000m iznad okolnog morskog dna. Površina Saba Banka iznosi približno 2.600&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, a područje se smatra najvećim podmorskim atolom u [[Atlantski okean|Atlantskom okeanu]] i jednim od najvećih atola na svijetu.&lt;ref name=&quot;SabaBank&quot;&gt;{{cite web |title=Saba Bank National Park |url=https://sabapark.org/saba-bank-national-park/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BioSabaBank&quot;&gt;{{cite journal |last1=Williams |first1=Jeffrey T. |last2=Carpenter |first2=Kent E. |last3=Van Tassell |first3=James L. |last4=Hoetjes |first4=Paul |last5=Toller |first5=Wes |last6=Etnoyer |first6=Peter |last7=Smith |first7=Michael |title=Biodiversity Assessment of the Fishes of Saba Bank Atoll, Netherlands Antilles |url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0010676 |journal=PLoS ONE |volume=5 |issue=5 |pages=e10676 |year=2010 |doi=10.1371/journal.pone.0010676 |doi-access=free |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba Bank je 2010. proglašen [[nacionalni park|nacionalnim parkom]], a 2012. službeno je priznat kao nacionalni park Kraljevine Nizozemske.&lt;ref name=&quot;SabaBank&quot; /&gt; Iste godine [[Međunarodna pomorska organizacija]] proglasila je Saba Bank posebno osjetljivim morskim područjem, uz mjere zaštite koje uključuju zabranu sidrenja i područje koje brodovi tonaže 300 bruto tona i veće trebaju izbjegavati.&lt;ref name=&quot;IMO_PSSA&quot;&gt;{{cite web |title=Particularly Sensitive Sea Areas |url=https://www.imo.org/en/ourwork/environment/pages/pssas.aspx |website=International Maritime Organization |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;IMO_MEPC_226_64&quot;&gt;{{cite report |title=Resolution MEPC.226(64): Designation of the Saba Bank as a Particularly Sensitive Sea Area |publisher=International Maritime Organization |date=5. 10. 2012 |url=https://wwwcdn.imo.org/localresources/en/KnowledgeCentre/IndexofIMOResolutions/MEPCDocuments/MEPC.226%2864%29.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt; Saba Bank je također identifikovan kao ekološki ili biološki značajno morsko područje u okviru [[Konvencija o biološkoj raznolikosti|Konvencije o biološkoj raznolikosti]].&lt;ref name=&quot;Meesters_SabaBank_EBSA&quot;&gt;{{cite report |last1=Meesters |first1=Erik H.W.G. |title=Appendix Template for Submission of Scientific Information to Describe Ecologically or Biologically Significant Marine Areas: Saba Bank |publisher=Secretariat of the Convention on Biological Diversity (CBD) |url=https://www.cbd.int/doc/meetings/mar/rwebsa-wcar-01/other/rwebsa-wcar-01-netherlands-01-en.pdf |access-date=29. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt;

Biološka raznolikost Saba Banka izuzetno je velika. Istraživanjem provedenim 2006. i 2007. zabilježeno je 270 vrsta riba, dok su istraživači procijenili da bi stvarni broj mogao iznositi između 320 i 411 vrsta.&lt;ref name=&quot;BioSabaBank&quot; /&gt; Na području Saba Banka zabilježene su i brojne vrste tvrdih [[Korali|koralj]]a, spužvi, morskih algi, morskih kornjača, [[Ajkula|morskih pasa]] kao i više od 20 vrsta kitova i [[delfin]]a. Područje je posebno važno za grbave kitove, koji ga koriste kao područje razmnožavanja i okota.&lt;ref name=&quot;SabaBank&quot; /&gt;

=== Zaštita prirode ===

Zaštita prirode na Sabi obuhvata kopnena i morska zaštićena područja. [[Nacionalni park &quot;Mount Scenery&quot;]] osnovan je 2018. i obuhvata sjeverni dio ostrva, kao i područje oko vrha [[Mount Scenery]] iznad 550 m nadmorske visine. Površina parka iznosi oko 3,42&amp;nbsp;km², odnosno približno 26% ukupne površine Sabe.&lt;ref name=&quot;SabaPark_NatureTrails&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Saba_AB2018_03&quot;&gt;{{cite web |title=Island Ordinance for the establishment of the National Park Mt. Scenery and protection of animal-, plant species and artifacts (AB 2018.03) |url=https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR734752 |website=Lokale wet- en regelgeving (Overheid.nl) |publisher=Public Entity Saba |date=19. 9. 2018 |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Park obuhvata strme padine, jaruge, stijene i šumska staništa, uključujući područja bogata endemskom florom i faunom.&lt;ref name=&quot;SabaPark_NatureTrails&quot; /&gt; Njime upravlja [[Saba Conservation Foundation]], dok je za zaštitu arheološke baštine unutar parka nadležan Saba Archaeological Center.&lt;ref name=&quot;Saba_AB2018_03&quot; /&gt; Iako je područje zaštićeno, vlasnicima zemljišta zadržana su njihova prava, a u parku je dopuštena mala, održiva poljoprivredna proizvodnja na privatnim posjedima.&lt;ref name=&quot;SabaPark_NatureTrails&quot; /&gt;

Sistem zaštićenih područja povezan sa Sabom obuhvata [[Nacionalni pomorski park Sabe|Saba National Marine Park]], Mount Scenery National Park i [[Saba Bank National Park]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=National parks |url=https://english.rijksdienstcn.com/agriculture-nature-and-food-quality/nature-and-biodiversity/national-parks |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Ova područja štite različite kopnene i morske ekosisteme, uključujući šume, vulkanske padine, koralne grebene i druga morska staništa. Zaštita prirode zasniva se na očuvanju biološke raznolikosti i održivom upravljanju prirodnim resursima, uz istovremeno omogućavanje određenih tradicionalnih i održivih aktivnosti.&lt;ref name=&quot;NEPP_2020_2030&quot;&gt;{{cite web |title=Nature and environment policy plan Caribbean Netherlands 2020-2030 |url=https://english.rijksdienstcn.com/agriculture-nature-and-food-quality/nature-and-biodiversity/nature-and-environment-policy-plan |website=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Ministry of Agriculture, Nature and Food Quality |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Zaštita prirode na Sabi dio je šire politike očuvanja biološke raznolikosti Karipske Nizozemske. Mala površina ostrva i ograničene populacije pojedinih vrsta čine ekosisteme posebno osjetljivim na gubitak i fragmentaciju staništa, alohtone invazivne vrste i posljedice klimatskih promjena.&lt;ref name=&quot;NEPP_2020_2030&quot; /&gt;

== Vlada i uprava ==
[[Datoteka:The mayor of Saba.jpg|mini|desno|300px|Zgrada vlade Sabe]]

=== Ustavni status i odnos s Nizozemskom ===

Saba je od 10. oktobra 2010, nakon raspuštanja [[Nizozemski Antili|Nizozemskih Antila]], jedno od tri javna tijela Nizozemske u [[Karipska Nizozemska|Karipskoj Nizozemskoj]], zajedno s [[Bonaire]]om i [[Sint Eustatius]]om. Ova tri ostrva dio su Nizozemske, ali nisu uključena ni u jednu nizozemsku pokrajinu. Njihov položaj uređen je posebnim zakonodavstvom, uključujući Zakon o javnim tijelima Bonairea, Sint Eustatiusa i Sabe ({{nl|Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba}}, WOLBES).&lt;ref name=&quot;GovernmentNL&quot;&gt;{{cite web |title=Governance of Bonaire, St Eustatius and Saba |url=https://www.government.nl/themes/government-and-democracy/caribbean-parts-of-the-kingdom/governance-of-bonaire-st-eustatius-and-saba |website=Government.nl |publisher=Government of the Netherlands |access-date=29. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OverheidNL&quot;&gt;{{cite web |title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/2025-01-01 |website=Wetten.overheid.nl |publisher=Overheid.nl |date=1. 1. 2025 |access-date=29. 8. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Ustavni položaj Sabe razlikuje se od položaja općina u evropskom dijelu Nizozemske. Javna tijela Karipske Nizozemske imaju nadležnosti slične općinskim, ali istovremeno obavljaju i određene funkcije koje su u evropskom dijelu Nizozemske povezane s pokrajinskim nivoom vlasti. Zbog toga se u službenim dokumentima koristi izraz &quot;javno tijelo&quot;, iako se za njih često koristi i naziv &quot;posebna općina&quot;.&lt;ref name=&quot;FocusedGrowth_2024&quot;&gt;{{cite report |title=Focused Growth |url=https://www.government.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2024/07/04/focused-growth/Focused%2BGrowth%2B-%2BGerichte%2BGroei%2BENG.pdf |publisher=Government of the Netherlands |date=4. 7. 2024 |access-date=30. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt;

Upravljanje Sabe podijeljeno je između lokalne vlasti javnog tijela i centralne vlasti Nizozemske. Lokalna vlast odgovorna je za pitanja koja su joj povjerena zakonom, dok nizozemska centralna vlast na ostrvu obavlja državne funkcije. Nacionalni ured za Karipsku Nizozemsku ({{nl|Rijksdienst Caribisch Nederland}}) izvršava zadatke centralne vlasti na Sabi, Bonaireu i Sint Eustatiusu.&lt;ref name=&quot;GovernmentNL&quot; /&gt;

Vezu između centralne vlasti Nizozemske i tri javna tijela predstavlja [[kraljevski predstavnik za Bonaire, Sint Eustatius i Sabu]] ({{nl|Rijksvertegenwoordiger voor de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba}}). Njegova je uloga povezivanje centralne vlasti u [[Hag]]u s lokalnim vlastima na tri ostrva kao i informisanje nadležnih ministara o razvoju događaja u Karipskoj Nizozemskoj.&lt;ref name=&quot;GovernmentNL&quot; /&gt;

=== Lokalna uprava ===

Lokalnu vlast Sabe čine [[Ostrvsko vijeće (Saba)|Ostrvsko vijeće]] i Izvršno vijeće. Ostrvsko vijeće predstavlja stanovnike Sabe i nadzire rad Izvršnog vijeća, dok je Izvršno vijeće odgovorno za svakodnevno upravljanje javnim tijelom. Izvršno vijeće provodi odluke Ostrvskog vijeća, ali u okviru zakonom utvrđenih nadležnosti donosi i vlastite odluke, između ostalog o građevinskim dozvolama i dodjeli ugovora.&lt;ref name=&quot;GovernmentNL&quot; /&gt;

Ostrvsko vijeće ima pet članova koji se biraju neposredno na četverogodišnji mandat. U sazivu izabranom za period 2023–2027. članovi vijeća su Vito Charles, Julio Every, Saskia Matthew, Rolando Wilson i Else Peterson.&lt;ref name=&quot;Knipselkrant_Saba_Council_2023&quot;&gt;{{cite news |title=Saba Island Council installed and commissioners appointed |url=https://knipselkrant-curacao.com/politiek/dh-saba-island-council-installed-and-commissioners-appointed |newspaper=Knipselkrant Curaçao |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Izvršno vijeće čine ostrvski guverner kao predsjedavajući i dva komesara koje bira Ostrvsko vijeće. Komesari se biraju na četverogodišnji mandat koji je usklađen s mandatom Ostrvskog vijeća. U aktuelnom sazivu komesari su Bruce Zagers i Eviton Heyliger.&lt;ref name=&quot;SabaGov_Commissioners&quot;&gt;{{cite web |title=Commissioners |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/commissioners |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Rad lokalne uprave podržava službenička organizacija na čelu s otočnim sekretarom. Otočni sekretar odgovoran je za provođenje politika, administrativno funkcionisanje javnog tijela i koordinaciju rada službi. Od 2026. tu funkciju obavlja Bram Streppel.&lt;ref name=&quot;SabaGov_IslandSecretary&quot;&gt;{{cite web |title=Island Secretary |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/island-secretary |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Izbori i političko predstavljanje ===

Članovi Ostrvskog vijeća biraju se na neposrednim lokalnim izborima. Stanovnici Sabe koji imaju biračko pravo učestvuju i na izborima za [[Predstavnički dom Nizozemske]].&lt;ref name=&quot;GovernmentNL&quot; /&gt;

Nizozemski državljani s prebivalištem na Sabi imaju pravo glasati na izborima za Izborni kolegij Sabe za [[Senat Nizozemske]]. Članovi tog kolegija učestvuju u izboru članova Senata zajedno s izbornim kolegijima Bonairea i Sint Eustatiusa te Izbornim kolegijem za Nizozemce koji žive izvan Nizozemske.&lt;ref name=&quot;Kiesraad_ElectoralColleges_Senate&quot;&gt;{{cite web |title=Electoral colleges for the Senate |url=https://english.kiesraad.nl/elections/electoral-colleges-for-the-senate |website=Kiesraad |publisher=Electoral Council of the Netherlands |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U augustu 2025. nizozemska vlada odobrila je prijedlog povećanja broja članova lokalnih vijeća i komesara na javnim tijelima Karipske Nizozemske. Prema prijedlogu, broj članova Ostrvskog vijeća Sabe povećao bi se s pet na sedam počevši od lokalnih izbora zakazanih za 17. mart 2027, dok bi se broj komesara povećao s dva na tri. Promjena je dio šire predložene izmjene WOLBES-a i FinBES-a.&lt;ref name=&quot;SabaGov_BES_2025&quot;&gt;{{cite news |title=Council of Ministers approves expansion of Island Councils and Executive Councils BES |url=https://www.sabagov.nl/es/news/council-of-ministers-approves-expansion-of-island-councils-and-executive-councils-bes |publisher=Public Entity Saba |date=29. 8. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Guverner ===

[[Guverner]] javnog tijela Sabe predsjedava Ostrvskim i Izvršnim vijećem. Imenuje ga kralj Nizozemske na šestogodišnji mandat, uz mogućnost ponovnog imenovanja. Guverner nije član vijeća izabran na lokalnim izborima, nego predstavlja posebnu funkciju u sistemu javnog tijela.&lt;ref name=&quot;SabaGov_Governor&quot;&gt;{{cite web |title=Island Governor |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/island-governor |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Guverner je, između ostalog, odgovoran za javni red i sigurnost, upravljanje u kriznim situacijama, civilni registar i izbore, kadrovska pitanja i organizaciju javne uprave, kao i za komunikaciju i digitalizaciju. U okviru svoje funkcije predstavlja javno tijelo i osigurava koordinaciju između različitih dijelova lokalne uprave.&lt;ref name=&quot;SabaGov_Governor&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SabaGov_Governor&quot; /&gt;

[[Jonathan G. A. Johnson]] bio je ostrvski guverner od 2008. do 30. juna 2026, čime je na toj funkciji proveo 18 godina. Prilikom odlaska s dužnosti odlikovan je titulom viteza [[Oranško-nasauški red|Oranško-nasauškog reda]] za svoj doprinos Sabi.&lt;ref name=&quot;SabaGov_Farewell_2026&quot;&gt;{{cite news |title=Farewell Ceremony Held in Honor of Island Governor Jonathan Johnson |url=https://www.sabagov.nl/news/farewell-ceremony-held-in-honor-of-island-governor-jonathan-johnson |publisher=Public Entity Saba |date=15. 6. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RCN_RoyalHonour_2026&quot;&gt;{{cite news |title=Royal Honour for Island Governor Jonathan Johnson of Saba |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/june/14/royal-honour-for-island-governor-jonathan-johnson-of-saba |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=15. 6. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Od 1. jula 2026. funkciju ostrvskog guvernera obavlja [[Jocelyn Levenstone]], koji je rođen na Sabi. Prije imenovanja bio je direktor Službe za imigraciju i graničnu zaštitu Sint Maartena od 2023. do početka 2026, a prethodno je od 2018. do 2023. bio rukovodilac ispostave [[Obalska straža Nizozemskog Kraljevstva|Obalske straže Nizozemskog Kraljevstva]] na Sint Maartenu. Zakletvu je položio 9. jula 2026.&lt;ref name=&quot;SabaGov_Levenstone_2026&quot;&gt;{{cite news |title=Jocelyn Levenstone new Island Governor of Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/jocelyn-levenstone-new-island-governor-of-saba |publisher=Public Entity Saba |date=29. 5. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SwornIn_2026&quot;&gt;{{cite news |title=Jocelyn Levenstone sworn in as Island Governor of Saba |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/july/09/jocelyn-levenstone-sworn-in-as-island-governor-of-saba |publisher=Rijksdienst Caribisch Nederland |date=9. 7. 2026 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Javna uprava ===

Službenička organizacija javnog tijela Sabe provodi odluke lokalne vlasti i pruža administrativne i stručne usluge stanovništvu. Od 1. januara 2026. javna uprava djeluje u reorganizovanoj strukturi koja je uvedena radi jačanja rukovođenja, koordinacije i efikasnosti rada. Nova organizacija zasniva se na četiri glavna područja djelovanja, kojima rukovode voditelji domena.&lt;ref&gt;&lt;ref name=&quot;NewStructure_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Public Entity Saba strengthens its organization to improve efficiency and coordination: New structure to take effect January 1, 2026 |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-strengthens-its-organization-to-improve-efficiency-and-coordination-new-structure-to-take-effect-january-1-2026 |publisher=Public Entity Saba |date=12. 11. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U okviru javne uprave djeluju službe nadležne za civilni registar, izbore, javnu sigurnost, finansije, infrastrukturu, prostorno uređenje, javne radove, turizam, poljoprivredu, upravljanje otpadom, vodne resurse, zdravstvo, obrazovanje, kulturu i druge javne poslove. Administrativni rad lokalne vlasti uključuje i pripremu sjednica Ostrvskog vijeća, objavljivanje odluka i omogućavanje uvida javnosti u rad vijeća.&lt;ref name=&quot;CouncilSaba_About&quot;&gt;{{cite web |title=About the Council |url=https://www.islandcouncilsaba.nl/about-the-council |website=Island Council Saba |publisher=Island Council of Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Javne sjednice Ostrvskog vijeća i dokumenti povezani s njegovim radom dostupni su javnosti, dok se odluke Izvršnog vijeća objavljuju u službenim evidencijama javnog tijela. Time je lokalna uprava podložna političkom nadzoru Ostrvskog vijeća i javnom uvidu u svoj rad.&lt;ref name=&quot;DecisionLists_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Decision Lists 2026 |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/about-public-entity-saba/executive-council/executive-council-decision-lists/decision-lists-2026 |website=Public Entity Saba |publisher=Public Entity Saba |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Stanovništvo ==
[[Datoteka:AgeSexPyramid 2023 Saba.svg|mini|desno|300px|Dobna i spolna piramida Sabe, 2023.]]

Prema podacima [[Centraal Bureau voor de Statistiek|Nizozemskog zavoda za statistiku]] (CBS), Saba je 1. januara 2025. imala 2.158 stanovnika, što je 98 stanovnika, odnosno oko 5%, više nego godinu ranije. Rast stanovništva posljedica je prvenstveno migracija: tokom 2024. na ostrvo su doselile 213 osobe, dok su ga napustile 105 osobe. Prirodni priraštaj bio je mali, s 12 rođenih i 11 umrlih.&lt;ref name=&quot;CBS_2025&quot; /&gt;

Stanovništvo Sabe karakteriše visok udio doseljenog stanovništva. Prema podacima CBS-a, samo 22% stanovnika 2025. bilo je rođeno na Sabi. Na ostrvu su 2025. živjeli državljani 48 različitih država, što odražava njegovu posebnu demografsku raznolikost u odnosu na malu ukupnu populaciju.&lt;ref name=&quot;CBS_2025_1&quot;&gt;{{cite report |title=The Caribbean Netherlands in numbers 2025 |url=https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2025/50/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2025.pdf |publisher=Statistics Netherlands (CBS) |date=2025 |access-date=30. 8. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt;

Zbog malog broja stanovnika i historijske izolovanosti ostrva razvila se relativno mala grupa starosjedilačkih porodica. Prezimena [[Hassell]], [[Johnson]] i [[Every]] među najčešćim su prezimenima na Sabi i nosi ih više od 30% stanovništva. Istraživanja demografske i genetičke historije ostrva povezuju ovu pojavu s dugotrajnom endogamijom i ograničenom veličinom lokalne populacije.&lt;ref name=&quot;Bloodpressure&quot;&gt;{{cite journal |last1=Soloway |first1=L. E. |last2=Demerath |first2=E. W. |last3=Ochs |first3=N. |last4=James |first4=G. D. |last5=Little |first5=M. A. |last6=Bindon |first6=J. R. |last7=Garruto |first7=R. M. |date=2009 |title=Blood Pressure and Lifestyle on Saba, Netherlands Antilles |journal=American Journal of Human Biology |volume=21 |issue=3 |pages=319–325 |doi=10.1002/ajhb.20862 |doi-access=free |pmid=19189411 |pmc=2910626 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Savremena populacija Sabe rezultat je višestoljetnih migracija i miješanja stanovništva različitog evropskog i afričkog porijekla. Historijski razvoj stanovništva bio je povezan s evropskom kolonizacijom Kariba, doseljavanjem evropskih stanovnika i prisustvom porobljenih Afrikanaca. Zbog nedostatka pouzdanih savremenih statističkih podataka o etničkom sastavu stanovništva, demografska struktura Sabe prikladnije se opisuje podacima o mjestu rođenja, državljanstvu i jezicima nego kategorijama etničke pripadnosti.&lt;ref name=&quot;CBS_2025&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bloodpressure&quot;/&gt;

Značajan dio privremenog i doseljenog stanovništva čine studenti i zaposleni povezani sa [[Medicinski fakultet Univerziteta na Sabi|Medicinskim fakultetom Univerziteta na Sabi]]. Medicinski fakultet privlači studente iz različitih zemalja, što dodatno doprinosi međunarodnom karakteru stanovništva ostrva.&lt;ref name=&quot;Saba_StudentExperience&quot;&gt;{{cite web |title=Studying on Saba |url=https://www.saba.edu/student-experience/studying-on-saba |website=Saba University School of Medicine |publisher=Saba University School of Medicine |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Jezici ===

[[Nizozemski jezik|Nizozemski]] i [[engleski jezik]] službeni su jezici na Sabi. Engleski je dominantan jezik svakodnevne komunikacije i obrazovanja, dok se nizozemski prvenstveno koristi u službenim i administrativnim poslovima. Na ostrvu se govori i [[španski jezik|španski]], kao i drugi jezici, što je povezano s međunarodnim sastavom stanovništva.&lt;ref name=&quot;Jezici&quot;&gt;{{cite web |title=Welke erkende talen heeft Nederland? |url=https://www.rijksoverheid.nl/vraag-en-antwoord/erkende-talen/erkende-talen-nederland |website=Rijksoverheid.nl |publisher=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |access-date=30. 8. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; align-items: center;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; margin-bottom: 1.5em; width: 420px;&quot;
|+ Glavni jezici stanovnika Sabe (2021)&lt;ref name=&quot;CBS_Population_2025&quot;&gt;{{cite news |title=Population of the Dutch Caribbean has grown over fifteen years |url=https://www.cbs.nl/en-gb/background/2025/47/population-of-the-dutch-caribbean-has-grown-over-fifteen-years |publisher=Statistics Netherlands (CBS) |date=18. 11. 2025 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! Jezik
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | Udio
|-
| [[Sabanski engleski jezik|Engleski]]
| style=&quot;width:140px; border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#2b6cb0; display:inline-block; width:83.3%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 83,3%
|-
| [[Karipski španski jezik|Španski]]
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#e53e3e; display:inline-block; width:9.9%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 9,9%
|-
| [[Nizozemski jezik|Nizozemski]]
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#d69e2e; display:inline-block; width:4.1%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 4,1%
|-
| Ostali
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#38a169; display:inline-block; width:2.5%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 2,5%
|}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; width: 420px;&quot;
|+ Jezici kojima govore stanovnici Sabe (2021)&lt;ref name=&quot;CBS_DutchLanguage_2022&quot;&gt;{{cite web |title=What percentage of the population speaks Dutch? – The Caribbean Netherlands in numbers 2022 |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2022/what-percentage-of-the-population-speaks-dutch/ |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |date=2022 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
|-
! Jezik
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align:center;&quot; | Udio
|-
| [[Sabanski engleski jezik|Engleski]]
| style=&quot;width:140px; border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#2b6cb0; display:inline-block; width:97.6%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 97,6%
|-
| [[Nizozemski jezik|Nizozemski]]
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#d69e2e; display:inline-block; width:33.0%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 33,0%
|-
| [[Karipski španski jezik|Španski]]
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#e53e3e; display:inline-block; width:31.8%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 31,8%
|-
| Ostali
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#38a169; display:inline-block; width:14.0%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 14,0%
|-
| [[Papiamentu jezik|Papiamentu]]
| style=&quot;border-right:none;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#d6bcfa; display:inline-block; width:12.3%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align:right; border-left:none;&quot; | 12,3%
|}

&lt;/div&gt;
{{clear}}

Prema podacima iz 2021, na Sabi je zabilježen visok stepen višejezičnosti: 57,3% stanovnika starijih od 15 godina izjavilo je da govori više od jednog jezika. Budući da je ispitanicima bilo omogućeno da navedu više jezika, udjeli u drugoj tabeli ne zbrajaju se do 100%.&lt;ref name=&quot;CBS_DutchLanguage_2022&quot; /&gt;

Engleski je jezik nastave u školama na Sabi. Prema važećim propisima, nastava i ispiti u srednjoj školi izvode se na engleskom jeziku, dok je nizozemski obavezan predmet po nastavnom planu i programu.&lt;ref name=&quot;Saba_Gwendoline_2022&quot;&gt;{{cite web |title=Besluit Saba Comprehensive School en Gwendoline van Puttenschool BES |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0045020/2022-08-01 |website=Wetten.nl |publisher=Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties |date=1. 8. 2022 |access-date=30. 8. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

=== Sabanski engleski ===

[[Sabanski engleski jezik]] lokalna je varijanta [[Engleski jezik|engleskog jezika]] koja se razvila na Sabi. Riječ je o lokalnom govornom obliku engleskog koji se historijski razvijao u relativno izolovanoj ostrvskoj zajednici i pod utjecajem različitih jezičnih tradicija Kariba. U lingvističkoj literaturi opisivan je kao varijanta [[Djevičanski kreolski engleski jezik|djevičanskog kreolskog engleskog jezika]], koja je vremenom prošla kroz proces dekreolizacije.

Sabanski engleski i dalje je dio svakodnevne govorne kulture stanovništva, dok se u formalnom obrazovanju i službenoj komunikaciji koristi standardni engleski jezik. Prvi rječnik posvećen sabanskom engleskom, ''A Lee Chip: A Dictionary and Study of Saban English'', objavljen je 2016. Rječnik je sastavio Theodore R. Johnson, uz gramatičke i izgovorne priloge Caroline Myrick.&lt;ref name=&quot;Johnson_Myrick_2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Johnson |first1=Theodore R. |last2=Myrick |first2=Caroline |date=2016 |title=A Lee Chip: A Dictionary &amp; Study of Saban English |publisher=NC State University |isbn=978-0-578-17558-4 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Religija ===

Većina stanovništva Sabe izjašnjava se kao kršćani, a [[Katolička crkva|rimokatoličanstvo]] predstavlja najveću pojedinačnu vjersku pripadnost. Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS) iz 2021, 79,6% stanovnika Sabe starijih od 15 godina pripadalo je nekoj vjerskoj zajednici ili grupi, dok se 20,4% izjasnilo da ne pripada nijednoj religiji.&lt;ref name=&quot;CBS_Religion_2021&quot;&gt;{{cite web |title=How many people are religious? – The Caribbean Netherlands in numbers 2023 |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2023/how-many-people-are-religious/ |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |date=2023 |access-date=30. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; CBS je ove podatke ponovno objavio u svom pregledu Karipskih Nizozemskih ostrva iz 2025.&lt;ref name=&quot;CBS_Religion_2025&quot;&gt;{{cite web |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles: 3. Population |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles/3-population |website=Statistics Netherlands (CBS) |publisher=Statistics Netherlands |authors=Daniëlle den Dulk, Hans Langenberg |date=10. 10. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;
&lt;div style=&quot;display: flex; flex-direction: column; align-items: center;&quot;&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align; width:420px;&quot;
|+ Vjerska pripadnost stanovnika Sabe (2021)&lt;ref name=&quot;CBS_Religion_2021&quot; /&gt;
|- style=&quot;background:#f2f5f8;&quot;
! Vjerska pripadnost
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align;&quot; | Udio
|-
| [[Katolička crkva|Rimokatolici]]
| style=&quot;width:140px; border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#b91c1c; display:inline-block; width:50.1%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 50,1%
|-
| [[Anglikanizam|Anglikanci]]
| style=&quot;border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#2563eb; display:inline-block; width:8.9%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 8,9%
|-
| [[Pentekostalizam|Pentekostalci]]
| style=&quot;border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#d97706; display:inline-block; width:6.7%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 6,7%
|-
| [[Adventizam|Adventisti]]
| style=&quot;border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#7c3aed; display:inline-block; width:3.6%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 3,6%
|-
| [[Evangelikalizam|Evangelici]]
| style=&quot;border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#059669; display:inline-block; width:2.4%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 2,4%
|-
| Ostali
| style=&quot;border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#6b7280; display:inline-block; width:7.9%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 7,9%
|-
| Bez religije
| style=&quot;border-right;&quot; | &lt;span style=&quot;background:#9ca3af; display:inline-block; width:20.4%; height:10px; border-radius:2px;&quot;&gt;&lt;/span&gt;
| style=&quot;text-align; border-left;&quot; | 20,4%
|}

&lt;/div&gt; {{clear}}
[[Datoteka:Queen of The Holy Rosary Church in Zions Hill, 1962 (6550006709).jpg|mini|desno|300px|Crkva &quot;Kraljice Svete Krunice&quot; u Zions Hillu]]
Najstarija zabilježena crkvena zgrada na Sabi je [[Hrišćanska crkva (Saba)|Hrišćanska crkva]] u The Bottomu, povezana s Anglikanskom crkvom. Crkva je dobila dozvolu za izgradnju 1777, nakon čega je na podignuta crkvena zgrada. Obnovljena je nakon oštećenja u uraganu, a tačna godina prvobitne izgradnje nije poznata.&lt;ref name=&quot;Henry_2018&quot;&gt;{{cite news |last=Henry |first=Esther |date=30. 1. 2018 |title=Saba churches raise funds for renovations after Irma |url=https://caribbeannetwork.ntr.nl/2018/01/30/saba-churches-raise-funds-for-renovations-after-irma/ |publisher=Caribbean Network |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Katolička crkva]] počela je trajno djelovati na Sabi tek u 19. stoljeću. Apostolski prefekt [[Martinus Niewindt]] posjetio je ostrvo 1836, a u junu iste godine održana je prva zabilježena rimokatolička misa na Sabi. Tom prilikom obavljeno je i nekoliko krštenja.&lt;ref name=&quot;ChurchOfRome&quot;&gt;{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=28. 2. 2014 |title=The Church of Rome on Saba |url=https://thesabaislander.com/2014/02/28/the-church-of-rome-on-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Katolička crkva je tokom druge polovine 19. stoljeća postepeno širila svoju prisutnost na ostrvu. Crkva Preobraćenja sv. Pavla u Windwardsideu podignuta je 1860. i jedna je od najstarijih katoličkih crkava na Sabi.&lt;ref name=&quot;SacredHeart&quot;&gt;{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=14. 10. 2019 |title=Celebration of the 85th anniversary of the Sacred Heart Church in The Bottom, Saba |url=https://thesabaislander.com/2019/10/14/celebration-of-the-85th-anniversary-of-the-sacred-heart-church-in-the-bottom-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Tokom 19. stoljeća na Sabi su se razvile i druge protestantske zajednice. Anglikanska zajednica ostala je značajna, ali je njen udio tokom vremena opadao nakon širenja rimokatoličanstva. U Windwardsideu je krajem 19. stoljeća izgrađena [[Crkva Svete Trojice (Saba)|Crkva Svete Trojice]], dok je u The Bottomu istovremeno razvijana katolička crkvena infrastruktura.&lt;ref name=&quot;HistoryOfSaba&quot;&gt;{{cite web |last=Johnson |first=Will |date=6. 2. 2021 |title=The Chronological History of Saba |url=https://thesabaislander.com/2021/02/06/the-chronological-history-of-saba/ |website=The Saba Islander |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U savremenom periodu na Sabi djeluju različite kršćanske zajednice, uključujući rimokatolike, anglikance, pentekostalce, adventiste i evangelike. Prema podacima CBS-a, rimokatoličanstvo je i 2021. bilo uvjerljivo najveća pojedinačna vjerska pripadnost na ostrvu.&lt;ref name=&quot;CBS_Religion_2025&quot; /&gt;

[[Jehovini svjedoci]] prisutni su na Sabi od 1952, kada su prvi misionari stigli na ostrvo i nekoliko dana propovijedali. Organizacija navodi da je njena zajednica na Sabi nastavila djelovati tokom narednih decenija, uključujući djelovanje u Windwardsideu. Podaci o broju Jehovinih svjedoka koje objavljuje sama organizacija nisu dio službene statistike CBS-a o vjerskoj pripadnosti stanovništva, pa se ne uključuju u demografsku tabelu.&lt;ref name=&quot;JW_ServiceReport_2018&quot;&gt;{{cite web |title=2018 Country and Territory Reports |url=https://www.jw.org/en/library/books/2018-service-year-report/2018-country-territory/ |website=JW.ORG |publisher=Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania |date=2018 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Zdravstvo ===

Zdravstvenu zaštitu na Sabi pruža [[Fondacija &quot;Saba Cares&quot;]], koja upravlja [[Medicinski centar &quot;A. M. Edwards&quot;|Medicinskim centarom &quot;A. M. Edwards&quot;]] u The Bottomu. Zdravstveni centar osnovan je 1980, a nakon ustavne reforme 2010. zdravstvena zaštita na Sabi prešla je u sistem zdravstvene zaštite Karipskih Nizozemskih ostrva pod nadležnošću nizozemskog Ministarstva zdravstva, socijalne skrbi i sporta. Fondacija za zdravstvenu zaštitu Sabe je preuzela djelatnosti i osoblje medicinskog centra 2011, a 2021. spojila se s Dobrotvornom fondacijom &quot;Saba&quot;, koja je upravljala ustanovom za brigu o starijim osobama, čime je nastala Fondacija &quot;Saba Cares&quot;.&lt;ref name=&quot;SabaCares_History&quot;&gt;{{cite web |title=History of Health Care on Saba |url=https://www.sabacares.org/history |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Medicinski centar &quot;A. M. Edwards&quot; pruža primarnu i hitnu zdravstvenu zaštitu, a hitna služba dostupna je 24 sata dnevno. U centru djeluju ljekari, pomoćnici ljekara i medicinske sestre, dok ljekari specijalisti i drugi zdravstveni stručnjaci povremeno dolaze na konsultacije. Medicinski centar ima stacionarni odjel za pacijente kojima je potrebno bolničko liječenje, kao i radiološku i ultrazvučnu dijagnostiku.&lt;ref name=&quot;SabaCaresServices&quot;&gt;{{cite web |title=Saba Cares – Health Care Foundation Saba |url=https://www.sabacares.org/ |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SabaCares_Vacancy_RN_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Vacancy: Nurse Registered Nurse |url=https://www.sabacares.org/post/vacancy-flexible-nurse-rn-lpn |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |date=24. 3. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Stacionarni odjel omogućava liječenje i praćenje pacijenata s internim, srčanim, plućnim i infektivnim bolestima, kao i rehabilitaciju, palijativnu njegu i posmatranje pacijenata. Odjel raspolaže s četiri sobe, uključujući muški i ženski višekrevetni odjel, privatnu i izolacijsku sobu.&lt;ref name=&quot;SabaCares_Admission&quot;&gt;{{cite web |title=Admission – Saba Cares |url=https://www.sabacares.org/admission |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U okviru medicinskog centra djeluje i laboratorija koja obavlja širok raspon kliničkih analiza. Dio složenijih analiza šalje se u laboratorije na [[Sint Maarten]]u, dok se na Sabi obavlja većina osnovnih laboratorijskih pretraga. Za pacijente koji zbog bolesti ili invaliditeta ne mogu doći u laboratoriju dostupno je i uzimanje uzoraka u njihovom domu.&lt;ref name=&quot;SabaCares_Laboratory&quot;&gt;{{cite web |title=Laboratory – Saba Cares |url=https://www.sabacares.org/laboratory |website=Saba Cares |publisher=Saba Cares Foundation |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba Cares pruža i kućnu zdravstvenu njegu, uključujući sestrinsku skrb u domu pacijenta. U okviru organizacije djeluje i ustanova za dugotrajnu njegu poznata kao &quot;The Home&quot;, namijenjena starijim osobama, osobama s invaliditetom i drugim stanovnicima kojima je potrebna dugotrajna podrška.&lt;ref name=&quot;SabaCares_History&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;SabaCares_Vacancy_RN_2025&quot; /&gt;

Zbog malog broja stanovnika i ograničenog raspona specijalističke zdravstvene zaštite, pacijenti sa Sabe kojima je potrebno liječenje koje nije dostupno na ostrvu upućuju se u zdravstvene ustanove izvan Sabe. Najveći broj takvih upućivanja sa Sabe usmjeren je prema [[Sint Maarten]]u, dok se, zavisno od vrste liječenja, pacijenti upućuju i na [[Curaçao]], [[Aruba|Arubu]], u [[Kolumbija|Kolumbiju]] ili [[Nizozemska|Nizozemsku]].&lt;ref name=&quot;MedicalReferrals_2026&quot;&gt;{{cite news |title=Number of medical referrals rose slightly in 2025 |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/february/12/number-of-medical-referrals-rose-slightly-in-2025 |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=12. 2. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Od 2022. postoji mogućnost direktnog upućivanja pacijenata sa Sabe u [[Medicinski centar &quot;Sveti Martin&quot;]] putem njegovog Međunarodnog ureda za pacijente, dok logistiku putovanja, smještaja i naknada organizuje Ministarstvo zdravlja, blagostanja i sporta Nizozemske.&lt;ref name=&quot;RijksdienstCN_2022&quot;&gt;{{cite news |title=Direct Medical Referrals to Sint Maarten Medical Center pilot project to start on Nov 21 |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2022/november/17/direct-medical-referrals-to-sint-maarten-medical-center-pilot-project-to-start-on-nov-21 |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=17. 11. 2022 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Zdravstvena infrastruktura na Sabi se dalje razvija. Tokom 2025. pokrenut je rad na budućoj zdravstvenoj infrastrukturi Karipskih Nizozemskih ostrva, dok je u maju 2026. obilježena važna faza izgradnje budućeg kampusa &quot;Saba Cares&quot; u The Bottomu. Novi kampus treba objediniti i unaprijediti zdravstvene i socijalne usluge na ostrvu.&lt;ref name=&quot;HealthcareCommittee_2025&quot;&gt;{{cite news |title=First Meeting of the Caribbean Netherlands Healthcare Committee 2025 Held on Bonaire |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2025/april/04/first-meeting-of-the-caribbean-netherlands-healthcare-committee-2025-held-on-bonaire |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=4. 4. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SabaCaresCampus_2026&quot;&gt;{{cite news |title=Minister Sterk applauds progress of new Saba Cares care campus |url=https://english.rijksdienstcn.com/latest/news/2026/may/01/minister-sterk-applauds-progress-of-new-saba-cares-care-campus |work=Rijksdienst Caribisch Nederland |publisher=Government of the Netherlands |date=1. 5. 2026 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba ima [[Dekompresijska komora|hiperbaričnu komoru]] u Fort Bayu, koja služi za hitno liječenje ronilačkih povreda, posebno [[dekompresijska bolest|dekompresijske bolesti]]. Komora se nalazi u objektu [[Fondacija za zaštitu prirode Sabe|Fondacije za zaštitu prirode Sabe]], a njena dostupnost predstavlja važan dio sigurnosne infrastrukture za ronjenje na ostrvu.&lt;ref name=&quot;SeaSaba_Diving&quot;&gt;{{cite web |title=Diving with Sea Saba: Professional boat diving in Saba's Marine Park since 1985 |url=https://www.seasaba.com/diving |website=Sea Saba |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DCNA_FPNA_2021&quot;&gt;{{cite report |title=Fundacion Parke Nacional Aruba Management Success Report 2021 |url=https://dcnanature.org/wp-content/uploads/2023/01/2021-Management-succes.pdf |publisher=Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) |date=2023 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

=== Prava LGBTQ osoba ===
{{Glavni|Prava LGBTQ osoba na Sabi}}

Na Sabi, kao i na [[Bonaire]]u i [[Sint Eustatius]]u, brak je zakonski omogućen istopolnim parovima,&lt;ref name=&quot;BWBR0028743&quot;&gt;{{cite web |title=Burgerlijk Wetboek BES Boek 1 |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028743/2025-07-01 |publisher=Overheid.nl |date=1. 7. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt; 10. oktobra 2012, stupanjem na snagu izmjena zakonodavstva kojima je bračno pravo prošireno na istospolne parove.&lt;ref name=&quot;BWBR0028129&quot;&gt;{{cite web |title=Aanpassingswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028129/2020-08-01 |publisher=Overheid.nl |date=1. 8. 2020 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

Prvi istospolni brak na Sabi sklopljen je 4. decembra 2012. između dvojice muškaraca, jednog državljanina Nizozemske i jednog državljanina Venezuele. Obojica su u to vrijeme živjela na [[Aruba|Arubi]], gdje istospolni brak tada nije bio moguć.&lt;ref name=&quot;SXM_2012&quot;&gt;{{cite web |title=Saba records first gay marriage on Tuesday |url=http://sxmislandtime.com/component/k2/item/21189-saba-records-first-gay-marriage-on-tuesday.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313230632/http://sxmislandtime.com/component/k2/item/21189-saba-records-first-gay-marriage-on-tuesday.html |archive-date=13. 3. 2016 |url-status=dead |website=SXM Island Time |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DCLP_EersteHomohuwelijk_2012&quot;&gt;{{cite web |title=Eerste homohuwelijk in Caribisch Nederland |url=http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2644-eerste-homohuwelijk-in-caribisch-nederland |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401000000/http://www.dutchcaribbeanlegalportal.com/news/latest-news/2644-eerste-homohuwelijk-in-caribisch-nederland |archive-date=1. 4. 2016 |url-status=dead |website=Dutch Caribbean Legal Portal |date=4. 12. 2012 |access-date=1. 9. 2026 |language=nl}}&lt;/ref&gt;

== Privreda ==
{{Glavni|Privreda Sabe}}

[[Američki dolar]] je službeno sredstvo plaćanja na Sabi od 1. januara 2011, kada je zamijenio [[nizozemsko-antilski gulden]]. Američki dolar je službeno sredstvo plaćanja na svim ostrvima [[Karipska Nizozemska|Karipske Nizozemske]].&lt;ref name=&quot;CBS_15Years_2025&quot;&gt;{{cite web |last1=den Dulk |first1=Daniëlle |last2=Langenberg |first2=Hans |title=The Dutch Caribbean 15 years after the dissolution of the Netherlands Antilles: 5. Economy and tourism |url=https://www.cbs.nl/en-gb/longread/diversen/2025/the-dutch-caribbean-15-years-after-the-dissolution-of-the-netherlands-antilles/5-economy-and-tourism |publisher=CBS |date=10. 10. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), bruto domaći proizvod Sabe iznosio je 46 miliona američkih dolara 2021, dok je BDP po stanovniku iznosio oko 24.000 dolara. CBS ne objavljuje podatke o strukturi bruto dodane vrijednosti po privrednim djelatnostima za Sabu zbog pravila o povjerljivosti.&lt;ref name=&quot;CBS_15Years_2025&quot; /&gt;

=== Poljoprivreda ===

Poljoprivreda na Sabi uglavnom je malog obima i obuhvata uzgoj stoke, povrća i drugih prehrambenih kultura. Tradicionalne poljoprivredne terase i zemljišta koja su se ranije koristila za uzgoj danas su uglavnom napušteni, iako se na području [[Nacionalni parka &quot;Mount Scenery&quot;|Nacionalnog parka &quot;Mount Scenery&quot;]] i dalje podržava mala i održiva poljoprivreda.&lt;ref name=&quot;SabaPark&quot; /&gt;

Lokalna vlast nastoji dodatno poticati razvoj poljoprivrede. Među predloženim izmjenama poreskog zakonodavstva za Karipsku Nizozemsku, koje bi trebale stupiti na snagu 2027, predviđena su oslobađanja od određenih poreza za robu namijenjenu poljoprivredi i za prijenos vlasništva nad obradivim zemljištem koje se koristi u poljoprivredne svrhe.&lt;ref name=&quot;TaxConsultation_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Online consultation for input on BES Tax legislation |url=https://www.sabagov.nl/news/online-consultation-for-changes-in-bes-tax-legislation |website=Public Entity Saba |date=18. 8. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba je poznata i po tradicionalnoj izradi čipke, poznatoj kao ''Saba lace'' ili &quot;Španski rad&quot;, tehnikom vezivanja s izvlačenjem niti, koji se i danas praktikuje na ostrvu.

=== Turizam ===
[[Datoteka:Saba-SAB.jpg|mini|desno|300px|[[Aerodrom &quot;Juancho E. Yrausquin&quot;]] na području [[Flat Point]]a]]

[[Turizam]] ima važnu ulogu u privredi Sabe i predstavlja jedno od glavnih područja njenog ekonomskog razvoja. Prema Strateškom planu razvoja turizma za period 2023–2028, turizam je 2021. činio oko 24% privrede otoka, a plan predviđa povećanje tog udjela na 35%.&lt;ref name=&quot;PublicEntitySaba_TourismPlan_2023&quot;&gt;{{cite web |title=Strategic Tourism Master Plan 2023–2028 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/SabaTourismPlanfinal2023-2028_partners.pdf |publisher=Public Entity Saba |year=2023 |access-date=1. 9. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt; Plan razvoja turizma naglašava da se budući razvoj treba zasnivati na ograničenom i održivom rastu turizma, zaštiti prirodnih i kulturnih resursa te povećanju ekonomskih koristi za lokalno stanovništvo.&lt;ref name=&quot;PublicEntitySaba_AwarenessMonth_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Saba Launches Tourism Awareness Month 2025 |url=https://www.sabagov.nl/news/saba-launches-tourism-awareness-month-2025 |website=Public Entity Saba |date=1. 9. 2025 |access-date=1. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), 2023. na Sabu je [[avion]]om stiglo oko 5.700 nerezidentnih posjetioca, što je bilo 16% više nego 2022. Ovaj podatak odnosi se na zračne dolaske i ne predstavlja ukupan broj turista na ostrvu: statistika uključuje i jednodnevne posjetioce te osobe koje dolaze iz poslovnih, zdravstvenih i drugih razloga, dok posjetioci koji na Sabu dolaze morskim putem nisu uključeni.&lt;ref name=&quot;CBS_InboundTourism_2024&quot;&gt;{{cite web |title=Caribbean Netherlands: inbound tourism by air |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/83104ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=17. 5. 2024 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

CBS odvojeno prati i putnike koji na Sabu dolaze [[trajekt]]om. Prema najnovijim dostupnim podacima, zabilježeno je oko 8.600 putnika trajektom 2023, 7.500 u 2024. i 5.550 u 2025. U prvom tromjesečju 2026. zabilježeno je dodatnih 1.550 putnika.&lt;ref name=&quot;CBS_FerryPassengers_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Caribbean Netherlands; ferry passengers |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/86313ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek |date=5. 6. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ovi podaci odnose se na sve putnike koji trajektom putuju između luka, uključujući stanovnike i nerezidente, pa se ne mogu izjednačiti s brojem turista niti jednostavno sabrati s podacima o zračnim dolascima.&lt;ref name=&quot;CBS_FerryPassengers_2026&quot; /&gt;

Saba se promoviše kao &quot;Netaknuta kraljica Kariba&quot;, a turistička ponuda uglavnom se zasniva na prirodnim i kulturnim karakteristikama ostrva. Posebno su razvijeni [[ekoturizam]], [[ronjenje]], [[planinarenje]] i pješačenje, dok turistička ponuda obuhvata i ronjenje na dah s maskom i disaljkom, jedrenje, tradicionalne zanate i kulturne sadržaje.&lt;ref name=&quot;ExperienceMonth_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Discover the Unspoiled Queen of the Caribbean During Saba Experience Month – This May |url=https://www.sabagov.nl/news/discover-the-unspoiled-queen-of-the-caribbean-during-saba-experience-month-this-may |website=Public Entity Saba |date=5. 5. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Aerodrom &quot;Juancho E. Yrausquin&quot;]] povezan je redovnim letovima sa [[Sint Maarten]]om. Prijevoz između Sabe i Sint Maartena prvenstveno obavlja kompanija [[Winair]].&lt;ref name=&quot;Winair_SabaToSintMaarten&quot;&gt;{{cite web |title=Flights from The Bottom, Saba to Philipsburg, Sint Maarten |url=https://flights.winair.sx/en/flights-from-saba-to-sint-maarten |publisher=Winair |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Pomorska povezanost Sabe s okolnim otocima posljednjih je godina prolazila kroz promjene. Kompanija &quot;Makana Ferry Service&quot; i dalje osigurava regionalnu trajektnu vezu, dok je usluga kompanije &quot;Edge Ferry&quot; prema Sabi obustavljena nakon prodaje broda Edge II u aprilu &lt;ref name=&quot;EdgeIISold_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Edge II Ferry Sold – Services to Saba Discontinued |url=https://www.sabagov.nl/news/edge-ii-ferry-sold-services-to-saba-discontinued |website=Public Entity Saba |date=13. 4. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U martu 2026. Saba i Sint Eustatius sklopili su s kompanijom Makana Ferry Service ugovor o javnoj obavezi pružanja usluge, čiji je cilj poboljšanje pouzdanosti i pristupačnosti regionalnog trajektnog saobraćaja. Nove, niže cijene karata stupile su na snagu 15. aprila 2026.&lt;ref name=&quot;MakanaPSO_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Saba, St. Eustatius, and Makana Ferry Sign PSO to Strengthen Regional Connectivity |url=https://www.sabagov.nl/news/saba-st-eustatius-and-makana-ferry-sign-pso-to-strengthen-regional-connectivity |website=Public Entity Saba |date=31. 3. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prirodna baština predstavlja osnovu velikog dijela turističke ponude Sabe. [[Nacionalni morski park &quot;Saba&quot;]] posebno je značajan za ronilački turizam. Ekološka istraživanja u vodama parka zabilježila su više od 150 vrsta riba, dok su među najpoznatijim ronilačkim lokalitetima [[Pinnacles]], grupa podmorskih vulkanskih stijena koje se izdižu iz dubokog mora do približno 30 m ispod površine.&lt;ref name=&quot;MarinePark&quot;&gt;{{cite web |title=The Saba National Marine Park |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/nature-management/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;DivingOnSaba&quot;&gt;{{cite web |title=Diving on Saba |url=https://sabapark.org/saba-national-marine-park/dive-sites-dive-operators/ |website=Saba Conservation Foundation |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Vode oko Sabe zaštićene su u okviru Nacionalnog morskog parka &quot;Saba&quot;, osnovanog 1987, čiji je cilj očuvanje morskih ekosistema i održivo upravljanje morskim resursima. Ograničenja ribolova i sidrenja, kao i edukacija ronioca o pravilima zaštite, doprinijeli su očuvanju bogatstva morskog života u parku.&lt;ref name=&quot;MarinePark&quot; /&gt;

=== Transport ===
[[Datoteka:View from Mt Scenery, Saba.jpg|mini|desno|300px|Pogled na naselje [[Windwardside]] s Mount Sceneryja]]

Saobraćajna infrastruktura Sabe prilagođena je strmom i planinskom reljefu otoka. Cestovni saobraćaj povezan je glavnom saobraćajnicom između naselja i područje [[Fort Bay]]a. Izgradnju ceste pokrenuo je Josephus Lambert &quot;Lambee&quot; Hassell, stanovnik Sabe koji je, nakon što su nizozemski i švicarski inženjeri procijenili da je zbog zahtjevnog reljefa takvu cestu praktično nemoguće izgraditi, završio dopisni kurs građevinarstva i organizovao njenu izgradnju uz pomoć lokalnog stanovništva.&lt;ref name=&quot;SabaTourism_History&quot;&gt;{{cite web |title=History of Saba |url=https://www.sabatourism.com/about-saba/history-of-saba/ |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Radovi su započeli 1938, bez upotrebe teške mehanizacije, a prva dionica od Fort Baya do naselja [[The Bottom]] završena je i otvorena 1943. Dionica do [[Windwardside]]a i [[St. John's]]a otvorena je 1951, dok je cesta završena 1958. izgradnjom dionice prema području [[Flat Point]]a, gdje će kasnije biti izgrađen aerodrom.&lt;ref name=&quot;SabaTourism_History&quot; /&gt;

[[Aerodrom &quot;Juancho E. Yrausquin&quot;]] nalazi se na području Flat Pointa. Aerodrom ima pistu dugu oko 400 m, smještenu na uskom ravnom području između mora i strmih padina. Zbog izrazito kratke piste i zahtjevnog prilaza namijenjen je prvenstveno manjim avionima sposobnim za kratko polijetanje i slijetanje, a koriste ga i [[helikopter]]i. Javno tijelo Sabe navodi ga kao aerodrom s najkraćom komercijalnom pistom na svijetu.&lt;ref name=&quot;PublicEntitySaba_Airport&quot;&gt;{{cite web |title=Juancho E. Irausquin Airport |url=https://www.sabagov.nl/units-directorates/juancho-e-irausquin-airport |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prvi avion sletio je na Sabu 1959, a aerodrom je otvoren 1963, čime je uspostavljena redovna zračna veza sa [[Sint Maarten]]om.&lt;ref name=&quot;SabaTourism_History&quot; /&gt;

Pomorski saobraćaj odvija se preko [[Fort Bay]]a, glavne luke Sabe. Izgradnja luke završena je 1972, čime je omogućeno sigurnije pristajanje ribarskih, jedriličarskih i ronilačkih plovila te je stvoren važan preduslov za razvoj turizma.&lt;ref name=&quot;SabaTourism_History&quot; /&gt;

Jedna od historijski najvažnijih pješačkih komunikacija je [[The Ladder]], strma staza koja povezuje obalu kod [[Ladder Bay]]a s naseljem The Bottom. Prije izgradnje luke u Fort Bayu predstavljala je glavnu vezu između obale i naselja. Roba i druge potrepštine koje su dopremane brodovima prenošene su tim putem ručno ili uz pomoć [[magarac]]a.&lt;ref name=&quot;TheLadder&quot;&gt;{{cite web |title=The Ladder |url=https://www.sabatourism.com/hiking/the-ladder/ |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Danas je The Ladder popularna turistička pješačka staza.

Na Sabi postoji i sistem javnog autobusnog prijevoza &quot;Island Express&quot;. Usluga je pokrenuta u oktobru 2024, a drugo vozilo uvedeno je u februaru 2025. radi proširenja javnog prijevoza.&lt;ref name=&quot;IslandExpress_2024&quot;&gt;{{cite web |title=Public Entity Saba Introduces Island Express: A New Public Transportation Service for the Saban Community |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-introduces-island-express-a-new-public-transportation-service-for-the-saban-community |website=Public Entity Saba |date=11. 10. 2024 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prema aktuelnom rasporedu, &quot;Island Express&quot; saobraća na dvije glavne rute koje povezuju The Bottom, Windwardside i Lower Hells Gate. Na pojedinim područjima, uključujući Fort Bay i The Level, prijevoz je dostupan na zahtjev.&lt;ref name=&quot;BusSchedule&quot;&gt;{{cite web |title=Island Express Bus Schedule |url=https://www.sabagov.nl/residents/transportation/bus-schedule |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UpdatedBusSchedule&quot;&gt;{{cite web |title=Public Transportation: Updated Schedule |url=https://www.sabagov.nl/management-organization/office-of-communication-public-relations/public-notices/public-transportation-updated-schedule |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Pored javnog autobusa, na ostrvu djeluju i lokalne taksi službe koje prevoze stanovnike i posjetioce između aerodroma, luke i naselja.&lt;ref name=&quot;GettingAround&quot;&gt;{{cite web |title=Getting Around on Saba |url=https://www.sabatourism.com/getting-around |website=Saba Tourist Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Energija ===
Saba je tradicionalno bila zavisna od uvoza [[Fosilna goriva|fosilnih goriva]] za proizvodnju [[Električna energija|električne energije]], zbog čega su troškovi električne energije osjetljivi na promjene cijena goriva na svjetskom tržištu. Električnu energiju na ostrvu proizvodi i distribuira Kompanija &quot;Saba Electric&quot; (SEC), koja upravlja elektranom i elektroenergetskom mrežom Sabe.&lt;ref name=&quot;PowerUpSaba_Connection&quot;&gt;{{cite web |title=Connection |url=https://www.powerupsaba.com/connection |website=Power Up Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba posljednjih godina povećava udio [[obnovljiva energija|obnovljivih izvora energije]], prvenstveno [[solarna energija|sunčeve energije]]. Prva solarna elektrana počela je raditi u februaru 2018, a druga u februaru 2019. Obje su opremljene baterijskim sistemima za skladištenje energije. U periodima dovoljne osunčanosti solarne elektrane mogu napajati cijelo ostrvo električnom energijom tokom većeg dijela dnevnih sati, dok se dizel-generatori uključuju kada solarna proizvodnja i uskladištena energija nisu dovoljni za podmirivanje potražnje.&lt;ref name=&quot;PowerUpSaba&quot;&gt;{{cite web |title=Solar Parks |url=https://www.powerupsaba.com/solarparks |website=Power Up Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema podacima [[Statistike Nizozemske]] (CBS), na Sabi je 2024. proizvedeno ukupno 10,0 miliona kWh električne energije. Od toga je 3,0 miliona kWh proizvedeno u solarnim elektranama, dok je 7,0 miliona kWh proizvedeno iz fosilnih goriva. Obnovljivi izvori tako su činili oko 30% ukupne proizvodnje električne energije.&lt;ref name=&quot;ElectricityWater_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Caribbean Netherlands; connections and production of electricity and water |url=https://www.cbs.nl/en-gb/figures/detail/81154ENG |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |date=25. 9. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U odnosu na početak razvoja solarne energije, udio obnovljivih izvora znatno je povećan. Godine 2016. obnovljivi izvori činili su manje od 1% proizvodnje električne energije, dok je njihov udio 2021. dosegao 36%. Nakon toga proizvodnja iz solarnih elektrana varirala je, pa je 2023. činila nešto više od trećine, a 2024. oko 30% ukupne proizvodnje.&lt;ref name=&quot;RenewableElectricity_2025&quot;&gt;{{cite web |title=How has the production of renewable electricity changed? |url=https://longreads.cbs.nl/the-caribbean-netherlands-in-numbers-2025/how-has-the-production-of-renewable-electricity-changed/ |website=The Caribbean Netherlands in numbers 2025 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Daljnje povećanje udjela obnovljive energije predviđeno je trećom fazom razvoja energetskog sistema. U decembru 2025. kompanija &quot;Saba Electric&quot; potpisala je ugovor za realizaciju projekta &quot;Renewable Energy Phase III&quot;, kojim je predviđena izgradnja dodatne solarne fotonaponske elektrane i sistema za skladištenje energije. Projekt ima cilj povećati udio obnovljive energije na najmanje 65% ukupne potrošnje električne energije na Sabi. Početak izgradnje planiran je za 2026, a završetak i puštanje sistema u rad za sredinu 2027.&lt;ref name=&quot;RenewableEnergyPhase3_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Renewable Energy Phase 3 Contract Signing |url=https://www.sabagov.nl/es/news/renewable-energy-phase-3-contract-signing |website=Public Entity Saba |date=12. 12. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Projekt obuhvata približno 3 MWp novih solarnih kapaciteta i baterijski sistem kapaciteta 8 MWh.&lt;ref name=&quot;EnergyStrategyProgress2024&quot;&gt;{{cite web |title=Energy Strategy Progress Report 2023–2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annex_1.2_Energy_Strategy_Progress_Report_2023-2024_final.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Razvoj obnovljivih izvora dio je šire energetske politike čiji su ciljevi smanjenje zavisnosti od uvoznih fosilnih goriva, povećanje pouzdanosti snabdijevanja i smanjenje troškova električne energije. U okviru jačanja otpornosti elektroenergetskog sistema, veliki dio električne mreže na Sabi položen je pod zemlju kako bi bio bolje zaštićen od [[uragan]]a i drugih ekstremnih vremenskih pojava.&lt;ref name=&quot;EnergyStrategyProgress2024&quot; /&gt;

=== Siromaštvo ===

[[Siromaštvo]] je jedan od društveno-ekonomskih izazova Sabe i povezano je s visokim troškovima života, ograničenom ponudom stanovanja i visokim troškovima uvoza roba. Prema istraživanju o troškovima života koje je za javno tijelo Sabe 2024. izradio Ekonomski biro Amsterdama, opći nivo cijena na Sabi bio je oko 6% viši nego na [[Sint Eustatius]]u i 18% viši nego na [[Bonaire]]u, dok su cijene u supermarketima bile oko 30% više nego na [[Sint Maarten]]u. Između 2010. i 2023. opći nivo cijena na Sabi porastao je za 34,5%, a cijene hrane i bezalkoholnih pića za 52,5%.&lt;ref name=&quot;CostOfLiving&quot;&gt;{{cite web |title=Steep island, high prices: Report on the Cost of Living on Saba |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Report_-_Cost_of_Living_on_Saba.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema podacima [[Statistike Nizozemske|Statistika Nizozemske]] (CBS), 2024. je 26% stanovništva Sabe živjelo u siromaštvu, u odnosu na 33% godinu ranije. Među djecom mlađom od 18 godina stopa siromaštva iznosila je 32%, u odnosu na 42% 2023. Podaci za 2024. su preliminarni.&lt;ref name=&quot;PovertyDeclined_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Poverty on Bonaire, St Eustatius and Saba declined in 2024 |url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2026/29/poverty-on-bonaire-st-eustatius-and-saba-declined-in-2024 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) |date=15. 7. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Siromaštvo na Sabi nije ograničeno samo na domaćinstva koja žive od socijalne pomoći. Prema podacima Statistike Holandije (CBS), čak 22% zaposlenih stanovnika Sabe živjelo je u siromaštvu 2024, dok su 78% siromašnih činile osobe čiji je glavni izvor prihoda bio rad. Ipak, onima koji su živjeli u siromaštvu u prosjeku je nedostajalo 23% sredstava do službenog praga siromaštva.&lt;ref name=&quot;PovertyDeclined_2026&quot; /&gt;

Iako je stopa siromaštva smanjena, dio stanovništva ostaje u neposrednoj blizini praga siromaštva. CBS je za 2024. procijenio da je dodatnih 13% stanovnika Sabe imalo prihod do 25% iznad praga siromaštva, što ukazuje na ekonomsku ranjivost dijela stanovništva.&lt;ref name=&quot;PovertyDeclined_2026&quot; /&gt;

Stanovanje predstavlja jedan od važnih aspekata problema. Zbog ograničene ponude i visokih tržišnih cijena, domaćinstvima s niskim i srednjim prihodima teško je pronaći odgovarajući smještaj. Javno tijelo sabe je 2025. pripremalo uvođenje sistema vrednovanja stambenih jedinica, nezavisnog odbora za najamnine i programa pomoći pri plaćanju najamnine za domaćinstva s niskim prihodima.&lt;ref name=&quot;RentalMarket_2025&quot;&gt;{{cite web |title=Public Entity Saba Prepares Changes in the Rental Market on Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/public-entity-saba-prepares-changes-in-the-rental-market-on-saba |website=Public Entity Saba |date=10. 6. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U martu 2026. pokrenuto je i istraživanje potreba stanovništva za pristupačnim stanovanjem, posebno za domaćinstva koja ne ispunjavaju uslove za pomoć namijenjenu stanovnicima s najnižim prihodima, ali istovremeno ne mogu priuštiti stanovanje po tržišnim cijenama.&lt;ref name=&quot;HousingSurvey_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Housing Survey to Help Shape Affordable Housing Project on Saba |url=https://www.sabagov.nl/news/housing-survey-to-help-shape-affordable-housing-project-on-saba |website=Public Entity Saba |date=11. 3. 2026 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Visoki troškovi hrane povezani su s malim tržištem, udaljenošću ostrva i zavisnošću od uvoza. Istraživanje o troškovima života utvrdilo je da na cijene utječu veličina lokalnog tržišta, ograničena konkurencija i troškovi transporta i snabdijevanja.&lt;ref name=&quot;CostOfLiving&quot; /&gt; Zbog toga se posljednjih godina razvijaju programi usmjereni na povećanje lokalne proizvodnje hrane i prehrambene sigurnosti. Hidroponska farma Sabe proširena je 2024, a njeno redovno poslovanje započelo je 2025. Projekt je usmjeren na povećanje dostupnosti lokalno proizvedene svježe hrane i smanjenje zavisnosti od uvoza.&lt;ref name=&quot;AnnualReport_2024&quot;&gt;{{cite web |title=Annual Report and Financial Statements Public Entity Saba 2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annual_Report_and_Financial_Statements_Public_Entity_Saba_2024.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Obrazovanje ==

Na Sabi djeluju osnovna i srednja škola, a obrazovni sistem dio je sistema obrazovanja u Karipskoj Nizozemskoj. Osnovno obrazovanje je organizovano u okviru [[Osnovna škola &quot;Sacred Heart&quot;|Osnovne škole &quot;Sacred Heart&quot;]],&lt;ref name=&quot;OurSchool&quot;&gt;{{cite web |title=Our School |url=https://www.sabasacredheartprimary.com/our-school/ |website=Sacred Heart Primary School Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;, a srednje i strukovno obrazovanje u okviru [[Mješovita srednja škola &quot;Saba&quot;|Mješovite srednje škola &quot;Saba&quot;]] koje se nalazi u naselju [[St. Johns, Saba|St. John's]].&lt;ref name=&quot;SabaComprehensiveSchool&quot;&gt;{{cite web |title=About Us |url=https://learningsaba.com/scs/about-us/ |website=Saba Comprehensive School |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na Sabi se nalazi i [[Medicinski fakultet Univerziteta na Sabi]] (SUSOM), međunarodna medicinska visokoškolska ustanova u glavnom naselju [[The Bottom]]. Ustanova je osnovana 1992. i izvodi četverogodišnji program za stjecanje zvanja doktora medicine (MD).&lt;ref name=&quot;SabaUniversity&quot;&gt;{{cite web |title=Saba University School of Medicine |url=https://www.saba.edu/ |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prema aktuelnom programu, prvih pet semestara studija osnovnih medicinskih nauka izvodi se u kampusu na Sabi, dok se narednih pet semestara kliničke medicine realizuje kroz kliničke rotacije u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] i [[Kanada|Kanadi]].&lt;ref name=&quot;SabaUniversity_Programs&quot;&gt;{{cite web |title=Medical School Programs |url=https://www.saba.edu/academics/programs |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

SUSOM je međunarodni medicinski fakultet čiji je program akreditiran od strane [[Nizozemsko-flamanska organizacija za akreditaciju|Nizozemsko-flamanske organizacije za akreditaciju]] (NVAO). Prema katalogu ustanove, škola je razvijena u saradnji tadašnje ostrvske uprave Sabe i grupe američkih medicinskih edukatora, a nakon ustavne promjene 2010. dobila je akreditaciju NVAO-a i odobrenje nizozemskog Ministarstva obrazovanja.&lt;ref name=&quot;SabaUniversity_AcademicCalendarCatalog&quot;&gt;{{cite web |title=Academic Calendar and Catalog |url=https://www.saba.edu/academics/academic-calendar-and-catalog |website=Saba University School of Medicine |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Kultura ==
{{Glavni|Kultura Sabe}}

Kulturni život Sabe oblikovan je njenom izolovanošću, pomorskom tradicijom, lokalnom zajednicom i historijom kontakata između evropskih, afričkih i drugih karipskih stanovnika. Posebno mjesto u kulturnoj baštini imaju tradicionalni zanati, lokalna gastronomija, muzika i godišnje kulturne manifestacije.

[[Datoteka:Saba Lace 2012.jpg|mini|desno|300px|Čipka &quot;Saba&quot; u muzeju &quot;Harry L. Johnson&quot; u naselju Windwardside]]

Jedan od najprepoznatljivijih tradicionalnih zanata je [[Čipka &quot;Saba&quot;]] (''Saba Lace''), ručno izrađena čipka čija se tradicija na ostrvu razvila krajem 19. stoljeća. Izrada čipke postala je važan izvor prihoda za žene na Sabi, posebno zahvaljujući prodaji i narudžbama iz Sjedinjenih Američkih Država. Tradicija izrade čipke očuvana je i u 21. stoljeću.&lt;ref name=&quot;SabaLaceSpicedRum&quot;&gt;{{cite web |title=The Art of Saba Lace &amp; Flavor of Spiced Rum: Saba's Heritage |url=https://caribvibetv.com/learning-about-saba-lace-spiced-rum/ |website=CaribVibe TV |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Drugi proizvod karakterističan za ostrvo je &quot;Saba Spice&quot; (Sabanski začinjeni liker), alkoholno piće na bazi ruma aromatizirano mješavinom začina. Zajedno sa Saba čipkom predstavlja jedan od prepoznatljivih elemenata lokalne kulturne i zanatske baštine.&lt;ref name=&quot;SabaLaceSpicedRum&quot; /&gt;

Važan dio kulturnog života predstavlja [[Karipski karneval|karneval Sabe]], koji se održava tokom ljeta i uključuje povorke, muzičke nastupe, takmičenja i druga javna događanja. Manifestacija okuplja stanovnike i posjetioce i predstavlja jedan od najvažnijih godišnjih kulturnih događaja na ostrvu.&lt;ref name=&quot;SabaTourism_Events&quot;&gt;{{cite web |title=Events |url=https://www.sabatourism.com/events/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Posebno mjesto u kulturnom kalendaru ima [[Dan Sabe]], službeni dan posvećen historiji i kulturnom identitetu otoka. Obilježavanje uključuje kulturne i društvene programe, javne manifestacije, muzičke nastupe i druge aktivnosti. Dan Sabe održava se početkom decembra; 2025. obilježena je 50 godina od prvog Dana Sabe, kao i 40 godina službenog postojanja zastave Sabe.&lt;ref name=&quot;PublicEntitySaba_PublicHolidays&quot;&gt;{{cite web |title=Public Holidays |url=https://www.sabagov.nl/residents-visitors/public-holidays |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SabaTourism_Events_20251205&quot;&gt;{{cite web |title=Events – December 5, 2025 |url=https://www.sabatourism.com/events/2025-12-05/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251205000000/https://www.sabatourism.com/events/2025-12-05/ |archive-date=5. 12. 2025 |url-status=live |website=Saba Tourism Bureau |date=5. 12. 2025 |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Uz Dan Sabe održavaju se i druga lokalna događanja povezana s kulturnim životom ostrva. Među njima je i tradicionalno ribolovno takmičenje Turnir u ribolovu na ribu vahu na Sabi, koje se održava u okviru obilježavanja Saba Daya i privlači učesnike s okolnih karipskih ostrva.&lt;ref name=&quot;SabaDay_Official&quot;&gt;{{cite web |title=Saba Day |url=https://www.sabaday.com/ |website=Saba Day |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Playground on Saba.jpg|mini|desno|300px|Igralište na Sabi]]

=== Mediji ===

Na Sabi djeluje lokalna radio-stanica ''Voice of Saba'', koja emituje na frekvencijama 93,9&amp;nbsp;MHz FM i 1410&amp;nbsp;kHz AM.&lt;ref name=&quot;RadioStationWorld_Saba&quot;&gt;{{cite web |title=Saba Radio Stations |url=https://radiostationworld.com/locations/sss_islands/saba/radio_stations/ |website=RadioStationWorld |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prema istraživanju o medijskim navikama stanovništva Karipske Nizozemske iz 2026, ''Voice of Saba'' imala je najveći doseg među radio-stanicama na Sabi, koji je iznosio 62,5% ispitanika.&lt;ref name=&quot;SabaNews_TopOnlineNews&quot;&gt;{{cite web |title=Saba-News.com is the Island's Top Online News Destination |url=https://saba-news.com/saba-news-com-is-the-islands-top-online-news-destination/ |website=Saba News |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

''Saba News'' je lokalni internetski informativni portal koji objavljuje vijesti i obavijesti povezane za Sabu, kao i informacije iz drugih dijelova Karipske Nizozemske. Portal također objavljuje lokalne najave, vodič kroz usluge i druge informacije od značaja za stanovništvo.&lt;ref name=&quot;SabaNews_About&quot;&gt;{{cite web |title=About Us |url=https://saba-news.com/about/ |website=Saba News |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prema istraživanju medijskih navika objavljenom 2026, Saba-News.com koristilo je 88,5% ispitanika koji posjećuju lokalne informativne internetske stranice, što ga čini najkorištenijim takvim izvorom vijesti na Sabi.&lt;ref name=&quot;SabaNews_TopOnlineNews&quot; /&gt;

=== Muzeji ===

[[Muzej &quot;Harry L. Johnson&quot;|Muzej Harryja L. Johnsona]] nalazi se u historijskoj četvrti Windwardsidea, u kući pomorskog kapetana iz 19. stoljeća. U njemu su izložene zbirke iz 19. i početka 20. stoljeća, kao i arheološki predmeti s lokaliteta povezanih s prvim stanovnicima ostrva. Muzej služi i kao centar za prikupljanje i čuvanje dokumentacije o Sabi.&lt;ref name=&quot;HarryLJohnsonMuseum&quot;&gt;{{cite web |title=The Harry L. Johnson Museum |url=https://www.sabatourism.com/museums/the-harry-l-johnson-museum/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Muzej Major Osmar R. Simmons]] nalazi se u naselju The Bottom, u porodičnoj kući u kojoj je živio Osmar R. Simmons. Simmons je više od 40 godina radio kao policijski službenik, a tokom života prikupljao je namještaj, predmete iz domaćinstva i različite alate iz 20. stoljeća, koji su danas dio muzejske zbirke.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sabatourism.com/museums/major-osmar-r-simmons-museum/|title=Major Osmar R. Simmons Museum|publisher=Saba Tourist Bureau|access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Centar za baštinu Sabe]] u Windwardsideu posvećen je očuvanju i predstavljanju kulturne baštine Sabe. Centar organizuje obrazovne i druge aktivnosti povezane s lokalnom historijom, prirodom i tradicionalnim zanatima, uključujući radionice i izložbe.&lt;ref name=&quot;SabaHeritageCenter&quot;&gt;{{cite web |title=Saba Heritage Center |url=https://www.sabatourism.com/museums/saba-heritage-center-windwardside/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Sport ===
Sportski život na Sabi obuhvata više ekipnih i individualnih sportova. Među zastupljenijim sportovima su [[nogomet]], [[košarka]], [[odbojka]], [[mali nogomet]] i [[softbol]]. Lokalni sportski programi uključuju takmičenja djece i odraslih, školska takmičenja i međusobne sportske susrete sa susjednim ostrvima.&lt;ref name=&quot;PublicEntitySaba_Sports&quot;&gt;{{cite web |title=Sports |url=https://www.sabagov.nl/residents/public-health-sports/sports |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Na Sabi se održavaju i međuostrvska sportska takmičenja u okviru saradnje Sabe, Sint Eustatiusa i Sint Maartena. Tokom 2024. održani su programi u fudbalu, košarci, odbojci i drugim sportovima, dok su sportske aktivnosti uključivale i dječije plivanje i učešće sabanskih sportista na Specijalnoj olimpijadi u Nizozemskoj.&lt;ref name=&quot;PublicEntitySaba_AnnualReport2024&quot;&gt;{{cite web |title=Annual Report and Financial Statements Public Entity Saba 2024 |url=https://www.sabagov.nl/fileadmin/user_upload/Annual_Report_and_Financial_Statements_Public_Entity_Saba_2024.pdf |website=Public Entity Saba |access-date=2. 9. 2026 |format=PDF |language=en}}&lt;/ref&gt;

Saba ima i sportske događaje povezane s lokalnim praznicima. U okviru obilježavanja [[Dan Sabe|Dana Sabe]] održavaju se, između ostalog, takmičenje &quot;Turnir u ribolovu na ribu vahu na Sabi&quot;, &quot;Utrka od mora do Sceneryja&quot; i šetnja i trka na pisti aerodroma.&lt;ref name=&quot;SeaToSceneryRace&quot;&gt;{{cite web |title=Sea to Scenery Race |url=https://www.sabatourism.com/event/sea-to-scenery-race-events-66/ |website=Saba Tourism Bureau |access-date=2. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Mjesta ==
=== Naselja ===

* [[The Bottom]] – glavni grad i administrativni centar Sabe
* [[Windwardside]] – naselje i turistički centar ostrva
* [[Zion's Hill]] – naselje poznato i pod historijskim nazivom ''Hell's Gate''
* [[St. John's, Saba|St. John's]] – jedno od četiri glavna naselja Sabe

=== Ostale geografske i infrastrukturne cjeline ===

* [[The Road (Saba)|The Road]] – glavna i jedina cestovna saobraćajnica koja povezuje glavna naselja ostrva
* [[Aerodrom &quot;Juancho E. Yrausquin&quot;]] – aerodrom poznat po izuzetno kratkoj komercijalnoj pisti
* [[Mount Scenery]] – najviši vrh Sabe i [[vulkan]] na kojem se nalazi najviša tačka Kraljevine Nizozemske
* [[Flat Point]] – poluostrvo na kojem se nalazi aerodrom

=== Zaljevi ===

* [[Fort Bay]] – glavna luka Sabe
* [[Wells Bay]] – uvala s plažom koja se pojavljuje i nestaje zavisno od morskih i vremenskih uslova
* [[Cove Bay (Saba)|Cove Bay]] – uvala koja se koristi za rekreaciju i pristup obalnim područjima
* [[Ladder Bay (Saba)|Ladder Bay]] – historijska uvala povezana sa stazom [[The Ladder]]

=== Ostale vodene i obalne cjeline ===

* [[Flat Point Tide Pools]] – prirodni bazeni s morskom vodom nastali u vulkanskim stijenama
* [[Saba Bank]] – velika podmorska platforma jugozapadno od Sabe
* [[Nacionalni morski park &quot;Saba&quot;]] – zaštićeno morsko područje oko Sabe
* [[Spisak svjetionika na sabi|Svjetionici na Sabi]]

== Također pogledajte ==

* [[Aerodrom &quot;Juancho E. Yrausquin&quot;]]
* [[Bonaire]]
* [[Karipsko more]]
* [[Karipska Nizozemska]]
* [[Nacionalni morski park &quot;Saba&quot;]]
* [[Nizozemski Antili]]
* [[Mount Scenery]]
* [[Saba Bank]]
* [[Sveti Eustahije (ostrvo)|Sveti Eustahije]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
* {{cite book |title= Caribbean Interlude: The Story of Saba the Rock |first= Joshua K. |last= Bolles |editor-first= Will |editor-last= Johnson |year= 2013 |publisher= Will Johnson |isbn= 978-1-4675-6637-7}}
* {{cite book |title=A Lee Chip: A Dictionary and Study of Saban English|first= Theodore R.|last= Johnson|year= 2016 |publisher= Language and Life Project at North Carolina State University |isbn= 978-0-578-17558-4 | place=Raleigh, NC}} 
* {{cite book |last1= Nielsen |first1= Suzanne |first2= Peter |last2= Schnabel |year= 2007 |title=Folk Remedies on a Caribbean Island, the Story of Bush Medicine on Saba |publisher= Author |isbn= 9789990407594}}
* {{cite book |last=Hartog |first=Johan |title=History of Saba |publisher=Saba Artisan Foundation |location=Saba |year=1975}}
* {{cite book |last1=Hofman |first1=Corinne L. |last2=Hoogland |first2=Menno L. P. |title=Saba's First Inhabitants: A View from the Archaeological Record |publisher=Sidestone Press |location=Leiden |year=2016 |isbn=978-90-8890-359-5}}
* {{cite book |last=Brugman |first=Frans H. |title=The Monuments of Saba |publisher=Walburg Pers |location=Zutphen |year=1995 |isbn=978-90-6011-923-5}}
* {{cite book |last=Johnson |first=Will |title=Tales from My Grandmother's Pipe |edition=5. |publisher=Artygraphic |location=Oviedo |year=2012}}
* {{cite book |author=Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed |title=The Unspoiled Queen – Landscape and Heritage of Saba |publisher=Cultural Heritage Agency of the Netherlands |location=Amersfoort |year=2026}}
* {{cite book |last=Rahn |first=Jennifer |chapter=Saba and St. Eustatius (Statia) |editor-last=Allen |editor-first=Casey D. |title=Landscapes and Landforms of the Lesser Antilles |publisher=Springer Cham |location=Cham, Switzerland |year=2017 |pages=61–84 |doi=10.1007/978-3-319-55787-8_6 |isbn=978-3-319-55785-4}}

== Vanjski linkovi ==
{{Wikivoyage}}
{{Commonscat}}
{{wikiatlas}}
* {{Službeni sajt|https://www.sabagov.nl/}} {{en simbol}}
* [https://www.sabatourism.com/ Službeni turistički portal Sabe] {{en simbol}}
* [https://sabapark.org/ Fondacija za zaštitu prirode Sabe] {{en simbol}}
* [https://dutchcaribbeanheritage.org/en/landeiland-en/saba-en/ Kulturno naslijeđe Karipske Holandije – Saba] {{en simbol}}
* [https://www.saba-news.com/ Saba News] {{en simbol}}

{{Države Sjeverne i Srednje Amerike}}
{{Karibi}}
{{Prekomorske teritorije evropskih država}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Saba|*]]
[[Kategorija:Nizozemska]]
[[Kategorija:Nizozemski Antili]]</text>
      <sha1>mtvqcjvbayls1d9r5lgnzhevell1lnm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Država Slovenaca, Hrvata i Srba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170853</id>
    <revision>
      <id>3925683</id>
      <parentid>3896553</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SirFranzPaul</username>
        <id>128748</id>
      </contributor>
      <comment>State of SHS never had an official CoA. Check the Wikidata history of the article for further info.</comment>
      <origin>3925683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7555" sha1="biaot1vl6roq3dszufp6ihwa1yt8vs6" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}
{{Infokutija bivša država
| zvanično_ime    = Država Slovenaca Hrvata i Srba
| izvorno_ime     = {{Small|Држава Словенаца, Хрвата и Срба ([[ćirilica]])}}&lt;br&gt;{{Small|Država Slovencev, Hrvatov in Srbov'' ([[Slovenski jezik|slovenski]])}}
| status          = [[Spisak nepriznatih i djelomično priznatih država|Nepriznata]] [[Privremena vlada|privremena država]] do ujedinjenja sa [[Kraljevina Srbija|Srbijom]] i [[Kraljevina Crna Gora|Crnom Gorom]]
| genitiv         = Države Slovenaca Hrvata i Srba
| razdoblje       = 1918.
| država_prije1   = Austro-Ugarska
| država_prije_zastava1 = Flag of the Habsburg Monarchy.svg
| država_prije2   = Kondominij Bosna i Hercegovina
| država_prije_zastava2 = Flag of Bosnia (1908–1918).svg
| država_prije3   = Kraljevina Hrvatska i Slavonija
| država_prije_zastava3 = Flag of Croatia-Slavonia with CoA.svg
| država_prije4   = Vojvodina Kranjska
| država_prije_zastava4 = Flag of Krain.svg
| država_prije5   = Kraljevina Dalmacija
| država_prije_zastava5 = Flag of the Kingdom of Dalmatia.svg
| država_poslije1 = Kraljevina SHS
| država_poslije_zastava1 = Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg
| država_poslije2 = Kraljevina Italija
| država_poslije_zastava2 = Flag of Italy (1861-1946) crowned.svg
| zastava         = Flag of the State of Slovenes, Croats and Serbs.svg
| grb             = 
| uzrečica        = 
| himna           = 
| karta           = State of Slovenes Croats and Serbs.png
| opis_karte      = Država Slovenaca, Hrvata i Srba 1918. [[Istra]] je bila sporna teritorija, kasnije službeno dio [[Kraljevina Italija|Italije]] [[Rapalski ugovor|Rapalskim ugovorom]]. Južna [[Koruška]] i [[Štajerska (Slovenija)|Donja Štajerska]] također su bile sporne, ali su riješene [[Senžermenski sporazum (1919)|Senžermenskim sporazumom o demarkaciji granice]] sa [[Prva Austrijska Republika|Austrijom]].
| glavni_grad     = [[Zagreb]]
| glavni_grad_koordinate = {{Coord|45|48|47|N|15|58|39|E|region:HR|display=it}}
| najveći_grad    = [[Zagreb]]
| službeni_jezik  = [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatski]]&lt;br /&gt;[[Slovenski jezik|slovenski]]
| sistem_pisanja  = {{hlist|[[Latinica]]|[[Ćirilica]]}}
| etničke_grupe   = '''Popis 1910.'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Austria_Hungary_ethnic.svg|title=The ethnic groups of Austria-Hungary in 1910|access-date=12. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;{{unbulleted list
| [[Hrvati]]
| [[Srbi]]
| [[Slovenci]]
| [[Muslimani (narod)|Muslimani]]
| [[Nijemci]]
| [[Italijani]]
| [[Mađari]]}}
| religija        = '''Popis 1910.'''&lt;ref&gt;Volkszählung vom 31. Dezember 1910, veröffentlicht in: ''Geographischer Atlas zur Vaterlandskunde an der österreichischen Mittelschulen''. K. u. k. Hof-Kartographische Anstalt G. Freytag &amp; Berndt, Wien 1911.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;{{unbulleted list
| [[Katoličanstvo]]
| [[Pravoslavlje]]
| [[Islam]]}}
| demonim         = 
| državno_uređenje = [[Privremena vlada]]
| vrsta_vlasti    = Predsjednik [[Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba|Narodnog vijeća]]
| godina_prve_vlasti = 1918.
| vladar_prva_vlast = [[Anton Korošec]]
| vrsta_vlasti2   = Potpredsjednici
| godina_druge_vlasti = 1918.
| vladar_druga_vlast = [[Ante Pavelić (1869–1938)|Ante Pavelić]]
| godina_treće_vlasti = 1918.
| vladar_treća_vlast = [[Svetozar Pribićević]]
| zakonodavstvo   = [[Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba|Narodno vijeće]]
| tip_suvereniteta = Historija
| nota_suvereniteta = [[Međuratni period]]&lt;br&gt;[[Prvi svjetski rat]]
| nastanak        = 
| događaj1        = Osnivanje [[Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba|Narodnog vijeća SHS-a]]
| događaj_datum1  = 5. oktobar 1918.
| događaj2        = [[Trijalizam|Transformacija Austro-Ugarske]]
| događaj_datum2  = 16. oktobar 1918.
| događaj3        = [[Država Slovenaca, Hrvata i Srba#Proglašenje|Proglašenje secesije]]
| događaj_datum3  = 29. oktobar 1918.
| događaj4        = [[Ženevska deklaracija (1918)|Ženevska deklaracija]]
| događaj_datum4  = 9. novembar 1918.
| događaj5        = [[Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slavena u Banatu, Bačkoj i Baranji|Novosadska narodna skupština]]
| događaj_datum5  = 25. novembar 1918.
| događaj6        = [[Stvaranje Jugoslavije|Ujedinjenje sa Srbijom i Crnom Gorom]]
| događaj_datum6  = 1. decembar 1918.
| osnivanje       = 29. oktobar 1918.
| ukidanje        = 1. decembar 1918.
| površina        = ~116.537
| po_površini_na_svijetu = 
| procenat_vode   = 
| stanovnika      = ~5.685.991
| stanovnika_godina = [[Etnički i religijski sastav Austro-Ugarske|1910]]
| po_broju_stanovnika_na_svijetu = 
| procjena        = 
| procjena_godina = 
| gustoća         = ~48,79
| po_broju_gustoće_na_svijetu = 
| valuta          = [[Jugoslavenska kruna|kruna]]
| vremenska_zona  = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+01:00|+1]] ([[Istočnoevropsko vrijeme|EET]])
| ljetno_računanje_vremena = [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]] [[UTC+02:00|+2]] ([[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]])
| format_datuma   = D. M. GGGG. ([[Nova era|NE]])
| vozacka_strana  = desna
| pozivni_broj    = 
| internetski_nastavak = 
| danas_dio       = {{ZID|Austrija}}&lt;br&gt;{{ZID|Bosna i Hercegovina}}&lt;br&gt;{{ZID|Crna Gora}}&lt;br&gt;{{ZID|Hrvatska}}&lt;br&gt;{{ZID|Italija}}&lt;br&gt;{{ZID|Mađarska}}&lt;br&gt;{{ZID|Slovenija}}&lt;br&gt;{{ZID|Srbija}}
| komentar        = 
}}
'''Država Slovenaca, Hrvata i Srba''' proglašena je 29. oktobra 1918. kada je [[Hrvatski sabor]] raskinuo sve državno-pravne veze s [[Beč]]om i [[Budimpešta|Budimpeštom]]. Osnovana je Država Slovenaca, Hrvata i Srba, od zemalja na kojima su živjeli južnoslavenski narodi u [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarskoj]], sa [[Narodno vijeće Slovenaca, Hrvata i Srba|Narodnim vijećem Slovenaca, Hrvata i Srba]] i sa vladom, kojoj se na čelu nalazio slovenski političar [[Anton Korošec]], potpredsjednici [[Ante Pavelić (1869–1938)|Ante Pavelić]] i [[Svetozar Pribičević]].

== Historija ==

[[Datoteka:KongressfallofAH.jpg|mini|Kongresni trg u [[Ljubljana|Ljubljani]] 29. oktobra 1918.]]
U maju 1917. u Carevinskom vijeću u [[Beč]]u sastao se Jugoslavenski klub zastupnika i tzv. [[Majska deklaracija|Majskom deklaracijom]] tražio ujedinjenje svih zemalja Austro-Ugarske u kojima žive Slovenci, Hrvati i Srbi {{Citat|...u jedno samostalno od svakoga gospodstva tuđih naroda slobodno i na demokratskoj podlozi osnovano državno tijelo, pod žezlom habsburško-lotarinške dinastije.{{Izvor}}}}

Država u toku svog kratkog postojanja nije uspjela dobiti diplomatsko priznanje. Već 1. decembra 1918, Narodno vijeće je odlučilo da se Država SHS ujedini sa [[Kraljevina Srbija|Kraljevinom Srbijom]] (koja je također uključivala i teritoriju bivše [[Kraljevina Crna Gora|Kraljevine Crne Gore]]), da bi formirale [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevstvo Srba Hrvata i Slovenaca]].

== Također pogledajte ==
* [[Jugoslavija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|State of Slovenes, Croats and Serbs}}

{{Jugoslavenska hronologija}}

{{stub-geog}}

[[Kategorija:Država Slovenaca, Hrvata i Srba|*]]
[[Kategorija:Države i teritorije osnovane 1918.]]
[[Kategorija:Države i teritorije ukinute 1918.]]
[[Kategorija:Historija Jugoslavije]]
[[Kategorija:Bivše države na Balkanu]]
[[Kategorija:Stvaranje Jugoslavije]]
[[Kategorija:Politička historija Jugoslavije]]
[[Kategorija:Politička historija Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Politička historija Hrvatske]]
[[Kategorija:Politička historija Slovenije]]
[[Kategorija:Bivše nepriznate države]]</text>
      <sha1>biaot1vl6roq3dszufp6ihwa1yt8vs6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Louis Blanc (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171536</id>
    <revision>
      <id>3925878</id>
      <parentid>3922053</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1359" sha1="84zloix61z9d2o6vkpyuu5g2yax4fvq" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime= Louis Blanc 
| Slika = [[Datoteka:Station-Louis-Blanc.jpg|240px]]
| Zona = 1
| Linije = {{Parismetro|7}} {{Parismetro|7bis}} 
| Mjesto = [[10. arondisman (Pariz)|Pariz X]], 
| Otvorenje = 23 novembra 1910.
| Metro =
| Broj stanice = 22-10
}}
Metro stanica '''Louis Blanc'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ratp.fr/en/vos-lignes/vos-stations/louis-blanc|title=Station Louis Blanc {{!}} RATP|website=www.ratp.fr|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; [[Pariski metro|pariskog metroa]] je podzemna stanica, koja se nalazi u [[10. arondisman (Pariz)|10. arondismanu]] ispod ulice [[Rue du Faubourg Saint-Martin]]. Pored linije metroa {{Parismetro|7}}, stanica je povezana i linijom {{Parismetro|7bis}}.

==Historija==
{{Proširiti sekciju}}

==Izlazi==
{{Proširiti sekciju}}

==Linije==
* [[RATP]]:
* [[Cars Air France]]: 
* [[Noctilien]]:

==Vanjski linkovi==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Louis Blanc (Paris Metro)}}

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|7P=[[Stalingrad (Metro Pariz)|Stalingrad]]|7N=[[Château-Landon (Metro Pariz)|Château-Landon]]
|7bisP=''Početna stanica''|7bisN=[[Jaurès (Metro Pariz)|Jaurès]]
}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 10. arondismanu]]
[[Kategorija:Metro linija 7 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 7bis (Pariz)]]</text>
      <sha1>84zloix61z9d2o6vkpyuu5g2yax4fvq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Concorde (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171779</id>
    <revision>
      <id>3926178</id>
      <parentid>3853937</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2368" sha1="iu9wzgutdhlng4bpxooc77r8849xk8m" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime          = Concorde 
| Slika        = [[Datoteka:Metro de Paris - Ligne 1 - Concorde 02.jpg|240px]]
| Zona         = 1
| Linije       = {{Parismetro|1}} {{Parismetro|8}} {{Parismetro|12}} 
| Mjesto       = [[1. arondisman (Pariz)|Pariz I]], [[8. arondisman (Pariz)|Pariz VIII]]
| Otvorenje    = 13. augusta 1900.
| Metro        =
| Broj stanice = 10-02
}}
Metro stanica '''Concorde''' [[Pariski metro|pariskog metroa]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bonjour-ratp.fr/stations-metro/concorde/|title=Métro Concorde {{!}} Bonjour RATP|website=www.bonjour-ratp.fr|language=fr|access-date=26. 12. 2025}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; je podzemna stanica, koja se nalazi na granici [[1. arondisman (Pariz)|1]] i [[8. arondisman (Pariz)|8. arondismana]] ispod [[Trg Concorde|Trga Concorde]]. Pored linije metroa {{Parismetro|1}}, stanica je povezana i linijama {{Parismetro|8}} i {{Parismetro|12}}

==Historija==
[[Datoteka:Metro de Paris - Ligne 12 - Concorde 06.jpg|mini|desno|Deklaracija o ljudskim pravima na peronu stanice Concorde]]
Stanica je jedna od starijih stanica pariskog metroa, a otvorena je mjesec dana nakon otvaranja linije {{Parismetro|1}} 13. augusta 1900. godine. Stanica je prepoznatljiva po dekoru: na keramičkim pločicama, kojima su obloženi zidovi stanice na ulazu linije {{Parismetro|12}}, sa plavim slovima ispisana je [[Deklaracija o pravima čovjeka i građanina]] ({{jez-fr|Déclaration des Droits de l'Homme et du Citoyen}}) od 26.&amp;nbsp; augusta 1789. godine.
==Izlazi==
{{Proširiti sekciju}}

==Linije==
* [[RATP]]: 24, 42, 52, 72, 73, 84, 94, Bb, OpenTour;
* [[Noctilien]]: N11, N24;
==Vanjski linkovi==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Concorde (Paris Metro)}}

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|1P=[[Champs-Élysées - Clemenceau (Metro Pariz)|Champs-Élysées - Clemenceau]]|1N=[[Tuileries (Metro Pariz)|Tuileries]]
|8P=[[Invalides (Metro Pariz)|Invalides]]|8N=[[Madeleine (Metro Pariz)|Madeleine]]
|12P=[[Madeleine (Metro Pariz)|Madeleine]]|12N=[[Assemblée nationale (Metro Pariz)|Assemblée nationale]]
}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 1. arondismanu]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 8. arondismanu]]
[[Kategorija:Metro linija 1 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 8 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 12 (Pariz)]]</text>
      <sha1>iu9wzgutdhlng4bpxooc77r8849xk8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Madeleine (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171780</id>
    <revision>
      <id>3926469</id>
      <parentid>3847068</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926469</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1718" sha1="irq90op1uoy7n7306zo73b1k8sdzwnn" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime= Madeleine 
| Slika = [[Datoteka:Paris 06 2012 Line 12 Metro Madeleine 3130.JPG|240px]]
| Zona = 1
| Linije = {{Parismetro|8}} {{Parismetro|12}} {{Parismetro|14}} 
| Mjesto = [[8. arondisman (Pariz)|Pariz VIII]]
| Otvorenje = 5. novembra 1910.
| Metro =
| Broj stanice = 10-03
}}
Metro stanica '''Madeleine'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bonjour-ratp.fr/stations-metro/madeleine/|title=Métro Madeleine {{!}} Bonjour RATP|website=www.bonjour-ratp.fr|language=fr|access-date=26. 12. 2025|archive-date=23. 2. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240223062840/https://www.bonjour-ratp.fr/stations-metro/madeleine/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; [[Pariski metro|pariskog metroa]] je podzemna stanica, koja se nalazi u [[8. arondisman (Pariz)|8. arondismanu]] ispod trga [[Place de la Madeleine]]. Pored linije metroa {{Parismetro|8}}, stanica je povezana i linijama {{Parismetro|12}} i {{Parismetro|14}}.

==Historija==
{{Proširiti sekciju}}

==Izlazi==
{{Proširiti sekciju}}

==Linije==
* [[RATP]]:
* [[Noctilien]]: 
==Vanjski linkovi==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==

{{Commonscat|Madeleine (Paris Metro)}}

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|8P=[[Concorde (Metro Pariz)|Concorde]]|8N=[[Opéra (Metro Pariz)|Opéra]]
|12P=[[Saint-Lazare (Metro Pariz)|Saint-Lazare]]|12N=[[Concorde (Metro Pariz)|Concorde]]
|14P=[[Saint-Lazare (Metro Pariz)|Saint-Lazare]]|14N=[[Pyramides (Metro Pariz)|Pyramides]]
}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 8. arondismanu]]
[[Kategorija:Metro linija 8 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 12 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 14 (Pariz)]]</text>
      <sha1>irq90op1uoy7n7306zo73b1k8sdzwnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stalingrad (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171970</id>
    <revision>
      <id>3925879</id>
      <parentid>3922052</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1828" sha1="78ml5lcln2usy16fkls0jjpa3i3fg0j" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime= Stalingrad
| Slika = [[Datoteka:Station-Stalingrad.jpg|240px]]
| Zona = 1
| Linije = {{Parismetro|2}} {{Parismetro|5}} {{Parismetro|7}}
| Mjesto = [[10. arondisman (Pariz)|Pariz X]], [[19. arondisman (Pariz)|Pariz XIX]] 
| Otvorenje = 31. januara 1903.
| Metro =
| Broj stanice = 22-11
}}
Metro stanica '''Stalingrad'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ratp.fr/en/discover/heritage/history-metro-line-7|title=Metro line 7 : a line and its history {{!}} Heritage|date=8. 6. 2026|website=www.ratp.fr|language=en|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; [[Pariski metro|pariskog metroa]] je podzemna stanica, koja se nalazi na granici [[10. arondisman (Pariz)|10]] i [[19. arondisman (Pariz)|19. arondismana]] ispod trga [[Place de la Bataille-de-Stalingrad]], koji je dobio ime po [[Staljingradska bitka|Staljingradskoj bitci]] iz [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. Pored linije metroa {{Parismetro|2}}, stanica je povezana linijama {{Parismetro|5}} i {{Parismetro|7}}.

==Historija==
{{Proširiti sekciju}}

==Izlazi==
{{Proširiti sekciju}}

==Linije==
* [[RATP]]:48, 54;
* [[Noctilien]]: N13, N41, N42, N45;

==Vanjski linkovi==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Stalingrad (Paris Metro)}}

==Galerija==

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|2P=[[La Chapelle (Metro Pariz)|La Chapelle]]|2N=[[Jaurès (Metro Pariz)|Jaurès]]
|5P=[[Jaurès (Metro Pariz)|Jaurès]]|5N=[[Gare du Nord (Metro Pariz)|Gare du Nord]]
|7P=[[Riquet (Metro Pariz)|Riquet]]|7N=[[Louis Blanc (Metro Pariz)|Louis Blanc]]
}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 10. arondismanu]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 19. arondismanu]]
[[Kategorija:Metro linija 2 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 5 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 7 (Pariz)]]</text>
      <sha1>78ml5lcln2usy16fkls0jjpa3i3fg0j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laumière (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172041</id>
    <revision>
      <id>3925875</id>
      <parentid>3922057</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1367" sha1="10hsij0mxec904urwzjccsseynfxquu" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime= Laumière
| Slika = [[Datoteka:Laumiere4.JPG|240px]]
| Zona = 1
| Linije = {{Parismetro|5}} 
| Mjesto =  [[19. arondisman (Pariz)|Pariz XIX]],
| Otvorenje = 12. oktobra 1942.
| Metro = 
| Broj stanice = 22-13
}}
Metro stanica [[Pariski metro|pariskog metroa]] linije {{parismetro|5}} '''Laumière'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rome2rio.com/s/Laumi%C3%A8re-Station/Paris|title=Laumière Station to Paris - 6 ways to travel via line 5 subway, bus, and taxi|website=www.rome2rio.com|language=en|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;  je podzemna stanica koja se nalazi u [[Pariz|pariskom]] [[19. arondisman (Pariz)|19. arondismanu]].

Ime je dobila po obližnjoj aveniji de Laumière, koja je pak dobila ime po Xavieru Jean-Marie Clémentu Vernhetu de Laumièreu (1812-1863), generalu koji je poginuo tokom francuske intervencije u Meksiku u 19. vijeku.
 
==Historija==
{{Proširiti sekciju}}

== Izlazi ==
{{Proširiti sekciju}}

==Priključne linije ==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Laumière (Paris Metro)}}

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|5P=[[Ourcq (Metro Pariz)|Ourcq]]|5N=[[Jaurès (Metro Pariz)|Jaurès]]
}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 19. arondismanu]]
[[Kategorija:Metro linija 5 (Pariz)]]</text>
      <sha1>10hsij0mxec904urwzjccsseynfxquu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Town (Kajmanska ostrva)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172072</id>
    <revision>
      <id>3926282</id>
      <parentid>3875432</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6597" sha1="440efc9z9lt3mr51iq5gcwpmud0o4fq" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Geokutija
&lt;!--See Template:Infobox Settlement for additional fields that may be available--&gt;
&lt;!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--&gt;
&lt;!-- Basic info  ----------------&gt;
|ime                   = George Town (Kajmanska ostrva)
|official_name          = George Town
|other_name             =
|native_name            =  &lt;!-- if different from the English name --&gt;
|nickname               = 
|settlement_type        = &lt;!-- e.g. Town, Village, City, etc.--&gt;
|total_type             = &lt;!-- to set a non-standard label for total area and population rows --&gt;
|motto                  =
&lt;!-- images and maps  -----------&gt;
|slika          =
|imagesize              = 300px
|image_caption          = ''Od gore nadolje slijeva nadesnio:'' The Lighthouse,West bay Road,Cayman National Bank,7Mile Beach,The Ritz-Carlton Hotel,7 Mile beach Road,Water Front,The Port,Owen Roberts International Airport. 
|image_flag             = 
|flag_size              =
|image_seal             = 
|seal_size              =
|image_shield           = 
|shield_size            =
|image_blank_emblem     =
|blank_emblem_type      =
|blank_emblem_size      =
|image_map              = Cayman_Islands-CIA_WFB_Map.png 
|mapsize                = 
|map_caption            = 
|image_map1             = 
|mapsize1               = 
|map_caption1           = 
|image_dot_map          =
|dot_mapsize            =
|dot_map_caption        =
|dot_x =  |dot_y =
|pushpin_map            = &lt;!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --&gt;
|pushpin_label_position = &lt;!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --&gt;
|pushpin_map_caption    =
|pushpin_mapsize        =
&lt;!-- Location ------------------&gt;
|subdivision_type       = Zemlja
|subdivision_name       = Ujedinjeno Kraljevstvo
|subdivision_type1      = [[Britanska prekomorska teritorija|Prekomorska teritorija]]
|subdivision_name1      = [[Kajmanski Otoci]]
|subdivision_type2      = otok
|subdivision_name2      = [[Grand Cayman]]
&lt;!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --&gt;
|seat_type              =
|seat                   =
|parts_type             =
|parts_style            = &lt;!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format)
                               Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--&gt;
|parts                  = &lt;!-- parts text, or header for parts list --&gt;
|p1                     =
|p2                     = &lt;!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--&gt; 
&lt;!-- Politics -----------------&gt;
|government_footnotes   =
|government_type        =
|leader_title           =
|leader_name            =
|leader_title1          =  &lt;!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --&gt;
|leader_name1           =
|established_title      =  &lt;!-- Settled --&gt;
|established_date       = 
&lt;!-- Area    ---------------------&gt;
|area_magnitude         = 
|unit_pref                = Imperial
|area_footnotes           =
|area_total_km2           = &lt;!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--&gt;
|area_land_km2            = &lt;!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--&gt;
|area_water_km2           =
|area_total_sq_mi         =
|area_land_sq_mi          =
|area_water_sq_mi         =
|area_water_percent       =
&lt;!-- Elevation --------------------------&gt;
|elevation_footnotes    =  &lt;!--for references: use &lt;ref&gt; tags--&gt;
|elevation_m            = 
|elevation_ft           =
|elevation_max_m            = 
|elevation_max_ft           =
|elevation_min_m            = 
|elevation_min_ft           =
&lt;!-- Population   -----------------------&gt;
|population_as_of               =1999 proc.
|population_footnotes           =&lt;ref&gt;Taken from report - http://www.electionsoffice.ky/html%20report/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100113223549/http://www.electionsoffice.ky/html%20report/ |date=13. 1. 2010 }}&lt;/ref&gt;
|population_note                =
|population_total               =20.636
|population_density_km2         = &lt;!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --&gt;
|population_density_sq_mi       =
&lt;!-- General information  ---------------&gt;
|timezone               = 
|utc_offset             = 
|timezone_DST           = 
|utc_offset_DST         = 
|coor_type              = &lt;!-- can be used to specify what the coordinates refer to --&gt;
|latd=19.3034 |latm= |lats= |latNS=
|longd=-81.3863 |longm= |longs= |longEW=
&lt;!-- Area/postal codes &amp; others --------&gt;
|postal_code_type       =  &lt;!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --&gt;
|postal_code            =
|area_code              =
|website                = 
|footnotes              = 
}}'''George Town''' je glavni i najveći grad [[Kajmanska ostrva|Kajmanskih ostrva]], smješten na Velikom Kajmanu. Ime je dobio po [[Đorđe III, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|kralju Georgeu III]] . {{As of|2022}}., grad je imao 40.957 stanovnika,&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;[https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/cayman_islands_preliminary_census_2021_r.pdf Cayman Islands’ 2021 Census Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331170843/https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/cayman_islands_preliminary_census_2021_r.pdf|date=31. 3. 2022}}&lt;/ref&gt; što ga čini najvećim gradom (po broju stanovnika) od svih [[Britanske prekomorske teritorije|britanskih prekomorskih teritorija]].&lt;ref name=&quot;gov&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.eso.ky/UserFiles/page_docums/files/uploads/the_cayman_islands_labour_force_survey_r-14.pdf?_pageid=1142,1481068&amp;_dad=portal&amp;_schema=PORTAL|title=About Cayman|date=24. 9. 2013|publisher=Gov.ky|access-date=5. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;

Vladine kancelarije Kajmanskih ostrva nalaze se u gradu. Prema [[Mreži za istraživanje globalizacije i svjetskih gradova]] iz 2020. godine, George Town je klasifikovan kao [[Globalni grad|Beta grad]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gawc.lboro.ac.uk/gawc-worlds/the-world-according-to-gawc/world-cities-2020/|title=World Cities 2020|website=GaWC|language=en-US|access-date=19. 9. 2025}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Flag_of_Cayman_Islands_(28077880745).jpg|mini|Zastava Kajmanskih Ostrva vihori se na njihovom ministarstvu vanjskih poslova.]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20090218010526/http://fevisyu.com/georgetown.htm Slike Džordžtauna]
{{Glavni sjevernoamerički i srednjoamerički gradovi}}{{Normativna kontrola}}{{Commonscat|George Town, Cayman Islands}}

[[Kategorija:Kajmanska ostrva]]</text>
      <sha1>440efc9z9lt3mr51iq5gcwpmud0o4fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaius Asinius Pollio (konzul 23)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172266</id>
    <revision>
      <id>3926276</id>
      <parentid>3642454</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1513" sha1="r6tczxuvgupgkgcc3b44j89tucjqfoe" xml:space="preserve">'''Gaj Asinije Polion'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Annals_(Tacitus)/Book_4#1|title=The Annals (Tacitus)/Book 4 - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|language=en|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; (Gaius Asinius Pollio, ? - 45) bio je [[Rimsko Carstvo|rimski]] plemić i političar iz doba [[Julijevsko-Klaudijevska dinastija|Julijevsko-Klaudijevske dinastije]].

Bio je sin [[Gaius Asinius Gallus|Gaja Asinija Gala]] i [[Vipsania Agrippina|Vipsanije Agripine]]. Godine 23. je za vrijeme cara [[Tiberije|Tiberija]] služio kao konzul. Godine 38/39. je služio kao prokonzul u Aziji. Godine 45. ga je car Klaudije dao pogubiti na nagovor svoje supruge [[Valerija Mesalina|Valerije Mesaline]].

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* Manuel Dejante Pinto de Magalhães Arnao Metello and João Carlos Metello de Nápoles, &quot;Metellos de Portugal, Brasil e Roma&quot;, Torres Novas, 1998

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef | prije=[[Decimus Haterius Agrippa|D. Haterius Agrippa]],&lt;br&gt;[[Gaius Sulpicius Galba|C. Sulpicius Galba]]}}
{{s-ttl | naslov=[[Popis konzula ranog Rimskog Carstva|Konzul]] [[Rimsko Carstvo|Rimskog Carstva]] | godine=23 |regent1=[[Gaius Antistius Vetus (konzul 23)|C. Antistius Vetus]] }}
{{s-aft | poslije=[[Servius Cornelius Cethegus|Ser. Cornelius Cethegus]]&lt;br&gt;[[Lucius Visellius Varro|L. Visellius Varro]]}}
{{završna kutija}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Konzuli Rimskog Carstva|Asinius Pollio, Gaius]]
[[Kategorija:Asinii]]</text>
      <sha1>r6tczxuvgupgkgcc3b44j89tucjqfoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Havre - Caumartin (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>172426</id>
    <revision>
      <id>3926321</id>
      <parentid>3853956</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3210" sha1="p9f98a6bbbaupmcbe768zvxa8pq48xm" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime= Havre - Caumartin 
| Slika = [[Datoteka:Havre - Caumartin - Ligne 9.jpg|240px]]
| Zona = 1
| Linije = {{Parismetro|3}} {{Parismetro|9}}
| Mjesto = [[9. arondisman (Pariz)|Pariz IX]]
| Otvorenje = 19. oktobra 1904.
| Metro ='''[[Željeznička stanica Auber|Auber]]'''&lt;br /&gt;→ {{Parismetro|A}} &lt;br /&gt;'''[[Željeznička stanica Haussmann – Saint-Lazare|Haussmann – Saint-Lazare]]&lt;br /&gt;→ {{Parismetro|E}}
| Broj stanice = 06-07
}}
Metro stanica '''Havre - Caumartin''' [[Pariski metro|pariskog metroa]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bonjour-ratp.fr/stations-metro/havre-caumartin/|title=Métro Havre-Caumartin {{!}} Bonjour RATP|website=www.bonjour-ratp.fr|language=fr|access-date=26. 12. 2025}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; je podzemna stanica, koja se nalazi u [[8. arondisman (Pariz)|8. arondismanu]] ispod bulevara [[Boulevard Haussmann]]. Pored linije metroa {{Parismetro|3}}, stanica je povezana i linijama {{Parismetro|9}}. Na stanici postoji mogućnost presjedanja na željezničke linije [[RER]] {{Parismetro|A}}  na stanici [[Željeznička stanica Auber|Auber]] i [[RER]] {{Parismetro|E}} na stanici [[Željeznička stanica Haussmann – Saint-Lazare|Haussmann – Saint-Lazare]] sa kojima je stanica povezana podzemnim prolazom.

==Historija==
{{Proširiti sekciju}}
Stanica je otvorena 19. oktobra 1904. godine, kada je puštena prva dionica Linije 3, koja je povezivala Avenue de Villiers, danas poznatu kao Villiers sa Père Lachaise. Platforme Linije 9 dodane su kasnije, 3. juna 1923, kada se metro proširio od Saint-Augustin do Chaussée d'Antin–La Fayette. Do 1926. godine stanica je nosila ime Caumartin. Smještena je na raskrsnici ulica Rue de Caumartin i Boulevard Haussmann, oko 100 metara od Rue du Havre. Ta ulica vodi direktno do željezničke stanice Gare Saint-Lazare, jednog od glavnih odredišta za putnike koji koriste metro iz Havre-Caumartin. Naziv stanice djelimično odaje počast François Le Fèvreu de Caumartinu, markizu de Saint-Ange, istaknutom trgovcu u Parizu tokom 18. vijeka. Danas se stanica nalazi na kraju ulice koja nosi njegovo ime.

==Izlazi==
{{Proširiti sekciju}}

Stanica ima četiri ulaza koji vode na Boulevard Haussmann. Svaki ulaz sadrži fiksne stepenice obilježene stubom sa žutim slovom “M” unutar kruga:

* Prvi ulaz: Rue	du Havre, nalazi se desno od robne kuće Le Printemps na broju 70	bulevara.
* Drugi ulaz:	Boulevard Haussmann - robne kuće, nalazi se tačno nasuprot	Printemps-a na broju 56.
* Treći ulaz:	Rue Auber, desno od broja 53 bulevara.
* Četvrti ulaz:	Rue de Caumartin, preko puta broja 43 bulevara.

==Linije==
* [[RATP]]:
* [[Noctilien]]: 
==Vanjski linkovi==
{{Proširiti sekciju}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Commonscat|Havre - Caumartin (Paris Metro)}}

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|3P=[[Saint-Lazare (Metro Pariz)|Saint-Lazare]]|3N=[[Opéra (Metro Pariz)|Opéra]]
|9P=[[Saint-Augustin (Metro Pariz)|Saint-Augustin]]|9N=[[Chaussée d'Antin - La Fayette (Metro Pariz)|Chaussée d'Antin - La Fayette]]
}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u 9. arondismanu]]
[[Kategorija:Metro linija 3 (Pariz)]]
[[Kategorija:Metro linija 9 (Pariz)]]</text>
      <sha1>p9f98a6bbbaupmcbe768zvxa8pq48xm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abdus Salam</title>
    <ns>0</ns>
    <id>173879</id>
    <revision>
      <id>3926031</id>
      <parentid>3460753</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3757" sha1="rm5o3k9vl3k3uw9nordk8x2as1jahov" xml:space="preserve">{{Infokutija naučnik
| ime                     = Abdus Salam
| slika                   = Qasim with abdus salam (cropped).jpg 
| slika_širina            = 
| naslov                  = 
| datum_rođenja           = [[29. januar]] [[1926.]]
| mjesto_rođenja          = Santokdas, [[Distrikt Sahiwal]], [[Punjab (Britanska Indija)|Punjab]], [[Britanska Indija]]
| datum_smrti             = [[21. novembar]] [[1996.]]
| mjesto_smrti            = [[Oxford]] ([[UK]])
| prebivalište            = 
| državljanstvo           = Pakistansko
| narodnost               = Pakistanac
| etnicitet               =
| polje                   = [[Teorijska fizika]]
| radna_institucija       = [[Pakistanska komisija za atomsku energiju|PAEC]] &lt;br&gt; [[SUPARCO]] &lt;br&gt; [[Pakistanski institut za nuklearnu fiziku i tehnologiju|PINSTECH]] &lt;br&gt; [[Imperial College London]] &lt;br&gt; [[Univerzitet Cambridge]] &lt;br&gt; [[Međunarodni centar za teorijsku fiziku|ICTP]] &lt;br&gt; [[COMSATS]] &lt;br&gt; [[Akademija nauka za zemlje u razvoju|TWAS]] &lt;br&gt; [[Institut &quot;Edward Bouchet i Abdus Salam&quot;]]
| alma_mater              = [[Pandžapski univerzitet]] &lt;br&gt; [[Government College University (Lahore)|Government College University]] ([[Lahore]]) &lt;br&gt; [[St John's College (Cambridge)|St John's College]] ([[Cambridge]])
| doktorski_mentor        = [[Nicholas Kemmer]]
| doktorski_studenti      = [[Michael Duff (fizičar)|Michael Duff]] &lt;br&gt; [[Walter Gilbert]] &lt;br&gt; [[John Moffat (fizičar)|John Moffat]] &lt;br&gt; [[Yuval Ne'eman]] &lt;br&gt; [[John Polkinghorne]] &lt;br&gt; [[Riazuddin (fizičar)|Riazuddin]] &lt;br&gt; [[Fayyazuddin (fizičar)|Fayyazuddin]] &lt;br&gt; [[Masud Ahmad]] &lt;br&gt; [[Ghulam Murtaza]] &lt;br&gt; [[Munir Ahmad Rashid]]
| akademski_savjetnici    =
| uticao_na               =
| utacali_na_njega        =
| poznat_po               = [[Elektroslaba interakcija]] &lt;br&gt; [[Pati-Salamov model]] &lt;br&gt; [[kvantna mehanika]] &lt;br&gt; [[Nuklearni program Pakistana]] &lt;br&gt; [[SUPARCO]]
| autor_kratica_bot       = 
| autor_kratica_zoo       = 
| nagrade                 = [[Nobelova nagrada za fiziku]] ([[1979]]) &lt;br&gt; [[Copleyeva medalja]] ([[1990]]) &lt;br&gt; [[Smithova nagrada]] ([[1950]]) &lt;br&gt; [[Adamsova nagrada]] ([[1958]]) &lt;br&gt; [[Nishan-e-Imtiaz]] &lt;br&gt; [[Nishan-e-Pakistan|Sitara-e-Pakistan]] ([[1959]]) &lt;br&gt; [[Zlatna Lomonosovljeva medalja]] ([[1983]])
| religija                = 
| fusnote                 = 
}}
'''Mohammad Abdus Salam''' (lijevo na slici) bio je [[pakistan]]ski [[teorijska fizika|teorijski]] [[fizičar]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Abdus-Salam|title=Abdus Salam {{!}} Pakistani physicist {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=5. 11. 2022}}&lt;/ref&gt; Predano je radio na teorijskom objedinjenju dviju od četiri fundamentalne interakcije, tj. radio je na teoriji koja objedinjuje [[Lorentzova sila|elektromagnetnu]] i [[Slaba nuklearna sila|slabu silu]]. Za ovaj rad dodijeljena mu je [[Nobelova nagrada]] [[Nobelova nagrada za fiziku|za fiziku]] [[1979]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1979/salam/biographical/|title=The Nobel Prize in Physics 1979|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=5. 11. 2022}}&lt;/ref&gt; Nagradu je podijelio sa [[Sheldon Glashow|Sheldonom Glashowom]] i [[Steven Weinberg|Stevenom Weinbergom]]. Abdus Salam je prvi Pakistanac i prvi [[musliman]] kome je dodijeljena Nobelova nagrada za fiziku.

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Commonscat}}
{{stub-biog}}
{{Nobelova nagrada za fiziku}}
{{Dobitnici Copleyjeve medalje (1951-2000)}}

{{DEFAULTSORT:Salam, Abdus}}
[[Kategorija:Rođeni 1926.]]
[[Kategorija:Umrli 1996.]]
[[Kategorija:Biografije, Santokdas]]
[[Kategorija:Pakistanski fizičari]]
[[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]]
[[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]]</text>
      <sha1>rm5o3k9vl3k3uw9nordk8x2as1jahov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plazenica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>174426</id>
    <revision>
      <id>3925838</id>
      <parentid>3923175</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="pnp0783osugj7r408hi7q7810w9m8cd" xml:space="preserve">'''Plazenica''' je planina u općini [[Donji Vakuf]], [[Bosna i Hercegovina]]. Ima nadmorsku visinu od 1765 m.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fzs.ba/Statisticki%20godisnjak%202009.pdf|title=Statistički godišnjak Federacije Bosne i Hercegovine|page=28|publisher=Federacija Bosne i Hercegovine, FFederalni zavod za statistiku|year=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307061052/http://www.fzs.ba/Statisticki%20godisnjak%202009.pdf|archive-date=7. 3. 2010|access-date=24. 11. 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
*[[Spisak planina u Bosni i Hercegovini]]

==Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.dinarskogorje.com/plazenica.html|title=Plazenica|website=DINARSKO GORJE|language=en|access-date=31. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://planinarenje.ba/planinarski-imenik/planine/1765-velika-plazenica|title=(1765) Velika Plazenica|last=Bećar|first=Midhat|website=Planinarenje.ba|language=bs-ba|access-date=31. 8. 2026}}

{{coord|44|02|N|17|15|E|display=title|region:BA_type:mountain_source:GNS-enwiki}}

{{Planine u BiH}}</text>
      <sha1>pnp0783osugj7r408hi7q7810w9m8cd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhammed Mursi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>175846</id>
    <revision>
      <id>3925724</id>
      <parentid>3924865</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6244" sha1="0nrx543buyi050um1zcw4ux9157rvhg" xml:space="preserve">{{Infokutija politički vođa
| ime                = Muhammed Mursi
| slika              =
| redoslijed         = Predsjednik Egipta
| vrijeme_na_vlasti  = [[30. juni]] [[2012]] – [[3. juli]] [[2013.]]
| prethodnik         = [[Hosni Mubarak]]
| nasljednik         = Abdel Fattah el-Sisi
| redoslijed2        = Član parlamenta
| vrijeme_na_vlasti2 = 2000 - 2005
| prethodnik2        = 
| nasljednik2        = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja|1951|8|20}}
| mjesto_rođenja     = Šerkijja, Egipat
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|2019|6|17|1951|8|20}}
| mjesto_smrti       = [[Kairo]], [[Egipat]]
| politička_stranka  = [[Stranka slobode i pravde]]
| obrazovanje        = 
| vjera              = [[Islam]]
| potpis             = 
| web_stranica       = 
}}
'''Muhammed Mursi Isa el-Ajjat''' &lt;ref name=Minber.ba&gt;Saff,br. 320; 2012, Prvi slobodni izbori za predsjednika Republike Egipat, http://minber.ba/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=10984:prvi-slobodni-izbori-za-predsjednika-republike-egipat&amp;catid=57:drutvo-i-politika&amp;Itemid=82&lt;/ref&gt;(20. august 1951, Šerkijja, sjeverni Egipat - 17. juni 2019. Kairo, Egipat) bio je prvi demokratski i slobodno birani predsjednik [[Egipat|Egipta]]. Bio je predsjednik Stranke slobode i pravde, stranke koja je pobijedila na parlamentarnim izborima.

Kao predsjednik, Morsi je u novembru 2012. izdao privremenu ustavnu deklaraciju koja mu je u stvari dala neograničena ovlaštenja i moć da [[Legislacija|donosi zakone]] bez [[Sudstvo Egipta|sudskog]] nadzora ili revizije njegovih akata kao preventivni potez protiv očekivanog raspuštanja [[Egipatska ustavotvorna skupština 2012|druge konstitutivne skupštine]] od strane sudije iz ere [[Istorija Egipta pod Hosnijem Mubarakom|Mubaraka.]] &lt;ref&gt;{{Cite news|last=Sheikh|first=David D. Kirkpatrick and Mayy El|title=President Morsi in Egypt Seizes New Powers|url=https://www.nytimes.com/2012/11/23/world/middleeast/egypts-president-morsi-gives-himself-new-powers.html|access-date=19. 6. 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;

Mursija je sa vlasti zbacila vojska 3. jula 2013., nakon masovnih protesta protiv njegove vladavine.&lt;ref name=drzavni_udar1&gt;http://balkans.aljazeera.net/vijesti/egipat-uzivo-svrgnut-muhamed-mursi{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; 1. septembra 2013. godine, pokrenuto je suđenje zbog optužbi za podsticanje na smrtonosno nasilje.&lt;ref&gt;[http://www.usatoday.com/story/news/world/2013/09/01/egypt-morsi-trial/2753587/ Egypt's Morsi to be tried for inciting violence] USA Today&lt;/ref&gt; On je također imao suđenje za podsticanje na ubistvo,&lt;ref&gt;[http://english.ahram.org.eg/News/85409.aspx Frequently Asked Questions about Egypt's Morsi trial] Ahram Online&lt;/ref&gt; špijunažu,&lt;ref&gt;[http://www.dailynewsegypt.com/2013/12/18/prosecutor-general-orders-morsi-tried-for-espionage-along-with-brotherhood-leaders/ Prosecutor general orders Morsi tried for espionage along with Brotherhood leaders] Daily News Egypt&lt;/ref&gt; i udruživanje radi vršenja djela terorizma.&lt;ref&gt;[http://www.aljazeera.com/news/middleeast/2013/12/egypt-morsi-charged-with-terrorist-acts-20131218131959978322.html Egypt's Morsi charged with 'terrorist acts'] Al Jazeera&lt;/ref&gt; Osuđen je bio na 20 godina zatvora, ali je oslobođen optužbe za ubistvo, 21 aprila 2015.&lt;ref&gt;[http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/egypt/11551442/Egypts-Mohammed-Morsi-sentenced-to-20-years-in-jail.html Egypt's Mohammed Morsi sentenced to 20 years in jail] The Telegraph&lt;/ref&gt; 16. maja 2015 osuđen je na smrt od strane egipatskog suda zbog njegove uloge u bijegu iz zatvora [[Wadi el-Natrun]] za vrijeme revolucije 2011. godine, iako je sud izjavio da će izreći svoju konačnu odluku 2 juna.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-32763215 Mohammed Morsi: Egypt's ex-leader sentenced to death] BBC News&lt;/ref&gt;

Prema službenim inofrmacijama egipatskih vlasti umro je 17. juna 2019. godine, u sudnici, nakon što mu je pozlilo tokom sudskog procesa koji se vodio protiv njega.

== Biografija ==

=== Edukacija ===
Studirao je inžinjerstvo na Kairskom univerzitetu, gdje je 1978. godine magistrirao [[Metalurgija|metalurgiju]]. Svoje obrazovanje nastavlja u SAD.  Doktorirao je na Kalifornijskom državnom univerzitetu (University of Southern California) 1982. godine, gdje je i predavao do 1985. Od 1985 do 2010 radio je kao profesor na &quot;University of Zagazig&quot; u Egiptu.&lt;ref name=Biografija&gt;Oficijelna Web-stranica Muslimanske braće ,http://www.ikhwanweb.com/article.php?id=29964 (Tekst na Engleskom jeziku)&lt;/ref&gt;

=== Politika ===
Muhammed Mursi je se 1977. godine prikljucio [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskoj braći]]&lt;ref name=mcclatchydc.com&gt;Morsi inaugurated in Egypt, http://www.mcclatchydc.com/2012/06/30/154524/morsi-inaugurated-in-egypt.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702182002/http://www.mcclatchydc.com/2012/06/30/154524/morsi-inaugurated-in-egypt.html |date=2 Juli 2012 }} (Tekst na Engleskom jeziku)&lt;/ref&gt;. Mubarakov režim nije dopuštao ovom pokretu osnivanje sopstvene stranke, tako da su se njihovi kandidati morali kandidirati kao nezavisni kandidati. Muhammed Mursi uspijeva da u parlamentarnim izborima 2000. godine kao nezavisni kandidat uđe u parlament. Njegov angažman je toliko dobar, da biva biran za najboljeg parlamentarca na svijetu 2000-2005 godine&lt;ref name=Biografija /&gt;.
Kao aktivni član Muslimanske braće, Muhammed Mursi učestvuje u više demonstracija protiv Mubarakovog režima i biva više puta hapšen. Nakon [[Hosni Mubarak|Mubarakovog]] pada, Muslimanska braća osnivaju svoju stranku &quot;[[Stranka slobode i pravde]]&quot; i biraju Muhammeda Mursija za svog vođu. Kao takav kandidira se za predsjednika Egipta i pobjeđuje u prvim slobodnim i demokratskim izborima sa ukupno 51,7% glasova.

==Internet stranice==
[http://www.fjponline.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111227104046/http://www.fjponline.com/ |date=27. 12. 2011 }} - Stranka slobode i pravde

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Commonscat|Mohamed Morsi}}

{{DEFAULTSORT:Morsi, Mohamed}}
[[Kategorija:Egipatski političari]]
[[Kategorija:Egipatski predsjednici]]
[[Kategorija:Biografije, Šerkijja]]
[[Kategorija:Rođeni 1952.]]
[[Kategorija:Umrli 2019.]]</text>
      <sha1>0nrx543buyi050um1zcw4ux9157rvhg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Društvo pisaca Bosne i Hercegovine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176141</id>
    <revision>
      <id>3925981</id>
      <parentid>3917551</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2711" sha1="gub161a8ypu591jv29x45gw6a0qkwjg" xml:space="preserve">'''Društvo pisaca Bosne i Hercegovine''' je pravni nasljednik ''Udruženja književnika Bosne i Hercegovine'' koje je nastalo 1945. godine.&lt;ref name=&quot;ref1&quot; /&gt; Jedan od osnivača Društva 1993. godine bio je [[Zlatko Topčić]].

Udruženje je osnovalo i izdavalo književni časopis ''[[Život (časopis)|Život]]'' (kojega će kasnije preuzeti izdavačka kuća &quot;Svjetlost&quot;), te organiziralo internacionalnu manifestaciju ''[[Sarajevski dani poezije]]''.&lt;ref name=&quot;ref1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bhdani.com/arhiva/82/tekst182.htm |title=BHDani - Mrtvo društvo pisaca |access-date=3. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522170254/http://bhdani.com/arhiva/82/tekst182.htm |archive-date=22. 5. 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Društvo pisaca BiH dodjeljuje svake godine [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine|književnu nagradu]] za najbolje novoobjavljeno književno djelo.

Trenutno broji 161 člana, smješteno je u prostorijama Doma pisaca u Kranjčevićevoj ulici u [[Sarajevo|Sarajevu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.https//www.companywall.ba/firma/drustvo-pisaca-u-bosni-i-hercegovini-sarajevo---sarajevski-dani-poezije/MMEr5ZCR|title=DRUŠTVO PISACA U BOSNI I HERCEGOVINI SARAJEVO {{!}} CompanyWall|last=Wall|first=Company|website=Company Wall|language=bs|access-date=28. 7. 2026}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

== Predsjednici ==
* [[Nedžad Ibrišimović]] - 1993. do 2001.
* [[Gradimir Gojer]]
* [[Amir Brka]]
* [[Dževad Karahasan]]&lt;ref&gt;[http://www.klix.ba/vijesti/kultura/dzevad-karahasan-novi-predsjednik-drustva-pisaca-bih/140322056 Dževad Karahasan novi predsjednik Društva pisaca BiH]&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Nagrada Društva pisaca Bosne i Hercegovine]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20130522170254/http://bhdani.com/arhiva/82/tekst182.htm BHDani broj 82, 17. august 1988. - Mrtvo društvo pisaca]
* [http://www.ceeol.com/aspx/publicationdetails.aspx?publicationId=497d848c-7f37-4ef1-b41f-17839e03a6a9 Život - Časopis za književnost i kulturu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402090427/http://www.ceeol.com/aspx/publicationdetails.aspx?publicationId=497d848c-7f37-4ef1-b41f-17839e03a6a9 |date=2. 4. 2015 }}
* [http://www.oslobodjenje.ba/vijesti/kultura/izmijenjen-statut-drustva-pisaca-bih Oslobođenje - Izmijenjen statut društva pisaca BiH]
* [http://www.diogenpro.com/drustvo-pisaca-bihvijesti.html Društvo pisaca - BiH Vijesti Diogen]
* [https://www.nihadhasanovic.com/cemu-drustvo-pisaca/ Čemu Društvo pisaca? Nihad Hasanović]

[[Kategorija:Bosanskohercegovačka književnost]]
[[Kategorija:Društvo pisaca Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovačka kultura]]</text>
      <sha1>gub161a8ypu591jv29x45gw6a0qkwjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Persipnei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177235</id>
    <revision>
      <id>3925877</id>
      <parentid>3922054</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1358" sha1="fzx4x0fyzs2mc7pjgvi2xcaov38a909" xml:space="preserve">[[Datoteka:Hades Persephone Tomb of Orcus II.jpg|Na ovoj slici, [[Aita]] i Persipnei prikazani su desno.|230px|mini]]
Prema [[etruščanska mitologija|etruščanskim]] mitovima, '''Persipnei''' (''Phersipnai'') kraljica je [[Had (podzemni svijet)|podzemlja]] i supruga boga [[Aita|Aite]].&lt;ref&gt;Guido Achille Mansuelli: ''The art of Etruria and early Rome''. &quot;The figures of the deities of the underworld, [[Aita]] and Persipnei, are classical additions, almost extraneous to the rest of the composition.&quot;&lt;/ref&gt; [[Etrurščani|Etruščani]] su vjerovali u njeno postojanje nakon što su preuzeli neke elemente [[Grčka mitologija|grčke mitologije]].&lt;ref&gt;[[D. J. Conway]]: ''Maiden, Mother, Crone'': ''The Myth and Reality of the Triple Goddess''&lt;/ref&gt;
 
[[Grci]] su tu božicu zvali [[Perzefona]], a [[Rimljani]] [[Prozerpina]].

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://folklore-bestiary.vercel.app/en/creatures/it-persipnei|title=Persipnei — Italy|website=folklore-bestiary.vercel.app|language=ko|access-date=25. 8. 2026}}
* {{Cite web|url=https://www.wordmeaning.org/spanish/definition/146156.htm|title=Meaning of persipnei by Danilo Enrique Noreña Benítez|last=www.wordmeaning.org|website=Dictionary,Open and Collaborative of  Spanish|language=en|access-date=25. 8. 2026}}

[[Kategorija:Etruščanska mitologija]]</text>
      <sha1>fzx4x0fyzs2mc7pjgvi2xcaov38a909</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ani (bog)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177289</id>
    <revision>
      <id>3926072</id>
      <parentid>3834941</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:31:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926072</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2105" sha1="g2qj7jl5y31z93ok2z496ruyltmyya9" xml:space="preserve">'''Ani''' je [[etruščanska mitologija|etruščansko]] [[bog|božanstvo]] [[Nebo|neba]].&lt;ref&gt;''Historical Dictionary of the Etruscans'', [http://books.google.com.my/books?id=P2YwlCMMtP0C&amp;pg=PA13&amp;dq=Ani+Etruscan&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=Vk79UO2NDMrZswbgyoCYBQ&amp;ved=0CDUQ6AEwAQ#v=onepage&amp;q=Ani%20Etruscan&amp;f=false 13. str].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jordan|first=Michael|url=http://archive.org/details/encyclopediaofgo00jord|title=Encyclopedia of gods : over 2,500 deities of the world|date=1993|publisher=New York : Facts on File|others=Internet Archive|isbn=978-0-8160-2909-9}}&lt;/ref&gt; On je opisan kao vladar neba sa dva lica, pa je po tome sličan dvoglavom [[Janus (mitologija)|Janusu]].&lt;ref&gt;David Adams Leeming: ''From Olympus to Camelot: The World of European Mythology''. &quot;...the Latin Janus was the Etruscan Ani.&quot;&lt;/ref&gt; Vjeruje se da je Ani povezan i s bogom [[Anu]]om iz [[akad]]ske mitologije.&lt;ref&gt;Jordan, Michael: ''Encyclopedia of Gods: Over 2,500 Deities of the World''&lt;/ref&gt;

Etruskolog Adriano Maggiani je 1981. godine izjavio da ovo božanstvo nikada nije postojalo u etruščanskoj mitologiji. Prema njegovim riječima, postojanje božanstva Ani našlo se na osnovu pogrešnog čitanja, kao jednog od četrdeset imena božanstava na jetri Piacenze.&lt;ref&gt;{{Citation|title=Ani (Etruskische mythologie)|url=https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ani_(Etruskische_mythologie)&amp;oldid=57865153|date=31. 12. 2020|accessdate=19. 6. 2024|language=nl}}; članak na nizozemskoj wiki&lt;/ref&gt; Položaj Ani na &quot;jetri Piacenze&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://visitpiacenza.it/en/art-and-culture/etruscan-liver/|title=ETRUSCAN LIVER|website=Visit Piacenza|language=en-US|access-date=19. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; odgovara položaju velikih nebeskih božanstava koja, prema etruščanskoj teologiji, borave na sjeveroistočnom dijelu neba.

Podudarnost imena s imenom rimskog boga Janusa dovela je do vjerovanja da između njih postoji ekvivalentnost; u stvarnosti etrurski korespondiranje za Janusa je bog Culsans.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Etruščanska mitologija]]</text>
      <sha1>g2qj7jl5y31z93ok2z496ruyltmyya9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ambasador Zlatnog globusa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177698</id>
    <revision>
      <id>3926058</id>
      <parentid>3712824</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4944" sha1="54793jfusg784w2unngsb5sn8f1s190" xml:space="preserve">{{Glavni|Zlatni globus}}
'''Miss Golden Globe''' (odn. '''Mr. Golden Globe''')  je [[Sjedinjene Američke Države|američka]] filmska nagrada, koja se dodjeljuje u [[Los Angeles]]u od 1963. godine.  Pvi put je dodijeljena na [[21. dodjela &quot;Zlatnog globusa&quot;|21. ceremoniji dodjele]] 1963. godine, za filmove iz prošlogodišnje produkcije. Nagradu dodjeljuje [[Udruženje holivudskih stranih novinara]] (HFPA), organizacija sastavljena od novinara koji pokrivaju filmsku industriju Sjedinjenih Država, ali koji su povezani s publikacijama izvan [[Sjeverna Amerika|Sjeverne Amerike]].&lt;ref name=&quot;New York Times 5 January 2018&quot;&gt;{{cite news|last1=Harel|first1=Monica Corcoran|title=Miss Golden Globe Is No More. Long Live the Golden Globe Ambassador.|url=https://www.nytimes.com/2018/01/05/style/golden-globe-ambassador-johnson-simone-garcia.html|access-date=8. 1. 2018|work=The New York Times|date=5. 1. 2018}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Dobitnici
|-
! Godina !! Ime !! Roditelji !! Godine
|-
| rowspan=2 | 1963 || [[Eva Six]] ||    || 26
|-
| [[Donna Douglas]] ||    || 30
|-
| 1964 || [[Linda Evans]] ||    || 22
|-
| 1967 || [[Corinna Tsopei]] ||    || 23
|-
| 1969 || [[Francoise Ruggieri]] ||    || 
|-
| 1971 || [[Anne Archer]] || [[John Archer (actor)|John Archer]] i [[Marjorie Lord]] || 24
|-
| 1972 || [[Pamela Powell]] || [[Dick Powell]] i [[Joan Blondell]] || 24
|-
| 1973 || [[Kelley Miles]] || [[Bob Miles]] i [[Vera Miles]] || 21
|-
| 1974 || [[Linda Meiklejohn]] || [[William Meiklejohn|William W Meiklejohn]] i [[Charlotte Jeter]] || 33
|-
| 1975 || [[Melanie Griffith]] || [[Peter Griffith]] i [[Tippi Hedren]] || 18
|-
| 1976 || [[Lisa Farringer]] ||    || 
|-
| 1977 || [[Nicole Ericson]] || [[John Ericson]] i [[Milly Coury]] || 
|-
| 1978 || [[Elizabeth Stack]] || [[Robert Stack]] i [[Rosemarie Bowe]] || 22
|-
| 1979 || [[Stephanie Haymes]] ||    || 
|-
| 1980 || [[Kym Karath]] ||    || 22
|-
| 1981 || [[Rosanne Katon]] ||    || 27
|-
| 1982 || [[Laura Dern]] || [[Bruce Dern]] i [[Diane Ladd]] || 15
|- 
| rowspan=2 | 1983 || [[Lori Leonelli]] ||    || 
|-
| [[Rhonda Shear]] ||    || 29
|-
| 1984 || [[Anita Finch]] || 	|| 
|-
| 1985 || [[Lisabeth Shatner]] || [[William Shatner]] i [[Gloria Ri]] || 24
|-
| 1986 || [[Calista Carradine]] || [[David Carradine]] i [[Donna Lee Becht]] || 24
|-
| 1987 || [[Ciace Savalas]] || [[Telly Savalas]] i [[Marilyn Gardner]] || 24
|-
| 1988 || [[Gigi Garner]] || [[James Garner]] i [[Lois Garner]] || 
|-
| 1989 || [[Kyle Aletter]] || [[Frank Aletter]] i [[Lee Meriweather]] || 29
|-
| 1990 || [[Katharine Kramer]] || [[Stanley Kramer]] i [[Karen Sharpe|Karen Sharpe-Kramer]] || 
|-
| 1991 || [[Kaitlin Hopkins]] || [[Gene Persson]] i [[Shirley Knight]] || 27
|-
| 1992 || [[Joely Fisher]] || [[Eddie Fisher (singer)|Eddie Fisher]] i [[Connie Stevens]] || 25
|-
| 1993 || [[Erin Hamilton]] || [[Joe Hamilton (producer)|Joe Hamilton]] i [[Carol Burnett]] || 25
|-
| 1994 || [[Alexirea Martin]] || [[Alvin Martin]] i [[Whoopi Goldberg]] || 21
|-
| 1995 || [[John Clark Gable]] || [[Clark Gable]] i [[Kay Williams Gable]] || 34
|-
| rowspan=2 | 1996 || [[Jaime Nicole Dudney]] || [[Ken Dudney]] i [[Barbara Mirell]] || 20
|-
| [[Freddie Prinze, Jr.]] || [[Freddie Prinze]] i [[Kathy Elaine Cochran]] || 20
|-
| 1997 || [[Kehly Sloane]] || [[Ed Thrasher]] i [[Linda Gray]] || 31
|-
| 1998 || [[Clementine Ford]] || [[David Ford]] i [[Cybill Shepherd]] || 19
|-
| 1999 || [[Tori Reid]] || [[Tim Reid]] i [[Rita Reid]] || 28
|-
| 2000 || [[Liza Huber]] || [[Helmut Huber]] i [[Susan Lucci]] || 25
|-
| 2001 || [[Katie Flynn]] || [[David Flynn]] i [[Jane Seymour (actress)|Jane Seymour]] || 19
|-
| 2002 || [[Haley Giraldo]] || [[Neil Giraldo]] i [[Pat Benatar]] || 17
|-
| rowspan=2 | 2003 || [[Dominik Garcia-Lorido]] || [[Iy García]] i [[María Victoria Lorido]] || 20
|-
| [[A.J. Lamas]] || [[Lorenzo Lamas]] i [[Michele Smith]] || 20
|-
| 2004 || [[Lily Costner]] || [[Kevin Costner]] i [[Cindy Costner]] || 18
|-
| 2005 || [[Kathryn Eastwood]] || [[Clint Eastwood]] i [[Jacelyn Reeves]] || 17
|-
| 2006 || [[Dakota Johnson]] || [[Don Johnson]] i [[Melanie Griffith]] || 17
|-
| 2007 || [[Lorraine Nicholson]] || [[Jack Nicholson]] i [[Rebecca Broussard]] || 17
|- 
| 2008 || [[Rumer Willis]] || [[Bruce Willis]] i [[Demi Moore]] || 20
|-
| 2009/2010 || [[Mavis Spencer]] || [[Roderick Spencer]] i [[Alfre Woodard]] || 
|-
| 2011 || [[Gia Mantegna]] || [[Joe Mantegna]] i [[Arlene Mantegna]] || 20
|-
| 2012 || [[Rainey Qualley]] || [[Paul Qualley]] i [[Iie MacDowell]] || 22
|-
| rowspan=2 | 2013 || [[Francesca Eastwood]] || [[Clint Eastwood]] i [[Frances Fisher]] || 19
|-
| [[Sam Michael Fox]] || [[Michael J. Fox]] i [[Tracy Pollan]] || 23
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* https://www.nytimes.com/2018/01/05/style/golden-globe-ambassador-johnson-simone-garcia.html
{{Zlatni globus}}
˙{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Miss Zlatnog globusa|*]]</text>
      <sha1>54793jfusg784w2unngsb5sn8f1s190</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Entropija (teorija informacija)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178198</id>
    <revision>
      <id>3926240</id>
      <parentid>3813333</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:14:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3648" sha1="5de73mxe0655s73weghrg0lmndiobwr" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
U teoriji [[Informacija|informacije]], '''entropija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pespmc1.vub.ac.be/ENTRINFO.html|title=Entropy and Information|website=pespmc1.vub.ac.be|access-date=27. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je mera neodređenosti pridružena slučajnoj promjenljivoj. U ovom kontekstu, obično se misli na Shannonovu entropiju, koja kvantifikuje očekivanu vrijednost informacije sadržane u poruci, obično u jedinicama kao što su biti. Ekvivalentno, Shannonova entropija je mjera prosječnog informacionog sadržaja koji se propušta kada se ne zna vrijednost slučajne promjenljive. Koncept je uveo Claude Shannon u svom čuvenom radu iz 1948. godine „Matematička teorija komunikacija“.

Shannonova entropija predstavlja apsolutnu granicu najbolje moguće kompresije bez gubitaka bilo kakve komunikacije, pod izvjesnim ograničenjima: ako tretiramo poruke da su kodirane kao niz nezavisnih slučajnih promjenljivih sa istom raspodjelom, prva Shannonova teorema pokazuje da, u graničnom slučaju, srednja dužina najkraće moguće reprezentacije za kodiranje poruka u datom alfabetu je njihova entropija podijeljena sa logaritmom broja simbola u ciljnom alfabetu.

Jedno bacanje fer novčića nosi entropiju od jednog bita. Dva bacanja - dva bita. Brzina entropije za novčić je jedan bit po bacanju. Međutim, ako novčić nije fer, tada je neodređenost manja (ako bismo morali da se kladimo na ishod narednog pokušaja, vjerovatno ćemo se kladiti na češći rezultat), pa je i Shannonova entropija manja. Matematički, jedno bacanje novčića (fer ili ne) predstavlja Bernoulijev eksperiment, a njegova entropija data je binarnom entropijskom funkcijom. Niz bacanja novčića sa dvije glave imaće nultu entropiju, jer su ishodi potpuno predvidljivi. Brzina entropije teksta na engleskom je od 1 do 1,5 bita po slovu, odnosno od 0,6 do 1,3 bita po slovu, prema procjenama baziranim na eksperimentima.
== Također pogledajte ==
* [[Kompresija podataka]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* ''[http://www.mdpi.com/journal/entropy Entropy]'' interdisciplinarni časopis o svim aspektima koncepta entropije. Slobodan pristup.
* [http://alum.mit.edu/www/toms/information.is.not.uncertainty.html Information is not entropy, information is not uncertainty !] – diskusija o korištenju izraza &quot;informacija&quot; i &quot;entropija&quot;.
* [http://alum.mit.edu/www/toms/bionet.info-theory.faq.html#Information.Equal.Entropy I'm Confused: How Could Information Equal Entropy?] – a similar discussion on the bionet.info-theory FAQ.
* [https://web.archive.org/web/20110515195708/http://www.rheingold.com/texts/tft/6.html Description of information entropy from &quot;Tools for Thought&quot; by Howard Rheingold]
* [http://math.ucsd.edu/~crypto/java/ENTROPY/ A java applet representing Shannon's Experiment to Calculate the Entropy of English]
* [https://web.archive.org/web/20190207130355/https://www.autonlab.org/tutorials/infogain.html Slides on information gain and entropy]
*[http://en.wikibooks.org/wiki/An_Intuitive_Guide_to_the_Concept_of_Entropy_Arising_in_Various_Sectors_of_Science ''An Intuitive Guide to the Concept of Entropy Arising in Various Sectors of Science''] – a wikibook on the interpretation of the concept of entropy.
* [http://www.shannonentropy.netmark.pl Calculator for Shannon entropy estimation and interpretation]
* [https://researchspace.auckland.ac.nz/handle/2292/3427 Network Event Detection With Entropy Measures], Dr. Raimund Eimann, University of Auckland, PDF; 5993&amp;nbsp;kB – a PhD thesis demonstrating how entropy measures may be used in network anomaly detection.

[[Kategorija:Informacija]]</text>
      <sha1>5de73mxe0655s73weghrg0lmndiobwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brad Garrett</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178238</id>
    <revision>
      <id>3926146</id>
      <parentid>3854161</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:54:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3409" sha1="bkmdoiaxxwkdnkbmzsm9slggnmj3z4y" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime = Brad Garrett
| slika = BradGarrettApr2011.jpg
| opis = Brad Garrett u aprilu 2011.
| ime_pri_rođenju = Brad H. Gerstenfeld
| datum_rođenja = {{Datum rođenja|1960|4|14}}
| mjesto_rođenja = [[Woodland Hills (Kalifornija)|Woodland Hills]], [[Kalifornija]], [[SAD]]
| važnije uloge = '''[[Robert Barone]]''' u ''[[Everybody Loves Raymond]]'' &lt;br /&gt; '''Eddie Stark''' u''[['Til Death]]''
| nagrade = '''[[Primetime Emmy Award za najboljeg sporednog glumca u humorističkoj seriji|Emmy za najboljeg sporednog glumca u humorističkoj seriji]]''' (2001, 2002 i 2005 za ''[[Everybody Loves Raymond]]'')
|zanimanje= glumac, komičar
|supružnik = Jill Diven (1999–2006; dvoje djece)
}}
'''Brad Garrett'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.simonandschuster.com/authors/Brad-Garrett/447943754|title=Brad Garrett|website=Simon &amp; Schuster|language=en|access-date=27. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (rođen kao '''Brad H. Gerstenfeld'''&lt;ref&gt;According to the State of California. ''California Birth Index, 1905-1995''. Center for Health Statistics, California Department of Health Services, Sacramento, California. At Ancestry.com&lt;/ref&gt; [[14. april]] [[1960]]) je [[SAD|američki]] [[glumac]] i [[komičar]], trostruki dobitnik [[Emmy Award|Emmyja]], poznat po ulogama u [[TV|televizijskim]] [[sitcom]]ima ''[[Everybody Loves Raymond]]'' i ''[['Til Death]]''.

Garrett je osvojio tri nagrade Primetime Emmy, uz još tri nominacije. I dalje je istaknut u stand-up komediji i vlasnik je Brad Garrett's Comedy Cluba u MGM Grandu u Las Vegasu, gdje redovno nastupa.

Garrett je rođen kao Brad H. Gerstenfeld 14. aprila 1960. godine,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Garrett|first=Brad|url=https://books.google.com/books?id=lLydBAAAQBAJ|title=When the Balls Drop|date=5. 5. 2015|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4767-7292-9|language=en}}&lt;/ref&gt; kao sin Barbare i Alvina &quot;Al&quot; Gerstenfelda u Oxnardu, Kalifornija. Jevrej je.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lasvegassun.com/blogs/kats-report/2014/apr/10/its-good-times-brad-garrett/|title=It’s good times for Brad Garrett as his Comedy Club turns 2 at MGM Grand|last=Katsilometes|first=John|date=10. 4. 2014|website=Las Vegas Sun|language=en|access-date=27. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Garrett ima dva brata, Jeffa i Paula. Pohađao je srednju školu George Ellery Hale i maturirao u srednjoj školi El Camino Real, obje u dijelu Woodland Hillsa u Los Angelesu, Kalifornija. Garrett je pohađao UCLA manje od dva mjeseca prije nego što je odustao kako bi se posvetio svojoj karijeri komičara.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Garrett|first=Brad|url=https://books.google.com/books?id=jv-hCgAAQBAJ&amp;dq=brad+garrett+dropping+out&amp;pg=PA38|title=When the Balls Drop|date=6. 10. 2015|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-4767-7291-2|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Brad Garrett}}

* {{Official website|bradgarrettcomedy.com}}
* {{IMDb name|0004951}}
* [http://www.bradgarrettcomedy.com/ Brad Garrett's Comedy Club]
* {{IBDB name}}
* {{EmmyTVLegends name|brad-garrett|Brad Garrett}}
{{Emmy za sporednog glumca u humorističkoj seriji}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Garrett, Brad}}
[[Kategorija:Rođeni 1960.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Oxnard (Kalifornija)]]
[[Kategorija:Američki glumci]]
[[Kategorija:Američki komičari]]
[[Kategorija:Dobitnici nagrade za najboljeg sporednog glumca u humorističkoj seriji]]</text>
      <sha1>bkmdoiaxxwkdnkbmzsm9slggnmj3z4y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balon na vrući zrak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>178669</id>
    <revision>
      <id>3926111</id>
      <parentid>3830157</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2598" sha1="riobpnll4pff1el1x62p7r3njihqsnd" xml:space="preserve">[[Datoteka:Virgin_Hot_Air_Balloon.jpg|mini|Balon na topli vazduh|251x251piksel]]

'''[[Balon]] na topli zrak''' izumili su [[Braća Montgolfier|Joseph Michel i Jacques Étienne Montgolfier]] u [[Francuska|Francuskoj]] 1783. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://seattleballooning.com/when-was-the-hot-air-balloon-invented/|title=When Was The Hot Air Balloon Invented? Wild History|date=27. 2. 2026|language=en-US|access-date=13. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Prvi uspješan let u slobodnom balonu ostvarili su [[Jean-François Pilâtre de Rozier]] i Marquis d'Arlandes [[21. novembar|21. novembra]] [[1783]]. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=First Manned Balloon Flight {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=13. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Prvi ženski aeronaut bila je Marie Elisabeth Thible, francuska operna pjevačica koja se 4. jula 1784. uzdigla u Montgolfierovom balonu iznad [[Lyon]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://windowstoworldhistory.weebly.com/madam-elisabeth-thible-is-the-first-woman-to-ride-in-a-free-floating-balloon.html|title=Madam Elisabeth Thible is the First Woman to Ride in a Free Floating Balloon|website=WINDOWS TO WORLD HISTORY|language=en|access-date=13. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Baloni na topli zrak i danas se uobičajeno koriste kao [[slobodni balon]]i, dakle, baloni koji nemaju neposredno upravljanje smjerom leta, već smjer određuje vjetar.

== Termografija ==
&lt;div style=&quot;font-size:95%&quot; align=&quot;left&quot;&gt;
&lt;gallery&gt;
Slika:Infarot_1.jpg
Slika:Infarot_2.jpg
Slika:Infarot_6.jpg
Slika:Infarot_9.jpg
&lt;/gallery&gt;
Termografija pri napuhivanju balona.
&lt;/div&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Avijacija]]
* [[Cepelin]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|}}
* https://web.archive.org/web/20080602012700/http://www.centennialofflight.gov/essay/Lighter_than_air/Early_Balloon_Flight_in_Europe/LTA1.htm
* [http://books.google.com/books?id=ssO_19TRQ9AC&amp;pg=PA112&amp;dq=Kongming+balloon http://books.google.com/ Kongming+balloon]
* http://library.thinkquest.org/23062/balloon.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728105935/http://library.thinkquest.org/23062/balloon.html |date=28. 7. 2011 }}
* https://web.archive.org/web/20110714201319/http://www.nott.com/Pages/projects.php
* http://earlyaviators.com/egusmao.htm
* http://www.eballoon.org/balloon/envelope.html
* https://web.archive.org/web/20090929040550/http://www.brisbanehotairballooning.com.au/faqs/ballooningbasics.html#inspections
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Francuski izumi]]
[[Kategorija:Sport]]
[[Kategorija:Zrakoplovi]]</text>
      <sha1>riobpnll4pff1el1x62p7r3njihqsnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. nivo NUTS-a u Evropskoj uniji</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179010</id>
    <revision>
      <id>3925898</id>
      <parentid>3810711</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:58:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23563" sha1="jpko6lrpejwy487z13d9qemuiamzks1" xml:space="preserve">'''Nomenklatura prostornih jedinica za statistiku'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/fr/web/nuts|title=Vue d'ensemble - NUTS - Nomenclature des unités territoriales statistiques - Eurostat|website=ec.europa.eu|access-date=17. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Francuski jezik|fr:]]''nomenclature d'unités territoriales statistiques'' ), je evropski međunarodni standard za određivanje administrativne podjele zemlje u statističke svrhe. Standard je razvila [[Evropska unija]].

Postoje tri nivoa [[NUTS]] podjele, sa dva nivoa lokalne samouprave (LAU). Zbog veličine nekih zemalja, sve zemlje nemaju sve nivoe podjele.

== 1. nivo ==
{| border=&quot;0&quot; class=&quot;toccolours&quot;
|-
! {{MediaWiki:Toc}}
|-
| align=&quot;center&quot; |
[[#Austrija|Austrija]] &amp;mdash; [[#Belgija|Belgija]] &amp;mdash; [[#Bugarska|Bugarska]] &amp;mdash; [[#Kipar|Kipar]] &amp;mdash; [[#Češka|Češka]] &amp;mdash; [[#Njemačka|Njemačka]] &amp;mdash; [[#Danska|Danska]] &amp;mdash; [[#Estonija|Estonija]]&lt;br /&gt;
[[#Španija|Španija]] &amp;mdash; [[#Finska|Finska]] &amp;mdash; [[#Francuska|Francuska]] &amp;mdash; [[#Grčka|Grčka]] &amp;mdash; [[#Mađarska|Mađarska]] &amp;mdash; [[#Irska|Irska]] &amp;mdash; [[#Italija|Italija]] &amp;mdash; [[#Litvanija|Litvanija]] &amp;mdash; [[#Luksemburg|Luksemburg]] &amp;mdash; [[#Latvija|Latvija]]&lt;br /&gt;
[[#Malta|Malta]] &amp;mdash; [[#Holandija|Holandija]] &amp;mdash; [[#Poljska|Poljska]] &amp;mdash; [[#Portugal|Portugal]] &amp;mdash; [[#Rumunija|Rumunija]] &amp;mdash; [[#Švedska|Švedska]] &amp;mdash; [[#Slovenija|Slovenija]] &amp;mdash; [[#Slovačka|Slovačka]] &amp;mdash; [[#Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjeno Kraljevstvo]]
|}
&lt;br /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! width=&quot;80px&quot;; | Kôd !! Ime !! Podjela !! Karta
|- 
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:AT|AT]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Austrija}} &lt;span id=&quot;Austrija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #f8d8a8;&quot; align=&quot;center&quot;| '''AT1'''
! [[Istočna Austrija]]
| [[Gradišće]], [[Donja Austrija]], [[Beč]]
! rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Austria NUTS 1.svg|180px]]
|-
| style=&quot;background: #b3c6db;&quot; align=&quot;center&quot;| '''AT2'''
! [[Južna Austrija]]
| [[Koruška]], [[Štajerska (pokrajina)|Štajerska]]
|-
| style=&quot;background: #c3c787;&quot; align=&quot;center&quot;| '''AT3'''
! [[Zapadna Austrija]]
| [[Gornja Austrija]], [[Salzburg (pokrajina)|Salzburg]], [[Tirol (pokrajina)|Tirol]], [[Vorarlberg]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:BE|BE]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Belgija}} &lt;span id=&quot;Belgija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #2385d2;&quot; align=&quot;center&quot;| '''BE1'''
! [[Brisel]]
| [[Brisel]]
! rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Regions of Belgium.svg|130px]]
|-
| style=&quot;background: #fab274;&quot; align=&quot;center&quot;| '''BE2'''
! [[Flamanska regija]]
| [[Antwerpen (pokrajina)|Antwerpen]], [[Limburg (pokrajina)|Limburg]], [[Istočna Flandrija]], [[Flamanski Brabant]], [[Zapadna Flandrija]]
|-
| style=&quot;background: #f2536b;&quot; align=&quot;center&quot;| '''BE3'''
! [[Valonija|Valonska regija]]
| [[Valonski Brabant]], [[Hainaut (pokrajina)|Hainaut]], [[Liège (pokrajina)|Liège]], [[Luxembourg (pokrajina)|Luxembourg]], [[Namur (pokrajina)|Namur]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:BG|BG]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Bugarska}} &lt;span id=&quot;Bugarska&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #80e5ff;&quot; align=&quot;center&quot;| '''BG3'''&lt;!-- the code is correct. Codes for Bulgaria start from 3 --&gt;
! [[Sjeverna i Istočna Bugarska]]
| [[Sjeverozapadna]], [[Sjeverna Srednja]], [[Sjeveroistočna]], [[Jugoistočna]]
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Bulgaria NUTS 1.svg|120px]]
|-
| style=&quot;background: #80ff80;&quot; align=&quot;center&quot;| '''BG4'''
! [[Jugozapadna i Južnosrednja Bugarska]]
| [[Jugozapadna]], [[Južnosrednja]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:CY|CY]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Kipar}} &lt;span id=&quot;Kipar&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''CY0'''
! [[Kipar]]
| [[Kipar]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Cyprus blank 1.svg|80px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:CZ|CZ]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Češka}} &lt;span id=&quot;ČeškaRepublic&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''CZ0'''
! [[Češka]]
| [[Prag]], [[Srednjočeški kraj|Srednja Bohemija]], [[Jugozapad]], [[Sjeverozapad]], [[Sjeveroistok]], [[Jugoistok]], [[Srednja Moravska]], [[Moravskošleski kraj]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Cesko-kraje.svg|80px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:DE|DE]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Njemačka}} &lt;span id=&quot;Njemačka&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #b3ff80;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''DE1'''
! [[Baden-Württemberg]]
| [[Stuttgart (regija)|Stuttgart]], [[Karlsruhe (regija)|Karlsruhe]], [[Freiburg (regija)|Freiburg]], [[Tübingen (regija)|Tübingen]]
! rowspan=&quot;16&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Germany NUTS 1.svg|250px]]
|-
| style=&quot;background: #ff80e5;text-align:center;&quot; | '''DE2'''
! [[Bavarska]]
| [[Gornja Bavarska]], [[Donja Bavarska]], [[Gornji Palatinat]], [[Gornja Frankonija]], [[Srednja Frankonija]], [[Donja Frankonija]], [[Švabija (Bavarska)|Švabija]]
|-
| style=&quot;background: #c2fff3;text-align:center;&quot; | '''DE3'''
! [[Berlin]]
| [[Berlin]]
|-
| style=&quot;background: #ffccaa;text-align:center;&quot; | '''DE4'''
! [[Brandenburg]]
| [[Sjeveroistočni Brandenburg]], [[Jugozapadni Brandenburg]]
|-
| style=&quot;background: #ffff00;text-align:center;&quot; | '''DE5'''
! [[Bremen (pokrajina)|Bremen]]
| [[Bremen (pokrajina)|Bremen]]
|-
| style=&quot;background: #ff6600;text-align:center;&quot; | '''DE6'''
! [[Hamburg]]
| [[Hamburg]]
|-
| style=&quot;background: #80b3ff;text-align:center;&quot; | '''DE7'''
! [[Hessen]]
| [[Darmstadt (regija)|Darmstadt]], [[Gießen (regija)|Gießen]], [[Kassel (regija)|Kassel]]
|-
| style=&quot;background: #e9afaf;text-align:center;&quot; | '''DE8'''
! [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje]]
| [[Mecklenburg-Zapadno Pomorje]]
|-
| style=&quot;background: #55ffdd;text-align:center;&quot; | '''DE9'''
! [[Donja Saksonija]]
| [[Braunschweig (regija)|Braunschweig]], [[Hanover (regija)|Hanover]], [[Lüneburg (regija)|Lüneburg]], [[Weser-Ems]]
|-
| style=&quot;background: #eeaaff;text-align:center;&quot; | '''DEA'''
! [[Sjeverna Rajna-Vestfalija]]
| [[Düsseldorf (regija)|Düsseldorf]], [[Köln (regija)|Köln]], [[Münster (regija)|Münster]], [[Detmold (regija)|Detmold]], [[Arnsberg (regija)|Arnsberg]]
|-
| style=&quot;background: #55ffdd;text-align:center;&quot; | '''DEB'''
! [[Porajnje-Falačka]]
| [[Koblenz (regija)|Koblenz]], [[Trier (regija)|Trier]], [[Rheinhessen-Pfalz]]
|-
| style=&quot;background: #c0eb28;text-align:center;&quot; | '''DEC'''
! [[Saarland]]
| [[Saarland]] 
|-
| style=&quot;background: #1dc151;text-align:center;&quot; | '''DED'''
! [[Saksonija]]
| [[Chemnitz (regija)|Chemnitz]], [[Dresden (regija)|Dresden]], [[Leipzig (regija)|Leipzig]]
|-
| style=&quot;background: #e5ff80;text-align:center;&quot; | '''DEE'''
! [[Saksonija-Anhalt]]
| [[Saksonija-Anhalt]] 
|-
| style=&quot;background: #ff80b2;text-align:center;&quot; | '''DEF'''
! [[Schleswig-Holstein]]
| [[Schleswig-Holstein]] 
|-
| style=&quot;background: #ffb380;text-align:center;&quot; | '''DEG'''
! [[Tiringija]]
| [[Tiringija]] 
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:DK|DK]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Danska}} &lt;span id=&quot;Danska&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''DK0'''
! [[Danska]]
| [[Region Hovedstaden|Hovedstaden]], [[Region Sjælland|Zealand]], [[Region Južna Danska|Južna Danska]], [[Region Midtjylland|Srednji Jutland]], [[Region Nordjylland|Sjeverni Jutland]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Denmark regions label.svg|40px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:EE|EE]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Estonija}} &lt;span id=&quot;Estonija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''EE0'''
! [[Estonija]]
| [[Estonija]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Estonia municipalities.png|60px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:GR|GR]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Grčka}} &lt;span id=&quot;Grčka&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: #ffc8c8;&quot; align=&quot;center&quot;| '''EL3'''
! [[Attica (region)|Attica]]
| [[Attica (region)|Attica]]
! rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:NUTS EL 2013.png|140px]]
|-
| style=&quot;background: #ffc8ff;&quot; align=&quot;center&quot;| '''EL4'''
! [[Nisia Aigaiou, Kriti]]
| [[Južni Egej]], [[Sjeverni Egej]], [[Kreta]]
|-
! style=&quot;background: #c8c8ff;&quot; align=&quot;center&quot;| '''EL5'''
! [[Voreia Ellada]]
| [[Istočna Makedonija i Trakija]], [[Srednja Makedonija]], [[Zapadna Makedonija]], [[Epirus (region)|Epirus]]
|-
| style=&quot;background: #c8ffc8;&quot; align=&quot;center&quot;| '''EL6'''
! [[Kentriki Ellada]]
| [[Tesalija]], [[Jonska Ostrva]], [[Zapadna Grčka]], [[Srednja Grčka]], [[Peloponez (region)|Peloponez]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:ES|ES]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Španija}} &lt;span id=&quot;Španija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #FEDFB3;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES1'''
! [[Noroeste]] &lt;br&gt; Sjeverozapadna Španija
| [[Galicija (Španija)|Galicija]], [[Asturija]], [[Kantabrija]]
! rowspan=&quot;7&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Groups of Spanish autonomous communities.png|280px]]
|-
| style=&quot;background: #C0E7F1;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES2'''
! [[Noreste]] &lt;br&gt; Sjeveroistočna Španija
| [[Baskija (autonomna zajednica)|Baskija]], [[Navara]], [[La Rioja]], [[Aragón]]
|-
| style=&quot;background: #DED4B0;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES3'''
! [[Zajednica Madrida]]
| [[Zajednica Madrida]]
|-
| style=&quot;background: #FFFFBF;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES4'''
! [[Centro]]&lt;br&gt; Srednja Španija
| [[Kastilja i León]], [[Kastilja-La Mancha]], [[Ekstramadura]]
|-
| style=&quot;background: #BFC9AD;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES5'''
! [[Este]]&lt;br&gt; Istočna Španija
| [[Katalonija]], [[Valensijska Zajednica]], [[Balearska ostrva]]
|-
| style=&quot;background: #FCC0A7;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES6'''
! [[Sur]]&lt;br&gt; Južna Španija
| [[Andaluzija]], [[Regija Murcia]], [[Ceuta]], [[Melilla]]
|-
| style=&quot;background: #DFF2BC;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ES7'''
! [[Kanarska ostrva]]
| [[Kanarska ostrva]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:FI|FI]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Finska}} &lt;span id=&quot;Finska&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #ffffbf;&quot; align=&quot;center&quot;| '''FI1'''
! [[Finska]]
| [[Istočna Finska]], [[Južna Finska]], [[Zapadna Finska]], [[Sjeverna Finska]]
! rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Namen der Lääni Finnlands.gif|60px]]
|-
| style=&quot;background: #fc0000;&quot; align=&quot;center&quot;| '''FI2'''
! [[Åland]]
| [[Åland]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:FR|FR]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Francuska}} &lt;span id=&quot;Francuska&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #FEDFB3;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''FR1'''
! [[Île-de-France (region)|Île-de-France]]
| [[Île-de-France (region)|Île-de-France]]
! rowspan=&quot;9&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:France ZEAT.png|280px]]
|-
| style=&quot;background: #C0E7F1;text-align:center;&quot; | '''FR2'''
! [[Pariski bazen]]
| [[Champagne-Ardenne]], [[Pikardija]], [[Gornja Normandija]], [[Centre-Val de Loire]], [[Donja Normandija]], [[Burgundija]]
|-
| style=&quot;background: #DED4B0;text-align:center;&quot; | '''FR3'''
! [[Nord-Pas-de-Calais]]
| [[Nord-Pas-de-Calais]]
|-
| style=&quot;background: #FFFFBF;text-align:center;&quot; | '''FR4'''
! [[Istočna Francuska]]
| [[Lorena (regija)|Lorena]], [[Alsace]], [[Franche-Comté]]
|-
| style=&quot;background: #BFC9AD;text-align:center;&quot; | '''FR5'''
! [[Zapadna Francuska]]
| [[Pays de la Loire]], [[Bretanja]], [[Poitou-Charentes]] 
|-
| style=&quot;background: #FCC0A7;text-align:center;&quot; | '''FR6'''
! [[Jugozapadna Francuska]]
| [[Akvitanija]], [[Pireneji-Jug]], [[Limousin]]
|-
| style=&quot;background: #DFF2BC;text-align:center;&quot; | '''FR7'''
! [[Srednja Istočna Francuska]]
| [[Rhône-Alpes]], [[Auvergne]]
|-
| style=&quot;background: #BFCAC8;text-align:center;&quot; | '''FR8'''
! [[Mediteranska Francuska]]
| [[Languedoc-Roussillon]], [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]], [[Korzika]]
|-
| style=&quot;background: #4c7af4;text-align:center;&quot; | '''FR9'''
! [[Prekomorski departmani]]
| [[Guadeloupe]], [[Martinique]], [[Francuska Gvajana]], [[Réunion]] 
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:HU|HU]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Mađarska}} &lt;span id=&quot;Mađarska&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #ffff80;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''HU1'''
! [[Srednja Mađarska]]
| [[Srednja Mađarska]]
! rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:HU NUTS 1.png|150px]]
|-
| style=&quot;background: #9bff80;text-align:center;&quot; | '''HU2'''
! [[Podunavlje]]
| [[Srednje Podunavlje]], [[Zapadno Podunavlje]], [[Južno Podunavlje]]
|-
| style=&quot;background: #c8ffff;text-align:center;&quot; | '''HU3'''
! [[Sjeverni Alföld i Sjever]]
| [[Sjeverna Mađarska]], [[Sjeverni Alföld]], [[Južni Alföld]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:IE|IE]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Irska}} &lt;span id=&quot;Ireland&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''IE0'''
! [[Irska]]
| [[Pogranična, Srednja i Zapadna Irska]], [[Južna i Istočna Irska]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Ireland stub, noflag.svg|40px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:IT|IT]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Italija}} &lt;span id=&quot;Italija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: #FEDFB3;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ITC'''
! [[Sjeverozapadna Italija]]
| [[Valle d'Aosta]], [[Ligurija]], [[Lombardija]], [[Piemont]]
! rowspan=&quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:NUTS-1 IT.svg|120px]]
|-
| style=&quot;background: #C0E7F1;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ITD'''
! [[Sjeveroistočna Italija]]
| [[Emilia-Romagna]], [[Furlanija-Julijska krajina]], [[Trentino-Južni Tirol]], [[Veneto]]
|-
| style=&quot;background: #DED4B0;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ITE'''
! [[Središnja Italija]]
| [[Lazio]], [[Marche]], [[Toskana]], [[Umbrija]]
|-
| style=&quot;background: #FFFFBF;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ITF'''
! [[Južna Italija]]
| [[Abruzzo]], [[Apulija]], [[Basilicata]], [[Kalabrija]], [[Kampanija]], [[Molise]]
|-
| style=&quot;background: #BFC9AD;&quot; align=&quot;center&quot;| '''ITG'''
! [[Ostrva]]
| [[Sardinija]], [[Sicilija]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:LT|LT]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Litvanija}} &lt;span id=&quot;Litvanija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''LT0'''
! [[Litvanija]]
| [[Litvanija]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Apskritis of Lithuania.png|80px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:LU|LU]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Luksemburg}} &lt;span id=&quot;Luksemburg&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''LU0'''
! [[Luksemburg]]
| [[Luksemburg]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Groothertogdom LuxemburgGemeenten2.png|40px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:LV|LV]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Latvija}} &lt;span id=&quot;Latvija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''LV0'''
! [[Latvija]]
| [[Latvija]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Latvia planning regions.png|80px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:MT|MT]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Malta}} &lt;span id=&quot;Malta&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''MT0'''
! [[Malta]]
| [[Malta]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Malta-locator.png|50px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:NL|NL]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Holandija}} &lt;span id=&quot;Holandija&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #b1aed8;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''NL1'''
! [[Sjeverna Holandija]]
| [[Groningen (province)|Groningen]], [[Friesland]], [[Drenthe]]
! rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Landsdeel.png|120px]]
|-
! style=&quot;background: #f9a584;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''NL2'''
! [[Istočna Holandija]]
| [[Overijssel]], [[Gelderland]], [[Flevoland]]
|-
! style=&quot;background: #ffe169;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''NL3''' 
! [[Zapadna Holandija]]
| [[Utrecht (provincija)|Utrecht]], [[Sjeverna Holandija]], [[Južna Holandija]], [[Zeeland]]
|-
! style=&quot;background: #b7d87e;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''NL4''' 
! [[Južna Holandija]]
| [[Sjeverni Brabant]], [[Limburg (Holandija)|Limburg]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:PL|PL]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Poljska}} &lt;span id=&quot;Poland&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #eeffaa;&quot; align=&quot;center&quot;| '''PL1'''
! [[Središnja Poljska]]
| [[Lodzko vojvodstvo]], [[Mazovjecko vojvodstvo]]
! rowspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:POLSKA NUTS1.png|180px]]
|-
| style=&quot;background: #aaeeff;&quot; align=&quot;center&quot;| '''PL2'''
! [[Južna Poljska]]
| [[Malopoljsko vojvodstvo]], [[Šlesko vojvodstvo]]
|-
| style=&quot;background: #e9afdd;&quot; align=&quot;center&quot;| '''PL3'''
! [[Istočna Poljska]]
| [[Lublinsko vojvodstvo]], [[Potkarpatsko vojvodstvo]], [[Svetokriško vojvodstvo]], [[Podlasko vojvodstvo]]
|-
| style=&quot;background: #afe9c6;&quot; align=&quot;center&quot;| '''PL4'''
! [[Sjeverozapadna Poljska]]
| [[Velikopoljsko vojvodstvo]], [[Zapadnopomeransko vojvodstvo]], [[Lubusko vojvodstvo]]
|-
| style=&quot;background: #ffb380;&quot; align=&quot;center&quot;| '''PL5'''
! [[Jugozapadna Poljska]]
| [[Donjošlesko vojvodstvo]], [[Opolsko vojvodstvo]]
|-
| style=&quot;background: #aaaaff;&quot; align=&quot;center&quot;| '''PL6'''
! [[Sjeverna Poljska]]
| [[Kujavsko-pomeransko vojvodstvo]], [[Varminsko-mazursko vojvodstvo]], [[Pomeransko vojvodstvo]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:PT|PT]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Portugal}} &lt;span id=&quot;Portugal&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #e6ff83;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''PT1'''
! [[Portugal]]
| [[Sjeverni Portugal]], [[Algarve]], [[Srednji Portugal (Centro)]], [[Lisabon (regija)|Lisabon]], [[Alentejo]]
! rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Portugal NUTS II.svg|80px]]
|-
! style=&quot;background: #99ff55;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''PT2'''
! [[Azori]]
| [[Azori]]
|-
! style=&quot;background: #ff8155;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''PT3''' 
! [[Madeira]]
| [[Madeira]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:RO|RO]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Rumunija}} &lt;span id=&quot;Romania&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #aaccff;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''RO1'''
! [[Jedan (Rumunija)|Jedan]] 
| [[Sjeverozapadni (razvojni region)|Sjeverozapad]], [[Centru (razvojni region)|Centru]]
! rowspan=&quot;4&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Macroregiuni.svg|180px]]
|-
! style=&quot;background: #ffeeaa;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''RO2'''
! [[Dva (Rumunija)|Dva]] 
| [[Sjeveroistok (razvojna regija)|Sjeveroistok]], [[Jugoistok (razvojna regija)|Jugoistok]]
|-
! style=&quot;background: #ccffaa;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''RO3'''
! [[Tri (Rumunija)|Tri]] 
| [[Jugoistočni (razvojni region)|Jugoistok]], [[București - Ilfov (razvojni region)|Bucureşti-Ilfov]]
|-
! style=&quot;background: #ffaacc;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''RO4'''
! [[Četiri (Rumunija)|Četiri]] 
| [[Jugozapad (razvojni region)|Jugozapad]], [[Zapad (razvojni region)|Zapad]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:SE|SE]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Švedska}} &lt;span id=&quot;Sweden&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
! style=&quot;background: #eeffaa;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''SE1'''
! [[Istočna Švedska]]
| [[Kotar Stockholm]], [[Östra Mellansverige]]
! rowspan=&quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:SWE-Map NUTS1-NUTS2.svg|60px]]
|-
! style=&quot;background: #ffccaa;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''SE2'''
! [[Južna Švedska]]
| [[Småland]], [[Sydsverige]], [[Västsverige]]
|-
! style=&quot;background: #afe9af;text-align:center;font-weight:normal;&quot; | '''SE3''' 
! [[Sjeverna Švedska]]
| [[Norra Mellansverige]], [[Mellersta Norrland]], [[Övre Norrland]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:SI|SI]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Slovenija}} &lt;span id=&quot;Slovenia&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''SI0'''
! [[Slovenija]]
| [[Istočna Slovenija]], [[Zapadna Slovenija]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Obcine.png|60px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:SK|SK]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Slovačka}} &lt;span id=&quot;Slovakia&quot;&gt;&lt;/span&gt;
|-
| style=&quot;background: transparent;&quot; align=&quot;center&quot;| '''SK0'''
! [[Slovačka]]
| [[Bratislava (regija)]], [[Zapadna Slovačka]], [[Srednja Slovačka]], [[Istočna Slovačka]]
! align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:Slovakia location map.svg|80px]]
|-
! style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| [[NUTS:UK|UK]] !! colspan=&quot;6&quot; align=&quot;center&quot;; style=&quot;background: #dcdcdc&quot;| {{ZID|Ujedinjeno Kraljevstvo}} {{anchor|United Kingdom|UK}}
|-
| style=&quot;background: #fedfb3;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKC'''
! [[Sjeveroistočna Engleska]]
| [[Tees Valley]] i [[Durham]], [[Northumberland]] i [[Tyne i Wear]]
! rowspan=&quot;12&quot; align=&quot;center&quot; | [[Datoteka:United Kingdom NUTS 1.png|200px]]
|-
| style=&quot;background: #c0e7f1;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKD'''
! [[Sjeverozapadna Engleska]]
| [[Cumbria]], [[Cheshire]], [[Greater Manchester]], [[Lancashire]], [[Merseyside]]
|-
| style=&quot;background: #ded4b0;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKE'''
! [[Yorkshire i Humber]]
| [[Istočni Yorkshire]] i [[Sjeverni Lincolnshire]] ([[Humberside]]), [[Sjeverni Yorkshire]], [[Južni Yorkshire]], [[Zapadni Yorkshire]]
|-
| style=&quot;background: #ffffbf;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKF'''
! [[Istočni Midlands]]
| [[Derbyshire]] i [[Nottinghamshire]], [[Leicestershire]], [[Rutland]] i [[Northamptonshire]], [[Lincolnshire]]
|-
| style=&quot;background: #bfc9ad;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKG'''
! [[Zapadni Midlands (region)|Zapadni Midlands]]
| [[Herefordshire]], [[Worcestershire]] i [[Warwickshire]], [[Shropshire]] i [[Staffordshire]], [[West Midlands (county)|West Midlands]]
|-
| style=&quot;background: #fcc0a7;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKH'''
! [[Istočna Engleska]]
| [[Istočna Anglia]], [[Bedfordshire]] i [[Hertfordshire]], [[Essex]]
|-
| style=&quot;background: #dff2bc;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKI'''
! [[Širi London]]
| [[Unutrašnji London]], [[Vanjski London]]
|-
| style=&quot;background: #bfcac8;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKJ'''
! [[Jugozapadna Engleska]]
| [[Berkshire]], [[Buckinghamshire]], [[Oxfordshire]], [[Surrey]], [[Istočni Sussex]], [[Zapadni Sussex]], [[Hampshire]], [[Isle of Wight]], [[Kent]]
|-
| style=&quot;background: #ffc8c8;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKK'''
! [[Jugozapadna Engleska]]
| [[Gloucestershire]], [[Wiltshire]] i [[Bristol]]/područje [[Bath, Somerset|Bath]], [[Dorset]] i [[Somerset]], [[Cornwall|Cornwall i Isles of Scilly]], [[Devon]]
|-
| style=&quot;background: #d1ee71;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKL'''
! [[Wales]]
| [[Zapadni Wales]] i [[Južni Wales Valleys|The Valleys]], [[Istočni Wales]]
|-
| style=&quot;background: #c7b3e9;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKM'''
! [[Škotska]]
| [[Istočna Škotska]], [[Jugozapadna Škotska]], [[Sjeveroistočna Škotska]], [[Visočja i ostrva]]
|-
| style=&quot;background: #ffffbf;&quot; align=&quot;center&quot;| '''UKN'''
! [[Sjeverna Irska]]
| [[Sjeverna Irska]]
|}

== References ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://ec.europa.eu/eurostat/web/nuts/national-structures-eu Europa – Eurostat – Regions]
* [https://web.archive.org/web/20100531085537/http://ec.europa.eu/eurostat/ramon/nuts/pngmaps/eu1.png Overview maps of the NUTS and Statistical Regions of Europe – Overview map of EU Countries – NUTS level 1] [Archive]
* [https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex:32016R2066 The 104 NUTS-1 EU Regions of 2016 to present]

[[Kategorija:NUTS]]</text>
      <sha1>jpko6lrpejwy487z13d9qemuiamzks1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mairie de Montrouge (Metro Pariz)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179695</id>
    <revision>
      <id>3926476</id>
      <parentid>3847075</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926476</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1408" sha1="7qsp4vmr1wflxh20fcefmhtj71jknlv" xml:space="preserve">{{Stanice pariskog metroa
| Ime       = Mairie de Montrouge
| Slika     = [[Datoteka:Métro Mairie de Montrouge accès sud(1).JPG|260px]]
| Zona      = 2
| Linije    = {{Parismetro|4}}
| Mjesto    = [[Montrouge]]
| Otvorenje = 23. marta 2013
| Metro     = 
| Broj stanice = 
}}

Metro stanica [[Pariski metro|pariskog metroa]] linije {{parismetro|4}} '''Mairie de Montrouge'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bonjour-ratp.fr/stations-metro/mairie-de-montrouge/|title=Métro Mairie de Montrouge {{!}} Bonjour RATP|website=www.bonjour-ratp.fr|language=fr|access-date=26. 12. 2025|archive-date=2. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231002152702/https://www.bonjour-ratp.fr/stations-metro/mairie-de-montrouge/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; nalazi se u [[Pariz|pariskom]] predgrađu u općini [[Montrouge]]. Od 23. marta 2013. godine, produžavanjem linije, od stanice [[Porte d'Orléans (Metro Pariz)|Porte d'Orléans]], postala je zadnja stanica.

==Historija==
{{Proširiti sekciju}}

==Izlazi==
{{Proširiti sekciju}}

==Reference==
{{Refspisak}}

==Vanjski linkovi==
==Galerija==

{{Navkutija stanice pariskog metroa
|4P=[[Porte d'Orléans (Metro Pariz)|Porte d'Orléans]]|4N=''Zadnja  stanica''
}}{{Commonscat|Mairie de Montrouge (Paris Metro)}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Stanice pariskog metroa]]
[[Kategorija:Stanice pariskog metroa u Montrougeu]]
[[Kategorija:Metro linija 4 (Pariz)]]</text>
      <sha1>7qsp4vmr1wflxh20fcefmhtj71jknlv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bombaški napad na Bostonski maraton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>201317</id>
    <revision>
      <id>3926141</id>
      <parentid>3854236</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:53:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4350" sha1="a756ii3jmf7aktyvtx2q1a905ovm1zn" xml:space="preserve">{{Infokutija napad na civile
| naziv           = Bombaški napad na Bostonski maraton
| slika           = 1st_Boston_Marathon_blast_seen_from_2nd_floor_and_a_half_block_away.jpg
| opis            = prizor neposredno nakon napada
| lokacija        = {{nowrap|[[Boston]], [[Massachusetts]], SAD}}
| koordinate      = {{Coord|42|20|59.2|N|71|04|44.1|W|display=inline,title}}
| datum           = 15. april 2013.
| vrijeme         = 14:50 [[Istočna vremenska zona|EDT]]
| vremenska zona  = [[UTC−04:00]]
| tip             = [[bomba]]ški napad
| mrtvih          = 3
| ranjenih        = 264&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Number injured in marathon bombing revised downward to 264 - The Boston Globe|url=https://www.bostonglobe.com/lifestyle/health-wellness/2013/04/23/number-injured-marathon-bombing-revised-downward/NRpaz5mmvGquP7KMA6XsIK/story.html|newspaper=BostonGlobe.com|access-date=25. 2. 2026|language=en|archive-date=31. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190331141156/https://www.bostonglobe.com/lifestyle/health-wellness/2013/04/23/number-injured-marathon-bombing-revised-downward/NRpaz5mmvGquP7KMA6XsIK/story.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| počinitelji     = Tamerlan i Dzokhar Tsarnaev
}}

'''Bombaški napad na Bostonski maraton''' se dogodio 15. aprila 2013. u [[Boston]]u za vrijeme održavanja [[Bostonski maraton|Bostonskog maratona]], kada su eksplodirale dvije [[bomba|bombe]] postavljene nedaleko od završne linije. Od posljedica eksplozije poginulo je 3, a ozlijeđeno je 264 osobe. Policija je nedugo potom pronašla najmanje još jednu neeksplodiranu bombu. Počinioci terorističkog napada bili su braća Tamerlan i Dzokhar Tsarnaev (Carnaev).

Dana 18. aprila 2013. godine, [[FBI|Federalni istražni biro]] (FBI) objavio je slike dvojice osumnjičenih za bombaški napad.&lt;ref name=&quot;AutoLC-5&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fbi.gov/boston/press-releases/2013/remarks-of-special-agent-in-charge-richard-deslauriers-at-press-conference-on-bombing-investigation-1|title=Remarks of Special Agent in Charge at Press Conference on Bombing Investigation|last=des Lauriers|first=Richard|date=18. 4. 2013|website=FBI|access-date=21. 4. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Clark Estes&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theatlanticwire.com/national/2013/04/boston-marathon-explosions-live/64246|title=Explosions at Boston Marathon Kill 3 — Now, a 'Potential Terrorist Investigation'|last1=Estes|first1=Adam Clark|last2=Abad-Santos|first2=Alexander|date=15. 4. 2013|work=The Atlantic Wire|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116002019/http://www.theatlanticwire.com/national/2013/04/boston-marathon-explosions-live/64246/|archive-date=16. 11. 2013|url-status=dead|access-date=17. 4. 2013|last3=Sullivan|first3=Matt}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AutoLC-4&quot;&gt;{{cite news|last=Fromer|first=Frederic J.|date=15. 4. 2013|url=https://www.huffingtonpost.com/2013/04/15/justice-department-boston-marathon-bombings_n_3087549.html|title=Justice Department Directing Full Resources To Investigate Boston Marathon Bombings|newspaper=Huffington Post|access-date=22. 4. 2013}}&lt;/ref&gt;

Dvojica osumnjičenih kasnije su identifikovana kao braća Carnajev. Kasnije uvečer 18. aprila, braća Carnajev ubila su [[Policijska uprava Tehnološkog instituta Massachusettsa|policajca MIT-a]], Seana Colliera, a zatim su izvršili krađu automobila. Upustili su se u pucnjavu s policijom u obližnjem [[Watertown, Massachusetts|Watertownu]], tokom koje su dva policajca teško ranjena (jedan od policajaca, Dennis Simmonds, preminuo je godinu dana kasnije od zadobijenih povreda). Tamerlan je nekoliko puta upucan, a njegov brat Džohar ga je pregazio dok je bježao ukradenim automobilom. Tamerlan je ubrzo nakon toga preminuo.

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
{{commons|Boston Marathon explosions}}
*[http://live.boston.com/Event/Live_blog_Explosion_in_Copley_Square Coverage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130422204710/http://live.boston.com/Event/Live_blog_Explosion_in_Copley_Square |date=22. 4. 2013 }} sa sajta Boston.com
*[http://thelede.blogs.nytimes.com/2013/04/15/live-updates-explosion-at-boston-marathon/ Live Updates on Explosions at the Boston Marathon] iz ''The New York Times''

{{DEFAULTSORT:Bostonski maraton, Bomba}}
[[Kategorija:2013. u Sjedinjenim Američkim Državama]]
[[Kategorija:Teroristički napadi]]
[[Kategorija:Boston]]</text>
      <sha1>a756ii3jmf7aktyvtx2q1a905ovm1zn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kerala</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202212</id>
    <revision>
      <id>3926403</id>
      <parentid>3813169</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="slp10ffzdohjvfn0ksyj6exn9mf9l8m" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{| class=&quot;wikitable mw-collapsible&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;0&quot; align=&quot;right&quot;
|-----
| cellspacing=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; |
|
|-----
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#DEFFAD&quot; | Kerala
|-----
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#DEFFAD&quot; | Kerala - കേരളം
|-----
| [[Država]]: || [[Indija]]
|-----
| [[Glavni grad]]:
| [[Tiruvanantapuram]] &lt;small&gt;''(794.000 stan.)''&lt;/small&gt;
|-----
| [[Površina]]:
| 38.863&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-----
| [[Stanovništvo]]:
| 32.803.000 &lt;small&gt;''([[2006]])''
|-----
| [[Gustina stanovništva]]: || 844 stan./km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|-----
| [[Jezik]]:
| [[Malajalam jezik|malajalam]] (zvanični); [[Tamilski jezik|tamilski]],&lt;br /&gt; [[Tulu jezik|tulu]], [[Konkani jezik|konkani]], [[Engleski jezik|engleski]]
|-----
| [[Religija]]:
| [[hinduizam]] &lt;small&gt;''(56,2 %)''&lt;/small&gt;, [[islam]] &lt;small&gt;''(24,7 %)''&lt;/small&gt;,&lt;br /&gt; [[hrišćanstvo]] &lt;small&gt;''(19,0 %)''&lt;/small&gt;, i druge
|-----
| [[Veb-sajt]]:
| [http://www.kerala.gov.in/ www.kerala.gov.in]
{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118031516/http://www.kerala.gov.in/ |date=18. 1. 2006 }}
|-----
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;#DEFFAD&quot; | Mapa
|-----
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#E8E8E8&quot; | [[Datoteka:Kerala in India (disputed hatched).svg|150px|Položaj Kerale u Indiji]]
|}

'''Kerala'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://keralahouse.kerala.gov.in/|title=Kerala House|last=Authority|first=KRERA: Kerala real Estate regulatory|website=keralahouse.kerala.gov.in|language=en|access-date=27. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[Malajalam jezik|malajalam]]: കേരളം, ''Kēraḷam'', [[Engleski jezik|eng.]] ''Kerala'') je savezna država [[Indija|Indije]] sa površinom od 38.863&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; i 32.802.812 stanovnika (stanje: 1. jan. 2006). Gustina stanovništva je 844 stan./km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, što čini Keralu jednim od najgušće naseljenih krajeva Indije. Glavni grad je [[Tiruvanantapuram]] (nekada se zvao Trivandrum).

Savezna država ''Kerala'' nastala je 1956. ujedinjenjem triju nekadašnjih [[kneževina]]: [[Kočin]]a, [[Malabar]]a i [[Travankore]]a. Ime ''Kerala'' znači „Zemlja [[Kokosova palma|kokosovih palmi]]“. Na jeziku malajalam ''kera'' znači kokosova palma, koja je veoma česta u ovom regionu, dok ''alam'' znači zemlja.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.kerala.gov.in/ Zvanični veb-sajt vlade Kerale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060118031516/http://www.kerala.gov.in/ |date=18. 1. 2006 }} 
* [http://www.keralatourism.org/ Turizam u Kerali] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120808073413/http://www.keralatourism.org/ |date=8. 8. 2012 }} (eng, nem, fra)
* [https://web.archive.org/web/20060718060345/http://www.funonthenet.in/content/view/128/31/ Fotografije Kerale]
* [http://www.reise-photografie.de/kerala.htm Fotografije Kerale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111119004937/http://www.reise-photografie.de/kerala.htm |date=19. 11. 2011 }} 
{{Commonscat}}
{{Politička podjela Indije}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Savezne države i teritorije Indije]]</text>
      <sha1>slp10ffzdohjvfn0ksyj6exn9mf9l8m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Herod Antipa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202240</id>
    <revision>
      <id>3926326</id>
      <parentid>3793032</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2102" sha1="86lpk0wlwhr3yfrwdp6so7bqw9674mh" xml:space="preserve">{{Infokutija monarh
|ime            = Herod Antipa
|titula           = [[Tetrarhija|Tetrarh]] [[Galileja|Galileje]] i [[Pereja (Sveta zemlja)|Pereje]]
|slika           = [[Datoteka:Herod Antipas.jpg|250px]]
|opis         = [[Herodijske kovanice|Kovanica Heroda Antipe]]
|vladavina           = 4. p. n. e. &amp;ndash; [[39|39. ne.]]
|prethodnik     = [[Herod Veliki]]
|nasljednik       = [[Agripa I]]
|bračni drug 1        = Kćer [[Areta IV Filopatris|Arete IV]] od [[Nabateja|Nabateje]]
|bračni drug 2        = [[Herodija]]
|dinastija         = [[Herodijska dinastija]]
|otac          = [[Herod Veliki]]
|majka          = [[Maltaka]]
|datum_rođenja   = prije 20. p. n. e.
|datum_smrti   = iza [[39|39. n. e.]]
|mjesto_smrti  = [[Rimska Galija|Galija]]
|}}

'''Herod Antipa'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.livius.org/articles/person/herod-antipas/|title=Herod Antipas - Livius|website=www.livius.org|access-date=26. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; (skraćenica od Antipatros) (prije 20. p. n. e. &amp;ndash; iza 39. n. e.) bio je vladar [[Galileja|Galileje]] i [[Pereja (Sveta zemlja)|Pereje]] s titulom [[tetrarh (Judeja)|tetrarha]] (&quot;vladara četvrtine&quot;). Najpoznatiji je po spominjanju u [[Novi zavjet|Novom zavjetu]] koji opisuje njegovu ulogu u događajima koji su doveli do pogubljenja [[Ivan Krstitelj|Ivana Krstitelja]] i [[Isus|Isusa od Nazareta]], te kroz brojne prikaze u savremenim medijima kao što je film.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Herod Antipas}}
* [http://virtualreligion.net/iho/antipas.html Galilee under Antipas] i [http://virtualreligion.net/iho/antipas_2.html Antipas] natuknice u knjizi historijskih izvora Mahlon H. Smith-a

{{startna kutija}}
{{s-hou|[[Herodijska dinastija|Kuća Heroda]]|prije 20. p. n. e.|||iza 39. p. n. e.}}
{{s-bef|prije=[[Herod Veliki|Herod I]]}}
{{s-ttl|naslov=[[Popis judejskih vladara|Tetrarh Galileje]]|years=4. p. n. e. &amp;ndash; 39. n. e.}}
{{s-aft|poslije=[[Agripa I]]}}
{{završna kutija}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Herodijska dinastija]]
[[Kategorija:Biblijske ličnosti]]
[[Kategorija:Rimski klijentski vladari]]</text>
      <sha1>86lpk0wlwhr3yfrwdp6so7bqw9674mh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Afroevroazija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>202290</id>
    <revision>
      <id>3926038</id>
      <parentid>3813167</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926038</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2059" sha1="9dfmzrhusn67j3fnkysni8g6pb5yjii" xml:space="preserve">[[Datoteka:LocationAfricaEurasia.png|300px|right]]
'''Afrika-Evroazija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://whfua.history.ucla.edu/eras/era5.php|title=World History For Us All: Big Era 5|website=whfua.history.ucla.edu|access-date=27. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wordwebonline.com/en/EURAFRASIA|title=Eurafrasia- WordWeb dictionary definition|website=www.wordwebonline.com|access-date=27. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je [[superkontinent]] i najveća kopnena masa na svijetu na kojoj živi 85% ukupnog stanovništva. Tipično se dijeli na [[kontinent]]e [[Afrika|Afriku]] i [[Evroazija|Evroaziju]] (koja je kulturno, ali ne i geografski, podijeljena na [[Evropa|Evropu]] i [[Azija|Aziju]]), a granicu između njih čini [[Sueski kanal]]. Historičari iz škole [[kulturni materijalizam|kulturnog materijalizma]] dijele je prema različitim poljoprivrednim sistemima na Evroaziju-[[Sjeverna Afrika|Sjevernu Afriku]] i [[Subsaharska Afrika|Subsaharsku Afriku]].

Neki geografi i historičari veliku kopnenu masu Afroevroazije nazivaju i '''Evroafroazija''' ili '''Afroazija''' (zanemarivši evropsko [[poluostrvo]]), iako ti termini nikada nisu ušli u opću upotrebu. Afrika-Evroazija se ponekad naziva i '''[[Svjetsko ostrvo|Svjetskim ostrvom]]''', posebno u [[geopolitika|geopolitici]].

[[Stari svijet]] uključuje Afriku-Evroaziju i njene okolne otoke.

*[[Evroazija]]
**[[Evropa]]
**[[Jugozapadna Azija|Zapadna Azija]]
**[[Južna Azija]]
**[[Srednja Azija]]
**[[Jugoistočna Azija]]
**[[Istočna Azija]]
**[[Sjeverna Azija]]
*[[Afrika]]
**[[Sjeverna Afrika]] (ponekad postavljena u gornji spisak)
**[[Zapadna Afrika]]
**[[Srednja Afrika]]
**[[Istočna Afrika]]
**[[Južna Afrika (regija)|Južna Afrika]]
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* http://www.scotese.com/future.htm
* http://www.scotese.com/future.htm
* http://links.jstor.org/sici?sici=0002-7294(194807%2F09)2%3A50%3A3%3C479%3ATUOCAE%3E2.0.CO%3B2-C
{{Kontinenti}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kontinenti]]
[[Kategorija:Istočna hemisfera]]
[[Kategorija:Superkontinenti]]</text>
      <sha1>9dfmzrhusn67j3fnkysni8g6pb5yjii</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dušik-monoksid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>256988</id>
    <revision>
      <id>3926603</id>
      <parentid>3913695</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:21:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17955" sha1="rsmes0524930zo4bo6smdm1vrq6k4oo" xml:space="preserve">{{Infokutija hemijski spoj
| Strukturna formula   = [[Datoteka:Nitric-oxide-3D-vdW.png|150px]][[Datoteka:Nitric-oxide-2D.svg|150px]]
[[Datoteka:Nitric oxide.svg|150px]][[Datoteka:Nitric-oxide-3D-vdW.png|150px]]
| Hemijski spoj        = Dušik-monoksid
| Druga imena          = Dušik(II)-oksid 
| Sumarna formula      = NO
| CAS registarski broj = 10102-43-9
| Kratki opis          = bezbojni gas
| Molarna masa         = 30,01 g/mol
| Agregatno stanje     = gas
| Gustoća              = 1,3402 kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; (gas pri STP)
| Tačka topljenja      = −164 °C (109 K)
| Tačka ključanja      = −152 °C (121 K)
| Pritisak pare        = 
| Rastvorljivost       = 74 cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; / l vode
| Dipolni moment       = 
| NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3|F = 0| R = 3| O = OX}}
}}
'''Dušik-monoksid''' ili '''dušik(II)-oksid''' je hemijski spoj [[dušik]]a i [[kisik]]a koji ima hemijsku formulu '''NO'''. On je [[Radikal (hemija)|slobodni radikal]]&lt;ref&gt;Principles and Applications of ESR Spectroscopy, Anders Lund, Masaru Shiotani, Shigetaka Shimada 2010, {{ISBN|978-1-4020-5343-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Outi Aikio [http://herkules.oulu.fi/isbn9514268512/html/i231674.html Pulmonary nitric oxide in preterm and term infants with respiratory failure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130318134326/http://herkules.oulu.fi/isbn9514268512/html/i231674.html |date=18. 3. 2013 }} Department of Paediatrics, University of Oulu, 2002&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Kerwin JF, Jr., Heller M (1994) [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/med.2610140103/abstract The arginine-nitric oxide pathway: a target for new drugs]. Med Res Rev 14:23-74.&lt;/ref&gt; i važan je međuproizvod u hemijskoj industriji. On je bezbojni plin, slabo topljiv u vodi, ne gori i ne podržava gorenje. Nestabilan je na zraku. Dušik-monoksid je nusproizvod sagorijevanja određenih materija u prisustvu zraka, kao što je sagorijevanje unutar [[automobil]]skih [[Motor s unutrašnjim sagorijevanjem|motora]], elektrana koje se pogone na fosilna goriva, a proizvodi se i u prirodi u procesima električkog pražnjenja u [[munja]]ma. U organizmima [[Sisari|sisara]], kao i kod čovjeka, NO je važna molekula u [[Ćelija (biologija)|ćelijama]] koja se nalazi u mnogim [[Patologija|patološkim]] i fiziološkim procesima. On je moćan vazodilator (proširuje krvne sudove) sa kratkim [[Poluvrijeme eliminacije|poluvremenom djelovanja]] u [[krv]]i od nekoliko sekundi. Davno poznati farmaceutski preparati poput [[nitroglicerin]]a ili amil-nitrita su okriveni gotovo stotinu godina nakon njihove prve primjene u medicini, a danas je poznato da su oni aktivni kroz mehanizme gdje su prethodnici dušik-monoksida. Manji nivoi NO su važni u zaštiti organa poput [[Jetra|jetre]] za ishemičnih oštećenja. Dušik-monoksid se razlikuje od [[dušik-suboksid]]a (dušik(I)-oksid ili N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O), koji je anestetski i staklenički plin, kao ni sa dušik-dioksidom (dušik(IV)-oksid ili NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;), koji je tamni, crvenosmeđi otrovni plin i jedan od velikih zagađivača zraka. Međutim, dušik-monoksid vrlo brzo oksidira u zraku i prelazi u dušik-dioksid. Ovaj proces je otkrio [[Humphry Davy]] kada je udisao ovaj plln u početku svoje naučne karijere. Iako je na prvi pogled jednostavna molekula, NO je važan biološki regulator i osnovna komponenta u oblastima neurologije, fiziologije i imunologije, čije je otkriće njegovih ključnih uloga dovelo do nekoliko Nobelovih nagrada istraživačima u ovoj oblasti. Proglašena je ''Molekulom godine'' 1992. godine.

==Reakcije==
Kada je izložen kisiku iz zraka, NO prelazi u dušik-dioksid (NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
*2 NO + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2 NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Sumnja se da ova reakcija ima jedan međuproizvod u vidu spoja ONOONO. U vodi, NO reagira sa kisikom i vodom te daje HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ili [[nitritna kiselina|nitritnu kiselina]]. Smatra se da se reakcija odvija putem sljedeće [[stehiometrija|stehiometrije]].
*4 NO + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O → 4 HNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;NO
NO može reagirati sa fluorom, [[hlor]]om i [[brom]]om te daje XNO spojeve (gdje je X= F, Cl ili Br), poznate kao nitrosil halidi, čiji je predstavnik [[nitrosil-hlorid]]. Moguće je napraviti i nitrosil-jodid ali je to vrlo nestabilan spoj koji teži prelasku u molekularni [[jod]].
*2 NO + Cl&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2 NOCl

[[Nitroksil]] (HNO) je [[Redoks reakcija|redukovani]] oblik dušik-oksida.

Dušik-oksid reagira s acetonom i alkoksidom dajući ''diazenijdiolat'' ili ''nitrozohidroksilamin'' i [[metil-acetat]].
[[Datoteka:TraubeReaction.svg|centar|418x418px]]

Ovo je veoma stara reakcija (1898) ali i danas je zanimljiva u istraživanju NO [[prolijek]]ova. Dušik-oksid također može reagirati direktno sa [[natrij-metoksid]]om dajući natrij-format i NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=http://www.researchgate.net/publication/5666445_Nitric_oxide_reacts_with_methoxide|title=Nitric Oxide Reacts with Methoxide|year=2008|author=Derosa, Frank; Keefer, Larry K.; Hrabie, Joseph A.|journal=The Journal of Organic Chemistry|volume=73|pages=1139–42|pmid=18184006|issue=3}}&lt;/ref&gt;

===Proizvodnja===
Industrijski, dušik-monoksid se pravi oksidacijom [[amonijak]]a pri temperaturi od 750&amp;nbsp;°C do 900&amp;nbsp;°C (uobičajeno oko 850&amp;nbsp;°C) uz [[platina|platinu]] kao [[katalizator]]:

:4 NH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 5 O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 4 NO + 6 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O

Postoji i nekatalizirana [[endotermna reakcija]] molekula O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; i N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, koja se odvija na vrlo visokoj temperaturi (iznad 2000&amp;nbsp;°C) unutar munja, ali takva metoda nije našla primjenu u industriji i praksi (pogledajte [[Birkeland–Eydeov proces]]):

:N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; → 2 NO

Laboratorijski, NO se lahko pravi redukcijom razrijeđene [[dušična kiselina|dušične kiseline]] sa [[bakar|bakrom]]:

:8 HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 3 Cu → 3 Cu(NO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + 2 NO

ili redukcijom nitritne kiseline u obliku [[natrij-nitrit]]a ili [[kalij-nitrit]]a:

: 2 NaNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 NaI + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; → I&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4 NaHSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2 NO
: 2 NaNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 2 FeSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 3 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; → Fe&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; + 2 NaHSO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; + 2 H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + 2 NO
: 3 KNO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (t) + KNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; (t) + Cr&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(č) → 2 K&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;CrO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;(č) + 4 NO (g)
Proces koji uključuje željezo(II)-sulfat je izuzetno lahak i najčešće ga koriste studenti u školskim laboratorijama. Takozvani spoj [[NONOat]] se također koristi za dobijanje dušik-monoksida.

=== Hemija kompleksnih spojeva ===
Dušik-monoksid reagira sa svim [[Prelazni metal|prelaznim metalima]] i s njima daje komplekse koji se nazivaju metalni nitrosili. Najčešći način vezivanja NO je preko terminalne linearne veze (M-NO). Ugao vezivanja u M-NO grupi se kreće između 160° to 180°, te se i pored toga naziva ''linearna'' veza. U ovom slučaju, NO grupa se smatra donorom tri elektrona pod kovalentnom (neutralnom) metodom brojanja elektrona, ili donorom dva elektrona ako se koristi [[ion]]ska metoda.&lt;ref&gt;Robert H. Crabtree: [http://books.google.com/books?id=0bXMwefSs-kC&amp;pg=PA32 &quot;The Organometallic Chemistry of the Transition Metals&quot;], John Wiley and Sons, 2005, {{ISBN|0-471-66256-9}}, str. 32.&lt;/ref&gt;

U slučajevima zakrivljene M-NO konformacije, smatra se da je NO grupa donor jednog [[elektron]]&lt;nowiki/&gt;a koristeći neutralno brojanje, odnosno donor dva elektrona koristeći ionsko brojanje.&lt;ref&gt;Robert H. Crabtree: [http://books.google.com/books?id=0bXMwefSs-kC&amp;pg=PA96 &quot;The Organometallic Chemistry of the Transition Metals&quot;], John Wiley and Sons, 2005, {{ISBN|0-471-66256-9}}, str. 96–98.&lt;/ref&gt; Neki smatraju ove komplekse derivatima NO&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;, koji su izoelektronski sa ugljik-monoksidom.

Dušik-monoksid može služiti i kao jednoelektronski pseudohalid. U takvim kompleksima, M-NO grupu karakterizira ugao između 120° i&amp;nbsp;140°. NO grupa može također služiti i kao most između metalnih atomskih centara kroz atom dušika u mnogo [[Geometrija|geometrijskih]] načina.

===Mjerenje koncentracije===
[[Datoteka:The production and diffusion of nitric oxide (NO) (white) in the cytoplasm (green) of clusters of conifer cells one hour after mechanical agitation.jpg|thumb|250px|Dušik-monoksid (bijelo) u ćelijama zimzelenog drveća, predstavljeno pomoću DAF-2 DA (diaminofluoroscein diacetata)]]
Koncentracija dušik-monoksida se može odrediti koristeći jednostavnu reakciju [[hemiluminescencija|hemiluminescencije]] pomoću [[ozon]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1021/ac60288a034|title=Homogeneous chemiluminescent measurement of nitric oxide with ozone. Implications for continuous selective monitoring of gaseous air pollutants|url=https://archive.org/details/analytical-chemistry_1970-05_42_6/page/575|year=1970|author=Fontijn, Arthur; Sabadell, Alberto J.; Ronco Richard J.|journal=Analytical Chemistry|volume=42|pages=575|issue=6}}&lt;/ref&gt; Uzorak koji sadrži NO se pomiješa sa velikom količinom ozona. Dušik-monoksid reagira sa ozonom i daje [[kisik]] i [[dušik-dioksid]]. Ova reakcija proizvodi [[svjetlost]] (hemiluminescencija), a koja se može izmjeriti pomoću fotodetektora. Količina proizvedene svjetlosti je srazmjerna količini dušik-monoksida u uzorku.

: NO + O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + svjetlost

Druge metode ispitivanje uključuju [[Elektrohemija|elektroanalizu]] (amperometrijski pristup), kada NO reagira sa elektrodom inducirajući promjenu u naponu ili jačini struje. Detekcija NO radikala u biološkim [[Tkivo|tkivima]] je djelimično otežana zbog kratkog poluvremena djelovanja i koncentracije ovih radikala u tkivima. Jedna od malobrojnih praktičnih metoda je takozvano ''hvatanje spina'' dušik-monoksida sa željezo-ditiokarbamat kompleksima i naknadno otkrivanje mononitrosil-željezo kompleksa sa EPR (elektron paramagnetnom rezonansom).&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1016/S0076-6879(02)59169-2|title=Iron dithiocarbamate as spin trap for nitric oxide detection: Pitfalls and successes|year=2002|author=Vanin A; Huisman A; Vanfaassen E.|volume=359|pages=27–42|pmid=12481557|journal=Methods in enzymology}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=11942795|year=2002|author=Nagano T., Yoshimura T.|title=Bioimaging of nitric oxide|volume=102|issue=4|pages=1235–70|journal=Chemical reviews|doi=10.1021/cr010152s}}&lt;/ref&gt;

Grupa [[Fluorescencija|fluorescentnih]] indikatora boje također može poslužiti za dokazivanje prisustva dušik-monoksida. Oni su dostupni u acetiliranom obliku za mjerenja unutar ćelija. Najčešći spoj je 4,5-diaminofluorescein (DAF-2).&lt;ref name=&quot;undefined&quot;&gt;{{cite journal
| author = Kojima H, Nakatsubo N, Kikuchi K, Kawahara S, Kirino Y, Nagoshi H, Hirata Y, Nagano T
| year = 1998
| title = Detection and imaging of nitric oxide with novel fluorescent indicators: diaminofluoresceins
| url = https://archive.org/details/analytical-chemistry_1998-07-01_70_13/page/2446
| journal = Anal. Chem.
| volume = 70
| issue = 13
| pages = 2446–2453| pmid = 9666719
| doi = 10.1021/ac9801723
}}&lt;/ref&gt;

==Rasprostranjenost==
Iz [[Termodinamika|termodinamičke]] perspektive, NO je nestabilan u odnosu na O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; i N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, iako je ova konverzija veoma spora na normalnim temperaturama (20&amp;nbsp;°C) i bez prisustva [[katalizator]]a. Pošto je toplota spajanja NO endotermna, njegova sinteza iz molekularnog dušika i kisika zahtijeva povišenu temperaturu iznad 1000&amp;nbsp;°C. Osnovni prirodni izvor dušik monoksida su [[Munja|munje]]. Korištenje motora sa unutrašnjim sagorijevanjem izrazito povećava prisustvo NO u okolini. Jedna od funkcija automobilskih katalizatora je da svedu ispuštanje NO u atmosferu na minimum putem njegove katalitičke reverzije u O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; i N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.

Dušik-monoksid u zraku može preći u [[Dušična kiselina|dušičnu kiselinu]], što dovodi do pojave [[Kisela kiša|kisele kiše]]. Međutim, on je važan i kao izvor hrane za [[biljke]] u obliku nitrata. Pored toga, NO i NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; učestvuju u procesu uništavanja [[ozonski omotač|ozonskog omotača]]. Dušik-monoksid je široko rasprostranjena bioaktivna molekula.

==Upotreba==
Iako dušik-monoksid ima relativno mali broj neposrednih načina upotrebe, proizvodi se u velikim količinama kao međuproizvod u [[Ostwaldov proces|Ostwaldovom procesu]] za sintezu dušične kiseline iz [[amonijak]]a. Tokom 2005. samo u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] proizvedeno je oko šest miliona metričkih tona dušične kiseline.&lt;ref&gt;“''Production: Growth is the Norm”'' Chemical and Engineering News, 10. juli 2006, str. 59.&lt;/ref&gt; Dušik-monoksid je pronašao upotrebu u industriji poluprovodnika za radne procese. Jedan od načina njegove upotrebe je korištenje zajedno sa dušik-oksidom za proizvodnju silikatnih oksinitridnih ulaza u [[CMOS]] uređajima. Dušik-monoksid se može koristiti za otkrivanje površinskih radikala na [[polimer]]ima. [[Kaljenje]] površine radikala sa NO rezultira ugradnjom dušika, što se može izmjeriti pomoću fotoelektronske spektroskopije X-zracima.

==Biološka uloga==
Dušik-monoksid je jedan od malobrojnih poznatih signalnih molekula u gasovitom stanju. Pored toga, jedinstvena je u tome što je to [[Radikal (hemija)|radikalni]] gas. On je ključni biološki prijenosnik signala kod [[Kičmenjaci|kičmenjaka]] i igra ulogu u raznim biološkim procesima.&lt;ref&gt;Weller, Richard, [http://www.ted.com/talks/richard_weller_could_the_sun_be_good_for_your_heart.html Could the sun be good for your heart?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140216052804/http://www.ted.com/talks/richard_weller_could_the_sun_be_good_for_your_heart.html |date=16. 2. 2014 }} TedxGlasgow March 2012, posted January 2013&lt;/ref&gt; On je poznati bioproizvod kod gotovo svih vrsta organizama, uključujući bakterije, biljke, [[gljive]] i životinjske ćelije.&lt;ref&gt;Roszer, T (2012) ''The Biology of Subcellular Nitric Oxide''. {{ISBN|978-94-007-2818-9}}&lt;/ref&gt; Dušik-monoksid se ponekad izjednačava&lt;ref&gt;L J Ignarro, G M Buga, K S Wood, R E Byrns, G Chaudhuri (1987) [http://www.pnas.org/content/84/24/9265.abstract Endothelium-derived relaxing factor produced and released from artery and vein is nitric oxide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120626003527/http://www.pnas.org/content/84/24/9265.abstract |date=26. 6. 2012 }}, PNAS vol. 84 br. 24, decembar 1987, str.9265–9269&lt;/ref&gt; sa '''EDRF''' (engl. ''endothelium-derived relaxing factor'', opuštajući faktor deriviran u [[endotel]]u), mada se naknadno otkrilo da je on samo primarni EDRF te da postoje i određeni sekundarni.&lt;ref&gt;Fleming I, Busse R. (1999) [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/10072711 ''NO: the primary EDRF''], J Mol Cell Cardiol. 1999 Jan;31(1):5-14.&lt;/ref&gt; On se endogeno sintetizira iz L-arginina, kisika i NADPH pomoću različitih [[enzim]]a sintetaza dušik-monoksida (NOS). Redukcijom neorganskih nitrata se također može dobiti dušik-monoksid. [[Endotel]] (unutrašnje tkivo) krvnih sudova koristi NO za slanje signala okolnim [[Glatki mišić|glatkim mišićima]] da se opuste, što rezultira vazodilacijom (proširenjem krvnih sudova) i povećanjem protoka krvi kroz njih. Dušik-monoksid je izuzetno reaktivan (poluvrijeme života mu iznosi nekoliko sekundi), te se slobodno raspršava kroz membrane. Ove osobine čine NO idealnom za ulogu prolazne parakrine (između susjednih ćelija) i autokrine (unutar neke ćelije) signalne molekule.&lt;ref name=&quot;stryer&quot;&gt;{{cite book|last = Stryer| first = Lubert| title = Biochemistry, 4th Edition|url = https://archive.org/details/biochemistry0000stry| publisher = W.H. Freeman and Company|year = 1995| pages = [https://archive.org/details/biochemistry0000stry/page/732 732]| isbn = 0-7167-2009-4}}&lt;/ref&gt;

== Farmakokinetika ==

Dušik-monoksid se sistematski apsorbira nakon udisanja. Veći dio se prenosi preko pulmonarnog kapilarnog korita gdje se spaja na [[hemoglobin]] koji je od 60% do 100% zasićen kisikom. Nitrat se identificira uglavnom kao metabolit dušik-monoksida a izbacuje se putem mokraće, na šta se odnosi preko 70% inhaliranog NO. Nitrati se uklanjaju iz plazme preko bubrega brzinom koja dostiže brzinu glomerularnog filtriranja.

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Nitric oxide}}
*[http://www.inchem.org/documents/icsc/icsc/eics1311.htm Međunarodna kartica hemijske sigurnosti 1311]
*[https://web.archive.org/web/20040205090004/http://www.npi.gov.au/database/substance-info/profiles/67.html Nacionalna arhiva zagađivača – Oksidi dušika]
*[http://www.nobel.se/medicine/laureates/1998/index.html Nobelova nagrada za fiziologiju/medicinu za 1998 za otkriće uloge NO u kardiovaskularnoj regulaciji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020126143157/http://www.nobel.se/medicine/laureates/1998/index.html |date=26. 1. 2002 }}
*[http://www.diabetesincontrol.com/annodyne/burkeseries.php Dušik-monoksid i njegova uloga u šećernoj bolesti, liječenju rana i periferalnoj neropatiji] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622020402/http://www.diabetesincontrol.com/annodyne/burkeseries.php |date=22. 6. 2009 }}
*[http://mattson.creighton.edu/NOx/index.html Gasna hemija u mikroskali: Eksperimenti sa dušik-monoksidom] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615045842/http://mattson.creighton.edu/NOx/index.html |date=15. 6. 2010 }}
*[http://www.livescience.com/980-brain-boots-computer.html Vaš mozak se pali kao računar] – novi pogledi oko biološke uloge dušik-monoksida.
*[http://www.sciencedaily.com/releases/2007/11/071121213845.htm Nova otkrića u vezi NO daju otkriće prolijekova za shizofreniju]
*[https://web.archive.org/web/20090930092625/http://ull.chemistry.uakron.edu/erd/Chemicals/8000/6828.html Dušik monoksid u hemijskoj bazi podataka]

{{Spojevi kisika}}
{{Spojevi dušika}}
{{Oksidi}}
{{neurotransmiteri}}

[[Kategorija:Neurotransmiteri]]
[[Kategorija:Slobodni radikali]]</text>
      <sha1>rsmes0524930zo4bo6smdm1vrq6k4oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Koordinatni sistem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>257582</id>
    <revision>
      <id>3926418</id>
      <parentid>3892482</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:07:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3553" sha1="jhnmcbrsr91dn73c0dxid5rr7b2ilas" xml:space="preserve">[[Datoteka:Koordinatensystem.png|mini|desno|200px|Pravougaoni (dvodimenzionalni) koordinatni sistem u ravni]]

[[Datoteka:Cartesian coordinate system handedness.svg|mini|desno|200px|Pravougaoni prostorni (trodimenzionalni) koordinatni sistem]]

'''Koordinate'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spsweb.fltops.jpl.nasa.gov/portaldataops/mpg/MPG_Docs/MPG%20Book/Release/Chapter3-Coordinate%20%26%20Reference%20Systems.pdf|title=Wayback Machine: Coordinate and Reference Systems|website=spsweb.fltops.jpl.nasa.gov|access-date=4. 1. 2026|archive-date=19. 6. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250619012942/https://spsweb.fltops.jpl.nasa.gov/portaldataops/mpg/MPG_Docs/MPG%20Book/Release/Chapter3-Coordinate%20%26%20Reference%20Systems.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; su brojni ili uglovni elementi koji određuju položaj neke [[Tačka (geometrija)|tačke]] u [[ravan|ravni]] ili prostoru. Zavisno od potrebe,

koordinate mogu biti određene sa jednom, dvije, ili tri tačke.

Ako imamo brojni [[pravac]], potrebna je jedna koordinata. Za površ ili ravan, potrebne su dvije, a za trodimenzionalni prostor tri koordinate.

'''Koordinatni sistem''' je skup nepokretnih linija i ravni koje se koriste za nedvosmisleno određivanje položaja nekog objekta njegovim koordinatama.

Postoji više vrsta koordinatnih sistema.

* Koordinatni sistemi u ravni:
** Pravougli koordinatni sistem. Dve prave linije (koordinatne ose) se sijeku pod pravim uglom u jednoj tački (koord. početak, ishodište). Horizontalna osa je

iks (X) osa (apcisna osa), a vertikalna osa je ipsilon (Y) osa (ordinatna osa).
** Kosougli koordinatni sistem. Razlikuje se od pravouglog po tome što ugao između koordinatnih osa nije 90 stepeni.
** Polarni koordinatni sistem. Ima usvojeni koor. početak O i orijentisanu pravu liniju OP (polarna osa). Položaj tačke je određen polarnim koord. ro (ρ)

(polarna razdaljina, radijus vektor, poteg) i fi (φ) (polarni ugao, anomalija, amplituda).

* Koordinatni sistemi u prostoru:
** Pravougli ili kosougli. Ovaj sistem stvaraju tri koord. ose, X, Y i Z, koje se međusobno sijeku pod nekim uglom. Položaj tačke je određen sa 3

koord. - apscisa X, ordinata Y i aplikata Z.
** Cilindrični. Polarni koordinatni sistem je u ravni XY, a smjer koordinatne ose Z. Cilindrične koordinate su φ, ρ i Z.
** Sferni. Obrazuju ga dva polarna sistema. Postoji ravan XY i ravan ZT. Sferne koord. r, ρ i φ se zovu i polarne koord. u prostoru.
== Također pogledajte ==
* [[Dekartov koordinatni sistem]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://homepages.inf.ed.ac.uk/rbf/CVonline/LOCAL_COPIES/AV0405/MARTIN/Hex.pdf Heksagonalni koordinatni sistem]
* [http://www.mathopenref.com/coordpoint.html Koordinate tačke]

== Literatura ==
* [[Vojna enciklopedija]], Beograd, 1972., knjiga četvrta, strana 572.
*

=== Izvori ===
{{Refbegin}}

* {{SpringerEOM|title=Coordinates|id=C/c026470|last=Voitsekhovskii|first=M.I.|last2=Ivanov|first2=A.B.}}
* {{cite book|last=Woods|first=Frederick S.|url=https://books.google.com/books?id=3ZULAAAAYAAJ&amp;pg=PA1|title=Higher Geometry|publisher=Ginn and Co.|year=1922|pages=1ff}}
* {{cite book|last1=Shigeyuki Morita|url=https://books.google.com/books?id=5N33Of2RzjsC&amp;pg=PA12|title=Geometry of Differential Forms|last2=Teruko Nagase|last3=Katsumi Nomizu|publisher=AMS Bookstore|year=2001|isbn=0-8218-1045-6|page=12|author-link3=Katsumi Nomizu}}
{{Refend}}

{{Normativna kontrola}}
{{Commonscat|Coordinate systems}}

[[Kategorija:Koordinatni sistemi| ]]
[[Kategorija:Analitička geometrija]]</text>
      <sha1>jhnmcbrsr91dn73c0dxid5rr7b2ilas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kamen iz Rosette</title>
    <ns>0</ns>
    <id>257659</id>
    <revision>
      <id>3925807</id>
      <parentid>3923958</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:37:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4078" sha1="epxu9el9skhm8fzbqm0ka5ly71h8avn" xml:space="preserve">[[Datoteka:Rosetta Stone.JPG|right|thumb|250px|Kamen iz Rosette]]
'''Kamen iz Rosette''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/blog/everything-you-ever-wanted-know-about-rosetta-stone|title=Everything you ever wanted to know about the Rosetta Stone}}&lt;/ref&gt; koji je omogućio dešifriranje pisma antičkog Egipta, otkriven je dana [[15. juli|15. jula]] 1799. pokraj gradića Rosette (danas Rashid), smještenog u delti [[Nil]]a 40-tak milja od [[Aleksandrija|Aleksandrije]].

Prilikom radova na rekonstrukciji stare tvrđave, koje su izvodili pripadnici [[Napoléon Bonaparte|Napoleonovog]] ekspedicionog korpusa (spremajući se za napad britanskih i osmanlijskih snaga) u tom području, kapetan [[Pierre Bouchard]] vidio je crnu [[bazalt]]nu ploču. Oštroumni [[Francuska|francuski]] oficir zapazio je da ploča sadrži 3 sekcije, a svaka od njih je bila ispisana drugim pismom. On je brzo shvatio važnost svog otkrića i poslao je tu ploču u [[Kairo]], gdje su bili učenjaci koje je Napoleon poveo sa svojom ekspedicijom. Oni su izradili prijepise tekstova koje su vidjeli na ploči i to je kasnije omogućilo prodiranje u tajne egipatskog pisma [[Hijeroglifi|hijeroglifa]]. To je pismo mnogo stoljeća bilo tajna, mada se mnogo umova trudilo proniknuti u nju. Dvije godine kasnije, francuska vojska u Egiptu je poražena i predala se, a svi pronađeni antikviteti u posjedu Francuza (uključujući i kamen iz Rosette) morali su biti predani [[Velika Britanija|Britancima]]. Danas je originalni kamen iz Rosette u [[Britanski muzej|Britanskom muzeju]] u [[London]]u.

== Važnost kamena ==
Sadržaj teksta na kamenu iz Rosette ima mali značaj, ali je kamen izuzetno važan jer je na vrhu ispisanih nekih 14 linija (redaka) hijeroglifa, u sredini su 32 linije demotskog pisma a na dnu 54 linije grčkog pisma. Premda su naučnici gotovo odmah po otkriću kamena preveli ispis na grčkom, ostalo nisu mogli razumjeti.

[[Datoteka:DemoticScriptsRosettaStoneReplica.jpg|Dio kamena ispisan hijeroglifima|left|thumb|250px]]

Međutim, godine 1808. briljantni mladi francuski naučnik i lingvist [[Jean-François Champollion]] (u dobi od 18 godina) započinje studirati natpise&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.sas.upenn.edu/~haroldfs/sars238/harappa/champollion.html|title=champollion|website=www.sas.upenn.edu|access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; s kopije kamena iz Rosette i pismo [[Spisak faraona|antičkih Egipćana]] u naporu da dešifrira misteriozne hijeroglife. Dugo vremena nije bilo rezultata, a onda je daroviti momak pretpostavio da sva tri teksta (na tri različita pisma) govore o istom. Bila je to prava pomisao, a s obzirom da je grčki jezik bio dobro poznat, klupko se polahko počelo odmotavati. Četrnaest godina kasnije (1822) Champollion potvrđuje da su neki hijeroglifi bili fonogrami (fonetski ili zvučni), a drugi opet piktogrami (slikovni). Godine 1824. on objavljuje svoju poznatu knjigu egipatskih hijeroglifa, u kojoj je ustvrdio osnovne temelje kompleksnog sistema hijeroglifskog pisanja.

Bilo je to otkriće, da egipatsko hijeroglifsko pismo primjenjuje kombinacije ideograma i fonetskih znakova, koje je omogućilo proboj u prijevod tog pisma. Konačno, ta sposobnost otvorila je vrata spoznaje kompletne historije antičkog [[Egipat|Egipta]] i rađanje nove naučne discipline, [[Egiptologija|egiptologije]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/r/the_rosetta_stone_translation.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140811232249/http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/articles/r/the_rosetta_stone_translation.aspx |date=11. 8. 2014 }}
* https://www.worldhistory.org/Egyptian_Writing/
* https://www.archaeology.sa/en/?p=414 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250818091707/https://www.archaeology.sa/en/?p=414 |date=18. 8. 2025 }}
* https://www.britishmuseum.org/blog/everything-you-ever-wanted-know-about-rosetta-stone
{{Commonscat|Rosetta Stone}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Drevni Egipat]]
[[Kategorija:Arheologija]]</text>
      <sha1>epxu9el9skhm8fzbqm0ka5ly71h8avn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Devanagari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>257805</id>
    <revision>
      <id>3926200</id>
      <parentid>3921138</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8640" sha1="66d728d942njuxc9n0dvvo4henvfscz" xml:space="preserve">'''Devanagari'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.omniglot.com/writing/devanagari.htm|title=Devanagari alphabet|website=www.omniglot.com|access-date=24. 2. 2026|postscript=Devanagari abeceda, uključujući klasičnu/sjevernu varijantu oblika za अ (a) i srodna slova, झ (jh), ण (ṇ)}}&lt;/ref&gt; ({{jezik|hin|देवनागरी}}) jeste abugida pismo koje se, zajedno sa drugim pismima, koristi za pisanje nekoliko indijskih jezika, između ostalog, [[sanskrit]]a, [[hindi]]ja, maratija, [[sindhi|sindija]], [[bihari]]ja, [[bili]]ja, [[marvari]]ja, [[konkani]]ja, [[bojpuri]]ja, ali i jezike koji se govore u Nepalu, kao što su [[nepalski]], [[taru]], [[basa]], a ponekad i [[kašmirski]] i [[romski]]. Piše se sa lijeva na desno.

Pismo je slogovnog tipa, sa odgovarajućim znacima za svaki slog. Koristi se od VIII vijeka p. n. e.

== Reference ==
{{Refspisak}}[[Datoteka:Rigveda MS2097.jpg|thumb|desno|Devanagari]]

==Vanjski linkovi==

===Mahatma Gandhijev pogled na Devanagari===
* [http://www.mkgandhi.org/indiadreams/chap50.htm] Gandijeve ideje za jednostavno Devanagari pismo za sve indijske jezike

===Informacije o Devanagariju===
* [http://www.omniglot.com/writing/devanagari.htm Omniglot.com]— Devanagari abeceda, uključujući klasičnu/sjevernu varijantu oblika za अ (a) i srodna slova, झ (jh), ण (ṇ)
* [http://ancientscripts.com/devanagari.html AncientScripts.com]— uvod u Devanagari
* [https://web.archive.org/web/20050406214025/http://www.avashy.com/hindiscripttutor.htm Tutorijal za Hindi/Devanagari pismo (en)]
* [https://web.archive.org/web/20080528001453/http://tdil.mit.gov.in/isciiapril03.pdf IS13194:1991] standard za &quot;ISCII&quot; (en)
* [http://www.unicode.org/charts/PDF/U0900.pdf Unicode Tablica za Devanagari]
*

=== Programska podrška ===

* [http://www.omkarananda-ashram.org/Sanskrit/Itranslt.html Omkarananda-ashram.org], ''Itranslator'' besplatan program za konverziju Itransa u Devanagari. Koristi 16-bitni Unicode kompatibilan font. Radi jedino na Windows 2000 / XP / Server 2003.
* [http://www.dmjoshi.org/unicodewriter/ DMJoshi.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726001330/http://www.dmjoshi.org/unicodewriter/ |date=26. 7. 2011 }}, za pisanje devanagari ili gudžaratskog pisma koje je osmislio Dayashankar Joshi
* [https://web.archive.org/web/20091016002645/http://www.merosoft.webs.com/merofontconvetor.htm Merosoft.webs.com], nepalski pretvarač/dekonverter fontova 0.3—Java baziran nepalski pretvarač/dekonvetor fontova. Podržava Preeti, Kantipur i Jaga fontove — FontConverter 0.3 je softver zasnovan na Java jeziku i koristi se za pretvaranje fontova koji nisu Unicode u Unicode. Ovaj softver je u osnovi fokusiran na Devanagari fontove koji nisu Unicode (samo za nepalski jezik). Dobro radi na Preeti, Kantipur i Jaga Himali fontovima.
* [http://www.bhashaindia.com/Downloadsv2/ListCategories.aspx Bhashaindia.com] — IME-ovi (rasporedi tastature) za indijsko pismo i drugi softver za indijske jezike kompanije Microsoft Windows. * [http://devendraparakh.port5.com/ Devendraparakh.port5.com] {{Webarchive|url=https://archive.today/20051217201509/http://devendraparakh.port5.com/ |date=17. 12. 2005 }}, HindiWriter — Fonetski program za pisanje hindi jezika sa AutoWord pretragom i provjerom pravopisa za MS Word i OpenOffice.org za Windows.
* [http://www.baraha.com/downloads.htm Baraha.com]—Devanagari unos pomoću engleske tastature
* [http://www.lipikaar.com Lipikaar.com]—Alat za kucanje indijskim pismom s podrškom za Devanagari putem izvršne datoteke za Windows radnu površinu ili Firefox ekstenzije.
* [http://andregarzia.on-rev.com/richmond/home.html Devawriter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://andregarzia.on-rev.com/richmond/home.html |date=11. 8. 2011 }}—sveobuhvatan Devanagari unos za Windows i Macintosh.
* [http://mpp.org.np/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=19&amp;Itemid=40 upute za instaliranje nepalskog Devanagari fonta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130618081310/http://mpp.org.np/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=19&amp;Itemid=40 |date=18. 6. 2013 }} Upute za instaliranje &quot;tradicionalnog&quot; i &quot;romaniziranog&quot; nepalskog

==== Fontovi ====

* [http://tdil.mit.gov.in/download/openfonts.htm Unicode kompatibilni fontovi otvorenog tipa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722083010/http://tdil.mit.gov.in/download/openfonts.htm |date=22. 7. 2011 }}{{Mrtva veza|datum=septembar 2012}} uključujući ligaturne glifove (TDIL centar podataka)
* [http://www.wazu.jp/gallery/Fonts_Devanagari.html Unicode Devanagari galerija fontova]
* [http://www.marathimati.com/Help/Download-Free-Marathi-Fonts.asp Preuzimanje besplatnih marathi fontova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721151216/http://www.marathimati.com/Help/Download-Free-Marathi-Fonts.asp |date=21. 7. 2011 }}
* [http://www.nepali-fonts.tk Nepalski Devanagari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130615014943/http://nepali-fonts.tk/ |date=15. 6. 2013 }}{{Mrtva link|date=septembar 2012}} preuzimanje besplatnih fontova

==== Opći resursi ====

* [[:hi:विकिपीडिया:इंटरनेट पर हिन्दी क२धससा धस alata Tehnike za Hindi računarstvo]]
* [http://www.srijangatha.com/CLCategory_Args_21 Tehničke informacije za hindske korisnike srijangatha.com Hindi portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306052217/http://www.srijangatha.com/CLCategory_Args_21 |date=6. 3. 2012 }}
* [http://www.mpp.org.np/downloads.php Resursi za kucanje na nepalskom jeziku na devanagari] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011031618/http://mpp.org.np/downloads.php |date=11. 10. 2007 }}
* [http://www.alanwood.net/unicode/devanagari.html Podrška za Unicode za web preglednike]
* [http://www.ee.adfa.edu.au/staff/hrp/personal/Sanskrit-External/unicodenotes.html Kreiranje i pregledavanje dokumenata u Devanagari jeziku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090921101307/http://www.ee.adfa.edu.au/staff/hrp/personal/Sanskrit-External/unicodenotes.html |date=21. 9. 2009 }}

==== Metode unosa ====

* [http://www.bhashaindia.com Microsoft BhashaIndia]—Indijski jezički računarski resursi
* [http://www.cdacmumbai.in/xlit/editor Online alat za transliteraciju engleskog (latinično pismo) na hindski (devanagari pismo) od strane CDAC Mumbai] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110723085148/http://www.cdacmumbai.in/xlit/editor/ |date=23. 7. 2011 }}
* [http://www.unicodenepali.com Online alati za kucanje u Unicode Devanagari jeziku za nepalski jezik]
* [http://www.oopslite.com/software/nepali_keyboard.html Romanizirana nepalska Unicode tastatura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110712221209/http://www.oopslite.com/software/nepali_keyboard.html |date=12. 7. 2011 }} koju je razvio OOPSLite Technologies
* [http://www.cdacmumbai.in/projects/indix/ IndiX, podrška za indijski jezik za Linux] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080526133128/http://www.cdacmumbai.in/projects/indix/ |date=26. 5. 2008 }}, stranica koju je razvio OOPSLite Technologies Indijski [[Nacionalni centar za softversku tehnologiju]]
* [http://girish.co.in/projects/indian_languages.html Devanagari alati: Wiki Sandbox, Devanagari Mail, Yahoo/Google pretraga i Devanagari transliteracija] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080522082243/http://girish.co.in/projects/indian_languages.html |date=22. 5. 2008 }}
* [http://spokensanskrit.de/ttest.php Online alat za transliteraciju iz latinice u Devanagari]
* [http://andregarzia.on-rev.com/richmond/home.html Devawriter i Devawriter Pro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://andregarzia.on-rev.com/richmond/home.html |date=11. 8. 2011 }} alati za digitalizaciju.

==== Devanagari tastatura ====

* [http://anektameekta.blogspot.com/2009/03/devnagri-hindi-typing-complete-solution.html TVS Devanagari hindi tastatura] sa detaljima o rasporedu tastature, uputama za instalaciju za Windows/Linux, prodavnicama i online kupovinom
* [http://www.intextechnologies.com/webpages/productcomperi.aspx?pro_name=Swadeshi&amp;category=Computer%20Peripherals&amp;subcat=Keyboards&amp;subcat1=K/B%20Multimedia Intex Technologies Swadeshi dvojezična hindi tastatura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110713051057/http://www.intextechnologies.com/webpages/productcomperi.aspx?pro_name=Swadeshi&amp;category=Computer%20Peripherals&amp;subcat=Keyboards&amp;subcat1=K/B%20Multimedia |date=13. 7. 2011 }}, raspored tastature je Hindi pisaća mašina
* {{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Pismo]]
[[Kategorija:Indija]]</text>
      <sha1>66d728d942njuxc9n0dvvo4henvfscz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marg Helgenberger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>261940</id>
    <revision>
      <id>3926484</id>
      <parentid>3813426</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926484</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6548" sha1="1ul882hpv3t2ksthbpd4mz8lqiaqfnp" xml:space="preserve">{{Infokutija glumac
| bgcolour      = 
| ime          = Marg Helgenberger
| slika         = MargHelgenberger.png
| slikasize     = 200px
| opis       = Marg Helgenberger, November 2007
| ime_po_rođenju     = Mary Marg Helgenberger 
| datum_rođenja     = {{Datum rođenja i godine|1958|11|16}}
| mjesto_rođenja      = [[Fremont (Nebraska)|Fremont]], [[Nebraska]], [[SAD]]
| datum_smrti     =
| mjesto_smrti    =
| alias     = Mary Helgenberger
| znamenite_uloge = [[Catherine Willows]] u [[CSI: Crime Scene Investigation]]&lt;br&gt;KC Koloski u ''[[China Beach]]''
| nagrade = {{awd|award=[[Emmy Award|Emmy]] za sporednu glumicu u seriji|title=[[China Beach]]|role=KC Koloski}}
| emmyawards    = 
| supružnik         = [[Alan Rosenberg]] (9. novembar 1989-2010), 1 dijete 
| fansite       = www.allaboutmarg.com 
}}
'''Mary Margaret Helgenberger'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0001339/|title=Marg Helgenberger {{!}} Actress|website=IMDb|language=en-US|access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (rođena 16. novembra 1958) je [[Emmy Award|Emmyjem]] nagrađena [[Sjedinjene Američke Države|američka]] filmska i televizijska glumica. Helgenberger je najpoznatija po ulozi [[Catherine Willows]] u TV-seriji ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'', a prije toga je ulogom KC Koloski u TV-seriji ''[[China Beach]]'' stekla slavu i Emmyja.

Godine 1984. upoznala je kolegu [[Alan Rosenberg|Alana Rosenberga]], a kojim je 1986. počela izlaziti da bi se za njega udala 1989. Par je dobio sina Hugha Howarda Rosenberga (21.10. 1990 - ). Helgenberger i Rosenberg su zajedno nastupili u ''CSI'', pri čemu je Rosenberg tumačio pokvarenog advokata Adama Novaka u dvije epizode - ''[[Weeping Willows (CSI)|Weeping Willows]]'' i ''[[Leaving Las Vegas (CSI)|Leaving Las Vegas]]''. Godine 2009. je objavila kako se razvodi od supruga.

== Filmografija ==
* ''[[Conan: Red Nails]]'' (2009) .... Princess Tascela
* ''[[Wonder Woman (film)|Wonder Woman]]'' (2009) .... [[Hera]]
* ''[[Columbus Day (film)|Columbus Day]]'' (2008) .... Alice
* ''[[Mr. Brooks]]'' (2007)... Mrs. Emma Brooks
* ''[[CSI: Crime Scene Investigation]]'' (2000-) (TV) ... [[Catherine Willows]]
* ''[[In Good Company]]'' (2004) ... Ann Foreman
* ''[[King of the Hill]]'' (2004) (TV serija) ... Mrs. Hanover/Pretty Student
* ''[[Perfect Murder, Perfect Town: JonBenét and the City of Boulder]]'' (2000) (TV)... Patsy Ramsey
* ''[[Frasier]]'' (1 epizoda, 2000) (TV) ... Emily, operni stručnjak
* ''[[Erin Brockovich (film)|Erin Brockovich]]'' (2000) ... Donna Jensen
* ''[[Lethal Vows]]'' (1999) ... Ellen Farris
* ''[[Happy Face Murders]]'' (1999) ... Jen Powell
* ''[[Thanks of a Grateful Nation]]'' (1998) (TV) ... Jerrilynn Folz
* ''[[Species II]]'' (1998) ... Dr. Laura Baker
* ''[[Giving Up the Ghost]]'' (1998) ... Anna Hobson
* ''[[Gold Coast]]'' (1997) (TV) ... Karen DiCilia
* ''[[The Last Time I Committed Suicide]]'' (1997) ... Lizzy
* ''[[Fire Down Below (1997 film)|Fire Down Below]]'' (1997) ... Sarah Kellogg
* ''[[My Fellow Americans]]'' (1996) ... Joanna (van špice)
* ''[[Frame by Frame]]''  (1996) ... Det. Rose Ekberg
* ''[[ER (TV serija)|ER]]'' (5 epizpoda, 1996) ... Karen Hines
* ''[[Inflammable (TV film)|Inflammable]]'' (1995) (TV) ... Lt. (j.g.) Kay Dolan
* ''[[The Larry Sanders Show]]'' (1995) (TV) ... Susan Elliot
* ''[[Species (film)|Species]]'' (1995) ... Dr. Laura Baker
* ''[[Bad Boys (1995 film)|Bad Boys]]'' (1995) ... kapetan Alison Sinclair
* ''[[Just Looking]]'' (1995) ... Darlene Carpenter
* ''[[The Cowboy Way (film)|The Cowboy Way]]'' (1994) ... Margarette
* ''[[Where Are My Children?]]'' (1994) (TV) ... Vanessa Meyer Vernon Scott
* ''[[Lie Down with Lions]]'' (1994) (TV) ... Kate Nessen
* ''[[Keys (TV film)|Keys]]'' (1994) (TV) ... Maureen 'Kick' Kickasola
* ''[[Blind Vengeance]]'' (1994) ...
* ''[[Fallen Angels (TV serija)|Fallen Angels]]'' (1993) (TV) ... Eve Cressy
* ''[[When Love Kills: The Seduction of John Hearn]]'' (1993) (TV) ... Debbie Banister
* ''[[Distant Cousins]]'' (1993) ... Connie
* ''[[The Tommyknockers (mini serija)|The Tommyknockers]]'' (1993) (TV) ... Robert &quot;Bobbi&quot; Anderson
* ''[[Partners (1993 TV film)|Partners]]'' (1993) ... Georgeanne Bidwell
* ''[[Through The Eyes Of A Killer]]'' (1992) ... Laurie Fisher
* ''[[In Sickness and in Health]]'' (1992) (TV) ... Mickey
* ''[[The Hidden Room]]'' (1991) (TV) ... Jane
* ''[[Tales from the Crypt]]'' (1991) (TV) ... Vicky
* ''[[Death Dreams]]'' (1991) (TV) ... Crista Westfield
* ''[[Crooked Hearts]]'' (1991) ... Jennetta
* ''[[Blind Vengeance]]'' (1990) (TV) ... Virginia Whitelaw
* ''[[Peacemaker]]'' (1990) ... Mrs. Cooper
* ''[[Always (1989 film)|Always]]'' (1989) ... Rachel
* ''[[After Midnight]]'' (1989) ... Alex
* ''[[China Beach]]'' (1988-1991) (TV) ... Karen Charlene 'K.C.' Koloski
* ''[[Matlock (TV serija)|Matlock]]'' (1987) (TV) ... Laura Norwood
* ''[[Shell Game]]'' (1987) (TV) ... Natalie Thayer
* ''[[Spenser: For Hire]]'' (1986) (TV) ... Nancy Kettering
* ''[[Tootsie]]'' (1982) ... Suzanne
* ''[[Ryan's Hope]]'' (1975) (TV) ... Siobhan Ryan Novak

;Gostujući nastupi
* [[The Daily Show]] (decembar 2001)
* [[The Early Show]] (2002; 2003; 2005; 2006; 2007)
* [[The View]] (2003; 2006)
* [[Live with Regis and Kelly]] (2005; 2006; 2007)
* [[The Ellen DeGeneres Show]] (decembar 2005)
* [[The Late Late Show with Craig Ferguson]] (2005; 2007 2009)
* [[On the Air with Howard Stern]] (2005)
* [[The Tony Danza Show]] (2005)
* &quot;What A Pair&quot; koncert (maj 2006)
* [[The Late Show with David Letterman]] (septembar 2006, april 2009)
* &quot;What A Pair&quot; koncert (juni 2007)

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Marg Helgenberger}}
* [https://web.archive.org/web/20061125002615/http://www.cbs.com/primetime/csi/bios/index.php?cast_member=marg Marg Helgenberger Biography] online at ''[[CSI: Crime Scene Investigation|CSI]]'' on [[CBS]]
*[https://web.archive.org/web/20130314163638/http://margamania.net/ Margamania - Fan Website]
*[http://www.marghelgenberger.com/ Marg Helgenberger.com - Fan Website]
*[http://www.allaboutmarg.com/ All About Marg - Fan Website]
*[https://web.archive.org/web/20090818010258/http://sci-fi-online.50megs.com/2006_Interviews/06-04-10_MargHelgenberger.htm Marg Helgenberger interview at www.sci-fi-online.com]

{{CSI}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Helgenberger, Marg}}
[[Kategorija:Američke televizijske glumice]]
[[Kategorija:Dobitnici Emmyja]]
[[Kategorija:CSI: Crime Scene Investigation]]
[[Kategorija:Rođeni 1958.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Američke glumice]]</text>
      <sha1>1ul882hpv3t2ksthbpd4mz8lqiaqfnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mariner 10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>262244</id>
    <revision>
      <id>3926488</id>
      <parentid>3812119</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3659" sha1="qqq497097kbc3j8my156fezeq17b08w" xml:space="preserve">[[Datoteka:Mariner10.gif|mini|desno|Svemirska letjelica Mariner 10]]

'''Mariner 10'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/history/history-publications-and-resources/|title=History Publications and Resources - NASA|language=en-US|access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; američka [[svemirska letjelica]] iz programa [[Mariner]], lansirana [[3. novembar|3. novembra]] [[1973]]. prema [[Merkur]]u i [[Venera (planeta)|Veneri]]. Mariner 10 je lansirana dvije godine poslje [[Mariner 9]], i ova letjelica je zadnja u programu Mariner jer su letjelica Mariner 11 i Mariner 12 bile preimenovane u [[Voyager 1]] i [[Voyager 2]]. Letjelica Mariner 10 je bila prva letjelica koja je koristila principe gravitacijske praćke, koristeći gravitacijsku silu planeta Venere za ispomoć u dostizanju orbite planeta Merkur. Mariner 10 je također koristila pritisak sunčevog zračenja na sunčevim panelima i velikoj paraboličnoj anteni da bi se promijenila visina orbite letjelice.

== Istraživanja ==
Mariner 10 je jedina letjelica do 2008. godine koja je uspjela fotografirati polovinu površine Merkura, sa oko 2800 slika. Svojim prolaskom pokraj Merkura, Mariner 10 je otkrio mnogo pojedinosti, pošto Merkur nije moguće promatrati sa teleskopom zbog blizine Sunca; otkriveno je da Merkur ima slabašnu atmosferu koja se sastoji većinom od [[helij]]a, te planetarno magnestko polje, te da je jezgra planete bogata željezom.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://history.nasa.gov/SP-424/sp424.htm ''The Voyage of Mariner 10: Mission to Venus and Mercury'' (NASA SP-424) 1978] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804235830/http://history.nasa.gov/SP-424/sp424.htm |date=4. 8. 2007 }} Cijelovita knjiga o letjelici Mariner 10 sa slikama, dijagramima, u javnoj domeni
{{Commonscat}}

* [https://atmos.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/MARINER/logs/44578053-The-Voyage-of-Mariner-10-Mission-to-Venus-and-Mercury.pdf ''Putovanje Marinera 10: Misija na Veneru i Merkur'' (NASA SP-424) 1978] Cijela knjiga o ''Marineru 10'', sa svim slikama i dijagramima, dostupna je online. Pomaknite se prema dolje da biste kliknuli na link &quot;Sadržaj&quot;. [https://atmos.nmsu.edu/data_and_services/atmospheres_data/MARINER/logs/44578053-The-Voyage-of-Mariner-10-Mission-to-Venus-and-Mercury.pdf PDF verzija]
* [https://web.archive.org/web/20080920021317/https://jpl.nasa.gov/missions/missiondetails.cfm?mission=Mariner10 ''Mariner 10'', NASA-ina misija Venera/Merkur 1973–75]
* [https://ser.sese.asu.edu/M10/IMAGE_ARCHIVE/Mercury_search.html Arhiva slika ''Marinera 10'']
* [https://ser.sese.asu.edu/M10/bulletins.html Bilteni misije ''Mariner 10'']
* [https://web.archive.org/web/20071209090055/http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?MCode=Mariner_10 Profil misije ''Mariner 10''] od [http://solarsystem.nasa.gov NASA-ino istraživanje Sunčevog sistema]
* [https://web.archive.org/web/20060316104119/https://www.astrosurf.com/nunes/explor/explor_m10.htm Kalibrirane slike iz misije ''Mariner 10'' na Merkur i Veneru]
* [https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1973-085A Glavni unos u katalogu za ''Mariner 10''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908063158/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1973-085A|datum=8. septembar 2018.}} u [[Nacionalnom centru za podatke o svemirskoj nauci]]
* [https://www.boeing.com/history/boeing/mariner.html Boeing: Historija – Proizvodi – Svemirska letjelica Boeing ''Mariner 10'']
{{Istraživanje Merkura}}
{{Istraživanje Venere}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Svemirske letjelice]]
[[Kategorija:Merkur]]
[[Kategorija:Venera]]</text>
      <sha1>qqq497097kbc3j8my156fezeq17b08w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Denis Fonvizin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263042</id>
    <revision>
      <id>3926198</id>
      <parentid>3854717</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:04:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="h2g9vyjgwd7otznsylqoitkaxn9a5lq" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime            = Denis Ivanovič Fonvizin
| slika          = Engraving Fonvizin.jpg
| veličina_slike = 
| opis           = D. Fonvizin (gravura iz 1893.)
| datum_rođenja  = {{Datum rođenja|1745|4|3}}
| mjesto_rođenja = Moskva, Rusko Carstvo
| datum_smrti    = {{Datum smrti i godine|1792|12|1|1745|4|3}}
| mjesto_smrti   = Sankt Peterburg, Rusko Carstvo
| zanimanje      = [[proza]]ik&lt;br&gt;[[drama]]turg&lt;br&gt;[[prevodilac]]
| nacionalnost   = Rus
| era            = [[klasicizam]]
}}

'''Denis Ivanovič Fonvizin'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Denis Ivanovich Fonvizin {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=3. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; (od njem. von Wiesen, rus. '''Дени́с Ива́нович Фонви́зин''' ili '''Фон-Визин, фон Ви́зен'''), [[Moskva]], [[Rusko Carstvo]], [[3. april]] ([[14. april]]) [[1745]]. - [[Sankt Peterburg]], [[1. decembar]] ([[12. decembar]]) [[1792]].; ruski književnik iz vremena vladavine [[Katarina II. Velika|Katarine Velike]], osnivač nacionalne ruske komedije&lt;ref name=&quot;flaker&quot;&gt;Ruska književnost, ur. A. Flaker, SNL, Zagreb, 1986.&lt;/ref&gt;.

== Reference ==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
{{Commonscat}}
* Ruska virtualna biblioteka: [http://www.rvb.ru/18vek/fonvizin/toc.htm D.I. Fonvizin. Sabrana djela u 2 toma]
* Rodovid: [http://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:213490D.I. Fonvizin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250808194120/https://ru.rodovid.org/wk/%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C:213490D.I. |date=8. 8. 2025 }} (rodoslovno stablo)
* Rastjagajev, A.V., [http://zpu-journal.ru/e-zpu/2009/5/Rastiagaev/ Čistoserdečnyj Fonvizin], ''Znanije. Ponimanije. Umenije'', 2009., br. 5
* https://pakistan.mid.ru/en/news/280th_birth_anniversary_of_denis_fonvizin/

{{DEFAULTSORT:Fonvizin, Denis}}
[[Kategorija:Prevodioci]]
[[Kategorija:Ruski pisci]]
[[Kategorija:Satira]]
[[Kategorija:Rođeni 1745.]]
[[Kategorija:Umrli 1792.]]</text>
      <sha1>h2g9vyjgwd7otznsylqoitkaxn9a5lq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canadair CL-215</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263188</id>
    <revision>
      <id>3926160</id>
      <parentid>3814053</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3773" sha1="1irp4zncnh2d0mawxmbkrtwio97j73c" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
{{Infokutija avion
 |naziv=Canadair
 |model=CL-215
 |tip=Protivpožarni avion
 |proizvođač=Canadair
 |slika=Slika:Canadair CL-215 in Spanish service 4316.jpg
 |opis slike=Vodena bomba
 |dizajn=
 |probni let=decembar 1993.
 |uveden u upotrebu=april 1994.
 |proizveden=
 |povučen=
 |status=U upotrebi
 |prvotni korisnik=
 |više korisnika= &lt;!--maksimalno tri korisnika--&gt;
 |broj primjeraka=125
 |pojedinačna cijena=
 }}
'''Canadair CL-215''' jest [[Kanada|kanadski]] [[Amfibija (letjelica)|amfibijski]] [[avion]] namijenjen za gašenje [[požar]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dehavilland.com/aerial-firefighters/|title=Aerial Firefighters|website=De Havilland Canada|language=en-US|access-date=3. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; 
Vodu u rezervoare puni slijetanjem na vodenu površinu, gdje se ne zaustavlja nego nakon punjenja odmah uzlijeće. Teret ispušta iznad područja zahvaćenog [[Vatra|vatrom]].

U kolokvijalnom govoru, ali i u medijima uvriježio se naziv &quot;Kanader&quot; (kako se izgovara &quot;Canadair&quot;), tako da je riječ kanader u govoru postala ujedno i [[sinonim]] za protivpožarni avion.

=== Canadair CL-215 ===
CL-215 je protivpožarni amfibijski avion s dva Pratt &amp; Whitney R-2800 [[Mlazni motor#Turbo-elisni motor|turbo-elisna motora]]. Sposoban je s vodene površine preuzeti 5.455 litara vode u 12 sekundi. Prvi let imao je u 23. oktobra 1967. a prva isporuka za Francusku Civilnu zaštitu (''Sécurité Civile'') bila je u junu 1969. Tokom [[1989.]] kompanija je isporučila dva aviona oznake CL-215T i počela dalji rad na modifikaciji sa oznakom CL-215Ts. Rezultat je nova verzija CL-415.

=== Canadair CL-415 ===
CL-415 je modernizirana verzija CL-215T. [[Pilotska kabina]] je opremljena [[Pilotska kabina#EFIS sistem|EFIS sistemom]], zaobljenim završecima [[Krilo aviona|vrhova krila]] ([[Engleski|eng.]] winglet), amfibija je teža i može ponijeti veći teret. Avion je prvenstveno namijenjen  za ispuštanje &quot;vodenih bombi&quot; a može se preurediti i za potrebe patroliranja na [[More|moru]] i za prijevoz tereta. Prvi let u Hrvatskoj je CL-415 imao u decembru 1993. a isporučuje se od aprila 1994.

[[Datoteka:Canadair CL-415 Filling.jpg|thumb|right|250px|Cl-415 pred punjenje u moru ispred [[Živogošće|Živogošća]]]]

{{Infokutija specifikacije aviona
 |izvori             =
 |verzija            =CL-215
 |posada             =2
 |kapacitet          =5.454 l vode
 |dužina             =19,82 m
 |raspon krila       =28,60 m
 |prečnik rotora     =
 |površina krila     =100,3 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
 |strijela krila     =
 |visina             =8,98 m
 |širina trupa       =
 |aeroprofil         =
 |težina             = 12.200 kg
 |maksimalna dozvoljena težina =
 |maksimalna težina uzlijetanja = 17.100 kg iz vode, 19.730 kg s kopna
 |korisni teret      =
 |najveća brzina     =290 km/h
 |ekonomska brzina   =
 |dolet              =2.430 km
 |borbeni dolet      =
 |brzina penjanja    = 5 m/s
 |maksimalna visina leta =
 |omjer potisak/težina =
 |specifično opterećenje krila =
 |motor              = 2× Pratt &amp; Whitney R-2800-83AM radialna motora s 18 cilindara
 |snaga motora       = 1600 kW svaki
 |propeler           =
 |naoružanje         =
 |defanzivne mjere   =
 }}

== Također pogledajte ==
* [[Consolidated PBY Catalina]]

{{Commonscat}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.airliners.net/info/stats.main?id=119 Airliners.net Canadair CL-215 i 415]
* [https://aerialfirefighter.vikingair.com/aircraft/cl-215-aircraft Avion CL-215 | Vikingov zračni vatrogasac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170930231743/https://aerialfirefighter.vikingair.com/aircraft/cl-215-aircraft|date=30. septembar 2017.}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Avioni]]
[[Kategorija:Vojni avioni u HRZ]]</text>
      <sha1>1irp4zncnh2d0mawxmbkrtwio97j73c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pipi Duga Čarapa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263700</id>
    <revision>
      <id>3925802</id>
      <parentid>3924087</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6969" sha1="ndqdke2g76msd83fqr47xp1f3cxzupl" xml:space="preserve">[[File:Inger Nilsson as Pippi Långstrump.jpg|thumb|Inger Nilsson (1968)]]

''' Pipi Duga Čarapa''' ([[švedski jezik|šved.]] ''Pippi Långstrump'', ili cijelim imenom ''Pippilotta Viktualia Rullgardina Krusmynta Efraimsdotter Långstrump''), je najpoznatiji [[izmišljeni lik]] švedske spisateljice za djecu [[Astrid Lindgren]]. Knjige o Pipi Duga Čarapi prevedene su na 92 različita jezika.&lt;ref&gt;Lundqvist, Ulla: &quot;Original-Pippi var för vild för sin tid&quot; (hr. Izvorna-Pipi je bila predivlja za svoje vrijeme). Expressen 3. lipnja 2007.&lt;/ref&gt; [[Protagonist|Glavni je lik]] u [[Pippi Longstocking (knjiga)|seriji dječjih knjiga]] švedske autorice [[Astrid Lindgren]]. Pipi je dobila ime po Lindgreninoj kćerki Karin, koja je zamolila majku da joj ispriča priču za ozdravljenje kada nije išla u školu.

Pippi je crvenokosa, pjegava, nekonvencionalna i nadljudski snažna – sposobna je podići konja jednom rukom. Ona je razigrana i nepredvidiva. Često se ruga nerazumnim odraslima, posebno ako su pompezni i snishodljivi. Njen bijes se ispoljava u ekstremnim slučajevima, kao što je kada čovjek maltretira svog konja. Pipi, poput [[Peter Pan (character)|Petra Pana]], ne želi odrasti. Ona je kćerka [[Karipski gusar|gusarskog]] kapetana i ima avanturističke priče za ispričati i o tome. Njena četiri najbolja prijatelja su njen konj i majmun, te djeca komšija, Tommy i Annika.

Nakon što ju je [[Bonnier Group|izdavačka kuća Bonnier]] odbila 1944. godine, Lindgrenov prvi rukopis prihvatili su [[Rabén &amp; Sjögren|Rabén i Sjögren]]. Tri [[Knjiga sa poglavljima|knjige s poglavljima o]] Pipi (''Pipi Duga Čarapa'', ''Pipi se ukrcava'' i ''Pipi u južnim morima'') objavljene su od 1945. do 1948. godine, nakon čega su uslijedile tri kratke priče i nekoliko adaptacija slikovnica.

Pipi Duga Čarapa je devetogodišnja djevojčica.{{Sfn|Metcalf|1995}} Na početku prvog romana, ona se useljava u [[Villa Villekulla|Villu Villekulla]]: kuću koju dijeli sa svojim majmunom, po imenu gospodin Nilsson, i svojim konjem koji nije imenovan u romanima, ali se zove {{Jezik|sv|Lilla Gubben}} (Mali Starac) u filmovima.&lt;ref name=&quot;Horsename&quot;&gt;{{Cite magazine|title=Pippi Långstrumps häst får vara versal|magazine=Språktidningen|date=12. 2. 2020|via=PressReader.com|url=https://www.pressreader.com/sweden/spraktidningen/20200212/282252372517512|access-date=13. 12. 2020}}&lt;/ref&gt; Pippi se ubrzo sprijatelji s dvoje djece koja žive u susjedstvu, Tommyjem i Annikom Settergren.{{Sfn|Lundqvist|1989}} {{Sfn|Erol|1991}} Sa svojim koferom zlatnika, Pippi održava samostalan način života bez roditelja: njena majka je umrla ubrzo nakon njenog rođenja; njen otac, kapetan Ephraim Duga Čarapa, nestao je na moru, a na kraju se pojavio kao kralj ostrva [[South Seas|Južnog mora]].{{Sfn|Erol|1991}}&lt;ref name=&quot;Jensen_5/21/2012&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cineuropa.org/nw.aspx?t=newsdetail&amp;l=en&amp;did=221144|title=Sweden goes back to roots of Lindgren's Pippi Longstocking|last=Jensen|first=Jorn|date=21. 5. 2012|publisher=Cineuropa|access-date=17. 1. 2013}}&lt;/ref&gt; Uprkos povremenim pokušajima seoskih vlasti da je prilagode kulturnim očekivanjima o tome kakav bi trebao biti djetetov život, Pippi sretno živi oslobođena društvenih konvencija.{{Sfn|Lundqvist|1989}} {{Sfn|Metcalf|1995}} Prema Evi-Mariji Metcalf, Pippi &quot;voli svoje pjegice i svoju pohabanu odjeću; ne čini ni najmanji pokušaj da potisne svoju bujnu maštu ili da usvoji dobre manire.&quot;{{Sfn|Metcalf|1995}} Pipi je pismena i sklona je pripovijedanju, koje često poprima oblik [[Tall tale|izmišljotina]].{{Sfn|Hoffeld|1977}}

== Pipi Duga Čarapa na različitim jezicima ==
* [[Albanski jezik|Albanski]] : Pipi Çorapëgjata
* [[Arapski jezik|Arapski]] : Pypy gob abbandh
* [[Bosanski jezik|Bosanski]] : Pipi Duga Čarapa
* [[Bugarski jezik|Bugarski]] : Пипи Дългото Чорапче (Pipi Dalgoto Chorapche)  (Пипилота Виктуалия Транспаранта Ментолка Ефраимова Дългото чорапче - Pipilota Viktualiya Transparanta Mentolka Efraimova Dălgoto čorapče) 
* [[Danski jezik|Danski]] : Pippi Langstrømpe
* [[Engleski jezik|Engleski]] : Pippi Longstocking
* [[Esperanto]] : Pipi Ŝtrumpolonga
* [[Estonski jezik|jezik]] : Pipi Pikksukk
* [[Finski jezik|Finsku]] : Peppi Pitkätossu
* [[Francuski jezik|Francuski]] : Fifi Brindacier
* [[Farski jezik|Farski]] : Pippi Langsokkur
* [[Gruzijski jezik|Gruzijski]] : პეპი გრძელი წინდა pepi grdzeli tsinda
* [[Grčki jezik|Grčki]] : Πίπη Φακιδομύτη
* [[Indonezijski jezik|Indonezijski]] : Pippi Si Kaus Panjang
* [[Islandski jezik|Islandski]] : Lína Langsokkur
* [[Hebrejski jezik|Hebrejski]] : בילבי בת-גרב (Bilbee Bat-Gerev)
* [[Holandski jezik|Holandski]] : Pippi Langkous
* [[Italijanski jezik|Italijanski]] : Pippi Calzelunghe
* [[Japanski jezik|Japanski]] : 長靴下のピッピ ''Nagakutsushita no Pippi''  
* [[Kineski jezik|Kineski]] : 长袜子皮皮 Changwazi Pipi
* [[Korejski jezik|Korejski]] : 삐삐 롱스타킹(pippi longstoking)
* [[Kurdski jezik|Kurdski]] : Pippi ya Goredirêj. پیپیی گوێره‌ویدرێژ
* [[Latvijski jezik|Latvijski]] : Pepija Garzeķe
* [[Litavski jezik|Litavski]] : Pepė Ilgakojinė
* [[Makedonski jezik|Mkedonski]] : Pipi dolgiot corap
* [[Norveški jezik|Norveški]] : Pippi Langstrømpe
* [[Perzijski jezik|Perzijski]] : پی‌پی جوراب بلند Pipi Jurâb-boland
* [[Poljski jezik|Poljski]] : Pippi Pończoszanka (första översättningen: Fizia Pończoszanka)
* [[Portugalski jezik|jezik]] : Pipi Meia-Longa (eller Pippi das meias altas)-Portugal, Píppi Meialonga (Brasil)
* [[Romski jezik|Romski]] : Pippi longo trinfja
* [[Ruski jezik|Ruski]] : Пеппи Длинныйчулок (&quot;Peppi Dlinnyjtjulok&quot; (eller Пиппи Длинный Чулок))
* [[Srpski jezik|Srpski]] : Pipi Duga Čarapa
* [[Slovački jezik|Slovački]] : Pippi Dlhá Pančucha
* [[Slovenski jezik|Slovenski]] : Pika Nogavička
* [[Španski jezik|Španski]] : Pipi Calzaslargas
* [[Švedski jezik|Švedski]] : Pippi Långstrump
* [[Thai]] : Pippi Thung-Taow Yaow
* [[Češki jezik|Češki]] : Pipi Dlouhá Punčocha
* [[Turski jezik|Turski]] : Pippi Uzunçorap
* [[Njemački jezik|Njemački]] : Pippi Langstrumpf
* [[Ukrajinski jezik|Ukrajinski]] : Пеппі Довгапанчоха
* [[Mađarski jezik|Mađarski]] : Harisnyás Pippi
* [[Vijetnamski jezik|Vijetnamski]] : Pippi Tat Dai
* [[Bjeloruski jezik|Bjeloruski]] : Піпі Доўгаяпанчоха

U većini slučajeva zove se samo ''Pippi'', ''Pipi'' ili slično, dok je ''Duga Čarapa'' prevedeno na željeni jezik. U francuskom jeziku bilo je potrebno prevesti Pipi na ''Fifi'', zato što pipi na dječijem jeziku znači [[urin]]irati.
*

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.astridlindgren.se   Astrid Lindgren - Službena stranica]

[[Kategorija:U izradi, Izmišljeni likovi]]</text>
      <sha1>ndqdke2g76msd83fqr47xp1f3cxzupl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indijska matematika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263811</id>
    <revision>
      <id>3926346</id>
      <parentid>3842698</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:41:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Izvori */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18243" sha1="bu2j00p8iclecbbkdt7nzz4in21243j" xml:space="preserve">'''Indijska matematika''' se razvila na [[Južna Azija|Indijskom potkontinentu]]&lt;ref name=plofker/&gt; od 1200. p. n. e.&lt;ref name=hayashi2005-p360-361&gt;{{Harv|Hayashi|2005|pp=360–361}}&lt;/ref&gt; sve do kraja 18. vijeka. U klasičnom periodu indijske matematike  (400 - 1200) su zabilježena značajna postignuća zahvaljujući učenjacima kao što su [[Aryabhata]], [[Brahmagupta]] i [[Bhaskara II]].  [[Decimalni sistem brojeva]] koji se koristi danas&lt;ref name=irfah346&gt;{{Harvnb|Ifrah|2000|p=346}}&lt;/ref&gt; se prvi put koristio u indijskoj matematici.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Plofker|2009|pp=44&amp;ndash;47}}&lt;/ref&gt;  Indijski matematičari su dali rani doprinos proučavanju koncepta [[0 (broj)|nule]] kao broja,&lt;ref name=bourbaki46&gt;{{Harvnb|Bourbaki|1998|p=46}}&lt;/ref&gt; [[Negativan broj|negativnih brojeva]],&lt;ref name=bourbaki49&gt;{{Harvnb|Bourbaki|1998|p=49}}&lt;/ref&gt; [[aritmetika|aritmetike]] i [[algebra|algebre]].&lt;ref name=concise-britannica/&gt;  Uz to se u Indiji razvila i [[trigonometrija]]&lt;ref&gt;{{Harv|Pingree|2003|p=45}}&lt;/ref&gt;, uključujući savremene defincije [[sinus]]a i [[kosinus]]a.&lt;ref&gt;{{Harv|Bourbaki|1998|p=126}}&lt;/ref&gt; Ti matematički koncepti su se kasnije prenijeli na [[Bliski istok]], [[Kina|Kinu]] i [[Evropa|Evropu]]&lt;ref name=concise-britannica&gt;&quot;algebra&quot;  2007.  [http://www.britannica.com/ebc/article-231064 ''Britannica Concise Encyclopedia''].  Encyclopædia Britannica Online. 16. maj 2007.&lt;/ref&gt; te bitno pridonijeli razvoju koncepata koji danas čine osnovu mnogih područja matematike.

Drevni i srednjovjekovni matematički tekstovi, svi napisani na [[sanskrit]]u, najčešće su se sastojali od ''[[sutra]]'' u kojima su načela ili problemi izneseni u ekonomičnim stihovima kako bi ih učenik mogao što lakše upamtiti. Njih je slijedila druga sekcija koja se sastojala od komentara u prozi (ponekad nekoliko komentara od različitih učenjaka) koji su detaljnije obrazložili problem ili izložili njegovo rješenja. U proznom djelu forma (i njena memorizacija) nisu bili tako važni kao same ideje.&lt;ref name=plofker&gt;{{Harvnb|Encyclopaedia Britannica (Kim Plofker)|2007|p=1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=filliozat-p140to143&gt;{{Harvnb|Filliozat|2004|pp=140–143}}&lt;/ref&gt; Sva matematička djela su se prenosila usmenom predajom sve do oko 500. p. n. e. a nakon čega su se prenosili i usmeno i preko rukopisa. Najstariji sačuvani matematički ''dokument'' na Indijskom kontinentu je [[rukopis iz Bakhshalija]], otkriven godine 1881. u [[Bakhshali]]ju kraj [[Peshawar]]a (moderni [[Pakistan]]) a koji datira iz 7. vijeka.&lt;ref name=hayashi95&gt;{{Harvnb|Hayashi|1995}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=plofker-brit6&gt;{{Harvnb|Encyclopaedia Britannica (Kim Plofker)|2007|p=6}}&lt;/ref&gt;

Važno poglavlje u historiji indijske matematike bio je razvoj ekspanzije [[niz]]ova za [[trigonometrijska funkcije|trigonometrijske funkcije]] (sinuse, kosinuse i [[obrnute trigonometrijske funkcije]]) od strane [[Keralska škola matematike i astronomije|Keralske škole]] u 15. vijeku.  Njihovo djelo, napravljeno dva vijeka prije otkrića [[infinitezimalni račun|infinitezimalnog računa]] u Evropi, je predstavljao prvi primjer [[stepeni red|stepenog reda]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Stillwell|2004|p=173}}&lt;/ref&gt; Međutim, ona nije razvila koncepte  [[derivacija|diferencijala]] i [[integral|integracije]], niti ima neposrednih dokaza da su se ta dostignuća proširila izvan [[Kerala|Kerale]].&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bressoud|2002|p=12}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Plofker|2001|p=293}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Pingree|1992|p=562}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Katz|1995|pp=173–174}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Brahmagupta]]
* [[Matematika u srednjovjekovnom islamu]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Izvori ==

* {{Citation|last1=Bourbaki|first1=Nicolas|author-link=Nicolas Bourbaki|year=1998|title=Elements of the History of Mathematics|publisher=Berlin, Heidelberg, and New York: [[Springer-Verlag]], 301 pages|isbn=978-3-540-64767-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/elementsofhistor0000bour}}.
* {{Citation|last1=Boyer|first1=C. B.|last2=Merzback (fwd. by Isaac Asimov)|first2=U. C.|year=1991|title=History of Mathematics|publisher=New York: John Wiley and Sons, 736 pages|isbn=978-0-471-54397-8|url=https://archive.org/details/historyofmathema00boye}}.
* {{Citation|last=Bressoud|first=David|author-link=David Bressoud|title=Was Calculus Invented in India?|journal=The College Mathematics Journal|volume=33|issue=1|year=2002|pages=2–13|doi=10.2307/1558972|jstor=1558972}}.
* {{Citation|last=Bronkhorst|first=Johannes|author-link=Johannes Bronkhorst|title=Panini and Euclid: Reflections on Indian Geometry|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=29|issue=1–2|year=2001|pages=43–80|doi=10.1023/A:1017506118885|s2cid=115779583}}.
* {{Citation|last=Burnett|first=Charles|title=The Semantics of Indian Numerals in Arabic, Greek and Latin|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer-Netherlands|volume=34|issue=1–2|year=2006|pages=15–30|doi=10.1007/s10781-005-8153-z|s2cid=170783929}}.
* {{Citation|last=Burton|first=David M.|title=The History of Mathematics: An Introduction|publisher=The McGraw-Hill Companies, Inc.|year=1997|pages=193–220}}.
* {{Citation|last1=Cooke|first1=Roger|year=2005|title=The History of Mathematics: A Brief Course|publisher=New York: Wiley-Interscience, 632 pages|isbn=978-0-471-44459-6}}.
* {{Citation|last=Dani|first=S. G.|title=On the Pythagorean triples in the Śulvasūtras|journal=Current Science|volume=85|issue=2|date=25. 7. 2003|pages=219–224|url=http://www.ias.ac.in/currsci/jul252003/219.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20030804220258/http://www.ias.ac.in/currsci/jul252003/219.pdf|url-status=dead|archive-date=4. 8. 2003}}.
* {{Citation|doi=10.2307/2301384|last=Datta|first=Bibhutibhusan|title=Early Literary Evidence of the Use of the Zero in India|journal=The American Mathematical Monthly|volume=38|issue=10|date=decembar 1931|pages=566–572|jstor=2301384}}.
* {{Citation|last1=Datta|first1=Bibhutibhusan|last2=Singh|first2=Avadesh Narayan|year=1962|title=History of Hindu Mathematics : A source book|publisher=Bombay: Asia Publishing House|title-link=History of Hindu Mathematics: A Source Book}}.
* {{Citation|last=De Young|first=Gregg|title=Euclidean Geometry in the Mathematical Tradition of Islamic India|journal=Historia Mathematica|volume=22|issue=2|year=1995|pages=138–153|doi=10.1006/hmat.1995.1014|doi-access=free}}.
* {{Citation|author=Kim Plofker|title=mathematics, South Asian|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica Online|year=2007|pages=1–12|url=https://www.britannica.com/eb/article-9389286|access-date=18. 5. 2007}}.
* {{Citation|last1=Filliozat|first1=Pierre-Sylvain|year=2004|chapter=Ancient Sanskrit Mathematics: An Oral Tradition and a Written Literature|chapter-url=https://doi.org/10.1007%2F1-4020-2321-9_7|pages=360–375|editor1-last=Chemla|editor1-first=Karine|editor1-link=Karine Chemla|editor2-last=Cohen|editor2-first=Robert S.|editor3-last=Renn|editor3-first=Jürgen|display-editors=3|editor4-last=Gavroglu|editor4-first=Kostas|title=History of Science, History of Text (Boston Series in the Philosophy of Science)|publisher=Dordrecht: Springer Netherlands, 254 pages, pp. 137–157|doi=10.1007/1-4020-2321-9_7|isbn=978-1-4020-2320-0}}.
* {{Citation|doi=10.2307/2975209|last=Fowler|first=David|author-link=David Fowler (mathematician)|title=Binomial Coefficient Function|journal=The American Mathematical Monthly|volume=103|issue=1|year=1996|pages=1–17|jstor=2975209}}.
* {{Citation|last1=Hayashi|first1=Takao|year=1995|title=The Bakhshali Manuscript, An ancient Indian mathematical treatise|publisher=Groningen: Egbert Forsten, 596 pages|isbn=978-90-6980-087-5}}.
* {{Citation|last=Hayashi|first=Takao|title=Aryabhata's Rule and Table of Sine-Differences|journal=Historia Mathematica|volume=24|issue=4|year=1997|pages=396–406|doi=10.1006/hmat.1997.2160|doi-access=free}}.
* {{Citation|last1=Hayashi|first1=Takao|chapter=Indian Mathematics|year=2003|editor1-last=Grattan-Guinness|editor1-first=Ivor|title=Companion Encyclopedia of the History and Philosophy of the Mathematical Sciences|volume=1|pages=118–130|location=Baltimore, MD|publisher=The Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-7396-6}}.
* {{Citation|last1=Hayashi|first1=Takao|year=2005|chapter=Indian Mathematics|pages=360–375|editor1-last=Flood|editor1-first=Gavin|title=The Blackwell Companion to Hinduism|publisher=Oxford: Basil Blackwell, 616 pages, pp. 360–375|isbn=978-1-4051-3251-0}}.
* {{Citation|last1=Henderson|first1=David W.|year=2000|chapter=Square roots in the Sulba Sutras|chapter-url=https://www.math.cornell.edu/~dwh/papers/sulba/sulba.html|editor1-last=Gorini|editor1-first=Catherine A.|title=Geometry at Work: Papers in Applied Geometry|pages=39–45|location=Washington DC|publisher=[[Mathematical Association of America]] Notes|volume=53|isbn=978-0-88385-164-7}}.
* {{cite book|last1=Ifrah|first1=Georges|title=A Universal History of Numbers: From Prehistory to Computers|url=https://archive.org/details/universalhistory0000ifra_y2b9|publisher=Wiley|year=2000|isbn=0471393401|location=New York|author-link=Georges Ifrah}}
* {{Citation|last=Joseph|first=G. G.|year=2000|title=The Crest of the Peacock: The Non-European Roots of Mathematics|publisher=Princeton, NJ: Princeton University Press, 416 pages|isbn=978-0-691-00659-8|url=https://archive.org/details/crestofpeacockno00jose}}.
* {{Citation|last=Katz|first=Victor J.|title=Ideas of Calculus in Islam and India|journal=Mathematics Magazine|volume=68|issue=3|year=1995|pages=163–174|jstor=2691411|doi=10.2307/2691411}}.
* {{Citation|year=2007|editor1-last=Katz|editor1-first=Victor J.|title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|pages=385–514|isbn=978-0-691-11485-9}}.
* {{Citation|last=Keller|first=Agathe|title=Making diagrams speak, in Bhāskara I's commentary on the ''Aryabhaṭīya''|journal=Historia Mathematica|volume=32|issue=3|year=2005|pages=275–302|doi=10.1016/j.hm.2004.09.001|url=https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00000445/file/Diags.pdf}}.
* {{Citation|last=Kichenassamy|first=Satynad|title=Baudhāyana's rule for the quadrature of the circle|journal=Historia Mathematica|volume=33|issue=2|year=2006|pages=149–183|doi=10.1016/j.hm.2005.05.001|doi-access=free}}.
* {{Citation|editor1-last=Neugebauer|editor1-first=Otto|editor1-link=Otto Neugebauer|editor2-last=Pingree|editor2-first=David|editor2-link=David Pingree|year=1970|title=The Pañcasiddhāntikā of Varāhamihira|location=Copenhagen}}. New edition with translation and commentary, (2 Vols.).
* {{Citation|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=On the Greek Origin of the Indian Planetary Model Employing a Double Epicycle|journal=Journal of Historical Astronomy|volume=2|issue=1|year=1971|pages=80–85|doi=10.1177/002182867100200202|bibcode=1971JHA.....2...80P|s2cid=118053453}}.
* {{Citation|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=The Mesopotamian Origin of Early Indian Mathematical Astronomy|journal=Journal of Historical Astronomy|volume=4|issue=1|year=1973|pages=1–12|doi=10.1177/002182867300400102|bibcode=1973JHA.....4....1P|s2cid=125228353}}.
* {{Citation|editor1-last=Pingree|editor1-first=David|editor1-link=David Pingree|year=1978|title=The Yavanajātaka of Sphujidhvaja|others=Edited, translated and commented by D. Pingree|location=Cambridge, MA|series=[[Harvard Oriental Series]] 48 (2 vols.)}}.
* {{Citation|doi=10.2307/603154|last1=Pingree|first1=David|author-link=David Pingree|title=Reviewed Work(s): The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science by Frits Staal|journal=Journal of the American Oriental Society|volume=108|issue=4|year=1988|pages=637–638|jstor=603154}}.
* {{Citation|doi=10.1086/356288|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=Hellenophilia versus the History of Science|year=1992|journal=Isis|volume=83|issue=4|pages=554–563|jstor=234257|bibcode=1992Isis...83..554P|s2cid=68570164}}
* {{Citation|doi=10.1162/001152603771338779|last=Pingree|first=David|author-link=David Pingree|title=The logic of non-Western science: mathematical discoveries in medieval India|journal=Daedalus|volume=132|issue=4|year=2003|pages=45–54|s2cid=57559157|doi-access=free}}.
* {{Citation|last=Plofker|first=Kim|author-link=Kim Plofker|title=An Example of the Secant Method of Iterative Approximation in a Fifteenth-Century Sanskrit Text|journal=Historia Mathematica|volume=23|issue=3|year=1996|pages=246–256|doi=10.1006/hmat.1996.0026|doi-access=free}}.
* {{Citation|last=Plofker|first=Kim|title=The &quot;Error&quot; in the Indian &quot;Taylor Series Approximation&quot; to the Sine|journal=Historia Mathematica|volume=28|issue=4|year=2001|pages=283–295|doi=10.1006/hmat.2001.2331|doi-access=free}}.
* {{Citation|last1=Plofker|first1=K.|chapter=Mathematics of India|pages=385–514|year=2007|editor1-last=Katz|editor1-first=Victor J.|title=The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-11485-9}}.
* {{Citation|last1=Plofker|first1=Kim|year=2009|title=Mathematics in India: 500 BCE–1800 CE|title-link=Mathematics in India (book)|location=Princeton, NJ|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-12067-6}}.
* {{Citation|last1=Price|first1=John F.|year=2000|chapter=Applied geometry of the Sulba Sutras|chapter-url=http://www.ithaca.edu/osman/crs/sp07/265/cal/lec/week11/SulbaSutras.pdf|editor1-last=Gorini|editor1-first=Catherine A.|title=Geometry at Work: Papers in Applied Geometry|pages=46–58|location=Washington DC|publisher=Mathematical Association of America Notes|volume=53|isbn=978-0-88385-164-7|access-date=20. 5. 2007|archive-date=27. 9. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927032626/http://www.ithaca.edu/osman/crs/sp07/265/cal/lec/week11/SulbaSutras.pdf|url-status=dead}}.
* {{Citation|last=Roy|first=Ranjan|title=Discovery of the Series Formula for &lt;math&gt; \pi &lt;/math&gt; by Leibniz, Gregory, and Nilakantha|journal=Mathematics Magazine|volume=63|issue=5|year=1990|pages=291–306|jstor=2690896|doi=10.2307/2690896}}.
* {{Citation|doi=10.1086/368443|last=Singh|first=A. N.|title=On the Use of Series in Hindu Mathematics|journal=Osiris|volume=1|issue=1|year=1936|pages=606–628|jstor=301627|s2cid=144760421}}
* {{Citation|last1=Staal|first1=Frits|author-link=Frits Staal|year=1986|title=The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science|journal=Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie von Wetenschappen, Afd. Letterkunde|series=New Series|volume=49|issue=8|location=Amsterdam|publisher=North Holland Publishing Company}}.
* {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=The Sanskrit of science|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=23|issue=1|year=1995|pages=73–127|doi=10.1007/BF01062067|s2cid=170755274}}.
* {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=Greek and Vedic Geometry|journal=Journal of Indian Philosophy|volume=27|issue=1–2|year=1999|pages=105–127|doi=10.1023/A:1004364417713|s2cid=170894641}}.
* {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=Squares and oblongs in the Veda|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=29|issue=1–2|year=2001|pages=256–272|doi=10.1023/A:1017527129520|s2cid=170403804}}.
* {{Citation|last=Staal|first=Frits|author-link=Frits Staal|title=Artificial Languages Across Sciences and Civilisations|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=34|issue=1|year=2006|pages=89–141|doi=10.1007/s10781-005-8189-0|s2cid=170968871}}.
* {{Citation|last1=Stillwell|first1=John|year=2004|edition=2|title=Mathematics and its History|publisher=Springer, Berlin and New York, 568 pages|isbn=978-0-387-95336-6|doi=10.1007/978-1-4684-9281-1|series=Undergraduate Texts in Mathematics}}.
* {{Citation|last1=Thibaut|first1=George|author-link1=George Thibaut|year=1984|orig-year=1875|title=Mathematics in the Making in Ancient India: reprints of 'On the Sulvasutras' and 'Baudhyayana Sulva-sutra'|publisher=Calcutta and Delhi: K. P. Bagchi and Company (orig. Journal of the Asiatic Society of Bengal), 133 pages}}.
* {{Citation|last=van der Waerden|first=B. L.|author-link=B. L. van der Waerden|year=1983|title=Geometry and Algebra in Ancient Civilisations|publisher=Berlin and New York: Springer, 223 pages|isbn=978-0-387-12159-8|url-access=registration|url=https://archive.org/details/geometryalgebrai0000waer}}
* {{Citation|last=van der Waerden|first=B. L.|author-link=B. L. van der Waerden|title=On the Romaka-Siddhānta|journal=Archive for History of Exact Sciences|volume=38|issue=1|year=1988|pages=1–11|doi=10.1007/BF00329976|s2cid=189788738}}
* {{Citation|last=van der Waerden|first=B. L.|author-link=B. L. van der Waerden|title=Reconstruction of a Greek table of chords|journal=Archive for History of Exact Sciences|volume=38|issue=1|year=1988|pages=23–38|doi=10.1007/BF00329978|bibcode=1988AHES...38...23V|s2cid=189793547}}
* {{Citation|last=Van Nooten|first=B.|title=Binary numbers in Indian antiquity|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=21|issue=1|year=1993|pages=31–50|doi=10.1007/BF01092744|s2cid=171039636}}
* {{Citation|doi=10.1017/S0950473700001221|last=Whish|first=Charles|author-link=C.M. Whish|year=1835|title=On the Hindú Quadrature of the Circle, and the infinite Series of the proportion of the circumference to the diameter exhibited in the four S'ástras, the Tantra Sangraham, Yucti Bháshá, Carana Padhati, and Sadratnamála|journal=Transactions of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|volume=3|pages=509–523|jstor=25581775|issue=3|url=https://zenodo.org/record/2223599}}
* {{Citation|last=Yano|first=Michio|title=Oral and Written Transmission of the Exact Sciences in Sanskrit|journal=Journal of Indian Philosophy|publisher=Springer Netherlands|volume=34|issue=1–2|year=2006|pages=143–160|doi=10.1007/s10781-005-8175-6|s2cid=170679879}}

{{DEFAULTSORT:Indijska matematika}}
[[Kategorija:Indijska matematika| ]]
[[Kategorija:Nauka i tehnologija u Indiji]]
[[Kategorija:Historija matematike]]</text>
      <sha1>bu2j00p8iclecbbkdt7nzz4in21243j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aryabhata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>263816</id>
    <revision>
      <id>3926084</id>
      <parentid>3811947</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2479" sha1="g5hw70k0xiisy6tj8gm3wmrkuvzora5" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}
[[Datoteka:2064 aryabhata-crp.jpg|mini|245x245px|Statua Aryabhate u kampusu [[Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics|IUCAA]] u [[Pune]]u.]]

'''Aryabhata'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk:80/Biographies/Aryabhata_I.html|title=Aryabhata (476-550)|website=www-history.mcs.st-andrews.ac.uk|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ([[IAST]]: {{IAST|Āryabhaṭa}}, {{jezik-sa|आर्यभटः}}) (476–550) je bio [[Indija|indijski]] [[matematičar]] i [[astronom]], prvi iz klasičnog perioda [[indijska matematika|indijske matematike]] i [[indijska astronomija|astronomije]]. Najpoznatija djela su mu ''[[Āryabhaṭīya]]'' (499) i ''Arya-[[siddhanta]]''.

Iako postoji tendencija da se njegovo ime pogrešno piše kao &quot;Aryabhatta&quot; po analogiji s drugim imenima koja imaju sufiks &quot;bhatta&quot;, njegovo ime se ispravno piše Aryabhata: svaki astronomski tekst piše njegovo ime na taj način,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.new.dli.ernet.in/rawdataupload/upload/insa/INSA_1/20005b67_105.pdf|title=2024.
 K. V. Sarma (2001). &quot;Āryabhaṭa: His name, time and provenance&quot; (PDF). Indian Journal of History of Science. 36 (4): 105–115.|website=www.new.dli.ernet.in|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; uključujući i Brahmaguptine reference na njega &quot;na više od stotinu mjesta po imenu&quot;. Nadalje, u većini slučajeva ni &quot;Aryabhatta&quot; ne bi odgovaralo metrici.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.scribd.com/doc/20912413/The-Aryabhatiya-of-Aryabhata-English-Translation Eugene C. Clark's 1930 English translation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091224191641/http://www.scribd.com/doc/20912413/The-Aryabhatiya-of-Aryabhata-English-Translation |date=24. 12. 2009 }} of  ''The Aryabhatiya'' at scribd.com
* [http://www.archive.org/details/The_Aryabhatiya_of_Aryabhata_Clark_1930  Eugene C. Clark's 1930 English translation]  of ''The Aryabhatiya'' in various formats at the Internet Archive.  
* {{MacTutor Biography|id=Aryabhata_I}}
* [http://www.cse.iitk.ac.in/~amit/story/19_aryabhata.html ''Aryabhata and Diophantus' son'', [[Hindustan Times]] Storytelling Science column, Nov 2004]
* http://www.hindu.com/2007/06/25/stories/2007062558250400.htm
* http://www.wilbourhall.org/  (Surya Siddhanta translations)
{{commonscat|Aryabhata}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Indijski astronomi]]
[[Kategorija:Indijski matematičari]]
[[Kategorija:Rođeni 476.]]
[[Kategorija:Umrli 550.]]</text>
      <sha1>g5hw70k0xiisy6tj8gm3wmrkuvzora5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indonezijski jezik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264640</id>
    <revision>
      <id>3926348</id>
      <parentid>3834141</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4143" sha1="klsqlo2c1v566bqk2vi2rlzld256w06" xml:space="preserve">{| {{prettyinfobox}}
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=pink style=&quot;font-size:120%&quot;| Indonežanski jezik&lt;br /&gt;Bahasa Indonesia
|-
| valign=&quot;top&quot;|Govori se u:
| [[Indonezija|Indoneziji]], [[Istočni Timor|Istočnom Timoru]], jugoistočnoj Aziji i indonežanskoj dijaspori
|-
| valign=&quot;top&quot;|Ukupno ljudi koji govore indonežanski jezik:
|140-220 miliona (17-30 miliona kao prvi jezik)
|-
| valign=&quot;top&quot;|Jezička grupa:&lt;br /&gt;Klasifikacija:
|[[Austronezijski jezici|austronezijski]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;[[Malajsko-polinezijski jezici|malajsko-polinezijski]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[malajski jezici]]&lt;br /&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''indonežanski jezik'''&lt;br /&gt;
|-
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=pink|Status jezika
|-
| valign=&quot;top&quot;|Zvanični jezik u:
| valign=&quot;top&quot;| [[Indonezija|Indoneziji]]
|-
| valign=&quot;top&quot;|Radni jezik u:
| valign=&quot;top&quot;| [[Istočni Timor|Istočnom Timoru]]
|-
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=pink|Kodovi i šifre indonežanskog jezika
|-
|[[ISO 639]]-1||id
|-
|ISO 639-2||ind
|-
|[[SIL]]||INZ
|}
[[Datoteka:Indonesian Language Map.svg|mini|Karta pokazuje gdje indonezijski jezik dominira]]
'''Indonezijski''' ili '''indonežanski jezik''' (''Bahasa Indonesia'')&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://asiasociety.org/education/bahasa-indonesian|title=Bahasa Indonesian {{!}} Asia Society|date=25. 7. 2017|website=asiasociety.org|language=en|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je jedan od [[Austronezijski jezici|austronezijskih jezika]]. To je zvanični jezik [[Indonezija|Indonezije]].

Blizak je [[Malajski jezik|malajskom jeziku]]. U njemu je primjetan uticaj [[sanskrit]]a, [[Kineski jezik|kineskog]], [[Arapski jezik|arapskog]], [[Portugalski jezik|portugalskog]], [[Engleski jezik|engleskog]] i najviše [[Holandski jezik|holandskog jezika]]. Standardizovan je [[1945]]. kada je Indonezija stekla nezavisnost. Piše se [[Latinica|latinskim alfabetom]].

Većina Indonežana u svakodnevnoj komunikaciji koristi lokalne jezike. Indonežanski jezik je jezik masovnih medija, državne administracije i obrazovanja.

== Također pogledajte ==
* [[Malajski jezik]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20130510080806/http://indonesiantravelguide.com/ free language resource]
* [http://users.skynet.be/dvran/bahasa.htm Učenje Indonezijskog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100407184950/http://users.skynet.be/dvran/bahasa.htm |date=7. 4. 2010 }}
* [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Indonesian_Swadesh_list Indonesian Swadesh spisak osnovnih riječi] (iz Wiktionary's [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists Swadesh-dodatak spisku])
* [http://coombs.anu.edu.au/WWWVLPages/IndonPages/Universities.html Indonesia WWW Virtual Library] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111235930/http://coombs.anu.edu.au/WWWVLPages/IndonPages/Universities.html |date=11. 11. 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20071012030802/http://web.cecs.pdx.edu/~bule/bahasa/search.php Bahasa Indonesia Rječnik]
* [https://web.archive.org/web/20111224121004/http://bahasa.kemdiknas.go.id/kbbi/ Kamus Besar Bahasa Indonesia dalam jaringan] (Veliki Rječnik indonežanskog jezika)
* [http://translate.google.com/#auto|id Google Indonesia Translator]
* [http://soundcloud.com/suarakecil/message-from-mbak-kayim Example recording of spoken bahasa Indonesia]
* [http://www.babla.co.id/ babla.co.id]{{Mrtav link}} English-Indonesian rječnik s bab.la, portala za učenje jezika
* [http://www.seasite.niu.edu/Indonesian/ Izvori za učenje indonežanskog na internetu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130306013012/http://www.seasite.niu.edu/indonesian/ |date=6. 3. 2013 }}
* [http://coombs.anu.edu.au/WWWVLPages/IndonPages/Universities.html Virtuelna biblioteka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091111235930/http://coombs.anu.edu.au/WWWVLPages/IndonPages/Universities.html |date=11. 11. 2009 }}
* [https://web.archive.org/web/20071012030802/http://web.cecs.pdx.edu/~bule/bahasa/search.php Rječnik indonežanskog jezika]

{{Commonscat|Indonesian language}}
{{interwiki|code=id}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Indonezija]]
[[Kategorija:Austronezijski jezici]]
[[Kategorija:Jezici po abecedi]]</text>
      <sha1>klsqlo2c1v566bqk2vi2rlzld256w06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indo-Grčko Kraljevstvo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>264893</id>
    <revision>
      <id>3926347</id>
      <parentid>3811726</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6485" sha1="f2y228gomyb59y0nm7a63ml8g451w1f" xml:space="preserve">{{Infokutija bivša država
| zvanično_ime = Indo-Grčko Kraljevstvo
| kratko_ime = Indo-Grčko Kraljevstvo
| kontinent = Azija
| razdoblje = [[Stari vijek]]
| godina_početak = 180. p. n. e.
| godina_kraj = 10
| p1 = Grčko-Baktrijsko Kraljevstvo
| flag_p1 =
| s1 = Indo-Skiti
| flag_s1 =
|image_flag =
|flag_type =
|image_coat =
| karta = Indo-Greeks 100bc.jpg
|slika_karta_opis = Indo-Grčko Kraljevstvo oko godine 100. pne..
|glavni_grad = [[Aleksandrija na Kavkazu]]&lt;br /&gt;[[Sirkap]]/[[Taksila]]&lt;br /&gt;[[Sagala]]/[[Sialkot]]&lt;br /&gt;[[Pushkalavati]]/[[Peucela]]
|domaći_jezici = [[Grčki jezik|Grčki]] ([[grčki alfabet]])&lt;br /&gt;[[Pali]] ([[Kharoshthi]] poismo)&lt;br /&gt; [[Sanskrit]], [[Prakrit]] ([[Brāhmī pismo]])&lt;br /&gt;moguće i [[aramejski]]
|religija = [[budizam]]&lt;br /&gt;[[drevna grčka religija]]&lt;br /&gt;[[hinduizam]]&lt;br /&gt;[[zoroastrizam]]
|vlast_tip = monarhija
|vođa1 = [[Apolodot I]]
|vođa_godina1 = 180-160. p. n. e.
|vođa2 = [[Strato II]]
|godina_vođa2 = 25. p. n. e. - 10. n. e.
|titula_vođa = [[Indo-Grčko Kraljevstvo#Popis indo-grčkih kraljeva i njihovih teritorija|Kralj]]
}}

'''Indo-Grčko Kraljevstvo''' je naziv za [[helenizam|helenističku]] državu, odnosno grupu država i raznih političkih entiteta koji su u 2. i 1. vijeku p. n. e. postojali na području sjeverozapadnog i sjevernog dijela [[Indijski podkontinent|Indijskog podkontinenta]].&lt;ref name=&quot;Spielvogel2016&quot;&gt;{{cite book|author=Jackson J. Spielvogel|url=https://books.google.com/books?id=l_S6DQAAQBAJ&amp;pg=PA96|title=Western Civilization: Volume A: To 1500|date=14. 9. 2016|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-305-95281-2|page=96|quote=The invasion of India by a Greco-Bactrian army in ... led to the creation of an Indo-Greek kingdom in northwestern India (present-day India and Pakistan).}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zürcher1962&quot;&gt;{{cite book|author=Erik Zürcher|url=https://books.google.com/books?id=73YWAQAAMAAJ|title=Buddhism: its origin and spread in words, maps, and pictures|publisher=St Martin's Press|year=1962|page=45|quote=Three phases must be distinguished, (a) The Greek rulers of Bactria (the Oxus region) expand their power to the south, conquer Afghanistan and considerable parts of north-western India, and establish an Indo-Greek kingdom in the Panjab where they rule as 'kings of India'; i}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Roupp2015&quot;&gt;{{cite book|author=Heidi Roupp|url=https://books.google.com/books?id=a-_qBgAAQBAJ&amp;pg=PA171|title=Teaching World History: A Resource Book|date=4. 3. 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-45893-7|page=171|quote=There were later Indo-Greek kingdoms in northwest India. ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KulkeRothermund2004&quot;&gt;{{cite book|author1=Hermann Kulke|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C&amp;pg=PA74|title=A History of India|author2=Dietmar Rothermund|publisher=Psychology Press|year=2004|isbn=978-0-415-32919-4|page=74|quote=They are referred to as 'Indo-Greeks' and there were about forty such kings and rulers who controlled large areas of northwestern India and Afghanistan. Their history ...}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ArtPal1986&quot;&gt;{{cite book|author1=Los Angeles County Museum of Art|url=https://archive.org/details/indiansculpturec00losa|title=Indian Sculpture: Circa 500 B.C.-A.D. 700|author2=Pratapaditya Pal|publisher=University of California Press|year=1986|isbn=978-0-520-05991-7|page=[https://archive.org/details/indiansculpturec00losa/page/15 15]|quote=Since parts of their territories comprised northwestern India, these later rulers of Greek origin are generally referred to as Indo-Greeks.|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AruzFino2012&quot;&gt;{{cite book|author1=Joan Aruz|url=https://books.google.com/books?id=p4_it5yw9WsC&amp;pg=PA42|title=Afghanistan: Forging Civilizations Along the Silk Road|author2=Elisabetta Valtz Fino|publisher=Metropolitan Museum of Art|year=2012|isbn=978-1-58839-452-1|page=42|quote=The existence of Greek kingdoms in Central Asia and northwestern India after Alexander's conquests had been known for a long time from a few fragmentary texts from Greek and Latin classical sources and from allusions in contemporary Chinese chronicles and later Indian texts.}}&lt;/ref&gt; Nastalo je kada je [[Grčko-Baktrijsko kraljevstvo]] pod kraljem [[Demetrije I od Baktrije|Demetrijem]] u prvoj polovini 2. vijeka p. n. e. napalo sjever tadašnje Indije. Noovosvojena područja su se, međutim, brzo otcijepila od Baktrije i stvorila novi politički entitet. Historijski i drugi izvori poznaju oko tridesetak indo-grčkih vladara od kojih su mnogi međusobno ratovali.

Indo-Grčko Kraljevstvo je bilo najkasnije stvorena, najistočnija, ali i najizoliranija od svih helenističkih država. Zahvaljujući tome je opstala, odnosno doživjela uspon i prosperitet u vrijeme kada je helenizam na zapadu doživljavao svoj sumrak. Za Indo-Grke je također bilo karakteristično da su s vremenom počeli prihvatati lokalnu [[hinduizam|hinduističku]], ali i [[budizam|budističku]] kulturu; posljednje je zaslužno za pojavu [[grko-budizam|grko-budizma]].

Indo-Grčko Kraljevstvo je u političkom smislu prestalo postojati nakon najezde [[Indo-Skiti|Indo-Skita]] godine 10. n. e. Vjeruje se da su određene indo-grčke zajednice slijedećih nekoliko godina opstale pod [[Kušanci|kušanskom]] vlašću.

== Također pogledajte ==
* [[Seleukidi]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.sparta.markoulakispublications.org.uk/index.php?id=100 Novosti o zadnjim arheološkim otkrićima i rukotvorinama datiranim u Indo-grčki period]
* [https://web.archive.org/web/20041205012100/http://www.med.unc.edu/~nupam/greek1.html Indo-grčka historija i novčići]
* [http://www.wildwinds.com/coins/greece/baktria/i.html Antički novac iz Grčko-baktrijskog i Indo-grčkog kraljevstva]
* [https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html Tekst Prof. Nicholas Sims-Williams (Univerzitet London) koji govori o dolasku Kušana i zamjeni grčkog jezika.]
* [https://web.archive.org/web/20130615035333/http://www.dbaol.com/armies/army_50_figure_1.htm Ratna igra obnove Indo-grčkih armija]
* [http://groups.yahoo.com/group/Hellenistica/files/ Files dealing with Indo-Greeks &amp; a genealogy of the Bactrian kings]
* [http://sites.google.com/site/grecoindian Uticaj Indo-grčke kulture na Zapadnu civilizaciju]
{{Commonscat|Indo-Greek Kingdom}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Indo-Grci| ]]
[[Kategorija:Drevna Indija]]
[[Kategorija:Historija Pakistana]]
[[Kategorija:Helenističke države]]</text>
      <sha1>f2y228gomyb59y0nm7a63ml8g451w1f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dvostruka zvijezda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>269188</id>
    <revision>
      <id>3926225</id>
      <parentid>3855254</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sedmostruka zvijezda */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6594" sha1="ak7f1of6y0g9thk6dr3rofyb7gx2zqy" xml:space="preserve">[[Datoteka:Sirius_A_and_B_Hubble_photo.jpg|desno|mini|Poznata binarna zvijezda [[Sirius]], ovdje viđena na [[Svemirski teleskop Hubble|Hubbleovoj]] fotografiji iz 2005. godine, sa Siriusom A u centru i [[Bijeli patuljak|bijelim patuljkom]], Siriusom B, dole lijevo od nje.]]
'''Dvostruka zvijezda''' je sistem dviju [[zvijezda]] koje se kreću oko zajedničke tačke.&lt;ref name=&quot;ENZYKLOPÄDIE WELTALL&quot;&gt;[[Linda K. Glover]], DIE GROSSE NATIONAL GEOGRAPHIC ENZYKLOPÄDIE WELTALL, National Geographic Deutschland, Hamburg 2005, S.60-61 {{ISBN|3-937606-26-2}} {{Simboli jezika|de|Njemački}}&lt;/ref&gt; Prvu dvostruku zvijezdu otkrio je [[1699]]. godine [[italijan]]ski [[matematičar]] [[Geminiano Montanari]], posmatrajući zvijezdu [[Algol]]. Kasnije [[1783]]. [[Britanac|britanski]] [[astronom]] [[John Goodricke]] ustanovio je periodične promjene sjaja na istoj zvijezdi. Naime zvijezda Algol mijenjala je svakih 68,82 [[Sat (mjerna jedinica)|sati]] tri puta jačinu sjaja.&lt;ref name=&quot;ENZYKLOPÄDIE WELTALL&quot; /&gt; Goodricke je imao dvije pretpostavke o promjeni:

* Zvijezda ima na jednoj strani jake [[Sunčeve pjege|pjege]] koje se zbog [[rotacija|rotacije]] gube i ponovo pojavljuju &lt;ref name=&quot;ENZYKLOPÄDIE WELTALL&quot;/&gt; 
* Zvijezda ima manjeg pratioca sa znatno manjim sjajem &lt;ref name=&quot;ENZYKLOPÄDIE WELTALL&quot;/&gt;

Savremena [[astronomija]] povrdila je drugu pretpostavku.

Nama najbliža dvostruka zvijezda je [[Sirijus]]. Njen pratioc Sirijus B je [[bijeli patuljak]] &lt;ref&gt;[http://dictionary.reference.com/browse/sirius Dvostruka zvijezda, članak iz leksikona Dictionary] učitano 09.01.2013 {{Simboli jezika|en|Engleski}}&lt;/ref&gt;

Naše [[Sunce]] nema pratioca i time predstavlja izuzetak u [[Mliječni put|našoj galaksiji]]. Zvijezde su inače u našoj galaksiji pretežno dvostruke ili višestruke. &lt;ref name=&quot;WELTALL&quot;&gt;DAS WELTALL, Dorling Kindersley Verlag Deutschland, München, 2011 {{ISBN|978-3-8310-1972-4}} {{Simboli jezika|de|Njemački}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Gwiazda_podwójna_zaćmieniowa_schemat.svg|mini|Pomračujuća binarna zvijezda koja prikazuje različite faze manje sekundarne zvijezde u odnosu na primarnu zvijezdu (u sredini)]]

== Klasifikacija dvostrukih zvijezda ==

Dvostruke zvijezde mogu po načinu posmatranja biti:&lt;ref name=&quot;COSMOS&quot;&gt;[http://astronomy.swin.edu.au/cosmos/B/Binary+Star Dvostruka zvijezda, članak iz enciklopedije COSMOS na astronomskom univerzitetu u ] [[Swinburn]]u, [[Australija]] učitano 09.01.2013 {{Simboli jezika|en|Engleski}}&lt;/ref&gt;

==== Vizuelne dvostruke zvijezde ====
Dvije zvijezde su samo vizuelno (prividno) dvostruke ali u stvarnosti su udaljene jedna od druge.&lt;ref name=&quot;COSMOS&quot;/&gt;

=== [[Spektroskopija|Spektroskopijske]] dvostruke zvijezde ===
Dvije zvijezde mogu biti toliko blizu da se ne mogu pojedinačno razlikovati. To je moguće pomoću spektroskopijske analize.&lt;ref name=&quot;COSMOS&quot;/&gt;

=== [[Astrometrija|Astrometrijske]] dvostruke zvijezde ===
Samo je jedna zvijezda vildljiva ali zbog gravitacione sile njenog pratioca mijenja se periodično njena pozicija.&lt;ref name=&quot;COSMOS&quot;/&gt;

=== [[Fotometrija|Fotometrijske]] (pomračene) dvostruke zvijezde ===
Dvije zvijezde kruže jedna oko druge i njihova sjajnost se mijenja pošto jedna drugu zaklanjaju.&lt;ref name=&quot;COSMOS&quot;/&gt;

== Višestruka zvijezda ==
Višestruka zvijezda je sistem tri ili više zvijezda. One su za razliku od dvostrukih u nekim slučajevima samo neposredno uočljive ([[spektroskopija|spektroskopijom]] ili [[astrometrija|astrometrijom]]).&lt;ref name=&quot;WELTALL&quot;/&gt;

=== Trostruka zvijezda ===
Poznata trostruka zvijezda je [[Pismis 24-1]] u sazviježđu [[Škorpion (sazviježđe)|Škorpion]]. Otkrivena je [[1997.|1997]] pomoću [[Svemirski teleskop Hubble|Svemirskog teleskopa Hubble]] &lt;ref name=&quot;WELTALL&quot;/&gt;

=== Četverostruka zvijezda ===
U sazviježđu [[Kipar (sazviježđe)|Kipar]] postoji zvjezdani sistem [[Epsilon Sculptoris|&amp;epsilon; Scl]] koji se sastoji od četiri zvijezde.&lt;ref name=&quot;guide&quot;&gt;[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/sculptor-constellation/  Sazviježđe Kipar iz]''constellation-guide.com'' pristupljeno  6. 3.2015 {{en simbol}}&lt;/ref&gt;

=== Šesterostruka zvijezda ===
[[Kastor (zvijezda)|Kastor]] je šesterostruka zvijezda u [[Blizanci (sazviježđe)|sazviježđu Blizanaca]].
&lt;ref name=&quot;Constellation Guide&quot;&gt;[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/gemini-constellation/ Zvijezde u sazviježđu Blizanci iz Constellation Guide] učitano 30.3.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}&lt;/ref&gt;

=== Sedmostruka zvijezda ===
[[Alpha Delphini]] je sedmostruka zvijezda u [[Delfin (sazviježđe)|sazviježđu Delfin]].&lt;ref&gt;[http://www.constellation-guide.com/constellation-list/delphinus-constellation/ Zvijezde u sazviježđu Delfin iz Constellation Guide] učitano 8.4.2014 {{Simboli jezika|en|Engleski}}&lt;/ref&gt;
{{Multiple image|perrow=1/2|total_width=300px|image1=|caption1=|image2=Algol AB movie imaged with the CHARA interferometer - labeled.gif|caption2=Algol A redovno biva pomračen slabijim Algolom B svakih 2,87 dana. (Slika prikazana u [[Lista astronomskih interferometara na vidljivim i infracrvenim talasnim dužinama#Trenutne performanse zemaljskih interferometara|H-opseg]] pomoću interferometra CHARA. Nagli skokovi u animaciji su artefakti.)|image3=HD188753 orbit.jpg|caption3=Umjetnikova impresija o orbitama [[HD 188753]], trostrukog zvjezdanog sistema.}}
[[Datoteka:Smoke_ring_for_a_halo.jpg|lijevo|mini|250x250piksel|Zvjezdani sistem po imenu [[DI Cha]]. Iako su samo dvije zvijezde vidljive, to je zapravo četverostruki sistem koji sadrži dva seta binarnih zvijezda.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.spacetelescope.org/images/potw1543a/|title=Smoke ring for a halo|access-date=26. 10. 2015}}&lt;/ref&gt;]]

==Vansolarna planeta==

Do 2009. (lansiranje [[Svemirski teleskop Kepler|Keplera]]) vladalo je uvjerenje da nije moguć opstanak planeta zbog dvije [[Gravitacija|gravitacijske]] tačke. Do 2012. otkrivene su, pomoću Keplera tri dvostruke zvijezde s planetama.&lt;ref name=&quot;swr&quot;&gt;[http://www.swr.de/blog/wissenschaftaktuell/2012/01/12/entdeckung-im-all/]{{Mrtav link}} [[Südwesten Rundfunk|SWR]] obavljeno 12.1.2012 pristupljeno 8.5.2015 {{de simbol}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Radijalna brzina]]
* [[Promjenljiva zvijezda]]
==Adaptacija==
===Muzika===

* &quot;[[Binary Star (pjesma)|Binary Star]]&quot; ([[SHIKIMO]], 2019)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Binary Star |url=https://shikimo.bandcamp.com/|website=Bandcamp|access-date=3. 4. 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;
== Reference ==
{{refspisak}}

{{Zvijezda}}

{{Commonscat|Binary stars}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Astronomski objekti]]
[[Kategorija:Zvijezde]]</text>
      <sha1>ak7f1of6y0g9thk6dr3rofyb7gx2zqy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albert Marth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>352606</id>
    <revision>
      <id>3926051</id>
      <parentid>3876070</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="b9jnhjjw04u4t3hornqsmb7dg1tp65q" xml:space="preserve">[[Datoteka:Marth.jpg|thumb|Albert Marth|329x329piksel]]

'''Albert Marth'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.s2a3.org.za/bio/Biograph_final.php?serial=1851|title=S2A3 Biographical Database of Southern African Science|website=www.s2a3.org.za|access-date=20. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (5. maj, 1828. – 6. august, 1897.)&lt;ref&gt;Roger Hutchins, ‘Marth, Albert (1828–1897)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004 [http://www.oxforddnb.com.rp.nla.gov.au/view/article/57903, pristupljeno 4. jan 2013 sa en wiki]{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; bio je [[Njemačka|njemački]] [[astronom]] koji je radio u [[Engleska|Engleskoj]] i [[Irska|Irskoj]].

Došao je u Englesku 1853. da radi za [[George Bishop]]-a, bogatog trgovca i zaštitnika [[astronomija|astronomije]]. U to vrijeme, plaćeni poslovi u astronomiji su bili prilično rijetki.

Radio je kao saradnik [[William Lassell]]-a na [[Malta|Malti]], otkrivajući 600 [[nebula]]. Također je otkrio jedan od najranijih [[asteroid]]a, [[29 Amphitrite]].

Radio je na [[Markree Opservatorija|Markree opservatoriji]] u Irskoj, gdje je bio drugi direktor imenovan na svoj drugi mandat djelovanja.

Sačinio je opsežne [[efemeride|astronomske kalendare]] tijela [[solarni sistem|solarnog sistema]]. On je čak izveo proračune [[astronomski tranzit|tranzita]] različitih planeta sa drugih planeta, predviđajući [[tranzit Zemlje sa Marsa|tranzite Zemlje sa Marsa]] i mnoge druge.

[[Udarni krater|Krateri]] na [[Mjesec (satelit)|Mjesecu]] i [[Mars]]u su imenovani po njemu.

==Reference==
{{refspisak}}

{{Kontrola autoriteta|VIAF=13087624}}

{{DEFAULTSORT:Marth, Albert}}
[[Kategorija:Rođeni 1828.]]
[[Kategorija:Umrli 1897.]]</text>
      <sha1>b9jnhjjw04u4t3hornqsmb7dg1tp65q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ernst Wilhelm Leberecht Tempel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353145</id>
    <revision>
      <id>3926243</id>
      <parentid>3876125</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2411" sha1="19oo507h40a6o47guq8hvhqokdalufn" xml:space="preserve">[[Datoteka:Ernst Wilhelm Leberecht Tempel.jpg|mini|Wilhelm Tempel|250x250piksel]]
{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 1em; margin-top: 0;&quot;
|+ '''Otkriveni [[asteroid]]i: 5'''
| [[64 Angelina]] || 4. mart, 1861.
|-
| [[65 Cybele]] || 8. mart, 1861.
|-
| [[74 Galatea]] || 29. august, 1862.
|-
| [[81 Terpsichore]] || 30. septembar, 1864.
|-
| [[97 Klotho]] || 17. februar, 1868.
|}
'''Ernst Wilhelm Leberecht Tempel'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ndr.de/geschichte/chronologie/Ernst-Wilhelm-Leberecht-Tempel-Der-genialer-Sternengucker,audio317856.html|title=Ernst Wilhelm Leberecht Tempel: Der genialer Sternengucker|last=Burgmer|first=Wolfgang|website=ndr.de|language=de|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (4. decembar, 1821. – 16. mart, 1889.), inače poznat kao '''Wilhelm Tempel''', je bio njemački [[astronom]] koji je djelovao u [[Marseille]]u sve do izbijanja [[Franco-Prussian War|francusko-pruskog rata]] 1870., a kasnije je prešao u Italiju.&lt;ref&gt;[http://www.newadvent.org/cathen/14479d.htm Wilhelm Tempel] - članak u [[Katolička Enciklopedija|Katoličkoj enciklopediji]]&lt;/ref&gt;

Tempel je rođen u [[Niedercunnersdorf]]u, [[Saksonija]]. Otkrio je mnogobrojne [[kometa|komete]], otkrivajući po prvi put ili iznova ukupno njih 21, uključujući kometu [[55P/Tempel-Tuttle]], za koju se sada zna da je roditeljsko tijelo meteorske kiše [[Leonide|Leonida]], i [[9P/Tempel]], mete [[NASA]]-ine letjelice ''[[Deep Impact (svemirska letjelica)|Deep Impact]]'' 2005. Druge periodične komete koje nose njegovo ime uključuju [[10P/Tempel]] i [[11P/Tempel-Swift-LINEAR]].

[[Asteroid]] [[3808 Tempel]] je imenovan u njegovu čast. Krater [[Tempel (krater)|Tempel]] na Mjesecu&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.planetary.org/space-images/tempel-1_stardust_di_impact-site_comparison_annotated|title=The Deep Impact crater on Tempel 1|website=The Planetary Society|language=en|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; je također imenovan po njemu.

==Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.deutschlandfunk.de/ernst-wilhelm-leberecht-tempel-der-gemobbte-astronom-100.html
{{Authority control|VIAF=45102696}}

{{DEFAULTSORT:Tempel, Ernst Wilhelm Leberecht}}
[[Kategorija:Rođeni 1821.]]
[[Kategorija:Umrli 1889.]]
[[Kategorija:Saksonci]]
[[Kategorija:Astronomi 19. vijeka]]
[[Kategorija:Njemački astronomi]]
[[Kategorija:Pronalazači asteroida]]
[[Kategorija:Pronalazači kometa]]</text>
      <sha1>19oo507h40a6o47guq8hvhqokdalufn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Francis Preserved Leavenworth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353250</id>
    <revision>
      <id>3926263</id>
      <parentid>3811670</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2576" sha1="dlya0dw4mnh4qj0kvrd2wly5emo3nyj" xml:space="preserve">[[Datoteka:Francis Preserved Leavenworth.jpg|thumb|Francis Preserved Leavenworth]]
'''Francis Preserved Leavenworth'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://adsabs.harvard.edu/full/1929PA.....37..117B|title=1929PA.....37..117B Page 117|website=adsabs.harvard.edu|access-date=20. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; (rođen 3. septembra, 1858. u [[Mount Vernon, Indiana]]; umro 12. novembra, 1928.; također poznat i kao ''Frank Leavenworth'') je bio [[Amerikanci|američki]] [[astronom]].  Otkrio je mnoge objekte iz [[Novi opći katalog|Novog općeg kataloga]], zajedno sa Frank Muller-om i [[Ormond Stone]]-om.  Oni su koristili [[teleskop]] sa otvorom od 66&amp;nbsp;cm sa [[Leander McCormick opservatorija|Leander McCormick opservatorije]] na [[Univerzitet Virdžinija|Univerzitetu Virdžinija]] u [[Charlottesville, Virginia]], SAD.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/1929PA.....37..117B Članak William O. Beal-a o Leavenworth-u u &quot;Popular Astronomy&quot;, Vol. 37, S. 117] [[Astrophysics Data System|ADS]]
* [http://adsabs.harvard.edu/abs/1929MNRAS..89..312 Nekrolog u &quot;Monthly Notices of the Royal Astronomical Society&quot;, Vol. 89, S. 312]{{Mrtav link}} [[Astrophysics Data System|ADS]]
* [http://www.klima-luft.de/steinicke/ngcic/persons/leavenworth.htm Fotografije i spisak otkrivenih objekata]
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?db_key=AST&amp;db_key=PRE&amp;qform=AST&amp;arxiv_sel=astro-ph&amp;arxiv_sel=cond-mat&amp;arxiv_sel=cs&amp;arxiv_sel=gr-qc&amp;arxiv_sel=hep-ex&amp;arxiv_sel=hep-lat&amp;arxiv_sel=hep-ph&amp;arxiv_sel=hep-th&amp;arxiv_sel=math&amp;arxiv_sel=math-ph&amp;arxiv_sel=nlin&amp;arxiv_sel=nucl-ex&amp;arxiv_sel=nucl-th&amp;arxiv_sel=physics&amp;arxiv_sel=quant-ph&amp;arxiv_sel=q-bio&amp;sim_query=YES&amp;ned_query=YES&amp;adsobj_query=YES&amp;aut_logic=OR&amp;obj_logic=OR&amp;author=Leavenworth&amp;object=&amp;start_mon=&amp;start_year=&amp;end_mon=&amp;end_year=&amp;ttl_logic=OR&amp;title=&amp;txt_logic=OR&amp;text=&amp;nr_to_return=200&amp;start_nr=1&amp;jou_pick=ALL&amp;ref_stems=&amp;data_and=ALL&amp;group_and=ALL&amp;start_entry_day=&amp;start_entry_mon=&amp;start_entry_year=&amp;end_entry_day=&amp;end_entry_mon=&amp;end_entry_year=&amp;min_score=&amp;sort=SCORE&amp;data_type=SHORT&amp;aut_syn=YES&amp;ttl_syn=YES&amp;txt_syn=YES&amp;aut_wt=1.0&amp;obj_wt=1.0&amp;ttl_wt=0.3&amp;txt_wt=3.0&amp;aut_wgt=YES&amp;obj_wgt=YES&amp;ttl_wgt=YES&amp;txt_wgt=YES&amp;ttl_sco=YES&amp;txt_sco=YES&amp;version=1 Publikacije F. P. Leavenworth-a] u [[Astrophysics Data System]]{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Leavenworth, Francis Preserved}}
[[Kategorija:Astronomi 19. vijeka]]
[[Kategorija:Astronomi 20. vijeka]]
[[Kategorija:Američki astronomi]]
[[Kategorija:Rođeni 1858.]]
[[Kategorija:Umrli 1928.]]
[[Kategorija:Biografije, Mount Vernon (Indiana)]]</text>
      <sha1>dlya0dw4mnh4qj0kvrd2wly5emo3nyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Guillaume Bigourdan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353448</id>
    <revision>
      <id>3926310</id>
      <parentid>3811931</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:31:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5148" sha1="pi7wzv6aj4yj0ayb7365c04igczajhv" xml:space="preserve">{| class=&quot;wikitable&quot; align=&quot;right&quot; style=&quot;margin: 1em; margin-top: 0;&quot;
|+ '''Otkriveni [[asteroidi]]: 1'''
| [[390 Alma]] || 24. mart 1894.
|}
{{Infokutija naučnik
| ime                     = Camille Guillaume Bigourdan
| slika                   = GBigourdan.jpg
| slika_širina            = 250px
| naslov                  = 
| datum_rođenja           = {{Datum rođenja|1851|4|6}}
| mjesto_rođenja          = [[Sistels]], [[Francuska]]
| datum_smrti             = {{Datum smrti i godine|1932|2|28|1851|4|6}}
| mjesto_smrti            = [[Pariz]], [[Francuska]]
| prebivalište            = 
| državljanstvo           =
| narodnost               = 
| etnicitet               =
| polje                   = [[Astronomija]]
| radna_institucija       = 
| alma_mater              = 
| doktorski_mentor        = 
| doktorski_studenti      = 
| akademski_savjetnici    =
| uticao_na               =
| uticali_na_njega        =
| poznat_po               = 
| nagrade                 = {{ubl|
*[[Lalandeova nagrada]] (1883, 1891)
*[[Nagrada &quot;Jules Janssen&quot;]] (1919)
*[[Zlatna medalja Kraljevskog astronomskog društva]] (1919)
*[[Orden Legije časti]] (1919)
}}
| religija                = 
| fusnote                 = 
}}
'''Camille Guillaume Bigourdan''' bio je francuski [[astronom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Obituaries/Bigourdan_RAS/|title=Camille Guillaume Bigourdan - RAS obituary|website=Maths History|language=en|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Rođen je u selu [[Sistels]] u departmanu [[Tarn-et-Garonne]] u jugozapadnoj [[Francuska|Francuskoj]], od oca Pierrea i majke Jeanne Carrière.&lt;ref&gt;{{cite book |title=The Biographical Encyclopedia of Astronomers |last=Hockey |first=Thomas |year=2009 |publisher=[[Springer Publishing]] |isbn=978-0-387-31022-0 |access-date=22. 8. 2012 |url=http://www.springerreference.com/docs/html/chapterdbid/58158.html}}&lt;/ref&gt; Godine 1877. astronom [[Félix Tisserand]] imenovao ga je pomoćnim astronomom u [[Opservatorija u Toulouseu|Opservatoriji u Toulouseu]], a 1879. otišao je za Tisserandom u [[Opservatorija u Parizu|parišku opservatoriju]], gdje je kasnije postao direktor.

Proveo je mnoge godine u potvrđivanju položaja 6380 [[maglina]]. Nadao se da će postaviti osnove za buduća proučavanja [[Vlastito kretanje (astronomija)|vlastitog kretanja]] maglina. Ovaj njegov rad pokazao se manje-više uzaludnim s obzirom na to da daleke magline neće pokazati nikakvo podesno kretanje. Međutim, istražujući položaje međuzvjezdanih oblaka, otkrio je približno 500 nebeskih objekata.

Godine 1902. učestvovao je u naporima da se s većom preciznošću preračunaju meridijanske razlike između [[London]]a i [[Pariz]]a.  Postao je član [[Ured za dužine|Ureda za dužine]] 1903. te [[Francuska akademija nauka|Francuske akademije nauka]] 1904.

Opisao je metodu podešavanja [[Ekvatorska montaža|ekvatorske montaže]] kod [[teleskop]]a, koja je kasnije postala poznata pod nazivom [[Bigourdanova metoda]].

Godine 1883. i 1891. dobio je [[Lalandeova nagrada|Lalandeovu nagradu]], koju dodjeljuje Francuska akademija nauka, kao i [[Zlatna medalja Kraljevskog astronomskog društva|Zlatnu medalju Kraljevskog astronomskog društva]] 1919. Bio je direktor [[Međunarodni ured za vrijeme|Međunarodnog ureda za vrijeme]] od 1919. do 1928. Godine 1919. dobio je [[Nagrada &quot;Jules Janssen&quot;|Nagradu &quot;Jules Janssen&quot;]], najvišu nagradu [[Francusko astronomsko društvo|Francuskog astronomskog društva]].

Oženio se kćerkom&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.geni.com/people/Marie-Lachelier/6000000002327219014|website=www.geni.com|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; tadašnjeg direktora pariske opservatorije [[Amédée Mouchez|Amédéea Moucheza]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://prabook.com/web/camille.bigourdan/2484527|title=Camille Bigourdan|website=prabook.com|language=en-EN|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; s kojom je imao devetero djece.

== Reference ==
{{refspisak}}

== Literatura ==
* Jacques R. Levy, ''Bigourdan Camille Guillaume'', sv. 2, str. 126–127.

== Vanjski linkovi ==
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0079//0000306.000.html Dodjela Zlatne medalje Kraljevskog astronomskog društva]
* https://francearchives.gouv.fr/fr/search?q=Guillaume+Bigourdan&amp;es_escategory=archives&amp;es_escategory=siteres
* https://gallica.bnf.fr/services/engine/search/sru??operation=searchRetrieve&amp;version=1.2&amp;query=%28gallica%20all%20%22Guillaume%20Bigourdan%22%29&amp;lang=en&amp;suggest=0

;Osmrtnice
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/JRASC/0026//0000276.000.html JRASC '''26''' (1932) 276] (jedan redak)
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/MNRAS/0093//0000233.000.html MNRAS '''93''' (1933) 233]
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/Obs../0055//0000116.000.html Obs '''55''' (1932) 116]
* [http://adsabs.harvard.edu//full/seri/PASP./0044//0000133.000.html PASP '''44''' (1932) 133]

{{Authority control|VIAF=32296877}}

{{DEFAULTSORT:Bigourdan, Guillaume}}
[[Kategorija:Rođeni 1851.]]
[[Kategorija:Umrli 1932.]]
[[Kategorija:Biografije, Tarn-et-Garonne]]
[[Kategorija:Francuski astronomi]]
[[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]]</text>
      <sha1>pi7wzv6aj4yj0ayb7365c04igczajhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Covenanter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>357902</id>
    <revision>
      <id>3926183</id>
      <parentid>3810936</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2607" sha1="kn35mz7q1908lmhyhstsqiipimc55v7" xml:space="preserve">{{Oklopno vozilo
|      ime= Tank, Cruiser, Mk V, Covenanter (A13 Mk III)
|      slika=[[Datoteka:IWM-KID-778-Covenanter.jpg|300 px]]
|      opaska=
|      posada= 4
|      dužina= 6.8 m
|      širina= 2.62 m
|      visina= 2.24 m
|      težina= 18,3 tona
|      oklop= 40 mm
|      primarno= 40 mm top
|      sekundarno= 7.92 mm mitraljez
|      pogon= Meadows DAV-1 12-cilindrični benzinski
|      snaga= 300 KS
|      suspenzija=
|      cestovna_brzina= 50 km/h
|      omjer_snage_i_težine= 
|      domet= 161 km
}}
'''Covenanter'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://militaryhistorynow.com/2023/05/31/the-a13-mk-iii-covenanter-could-this-be-the-worst-british-tank-of-world-war-two/|title=The A13 Mk III 'Covenanter' — Could this Be the Worst British Tank of World War Two?|last=MilitaryHistoryNow.com|date=1. 6. 2023|website=MilitaryHistoryNow.com|language=en-US|access-date=18. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; ''(službeno [[Engleski|eng.]] Cruiser Tank Mark V Covenanter)'' je bio [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] brzi [[tenk]] projektiran za vrijeme [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]]. U osnovi je bio prerada svog prethodnika [[Cruiser Mk IV]] s većim korištenjem zakošenog oklopa i povećanjem njegove debljine. Pogonio ga je i novo razvijenim motor.&lt;ref name=&quot;BT&quot;&gt;B. T. White, &quot;British tanks 1915-1945&quot;, London, 1963., str. 47.&lt;/ref&gt;

Covenanter je dizajniran na osnovi [[Cruiser Mk II]] s kojeg je preuzeo veliku većinu komponenti i dijelova u cilju jeftinije i jednostavnije proizvodnje. U Covenanter je ugrađen jak Meadows Flat-12 benzinski motor i &quot;Christie&quot; suspenzija. Velika greška u dizajnu je bila postavljanje motora straga dok je radijator za grijanje postavljen sprijeda uz vozača. Zbog ovakvog rasporeda vozilo je često bilo pregrijano što je uzrokovalo stalne mehaničke kvarove. Sveukupno ih je proizvedeno 1771 primjerak, od kojih je većina preinačeno ili korišteno za trening tenkovskih posada u Ujedinjenom Kraljevstvu i na [[Bliski istok|Bliskom istoku]]. Neki su preinačeni u nosače mostova.&lt;ref name=&quot;BT&quot;/&gt;

U službi je bio od [[1940.]] do [[1943.]] godine. Kasnije verzije su imale bolje riješen način hlađenja motora i još nekoliko manjih izmjena. Problem u dizajnu nikada nije u potpunosti riješen i patio je od pregrijavanja motora. Covenanter zbog nepouzdanosti nije bio na bojištu ali je poslužio u svrhu treninga i projektiranja inačica raznih namjena.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat}}

{{Britanski tenkovi u Drugom svjetskom ratu}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Britanski tenkovi u Drugom svjetskom ratu]]</text>
      <sha1>kn35mz7q1908lmhyhstsqiipimc55v7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dejan Đuričković</title>
    <ns>0</ns>
    <id>358770</id>
    <revision>
      <id>3926196</id>
      <parentid>3203295</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3110" sha1="qbdtqyguyrk00qdx533ygt6ptlt6oom" xml:space="preserve">'''Dejan Đuričković''' jeste književni historičar, kritičar, prevodilac.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://penbih.ba/clanovi/dejan-djurickovic/|title=P.E.N. - P.E.N.|newspaper=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=23. 3. 2017}}&lt;/ref&gt; Rođen je 1938. godine u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] gdje je završio osnovnu i srednju školu. Studij opće (komparativne) književnosti pohađao je u [[Zagreb]]u i [[Beograd]]u, a diplomirao je na Filološkom fakultetu u Beogradu 1961. godine. Po završetku studija je jedno vrijeme radio kao gimnazijski profesor u Banjoj Luci. Zatim je bio na postdiplomskom studiju u [[Strasbourg]]u, u Francuskoj, kao stipendista francuske vlade (1965.-67.), pa je radio kao lektor [[Srpskohrvatski jezik|srpskohrvatskog jezika]] na univerzitetima u Strasbourgu (1970.-72.), [[Bordeaux]]u (1980.-82.) i [[Aix-en-Provence]] (1985.-88.). Od 1967. do 1993. bio je stalno zaposlen u Institutu za književnost u Sarajevu. Na [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]] 1973. odbranio je doktorsku disertaciju pod naslovom &quot;Uloga časopisa Bosanska vila (1885.-1914.) u književnoj i kulturnoj historiji Bosne i Hercegovine&quot;. Jedno vrijeme je od (1988.-90.) radio kao vanjski saradnik, u zvanju redovnog profesora, predavao na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]]. Od 1993. do odlaska u penziju 2006. bio je stalno zaposlen na Filozofskom fakultetu u Sarajevu (Odsjek za književnosti naroda BiH), u zvanju redovnog profesora, na predmetu [[Srpska književnost]] 20. vijeka. Bio je urednik više književnih i naučnih časopisa, zbornika i publikacija (Putevi, Život, Godišnjak Instituta za književnost u Sarajevu, [[Bosanska vila]] (nova serija), Almanah SPKD &quot;[[Prosvjeta]]&quot; u [[Sarajevo|Sarajevu]], Novi Izraz, i dr.). Priredio je s predgovorima, više izdanja bosanskohecegovačkih pisaca.

Objavljene knjige: 
* '''Bosanska vila''', I-III, književnoistorijska studija sa bibliografijom, Sarajevo 1974; 
* '''Dojmovi, književne kritike''', Banjaluka 1978; Francuska nova kritika, hrestomatija - izbor, prevod, redakcija, predgovor i bibliografija:D. Đ., Sarajevo 1981; 
* '''Roman 1945-l980''', književnoistorijska studija, Sarajevo 1991; 
* '''Svjedočanstva vremena''' - Književnost u srpskim listovima i časopisima u BiH za vrijeme Austrougarske vladavine (1878-1914), Sarajevo 2006; 
* '''Viđenja romana''', studije i eseji, Istočno Sarajevo 2006; 
* '''Književna ogledala''', studije i eseji, Sarajevo 2007; 
* '''Podsjećanja''', studije i eseji, Sarajevo 2010; 
* '''Srpski pisci Bosne i Hercegfovine''', leksikon, Istočno Sarajevo. 2013; 
* '''Književnost i njeno tumačenje''', Istočno Sarajevo 2015.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://medium.com/@dejan.djurickovic
* http://www.balkan-sehara.com/Dejan_DRendanjevode.html

{{DEFAULTSORT:Đuričković, Dejan}}
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]]
[[Kategorija:Rođeni 1938.]]
[[Kategorija:Biografije, Banja Luka]]
[[Kategorija:Odsjek za književnosti naroda Bosne i Hercegovine Filozofskog fakulteta u Sarajevu]]</text>
      <sha1>qbdtqyguyrk00qdx533ygt6ptlt6oom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Autoput Gradiška–Banja Luka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>358784</id>
    <revision>
      <id>3926096</id>
      <parentid>3856312</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:36:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mahovljanska petlja */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7423" sha1="2nco57ghwown53gejpugynh1w462ob8" xml:space="preserve">{{Infokutija put
| ime                = Autoput Gradiška – Banja Luka
| oznaka             = E661-BIH-2014.svg
| karta              = Autoput Gradiška - Banja Luka map.svg
| opis_karte         = &lt;!-- *** Osnovni podaci *** --&gt;
| druge_oznake       = 
| vrsta              = [[Autoput]]
| dužina             = 32,1
| nadležnost         = [[Autoputevi Republike Srpske|JP Autoputevi Republike Srpske]]
| vrijeme_gradnje    = 2004–2013.
&lt;!-- *** Dionica *** --&gt;| početak            = [[Glamočani (Laktaši)|Glamočani]]
| kraj               = [[Čatrnja (Gradiška)|Čatrnja]]
&lt;!-- *** Lokacija *** --&gt;| vrsta_teritorije   = Država
| teritorija         = {{ZID|Bosna i Hercegovina}}
| gradovi            = 
| čvorovi            = Mahovljanska petlja, Petlja Krnete, Petlja Berek i Petlja Čatrnja
| veličina_karte     = 200px
}}

'''Autoput Gradiška–Banja Luka''' je [[autoput]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koji povezuje [[Gradiška|Gradišku]] sa [[Banja Luka|Banjom Lukom]] i dio je [[Evropski put E661|evropskog puta E661]]. Autoput sadrži četiri petlje i dva [[tunel]]a. Petlje su: Mahovljanska petlja, Petlja Krnete, Petlja Berek i Petlja Čatrnja. Na petlji [[Krnete]] odvaja se put za [[Aleksandrovac (Laktaši)|Aleksandrovac]], na petlji [[Berek (Gradiška)|Berek]] odvaja se put za [[Nova Topola (Gradiška)|Novu Topolu]], a na petlji [[Čatrnja (Gradiška)|Čatrnji]] je odvajanje za magistralni put [[Kozarska Dubica]]–[[Gradiška]]. Tuneli su: tunel [[Klašnice]] i tunel [[Laktaši]].

Izgradnja ovog autoputa počela je 8. septembra 2004. Ovu dionicu evropskog puta E661 je finansirala [[Vlada Republike Srpske]], dok se o poslovima planiranja staralo [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Srpske]], odnosno [[JP Putevi Republike Srpske]]. Predviđena godina završetka radova na izgradnji autoputa bila je 2008, ali je put na dionici od [[Klašnice]] do [[Mahovljani|Mahovljana]] (5,6&amp;nbsp;km) otvoren tek krajem aprila 2011, a do [[Gradiška|Gradiške]] (26,5&amp;nbsp;km) tek 30. novembra 2011.&lt;ref name=&quot;Moderni autoput pušten u saobraćaj&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.glassrpske.com/novosti/vijesti_dana/Moderni-autoput-pusten-u-saobracaj/66975.html |title=Модерни ауто-пут пуштен у саобраћај |author= |authorlink= |coauthors= |date=30. 11. 2011 |format= |work= |publisher=Глас Српске |pages= |language=sr |archive-url=https://web.archive.org/web/20160818075920/http://www.glassrpske.com/novosti/vijesti_dana/Moderni-autoput-pusten-u-saobracaj/66975.html |archive-date=18. 8. 2016 |quote= |access-date=15. 7. 2012 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Zbog političkih nesuglasica između dva bosanskohercegovačka entiteta, [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]] i [[Republika Srpska|Republike Srpske]], autoputu Gradiška–Banja Luka nije dodijeljen broj sa odgovarajućom nomenklaturom. Moguće je da će put dobiti oznaku A2, mada je taj broj predviđen za [[Autoput A2 (Bosna i Hercegovina)|planirani autoput A2]] koji bi trebao povezivati Brčko i Tuzlu. Trenutno je autoput numerisan oznakom međunarodnog evropskog puta E661.

== Mahovljanska petlja ==
[[Datoteka:Mahovljanska.jpg|mini|300px|desno|Mahovljanska petlja]]
Mahovljanska petlja povezuje autoputeve Gradiška–Banja Luka i [[Autoput Banja Luka–Doboj|Banja Luka–Doboj]]. Dužina saobraćajnica na petlji je 7360 m, a njena površina u prečniku iznosi 1,5&amp;nbsp;km. Za njenu izgradnju utrošeno je 30.000 m³ betona, 40.000 tona asfalta, 3.000 tona čelika, 600.000 m³ iskopa i nasipa i 15&amp;nbsp;km ograda. Petlju je finansirala [[Vlada Republike Srpske]], a za njenu izgradnju utrošeno je 15 miliona eura, odnosno 11,5 milion za samu izgradnju i oko 3,5 miliona za dodatne radove na klizištu. Radove su izveli [[Češka|češki]] konzorcijum OHL ŽS iz [[Brno|Brna]] i Niskogradnja iz [[Laktaši|Laktaša]]. Izgradnja petlje počela je u martu 2010, trajala je duže od dvije godine a otvorena je sredinom 2012. Mahovljanska petlja svečano je otvorena 15. jula 2012. kada je [[Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske|ministrica za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske]] [[Srebrenka Golić]] uručila rješenje o odobrenju za upotrebu petlje direktoru [[Autoputevi Republike Srpske|JP Autoputevi Republike Srpske]] [[Dušan Topić|Dušanu Topiću]]. Autoput su otvorili tadašnji [[predsjednik Republike Srpske]] [[Milorad Dodik]], [[Spisak premijera Republike Srpske|premijer Republike Srpske]] [[Aleksandar Džombić]], [[Ministarstvo saobraćaja i veza Republike Srpske|ministar saobraćaja i veza RS]] [[Nedeljko Čubrilović]] i ostali ministri u Vladi RS.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=65319|title=Mahovljanska petlja puštena u saobraćaj|last=Srpska|first=RTRS, Radio Televizija Republike Srpske, Radio Television of Republic of|website=REPUBLIKA SRPSKA - RTRS|access-date=7. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Putarina ==
Dana 16. marta 2015. u naselju [[Jakupovci]], kod [[Laktaši|Laktaša]], otpočela je otvorena naplata putarine u iznosu od 2 do 10 konvertibilnih maraka, u zavisnosti od kategorije vozila.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.akta.ba/vijesti/bih/50050/od-16-marta-naplata-putarine-na-dijelu-autoputa-banja-luka-gradiska|title=Od 16. marta naplata putarine na dijelu autoputa Banja Luka-Gradiška - Akta.ba Vijesti|last=https://www.akta.ba|website=www.akta.ba|language=bs|access-date=30. 9. 2025}}&lt;/ref&gt; Nedugo nakon izgradnje [[Autoput Banja Luka–Doboj|autoputa Banja Luka - Doboj]] u jesen 2019. na svim autoputevima u Republici Srpskoj uspostavljen je zatvoreni sistem naplate putarine.

Plaćanje putarine moguće je gotovinom (u konvertibilnim markama - novčanice i kovanice; euro - samo novčanice), platnim karticama i elektronskom naplatom (ENP) pomoću TAG uređaja. Visina cijene putarine zavisi od kategorije vozila, kao i dužine pređenog puta.

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
Datoteka:Highway banja luka gradiska1.JPG|Autoput u okolici [[Gradiška|Gradiške]].
Datoteka:Highway banja luka gradiska2.JPG|Petlja Berek.
Datoteka:Highway banja luka gradiska3.JPG|Autoput u okolici [[Gradiška|Gradiške]].
Datoteka:E-661 highway.png|Autoput u blizini [[Gradiška|Gradiške]].
&lt;/gallery&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Autoput A1 (Bosna i Hercegovina)]]
* [[Autoput Banja Luka–Doboj]]
* [[Autoput Glamočani–Mlinište]]
* [[Autoput Novi Grad–Banja Luka]]
* [[Autoput Vukosavlje–Brčko]]
* [[Spisak autoputeva i brzih cesta u Bosni i Hercegovini]]
* [[Spisak magistralnih puteva u Bosni i Hercegovini]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|E661}}
* [http://www.rtrs.tv/vijesti/vijest.php?id=50676 Radio televizija Republike Srpske: Otvorena dionica autoceste Mahovljani - Gradiška]
* [http://www.blic.rs/Vesti/Republika-Srpska/292903/Srpska-povezana-sa-Evropom Tijana Veselinović, Blic online: Srpski povezana s Europom, 1. decembra 2011.]
* [https://web.archive.org/web/20160409044057/http://www.autoputevirs.com/aprs/DefaultLang.aspx?lang=cir JP Autoputovi Republike Srpske]
* [https://www.motorways-exits.com/europe/bih/bosnia_and_hercegovina.html Informacije u autoputevima i brzim cestama u Bosni i Hercegovini]

{{Autoputovi u BiH}}

[[Kategorija:Autoputevi u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Saobraćaj u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Autoputevi Republike Srpske]]</text>
      <sha1>2nco57ghwown53gejpugynh1w462ob8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vojska Srbije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>360396</id>
    <revision>
      <id>3925794</id>
      <parentid>3924194</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4154" sha1="8a89etspjuq5iivmh8e8bmlowy3q0qr" xml:space="preserve">{{Infokutija nacionalna vojska
| naziv                                   = Vojska Srbije
| slika                                   = Emblem of the Serbian Armed Forces.svg
| veličina_slike                          = 250 px
| opis_slike                              =
| država                                  =
| utemeljena                              = [[2006]].
| grane                                   = [[Kopnena vojska Srbije]]&lt;br&gt;[[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana Srbije]]
| štab                                    =
| vrhovni komadant                        = predsjednik [[Aleksandar Vučić]]
| načelnik štaba                          = general [[Milan Mojsilović]]
| ministar odbrane                        = [[Nebojša Stefanović]]
| vojno sposobni                          = od 18 god.
| broj raspoloživih za vojnu službu       = 3.573.091, dobi 16-49 (2010).
| broj sposobnih za vojnu službu          = 2.751.841
| broj godišnje stasalih za vojnu službu  = 85.025
| aktivan sastav                          = 40.075&lt;ref name=&quot;global&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.globalfirepower.com/country-military-strength-detail.asp?country_id=Serbia |title=Global power fire - Serbia |publisher=globalfirepower.com|access-date = 21. 1. 2018}}&lt;/ref&gt;
| rezervni sastav                         = 50.000&lt;ref name=&quot;global&quot;/&gt;
| vojni budžet                            = [[Američki dolar|$]]1,14 milijardi (2020).
| procent BDP-a                           = 1.75% (2020).
| domaći proizvođači                      = 
| strani dobavljači                       = 
}}
'''Vojska Srbije''' (skraćeno VS) službeno je proglašena 8. juna [[2006]]. godine uredbom [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodne skupštine Republike Srbije]]. Nastala je nakon proglašenja nezavisnosti [[Crna Gora|Crne Gore]] od onih dijelova [[Vojska Jugoslavije|Vojske Srbije i Crne Gore]] koji su se nalazili na teritoriju [[Srbija|Srbije]].

Vojska Srbije su oružane snage Republike Srbije namijenjena za odbranu zemlje od oružanog ugrožavanja izvan teritorija Republike Srbije, kao i za izvršavanje drugih misija i zadataka, u skladu s [[Ustav Republike Srbije|Ustavom]], zakonom i načelima [[međunarodno pravo|međunarodnog prava]] koji uređuju upotrebu [[vojska|vojne]] sile. Vojska Srbije se može upotrijebiti izvan granica Republike Srbije samo po odluci Narodne skupštine Republike Srbije.

Vojska Srbije je organizirana na strategijskom, operativnom i taktičkom nivou i u komandne jedinice i ustanove. Vojska je podijeljena na grane, [[rod (vojska)|rodove]] i službe.

Grane Vojske Srbije su: 
* [[kopnena vojska]], 
* [[Ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana Srbije|ratno zrakoplovstvo i protivzračna odbrana]].
*[[Garda Vojske Srbije]]
*[[63. padobranska brigada]]
*[[72. brigada za specijalne operacije]]
*[[Komanda za obuku Vojske Srbije]]

Brojno stanje Vojske Srbije je oko 36.000 profesionalne vojske. Vojska provodi značajne organizacijske promjene, a u prethodnom periodu u odbranu je uloženo dosta novca. Od 2017. godine, u toku je povećanje izdvajanja za ministarstvo odbrane, a trenutni budzet za 2021. godinu je rekordan i iznosi 1,51 milijardi $ &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rs.n1info.com/biznis/posle-rebalansa-budzeta-600-miliona-evra-za-vojne-nabavke/|title=Posle rebalansa budžeta - 600 miliona evra za vojne nabavke|date=21. 4. 2021|website=N1|language=sr-RS|access-date=22. 4. 2021}}&lt;/ref&gt; Reference{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* [http://www.vs.rs/ Vojska Srbije]
* [http://www.mod.gov.rs/ Zvanični sajt Ministarstva odbrane Srbije] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130402040757/http://www.mod.gov.rs/ |date=2. 4. 2013 }}
*[https://www.youtube.com/watch?v=tLwUW93lXaY Riječna flotila &quot;Plavi udar 2015&quot;], RTS emisija Dozvolite - Zvanični kanal
*[https://www.youtube.com/watch?v=7jvzca9EIAo Spomen soba Riječne flotile Vojske Srbije], RTS emisija Dozvolite - Zvanični kanal
*[https://www.youtube.com/watch?v=8IR3JRVBTyw Zajednička vježba riječnih jedinica Srbije i Mađarske ″Gvozdeni mačak 2017″], RTS emisija Dozvolite - Zvanični kanal

[[Kategorija:Vojska Srbije|*]]</text>
      <sha1>8a89etspjuq5iivmh8e8bmlowy3q0qr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FK Žalgiris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>363412</id>
    <revision>
      <id>3925688</id>
      <parentid>3896690</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>98619</id>
      </contributor>
      <comment>/* Trenutni sastav */</comment>
      <origin>3925688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21683" sha1="jskv9dkenyt8lndx3da1bmiirhhdbrn" xml:space="preserve">{{Infokutija nogometni klub
| Boja1             = #FFFFFF
| Boja2             = #008000
| Ime kluba         = '''FK Žalgiris'''
| Puno ime          = Vilniaus Futbolo klubas Žalgiris
| Grb               = Logo VMFD Žalgiris Vilnius.png
| Nadimak           = ''Žaliai Balti (Zeleno-Bijeli)''
| Osnovan           = [[1947.]]
| Raspušten         =
| Lokacija          = [[Vilnius]]&lt;br&gt;[[Litvanija]]
| Boje              = {{colorbox|green}} {{colorbox|white}}
| Federacija        = [[Nogometni savez Litvanije|LFF]]
| Konfederacija     = 
| Liga              = [[TOPLYGA]]
| Stadion           = FK Žalgiris Stadion
| Kapacitet         = 5.400&lt;ref&gt;* http://eurorivals.net/stadium/zalgiris-vilnius.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707163410/http://eurorivals.net/stadium/zalgiris-vilnius.html |date=7. 7. 2014 }}&lt;/ref&gt;
| Vlasnik kluba     = 
| Predsjednik kluba = {{flagicon|LTU}} Mingaugas Kasperūnas
| Menadžer          = {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]&lt;/ref&gt;
| Uspjesi           =
| Nacionalni kupovi =
| Evropski kupovi   =
| Adresa            =
| Plasman u prethodnoj sezoni    = 3. mjesto
| Prethodna sezona  = [[A lyga 2025.|2025.]]
| Webstranica       = [http://fkzalgiris.lt/ FK Žalgiris]
| Trenutna sezona   = 
| uzorak_lr1        = 
| uzorak_t1         = _rioave1819h
| uzorak_dr1        = 
| uzorak_š1         = 
| uzorak_č1         = 
| lijeva ruka1      = ffffff
| tijelo1           = 008000
| desna ruka1       = ffffff
| šorc1             = FFFFFF
| čarape1           = FFFFFF
| uzorak_lr2        =
| uzorak_t2         = _rioave1819h
| uzorak_dr2        =
| uzorak_š2         =
| uzorak_č2         =
| lijeva ruka2      = FFFFFF
| tijelo2           = 008800
| desna ruka2       = FFFFFF
| šorc2             = 008000
| čarape2           = 008000
|
}}
[[File:Gdansk autokar Zalgiris Vilnius.jpg|thumb|Autobus FK Žalgiris s ugraviranim godinama osvajanja titule]]
[[File:LFF2 by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|250px|right|FK Žalgiris stadion]]
[[File:Fans of Zalgiris Vilnius.JPG|300px|thumb|Pietų IV]]
'''FK Žalgiris''' je profesionalni nogometni klub iz [[Vilnius]]a, [[Litvanija]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Litvanije|Prvoj nogometnoj ligi Litvanije]].

Klub je osnovan 1962. Domaće prvenstvo je osvajao pet puta, dok je pobjednik nacionalnog kupa bio osam puta. Među značajnije rezultata ubraja se i osvajanje druge lige [[SSSR|Sovjetskog saveza]]. Nadimak kluba je ''Zeleno-Bijeli''. Tradicionalne boje su zelena i bijela. Domaće utakmice igra na [[LFF Stadium|LFF Stadionu]].

==Uspjesi==
*'''[[A lyga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (11)''': 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024
*'''[[Kup Litvanije u nogometu|Nacionalni kup]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (14)''': 1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (proljeće), 2016 (jesen), 2018, 2021, 2022
*'''[[Superkup Litvanije u nogometu|Superkup]]:'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8)''': 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023
*'''[[SSSR Prva liga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1982

== Sezona (2009. – ...) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Div.
! Liga
! Mjesto
! web
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2009.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Pirma lyga''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2010.|2010.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2011.|2011.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2012.|2012.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2013.|2013.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2014.|2014.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2015.|2015.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2016.|2016.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2017.|2017.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2018.|2018.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2019.|2019.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2021.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2022.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2023.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2024.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2025.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]''' 
| bgcolor=&quot;#DEB678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2026.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[TOPLYGA]]''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Boje kluba ==
* Bijela/zelena.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; border=1 cellspacing=0&quot;
|-
| style=&quot;background:Green;color:White&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''Žalgiris'''
| style=&quot;background:White;color:Black&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''Žalgiris'''
|}

==Evropski nastupi==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Takmičenje
! Runda
! Država
! Klub
! Rezultat
! Ukupno
|-
|1988–89
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1/32
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FK Austria Beč|Austria Beč]]
|2–0, 2–5
|&lt;center&gt;4–5
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1989–90
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠVE}}
|&lt;center&gt;[[IFK Göteborg|IFK Goteborg]]
|2–0, 0–1
|&lt;center&gt;2–1
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|SRB}}
|&lt;center&gt;[[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]]
|1–4, 0–1
|&lt;center&gt;1–5
|-
|1992–93
|&lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|HOL}}
|&lt;center&gt;[[PSV Eindhoven]]
|0–6, 0–2
|&lt;center&gt;0–8
|-
|1993–94
|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SLK}}
|&lt;center&gt;[[MFK Košice|Košice]]
|0–2, 0–1
|&lt;center&gt;0–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1994–95
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|Vels}}
|&lt;center&gt;[[Barry Town FC|Barry Town]]
|1–0, 6–0
|&lt;center&gt;7–0
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|HOL}}
|&lt;center&gt;[[Feyenoord]]
|1–1, 1–2
|&lt;center&gt;2–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1995–96
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SLO}}
|&lt;center&gt;[[NK Mura]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|TUR}}
|&lt;center&gt;[[Trabzonspor]]
|2–2, 0–1
|&lt;center&gt;2–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1996–97
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;PR
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Crusaders FC|Crusaders]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠKO}}
|&lt;center&gt;[[Aberdeen FC|Aberdeen]]
|1–4, 3–1
|&lt;center&gt;4–5
|-
|1997–98
|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IZR}}
|&lt;center&gt;[[Hapoel Be'er Sheva FC|Hapoel Be'er Sheva]]
|0–0, 1–2
|&lt;center&gt;1–2
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1998–99
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ISL}}
|&lt;center&gt;[[Íþróttabandalag Akraness|ÍA]]
|2–3, 1–0
|&lt;center&gt;3–3
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|NOR}}
|&lt;center&gt;[[SK Brann|Brann]]
|0–1, 0–0
|&lt;center&gt;0–1
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1999–00
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ARM}}
|&lt;center&gt;[[FC Spartak Yerevan|Araks Ararat]]
|2–0, 3–0
|&lt;center&gt;5–0
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|UKR}}
|&lt;center&gt;[[FK Dinamo Kijev|Dinamo Kijev]]
|0–2, 0–1
|&lt;center&gt;0–3
|-
|2000–01
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|POLJ}}
|&lt;center&gt;[[Ruch Chorzów]]
|2–1, 0–6
|&lt;center&gt;2–7
|-
|2001-02
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IZR}}
|&lt;center&gt;[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]]
|0–6, 0–1
|&lt;center&gt;0–7
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2002
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|MAĐ}}
|&lt;center&gt;[[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]]
|1–0, 0–0
|&lt;center&gt;1–0
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|FRA}}
|&lt;center&gt;[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]
|0–2, 1–2
|&lt;center&gt;1–4
|-
|2003
|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠVE}}
|&lt;center&gt;[[Örgryte IS]]
|1–1, 0–3
|&lt;center&gt;1–4
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2004–05
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Portadown FC|Portadown]]
|2–2, 2–0
|&lt;center&gt;4–2
|-
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|DAN}}
|&lt;center&gt;[[AaB Fodbold]]
|1–3, 0–0
|&lt;center&gt;1–3
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2005
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Lisburn Distillery FC|Lisburn Distillery]]
|1–0, 1–0
|&lt;center&gt;2–0
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|LAT}}
|&lt;center&gt;[[Dinaburg FC]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;3R
|&lt;center&gt;{{flagicon|GRČ}}
|&lt;center&gt;[[Egaleo FC]]
|3–1, 2–3
|&lt;center&gt;5–4
|-
|&lt;center&gt;1/2
|&lt;center&gt;{{flagicon|RUM}}
|&lt;center&gt;[[CFR Cluj]]
|1–2, 1–5
|&lt;center&gt;2–7
|-
|2012–13
|&lt;center&gt;[[UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FC Admira Wacker Mödling|Admira Wacker Mödling]]
|1–1, 1–5
|&lt;center&gt;2–6
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2013–14
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IRS}}
|&lt;center&gt;[[St Patrick's Athletic FC|St Patrick's Athletic]]
|2–2, 2–1 
|&lt;center&gt;4–3
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ARM}}
|&lt;center&gt;[[FK Pjunik|Pyunik]]
|2–0, 1–1
|&lt;center&gt;3–1
|-
|&lt;center&gt;3Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|POLJ}}
|&lt;center&gt;[[Lech Poznań]]
|1–0, 1–2
|&lt;center&gt;2–2
|-
|&lt;center&gt;PO
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]
|0–5, 0–2
|&lt;center&gt; 0–7
|-
| 2014–15
| &lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|HRV}}
|&lt;center&gt;[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]
|0–2, 0-2
|&lt;center&gt; 0-4
|-
|}

== Trenutni sastav ==
''Posljednja izmjena: 21. 09. 2025''&lt;ref&gt;https://alyga.lt/komanda/zalgiris&lt;/ref&gt;

{{Fs start}}
{{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=VEN|name=[[Carlos Olses]]}}
{{Fs player|no= 5|pos=DF|nat=ROM|name=[[Grigore Turda]]}}
{{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=CRO|name=[[Marko Capan]]}}
{{Fs player|no= 8|pos=FW|nat=ROU|name=[[Liviu Antal]]}}
{{Fs player|no= 9|pos=MF|nat=LTU|name=Gustas Jarusevičius}}
{{Fs player|no=10|pos=MF|nat=LTU|name=[[Paulius Golubickas]]}}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=SRB|name=Nikola Petković}}
{{Fs player|no=12|pos=GK|nat=LTU|name=[[Vincentas Šarkauskas]]}}
{{fs player|no=13|pos=MF|nat=LTU|name=[[Klaudijus Upstas]]}}
{{Fs player|no=14|pos=DF|nat=LTU|name=Martynas Šetkus}}
{{Fs player|no=16|pos=MF|nat=LTU|name=Kajus Kontautas}} 
{{Fs player|no=17|pos=MF|nat=LTU|name=[[Giedrius Matulevičius]]}} 
{{fs player|no=18|pos=MF|nat=LTU|name=Deividas Šešplaukis}}
{{Fs player|no=19|pos=DF|nat=SWE|name=Mohamed Youla}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=22|pos=MF|nat=LTU|name=[[Ovidijus Verbickas]]}}
{{Fs player|no=25|pos=DF|nat=LTU|name=Vytis Pavilonis}}
{{Fs player|no=26|pos=DF|nat=COM|name=[[Younn Zahary]]}}
{{Fs player|no=29|pos=MF|nat=LTU|name=Kajus Bička}}
{{Fs player|no=32|pos=DF|nat=MNE|name=[[Vasilije Radenović]]}}
{{Fs player|no=33|pos=MF|nat=LTU|name=Nedas Klimavičius}}
{{Fs player|no=37|pos=DF|nat=CRO|name=[[Petar Bosančić]]}}
{{Fs player|no=44|pos=FW|nat=LTU|name=Patrik Matyžonok}}
{{Fs player|no=71|pos=MF|nat=SRB|name=[[Nemanja Mihajlović]]}} 
{{Fs player|no=77|pos=MF|nat=BLR|name=[[Yury Kendysh]]}}
{{Fs player|no=88|pos=MF|nat=LTU|name=Dariuš Stankevičius}}
{{Fs player|no=95|pos=GK|nat=LTU|name=Dominykas Čekavičius}}
{{Fs player|no=|pos=FW|nat=Cabo Verde|name=[[Bryan Teixeira]]}}
{{Fs player|no=|nat=GER|name=[[Dominik Franke]]|pos=DF}}
{{Fs end}}

==Poznati igrači==
{{col-begin-small}}
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Šenderis Giršovičius]] (1974)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (1983–89)
*{{flagicon|LIT}} [[Arminas Narbekovas]] (1983–90)
*{{flagicon|LIT}} [[Valdas Ivanauskas]] (1984), (1986–89)
*{{flagicon|LIT}} [[Virginijus Baltušnikas]] (1985–90), (1991–92), (1994–95), (1997–98)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrėjus Tereškinas]] (1990–96), (2005)
*{{flagicon|LIT}} [[Ričardas Zdančius]] (1991–94)
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Edgaras Jankauskas]] (1991–96)
*{{flagicon|LIT}} [[Aurelijus Skarbalius]] (1992–94)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrius Skerla]] (1995–96)
*{{flagicon|LIT}} [[Deividas Šemberas]] (1996–98)
*{{flagicon|LIT}} [[Žydrūnas Karčemarskas]] (1998), (2001)
*{{flagicon|LIT}} [[Robertas Poškus]] (1999)
*{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Kalonas]] (2001)
{{col-3}}
{{col-end}}

==Menadžeri==
{{col-begin-small}}
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Voldemaras Jaškevičius]] (1947)
*{{flagicon|LIT}} [[Jaroslavas Citavičius]] (1947–48)
*{{flagicon|LIT}} [[Georgijus Glazkovas]] (1948–51)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrejus Protasovas]] (1951)
*{{flagicon|LIT}} [[Jurijus Chodotovas]] (1952–53)
*{{flagicon|LIT}} [[Stasys Paberžis]] (1953–57)
*{{flagicon|LIT}} [[Vytautas Saunoris]] (1958–60)
*{{flagicon|LIT}} [[Zenonas Ganusauskas]] (1961–62)
*{{flagicon|LIT}} [[Serafimas Cholodkovas]] (1963–65)
*{{flagicon|LIT}} [[Juozas Vaškelis]] (1966–67)
*{{flagicon|LIT}} [[Algirdas Vosylius]] (1968–71)
*{{flagicon|LIT}} [[Serafimas Cholodkovas]] (1971–73)
*{{flagicon|LIT}} [[Algirdas Klimkevičius]] (1974–76)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (Jan 1, 1977–Maj 1, 1983)
*{{flagicon|LIT}} [[Algimantas Liubinskas]] (Jan 1, 1983–Dec 31, 1985)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (April 1, 1985–Okt 1, 1991)
*{{flagicon|LIT}} [[Vytautas Jančiauskas]] (1991–92)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (1992–1995)
*{{flagicon|LIT}} [[Eugenijus Riabovas]] (1996–01)
*{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Latoža]] (2002)
*{{flagicon|LIT}} [[Eugenijus Riabovas]] (2003–04)
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Latoža]] (2004–05)
*{{flagicon|LIT}} [[Saulius Širmelis]] (2005)
*{{flagicon|LIT}} [[Arminas Narbekovas]] (Nov 30, 2005–Nov 30, 2006)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (2006)
*{{flagicon|RUS}} [[Viatscheslav Mogilniy]] (2008)
*{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Čepas]] (2008–09)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (Juli 1, 2009–Dec 31, 2010)
*{{flagicon|LIT}} [[Vitalijus Stankevičius]] (Jan 1, 2011–Dec 31, 2011)
*{{flagicon|HRV}} [[Damir Petravić]] (Jan 4, 2012–Aug 8, 2012)
*{{flagicon|POLJ}} [[Marek Zub]] (Aug 8, 2012–Dec 2014)
*{{flagicon|LTU}} [[Valdas Dambrauskas]] (17 Dec 2014 – 23 Oct 2017)
*{{flagicon|BLR}} [[Aleksandr Brazevič]] (24 Oct 2017 – 24 Nov 2017)
*{{flagicon|LTU}} [[Aurelijus Skarbalius]] (27 Nov 2017–22 Jun 2018)
*{{flagicon|LTU}} [[Valdas Urbonas]] (23 Jun 2018– Feb 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 6. 2018 |archive-date=25. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625104000/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|POL}} [[Marek Zub]] (13 Feb 2019 – Jul 2019) &lt;ref name=&quot;fkzalgiris.lt&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |title=Arhivirana kopija |access-date=13. 2. 2019 |archive-date=14. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002833/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{Flagicon|POR}} [[João Luís Martins]] (Jul 2019 – Nov 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 7. 2019 |archive-date=16. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716101200/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|BJE}} [[Aliaksei Baga]] (19 Jan 2020 – Dec 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 1. 2020 |archive-date=15. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215072851/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|KAZ}} Vladimir Čeburin (2021.–2025.)&lt;ref&gt;[https://fkzalgiris.lt/ceburinas-atsisveikina/ V. Čeburinas palieka „Žalgirį“]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sportas.lt/naujiena/526242/vladimiras-ceburinas-atsisveikino-su-zalgiriu Vladimiras Čeburinas atsisveikino su „Žalgiriu“]&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|LTU}} [[Rolandas Džiaukštas]] (2025.–2026.)
*{{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]], (2026.– )&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]&lt;/ref&gt;
{{col-3}}
{{col-end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|FK Žalgiris Vilnius}}
* {{službeni sajt|http://fkzalgiris.lt/ }}
* [https://www.facebook.com/fkzalgiris/ Facebook]
* [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/fk-zalgiris-vilnius/1406/ SOCCERWAY]
* [https://www.flashscore.com/team/zalgiris/fuLOijFI/ FLASHSCORE]
* [https://www.transfermarkt.com/zalgiris-vilnius/startseite/verein/602 Transfermarkt]
* [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-zalgiris-vilnius/15837/ Globalsportsarchive]
* [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=2602334/profile/index.html FK Žalgiris Vilnius], na UEFA.com

{{TOPLYGA}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:FK Žalgiris Vilnius|*]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Litvaniji|Žalgiris Vilnius]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1962.]]</text>
      <sha1>jskv9dkenyt8lndx3da1bmiirhhdbrn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925689</id>
      <parentid>3925688</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:49:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>98619</id>
      </contributor>
      <comment>/* Trenutni sastav */</comment>
      <origin>3925689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21629" sha1="3iykvcf81xe23z33h60eni6esbdf4ll" xml:space="preserve">{{Infokutija nogometni klub
| Boja1             = #FFFFFF
| Boja2             = #008000
| Ime kluba         = '''FK Žalgiris'''
| Puno ime          = Vilniaus Futbolo klubas Žalgiris
| Grb               = Logo VMFD Žalgiris Vilnius.png
| Nadimak           = ''Žaliai Balti (Zeleno-Bijeli)''
| Osnovan           = [[1947.]]
| Raspušten         =
| Lokacija          = [[Vilnius]]&lt;br&gt;[[Litvanija]]
| Boje              = {{colorbox|green}} {{colorbox|white}}
| Federacija        = [[Nogometni savez Litvanije|LFF]]
| Konfederacija     = 
| Liga              = [[TOPLYGA]]
| Stadion           = FK Žalgiris Stadion
| Kapacitet         = 5.400&lt;ref&gt;* http://eurorivals.net/stadium/zalgiris-vilnius.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707163410/http://eurorivals.net/stadium/zalgiris-vilnius.html |date=7. 7. 2014 }}&lt;/ref&gt;
| Vlasnik kluba     = 
| Predsjednik kluba = {{flagicon|LTU}} Mingaugas Kasperūnas
| Menadžer          = {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]&lt;/ref&gt;
| Uspjesi           =
| Nacionalni kupovi =
| Evropski kupovi   =
| Adresa            =
| Plasman u prethodnoj sezoni    = 3. mjesto
| Prethodna sezona  = [[A lyga 2025.|2025.]]
| Webstranica       = [http://fkzalgiris.lt/ FK Žalgiris]
| Trenutna sezona   = 
| uzorak_lr1        = 
| uzorak_t1         = _rioave1819h
| uzorak_dr1        = 
| uzorak_š1         = 
| uzorak_č1         = 
| lijeva ruka1      = ffffff
| tijelo1           = 008000
| desna ruka1       = ffffff
| šorc1             = FFFFFF
| čarape1           = FFFFFF
| uzorak_lr2        =
| uzorak_t2         = _rioave1819h
| uzorak_dr2        =
| uzorak_š2         =
| uzorak_č2         =
| lijeva ruka2      = FFFFFF
| tijelo2           = 008800
| desna ruka2       = FFFFFF
| šorc2             = 008000
| čarape2           = 008000
|
}}
[[File:Gdansk autokar Zalgiris Vilnius.jpg|thumb|Autobus FK Žalgiris s ugraviranim godinama osvajanja titule]]
[[File:LFF2 by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|250px|right|FK Žalgiris stadion]]
[[File:Fans of Zalgiris Vilnius.JPG|300px|thumb|Pietų IV]]
'''FK Žalgiris''' je profesionalni nogometni klub iz [[Vilnius]]a, [[Litvanija]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Litvanije|Prvoj nogometnoj ligi Litvanije]].

Klub je osnovan 1962. Domaće prvenstvo je osvajao pet puta, dok je pobjednik nacionalnog kupa bio osam puta. Među značajnije rezultata ubraja se i osvajanje druge lige [[SSSR|Sovjetskog saveza]]. Nadimak kluba je ''Zeleno-Bijeli''. Tradicionalne boje su zelena i bijela. Domaće utakmice igra na [[LFF Stadium|LFF Stadionu]].

==Uspjesi==
*'''[[A lyga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (11)''': 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024
*'''[[Kup Litvanije u nogometu|Nacionalni kup]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (14)''': 1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (proljeće), 2016 (jesen), 2018, 2021, 2022
*'''[[Superkup Litvanije u nogometu|Superkup]]:'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8)''': 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023
*'''[[SSSR Prva liga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1982

== Sezona (2009. – ...) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Div.
! Liga
! Mjesto
! web
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2009.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Pirma lyga''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2010.|2010.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2011.|2011.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2012.|2012.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2013.|2013.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2014.|2014.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2015.|2015.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2016.|2016.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2017.|2017.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2018.|2018.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2019.|2019.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2021.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2022.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2023.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2024.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2025.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]''' 
| bgcolor=&quot;#DEB678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2026.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[TOPLYGA]]''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Boje kluba ==
* Bijela/zelena.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; border=1 cellspacing=0&quot;
|-
| style=&quot;background:Green;color:White&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''Žalgiris'''
| style=&quot;background:White;color:Black&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''Žalgiris'''
|}

==Evropski nastupi==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Takmičenje
! Runda
! Država
! Klub
! Rezultat
! Ukupno
|-
|1988–89
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1/32
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FK Austria Beč|Austria Beč]]
|2–0, 2–5
|&lt;center&gt;4–5
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1989–90
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠVE}}
|&lt;center&gt;[[IFK Göteborg|IFK Goteborg]]
|2–0, 0–1
|&lt;center&gt;2–1
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|SRB}}
|&lt;center&gt;[[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]]
|1–4, 0–1
|&lt;center&gt;1–5
|-
|1992–93
|&lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|HOL}}
|&lt;center&gt;[[PSV Eindhoven]]
|0–6, 0–2
|&lt;center&gt;0–8
|-
|1993–94
|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SLK}}
|&lt;center&gt;[[MFK Košice|Košice]]
|0–2, 0–1
|&lt;center&gt;0–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1994–95
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|Vels}}
|&lt;center&gt;[[Barry Town FC|Barry Town]]
|1–0, 6–0
|&lt;center&gt;7–0
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|HOL}}
|&lt;center&gt;[[Feyenoord]]
|1–1, 1–2
|&lt;center&gt;2–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1995–96
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SLO}}
|&lt;center&gt;[[NK Mura]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|TUR}}
|&lt;center&gt;[[Trabzonspor]]
|2–2, 0–1
|&lt;center&gt;2–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1996–97
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;PR
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Crusaders FC|Crusaders]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠKO}}
|&lt;center&gt;[[Aberdeen FC|Aberdeen]]
|1–4, 3–1
|&lt;center&gt;4–5
|-
|1997–98
|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IZR}}
|&lt;center&gt;[[Hapoel Be'er Sheva FC|Hapoel Be'er Sheva]]
|0–0, 1–2
|&lt;center&gt;1–2
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1998–99
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ISL}}
|&lt;center&gt;[[Íþróttabandalag Akraness|ÍA]]
|2–3, 1–0
|&lt;center&gt;3–3
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|NOR}}
|&lt;center&gt;[[SK Brann|Brann]]
|0–1, 0–0
|&lt;center&gt;0–1
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1999–00
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ARM}}
|&lt;center&gt;[[FC Spartak Yerevan|Araks Ararat]]
|2–0, 3–0
|&lt;center&gt;5–0
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|UKR}}
|&lt;center&gt;[[FK Dinamo Kijev|Dinamo Kijev]]
|0–2, 0–1
|&lt;center&gt;0–3
|-
|2000–01
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|POLJ}}
|&lt;center&gt;[[Ruch Chorzów]]
|2–1, 0–6
|&lt;center&gt;2–7
|-
|2001-02
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IZR}}
|&lt;center&gt;[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]]
|0–6, 0–1
|&lt;center&gt;0–7
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2002
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|MAĐ}}
|&lt;center&gt;[[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]]
|1–0, 0–0
|&lt;center&gt;1–0
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|FRA}}
|&lt;center&gt;[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]
|0–2, 1–2
|&lt;center&gt;1–4
|-
|2003
|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠVE}}
|&lt;center&gt;[[Örgryte IS]]
|1–1, 0–3
|&lt;center&gt;1–4
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2004–05
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Portadown FC|Portadown]]
|2–2, 2–0
|&lt;center&gt;4–2
|-
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|DAN}}
|&lt;center&gt;[[AaB Fodbold]]
|1–3, 0–0
|&lt;center&gt;1–3
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2005
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Lisburn Distillery FC|Lisburn Distillery]]
|1–0, 1–0
|&lt;center&gt;2–0
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|LAT}}
|&lt;center&gt;[[Dinaburg FC]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;3R
|&lt;center&gt;{{flagicon|GRČ}}
|&lt;center&gt;[[Egaleo FC]]
|3–1, 2–3
|&lt;center&gt;5–4
|-
|&lt;center&gt;1/2
|&lt;center&gt;{{flagicon|RUM}}
|&lt;center&gt;[[CFR Cluj]]
|1–2, 1–5
|&lt;center&gt;2–7
|-
|2012–13
|&lt;center&gt;[[UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FC Admira Wacker Mödling|Admira Wacker Mödling]]
|1–1, 1–5
|&lt;center&gt;2–6
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2013–14
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IRS}}
|&lt;center&gt;[[St Patrick's Athletic FC|St Patrick's Athletic]]
|2–2, 2–1 
|&lt;center&gt;4–3
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ARM}}
|&lt;center&gt;[[FK Pjunik|Pyunik]]
|2–0, 1–1
|&lt;center&gt;3–1
|-
|&lt;center&gt;3Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|POLJ}}
|&lt;center&gt;[[Lech Poznań]]
|1–0, 1–2
|&lt;center&gt;2–2
|-
|&lt;center&gt;PO
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]
|0–5, 0–2
|&lt;center&gt; 0–7
|-
| 2014–15
| &lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|HRV}}
|&lt;center&gt;[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]
|0–2, 0-2
|&lt;center&gt; 0-4
|-
|}

== Trenutni sastav ==
''Posljednja izmjena: 21. 09. 2025''&lt;ref&gt;https://alyga.lt/komanda/zalgiris&lt;/ref&gt;

{{Fs start}}
{{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=VEN|name=[[Carlos Olses]]}}
{{Fs player|no= 5|pos=DF|nat=ROM|name=[[Grigore Turda]]}}
{{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=CRO|name=[[Marko Capan]]}}
{{Fs player|no= 8|pos=FW|nat=ROU|name=[[Liviu Antal]]}}
{{Fs player|no= 9|pos=MF|nat=LTU|name=Gustas Jarusevičius}}
{{Fs player|no=10|pos=MF|nat=LTU|name=[[Paulius Golubickas]]}}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=SRB|name=Nikola Petković}}
{{Fs player|no=12|pos=GK|nat=LTU|name=[[Vincentas Šarkauskas]]}}
{{fs player|no=13|pos=MF|nat=LTU|name=[[Klaudijus Upstas]]}}
{{Fs player|no=14|pos=DF|nat=LTU|name=Martynas Šetkus}}
{{Fs player|no=16|pos=MF|nat=LTU|name=Kajus Kontautas}} 
{{Fs player|no=17|pos=MF|nat=LTU|name=[[Giedrius Matulevičius]]}} 
{{fs player|no=18|pos=MF|nat=LTU|name=Deividas Šešplaukis}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=22|pos=MF|nat=LTU|name=[[Ovidijus Verbickas]]}}
{{Fs player|no=25|pos=DF|nat=LTU|name=Vytis Pavilonis}}
{{Fs player|no=26|pos=DF|nat=COM|name=[[Younn Zahary]]}}
{{Fs player|no=29|pos=MF|nat=LTU|name=Kajus Bička}}
{{Fs player|no=32|pos=DF|nat=MNE|name=[[Vasilije Radenović]]}}
{{Fs player|no=33|pos=MF|nat=LTU|name=Nedas Klimavičius}}
{{Fs player|no=37|pos=DF|nat=CRO|name=[[Petar Bosančić]]}}
{{Fs player|no=44|pos=FW|nat=LTU|name=Patrik Matyžonok}}
{{Fs player|no=71|pos=MF|nat=SRB|name=[[Nemanja Mihajlović]]}} 
{{Fs player|no=77|pos=MF|nat=BLR|name=[[Yury Kendysh]]}}
{{Fs player|no=88|pos=MF|nat=LTU|name=Dariuš Stankevičius}}
{{Fs player|no=95|pos=GK|nat=LTU|name=Dominykas Čekavičius}}
{{Fs player|no=|pos=FW|nat=Cabo Verde|name=[[Bryan Teixeira]]}}
{{Fs player|no=|nat=GER|name=[[Dominik Franke]]|pos=DF}}
{{Fs end}}

==Poznati igrači==
{{col-begin-small}}
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Šenderis Giršovičius]] (1974)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (1983–89)
*{{flagicon|LIT}} [[Arminas Narbekovas]] (1983–90)
*{{flagicon|LIT}} [[Valdas Ivanauskas]] (1984), (1986–89)
*{{flagicon|LIT}} [[Virginijus Baltušnikas]] (1985–90), (1991–92), (1994–95), (1997–98)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrėjus Tereškinas]] (1990–96), (2005)
*{{flagicon|LIT}} [[Ričardas Zdančius]] (1991–94)
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Edgaras Jankauskas]] (1991–96)
*{{flagicon|LIT}} [[Aurelijus Skarbalius]] (1992–94)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrius Skerla]] (1995–96)
*{{flagicon|LIT}} [[Deividas Šemberas]] (1996–98)
*{{flagicon|LIT}} [[Žydrūnas Karčemarskas]] (1998), (2001)
*{{flagicon|LIT}} [[Robertas Poškus]] (1999)
*{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Kalonas]] (2001)
{{col-3}}
{{col-end}}

==Menadžeri==
{{col-begin-small}}
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Voldemaras Jaškevičius]] (1947)
*{{flagicon|LIT}} [[Jaroslavas Citavičius]] (1947–48)
*{{flagicon|LIT}} [[Georgijus Glazkovas]] (1948–51)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrejus Protasovas]] (1951)
*{{flagicon|LIT}} [[Jurijus Chodotovas]] (1952–53)
*{{flagicon|LIT}} [[Stasys Paberžis]] (1953–57)
*{{flagicon|LIT}} [[Vytautas Saunoris]] (1958–60)
*{{flagicon|LIT}} [[Zenonas Ganusauskas]] (1961–62)
*{{flagicon|LIT}} [[Serafimas Cholodkovas]] (1963–65)
*{{flagicon|LIT}} [[Juozas Vaškelis]] (1966–67)
*{{flagicon|LIT}} [[Algirdas Vosylius]] (1968–71)
*{{flagicon|LIT}} [[Serafimas Cholodkovas]] (1971–73)
*{{flagicon|LIT}} [[Algirdas Klimkevičius]] (1974–76)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (Jan 1, 1977–Maj 1, 1983)
*{{flagicon|LIT}} [[Algimantas Liubinskas]] (Jan 1, 1983–Dec 31, 1985)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (April 1, 1985–Okt 1, 1991)
*{{flagicon|LIT}} [[Vytautas Jančiauskas]] (1991–92)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (1992–1995)
*{{flagicon|LIT}} [[Eugenijus Riabovas]] (1996–01)
*{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Latoža]] (2002)
*{{flagicon|LIT}} [[Eugenijus Riabovas]] (2003–04)
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Latoža]] (2004–05)
*{{flagicon|LIT}} [[Saulius Širmelis]] (2005)
*{{flagicon|LIT}} [[Arminas Narbekovas]] (Nov 30, 2005–Nov 30, 2006)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (2006)
*{{flagicon|RUS}} [[Viatscheslav Mogilniy]] (2008)
*{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Čepas]] (2008–09)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (Juli 1, 2009–Dec 31, 2010)
*{{flagicon|LIT}} [[Vitalijus Stankevičius]] (Jan 1, 2011–Dec 31, 2011)
*{{flagicon|HRV}} [[Damir Petravić]] (Jan 4, 2012–Aug 8, 2012)
*{{flagicon|POLJ}} [[Marek Zub]] (Aug 8, 2012–Dec 2014)
*{{flagicon|LTU}} [[Valdas Dambrauskas]] (17 Dec 2014 – 23 Oct 2017)
*{{flagicon|BLR}} [[Aleksandr Brazevič]] (24 Oct 2017 – 24 Nov 2017)
*{{flagicon|LTU}} [[Aurelijus Skarbalius]] (27 Nov 2017–22 Jun 2018)
*{{flagicon|LTU}} [[Valdas Urbonas]] (23 Jun 2018– Feb 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 6. 2018 |archive-date=25. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625104000/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|POL}} [[Marek Zub]] (13 Feb 2019 – Jul 2019) &lt;ref name=&quot;fkzalgiris.lt&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |title=Arhivirana kopija |access-date=13. 2. 2019 |archive-date=14. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002833/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{Flagicon|POR}} [[João Luís Martins]] (Jul 2019 – Nov 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 7. 2019 |archive-date=16. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716101200/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|BJE}} [[Aliaksei Baga]] (19 Jan 2020 – Dec 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 1. 2020 |archive-date=15. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215072851/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|KAZ}} Vladimir Čeburin (2021.–2025.)&lt;ref&gt;[https://fkzalgiris.lt/ceburinas-atsisveikina/ V. Čeburinas palieka „Žalgirį“]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sportas.lt/naujiena/526242/vladimiras-ceburinas-atsisveikino-su-zalgiriu Vladimiras Čeburinas atsisveikino su „Žalgiriu“]&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|LTU}} [[Rolandas Džiaukštas]] (2025.–2026.)
*{{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]], (2026.– )&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]&lt;/ref&gt;
{{col-3}}
{{col-end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|FK Žalgiris Vilnius}}
* {{službeni sajt|http://fkzalgiris.lt/ }}
* [https://www.facebook.com/fkzalgiris/ Facebook]
* [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/fk-zalgiris-vilnius/1406/ SOCCERWAY]
* [https://www.flashscore.com/team/zalgiris/fuLOijFI/ FLASHSCORE]
* [https://www.transfermarkt.com/zalgiris-vilnius/startseite/verein/602 Transfermarkt]
* [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-zalgiris-vilnius/15837/ Globalsportsarchive]
* [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=2602334/profile/index.html FK Žalgiris Vilnius], na UEFA.com

{{TOPLYGA}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:FK Žalgiris Vilnius|*]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Litvaniji|Žalgiris Vilnius]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1962.]]</text>
      <sha1>3iykvcf81xe23z33h60eni6esbdf4ll</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925690</id>
      <parentid>3925689</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>98619</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Trenutni sastav */</comment>
      <origin>3925690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21631" sha1="q8nczvlqylbwbqaxt0w539aobb93e8i" xml:space="preserve">{{Infokutija nogometni klub
| Boja1             = #FFFFFF
| Boja2             = #008000
| Ime kluba         = '''FK Žalgiris'''
| Puno ime          = Vilniaus Futbolo klubas Žalgiris
| Grb               = Logo VMFD Žalgiris Vilnius.png
| Nadimak           = ''Žaliai Balti (Zeleno-Bijeli)''
| Osnovan           = [[1947.]]
| Raspušten         =
| Lokacija          = [[Vilnius]]&lt;br&gt;[[Litvanija]]
| Boje              = {{colorbox|green}} {{colorbox|white}}
| Federacija        = [[Nogometni savez Litvanije|LFF]]
| Konfederacija     = 
| Liga              = [[TOPLYGA]]
| Stadion           = FK Žalgiris Stadion
| Kapacitet         = 5.400&lt;ref&gt;* http://eurorivals.net/stadium/zalgiris-vilnius.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140707163410/http://eurorivals.net/stadium/zalgiris-vilnius.html |date=7. 7. 2014 }}&lt;/ref&gt;
| Vlasnik kluba     = 
| Predsjednik kluba = {{flagicon|LTU}} Mingaugas Kasperūnas
| Menadžer          = {{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]]&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]&lt;/ref&gt;
| Uspjesi           =
| Nacionalni kupovi =
| Evropski kupovi   =
| Adresa            =
| Plasman u prethodnoj sezoni    = 3. mjesto
| Prethodna sezona  = [[A lyga 2025.|2025.]]
| Webstranica       = [http://fkzalgiris.lt/ FK Žalgiris]
| Trenutna sezona   = 
| uzorak_lr1        = 
| uzorak_t1         = _rioave1819h
| uzorak_dr1        = 
| uzorak_š1         = 
| uzorak_č1         = 
| lijeva ruka1      = ffffff
| tijelo1           = 008000
| desna ruka1       = ffffff
| šorc1             = FFFFFF
| čarape1           = FFFFFF
| uzorak_lr2        =
| uzorak_t2         = _rioave1819h
| uzorak_dr2        =
| uzorak_š2         =
| uzorak_č2         =
| lijeva ruka2      = FFFFFF
| tijelo2           = 008800
| desna ruka2       = FFFFFF
| šorc2             = 008000
| čarape2           = 008000
|
}}
[[File:Gdansk autokar Zalgiris Vilnius.jpg|thumb|Autobus FK Žalgiris s ugraviranim godinama osvajanja titule]]
[[File:LFF2 by Augustas Didzgalvis.jpg|thumb|250px|right|FK Žalgiris stadion]]
[[File:Fans of Zalgiris Vilnius.JPG|300px|thumb|Pietų IV]]
'''FK Žalgiris''' je profesionalni nogometni klub iz [[Vilnius]]a, [[Litvanija]]. Takmiči se u [[Prva nogometna liga Litvanije|Prvoj nogometnoj ligi Litvanije]].

Klub je osnovan 1962. Domaće prvenstvo je osvajao pet puta, dok je pobjednik nacionalnog kupa bio osam puta. Među značajnije rezultata ubraja se i osvajanje druge lige [[SSSR|Sovjetskog saveza]]. Nadimak kluba je ''Zeleno-Bijeli''. Tradicionalne boje su zelena i bijela. Domaće utakmice igra na [[LFF Stadium|LFF Stadionu]].

==Uspjesi==
*'''[[A lyga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (11)''': 1991, 1992, 1999, 2013, 2014, 2015, 2016, 2020, 2021, 2022, 2024
*'''[[Kup Litvanije u nogometu|Nacionalni kup]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (14)''': 1991, 1993, 1994, 1997, 2003, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 (proljeće), 2016 (jesen), 2018, 2021, 2022
*'''[[Superkup Litvanije u nogometu|Superkup]]:'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (8)''': 2003, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2020, 2023
*'''[[SSSR Prva liga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1982

== Sezona (2009. – ...) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Div.
! Liga
! Mjesto
! web
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2009.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Pirma lyga''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''6.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito09.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2010.|2010.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2010.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2011.|2011.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2011.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2012.|2012.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2012.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2013.|2013.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2014.|2014.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2015.|2015.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2016.|2016.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2017.|2017.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2018.|2018.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A Lyga 2019.|2019.]]'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''A lyga'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2020.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga&lt;/ref&gt; 
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2021.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2022.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2023.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#BBBBBB&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2024.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#ddffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFFF00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2025.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]''' 
| bgcolor=&quot;#DEB678&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2026.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[TOPLYGA]]''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Boje kluba ==
* Bijela/zelena.
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; border=1 cellspacing=0&quot;
|-
| style=&quot;background:Green;color:White&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''Žalgiris'''
| style=&quot;background:White;color:Black&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''Žalgiris'''
|}

==Evropski nastupi==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Takmičenje
! Runda
! Država
! Klub
! Rezultat
! Ukupno
|-
|1988–89
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1/32
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FK Austria Beč|Austria Beč]]
|2–0, 2–5
|&lt;center&gt;4–5
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1989–90
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠVE}}
|&lt;center&gt;[[IFK Göteborg|IFK Goteborg]]
|2–0, 0–1
|&lt;center&gt;2–1
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|SRB}}
|&lt;center&gt;[[FK Crvena zvezda|Crvena zvezda]]
|1–4, 0–1
|&lt;center&gt;1–5
|-
|1992–93
|&lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|HOL}}
|&lt;center&gt;[[PSV Eindhoven]]
|0–6, 0–2
|&lt;center&gt;0–8
|-
|1993–94
|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SLK}}
|&lt;center&gt;[[MFK Košice|Košice]]
|0–2, 0–1
|&lt;center&gt;0–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1994–95
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|Vels}}
|&lt;center&gt;[[Barry Town FC|Barry Town]]
|1–0, 6–0
|&lt;center&gt;7–0
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|HOL}}
|&lt;center&gt;[[Feyenoord]]
|1–1, 1–2
|&lt;center&gt;2–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1995–96
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SLO}}
|&lt;center&gt;[[NK Mura]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|TUR}}
|&lt;center&gt;[[Trabzonspor]]
|2–2, 0–1
|&lt;center&gt;2–3
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1996–97
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;PR
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Crusaders FC|Crusaders]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠKO}}
|&lt;center&gt;[[Aberdeen FC|Aberdeen]]
|1–4, 3–1
|&lt;center&gt;4–5
|-
|1997–98
|&lt;center&gt;[[Kup pobjednika kupova]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IZR}}
|&lt;center&gt;[[Hapoel Be'er Sheva FC|Hapoel Be'er Sheva]]
|0–0, 1–2
|&lt;center&gt;1–2
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1998–99
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ISL}}
|&lt;center&gt;[[Íþróttabandalag Akraness|ÍA]]
|2–3, 1–0
|&lt;center&gt;3–3
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|NOR}}
|&lt;center&gt;[[SK Brann|Brann]]
|0–1, 0–0
|&lt;center&gt;0–1
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|1999–00
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ARM}}
|&lt;center&gt;[[FC Spartak Yerevan|Araks Ararat]]
|2–0, 3–0
|&lt;center&gt;5–0
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|UKR}}
|&lt;center&gt;[[FK Dinamo Kijev|Dinamo Kijev]]
|0–2, 0–1
|&lt;center&gt;0–3
|-
|2000–01
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|POLJ}}
|&lt;center&gt;[[Ruch Chorzów]]
|2–1, 0–6
|&lt;center&gt;2–7
|-
|2001-02
|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IZR}}
|&lt;center&gt;[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]]
|0–6, 0–1
|&lt;center&gt;0–7
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2002
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|MAĐ}}
|&lt;center&gt;[[Budapest Honvéd FC|Budapest Honvéd]]
|1–0, 0–0
|&lt;center&gt;1–0
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|FRA}}
|&lt;center&gt;[[FC Sochaux-Montbéliard|Sochaux]]
|0–2, 1–2
|&lt;center&gt;1–4
|-
|2003
|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|ŠVE}}
|&lt;center&gt;[[Örgryte IS]]
|1–1, 0–3
|&lt;center&gt;1–4
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|2004–05
|rowspan=&quot;2&quot;|&lt;center&gt;[[Kup UEFA|UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Portadown FC|Portadown]]
|2–2, 2–0
|&lt;center&gt;4–2
|-
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|DAN}}
|&lt;center&gt;[[AaB Fodbold]]
|1–3, 0–0
|&lt;center&gt;1–3
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2005
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Intertoto kup]]
|&lt;center&gt;1R
|&lt;center&gt;{{flagicon|SJI}}
|&lt;center&gt;[[Lisburn Distillery FC|Lisburn Distillery]]
|1–0, 1–0
|&lt;center&gt;2–0
|-
|&lt;center&gt;2R
|&lt;center&gt;{{flagicon|LAT}}
|&lt;center&gt;[[Dinaburg FC]]
|2–0, 1–2
|&lt;center&gt;3–2
|-
|&lt;center&gt;3R
|&lt;center&gt;{{flagicon|GRČ}}
|&lt;center&gt;[[Egaleo FC]]
|3–1, 2–3
|&lt;center&gt;5–4
|-
|&lt;center&gt;1/2
|&lt;center&gt;{{flagicon|RUM}}
|&lt;center&gt;[[CFR Cluj]]
|1–2, 1–5
|&lt;center&gt;2–7
|-
|2012–13
|&lt;center&gt;[[UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FC Admira Wacker Mödling|Admira Wacker Mödling]]
|1–1, 1–5
|&lt;center&gt;2–6
|-
|rowspan=&quot;4&quot;|2013–14
|rowspan=&quot;4&quot;|&lt;center&gt;[[UEFA Evropska liga]]
|&lt;center&gt;1Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|IRS}}
|&lt;center&gt;[[St Patrick's Athletic FC|St Patrick's Athletic]]
|2–2, 2–1 
|&lt;center&gt;4–3
|-
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|ARM}}
|&lt;center&gt;[[FK Pjunik|Pyunik]]
|2–0, 1–1
|&lt;center&gt;3–1
|-
|&lt;center&gt;3Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|POLJ}}
|&lt;center&gt;[[Lech Poznań]]
|1–0, 1–2
|&lt;center&gt;2–2
|-
|&lt;center&gt;PO
|&lt;center&gt;{{flagicon|AUT}}
|&lt;center&gt;[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]
|0–5, 0–2
|&lt;center&gt; 0–7
|-
| 2014–15
| &lt;center&gt;[[UEFA Liga prvaka]]
|&lt;center&gt;2Q
|&lt;center&gt;{{flagicon|HRV}}
|&lt;center&gt;[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]
|0–2, 0-2
|&lt;center&gt; 0-4
|-
|}

== Trenutni sastav ==
''Posljednja izmjena: 21. 09. 2025''&lt;ref&gt;https://alyga.lt/komanda/zalgiris&lt;/ref&gt;

{{Fs start}}
{{Fs player|no= 1|pos=GK|nat=VEN|name=[[Carlos Olses]]}}
{{Fs player|no= 5|pos=DF|nat=ROM|name=[[Grigore Turda]]}}
{{Fs player|no= 6|pos=MF|nat=CRO|name=[[Marko Capan]]}}
{{Fs player|no= 8|pos=FW|nat=ROU|name=[[Liviu Antal]]}}
{{Fs player|no= 9|pos=MF|nat=LTU|name=Gustas Jarusevičius}}
{{Fs player|no=10|pos=MF|nat=LTU|name=[[Paulius Golubickas]]}}
{{Fs player|no=11|pos=FW|nat=SRB|name=Nikola Petković}}
{{Fs player|no=12|pos=GK|nat=LTU|name=[[Vincentas Šarkauskas]]}}
{{fs player|no=13|pos=MF|nat=LTU|name=[[Klaudijus Upstas]]}}
{{Fs player|no=14|pos=DF|nat=LTU|name=Martynas Šetkus}}
{{Fs player|no=16|pos=MF|nat=LTU|name=Kajus Kontautas}} 
{{Fs player|no=17|pos=MF|nat=LTU|name=[[Giedrius Matulevičius]]}} 
{{fs player|no=18|pos=MF|nat=LTU|name=Deividas Šešplaukis}}
{{Fs mid}}
{{Fs player|no=22|pos=MF|nat=LTU|name=[[Ovidijus Verbickas]]}}
{{Fs player|no=25|pos=DF|nat=LTU|name=Vytis Pavilonis}}
{{Fs player|no=26|pos=DF|nat=COM|name=[[Younn Zahary]]}}
{{Fs player|no=29|pos=MF|nat=LTU|name=Kajus Bička}}
{{Fs player|no=32|pos=DF|nat=MNE|name=[[Vasilije Radenović]]}}
{{Fs player|no=33|pos=MF|nat=LTU|name=Nedas Klimavičius}}
{{Fs player|no=37|pos=DF|nat=CRO|name=[[Petar Bosančić]]}}
{{Fs player|no=44|pos=FW|nat=LTU|name=Patrik Matyžonok}}
{{Fs player|no=71|pos=MF|nat=SRB|name=[[Nemanja Mihajlović]]}} 
{{Fs player|no=77|pos=MF|nat=BLR|name=[[Yury Kendysh]]}}
{{Fs player|no=88|pos=MF|nat=LTU|name=Dariuš Stankevičius}}
{{Fs player|no=95|pos=GK|nat=LTU|name=Dominykas Čekavičius}}
{{Fs player|no=|pos=FW|nat=Cabo Verde|name=[[Bryan Teixeira]]}}
{{Fs player|no=21|nat=GER|name=[[Dominik Franke]]|pos=DF}}
{{Fs end}}

==Poznati igrači==
{{col-begin-small}}
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Šenderis Giršovičius]] (1974)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (1983–89)
*{{flagicon|LIT}} [[Arminas Narbekovas]] (1983–90)
*{{flagicon|LIT}} [[Valdas Ivanauskas]] (1984), (1986–89)
*{{flagicon|LIT}} [[Virginijus Baltušnikas]] (1985–90), (1991–92), (1994–95), (1997–98)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrėjus Tereškinas]] (1990–96), (2005)
*{{flagicon|LIT}} [[Ričardas Zdančius]] (1991–94)
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Edgaras Jankauskas]] (1991–96)
*{{flagicon|LIT}} [[Aurelijus Skarbalius]] (1992–94)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrius Skerla]] (1995–96)
*{{flagicon|LIT}} [[Deividas Šemberas]] (1996–98)
*{{flagicon|LIT}} [[Žydrūnas Karčemarskas]] (1998), (2001)
*{{flagicon|LIT}} [[Robertas Poškus]] (1999)
*{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Kalonas]] (2001)
{{col-3}}
{{col-end}}

==Menadžeri==
{{col-begin-small}}
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Voldemaras Jaškevičius]] (1947)
*{{flagicon|LIT}} [[Jaroslavas Citavičius]] (1947–48)
*{{flagicon|LIT}} [[Georgijus Glazkovas]] (1948–51)
*{{flagicon|LIT}} [[Andrejus Protasovas]] (1951)
*{{flagicon|LIT}} [[Jurijus Chodotovas]] (1952–53)
*{{flagicon|LIT}} [[Stasys Paberžis]] (1953–57)
*{{flagicon|LIT}} [[Vytautas Saunoris]] (1958–60)
*{{flagicon|LIT}} [[Zenonas Ganusauskas]] (1961–62)
*{{flagicon|LIT}} [[Serafimas Cholodkovas]] (1963–65)
*{{flagicon|LIT}} [[Juozas Vaškelis]] (1966–67)
*{{flagicon|LIT}} [[Algirdas Vosylius]] (1968–71)
*{{flagicon|LIT}} [[Serafimas Cholodkovas]] (1971–73)
*{{flagicon|LIT}} [[Algirdas Klimkevičius]] (1974–76)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (Jan 1, 1977–Maj 1, 1983)
*{{flagicon|LIT}} [[Algimantas Liubinskas]] (Jan 1, 1983–Dec 31, 1985)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (April 1, 1985–Okt 1, 1991)
*{{flagicon|LIT}} [[Vytautas Jančiauskas]] (1991–92)
*{{flagicon|LIT}} [[Benjaminas Zelkevičius]] (1992–1995)
*{{flagicon|LIT}} [[Eugenijus Riabovas]] (1996–01)
*{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Latoža]] (2002)
*{{flagicon|LIT}} [[Eugenijus Riabovas]] (2003–04)
{{col-3}}
*{{flagicon|LIT}} [[Kęstutis Latoža]] (2004–05)
*{{flagicon|LIT}} [[Saulius Širmelis]] (2005)
*{{flagicon|LIT}} [[Arminas Narbekovas]] (Nov 30, 2005–Nov 30, 2006)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (2006)
*{{flagicon|RUS}} [[Viatscheslav Mogilniy]] (2008)
*{{flagicon|LIT}} [[Mindaugas Čepas]] (2008–09)
*{{flagicon|LIT}} [[Igoris Pankratjevas]] (Juli 1, 2009–Dec 31, 2010)
*{{flagicon|LIT}} [[Vitalijus Stankevičius]] (Jan 1, 2011–Dec 31, 2011)
*{{flagicon|HRV}} [[Damir Petravić]] (Jan 4, 2012–Aug 8, 2012)
*{{flagicon|POLJ}} [[Marek Zub]] (Aug 8, 2012–Dec 2014)
*{{flagicon|LTU}} [[Valdas Dambrauskas]] (17 Dec 2014 – 23 Oct 2017)
*{{flagicon|BLR}} [[Aleksandr Brazevič]] (24 Oct 2017 – 24 Nov 2017)
*{{flagicon|LTU}} [[Aurelijus Skarbalius]] (27 Nov 2017–22 Jun 2018)
*{{flagicon|LTU}} [[Valdas Urbonas]] (23 Jun 2018– Feb 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |title=Arhivirana kopija |access-date=25. 6. 2018 |archive-date=25. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180625104000/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7325_zalgirio_komandos_vairas_patyrusiam_specialistui.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|POL}} [[Marek Zub]] (13 Feb 2019 – Jul 2019) &lt;ref name=&quot;fkzalgiris.lt&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |title=Arhivirana kopija |access-date=13. 2. 2019 |archive-date=14. 2. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002833/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7563.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{Flagicon|POR}} [[João Luís Martins]] (Jul 2019 – Nov 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |title=Arhivirana kopija |access-date=16. 7. 2019 |archive-date=16. 7. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190716101200/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7711.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|BJE}} [[Aliaksei Baga]] (19 Jan 2020 – Dec 2020)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |title=Arhivirana kopija |access-date=20. 1. 2020 |archive-date=15. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215072851/http://www.fkzalgiris.lt/naujienos/n7815.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|KAZ}} Vladimir Čeburin (2021.–2025.)&lt;ref&gt;[https://fkzalgiris.lt/ceburinas-atsisveikina/ V. Čeburinas palieka „Žalgirį“]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.sportas.lt/naujiena/526242/vladimiras-ceburinas-atsisveikino-su-zalgiriu Vladimiras Čeburinas atsisveikino su „Žalgiriu“]&lt;/ref&gt;
*{{flagicon|LTU}} [[Rolandas Džiaukštas]] (2025.–2026.)
*{{flagicon|LTU}} [[Andrius Skerla]], (2026.– )&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;[https://fkzalgiris.lt/zalgirio-komandos-vaira-perims-i-vilniu-griztantis-a-skerla/ „Žalgirio“ komandos vairą perims į Vilnių grįžtantis A. Skerla]&lt;/ref&gt;
{{col-3}}
{{col-end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|FK Žalgiris Vilnius}}
* {{službeni sajt|http://fkzalgiris.lt/ }}
* [https://www.facebook.com/fkzalgiris/ Facebook]
* [https://int.soccerway.com/teams/lithuania/fk-zalgiris-vilnius/1406/ SOCCERWAY]
* [https://www.flashscore.com/team/zalgiris/fuLOijFI/ FLASHSCORE]
* [https://www.transfermarkt.com/zalgiris-vilnius/startseite/verein/602 Transfermarkt]
* [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-zalgiris-vilnius/15837/ Globalsportsarchive]
* [http://www.uefa.com/teamsandplayers/teams/club=2602334/profile/index.html FK Žalgiris Vilnius], na UEFA.com

{{TOPLYGA}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:FK Žalgiris Vilnius|*]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Litvaniji|Žalgiris Vilnius]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1962.]]</text>
      <sha1>q8nczvlqylbwbqaxt0w539aobb93e8i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spisak generala i admirala JNA: F</title>
    <ns>0</ns>
    <id>365949</id>
    <revision>
      <id>3925750</id>
      <parentid>3924636</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1019" sha1="iow9iagecea9plso96z5od348t0cw4n" xml:space="preserve">{{Generali i admirali JNA|ps=F}}

== Spisak generala i admirala ==
* [[Jordan Faganel]] (1916–1985), general-major vazduhoplovstva.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slovenska-biografija.si/oseba/sbi1009310/|title=Faganel, Jordan (1926–1987) - Slovenska biografija|website=www.slovenska-biografija.si|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Geza Farkaš]], general-major.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arhiva.sensecentar.org/vijesti.php?aid=3196|title=Naslovna {{!}} Sense Transitional Justice Center|website=arhiva.sensecentar.org|access-date=10. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;
* [[Džemal Fejzo]] (1923–2008), general-major. Aktivna služba u JNA prestala mu je 1978.
* [[Sulejman Filipović]] (1896–1971), general-major. Aktivna služba u JNA prestala mu je 1945.
* [[Mile Filipovski]] (1920), general-major. Aktivna služba u JNA prestala mu je 1976.

== Napomene ==
{{napspisak}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Spisak generala i admirala Jugoslavenske narodne armije|f]]</text>
      <sha1>iow9iagecea9plso96z5od348t0cw4n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evolucija čovjeka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>375779</id>
    <revision>
      <id>3926569</id>
      <parentid>3896682</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51098-77</username>
        <id>186002</id>
      </contributor>
      <origin>3926569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101735" sha1="cd4cpg4dgjuz3uijicl1muwgqim3ksm" xml:space="preserve">Evolucija čovjeka je samo teorija koja nikada nije dokazana.{{Evolucija|expanded=Prirodna historija}}
[[Datoteka:Human evolution chart-en.svg|Jedan od više savremenih pogleda na geografsku i vremensku rasprostranjenost hominidnih populacija.|right|mini|400px]]
[[Datoteka:ape skeletons-hr.png|mini|400px|Razlike u kosturu [[čovjekoliki majmuni|čovjekolikh majmuna]].]]
[[Datoteka:Hominidae.PNG|400px|mini|[[Filogeneza|Filogenetsko]] stablo najnovijih vrsta čovjekolikih majmuna: čovjek (rod ''[[Homo]]''), [[čimpanze]] i [[bonobo]]i (rod ''[[Pan]]''), [[gorile]] (rod ''[[Gorilla]]''), orangutani (rod ''[[Pongo]]''), i [[giboni]] (četiri vrste porodice ''Hylobatidae'': ''Hylobates'', ''Hoolock'', ''Nomascus'', i ''Symphalangus''). Svi osim gibona pripadaju '''hominidima'''.]]
[[Datoteka:Skull evolution.png|thumb|250px|Lobanje uzastopnih (ili skoro uzastopnih, ovisno o izvoru) ljudskih evolucijskih predaka, sve do 'modernog' Homo sapiensa]]

[[Datoteka:Pierre taillée Melka Kunture Éthiopie fond.jpg|thumb|200 px|right|Kameno &quot;sječivo&quot; jezgraške kulture ''Oldowan'', najčešći osnovni kameni alat koji je bio napravljen od strane ''Homo habilisa''.&lt;br&gt;Naziv kulturi je bio dat po jednom od najuvjerljivijih nalazišta (''Oldoway'').]]
[[Datoteka:Small bonfire.JPG|thumb|200px|desno|Ovladavanje vatrom je ključna prekretnica i pokretač drugog velikog širenja u ljudskoj historiji.]]
[[Datoteka:Pierre taillée Melka Kunture Éthiopie fond.jpg|mini|200 px|Kameni alat prve kulture (''Oldovan''), po kojem je ''[[Homo habilis]]'' označen prvim pripadnikom roda ''[[Homo]]''.]]
[[Datoteka:Acheuleanhandaxes.jpg|right|mini|200px|Ručna sjekira kulture ašelen (ašel) iz [[Kent]]a: [[kremen]]o oruđe ''[[Homo erectus]]a''.]]
[[Datoteka:Slozeni alat.jpg|right|mini|550px|'''Usložnjavanje postupka izrade kamenog oruđa''':&lt;br&gt;Broj, boja i klasteri kružića označavaju korake, kvalitet i kvantitet obrade.&lt;br&gt;Za najprimitivnije oruđe bilo je dovoljno samo 25 istovrsnih udaraca, a za najprefinjenije alate kamenog doba – 251 složeni udarac u devet složenih koraka.&lt;br&gt; Prvo i drugo oruđe pripada kulturi ašelenske/ašelske (acheulian) tehnike koja je karakteristična za vrstu ''[[Homo erectus]]'', obilježenu jednostavnim odbijanjem ivera od [[kremen]]og jezgra.&lt;br&gt;Treće oruđe je pravljeno mustijerskom/musterienskom tehnikom koju odlikuje odbijanje i obrada iverja.&lt;br&gt;Na dnu je nožolika alatka kulture orinjak/orinjasjen, tehnike koju je poznavao [[kromanjonac]].]]
'''Evolucija čovjeka''' je proces promjene i razvoja, odnosno [[evolucija|evolucije]], putem kojeg se [[čovjek|ljudska bića]] pojavljuju kao posebna [[vrsta (biologija)|biološka vrsta]]. Proučavanje ljudske evolucije uključuje mnoge naučne discipline, naročito [[fizička antropologija|fizičku antropologiju]], tj, [[bioantropologija|bioantropologiju]] i [[genetika|genetiku]]. Izraz ''čovjek'' ([[Latinski jezik|lat]]. ''homo''), odnosi se na biološki rod [[Homo (rod)|Homo]]. Proučavanje ljudske evolucije obično uključuje i druge [[hominidi|hominide]], poput australopitēkâ (''[[Australopitek|Australopithecus]]''), njihovih srodnika i predaka.&lt;ref name=&quot;Wood B (2005)&quot;&gt;Wood B. (2005): Human evolution – A very short introduction. Oxford University Press, Oxford, {{ISBN|0-19-280360-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;&gt;Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.&lt;/ref&gt;

[[Evolucija]] primatâ počinje u [[Geologija|geološkom]] razdoblju kasne [[Kreda (period)|krede]]. Prema izvršenim genetičkim proučavanjima, [[primati]] su se počeli odvajati od ostalih [[Sisari|sisara]] prije 85 miliona godina, a prvi sigurni fosili primatâ pojavljuju se u [[paleocen]]u prije 55 miliona godina.&lt;ref&gt;&quot;Nova – Meet Your Ancestors&quot;. PBS.&lt;/ref&gt; Rod hominida ili velikih čovjekolikih majmuna odvaja se od roda ''[[Giboni|Hylobatidae]]'' u razdoblju od 15-20 miliona godina, a prije 14 miliona godina ''[[Ponginae]]'' ili [[orangutani]] odvajaju se od roda ''[[Homo]]''.

[[Dvonožnost|Dvonožno]] hodanje ili bipedalizam je bilo najvažnije prilagođavanje [[tribus]]a [[Hominini|hominina]]. Smatra se da su prvi dvonožni [[hominini]] bili ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' ili ''[[Orrorin]]'', dok se potpuno dvonožni ''[[Ardipithecus]]'' pojavio nešto kasnije. Preci [[gorile|gorila]] i [[čimpanze|čimpanzi]] odvajaju se otprilike u istom razdoblju, tako da su ''Sahelanthropus'' ili ''Orrorin'' vjerovatno naši posljednji zajednički biološki preci. Prvi dvonožni majmuni najzad evoluiraju u rod ''Australopithecus'' (potporodica ''Australopithecinae'') i poslije u rod ''[[Homo]]''.

Prva dokumentirana vrsta roda ''[[Homo]]'' bio je ''[[Homo habilis]]'' koji se pojavio prije otprilike 2,3 miliona godina. ''Homo habilis'' prva je vrsta kod koje je sa sigurnošću dokazano korištenje kamenog oruđa. Volumen mozga prvih hominina bio je otprilike jednak onom savremenih [[čimpanze|čimpanzi]]. Tokom kasnijih razdoblja došlo je do razvoja [[mozak|mozga]] i povećanja njegove zapremine, tzv. procesa [[encefalizacija|encefalizacije]]. Fosilni ostaci dokazuju da se s pojavom vrste ''[[Homo erectus]]'' volumen [[neurokranij]]a udvostručio u odnosu na prve hominine i dosegao do oko 850&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;Java Man, Curtis, Swisher and Lewin, {{ISBN|0-349-11473-0}}&lt;/ref&gt; ''[[Homo erectus]]'' i ''[[Homo ergaster]]'' bili su prvi [[hominini]] koji su napustili [[Afrika|Afriku]] i raširili se po [[Azija|Aziji]] i [[Evropa|Evropi]] prije oko 1,8-1,3 miliona godina. Pretpostavlja se da su to bile prve vrste koje su koristile vatru i složeno oruđe. Po posljednjoj paleoantropološkoj ''Teoriji novijeg afričkog porijekla (engl. ''Recent African Ancestry theory'') poznatoj i kao teorija ''napuštanja Afrike'' (engl. ''Out of Africa theory''), anatomski savremeni ljudi su se razvili u Africi vjerovatno iz oblika na razini ''[[Homo heidelbergensis]]'' i napustili Afriku prije 100.000 do 50.000 godina, potisnuvši tako lokalne starosjedilačke vrste ''Homo erectus'' i ''[[Homo neanderthalensis]]'' (neandertalac).

Prvi predstavnik anatomski savremenog čovjeka bio je tzv. arhajski ''[[Homo sapiens]]'' koji se pojavio u razdoblju prije 400.000 do 250.000 godina, kad je populacija [[neandertalac]]a postupno iščezavala. Savremeni genetički dokazi ukazuju da više [[haplotip]]a, u genetičkom kodu sadašnjih ljudi koji nisu iz Afrike, potiče od [[DNK]] neandertalaca i drugih hominina, kao npr. &quot;[[denisovski čovjek|denisovskog čovjeka]]&quot;. Otprilike 6 % sadašnjeg genskog koda neafričkih naroda može se pripisati drugim vrstama hominina, naročito neandertalcima, dokazujući tako da je dolazilo do [[Asimilacija|asimilacije]] arhaičnih i modernih ljudi, odnosno stapanja različitih vrsta rodova ''[[Homo]]''.&lt;ref&gt;Abi-Rached L. et al. (2011):The Shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans. Science, 334 (6052).&lt;/ref&gt;

Anatomski savremeni ljudi evoluirali su iz arhajske vrste ''[[Homo sapiens]]'' koja se ponegdje označava i kao pdvrsta ''Homo sapiens presapiens'' da bi se naglasio nastavak zamjene sa ''Homo sapiens sapiensom''. Arhajski pračovjek se pojavio u u srednjem [[paleolit]]u, otprilike prije oko 200.000 godina. Njegovu epohu obilježava evolucijska novost u živom svijetu: '''pojava simboličkog komuniciranja, jezika i [[umjetnost]]i''', te specijaliziranog kamenog oruđa. To se dogodio prije otprilike 50.000 godina, iako postoje pretpostavke da su se ovi oblici ponašanja možda pojavili s pojavom anatomski savremenih ljudi.&lt;ref&gt;Mellars P. (2006): Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago?&quot;. Proc. Nat. Acad. Scie., 103 (25): 9381.–9386.&lt;/ref&gt;
==Historija ideja o zajedničkom porijeklu velikih majmuna ==

===Klasični dokazi===
Moderna oblast [[paleoantropologija|paleoantropologije]] razvila se u [[19. vijek]]u, nakon otkrića ''neandertalskog čovjeka'', kao i na osnovu podataka o drugim ''pećinskim ljudima''. Ideja da su ljudi slični izvjesnim [[hominidi|čovjekolikim majmunima]] bila je već prisutna u nekim naučnim krugovima, ali ideja o opštoj biološkoj evoluciji [[vrsta]] nije bila prihvaćena sve do pojavljivanja knjige [[O porijeklu vrsta]] [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]], koja je objavljena [[1859]].

Iako Darwinova prva knjiga o evoluciji nije imala šireg odjeka, otvorila je konkretno pitanje [[evolucija|evolucije]] čovjeka − &quot;svjetlo će biti bačeno na porijeklo čovjeka i njegovu historiju,&quot; bilo je sve što je Darwin napisao o tom problemu. Posljedice teorije evolucije bile su jasne savremenim čitaocima. Rasprave između [[Thomas Huxley]]a i [[Richard Owen]]a bile su usredsređene na ideju ljudske evolucije. Nakon što je Darwin objavio svoju knjigu na temu [[Porijeklo čovjeka i odabir u odnosu na spol (Darwin)|Porijeklo čovjeka i odabir u odnosu na spol]], njegovo tumačenje evolucije je bilo već dobro poznato, kao i njene interpretacije, koje su ovu teoriju učinile vrlo kontroverznom. Čak i mnogi od njegovih izvornih pristalica (kao što su [[Alfred Russel Wallace]] i [[Charles Lyell]]) ustuknuli su pred idejom da su svoje bezgranične mentalne sposobnosti i moralnu senzibilnost ljudska bića mogla razviti putem [[selekcija|prirodne selekcije]].

Od vremena [[Carolus Linnaeus]]a, [[veliki majmuni]] su smatrani najbližim srodnicima ljudskih bića, na osnovu morfološke sličnosti. U 19. stoljeću, pretpostavljalo se da su naši najbliži srodnici [[čimpanze]] i [[gorile]]. Na osnovu prirodnih osobenosti ovih stvorenja, pretpostavljalo da ljudi dijele zajedničkog pretka sa [[Afrika|afričkim]] [[majmun]]ima i da će se fosili ovih predaka na kraju i naći u Africi.&lt;ref&gt;Enard W. et al. (2002): Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language. Nature, 418: 870.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Crow T. J., Ed. (2002): The Speciation of Modern Homo sapiens. Oxford University Press, Oxford.&lt;/ref&gt;

Osim ranijeg otkrića neanderthalca ([[1920]].), novih nalaza nije bilo do [[1924]]., kada je [[Raymond Dart]] opisao ''Australopithecus africanus''. Holotip - primjerak je &quot;Dijete iz Taunga&quot;, [[fosil]] novorođenčeta iz podfamilije ''Australopithecinae''. otkriven u [[Taung]]u, [[Južna Afrika]]. Ostaci su bili izuzetno dobro očuvane sitne kosti [[lobanja|lobanje]] i endokranijskog prostora [[mozak|mozga]]. Mozak je bio (dječije) mali (410&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), ali njegov oblik je bio zaobljen, za razliku od čimpanze i gorile, a više oblikovan kao mozak današnjih ljudi. Također, uzorak je imao i kratke [[očnjak]]e, a položaj ''foramen magnum'' je dokaz dvonožnog kretanja. Sve ove osobine uvjerile su da je Dartova Taung beba pripadala dvonožnom ljudskom pretku, prijelaznom obliku između majmuna i ljudi. Prošlo je još 20 godina prije nego što su Dartove tvrdnje prihvaćene ozbiljno, nakon otkrića više fosila koji su ličili na njegov nalaz. Preovladavajući pogled tog vremena je bio da je veliki mozak evoluirao prije dvonoštva. Smatralo se da je preduslov za dvonoštvo inteligencija u rangu sa modernim ljudima.&lt;ref name=&quot;Wood B (2005)&quot;/&gt;

Za ''Australopithecinae'' se sada vjeruje da su neposredni preci roda ''Homo'', grupē kojoj pripadaju imoderni ljudi. I ''Australopithecinae'' i '' Homo sapiens '' su dio plemena (tribusa) [[Hominini]], ali nedavni podaci su doveli u sumnju položaj ''Australopithecusa africanusa'' kao direktnog pretka modernog čovjeka; možda je i bio posljednji rođak. Australopitecine su prvobitno klasificirani kao ''gracilni'' i ''robusni''. Robusna varijanta australopiteka je zatim iznova klasificirana pod nazivom ''Paranthropus''. 
Godine [[1930]]., kada je prvi put opisan prvi robusni primjerak, uzeto je ime roda ''Paranthropus''. [[1960.]] robusni oblik se &quot;preselio&quot; u rod ''Australopithecus''. Nedavni trend je pokušaj vraćanja u originalnu klasifikaciju, tj. uvažavanja posebnog roda.

=== Revolucija genetičkih dokaza ===
Genetička &quot;revolucija&quot; u proučavanju evolucije čovjeka započela je kad su [[biologija|biolozi]] [[Vincent Sarich]] i [[Allan Wilson]] procijenili intenzitet imunih reakcija na [[albumin]] u [[krv]]nom [[serum (krv)|serumu]] između različitih [[vrsta]] [[životinja]], uključujući ljude i čovjekolike majmune ([[čimpanze]] i [[gorile]]). Snaga imunog odgovora može se odrediti kao &quot;imunološka udaljenost&quot; (eng.: ''&quot;Immunological Distance&quot;''), koja je srazmjerna razlikama u [[protein]]skim nizovima [[aminokiselina]] u izmehomolognim [[Bjelančevine|bjelančevinama]] različitih vrsta.

Nakon određivanja kalibracijske krivulje parova upoređivanih vrsta i poznatog vremena [[Genetska divergencija|genetske divergencije]] [[fosil]]nih nalaza, dobijeni podaci su se mogli koristiti kao [[molekularni sat]] za procjenu vremena razdvajanja parova siromašnijih ili nepoznatih fosilnih nalaza. U članku koji je objavljen [[1967.]] u časopisu &quot;''Science''&quot;, naučnici Sarlich i Wilson su vrijeme razdvajanja ljudi i majmuna procijenili na prije 4-5 miliona godina. U to se vrijeme pretpostavljalo da se to dogodilo 10-30 miliona godina prije naše ere. Kasniji fosilni nalazi, pogotovo otkriće [[australopitek]]a &quot;Lucy&quot; i pomnijeg datiranja starijeg fosilnog materijala, kao što je ''Ramapithecus'', dokazali su da se vrijeme divergencije zbilo kasnije. Time su potvrdili istovremeno i valjanost imunološke metode. Primjena [[imunologija|imunoloških]] istraživanja revolucionarno je usmjerila istraživanja ka [[Molekularna evolucija|molekularnoj evoluciji]].

=== Potraga za najstarijom grupom hominida ===
Tokom devedesetih godina prošlog stoljeća više grupa [[paleoantropologija|paleoantropologa]] su organizirale istraživanja duž cijele Afrike u potrazi za najstarijim fosilnim dokazima razdvajanja hominina i ostalih čovjekolikih majmuna. Meave Leakey je [[1994]]. otkrila prve fosile ''Australopithecus anamensis'', Međutim, grupa Tima Whitea otkrićem oblika ''[[Ardipithecus ramidus]]'' pomjera datiranje procesa povećavanja genetskih promjena ([[mutacija]]) kod ljudi i majmuna na 4,2 milijuna godina. [[Martin Pickford]] i [[Brigitte Senut]], [[2000.]] otkrivaju fosil dvonožnog hominina u brdima [[Tugen]] u [[Kenija|Keniji]] koji je star blizu 6 miliona godina, kojeg su nazvali ''[[Orrorin tugenensis]]''. Grupa paleoantropologa predvođena [[Michel Brunet|Michelom Brunetom]], [[2001.]] otkriva fosilnu lobanju ''[[Sahelanthropus tchadensis|Sahelanthropusa tchadensisa]]'', čiju starost procjenjuju na oko 7,2 miliona godina prije današnjice. Brunet pretpostavlja da je ''Sahelanthropus'' bio dvonožan, pa ga svrstava u tribus hominini.

== Prije roda ''Homo'' ==
=== Znaci raspoznavanja primata===
Primati žive u raznolikim u [[biotop|staništima]], kao što su ona na drveću i u grmlju. Tu opstaju zahvaljujući mnogim prilagođavanjima u prirodnom okruženju.
Neka od tih prilagođavanja su:
* Rameni zglobovi koji omogućuju visoki stepen kretanja u svim pravcima.
* Petoprsti prednji i zadnji udovi sa pokretnim palcem i relativno velikim nogama; prednji udovi (ruke), sa obično dugim prstima mogu (pri)hvatiti; palac može oponirati srednjaku i/ili kombinacijama ostalih prstiju, što olakšava pribavljanje i pripremu hrane;
* Nokti (umjesto kandži) na prstima na „rukama“ i nogama (u većine vrsta);
* Senzitivni taktilni jastučići na krajevima (vrhovima) prstiju.
* Očna duplja okružena koštanim prstenom;
* Smanjivanje [[njuška|njuške]] i spljoštenom [[lice (anatomija)|licu]], što se može pripisati oslanjanju na [[čulo]] [[vid]]a, na uštrb [[nos|čula mirisa]].
* Kompleksan vizuelni sistem s binokularnim (stereoskopskim) vidom, visoka [[oštrina vida]] i [[viđenje boja]];
* [[Mozak]] s dobro razvijenim [[mali mozak|malim mozgom]] za dobro održavanje ravnoteže.
* Veliki [[mozak]] u odnosu na veličinu tijela, posebno u grupi [[majmuni Starog svijeta|majmuna starog svijeta]];
* Uvećan [[mozak|cerebralni korteks]] ([[mozak|mozga]]): učenje i rješavanje problema;
* Smanjen broj zuba u odnosu na primitivne sisare;
* Dobro razvijeno [[debelo crijevo|slijepo crijevo]] (dio [[debelo crijevo|debekog crijeva]], ''coecum''): [[biljožderi|biljojedni]] [[probavni sistem]];
* Dvije grudne [[žlijezda|mliječne žlijezde]];
* Tipski jedna beba po trudnoći.
* Viseći [[penis]], [[skrotum]] i [[testis]]i.
*Duga [[trudnoća]] i period razvoja;
* Trend ka uspravnom držanju torza, što vodi ka [[dvonožnost|dvonoštvu]];

Nemaju svi [[primati]] sve ove [[anatomija|anatomske]] [[osobina|oznake]], niti je svaka osobina jedinstvena za primate. Što se tiče ponašanja, primati su često vrlo [[društvo|društveni]]; žive u grupama s 'fleksibilnom hijerarhijom dominacija', što je fraza koja znači nešto poput: ''vođa se može promijeniti prema aktivnosti grupe''.&lt;ref&gt;Macdonald D. (2006): Primates, The Encyclopedia of mammals: 290–307. The Brown Reference Group plc, {{ISBN|0-681-45659-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pough F. W., Janis C. M., Heiser J. B. (2005): Vertebrate life: Characteristics of primates, 7th edition. Pearson, {{ISBN|0-13-127836-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/480Archonta/480.400.html#Primates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512022901/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/480Archonta/480.400.html#Primates |date=12 Maj 2008 }}, Archonta: Primates. Palaeos.&lt;/ref&gt;

===Osnovna obilježja područja ljudskog prilagođavanja===
Osnovno obilježje [[čovjek|ljudskog]] područja prilagođavanja je opstanak pomoću rada, odnosno proizvodnja sredstava kojima se obezbjeđuju potrebni uslovi za [[život]]. Prirodni okviri ljudskog života su tokom procesa antropogeneze doživljavali krupne promjene, ali su rad, razvoj složenog sistema radnih odnosa i društvena podjela rada stalno bili jedini suštinski uslov i način njegovog opstanka na našoj planeti. Prva obrada predmeta rada pomoću svojeručno stvorenih sredstava za rad, bila je samo ključ za uski ulaz u neslućenu širinu budućeg područja prilagođavanja ljudskog roda. U njoj je i sam čovjek postepeno širio sopstvene mogućnosti za osvajanje njenih potencijala, zahvaljujući razvoju proizvodnih snaga društva, sopstvenim dostignućima i spoznajama. Između ostalog, i po takvom po1ožaju i odnosu prema svom području prilagođavanja, čovjek je jedinstven primjar u prirodi.

===Osobenosti ljudskog prilagođavanja===
Tragovi preduslova u prilagođavanju za rad javljaju se u neočekivano širokom krugu novijih životinjskih vrsta, na osnovu čega su još utemeljivači suvremene teorije evolucije upozoravali da čovjek u tom pogledu i nije baš jedinstven u prirodi. Tako na primjer, izvjesne elemente rada susrećemo kod nekih vrsta: sisara, [[ptica]], [[insekt|insekata]] itd. Među [[primat]]ima se to posebno odnosi na [[čimpanze]] i [[pavijan]]a, kod kojih je je i eksperimentalno dokazana sposobnost svrsishodne i složenije upotrebe pojedinih predmeta (motke, na primjer) u pribavljanju hrane.

Izgleda da je van sumnje mogućnost da su, kao i kod čovjekovog antropoidnog pretka, i medu dalekim precima ovih [[životinja]] postojali slični oblici radnih udruživanja. U vezi s tim, nameće se [[logika|logično]] pitanje: koje su to presudne uporedne prednosti prilagodljive vrste čovjekovih predaka koje su ih činile uspješnim u osvajanju ljudskog područja prilagođavanja, dok su pomenute životinje ostale na nivou upotrebe neobrađenih predmeta i iskorištavanja sirovih prirodnih proizvoda, kao izvora životnog postojanja. 
U postojećim podjelama, posebnosti hominidnog [[adaptivni tip|adaptivnog tipa]] se vežu u različita područja njegovog razvoja, te se nezaobilazno podvlači raznovrsni evolucijski značaj, suštinskih činilaca očovječavanja, kao što su složene cjeline:
*'''dvonožni hod sa uporednim [[anatomija|anatomskim]] promjenema''',
*'''interaktivna veza [[mozak]] ↔ [[ruka|ruke]] ↔ [[rad]] ↔ [[svijest]] ↔ [[govor]]''', 
*'''porodična i društvena organizacija i podjela rada''', 
*'''dugoročno prikupljanje iskustava i dostignuća''', itd.

Raznovrsnost tih osobenosti je zamršeno isprepleten sistemo brojnih uzročno-posljedičnih veza, pa ga je čak i u metodološke svrhe veoma teško raščlanjivati.

Mozak ↔ ruke ↔ rad ↔ svijest ↔ govor jedinstvena su i otvorena [[dijalektika|dijalektička]] cjelina, za koju su posebno delikatne i neizvjesne procjene, kako pojedinačnog doprinosa polaznoj upućenosti (pra)hominidnog adaptivnog tipa pri osvajanju ljudskog područja prilagođavanja, tako i njihovog djelimičnog doprinosa u dosadašnjoj evoluciji ove vještine opstanka u prirodnoj okolini. Pojedini dijelovi su se pri međusobnom djelovanju razvijali u odnosu na ostale dijelove cjeline i u složenoj uzajamnoj uslovljenosti.

Čini se ipak, da su određeni razvoji kvalitativnih osobina mozga i oslobađanje prednjih udova od pokretnih radnji (dvonožni hod), tj. pojava ruku kao jedinsvenog organa u prirodi, bili polazni preduslovi za pojavu rada. To je bilo ključno prilagođavanje hominida na posebno mjesto u općoj ekonomiji prirode koje su počeli osvajati. Savremena [[antropologija]] je stoga već odavno usvojila mišljenje klasika po kojem je uspravljanje bilo odlučujući iskorak hominidne grupe sa općeg puta evolucije antropoidnih primata. Još postoji dilema da li su zajednički preci [[pongini|pongina]], [[gorilini|gorilina]] i [[hominini|hominina]] bili brahijatori ili se brahijacija kod pongina razvijala paralelno sa [[antropogeneza|antropogenezom]]. Općenito je prihvaćen stav da su od povremenih dvonožaca, odnosno nespecijaliziranih brahijatora, koji su živje1i u krošnjama drveća, preci hominida postepeno postajali stalni dvonošci (pouzdano od australopitecina), sa prebivalištima na rubovima šume, proplancima ili otvorenim ([[Savana|savanskim]]) prostorima. Postojalo je i uvjerenje da stepa nije bila prapostojbina prvih euhominina, što se posebno pothranjuje činjenicom o osobenostima ljudske termoregulacije kao i činjenicom da je većina praljudskih fosilnih ostataka nađena u područjima koja su mogla imati sigurne izvore vode (rijeke, jezera, itd.). U svakom slučaju, u oba ova tìpa otvorenih terena slabi selekcioni pritisak na (ne)osjetljivost [[čulo|čula mirisa]], a jača i usavršava se (binokularni, stereoskopski) [[vid]].

Ruke postaju organi za rad, najkarakterističnije i izrazito ljudsko obilježje, koje postepeno poprima ulogu vodećeg činioca čovjekove evolucije, svake individualne i grupne sudbine. Imajući u vidu opisane osobenosti ljudskog područja prilagođavanja, može se zaključiti da nema suštinskog pretjerìvanja u sintagmi: &quot;rad je stvorio čovjeka&quot;.

Budući da su bile [[selekcija|odabirne]] prednosti, pomenute i ostale (uporedne) [[fiziologija|funkcionalno]]-[[anatomija|anatomske]] promjene progresivno utiču na mijenjanje odgovarajućih osobina mozga. Te promjene se u početku tiču kvantiteta, koji postepeno prelazi u najbitnije kvalitativne [[evolucija|evolucijske]] novine [[hominide|hominidne]] razvojne linije. U novoj sredini, [[mozak]] se oslobađa voljne funkcije održavanja ravnoteže (koja je na drveću bila neophodna) i ona postaje automatska. Promjene u značaju čula (posebno mirisa i vida) se odražavaju i u odgovarajućim izmjenama senzornih oblasti mozga, a porast manipulativnih (radnih) sposobnosti selektivno utiče na adekvatne promjene i u motornim centrima.

Premještanjem zgloba [[glava]] - [[kičma]] prema sredini [[lobanja|lobanjskog]] dna, postepeno se ostvaruju uslovi za ubrzanu i progresivnu evoluciju visine lobanje, odnosno zapremine mozga. Tome također doprinosi i izmjena položaja i funkcije vratnih mišića, načina ishrane itd. Tako [[muskulatura]], koja četvoronožnim primatima služi za održavanja prepoznatljivog položaja glave, kod hominida mijenja položaj i gubi taj značaj, pa se smanjuju i koštani grebeni i hvatište glavnih mišića. Izmijenjen način ishrane usmjerava odabir ka smanjenju [[nos|njuške]], [[vilica|vilice]], [[zub]]ala, tj. povećanju visine i smanjenju ukošenosti [[lice (anatomija)|lica]] itd. Proizvodnja [[alat|oruđa]] za rad (prvi put kod [[habiline|habilina]]), omogućava uspješniji [[lov]], čime se ostvaruju uslovi za prelazak sa [[Biljojedi|biljojedne]] na [[svežderi|omnivornu]] ishranu.

[[Protein|Bjelančevinska]] (mesna) [[hrana]] je energetski bogatija, pa je umjesto stalnog traganja za hranom, ljudskim precima ostajalo vremena i za druge aktivnosti. Mnogi evolucionisti su odavno uvjereni da evolucija primata bez toga vjerovatno uopće ne bi ni pošla putem [[hominizacija|očovječavanja]].

==Anatomska prilagođavanja==
Evolucija čovjeka je obilježena nizom promjena u [[morfologija|morfološko]]-[[anatomija|anatomskoj]] konstituciji, [[fiziologija|fiziologiji]] i [[etologija|ponašanju]], koji su se postepeno ustalili nakon razdvajanja predaka čovjeka od predaka ostalih [[majmun]]a. Najvažnije [[evolucija|evolucijske]] promjene su dvonožni hod ili [[bipedalizam]], povećanje moždanog volumena ili [[encefalizacija]], produženje [[Trudnoća|trudnoće]] i perioda razvoja, uz smanjenje anatomskih razlika među [[spol]]ovima. Međusobno dejstvo između navedenih promjena još su uvijek predmet rasprava, posebno o sprezi: '''[[bipedalizam]] ↔ [[ruka|ruke]] ↔ [[mozak]] ↔ [[rad]] ↔ [[govor]]''', gdje se ne može precijeniti značaj niti jedne karike u toj povratnoj sprezi na proces sticanja isključivo ljudskih osobenosti.&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;/&gt; U okviru toga, tokom evolucije čovjeka rasla je čvrstoća i preciznost stiska [[Šaka|šake]], koja se prvi put razvila kod ''[[Homo erectus]]a'', kao posebno obilježje '''organa za rad'''. Šaka je tokom dugog procesa [[antropogeneza|antropogeneze]] postala najmanipulativniji ljudski organ, osposobljen za široki raspon usaglašenih i preciznih pokreta, od stvaranja umjetnosti na [[Muzički instrumenti|muzičkim instrumentima]] ili [[Slikarstvo|slikarskom]] platnu - do najgrubljih fizičkih aktivnosti.

===Dvonožni hod===
Dvonožno hodanje ili [[bipedalizam]] jedna je od temeljnih prilagodbi [[tribus]]a [[Hominini|hominina]] i smatra se osnovnim pokretačem niza promjena u anatomskom izgledu [[kostur]]a čovjeka i kompletne [[Tjelesna konstitucija|tjelesne konstitucije]], uključujući i stvaranje uslova za povećanje zapremine mozga. Smatra se da su prvi pretežno dvonožni [[hominini]] pripadali oblicima koji su opisani kao ''[[Sahelanthropus tchadensis]]''.&lt;ref&gt;Coppens Y. et al. (2002): A new hominid from the upper miocene of Chad, Central Africa. Nature, 418 (6894): 145–151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/full/nature00879.html.&lt;/ref&gt; i ''[[Orrorin]]'', a u rodu ''[[Ardipithecus]]'' su se pojavili prvi nespretno dvonožni hominini. [[Gorile]] i [[čimpanze]], kao majmuni koji se i danas pri dvonožnom kretanju oslanjaju na šake, odvojili su se kao zasebna grupa otprilike u isto doba, tako da su ''Sahelanthropus'' ili ''Orrorin'' vjerovatno naši posljednji zajednički preci. Prvi dvonožni hominini su najzad evoluirali u rodu ''Australopithecus'' (potporodica ''Australopithecinae''), a kasnije u rodu ''[[Homo]]''. U vezi sa prednostima bipedalizma, postoje brojne hipoteze, od značaja oslobađanja gornjih udova za dosezanja i nošenja hrane, čuvanja energije tokom hodanja, olakšanog trčanja na duge staze, do smanjenja zagrijavanja tijela smanjenjem površine tijela koja je izložena [[Sunce|Suncu]].

Razvoj dvonožnog hodanja je korelativno promijenio osnovu [[anatomija|anatomskog]] sklopa čitavog [[kostur]]a, ne samo [[Noga|noge]] i [[Karlica|karlice]], već i [[Kičma|kičme]] i njenog zgloba s glavom, ([[lobanja]]). Uspravnim položajem trupa, veliki lobanjski otvor [[''foramen magnum'']] se pomakao na donju stranu lobanje.

Najvažnije promjene desile su se u području karlice, gdje se kost ''[[ilium]]'' bitno skratila i proširila kako bi [[težište]] tijela, pri hodanju različite brzine, bilo stabilno. Ovo skraćenje se razvilo kao prilagodba dvonožnom hodu, a proširenje karličnog otvora je olakšavalo [[porod]], tj. podržavalo rađanje potomaka sa većom glavom (i zapreminom mozga). Porod je kod anatomski današnjih ljudi postao teži u odnosu na ostale primate. [[Bedrena kost]] se razvila tako da se premjestila pod povoljniji (okomitiji) ugao u odnosu na zdjelicu, kako bi se težište tijela približilo [[Geometrija|geometrijskom]] središtu tijela.

[[Koljeno|Koljena]] i [[kuk]]ovi su ojačali kako bi mogli podnijeti rastuću težinu [[trup]]a, a [[kičma]] je poprimila oblik iz lučnog (C) u sigmoidni (dvostruko S), ostvarujući efikasniju [[amortizacija|amortizaciju]] pri hodanju, trčanju i skakanju. Sistemu amortizacije se priključuje i oblik stopala, koji u uspravnom mirovanju omogućuje raspored opteraćenja na tri njegove glavne tačke (jedna na peti i po jedna u korijenu palca i malog prsta); četvrta se uključuje kao oslonac pri kretanju. Slabinski su [[pršljen]]ovi postali kraći i širi. Došlo je i do promjena u gležnjevima i [[Stopalo|stopalu]]; nožni se [[palac]] izravnao s ostalim [[prst]]ima tako da ne smeta pri hodanju. Gornji su se udovi skratili u odnosu na donje olakšavši na taj način trčanje. Dok je kod ostalih [[veliki majmuni|velikih majmuna]] najduža [[kost]] ''[[humerus]]'' ([[nadlaktica]]), kod čovjeka je to ''[[femur]]'' (natkoljenica).

O tome kako i zašto je dvonoštvo evoluiralo kod ljudskih predaka, postoji najmanje dvanaest različitih hipoteza. Poznato je da se ono pojavilo prije povećanja zapremine ljudskog mozga ili izrade kamenih alata.&lt;ref&gt;Lovejoy C. O. (1988): Evolution of Human walking. Scientific American, 259 (5): 82–89.&lt;/ref&lt;/ref&gt; Bipedalne specijalizacije su uočene kod [[fosil]]nih predstavnika roda ''[[Australopithecus]]'', prije 4,2-3,9 miliona godina.&lt;ref&gt;McHenry H. M. (2009): Evolution: The first four billion years, chapter: Human Evolution, in: Ruse M, Travis J. The Belknap Press of Harvard University, Cambridge, Massachusetts, {{ISBN|978-0-674-03175-3}}.&lt;/ref&gt; Evolucija bipedalizma je praćena značajnim korelativnim promjenama u kičmenom stubu, uključujući i uspravno kretanje naprijed, položaj velikog moždano-moždinskog spoja (''foramen magnum''), odnosno zgloba [[glava]] – [[kičma]], gdje se [[lobanja]] oslanja na stub koji omogućava dvonožno kretanje.

Nedavni dokazi u vezi spolnog dimorfizma savremenog čovjeka u lumbalnom području [[kičma|kičme]] viđeni su kod predmodernih [[primat]]a kao što su bili pripadnici vrste '' [[Australopithecus africanus]]''. Ovaj dimorfizam je shvaćen kao evolucijsko prilagođavanje žena da, u [[trudnoća|trudnoći]], bolje podnose lumbalna opterećenja, što je prilagođavanje koje nije potrebno ne-dvonožnim primatima.

Prilagođavanje na dvonoštvo dovodi do manje stabilnosti ramena, što je omogućilo ramenima i udovima da ostvare veću međusobnu nezavisnost i raznovrsna opterećenja. Osim promjene u stabilnosti ramena, promjena kretanja povećava potrebu za njihovom većom upotrebom, što podržava napredovanje evolucije dvonoštva.

Različite hipoteze nisu nužno međusobno isključive, jer je niz selektivnih snaga zasigurno djelovalo zajedno da bi dovelo do ljudskog dvonoštva. Važno je uočiti razliku između prilagođavanja samo na dvonoštvo i prilagođavanje pri trčanju, koje se kasnije postepeno razvijalo.
Mogući razlozi za evoluciju ljudskog dvonoštva su: oslobađanje ruku za korištenje alata i plodonošenje, [[seksualni dimorfizam]] u prikupljanju hrane, promjene u [[Klima|klimi]] i staništu (iz [[džungla|džungle]] u [[savana|savanu]]), što je podrazumijevalo podizanje vidnog polja i položaja [[oko|očiju]], te potrebu da se smanji količina [[Koža|kože]] koja je izložena tropskom suncu.

====Teorija prelaska u savanu====
Prema '''teoriji prelaska u savanu''', [[hominini]] su sišli s drveća i prilagodili se na život u savanama, što je snažno putem [[selekcija|prirodnog odabira]] davalo prednost uspravnom hodu na dvije noge (zbog bolje preglednosti terena). Teorija ukazuje na to, da su rani hominidi bili evolucijski „primorani“ da se prilagode dvonožnom kretanju po otvorenim savanama nakon što su napustili drveće. Ova teorija je usko vezana za [[Hipoteza|hipotezu]] o hodanju na koljenima, po kojoj su ljudski preci koristili četveronožno kretanje u savanama, o čemu svjedoči i morfološke karakteristike prednjih udova ''[[Australopithecus anamensis]]'' i ''[[Australopithecus afarensis]]'', te da je manje neizvjesno pretpostaviti da se koljenski hod razvio dva puta u rodovima ''Pan'' i ''Gorilla''. Za razliku od njih, kod [[čimpanze|čimpanzi]] i gorila došlo je do razvoja [[Sinapomorfija|sinapomorfije]], prije nego što je nestala kod australopiteka, u rodu ''Australopithecus''. Evolucija uspravnog držanje bila je vrlo korisna za život u savani, jer omogućava pogled preko visoke trave, kako bi se uočili [[predacija|grabežljivci]] ili omogućio uspješniji [[lov]] prikradanjem i puzanjem prema plijenu po [[tlo|tlu]].

U stvari, hipoteza o &quot;pulsiranju&quot; prometa materija ([[metabolizam|metabolizma]]) podržava osnove teorije savane. Time se objašnjava suženje pošumljene površine zbog [[Globalno zatopljenje|globalnog zagrijavanja]] i [[Globalno zahlađenje|hlađenja]], koji prisiljavaju životinje na izlazak na otvorene travnjake. To iziskuje potrebu hominida da steknu vještinu dvonoštva (Elizabeth Vrba).&lt;ref&gt;[http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc &quot;Sunset on the savanna&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928010036/http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc |date=28 Septembar 2017 }}, ''Discover'', 1996&lt;/ref&gt; Umjesto toga, postojeće homininske [[Preadaptacija|preadaptacije]] na dvonožnost su se mogle potpunije usavršiti u savanama. Fosilni zapis pokazuje da su početkom upotrebe dvonožnosti hominini još uvijek bili prilagođeni i za penjanje po stablima, čak i u vrijeme kada su imali uspravan hod. Moguće je da je dvonoštvo evoluirao još na drveću, a kasnije se primijenilo u savanama, kao ranije degenerirana (''vestigijalna'') [[osobina]]. Ljudi i orangutani su i jedinstveni po dvonožnim reaktivnim adaptacijama, kad se penju na tanke grane, u kojima su povećanje kuka i koljena, proširenje u odnosu na promjer grane, što može povećati raspon izvora [[hrana|hrane]] i drveća, a može se pripisati uporednoj evoluciji dvonoštva razvijanog u istom (šumskom) okruženju.

Činjenica da su homininski fosili obično nađeni u stepskim sredinama, dovela je do toga da antropolozi vjeruju da su hominini živjeli, spavali i hodali uspravno, te umirali samo u tim sredinama, jer njihovi fosili nisu pronađeni u šumovitim područjima. Međutim, fosilizacija je rijetka pojava, pa ovo može biti umjesno samo ako bi organizam koji umire ostao fosiliziran da ga neko nađe kasnije, što je također rijetka pojava. Činjenica da ti fosili nisu pronađeni u šumama, ne može biti argument za zaključak da nijedan hominin nije nikada umro i u takvim područjima. Ovakvi pogledi su odložili prihvaćanje teorije savane više od stotinu godina.&lt;ref&gt;Shreeve J. (1006): [http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc &quot;Sunset on the savanna&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928010036/http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc |date=28 Septembar 2017 }}, Discover.&lt;/ref&gt;

Neki od nađenih fosila su zapravo pokazali i dalje prisustvo prilagođavanja za sličan način života na drvetu. Na primjer, [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], poznati '' [[Australopithecus afarensis]] '', nađen u Hadaru ([[Etiopija]]), koji su eventualno bili vezani za šumu u vrijeme Lucyne smrti, imali su zakrivljene prste koji bi joj dali sposobnost hvatanja za grane drveća, ali je hodala dvonožno. Skoro potpuno sačuvani kostur [[Australopithecus africanus]]a poznatijeg pod nadimkom &quot;[[Little Foot]], ukazuje da se ovaj hominid bavio prikupljanjem biljaka. Kosti stopala, te posjedovanje divergentnog palca, kao i snažnog gležnja omogućavalo mu je da hoda uspravno. Proučavanjem [[kost]]iju stopala kod &quot;Little Foot&quot;, (Australopithecus africanus), može se doći do zaključka da je imao kretanje poput majmuna, de se možda kretao po granama na drveću, a bio je dvonožac. Ostaci [[polen]]a koji su nađenu u tlu na lokacijama u kojima su pronađeni ovi fosili, ukazuju da je ovo područje bilo pokriveno gustom [[vegetacija|vegetacijom]] i tek nedavno postalo sušna [[pustinja]], kao što je sada.

====Hipoteza efikasnosti putovanja====
Jedno od alternativnih objašnjenja je i to da je mješavina savana i razbacanih šuma povećala potrebu za najprije kraćim, a zatim i sve dužim premještanjima (putovanjima) po tlu proto-ljudi, između grupa drveća. Dvonoštvo je ponudilo veću efikasnost pri zajedničkom putovanju i na duge udaljenosti, nego što im to može ponuditi četveronoštvo. U jednom eksperimentu pri praćenju metabolizma kod čimpanzi preko potrošnje [[kisik]]a, utvrđeno je da bi potrošnja energije pri četveronožnom i dvonožnom hodanju bila vrlo slična. To znači da ovaj prijelaz kod ranih majmunolikih predaka ne bi bio toliko težak niti energijski zahtjevan.

====Hipoteza o položaju pri hranjenju====
Ova hipoteza je nedavno podržana na univerzitetu u američkoj saveznoj državi [[Indiana|Indijani]] (Indiana University), gdje se tvrdi da su [[čimpanze]] dvonožne samo kada jedu. Dok su (četveronožno) bili na zemlji, oni nisu mogli doći do voća koje visi na niskom drveću i dok je je ono tamo, dok je dvonoštvo korišteno za dohvatanje nadzemnih grana. Ovi dvonožni pokreti možda su se razvili u redovne navike, jer su bili toliko pogodni u pribavljanju hrane. Ova hipoteza je upoređena i sa pokretima uspravnog vješanja [[čimpanze|čimpanzi]], što je efikasno prilikom prikupljanja hrane. Kada se prouči [[anatomija]] fosilnih ostataka ''[[Australopithecus afarensis]]'', uočavaju se vrlo slične karakteristike ruke i ramena kod čimpanzi. To ukazuje na prednje udove koji su se koristili za vješanje na grane drveća. Također, kukovi i zadnji udovi kod ''[[Australopithecus]]'' vrlo jasno ukazuju na dvonoštvo, ali ovi fosili ukazuju i na vrlo neefikasne lokomotorne pokrete, u poređenju sa ljudskim. Zato se tvrdi da se dvonoštvo razvijalo više kao prizemni položaj za hranjenje nego kao stav za hodanje.

Također je zabilježeno da je u više od 75% slučajeva kod [[orangutani|orangutana]], pri kretanju za stabilizaciju su bili korišteni prednji udovi za njihanje po tanjim granama. Pretpostavlja se da je povećana razrijeđenost šuma (gdje su živjeli ''Australopithecus afarensis'', kao i drugi preci savremenih ljudi i drugi majmuni) mogla doprinijeti ovom razvoju dvonoštva kao evolucijskog odgovora na smanjenje gustine šumskog pokrova. Ovi nalazi mogli bi također rasvijetliti nekoliko neslaganja u anatomiji Australopithecus afarensis vezano za skočni zglob, što im je omogućavalo visoku fleksibilnost prednjih udova pri &quot;ljuljanju&quot; kao i neki drugi detalji. Ideja da je dvonoštvo počelo od kretanja na drveću objašnjava kako je povećana fleksibilnost zgloba, kao i dugih udova koji su se koristili prilikom pridržavanja za grane.

====Model rezerviranja====
Teorija o porijeklu dvonožnog ponašanja poznata kao &quot;muško rezerviranje&quot; bila je predstavljena od strane [[Antropologija|antropologa]] Owena Lovejoya.&lt;ref&gt;Douglas T. P., Feinman G. M. (2003): Images of the past, 5th edition. McGraw Hill, Boston, {{ISBN|978-0-07-340520-9}}.&lt;/ref&gt;
U njoj on je iznio da je [[evolucija]] dvonoštva bila vezana za [[poligamija|monogamiju]]. Suočeni sa dugim intervalima rađanja i niskom stopom [[reprodukcija|reprodukcije]], koja je tipična za [[veliki majmuni|velike majmune]], početkom [[hominid]]ne faze monogamija se češće javlja kod dugoročnije vezanih reprodukcijskih partnera. To je omogućilo povećanje roditeljske brige usmjerene ka podizanju potomstva. Tada počinje porodična podjela rada u kojoj mužjaci pribavljaju hranu sa širih područja, a ženke samo oko obitavališta, čuvajući mlade, što povećava stopu preživljavanja potomstva. Tako je smanjena i potreba da ženke napuštaju mlade zbog parenja, jer u obitavalište obično nosi mlade ikad je u potrazi za hranom. Ovaj model je naročito podržan kod smanjenja (&quot;feminizacije&quot;) malih očnjaka i kod ranih hominida, kao što su ''Sahelanthropus'' .&lt;ref&gt;http://www.nature.com/nature: 6894.&lt;/ref&gt; i ''Ardipithecus ramidus'', koji zajedno sa malom veličinom tijela, uz dimorfizam u '' Ardipithecus '' i '' Australopithecus '', dovodi do smanjenja međumužjačkog antagonističkog ponašanja kod ranih hominida. Osim toga, ovaj teorijski model podržava i prisustvo niza današnjih ljudskih osobina povezanih sa skrivenom [[Ovulacija|ovulacijom]] (trajno uvećane grudi, nedostatak seksualnog bubrenja) i niske konkurencije sperme (testisi umjerene veličine, mali volumen [[spermatozoid]]a, ) koji ne podržava nedavna prilagođavanja na [[poliginija|poliginijski]] reproduktivni sistem.

Međutim, ovaj model je izazvao i određene protivrječnosti. Među najčešće monogamnim [[primat]]ima, mužjaci i ženke su otprilike iste veličine. [[Seksualni dimorfizam]] je minimalan, a druga istraživanja su sugerirala da su mužjaci [[Australopithecus afarensis]] bili gotovo dvostruko teži od ženki. Međutim, teorijski model Owena Lovejoya pretpostavlja da veći mužjaci moraju braniti [[harem]] i teritoriju rezervnih ženki (da se izbjegne konkurencija sa ženkama za prirodne resurse koje je mogla doseći sama). To daje prednost povećanju veličine muškog tijela da se ograniči rizik od grabežljivaca. Osim toga, razvojem dvonožnosti, specijalizirane noge bi spriječile majku za pogodno držanje bebe, ometajući slobodu majke, a učinile bi potomstvo zavisnijim o prikupljenoj hrani ostalih članova grupe.

Današnji [[monogamija|monogamni]] [[primat]]i kao što su [[giboni]] imaju tendenciju ka ispoljavanju [[teritorijalnost]]i, a [[fosil]]ni dokazi ukazuju na to da su ''[[Australopithecus afarensis]]'' živjeli u velikim grupama. Međutim, dok giboni i [[hominidi]] imaju smanjene očnjake i [[seksualni dimorfizam]], a ženke gibona povećanu (mišićavost) očnjaka, to im je omogućavalo aktivno učestvovanje u odbrani doma i teritorije. Umjesto toga, smanjenje muških očnjaka hominida je u skladu sa smanjenjemm međumuške agresivnosti u grupi današnjih [[primat]]a.

====Model ranog dvonoštva hominina ====
Nedavna proučavanja 4,4 miliona godina starih skeleta načaza '' [[Ardipithecus ramidus]] '' ukazuju na dvonoštvo. 
Moguće je da je dvonoštvo kod hominina evoluiralo vrlo rano, a smanjenje veličine kod čimpanzi i gorila desilo se kada su postali više specijalizirani na njihov način života. Prema [[Richard Dawkins|Richardu Dawkinsu]], u knjizi &quot;[[Priča predaka]]&quot; (The Ancestor's Tale), čimpanze i bonoboi potiču od gracilnih australopiteka ( '' [[Australopithecus]] ''), dok su [[gorile]] potomci roda ''[[Paranthropus]]''. Ovi majmuni su možda nekada bili i dvonožni, ali kasnije su izgubili tu sposobnost kada su bili prisiljeni vratiti se u šumska staništa, po svoj prilici od strane onih koji su na kraju postali australopitecine. Rani [[hominini]], kao što su '' [[Ardipithecus ramidus]] '', možda su bili dvonošci na drveću, koji su se kasnije samostalno razvili prema koljenskom hodanju [[čimpanze|čimpanzi]] i [[gorile|gorila]]. Također se sugerira da je jedan od uzroka izumiranja [[Neandertalac|Neandertalca]] bio manje efikasno trčanje.

====Model upozorenja (aposemije)==== 
Profesor [[Joseph Jordan]] sa Univerziteta u [[Melbourn]]u, je 2011. pretpostavio da je dvonoštvo bio jedan od glavnih elemenata opće strategije odbrane ranih hominida. Ovu pretpostavku je zasnovao na [[aposemija|aposemiji]], tj. pokazivanju pupozorenja i zastrašivanja potencijalnih grabežljivaca i konkurenata s pretjeranim vizualnim i audio signalima. Prema ovom modelu, hominidi su pokušavali da ostaneu vidljivi i glasni sve moguće vrijeme. Razvoj nekoliko [[Morfologija (biologija)|morfoloških]] obilježja i ponašanja je usmjeren ka postizanju tog cilja: uspravno dvonožno držanje, duže noge, duga čvrsto uvijena kosa na vrhu glave, obojeno tijelo, prijeteći usklađeni pokreti tijela, glasno i preglasno ritmičko oglašavanje, bubnjanje po vanjskim subjektima. Sporo kretanje i jaki mirisi (karakteristični za hominide, uključujući i ljude) su drugi oblici ispoljavanja aposemije kod vrste koje reklamiraju svoju „neisplativost“, odnosno i rizik za potencijalne grabežljivce.

====Ostali modeli ponašanja====
Postoji niz ideja koje poboljšavaju određenu promjenu u [[ponašanje|ponašanju]] kao ključnog pokretača evolucije hominidnog dvonoštva. Na primjer, prvo Wescott 1967., a kasnije Jablonski i Chaplin 1993. ukazuju na to da bi ispoljavanje dvonožne prijetnje okolini moglo biti prijelazno ponašanje, koje je dovelo do toga da neke grupe [[majmun]]a počinju češće usvajati dvonožni položaj. Ostali (npr., Dart 1925.) su ponudili ideju da je glavni pokretač dvonoštva potreba za većom budnšću protiv grabežljivaca, što bi pružilo početnu [[motiv]]aciju. Dawkins je 2004. tvrdio da je to moglo početi kao neka vrsta mode koja je bila oponašana, a zatim je učestalo putem seksualnogodabira. Tanner je sugerirao da je vidljivost muškog falusa mogao biti početni poticaj, kao i povećanje seksualne signalizacije u uspravnom položaju ženki.

====Model termoregulacije====
Model po kojem termoregulacija objašnjava porijeklo dvonoštva je jedna od najjednostavnijih teorija do sada koja je unaprijeđena i koja ima održiva objašnjenja. Peter Wheeler, profesor [[evolucija|evolucijske biologije]], predlažio je da dvonoštvo povećava izloženost tjelesne površine, ako je više iznad tla, što dovodi do smanjenja primanja topline i pomaže njenom otpuštanju. Kada je [[hominidi|hominid]] više iznad tla, [[organizam]] ima povoljniji pristup brzini vjetra i temperaturi. U doba povećane vrućine, bolje izlaganje strujanju vjetra [[Konvekcija|konvekcijom]], daje efikasnije rezultate u gubljenju viška toplote, što je udobnije za [[organizam]]. Također, on objašnjava i da vertikalni položaj minimizira direktno izlaganje [[Sunce|suncu]], dok četveronoštvo razotkriva više tijela za direktnu izloženost. Proučavanje i predstavljanje ove teorijekod vrste ''Ardipithecus'' otkrivaju da ovu hipotezu treba mijenjati. Tu se treba uzeti u obzir da okolno drveće i šumovita područja uslovljavaju [[adaptacija|preadaptacije]] za dvonožni hod već u ranoj fazi [[hominidi|hominida]], što je dalje usavršavano pod pritiskom [[selekcija|prirodne selekcije]]. To dozvoljava efikasnije iskorištavanje toplijih uslova [[ekološka niša|ekološke niše]], nego toplijih uslova kod hipotetičkih podsticaja inicijalnog dvonoštva.

==== Modeli nošenja====
[[Charles Darwin]] je 1871. napisao da &quot;čovjek nije mogao postići svoj prisutni dominantan položaj u svijetu bez upotrebe ruku, koje su tako izvrsno prilagođene činu poslušnosti njegove volje.&quot; Nakon toga, mnogi modeli porijekla dvonožnog kretanje zasnivaju se na ovoj liniji razmišljanja. Gordon Hewes je 1961. predložio da se ovom modelu doda i nabavka mesa &quot;sa značajne udaljenosti&quot;, što je bio ključni činilac. Isaac 1978. i Sinclair 1986. su ponudili izmjene ove ideje, što je učinio Lovejoy 1981. sa svojim već opisanim ''modelom rezerviranja''. Drugi su poput Nancy Tannera 1981. predložili da je nošenje beba bilo ključno, dok su drugi predložili da je ka promjenama vodila upotreba kamenog oruđa i oružja. Ova teorija o upotrebi kamena je teško održiva, jer iako su drevni ljudi poznavali lov, otkriće [[alat]]a nije datirano u hiljadama godina nakon porijekla dvonoštva. To ga vremenski čini manje vjerovatnim, ali je bio pokretačka snaga evolucije.&lt;ref&gt;Tanner N. [http://catalogue.nla.gov.au/Record/1425592 On Becoming Human] Cambridge: Cambridge University Press, 1981&lt;/ref&gt;

====Modeli gaza====
Zapažanje da veliki primati, uključujući posebno [[veliki majmuni|velike majmune]], koji se na kopnu uglavnom kreću četveronoške, imaju tendencju da pređu na dvonožno kretanje u dubokoj vodi (do pojasa), dovelo je do ideje da je porijeklo ljudskog dvonoštva možda pod utjecajem obalnog okruženja. Ovoj ideji sa oznakom ''hipoteza gaženja'' data je pažnja nekoliko decenija nakon što je spisateljka [[Elaine Morgan]], kao dio hipoteze vodenog majmuna, koja također podrazumijeva plivanje, ronjenje i vodene izvore hrane, izvršila snažan utjecaj na mnoge da razmotre izvjesne aspekte ljudske evolucije, uključujući i dvonoštvo. Ova hipoteza nije prihvaćena od kompetentnih autora ili se ne smatra ozbiljnom unutar antropološke naučne zajednice. Drugi, međutim, navode dvonoštvo u vezu sa mnoštvom drugih povezanih [[adaptacija]] koje su jedinstvene među [[primat]]ima, uključujući voljnu kontrolu disanja, ćelavost, potkožno masno tkivo i nekoliko drugih osobina koje je teško objasniti iz ugla više ustaljenih teorija.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?doi=r_Wit4KYSmMC&amp;pg=PA57 57–59]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=0Zim5e65ij4C&amp;pg=PA64 64.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bridgeman B. (2003): Psychology &amp; evolution: the origins of mind. SAGE Publications, {{ISBN|0-7619-2479-5}}.&lt;/ref&gt;
Preostale teorije ove vrste ukazuju na iskorištavanje vodenih izvora hrane (pružanje osnovnih hranljivih tvari za evoluciju ljudskog mozga ili da su možda vršeni [[selekcijski pritisak|evolucijski pritisci]] na ljudske pretke u cilju prilagođavanja koja su kasnije pomogla razvoju ka punoj upotrebi dvonoštva. Također se mislilo da se, u skladu sa potrebama pribavljanja izvora hrane iz vodenih resursa, kod ranih hominida razvila zavisnost od dvonoštva i omogućilo širenje duž [[More|mora]] i rijeka.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=kKNpHN3dDaUC&amp;pg=PA259 259]&lt;/ref&gt;

==Evolucijske tendencije u razvoju mozga ==
{{glavni|mozak}}
*''Australopithecus'' je imao kapacitet [[lobanja|lobanje]] od oko 500&amp;nbsp;cm³, koji je u procesu [[Antropogeneza|antropogeneze]] postepeno udvostručen (1000&amp;nbsp;cm³ ''Homo antecessor'', pa utrostručen ma 1500&amp;nbsp;cm³ (''Homo neanderthalensis'' ) da bi kod savremenog čovjeka dosegao raspon varijacije od 1200 do 1850&amp;nbsp;cm³, izuzetno i do 2000&amp;nbsp;cm³.

Nastavak u [[evolucija|evoluciji]] veličine ljudskog [[mozak|mozga]] praktično je zastao na nivou neandertalca (prije oko 100 hiljada godina). O pravim uzrocima te pojave još uvijek nema općeprihvaćenog stava, pa se ona objašnjava različitom argumentacijom i iz veoma raznorodnih uglova gledanja. Tokom evolucije, promjer karličnog otvora se javio kao jedan od najbitnijih ograničavajućih faktora za rađanje potomaka sa većim kranijskim kapacitetom. Nesumnjivo je, međutim, da se suština ovog fenomena nalazi u prestanku [[selekcija|selekcijskog]] favoriziranja povećane zapremine mozga.

Smatra se da su evolucijska rješenja ovog problema mogla ići u tri osnovna pravca: 
*(1) povećanju karličnog otvora,
*(2) skraćenju perioda trudnoće i 
*(3) produženju rasta mozga u postnatalnom periodu.

Takve evolucijske tendencije do sada nisu registrirane. Ukratko, [[selekcija|prirodnim odabiranjem]] nije ostvareno relativno povećanje reproduktivnosti [[genotip]]ova koji su bili nositelji takvih promjena.

Ako se čak i zanemari činjenica da u današnjoj [[čovjek|ljudskoj]] [[populacija|populaciji]] (unutar normalne varijacije (1000–2000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) nije zapažena značajnija pozitivna povezanost između zapremine i funkcionalnih potencijala mozga, problem evolucije veličine mozga i dalje ostaje veoma složen i još uvijek nedovoljno jasan. Dosta uvjerljivim činjenicama u toj oblasti raspolažu pristalice pretpostavki o ugroženoj mogućnosti fizičke zaštite mozga. Nepobitno je, naime, da je kranijski kapacitet tokom evolucije između ostalog, rastao i zahvaljujući smanjenju [[lobanja|lobanjskog]] grebena, [[mišić]]nih hvatišta i debljine [[kost]]iju lobanjskog krova. Kada je riječ o debljini lobanjskog krova i njegovoj zaštitnoj funkciji, taj proces je u određenom stanju neminovno, relativno oštrom [[selekcija|selekcijom]], morao biti zaustavljen. One teorije koje uvjeravaju da je i ovaj problem imao racionalna evolucijska rješenja, među mogućim neposrednim uzrocima zastoja u razvoju veličine mozga najčešće pominju: 
*(1) postepeno povećanje osnovne evolucijske jedinice ([[populacija|populacije]]) i 
*(2) raspodjelu efekta sposobnosti nadmoćnih jedinki na većinu pripadnika matične grupe. Drugim riječima, notorna je činjenica da u većoj grupi [[adaptacija|adaptivno]] vrijednije [[jedinka|jedinke]] (i [[mutacija|mutacije]]) ostvaruju relativno manje učešće u [[gen]]skom fondu narednih pokoljenja nego što je to slučaj u malim populacijama. U takvim uslovima su u velikim populacijama, u neku ruku, selektivno zaštićeniji prosječno prilagođeni [[genotip]]ovi. Istovrerneno, zahvaljujući fenomenu općeg nasljeđivanja kulturnih dostignuća u dosadašnjim pravcimaa razvoja [[sociologija|socijalne]] strukture, u ljudskim populacijama svi pripadnici jedne zajednice potencijalno imaju koristi od nadmoćnijih jedinki. Van sumnje je činjenica da, pri jednakoj reprodukciji pojedinih [[genotip]]ova, u populaciji se ne može evolucijski programirati ni jedna adaptivna prednost, bez obzira na stepen [[heritabilnost]]i i nivoa lične nadmoćnosti.

U novije vrijeme, posebnu pažnju naučnih krugova privlači ubrzavanje individualnog rasta i razvoja, koja je zabilježena u mnogim dijelovma svijeta. U vezi s tim, ozbiljno se postavlja pitanje da li će vrijeme dostizanja [[spol]]ne zrelosti dječaka i djevojčica i dalje skraćivati [[fiziologija|fiziološko]] djetinjstvo i da li će [[čovjek]] budućnosti biti orijaške visine. U tom kontekstu je teško predviđati evolucijske tendencije u promjenama količine [[mozak|moždane]] mase.

Među najbitnijim faktorima evolucijskog rasta ljudskog mozga bile su međupovezane promjene koje je donio uspravni dvonožni način kretanja.

Budući da su imale prednost kroz prirodni odabir, uporedne [[fiziologija|funkcionalno]]-[[anatomija|anatomske]] promjene progresivno utiču i na mijenjanje odgovarajuáih osobina mozga. Te promjene se u početku tiču kvantiteta, koji postepeno prelazi u najbitnije kvalitativne evolucijske novosti hominidne razvojne linije. U novoj sredini, [[mozak]] se oslobađa voljne funkcije održavanja ravnoteže (koja je na drveću bila neophodna) i ono postaje automatsko. Promjene u značaju [[čulo|čula]] (posebno [[miris]]a i [[vid]]a) se odražavaju i u odgovarajućim izmjenama senzornih oblasti mozga, a porast manipulativnih (radnih) sposobnosti [[selekcija|selektivno]] utiče na adekvatne promjene i u motornim centrima. Premještanjem [[zglob]]a [[glava]] - [[kičma]] prema sredini [[lobanja|lobanjskog]] dna, postepeno se ostvaruju uslovi za ubrzani razvoj visine lobanje, odnosno zapremine mozga. Tome također doprinosi i izmjena po1ožaja i funkcije vratnih [[mišić]]a, načina ishrane itd. Tako muskulatura, koja četvoronožnim primatima s1uži za održavanje karakterističnog po1ožaja glave, kod hominida mijenja po1ožaj i gubi taj značaj, pa se smanjuju i koštani grebeni i hvatišta mišića glave. Izmijenjen način ishrane usmjerava selekciju ka smanjenju njuške, [[donja vilica|vilice]], [[zub]]ala, tj. povećanju visine [[lice (anatomija)|lica]] itd. Proizvodnja oruđa za rad (prvi put kod habilina), omogućuje uspješniji lov, čime se ostvaruju uslovi za prelazak s biljne na mesnu ishranu. [[Protein|Bjelančevinska]] (mesna) [[hrana]] je energetski bogatija pa, umjesto stalnog traganja za hranom, ljudskim precima ostaje vremena i za druge aktivnosti. To omogućava intenzivnije funkcioniranje mozga kao relativno najvećeg potrošača [[energija|energije]] u ljudskom [[organizam|organizmu]]. Govoreći o značaju te pojave mnogi se slažu da [[evolucija]] [[primat]]a, bez toga, vjerovatno uopće ne bi ni pošia putem očovječavanja.

U najgrubljim crtama, opće tendencije u evoluciji [[morfologija|morfoloških]] (i [[fiziologija|funkcionalnih]]) posebnosti mozga [[primat]]a (u odnosu na ostale [[sisar]]e) mogu se svesti u nekoliko osnovnih pravaca.
*(1) Progresija povećanja dimenzija prednjeg mozga, posebno neopalijuma (plašta ili moždane kore) postepeno raste, tako da kod čovjeka kora natkriljuje, ne samo osnovu prednjeg mozga, nego i sve ostale moždane dijelove. Cerebralni korteks postaje sve složeniji asocijacijski i koordinacijski aparat i središte viših nervnih funkcija.
*(2) Postepeno raste stepen izbrazdanosti moždane kore, pa su kod (savremenog) čovjeka oko dvije trećine njene površine uvučene u sistem tih nabora. Nekoliko glavnih brazda - [[Silvijeva brazda|Silvijeva]], [[Ronaldova brazda]], marginalna, parijeto-okcipitalna (uspravna spoljašnja) i mamuzasta brazda - dijele obje hemisfere na po četiri velika režnja: čeoni (frontalni), tjemeni (parijetalni), potiljačni (okcipitalni) i sljepoočni (temporalni), te po dva režnja: ostrvca (''insula'') i žuljevito (kalozno) tijelo. Lijeva i desna hemisfera su povezane međusfernim formacijama: žu1jevito tijelo, forniksni trougao i prednje komisure.
*(3) Širenje [[potiljačni režanj|potiljačnog lobusa]] također napreduje, pa se on sve više pomjera unazad, a od ostale moždane mase dijeli ga postkalkarina brazda. On poprima funkciju vizuelne interpretacije asocijacija.
*(4) [[Morfologija|Morfološka]] (i funkcionalna) elaboracija predcentralnog korteksa progresivno napreduje; frontalni lobus kontrolira muskulaturu i vokalne motorne funkcije, odnosno postaje sve značajniji asocijacijski centar.
*(5) Elaboracija sljepoočnog lobusa (posebno kod viših [[primat]]a) je usmjerena ka funkcionalnom usavršavanju diferencijacije zvuka, u funkciji vokalne komunikacije.
*(6) U procesu evolucijskog us1ožnjavanja funkcionalnih mogućosti mozga, kod primata je posebno znaćajna elaboracija [[mali mozak|maloga mozga]] (''cerebellum'') i njegovih funkcionalnih veza sa motornim područjem moždane kore.
*(7) U vezi sa općim pravcima evolucije adaptivnog tipa, tokom evolucije [[primat]]a (posebno hominida) dolazi do ograničenja olfaktornog nervnog kompleksa (što vodi ka slabljenju funkcionalnih mogućnosti i uloge čula mirisa).

Progresivni rast zapremine mozga je jedno od najvećih i najznačajnijih obilježja procesa antropogeneze. Kod savremenih čovjekolikih majmuna ona iznosi oko 450&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; kod australopiteka je bila oko 500&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, kod ''Homo habilis'' oko 600&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, u skupini ''Homo erectus'' - oko 1.000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, kod neandertalca, kromanjonca i današnjeg čovjeka je obično od 1.400 do 1.600. Na osnovu toga, moguće je zakčjučiti da se u proteklih milion godina zapremina mozga [[hominidi|hominida]] povećala za oko 1.000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Smatra se da je povećanje te zapremine praktično stalo na razini neandertalca.

Kod svih vrsta roda ''Homo'', osobito vrste ''Homo sapiens'' razvio se [[mozak]] puno veće zapremine nego kod ostalih primata. Prosječna zapremina mozga kod današnjeg čovjeka je oko 1330&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, što je više nego dvostruko više u odnosu na mozak [[čimpanze|čimpanzi]] i [[gorile|gorila]]. Razvoj zapremine mozga ili [[encefalizacija]] započela je pojavom prvih pripadnika roda ''[[Homo]]'' ([[vrsta]] ''[[Homo habilis]]''), koji je sa zapreminom jedva nešto većom od 600&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; bio sličan današnjim čimpanzama. Veliku zapreminu mozga, oko 1200–900&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, dosegao je [[neandertalac]], što se uklapa u odgovarajući raspon varijacije kod savremenog čovjeka: 1000–2000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Postoje bitne razlike u strukturi i načinu razvoja ljudskog mozga u odnosu na ostale majmune, ne samo u dimenzijama. Poseban slijed razvoja ljudskog mozga omogućavaju duga razdoblja učenja tokom djetinjstva i učenja govora i jezika.

Povećanje zapremine mozga nije proporcionlno obuhvatilo sve dijelove mozga. [[Sljepoočni režanj]] (''lobus temporalis'') se izuzetno povećao, budući da se u njemu nalaze centri za kontrolu govora, a isto tako se razvio i [[predfrontalni režanj]] koji kontrolira složene procese odlučivanja i društveno ponašanje. Encefalizaciju je omogućila promjena načina ishrane, koja je obilježena konzumiranjem povećane količina mesne hrane, osobito nakon otkrića vatre i pojave kuhanja namirnica.

Pretpostavlja se da je razvoj zapremine mozga bio potaknut i usložnjavanjem odnosa unutar porodice i pripadajuće zajednice, pa je razvoj inteligencije postao važan instrument rješavanja iskrslih problema i snalaženja u novonastalim okolnostima.

==Međuspolne razlike==
Kod čovjeka, [[anatomija|anatomske]] razlike među [[spol]]ovima su manje u odnosu na ostale [[primat]]e. To je uočljivo po smanjenoj veličini [[očnjak]]a kod muškarca u odnosu na mužjake drugih primata, kao i u smanjenom [[kost|čeonom grebenu]] kod čovjeka i općem smanjenju [[tjelesna konstitucija|fizičke konstitucije]]. Osobito je upadljiva (i za hominizaciju značajna) i razlika u [[Fiziologija|fiziologiji]] ljudske spolnosti u odnosu na ostale primate, što se ogleda u pojavi tzv. skrivene [[Ovulacija|ovulacije]]. Čovjek je jedini predstavnik primata kod kojeg su žene plodne tokom cijele godine, a kod kojih se ne opažaju osobeni znaci na tijelu tokom plodnih dana kao što su nabreknuća ili drugog transparentnog ispoljavanja genitalija. Pored toga, kod čovjeka su prisutne i razlike u sekundarnim spolnim [[osobina|oznakama]], poput različitog rasporeda [[dlaka]]vosti i potkožne [[mast]]i i [[tjelesna konstitucija|fizičke konstitucije]] koja je oko 25% masivnija kod muškaraca u odnosu na žene. Progresivno smanjenje razlika među spolovima objašnjava se kao rastuća prilagodba tokom [[antropogeneza|antropogeneze]] potrebi jačeg vezanja parova i saradnji pri podizanju potomstva s dugim djetinjstvom. Tako prilagoeni parovi su imali veću [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]], tj. ugrađivali su relativno više genetičkog materijala u [[genski fond]] budućih generacija.

==Najraniji [[hominidi]]==
** ''[[Aegyptopithecus]]''
** ''[[Sahelanthropus tchadensis]]''
** ''[[Orrorin tugenensis]]''
** ''[[Ardipithecus kadabba]]''
** ''[[Ardipithecus ramidus]]''
* Rod ''[[Australopitek|Australopithecus]]''
** ''[[A. anamensis]]''
** ''[[A. bahrelghazali]]''
** ''[[Australopithecus afarensis|A. afarensis]]''
** ''[[Ausralopithecus africanus|A. africanus]]''
** ''[[Australopithecus garhi|A. garhi]]''
* Rod ''[[Paranthropus]]''
** ''P. aethiopicus''
** ''P. boisei''
** ''P. robustus''

== Rod ''Homo'' ==
{{Glavni|Homo (rod)}}
Prema modernoj [[taksonomija|taksonomiji]], ''[[čovjek|Homo sapiens]]'' je jedina preživjela [[vrsta (biologija)|vrsta]] roda ''[[Homo (rod)|Homo]]''. Prema tome, trenutna proučavanja o porijeklu vrste ''Homo sapiens'' često ukazuju na nekadašnje postojanje drugih [[vrsta]] roda ''Homo'', koje su izumrle. Dok su neke od njih možda bile preci sapijensa, mnoge su vjerovatno bile bliski ljudski srodnici, koji su se vremenom odvojili od ljudske razvojne linije. Još uvijek nije postignuta saglasnost o tome koje od ovih grupa bi trebalo računati posebnim vrstama, a koje podvrstama drugih vrsta.

Inače, [[latinski jezik|latinska]] riječ ''Homo'' označava &quot;osobu&quot; koja se prevodi kao &quot;čovjek&quot;, riječ koja je historijski i kulturno uvriježena u smislu označavanja ljudske vrste općenito, tj. pokrivajući sve rodove i [[spol]]ove: muškarce, žene, djecu, [[transseksualnost|transseksualne osobe]], itd. U nedostatku boljeg neutralnog izraza, riječ čovjek se koristi kao prevod latinske riječi ''[[homo]]'' (slično stanje je i u mnogim drugim jezicima, kao naprimjer, u [[engleski jezik|engleskom]], gdje se riječ ''man'' - doslovno &quot;muškarac&quot; često, mada ne uvijek, koristi u smislu ljuskog bića, pa prema tome uključuje i spolove koji nisu muški (kao, naprimjer, žene).

Rod ''Homo'' obuhvata slijedeće vrste.

=== ''Homo habilis'' ===
{{Glavni|Homo habilis}}
''Homo habilis'' (čovjek sposobni, vješti) je živio od prije oko 2,4-1.500.000 godina. '' H. habilis '', prva vrsta roda '' Homo'', evoluirao je u istočnoj i južnoj [[Afrika|Africi]] u kasnom [[pliocen]]u ili početkom [[pleistocen]]a, prije 2,5-2 milona godina, kada se udaljio od potporodice ''Australopithecinae''. Pripadnici vrste ''H. habilis'' (popularno nazvani habiline) imali su manje [[kutnjaka]] i veći [[mozak]] nego australopitecine. Obilježavajuća evolucijska novost mu je sposobnost izrade [[alat]]a od [[Kamen(geologija)|kamena]], a možda i životinjskih [[kost]]iju. To epohalno otkriće ga je i uvrstilo u pripadajući rod ''Homo'', odnosno porodicu ''Hominidae''.&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;/&gt;&lt;ref&gt;http://www.nature.com/nature/journal/v129/n3263/abs/129715a0.html&lt;/ref&gt; Odavno je poznato da i neki drugi [[primat]]i, kao oruđe upotrebljavaju različita prirodna pomagala, ali čovjek i njegovi preci iz roda ''Homo'' su jedini u stanju da prave oruđa za proizvodnju oruđa u složenijim postupcim od instinktivnih i onih po modelu &quot;pokušaj − greška&quot;

Pronalazač jednog od prvih poznatih hominida bio je [[Louis Leakey]].

=== ''Homo erectus'' ===
{{Glavni|Homo erectus}}
''Homo erectus'' − čovjek uspravni − (uključujući i ''Homo ergaster'') živio od prije oko 1,8 miliona godina(ili od oko 1,25 miliona isključujući '' ergaster '') do oko 0.07 miliona godina. Nazvan je tako zato što prije njegovog otkrića nisu bili poznati pravi prvi dvonošci na [[hominidi|hominidnoj]] razvojnoj liniji (''Australopithecinae'').

U ranom pleistocenu, (1,5-1 milion godina), u [[Afrika|Africi]], [[Azija|Aziji]] i [[Evropa|Evropi]], po svoj prilici, ''Homo habilis'' je evoluirao u pravcu povećanje mozga i proizvodnje složenijeg kamenog alata; te razlike i drugi su već dovoljni za antropologe da se klasificira nova [[vrsta]] ''Homo erectus''. Međutim, najznačajnija evolucijska novost &quot;uspravnog čovjeka&quot; je &quot;pripitomljavanje&quot; vatre i otkriće prednosti koje ona donosi i otvara.&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;/&gt;

Poznati nalaz vrste ''Homo erectus'' je [[Pekinški čovjek]] (eng. ''Peking Man''), prvobitno označen kao ''Sinanthropus'' (kineski čovjek). Uz nagorjele kosti krupnijih i sitnih životinja u jednoj pećini na Zmajevom brdu u blizini [[Beijing]]a pronađeno je i mnoštvo savršenijih alatki, ostaci ugljena i pepela. Među nagorjelim kostima su bile i ljudske, po čemu mnogi zaključuju da je pekinški čovjek jeo pripadnike sopstvene vrste (''antropofagija'').

Otkriće vatre je omogućilo širenje roda ''Homo'' na široka prostranstva hladnijih [[klima]]ta.

Ostali nalazi fosila ''Homo erectus'' potiču iz ostatka [[Azija|Azije]] (posebno [[Indonezija|Indonezije]]), Afrike i [[Evropa|Evrope]]. Mnogi paleoantropolozi sada za sve neazijske oblike ove grupe koriste pojam ''Homo ergaster'', a ''Homo erectus'' se koristi samo za one fosile iz azijskog regiona, uz podudaranje određenih skeletnih i stomatoloških [[osobina|svojstava]], koja se neznatno razlikuju od onih kod ''Homo ergaster''. Glavna razlika se tiče upotrebe vatre i u vezi s tim, kuhanja mesa.

=== ''Homo ergaster'' ===
{{Glavni|Homo ergaster}}
''Homo ergaster'' je živio prije od oko 1,8 do oko 1.25 miliona godina. Za njega je također predložen naziv podvrste ''Homo erectus ergaster''. Takvi prijedlozi su i razumni sve dok se uz moguće nalaze afričkih predstavnika vrste ''Homo erectus'' ne otkriju i ostaci vatre ili naznake da im je bila poznata njena praktična upotreba.
=== ''Homo heidelbergensis'' ===
{{Glavni|Homo heilderbergensis}}
Homo heilderbergensis (Heidelbergški čovjek) je živio od prije oko 800 hiljada do oko 300 hiljada godina. Za ovaj nalaz je također predloženo i naučno ime podvrste ''Homo sapiens heilderbergensis'' '' i ''Homo sapiens paleohungaricus''.
=== ''Homo sapiens idaltu'' ===
{{Glavni|Homo sapiens idaltu}}
Homo sapiens idaltu je živio prije oko 160 hiljada godina (predložena podvrsta). 
Najstariji je poznati nalaz anatomski modernih ljudi.
=== ''Homo floresiensis'' ===
{{Glavni|Homo floresiensis}}
''Homo floresiensis'', koji je živeo od oko 12 hiljada (obznanjeno [[2004]]. u ''Science'' i ''Nature''), a čiji je nadimak ''[[Hobiti (Gospodar prstenova)|Hobit]]'' (po glavnom liku iz popularnog filma). Otkriven je na otoku Flores u [[Indokina|indokineskom]] dijelu [[Pacifik]]a. Mala veličine je vjerovatno rezultat pojave fenomena &quot;otočne patuljavosti&quot; (''Island dwarfing''). Zanimljivo je da su na njegovom matičnom otoku otkriveni i patuljasti fosili nekih danas krupnih životinja ([[slon]]ova i [[krokodili|krokodila]], npr.)

''Homo floresiensis'' je intrigantan po svojoj veličini i starosti, što jer je daleko najnovija [[vrsta]] roda ''[[Homo]]'', koja nije na direktnoj liniji evolucije modernog čovjeka.

=== ''Homo neanderthalensis'' i ''Denisovski čovjek''===
{{Glavni|Neandertalac}} {{Glavni|Denisovski čovjek}}
''Homo neanderthalensis'' je živio prije oko 250-30 hiljada godina. Također mu je predložen (podvrsni) naziv ''Homo sapiens neanderthalensis''. U toku je rasprava o tome da li je neandertalac posebna vrsta, ''Homo neanderthalensis'' ili je podvrsta '' Homo sapiens neanderthalensis''. Iako rasprava i dalje traje, preovladava pogled koji se zasniva na prikupljenim dokazima koji su dobijeni ispitivanjem [[Mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] i Y [[hromosom]]a, koji ukazuju na to da je protok gena između '' Homo neanderthalensis '' i '' Homo sapiens '' bio neznatan ili ga uopće nije bilo, Po tome bi ovo bile dvije zasebne vrste.

Godine [[1997]]., Mark Stoneking je izjavio: {{Citat|Ovi rezultati, zasnovani na mitohondrijskoj DNK neandertalca, izvađenoj iz kosti, ukazuju na to da neandertalci nisu doprinijeli mitohondrijskoj [[DNK]] modernih ljudi ... Neandertalci nisu naši preci…&quot;}} 
Naknadna istraživanja neandertalske DNK potvrdila su ove nalaze.&lt;ref&gt;http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025130731/http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html |date=25. 10. 2005 }}.&lt;/ref&gt;. DNK pokazuje da neandertalac nije naš predak.

Međutim, pristalice ''multiregionske hipoteze'' ukazuju na nedavne studije neafričkih [[DNK]] [[Jedro (biologija)|jedra]] procjenjujući njihovu starost na milion godina, kao i hibridni fosili nađeni u [[Portugal]]u kao i na drugim mjestima, radi otklanjanja preovladavajuće zbrke u akademskim krugovima.&lt;ref name=&quot;Wood B (2005)&quot;/&gt;

Godine [[2008.]], grupa [[arheolog]]a istraživača pećine ''Denisova'' na [[Altaj]]u, u [[Sibir]]u, otkrili su mali komad [[kost]]i prsta mlade [[jedinka|individue]] [[hominini|hominina]] koji do danas čeka svoje naučno ime. Obično se označava radnim nazivima &quot;Denisovski čovjek&quot;, &quot;čovjek (iz) špilje Denisova&quot; i sl., a danas poznatog kao Denisovski čovjek.&lt;ref&gt;Brown T. A. (2010): Human evolution: Stranger from Siberia. Nature, 464 (7290): 838–839.&lt;/ref&gt; Popratni artefakti, uključujući i jednu narukvicu, nalazili su se u istom geološkom sloju s kostima, čija starost je [[Korisnik:Yahadzija/Datiranje ugljikom-14|metodom radiougljika]] (sup&gt;14&lt;/sup&gt;'''C''') procijenjena na oko 40.000 godina. Zbog veoma hladnih klimatskih uslova u kojima je [[DNK]] ovog uzorka bio dobro očuvan, bilo je moguće izolirati i sekvencirati cijeli [[genom]].

Analiza [[mtDNK]] pokazala da je vrijeme razilaženja [[evolucija|evolucijskih]] linija denisovskog i današnjeg čovjeka neočekivano pomjerena u dublju prošlost.&lt;ref&gt;http://www.the-scientist.com/blog/display/57254/#ixzz0j820ioz1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527103550/http://www.the-scientist.com/blog/display/57254/#ixzz0j820ioz1 |date=27. 5. 2010 }}, New hominin found via mtDNA, The Scientist (2010)&lt;/ref&gt; Sekvenciranje je ukazalo i na to da ovi ljudi pripadaju istoj liniji [[antropogeneza|antropogeneze]] kao i [[Neandertalac|neandertalci]] i da su se njihove evolucijske linije odvojile nedugo poslije njihovog odvajanja od evolucijske linije današnjih ljudi. Poznato je da su pripadnici vrste ''[[Homo sapiens]]'' postojali u isto vrijeme s neandertalcima u periodu dugom više od 10.000 godina. Otkriće Denisovskog čovjeka otvara mogućnost za pretpostavku da su neandertalci, denisovski i današnji ljudi uporedo živjeli uklopivši se u jedinstvenu [[hominid]]nu liniju današnjih ljudi. Mogući suživot tako različitih vrsta [[hominina]], navodi nas na mnogo složeniju sliku čovječanstva u kasnom [[pleistocen]]u nego što se prije mislilo.&lt;ref&gt;Pääbo et al. (2012): Unexpectedly many extinct hominins. Evolution, 66 (9): 2969 –2974.&lt;/ref&gt;

Tom prilikom je dokazano da oko 6% genoma današnjeg stanovništva [[Melanezija|Melanezije]] ima korijene iz skupine čovjeka iz pećine ''Denisova'', što ukazuje na ograničenu [[hibrid (biologija)|hibridizaciju]] dviju vrsta u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]].&lt;ref&gt;http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929711003958 | doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005.&lt;/ref&gt;

Aleli za koje se pretpostavlja da pripadaju i neandertalcima i denisovskim ljudima pronađeni su i na nekoliko [[gen]]skih lokusa današnjih ljudi izvan Afrike. [[HLA]] aleli neandertalaca i ''Denisova'' predstavljaju polovicu HLA alela današnjih Evropljana i Azijata,&lt;ref&gt;http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1122&amp;context=publichealthresources, (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.sciencemag.org/content/early/2011/08/19/science.1209202.&lt;/ref&gt; ukazujući na jaku pozitivnu selekciju za ove alele koji proističu iz međusobnog ukrštanja pomenutih vrsta.

=== ''Homo sapiens'' ===
{{Glavni|Homo sapiens}}
''Homo sapiens'' (čovjek razumni, mudri)se pojavio prije oko 200 hiljada godina i traje do danas. Od 400.000 godina prije naše epohe (i drugog međuglacijalnog perioda u srednjem [[pleistocen]]u) do prije oko 250.000 godina, trend kranijalniog povećanja i usavršavanje tehnologije obrade kamenog oruđa, pružaju dokaze za prelazak iz evolucije čovjeka iz stupnja ''Homo erectus'' u ''Homo sapiens''. Neposredni dokazi ukazuju na to da je došlo do velikih [[migracija]] erektusa iz Afrike, a zatim na daljnju specijaciju u sapiensa od ergastera u Africi (malo je dokaza da se ova [[specijacija]] dogodila drugdje). Tada su kasnije migracije unutar i van Afrike na kraju zamijenile ranije raseljene populacije vrste ''Homo erectus''. Međutim, raspoloživi dokazi uopće ne pretpostavljaju multiregijsku specijaciju.

==Upotreba alata: oruđa za proizvodnju oruđa==
Izrada [[alat]]a je obilježila početak evolucije roda ''[[Homo]]'', koji je bio prvi proizvođač alata za proizvodnju oruđa. Pošto je logično da je taj postupak znak određene [[inteligencija|inteligencije]], pretpostavlja se da je takva višestepena proizvodnja alata mogla podstaći određene pravce ljudske evolucije, a pogotovo stalnog povećanja [[mozak|mozga]].

[[Paleontologija|Paleontolozi]] još uvijek proučavaju sve međuzavisne tendencije povećanja ljudskog mozga, unatoč činjenici da mozak posjeduje vrlo veliku energiju. Mozak današnjeg čovjeka troši oko 13 [[watt]]i dnevno (oko 260 [[kalorija|kilokalorija]] dnevno), što je 20% od ukupnog dnevnog utroška energije.&lt;ref&gt;Jabr F. (2013): Does thinking really hard burn more calories? http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=thinking-hard-calories|date=18{{Mrtav link}}., Scientific American.&lt;/ref&gt;

Usavršavanje alata omogućuje uspješniji [[lov]] na energetski bogate izvore [[meso|mesa]] i obradu energetski bogatih [[biljka|biljnih]] izvora. Pretpostavlja se da su rani [[hominidi]] zato bili pod jakim [[selekcijski pritisak|selekcijskim pritiskom]] u pravcu povećavanja sposobnosti upotrebe alata. Datiranje početka upotrebe alata nailazi na poteškoće, jer je veoma teško odrediti da li je vrlo primitivno oruđe (npr. kamenje oštrih rubova) prirodno oblikovano ili je ljudski &quot;ručni rad&quot;. Postoje određeni dokazi da su [[australopitek|australopiteci]] prije 4 miliona godina koristili krhotine [[kost]]iju kao alat, ali to je još uvijek predmet diskusija. Međutim, očito je malo poznato da su, prilikom ponovne podjele [[australopitek]]a i novootkrivenog ''[[Homo habilis]]a'', svi ranije opisani australopiteci, uz čije fosile je pronađeno oruđe nesumnjive ljudske izrade, svrstani u ovu novu vrstu.

Iako pripadnici mnogih životinjskih vrsta pripremaju i koriste alat, samo su vrste [[Homo (rod)|roda ''Homo'']] uspjele ovladati životnom okolinom, prilagođavajući je zahvaljujući izradi i upotrebi oruđa viših stepena obrade od pripreme sirovih pomagala. Najstariji poznati alati su djela pripadnika vrste ''[[Homo habilis]]'', opisani kao [[oldovansko oruđe|&quot;oldovansko kameno oruđe&quot;]], nazvani po lokalitetu [[Olduvajski klanac]] u ([[Etiopija|Etiopiji]]), čija je starost procijenjena na oko 2,5-2,6 miliona godina. Iako se, ponekad i pristrasno, traže dokazi postojanja oruđa i u dubljoj prošlosti, još uvijek nema argumentiranih dokaza postojanja bilo kakvog [[primat]]skog starijeg alata. [[Fosil]]i pripadnika roda ''Homo'' pronađeni su u blizini oruđa [[Oldovanska kulture|Oldovanske kulture]], a starost mu je procijenjena na oko 2,3 miliona godina, što ukazuje da su ovi [[hominini]] uistinu izrađivali i koristili kameno oruđe. Dokazano je da su tvorci ovog oruđa pogodni kamen donosili sa lokaliteta više kilometara udaljenih od svojih obitavališta. Međutim, i u njima je bilo (slabijeg) materijala za obradu. Ova je hipoteza dokazana, ali se još uvijek traga za čvrstim dokazima o upotrebi oruđa i prije pojave vrste ''[[Homo habilis]]''.&lt;ref&gt;Freeman S., Herron J. C. (2007): Evolutionary analysis (4. edition). Pearson Education, Inc., {{ISBN|978-0-13-227584-2}}.&lt;/ref&gt;

Razvoj stiloidnog procesa (izbočine treća metakarpalne [[kost]]i omogućio je da se [[šaka]] zatvara unutar njenog zgloba, što joj daje jači stisak. To je poboljšalo snagu i spretnost šake u izradi i upotrebi složenijeg oruđa. Ova jedinstvena anatomska osobina razlikuje ljude od današnjih [[majmun]]a i neljudskih [[primat]]a, a nema je nigdje u ljudskim ostacima starijim od 1,8 miliona godina.

Bernard Wood je ustvrdio da su vrste roda ''[[Paranthropus]]'' zajedno postojale s ranim [[vrsta]]ma roda ''[[Homo]]'' i to na istom području gdje je pronađeno kameno oruđe Oldovanske kulture. Iako ne postoje idirektni dokazi da su tu bili izrađivani ovi oblici kamenog oruđa, njihova anatomija neizravno ukazuje na takvu mogućnost. Većina [[paleoantropologija|paleoantropologa]] se slaže da su rane vrste ljudi bili pravi tvorci većine oldovanskog kamenog oruđa. To podržava činjenica da
je ovo oruđe uvijek bilo prisutno u bilizini fosilnih ostataka vrsta roda ''[[Homo]]'', ali ne i u blizini vrsta roda ''Paranthropus''.

Godine [[1994]]., [[Randall Susman]] je pretpostavio prisustvo odvojenog [[palac|palca]] kao argument da su vrste ova dva roda hominida izrađivale oruđe. Poredio je [[mišić]]e palca [[čovjek]]a i [[čimpanze]] i ustanovio da ljudi imaju razvijena čak tri mišića koji nedostaju [[čimpanza]]ma. Ljudi imaju i deblje kosti zglavka sa širim glavama, što omogućujuje prciznije hvatanje predmeta nego što to čine čimpanze. Pretpostavlja se da je današnja [[anatomija]] ljudskog palca evolucijski odgovor na povećane potrebe za složenije manipuliranje predmetima, u vezi sa izradom i korištenjem kamenog oruđa (za proizvodnju oruđa).

=== Kameno oruđe ===
Kao što je poznato, najstarije dokazano kameno oruđe staro je oko 2,6 miliona godina, a pravio ga je ''[[Homo habilis]]'' u [[Istočna Afrika|Istočnoj Africi]] tokom trajanja najstarije [[paleolit]]ske Oldovanske kulture. Odbijao je iverje oštrih rubova od glatkih oblutaka jednostavnim udarcima kamena o kamen. Zaoštreno jezgro je moglo služiti kao prva [[sjekira]], a oštre krhotine kao rezači tipa [[nož]]a. Na osnovu tehnike izrade kasnijeg oruđa se po tome, dijeli na jezgraško i iveraško.&lt;ref&gt;Plummer T. (2004): Flaked stones and old bones: Biological and cultural evolution at the dawn of technology. Am. J. Phys. Anthropol., 39: 118.–164.&lt;/ref&gt; Ovo oruđe obilježava razdoblje početka [[paleolit]]a ili starijeg kamenog doba, koje završava s krajem posljednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]], prije oko 10.000 godina.

Paleolit se dijeli na donji (rani), prije 350.000–300.000 godina, srednji – do prije 50.000-30.000 godina, i gornji.

Razdoblje od prije 700.000 do 300.000 godina poznato je kao [[ašelenska kultura]] ili ašelska (''acheulian''), u kojem je ''[[Homo ergaster]]'', odnosno rani ''[[Homo erectus]]'', izrađivao široke ručne sjekire od [[kremen]]a i [[kvarc]]ita, u početku grube izrade (rana ašelska kultura), a kasnije dodatno obrađene klesanjem sitnih krhotima finim udarcima po rubovima obrađivanog kamena. Oko 350.000 godina prije današnjice, javljaju se prefinjeniji postupci obrade poznati kao levaloaška tehnika ili kultura [[levalosian]], koja se zasniva na prethodnoj pripremi jezgra za namjensko odbijanje poželjnog oblika i veličine. Ovakav odbitak se kasnije dorađivao (sekundarna obrada), do konačnog oblika, obično rezača, šiljaka, šila i strugača. Konačno, prije oko 50 000 godina, pojavilo se još prefinjenije i specijalizirano [[kremen]]o oruđe kod grupa [[neandertalac]]a i doseljenih [[kromanjonac]]a (kameni noževi, oštrice, strugači, turpije i druga oštra pomagala). U tom razdoblju počinje i prva obrada oruđa od kostiju.

== Poređenje osobina kod vrsta roda ''Homo'' ==
:''Boldirana imena ukazuju na postojanje brojnih fosilnih nalaza'' 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! Vrsta
! Hronologíja (milioni godina)
! Distribucija 
! Visina (m)
! Masa (kg)
! Zapremina lobanje (cm³)
! Registar fosila
! Otkriće/&lt;br/&gt;Publiciranje
|-
| '''''[[Homo habilis]]'''''
| 2,5–1,4
| [[Afrika|Istočna Afrika]]
| 1,0–1,5
| 30–55
| 600
| Nekoliko
| [[1960]]./[[1964]].
|-
|''[[Homo rudolfensis]]''
| 1,9
| [[Kenija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1 lobanja
| [[1972]]./[[1986]].
|-
| ''[[Homo georgicus]]''
| 1,8–1,6
| [[Gruzija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 600
|Oskudni
| [[1999]]./[[2002]].
|-
| '''''[[Homo ergaster]]'''''
| 1,9–1,25
| [[Afrika|Istočna i južna Afrika]]
| 1,9
| &amp;nbsp;
| 700–850
| Nekoliko
| [[1975]].
|-
| '''''[[Homo erectus]]'''''
| 2–0,3
|[[Afrika]], [[Evroazija]] ([[Java]], [[Kina]], [[Vijetnam]], [[Kavkaz]])
| 1,8
| 60
| 900–1.100
| Nekoliko
| [[1891]]./[[1892]].
|-
| ''[[Homo cepranensis]]''
| 0,8
|[[Italija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1 krov lobanje
| [[1994]]./[[2003]].
|-
| ''[[Homo antecessor]]''
| 0,8–0,35
| [[Španija]], [[Engleska]]
| 1,75
| 90
| 1.000
| Tri lokacije
| [[1994]]./[[1997]].
|-
| '''''[[Homo heidelbergensis]]'''''
| 0,6–0,25
|[[Evropa]], [[Afrika]]
| 1,8
| 60
| 1.100–1.400
| Nekoliko
| [[1907]]./[[1908]].
|-
| ''[[Homo rhodesiensis]]''
| 0,3–0,12
|[[Zambija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1.300
| Vrlo malo
| [[1921]].
|-
| '''''[[Homo neanderthalensis]]'''''
| 0,23–0,024
| [[Evropa]], [[Azija|Zapadna Azija]]
| 1,6
| 55–70 (Snažna građa)
| 1.200–1.700
| Nekoliko
| [[1829]]./[[1864]].
|-
| '''''[[Homo sapiens]]'''''
| 0,25 – Sadašnjost
| Kosmopolit
| 1,4–1,9
| 55–100
| 1.000–1.850
| Recentni
| —/[[1758]].
|-
| ''[[Homo sapiens idaltu]]''
| 0,16
| [[Etiopija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1.450
| 3 lobanje
| [[1997]]./[[2003]].
|-
| ''[[Homo floresiensis]]''
| 0.10–0.012
| [[Indonezija]]
| 1,0
| 25
| 400
| 7 individua
| [[2003]]./[[2004]].
|}
{| border=0 cellspacing=2 cellpadding=0 width=800 style=&quot;font-size:smaller; clear:both;&quot;
|+ style=&quot;font-size:larger;&quot;| '''Jedna od interpretacija hronologije pojave i trajanja [[Hominini|homininskih]] vrsta'''
&lt;span style=&quot;float:right;&quot;&gt;&lt;small class=&quot;editlink noprint plainlinksneverexpand&quot;&gt;[{{fullurl:evolucija čovjeka/tablica vrsta|action=edit}} uredi]&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
|
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:900 height:600
PlotArea = left:20 right:70 bottom:20 top:0
AlignBars = justify

Colors =
 id:period1 value:rgb(1,1,0.7) # light pink
 id:period2 value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
 id:period3 value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
 id:events value:rgb(1,0.3,1) # light purple
 id:Miocene value:rgb(1,0.8706,0) # 255/222/0
 id:Pliocene value:rgb(0.9961,0.9216,0.6745) # 254/235/172
 id:Pleistocene value:rgb(1,0.9216,0.3843) # 255/235/98
 id:Holocene value:rgb(1,1,0.7020) # 255/255/179

Period = from:-7 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:-7
# ScaleMinor = unit:year increment:0.250000 start:-7

BarData =
 bar:Timelines
 bar:buffer
 bar:Events
 bar:bar0
 bar:bar1
 bar:bar2
 bar:bar3
 bar:bar4
 bar:bar5
 bar:bar6
 bar:bar7
 bar:bar8
 bar:bar9
 bar:bar10
 bar:bar11
 bar:bar12
 bar:bar13
 bar:bar14
 bar:bar15
 bar:bar16
 bar:bar17
 bar:bar18
 bar:bar19
 bar:bar20
 bar:bar21
 bar:bar22
 bar:bar23
 bar:bar24
 bar:bar25
 bar:bar26
 bar:bar27
 bar:bar28
 bar:bar29
 bar:bar30
 bar:bar31
 bar:bar32
 bar:bar33
 bar:bar35

PlotData=
 width:25 mark:(line,red) textcolor:black

 bar:Timelines align:right shift:(-75,0)

 bar:Timelines align:center shift:none
 from:-7 till:-5.332000 color:Miocene text:[[Miocen]]
 from:-5.332000 till:-1.806000 color:Pliocene text:[[Pliocen]]
 from:-1.806000 till:-0.011500 color:Pleistocene text:[[Pleistocen]]
# from:-0.011500 till:0 color:Holocene align:left text:[[Holocen]]

# bar:Events color:events align:left shift:(5,-10)
# at:-5.000000 text:&quot;Split between humans and chimpanzees using molecular clock, about 5 Ma&quot;
#&lt;!-- molecular clock dates vary in range 4-11 Ma. A sharp line at 5 is misleading --&gt;

 width:7 mark:none color:events align:right shift:(5,-4)

 bar:bar2 align:left
 from:-7.000000 till:-6.000000
 at:-6.000000 text:[[Sahelanthropus|Sahelanthropus tchadensis]]
 bar:bar4
 from:-6.100000 till:-5.700000
 at:-5.700000 text:[[Orrorin tugenensis]]

 align:left shift:(5,-4)

 bar:bar9
 from:-5.700000 till:-5.500000
 at:-5.500000 text:Ardipithecus kadabba
 bar:bar11
 from:-4.500000 till:-4.300000
 at:-4.300000 text:Ardipithecus ramidus

 bar:bar13
 from:-4.200000 till:-3.900000
 at:-3.900000 text:[[Australopithecus anamensis]]
 bar:bar15
 from:-3.900000 till:-2.900000
 at:-2.900000 text:[[Australopithecus afarensis]]
 bar:bar17
 from:-3.650000 till:-3.550000
 at:-3.550000 text:[[Australopithecus bahrelghazali]]
 bar:bar19
 from:-3.000000 till:-2.000000
 at:-2.000000 text:[[Australopithecus africanus]]
 bar:bar21
 from:-2.600000 till:-2.500000
 at:-2.500000 text:[[Australopithecus garhi]]
 bar:bar23
 from:-2.000000 till:-1.900000
 at:-1.900000 text:[[Australopithecus sediba]]

 bar:bar25
 from:-2.500000 till:-1.440000
 at:-1.440000 text:[[Homo habilis]]
 bar:bar27
 from:-1.900000 till:-1.400000
 at:-1.400000 text:[[Homo ergaster]]

 bar:bar10
 from:-2.700000 till:-2.500000
 at:-2.500000 text:[[Paranthropus aethiopicus]]
 bar:bar8
 from:-2.600000 till:-1.200000
 at:-1.200000 text:[[Paranthropus boisei]]
 bar:bar6
 from:-2.000000 till:-1.200000
 at:-1.200000 text:[[Paranthropus robustus]]

 align:right shift:(-5,-4)

 bar:bar29
 from:-1.700000 till:-0.030000
 at:-1.700000 text:[[Homo erectus]]
 bar:bar31
 from:-0.600000 till:-0.250000
 at:-0.600000 text:[[Homo heidelbergensis]]
 bar:bar33
 from:-0.230000 till:-0.029000
 at:-0.230000 text:[[Homo neandertalensis]]
 bar:bar35
 from:-0.200000 till:0
 at:-0.200000 text:[[Homo sapiens]]

 mark:none
 bar:bar4 at:-2.700000 align:left text:[[Paranthropus|rod Paranthropus]]
 bar:bar8 from:-2.800000 till:-1.100000 width:67 color:period1
 bar:bar8 from:-2.730000 till:-1.170000 width:57 color:white

 bar:bar7 at:-4.200000 text:[[Ardipithecus|rod Ardipithecus]]
 bar:bar10 from:-5.880000 till:-4.120000 width:44 color:Pleistocene
 bar:bar10 from:-5.830000 till:-4.170000 width:34 color:white

 bar:bar23 at:-4.500000 text:[[Australopithecus|rod Australopithecus]]
 bar:bar18 from:-4.480000 till:-1.700000 width:143 color:period2
 bar:bar18 from:-4.430000 till:-1.750000 width:133 color:white

 bar:bar35 at:-2.650000 text:[[Homo|rod Homo]]
 bar:bar30 from:-2.580000 till:0 width:138 color:period3
 bar:bar30 from:-2.530000 till:-0.050000 width:128 color:white

TextData =
 pos:(29,14)
 text:&quot;Miliona godina&quot;

&lt;/timeline&gt;
|}

== Migracije ==
[[slika:Science.abi8264-fa.jpg|thumb|350px|Vizualiziranje pretpostavljenih ljudskih predaka kroz vrijeme i prostor. Svaka linija predstavlja odnos potomaka predaka u pretpostavljenoj genealogiji modernih i drevnih [[genom]]a. Širina linije
odgovara koliko puta se odnos posmatra, a linije su obojene srazmjerno
procijenjenoj starosti predaka (Wilder Wohns et al (2022).&lt;ref&gt;Anthony Wilder Wohns, Yan Wong†, Ben Jeffery, Ali Akbari, Swapan Mallick, Ron Pinhasi, Nick Patterson, David Reich, Jerome Kelleher†, (2022): A unified genealogy of modern and ancient genomes Gil McVean, Science 25 FEBRUARY 2022 • VOL 375 ISSUE 6583; page: 836.&lt;/ref&gt;]]

[[Datoteka:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400 px|'''Širenje današnjeg čovjeka (crveno) iz Afrike''', na osnovu genetičkih istraživanja.&lt;br&gt; U Evropi, prvi moderni ljudi su dugo bili savremenici [[neandertalac]]a.]]

Od nalaza prvih nesumnjivih [[antropoidi|antropoida]], istraživači I obični radoznalci su bili duboko podijeljeni oko mogućih centara radijacije I pravaca migrirana, odnosno ekspanzije pripadnika roda''Homo''. Te rasprave traju čak I nakon sekvenciranja [[genom]]a [[čovjek]]a i [[čovjekoliki majmuni|čovjekolikih majmuna]].

Prema posljednjim dokazima, najprihvatljivija je pretpostavka da su se pripadnici roda ''Homo'', selili najmanje tri puta izvan [[Afrika|Afrike]]. Najprije je to učinio ''Homo erectus'', zatim ''Homo heidelbergensis'' i na posljetku ''[[Homo sapiens]]''. Postoje i naznake nekih relativnih migracija, npr. afro-azijske jezične porodice na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]].

Suglasno konstruiranom evolucijskom modelu nedavnog [[Teorija o afričkom porijeklu modernog čovjeka|afričkog porijekla modernog čovjeka]] [[vrsta]] ‘’Homo sapiens’’ je nastala [[specijacija|specijacijom]] u Africi, prije oko 200 hiljada godina, a njegove kasnije migracije na [[Euroazija|euroazijsko kopno]] su se odvijale naknadnim širenjem ostalih vrsta roda ''Homo'' (Chris Stringer i Peter Andrews).&lt;ref&gt;http://news.nationalgeographic.com/news/2007/07/070718-african-origin.html: Modern Humans Came Out of Africa.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stringer C. B., Andrews P, (1988): Genetic and fossil evidence for the origin of modern humans. Science, 239 (4845): 1263–1268.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:World map of prehistoric human migrations.jpg|mini|400px|Model ljudskih migracija, prema genetičkoj podjeli [[mitohondrija|mitohondrijske]] DNK. Bojama je označeno proteklo vrijeme od migracija, u hiljadama godina.]]

Alternativna (rivalska) hipoteza o multiregionalnoj evoluciji čovjeka, pretpostavljala je da se cijeli rod ''Homo'' sastojao od jedne velike integrirane populacije (kao što je to danas slučaj), koja je istovremeno i konstantno evoluirala na više mjesta, u rasponu od par miliona godina. Već u ovoj postavci, ona je isključivala mogućnost postojanje različitih vrsta roda ''[[Homo]]''. Model multiregionalne evolucije je prvi predložio [[Milford H. Wolpoff]] [[1988.]] godine.

Napredak u razvoju tehnika razdvajanja [[DNK]], posebno [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]], a kasnije i u DNK [[hromosom Y|hromosoma Y]] uveliko je unaprijedio spoznaje o porijeklu modernih ljudi.&lt;ref&gt;M'charek A. (2005): The Human Genome Diversity Project: an ethnography of scientific practice. Cambridge University Press, Cambridge, {{ISBN|978-0-521-83222-9}}.&lt;/ref&gt;

Nakon razdvajanja uzoraka [[mtDNK]] i [[Y-DNK]] domorodačkog stanovništva iz svih dijelova svijeta, došli su do podataka o [[genetika|genetičkom]] porijeklu muške i ženske linije čovječanstva.&lt;ref&gt;Webster D., Wells S. (2011): Meeting the family: One man's journey through his human ancestry. National Geographic Books, {{ISBN|978-1-4262-0573-6}}.&lt;/ref&gt; Rezultati analize razlika u genetičkom stablu obuhvaćenih uzoraka uzeti su kao čvrsti dokaz teorije pojedinačnog porijekla iz perioda od oko 300 hiljada godina (Teorija o afričkom porijeklu modernog čovjeka).&lt;ref&gt;Speicher M. R., Stylianos E. Antonarakis S. E., Arno G. Motulsky A. G. (2000): Vogel and Motulsky's human genetics: Problems and approaches. Springer, Berlin.&lt;/ref&gt; Uzorci su pokazali najveću raziličitost upravo unutar afričkog domorodačkog stanovništva, potvrđujući tako ideju da je [[Afrika]] genetička kolijevka prvih žena i muškaraca vrste ''Homo sapiens''. Proučavanja [[Mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] i DNK hromosoma Y dalo je čvrste dokaze u prilog teoriji o postojanju nedavnog zajedničkog afričkog pretka. Analizirajući [[Porodično stablo|porodična stabla]] sastavljena od 133 vrste [[mtDNK]], istraživači su dokazali da ljudski rod genetički potiče od jednog ženskog afričkog pretka, kojeg su nazvali [[mitohondrijska Eva|&quot;mitohondrijskom Evom&quot;]].

Široka studija afričke genetičke raznovrsnosti izvedena pod vođstvom [[Sarah Tishkoff]], dokazala je da [[Bušmani|narod San]] ima najveću genetičku različitost između 113 testiranih različitih [[populacija]], što ga čini jednim od 14 &quot;[[Ljudske genetičke grupacije|drevnih populacijskih grupacija]]&quot;. Istraživanjem je bilo moguće odrediti početak migracija modernih ljudi u [[Jugozapadna Afrika|Jugozapadnu Afriku]], u blizini obalne granice država [[Namibija|Namibije]] i [[Angola|Angole]]. Rezultati su objavljeni na internetskom izdanju časopisa ''Popular Science'' ([[Bosanski jezik|bos]]. Popularna nauka). Ranije je [[Richard Leakey]] imao premalo fosilnih dokaza da bi riješio ovo pitanje. Studije [[haplogrupa]] na [[hromosom Y|DNK hromosoma Y]] [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] čvrsto su podržale teoriju nedavnog afričkog porijekla. Kasniji nalazi, koji su dobijeni analizom [[autosom]]ske [[DNK]] također snažno podržavaju ovu teoriju.

Neke studije, međutim, sugeriraju da postoje dokazi o miješanju arhajske vrste ''Homo sapiens'' sa skupinama modernih ljudi.

Nedavno odvajanje [[genom]]a [[neandertalac|neandertalca]] i nalaza pod oznakom ''Denisova''&lt;ref&gt;Reich D., Green R. E., Kircher M. et al. (2010): Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia. Nature 468 (7327): 1053–60. PMID 21179161.&lt;/ref&gt; ukazuje da se, moglo dogoditi djelimično miješanje predačkih genskih fondova. Današnji ljudi izvan Afrike, u [[genom]]u imaju 2-4% [[alel]]a neandertalaca, a neki narodi [[Melanezija|Melanezije]] imaju dodatnih 4-6% alela denisovskog čovjeka.

Ovi novi rezultati nisu u suprotnosti sa modelom projekcije nedavnog afričkog pretka, osim u svojoj najstrožijoj interpretaciji. Nakon oporavka od mogućih efekata [[Genetički drift|genetičkog udaljavanja]] (uskog grla) koji je možda bio izazvan katastrofalnom erupcijom supervulkana [[Toba]]. Pretpostavka je da je relativno mala grupa ljudi napustila Afriku i nakratko se pomiješala s neandertalcima, vjerovatno na području [[Bliski Istok|Bliskog istoka]] ili možda već u [[Sjeverna Afrika|sjevernoj Africi]] prije daljnje migracije. To je, naravno imalo i evidentirane posljedice u [[genetička struktura populacije|genetičkoj strukturi]] zahvaćene populacije. Njihovi potomci, sa još uvijek dominantno afričkim genskim fondom, šire se u druge krajeve i naseljavaju cijelu [[Planeta|Planetu]]. Jedan dio ovih ljudi dolazi u kontakt s denisovskim ljudima, što dovodi do novog miješanja genofonda, vjerovatno na području [[Jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]], a kasnije i [[Melanezija|Melanezije]]. [[HLA]] haplotip porijeklom od neandertalca i denisovskog čovjeka pronađen je u modernim populacijama [[Euroazija|Euroazije]] i [[Okeanija|Okeanije]].

Još uvijek postoje neslaganja u teorijama o broju i obimu migracija. Teorijski model višestrukog širenja uključuje i teoriju južnog širenja, koju zadnjih godina sve više podržavaju genetički, [[lingvistika|lingvistički]] i [[arheologija|arheološki]] dokazi. Po toj teoriji, došlo je do obalne migracije modernih ljudi iz područja [[Rog Afrike|Roga Afrike]] prije oko 70.000 godina. Ova grupa je učestvovala u naseljavanju Jugoistočne Azije i [[Okeanija|Okeanije]], objašnjavajući tako otkriće da su se rane ljudske naseobine u tim područjima pojavila puno prije nego na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]]. Drugi talas migracija modernih ljudi širio se preko [[Sinaj]]a u Aziju, što je omogućilo formiranje većih dijelova populacije u [[Euroazija|Euroaziji]]. Ta druga grupa je razvila prefinjenu tehnologiju izrade kamenog alata. Bila je manje ovisna o prirodnim izvorima hrane, koja su se nalazlai uz morsku obalu, nego prva grupa doseljenika. Velik dio dokaza o seobama prve grupe vjerovatno je uništen podizanjem razine mora na kraju svakog [[glacijacija|glacijalnog]] maksimuma.

Model višestrukih migracija je u suprotnosti sa rezultatima studija koje dokazuju da svo stanovništvo Jugoistočne Azije i Okeanije potiče iz iste linije [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]]. To podržava teoriju jednog migracijskog talasa iz Afrike, od kojeg vuku porijeklo sve ostale neafričke populacije.

== Dodatno zapažanje ==

Pitanje o porijeklu ljudskih bića u raznim [[kultura|kulturnim]] i [[religija|vjerskim]] krugovima, je često bilo i još uvijek jeste, predmet mnogih sporova (vidi, naprimjer, članak [[Spor o stvaranju - evoluciji]]).
&lt;gallery&gt;
Image:Sahelanthropus tchadensis - TM 266-01-060-1.jpg| ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' − [[Fosil]]izirana [[lobanja]] 
| ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' – Digitalna rekonstrukcija glave
Image:SelamAustralopithecus.jpg|mini|desno|''Australopithecus'' − [[Fosil]]na [[lobanja]] 
Datoteka:Australopithecus afarensis.png|''Australopithecus'' − Rekonstrukcija glave
Datoteka:Homo habilis-KNM ER 1813.jpg|''[[Homo habilis]]'' − Replika [[fosil]]ne [[lobanja|lobanje]]
|''[[Homo habilis]]'' − Rekonstrukcija glave
Image:Homo_erectus.jpg|''[[Homo erectus]]'' − [[Fosil]]na [[lobanja]]
| ''[[Homo erectus]]'' − Rekonstrukcija glave
Datoteka:Homo ergaster.jpg|''[[Homo ergaster]]'' ([[Afrika|afrički]] ''Homo erectus'')− [[Fosil]]na [[lobanja]]
Image:Homo habilis-KNM ER 1813.jpg|''[[Homo habilis]]'' − [[Fosil]]na [[lobanja]] 
Image:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|''[[Homo heidelbergensis]]'' − [[Fosil]]na lobanja
|''[[Homo heidelbergensis]]'' − Rekonstrukcija glave
Image:Homo rodhesiensis model in Kelvingrove.JPG|''[[Homo rhodesiensis]]'' − [[Fosil]]na [[lobanja]] 
| ''[[Homo rhodesiensis]]'' − Rekonstrukcija glave
Image:Laténium-crâne-bichon.jpg| [[Kromanjonac]] − [[Lobanja]]
Datoteka:Cro-Magnon_man_rendered.jpg|[[Kromanjonac]] − Digitalna rekonstrukcija glave
Image:Homo sapiens sapiens (Modern man), World Museum Liverpool.JPG|[[Lobanja]] [[Čovjek|današnjeg čovjeka.]]
Datoteka:Masai Woman.jpg|[[Fotografija]] žene [[Masai]] ratnika.
&lt;/gallery&gt;

== Također pogledajte ==
*[[Antropologija]]
*[[Bioantropologija]]
*[[Antropogeneza]]
*[[Antropogenija]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Human evolution}}
* [http://teorijaevolucije.com/ Teorija Evolucije]
* [http://www.imperial.ac.uk/P3487.htm The human immune system may limit future evolution]
* [https://web.archive.org/web/20130915213923/http://www.futurehumanevolution.org/ Human evolution and the future]
* [https://web.archive.org/web/20050403222352/http://www.andaman.org/book/chapter34/text34.htm Relations of the Homo sapiens]
* [http://www.talkorigins.org/faqs/homs/species.html Hominid Species] at talkorigins.org
* [http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html DNA Shows Neandertals Were Not Our Ancestors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025130731/http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html |date=25. 10. 2005}}
* [http://www.pbs.org/wgbh/nova/neanderthals/ Neanderthals on Trial] Nova Online - Provided by ''Public Broadcasting Service''.
* [http://www.becominghuman.org/ Becoming Human] - Provided by ''Public Broadcasting Service''.
* [http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/a_tree.html Tree of evolution of Man's fossil ancestors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102090342/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/a_tree.html |date=2. 11. 2005 }}
* [http://www.evolutionpages.com/FOXP2_language.htm FOXP2 and the Evolution of Language]
* [https://web.archive.org/web/20060326213734/https://www5.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html Atlas of the Human Journey] (''National Geographic'')
* [http://info.anu.edu.au/mac/Newsletters_and_Journals/ANU_Reporter/_pdf/vol_29_no_01/dogs.html Theory suggets greater role for man's best friend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117001247/http://info.anu.edu.au/mac/Newsletters_and_Journals/ANU_Reporter/_pdf/vol_29_no_01/dogs.html |date=17. 1. 2012 }}
* [http://groups.yahoo.com/group/AAT Waterside adaptations in the genus Homo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516062104/http://groups.yahoo.com/group/AAT/ |date=16. 5. 2008 }}
* [http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html Theory of Human Sciences (Documents No. 5, 6 and 7 in English)]

{{Istaknuti članak}}

[[Kategorija:Antropologija]]
[[Kategorija:Bioantropologija]]
[[Kategorija:Ljudska evolucija]]
[[Kategorija:Čovjek]]</text>
      <sha1>cd4cpg4dgjuz3uijicl1muwgqim3ksm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926661</id>
      <parentid>3926569</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-51098-77|~2026-51098-77]] i vraćeno na izmjenu 3896682 korisnika PanaskoBot: Vlastiti stavovi</comment>
      <origin>3926661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="101674" sha1="26kuwon3oi7bq3lq8daslbbx9jty41h" xml:space="preserve">{{Evolucija|expanded=Prirodna historija}}
[[Datoteka:Human evolution chart-en.svg|Jedan od više savremenih pogleda na geografsku i vremensku rasprostranjenost hominidnih populacija.|right|mini|400px]]
[[Datoteka:ape skeletons-hr.png|mini|400px|Razlike u kosturu [[čovjekoliki majmuni|čovjekolikh majmuna]].]]
[[Datoteka:Hominidae.PNG|400px|mini|[[Filogeneza|Filogenetsko]] stablo najnovijih vrsta čovjekolikih majmuna: čovjek (rod ''[[Homo]]''), [[čimpanze]] i [[bonobo]]i (rod ''[[Pan]]''), [[gorile]] (rod ''[[Gorilla]]''), orangutani (rod ''[[Pongo]]''), i [[giboni]] (četiri vrste porodice ''Hylobatidae'': ''Hylobates'', ''Hoolock'', ''Nomascus'', i ''Symphalangus''). Svi osim gibona pripadaju '''hominidima'''.]]
[[Datoteka:Skull evolution.png|thumb|250px|Lobanje uzastopnih (ili skoro uzastopnih, ovisno o izvoru) ljudskih evolucijskih predaka, sve do 'modernog' Homo sapiensa]]

[[Datoteka:Pierre taillée Melka Kunture Éthiopie fond.jpg|thumb|200 px|right|Kameno &quot;sječivo&quot; jezgraške kulture ''Oldowan'', najčešći osnovni kameni alat koji je bio napravljen od strane ''Homo habilisa''.&lt;br&gt;Naziv kulturi je bio dat po jednom od najuvjerljivijih nalazišta (''Oldoway'').]]
[[Datoteka:Small bonfire.JPG|thumb|200px|desno|Ovladavanje vatrom je ključna prekretnica i pokretač drugog velikog širenja u ljudskoj historiji.]]
[[Datoteka:Pierre taillée Melka Kunture Éthiopie fond.jpg|mini|200 px|Kameni alat prve kulture (''Oldovan''), po kojem je ''[[Homo habilis]]'' označen prvim pripadnikom roda ''[[Homo]]''.]]
[[Datoteka:Acheuleanhandaxes.jpg|right|mini|200px|Ručna sjekira kulture ašelen (ašel) iz [[Kent]]a: [[kremen]]o oruđe ''[[Homo erectus]]a''.]]
[[Datoteka:Slozeni alat.jpg|right|mini|550px|'''Usložnjavanje postupka izrade kamenog oruđa''':&lt;br&gt;Broj, boja i klasteri kružića označavaju korake, kvalitet i kvantitet obrade.&lt;br&gt;Za najprimitivnije oruđe bilo je dovoljno samo 25 istovrsnih udaraca, a za najprefinjenije alate kamenog doba – 251 složeni udarac u devet složenih koraka.&lt;br&gt; Prvo i drugo oruđe pripada kulturi ašelenske/ašelske (acheulian) tehnike koja je karakteristična za vrstu ''[[Homo erectus]]'', obilježenu jednostavnim odbijanjem ivera od [[kremen]]og jezgra.&lt;br&gt;Treće oruđe je pravljeno mustijerskom/musterienskom tehnikom koju odlikuje odbijanje i obrada iverja.&lt;br&gt;Na dnu je nožolika alatka kulture orinjak/orinjasjen, tehnike koju je poznavao [[kromanjonac]].]]
'''Evolucija čovjeka''' je proces promjene i razvoja, odnosno [[evolucija|evolucije]], putem kojeg se [[čovjek|ljudska bića]] pojavljuju kao posebna [[vrsta (biologija)|biološka vrsta]]. Proučavanje ljudske evolucije uključuje mnoge naučne discipline, naročito [[fizička antropologija|fizičku antropologiju]], tj, [[bioantropologija|bioantropologiju]] i [[genetika|genetiku]]. Izraz ''čovjek'' ([[Latinski jezik|lat]]. ''homo''), odnosi se na biološki rod [[Homo (rod)|Homo]]. Proučavanje ljudske evolucije obično uključuje i druge [[hominidi|hominide]], poput australopitēkâ (''[[Australopitek|Australopithecus]]''), njihovih srodnika i predaka.&lt;ref name=&quot;Wood B (2005)&quot;&gt;Wood B. (2005): Human evolution – A very short introduction. Oxford University Press, Oxford, {{ISBN|0-19-280360-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;&gt;Hadžiselimović R. (1986): Uvod u teoriju antropogeneze. Svjetlost, Sarajevo, {{ISBN|9958-9344-2-6}}.&lt;/ref&gt;

[[Evolucija]] primatâ počinje u [[Geologija|geološkom]] razdoblju kasne [[Kreda (period)|krede]]. Prema izvršenim genetičkim proučavanjima, [[primati]] su se počeli odvajati od ostalih [[Sisari|sisara]] prije 85 miliona godina, a prvi sigurni fosili primatâ pojavljuju se u [[paleocen]]u prije 55 miliona godina.&lt;ref&gt;&quot;Nova – Meet Your Ancestors&quot;. PBS.&lt;/ref&gt; Rod hominida ili velikih čovjekolikih majmuna odvaja se od roda ''[[Giboni|Hylobatidae]]'' u razdoblju od 15-20 miliona godina, a prije 14 miliona godina ''[[Ponginae]]'' ili [[orangutani]] odvajaju se od roda ''[[Homo]]''.

[[Dvonožnost|Dvonožno]] hodanje ili bipedalizam je bilo najvažnije prilagođavanje [[tribus]]a [[Hominini|hominina]]. Smatra se da su prvi dvonožni [[hominini]] bili ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' ili ''[[Orrorin]]'', dok se potpuno dvonožni ''[[Ardipithecus]]'' pojavio nešto kasnije. Preci [[gorile|gorila]] i [[čimpanze|čimpanzi]] odvajaju se otprilike u istom razdoblju, tako da su ''Sahelanthropus'' ili ''Orrorin'' vjerovatno naši posljednji zajednički biološki preci. Prvi dvonožni majmuni najzad evoluiraju u rod ''Australopithecus'' (potporodica ''Australopithecinae'') i poslije u rod ''[[Homo]]''.

Prva dokumentirana vrsta roda ''[[Homo]]'' bio je ''[[Homo habilis]]'' koji se pojavio prije otprilike 2,3 miliona godina. ''Homo habilis'' prva je vrsta kod koje je sa sigurnošću dokazano korištenje kamenog oruđa. Volumen mozga prvih hominina bio je otprilike jednak onom savremenih [[čimpanze|čimpanzi]]. Tokom kasnijih razdoblja došlo je do razvoja [[mozak|mozga]] i povećanja njegove zapremine, tzv. procesa [[encefalizacija|encefalizacije]]. Fosilni ostaci dokazuju da se s pojavom vrste ''[[Homo erectus]]'' volumen [[neurokranij]]a udvostručio u odnosu na prve hominine i dosegao do oko 850&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;Java Man, Curtis, Swisher and Lewin, {{ISBN|0-349-11473-0}}&lt;/ref&gt; ''[[Homo erectus]]'' i ''[[Homo ergaster]]'' bili su prvi [[hominini]] koji su napustili [[Afrika|Afriku]] i raširili se po [[Azija|Aziji]] i [[Evropa|Evropi]] prije oko 1,8-1,3 miliona godina. Pretpostavlja se da su to bile prve vrste koje su koristile vatru i složeno oruđe. Po posljednjoj paleoantropološkoj ''Teoriji novijeg afričkog porijekla (engl. ''Recent African Ancestry theory'') poznatoj i kao teorija ''napuštanja Afrike'' (engl. ''Out of Africa theory''), anatomski savremeni ljudi su se razvili u Africi vjerovatno iz oblika na razini ''[[Homo heidelbergensis]]'' i napustili Afriku prije 100.000 do 50.000 godina, potisnuvši tako lokalne starosjedilačke vrste ''Homo erectus'' i ''[[Homo neanderthalensis]]'' (neandertalac).

Prvi predstavnik anatomski savremenog čovjeka bio je tzv. arhajski ''[[Homo sapiens]]'' koji se pojavio u razdoblju prije 400.000 do 250.000 godina, kad je populacija [[neandertalac]]a postupno iščezavala. Savremeni genetički dokazi ukazuju da više [[haplotip]]a, u genetičkom kodu sadašnjih ljudi koji nisu iz Afrike, potiče od [[DNK]] neandertalaca i drugih hominina, kao npr. &quot;[[denisovski čovjek|denisovskog čovjeka]]&quot;. Otprilike 6 % sadašnjeg genskog koda neafričkih naroda može se pripisati drugim vrstama hominina, naročito neandertalcima, dokazujući tako da je dolazilo do [[Asimilacija|asimilacije]] arhaičnih i modernih ljudi, odnosno stapanja različitih vrsta rodova ''[[Homo]]''.&lt;ref&gt;Abi-Rached L. et al. (2011):The Shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans. Science, 334 (6052).&lt;/ref&gt;

Anatomski savremeni ljudi evoluirali su iz arhajske vrste ''[[Homo sapiens]]'' koja se ponegdje označava i kao pdvrsta ''Homo sapiens presapiens'' da bi se naglasio nastavak zamjene sa ''Homo sapiens sapiensom''. Arhajski pračovjek se pojavio u u srednjem [[paleolit]]u, otprilike prije oko 200.000 godina. Njegovu epohu obilježava evolucijska novost u živom svijetu: '''pojava simboličkog komuniciranja, jezika i [[umjetnost]]i''', te specijaliziranog kamenog oruđa. To se dogodio prije otprilike 50.000 godina, iako postoje pretpostavke da su se ovi oblici ponašanja možda pojavili s pojavom anatomski savremenih ljudi.&lt;ref&gt;Mellars P. (2006): Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago?&quot;. Proc. Nat. Acad. Scie., 103 (25): 9381.–9386.&lt;/ref&gt;
==Historija ideja o zajedničkom porijeklu velikih majmuna ==

===Klasični dokazi===
Moderna oblast [[paleoantropologija|paleoantropologije]] razvila se u [[19. vijek]]u, nakon otkrića ''neandertalskog čovjeka'', kao i na osnovu podataka o drugim ''pećinskim ljudima''. Ideja da su ljudi slični izvjesnim [[hominidi|čovjekolikim majmunima]] bila je već prisutna u nekim naučnim krugovima, ali ideja o opštoj biološkoj evoluciji [[vrsta]] nije bila prihvaćena sve do pojavljivanja knjige [[O porijeklu vrsta]] [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]], koja je objavljena [[1859]].

Iako Darwinova prva knjiga o evoluciji nije imala šireg odjeka, otvorila je konkretno pitanje [[evolucija|evolucije]] čovjeka − &quot;svjetlo će biti bačeno na porijeklo čovjeka i njegovu historiju,&quot; bilo je sve što je Darwin napisao o tom problemu. Posljedice teorije evolucije bile su jasne savremenim čitaocima. Rasprave između [[Thomas Huxley]]a i [[Richard Owen]]a bile su usredsređene na ideju ljudske evolucije. Nakon što je Darwin objavio svoju knjigu na temu [[Porijeklo čovjeka i odabir u odnosu na spol (Darwin)|Porijeklo čovjeka i odabir u odnosu na spol]], njegovo tumačenje evolucije je bilo već dobro poznato, kao i njene interpretacije, koje su ovu teoriju učinile vrlo kontroverznom. Čak i mnogi od njegovih izvornih pristalica (kao što su [[Alfred Russel Wallace]] i [[Charles Lyell]]) ustuknuli su pred idejom da su svoje bezgranične mentalne sposobnosti i moralnu senzibilnost ljudska bića mogla razviti putem [[selekcija|prirodne selekcije]].

Od vremena [[Carolus Linnaeus]]a, [[veliki majmuni]] su smatrani najbližim srodnicima ljudskih bića, na osnovu morfološke sličnosti. U 19. stoljeću, pretpostavljalo se da su naši najbliži srodnici [[čimpanze]] i [[gorile]]. Na osnovu prirodnih osobenosti ovih stvorenja, pretpostavljalo da ljudi dijele zajedničkog pretka sa [[Afrika|afričkim]] [[majmun]]ima i da će se fosili ovih predaka na kraju i naći u Africi.&lt;ref&gt;Enard W. et al. (2002): Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language. Nature, 418: 870.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Crow T. J., Ed. (2002): The Speciation of Modern Homo sapiens. Oxford University Press, Oxford.&lt;/ref&gt;

Osim ranijeg otkrića neanderthalca ([[1920]].), novih nalaza nije bilo do [[1924]]., kada je [[Raymond Dart]] opisao ''Australopithecus africanus''. Holotip - primjerak je &quot;Dijete iz Taunga&quot;, [[fosil]] novorođenčeta iz podfamilije ''Australopithecinae''. otkriven u [[Taung]]u, [[Južna Afrika]]. Ostaci su bili izuzetno dobro očuvane sitne kosti [[lobanja|lobanje]] i endokranijskog prostora [[mozak|mozga]]. Mozak je bio (dječije) mali (410&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;), ali njegov oblik je bio zaobljen, za razliku od čimpanze i gorile, a više oblikovan kao mozak današnjih ljudi. Također, uzorak je imao i kratke [[očnjak]]e, a položaj ''foramen magnum'' je dokaz dvonožnog kretanja. Sve ove osobine uvjerile su da je Dartova Taung beba pripadala dvonožnom ljudskom pretku, prijelaznom obliku između majmuna i ljudi. Prošlo je još 20 godina prije nego što su Dartove tvrdnje prihvaćene ozbiljno, nakon otkrića više fosila koji su ličili na njegov nalaz. Preovladavajući pogled tog vremena je bio da je veliki mozak evoluirao prije dvonoštva. Smatralo se da je preduslov za dvonoštvo inteligencija u rangu sa modernim ljudima.&lt;ref name=&quot;Wood B (2005)&quot;/&gt;

Za ''Australopithecinae'' se sada vjeruje da su neposredni preci roda ''Homo'', grupē kojoj pripadaju imoderni ljudi. I ''Australopithecinae'' i '' Homo sapiens '' su dio plemena (tribusa) [[Hominini]], ali nedavni podaci su doveli u sumnju položaj ''Australopithecusa africanusa'' kao direktnog pretka modernog čovjeka; možda je i bio posljednji rođak. Australopitecine su prvobitno klasificirani kao ''gracilni'' i ''robusni''. Robusna varijanta australopiteka je zatim iznova klasificirana pod nazivom ''Paranthropus''. 
Godine [[1930]]., kada je prvi put opisan prvi robusni primjerak, uzeto je ime roda ''Paranthropus''. [[1960.]] robusni oblik se &quot;preselio&quot; u rod ''Australopithecus''. Nedavni trend je pokušaj vraćanja u originalnu klasifikaciju, tj. uvažavanja posebnog roda.

=== Revolucija genetičkih dokaza ===
Genetička &quot;revolucija&quot; u proučavanju evolucije čovjeka započela je kad su [[biologija|biolozi]] [[Vincent Sarich]] i [[Allan Wilson]] procijenili intenzitet imunih reakcija na [[albumin]] u [[krv]]nom [[serum (krv)|serumu]] između različitih [[vrsta]] [[životinja]], uključujući ljude i čovjekolike majmune ([[čimpanze]] i [[gorile]]). Snaga imunog odgovora može se odrediti kao &quot;imunološka udaljenost&quot; (eng.: ''&quot;Immunological Distance&quot;''), koja je srazmjerna razlikama u [[protein]]skim nizovima [[aminokiselina]] u izmehomolognim [[Bjelančevine|bjelančevinama]] različitih vrsta.

Nakon određivanja kalibracijske krivulje parova upoređivanih vrsta i poznatog vremena [[Genetska divergencija|genetske divergencije]] [[fosil]]nih nalaza, dobijeni podaci su se mogli koristiti kao [[molekularni sat]] za procjenu vremena razdvajanja parova siromašnijih ili nepoznatih fosilnih nalaza. U članku koji je objavljen [[1967.]] u časopisu &quot;''Science''&quot;, naučnici Sarlich i Wilson su vrijeme razdvajanja ljudi i majmuna procijenili na prije 4-5 miliona godina. U to se vrijeme pretpostavljalo da se to dogodilo 10-30 miliona godina prije naše ere. Kasniji fosilni nalazi, pogotovo otkriće [[australopitek]]a &quot;Lucy&quot; i pomnijeg datiranja starijeg fosilnog materijala, kao što je ''Ramapithecus'', dokazali su da se vrijeme divergencije zbilo kasnije. Time su potvrdili istovremeno i valjanost imunološke metode. Primjena [[imunologija|imunoloških]] istraživanja revolucionarno je usmjerila istraživanja ka [[Molekularna evolucija|molekularnoj evoluciji]].

=== Potraga za najstarijom grupom hominida ===
Tokom devedesetih godina prošlog stoljeća više grupa [[paleoantropologija|paleoantropologa]] su organizirale istraživanja duž cijele Afrike u potrazi za najstarijim fosilnim dokazima razdvajanja hominina i ostalih čovjekolikih majmuna. Meave Leakey je [[1994]]. otkrila prve fosile ''Australopithecus anamensis'', Međutim, grupa Tima Whitea otkrićem oblika ''[[Ardipithecus ramidus]]'' pomjera datiranje procesa povećavanja genetskih promjena ([[mutacija]]) kod ljudi i majmuna na 4,2 milijuna godina. [[Martin Pickford]] i [[Brigitte Senut]], [[2000.]] otkrivaju fosil dvonožnog hominina u brdima [[Tugen]] u [[Kenija|Keniji]] koji je star blizu 6 miliona godina, kojeg su nazvali ''[[Orrorin tugenensis]]''. Grupa paleoantropologa predvođena [[Michel Brunet|Michelom Brunetom]], [[2001.]] otkriva fosilnu lobanju ''[[Sahelanthropus tchadensis|Sahelanthropusa tchadensisa]]'', čiju starost procjenjuju na oko 7,2 miliona godina prije današnjice. Brunet pretpostavlja da je ''Sahelanthropus'' bio dvonožan, pa ga svrstava u tribus hominini.

== Prije roda ''Homo'' ==
=== Znaci raspoznavanja primata===
Primati žive u raznolikim u [[biotop|staništima]], kao što su ona na drveću i u grmlju. Tu opstaju zahvaljujući mnogim prilagođavanjima u prirodnom okruženju.
Neka od tih prilagođavanja su:
* Rameni zglobovi koji omogućuju visoki stepen kretanja u svim pravcima.
* Petoprsti prednji i zadnji udovi sa pokretnim palcem i relativno velikim nogama; prednji udovi (ruke), sa obično dugim prstima mogu (pri)hvatiti; palac može oponirati srednjaku i/ili kombinacijama ostalih prstiju, što olakšava pribavljanje i pripremu hrane;
* Nokti (umjesto kandži) na prstima na „rukama“ i nogama (u većine vrsta);
* Senzitivni taktilni jastučići na krajevima (vrhovima) prstiju.
* Očna duplja okružena koštanim prstenom;
* Smanjivanje [[njuška|njuške]] i spljoštenom [[lice (anatomija)|licu]], što se može pripisati oslanjanju na [[čulo]] [[vid]]a, na uštrb [[nos|čula mirisa]].
* Kompleksan vizuelni sistem s binokularnim (stereoskopskim) vidom, visoka [[oštrina vida]] i [[viđenje boja]];
* [[Mozak]] s dobro razvijenim [[mali mozak|malim mozgom]] za dobro održavanje ravnoteže.
* Veliki [[mozak]] u odnosu na veličinu tijela, posebno u grupi [[majmuni Starog svijeta|majmuna starog svijeta]];
* Uvećan [[mozak|cerebralni korteks]] ([[mozak|mozga]]): učenje i rješavanje problema;
* Smanjen broj zuba u odnosu na primitivne sisare;
* Dobro razvijeno [[debelo crijevo|slijepo crijevo]] (dio [[debelo crijevo|debekog crijeva]], ''coecum''): [[biljožderi|biljojedni]] [[probavni sistem]];
* Dvije grudne [[žlijezda|mliječne žlijezde]];
* Tipski jedna beba po trudnoći.
* Viseći [[penis]], [[skrotum]] i [[testis]]i.
*Duga [[trudnoća]] i period razvoja;
* Trend ka uspravnom držanju torza, što vodi ka [[dvonožnost|dvonoštvu]];

Nemaju svi [[primati]] sve ove [[anatomija|anatomske]] [[osobina|oznake]], niti je svaka osobina jedinstvena za primate. Što se tiče ponašanja, primati su često vrlo [[društvo|društveni]]; žive u grupama s 'fleksibilnom hijerarhijom dominacija', što je fraza koja znači nešto poput: ''vođa se može promijeniti prema aktivnosti grupe''.&lt;ref&gt;Macdonald D. (2006): Primates, The Encyclopedia of mammals: 290–307. The Brown Reference Group plc, {{ISBN|0-681-45659-0}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Pough F. W., Janis C. M., Heiser J. B. (2005): Vertebrate life: Characteristics of primates, 7th edition. Pearson, {{ISBN|0-13-127836-3}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/480Archonta/480.400.html#Primates {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512022901/http://www.palaeos.com/Vertebrates/Units/480Archonta/480.400.html#Primates |date=12 Maj 2008 }}, Archonta: Primates. Palaeos.&lt;/ref&gt;

===Osnovna obilježja područja ljudskog prilagođavanja===
Osnovno obilježje [[čovjek|ljudskog]] područja prilagođavanja je opstanak pomoću rada, odnosno proizvodnja sredstava kojima se obezbjeđuju potrebni uslovi za [[život]]. Prirodni okviri ljudskog života su tokom procesa antropogeneze doživljavali krupne promjene, ali su rad, razvoj složenog sistema radnih odnosa i društvena podjela rada stalno bili jedini suštinski uslov i način njegovog opstanka na našoj planeti. Prva obrada predmeta rada pomoću svojeručno stvorenih sredstava za rad, bila je samo ključ za uski ulaz u neslućenu širinu budućeg područja prilagođavanja ljudskog roda. U njoj je i sam čovjek postepeno širio sopstvene mogućnosti za osvajanje njenih potencijala, zahvaljujući razvoju proizvodnih snaga društva, sopstvenim dostignućima i spoznajama. Između ostalog, i po takvom po1ožaju i odnosu prema svom području prilagođavanja, čovjek je jedinstven primjar u prirodi.

===Osobenosti ljudskog prilagođavanja===
Tragovi preduslova u prilagođavanju za rad javljaju se u neočekivano širokom krugu novijih životinjskih vrsta, na osnovu čega su još utemeljivači suvremene teorije evolucije upozoravali da čovjek u tom pogledu i nije baš jedinstven u prirodi. Tako na primjer, izvjesne elemente rada susrećemo kod nekih vrsta: sisara, [[ptica]], [[insekt|insekata]] itd. Među [[primat]]ima se to posebno odnosi na [[čimpanze]] i [[pavijan]]a, kod kojih je je i eksperimentalno dokazana sposobnost svrsishodne i složenije upotrebe pojedinih predmeta (motke, na primjer) u pribavljanju hrane.

Izgleda da je van sumnje mogućnost da su, kao i kod čovjekovog antropoidnog pretka, i medu dalekim precima ovih [[životinja]] postojali slični oblici radnih udruživanja. U vezi s tim, nameće se [[logika|logično]] pitanje: koje su to presudne uporedne prednosti prilagodljive vrste čovjekovih predaka koje su ih činile uspješnim u osvajanju ljudskog područja prilagođavanja, dok su pomenute životinje ostale na nivou upotrebe neobrađenih predmeta i iskorištavanja sirovih prirodnih proizvoda, kao izvora životnog postojanja. 
U postojećim podjelama, posebnosti hominidnog [[adaptivni tip|adaptivnog tipa]] se vežu u različita područja njegovog razvoja, te se nezaobilazno podvlači raznovrsni evolucijski značaj, suštinskih činilaca očovječavanja, kao što su složene cjeline:
*'''dvonožni hod sa uporednim [[anatomija|anatomskim]] promjenema''',
*'''interaktivna veza [[mozak]] ↔ [[ruka|ruke]] ↔ [[rad]] ↔ [[svijest]] ↔ [[govor]]''', 
*'''porodična i društvena organizacija i podjela rada''', 
*'''dugoročno prikupljanje iskustava i dostignuća''', itd.

Raznovrsnost tih osobenosti je zamršeno isprepleten sistemo brojnih uzročno-posljedičnih veza, pa ga je čak i u metodološke svrhe veoma teško raščlanjivati.

Mozak ↔ ruke ↔ rad ↔ svijest ↔ govor jedinstvena su i otvorena [[dijalektika|dijalektička]] cjelina, za koju su posebno delikatne i neizvjesne procjene, kako pojedinačnog doprinosa polaznoj upućenosti (pra)hominidnog adaptivnog tipa pri osvajanju ljudskog područja prilagođavanja, tako i njihovog djelimičnog doprinosa u dosadašnjoj evoluciji ove vještine opstanka u prirodnoj okolini. Pojedini dijelovi su se pri međusobnom djelovanju razvijali u odnosu na ostale dijelove cjeline i u složenoj uzajamnoj uslovljenosti.

Čini se ipak, da su određeni razvoji kvalitativnih osobina mozga i oslobađanje prednjih udova od pokretnih radnji (dvonožni hod), tj. pojava ruku kao jedinsvenog organa u prirodi, bili polazni preduslovi za pojavu rada. To je bilo ključno prilagođavanje hominida na posebno mjesto u općoj ekonomiji prirode koje su počeli osvajati. Savremena [[antropologija]] je stoga već odavno usvojila mišljenje klasika po kojem je uspravljanje bilo odlučujući iskorak hominidne grupe sa općeg puta evolucije antropoidnih primata. Još postoji dilema da li su zajednički preci [[pongini|pongina]], [[gorilini|gorilina]] i [[hominini|hominina]] bili brahijatori ili se brahijacija kod pongina razvijala paralelno sa [[antropogeneza|antropogenezom]]. Općenito je prihvaćen stav da su od povremenih dvonožaca, odnosno nespecijaliziranih brahijatora, koji su živje1i u krošnjama drveća, preci hominida postepeno postajali stalni dvonošci (pouzdano od australopitecina), sa prebivalištima na rubovima šume, proplancima ili otvorenim ([[Savana|savanskim]]) prostorima. Postojalo je i uvjerenje da stepa nije bila prapostojbina prvih euhominina, što se posebno pothranjuje činjenicom o osobenostima ljudske termoregulacije kao i činjenicom da je većina praljudskih fosilnih ostataka nađena u područjima koja su mogla imati sigurne izvore vode (rijeke, jezera, itd.). U svakom slučaju, u oba ova tìpa otvorenih terena slabi selekcioni pritisak na (ne)osjetljivost [[čulo|čula mirisa]], a jača i usavršava se (binokularni, stereoskopski) [[vid]].

Ruke postaju organi za rad, najkarakterističnije i izrazito ljudsko obilježje, koje postepeno poprima ulogu vodećeg činioca čovjekove evolucije, svake individualne i grupne sudbine. Imajući u vidu opisane osobenosti ljudskog područja prilagođavanja, može se zaključiti da nema suštinskog pretjerìvanja u sintagmi: &quot;rad je stvorio čovjeka&quot;.

Budući da su bile [[selekcija|odabirne]] prednosti, pomenute i ostale (uporedne) [[fiziologija|funkcionalno]]-[[anatomija|anatomske]] promjene progresivno utiču na mijenjanje odgovarajućih osobina mozga. Te promjene se u početku tiču kvantiteta, koji postepeno prelazi u najbitnije kvalitativne [[evolucija|evolucijske]] novine [[hominide|hominidne]] razvojne linije. U novoj sredini, [[mozak]] se oslobađa voljne funkcije održavanja ravnoteže (koja je na drveću bila neophodna) i ona postaje automatska. Promjene u značaju čula (posebno mirisa i vida) se odražavaju i u odgovarajućim izmjenama senzornih oblasti mozga, a porast manipulativnih (radnih) sposobnosti selektivno utiče na adekvatne promjene i u motornim centrima.

Premještanjem zgloba [[glava]] - [[kičma]] prema sredini [[lobanja|lobanjskog]] dna, postepeno se ostvaruju uslovi za ubrzanu i progresivnu evoluciju visine lobanje, odnosno zapremine mozga. Tome također doprinosi i izmjena položaja i funkcije vratnih mišića, načina ishrane itd. Tako [[muskulatura]], koja četvoronožnim primatima služi za održavanja prepoznatljivog položaja glave, kod hominida mijenja položaj i gubi taj značaj, pa se smanjuju i koštani grebeni i hvatište glavnih mišića. Izmijenjen način ishrane usmjerava odabir ka smanjenju [[nos|njuške]], [[vilica|vilice]], [[zub]]ala, tj. povećanju visine i smanjenju ukošenosti [[lice (anatomija)|lica]] itd. Proizvodnja [[alat|oruđa]] za rad (prvi put kod [[habiline|habilina]]), omogućava uspješniji [[lov]], čime se ostvaruju uslovi za prelazak sa [[Biljojedi|biljojedne]] na [[svežderi|omnivornu]] ishranu.

[[Protein|Bjelančevinska]] (mesna) [[hrana]] je energetski bogatija, pa je umjesto stalnog traganja za hranom, ljudskim precima ostajalo vremena i za druge aktivnosti. Mnogi evolucionisti su odavno uvjereni da evolucija primata bez toga vjerovatno uopće ne bi ni pošla putem [[hominizacija|očovječavanja]].

==Anatomska prilagođavanja==
Evolucija čovjeka je obilježena nizom promjena u [[morfologija|morfološko]]-[[anatomija|anatomskoj]] konstituciji, [[fiziologija|fiziologiji]] i [[etologija|ponašanju]], koji su se postepeno ustalili nakon razdvajanja predaka čovjeka od predaka ostalih [[majmun]]a. Najvažnije [[evolucija|evolucijske]] promjene su dvonožni hod ili [[bipedalizam]], povećanje moždanog volumena ili [[encefalizacija]], produženje [[Trudnoća|trudnoće]] i perioda razvoja, uz smanjenje anatomskih razlika među [[spol]]ovima. Međusobno dejstvo između navedenih promjena još su uvijek predmet rasprava, posebno o sprezi: '''[[bipedalizam]] ↔ [[ruka|ruke]] ↔ [[mozak]] ↔ [[rad]] ↔ [[govor]]''', gdje se ne može precijeniti značaj niti jedne karike u toj povratnoj sprezi na proces sticanja isključivo ljudskih osobenosti.&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;/&gt; U okviru toga, tokom evolucije čovjeka rasla je čvrstoća i preciznost stiska [[Šaka|šake]], koja se prvi put razvila kod ''[[Homo erectus]]a'', kao posebno obilježje '''organa za rad'''. Šaka je tokom dugog procesa [[antropogeneza|antropogeneze]] postala najmanipulativniji ljudski organ, osposobljen za široki raspon usaglašenih i preciznih pokreta, od stvaranja umjetnosti na [[Muzički instrumenti|muzičkim instrumentima]] ili [[Slikarstvo|slikarskom]] platnu - do najgrubljih fizičkih aktivnosti.

===Dvonožni hod===
Dvonožno hodanje ili [[bipedalizam]] jedna je od temeljnih prilagodbi [[tribus]]a [[Hominini|hominina]] i smatra se osnovnim pokretačem niza promjena u anatomskom izgledu [[kostur]]a čovjeka i kompletne [[Tjelesna konstitucija|tjelesne konstitucije]], uključujući i stvaranje uslova za povećanje zapremine mozga. Smatra se da su prvi pretežno dvonožni [[hominini]] pripadali oblicima koji su opisani kao ''[[Sahelanthropus tchadensis]]''.&lt;ref&gt;Coppens Y. et al. (2002): A new hominid from the upper miocene of Chad, Central Africa. Nature, 418 (6894): 145–151.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.nature.com/nature/journal/v418/n6894/full/nature00879.html.&lt;/ref&gt; i ''[[Orrorin]]'', a u rodu ''[[Ardipithecus]]'' su se pojavili prvi nespretno dvonožni hominini. [[Gorile]] i [[čimpanze]], kao majmuni koji se i danas pri dvonožnom kretanju oslanjaju na šake, odvojili su se kao zasebna grupa otprilike u isto doba, tako da su ''Sahelanthropus'' ili ''Orrorin'' vjerovatno naši posljednji zajednički preci. Prvi dvonožni hominini su najzad evoluirali u rodu ''Australopithecus'' (potporodica ''Australopithecinae''), a kasnije u rodu ''[[Homo]]''. U vezi sa prednostima bipedalizma, postoje brojne hipoteze, od značaja oslobađanja gornjih udova za dosezanja i nošenja hrane, čuvanja energije tokom hodanja, olakšanog trčanja na duge staze, do smanjenja zagrijavanja tijela smanjenjem površine tijela koja je izložena [[Sunce|Suncu]].

Razvoj dvonožnog hodanja je korelativno promijenio osnovu [[anatomija|anatomskog]] sklopa čitavog [[kostur]]a, ne samo [[Noga|noge]] i [[Karlica|karlice]], već i [[Kičma|kičme]] i njenog zgloba s glavom, ([[lobanja]]). Uspravnim položajem trupa, veliki lobanjski otvor [[''foramen magnum'']] se pomakao na donju stranu lobanje.

Najvažnije promjene desile su se u području karlice, gdje se kost ''[[ilium]]'' bitno skratila i proširila kako bi [[težište]] tijela, pri hodanju različite brzine, bilo stabilno. Ovo skraćenje se razvilo kao prilagodba dvonožnom hodu, a proširenje karličnog otvora je olakšavalo [[porod]], tj. podržavalo rađanje potomaka sa većom glavom (i zapreminom mozga). Porod je kod anatomski današnjih ljudi postao teži u odnosu na ostale primate. [[Bedrena kost]] se razvila tako da se premjestila pod povoljniji (okomitiji) ugao u odnosu na zdjelicu, kako bi se težište tijela približilo [[Geometrija|geometrijskom]] središtu tijela.

[[Koljeno|Koljena]] i [[kuk]]ovi su ojačali kako bi mogli podnijeti rastuću težinu [[trup]]a, a [[kičma]] je poprimila oblik iz lučnog (C) u sigmoidni (dvostruko S), ostvarujući efikasniju [[amortizacija|amortizaciju]] pri hodanju, trčanju i skakanju. Sistemu amortizacije se priključuje i oblik stopala, koji u uspravnom mirovanju omogućuje raspored opteraćenja na tri njegove glavne tačke (jedna na peti i po jedna u korijenu palca i malog prsta); četvrta se uključuje kao oslonac pri kretanju. Slabinski su [[pršljen]]ovi postali kraći i širi. Došlo je i do promjena u gležnjevima i [[Stopalo|stopalu]]; nožni se [[palac]] izravnao s ostalim [[prst]]ima tako da ne smeta pri hodanju. Gornji su se udovi skratili u odnosu na donje olakšavši na taj način trčanje. Dok je kod ostalih [[veliki majmuni|velikih majmuna]] najduža [[kost]] ''[[humerus]]'' ([[nadlaktica]]), kod čovjeka je to ''[[femur]]'' (natkoljenica).

O tome kako i zašto je dvonoštvo evoluiralo kod ljudskih predaka, postoji najmanje dvanaest različitih hipoteza. Poznato je da se ono pojavilo prije povećanja zapremine ljudskog mozga ili izrade kamenih alata.&lt;ref&gt;Lovejoy C. O. (1988): Evolution of Human walking. Scientific American, 259 (5): 82–89.&lt;/ref&lt;/ref&gt; Bipedalne specijalizacije su uočene kod [[fosil]]nih predstavnika roda ''[[Australopithecus]]'', prije 4,2-3,9 miliona godina.&lt;ref&gt;McHenry H. M. (2009): Evolution: The first four billion years, chapter: Human Evolution, in: Ruse M, Travis J. The Belknap Press of Harvard University, Cambridge, Massachusetts, {{ISBN|978-0-674-03175-3}}.&lt;/ref&gt; Evolucija bipedalizma je praćena značajnim korelativnim promjenama u kičmenom stubu, uključujući i uspravno kretanje naprijed, položaj velikog moždano-moždinskog spoja (''foramen magnum''), odnosno zgloba [[glava]] – [[kičma]], gdje se [[lobanja]] oslanja na stub koji omogućava dvonožno kretanje.

Nedavni dokazi u vezi spolnog dimorfizma savremenog čovjeka u lumbalnom području [[kičma|kičme]] viđeni su kod predmodernih [[primat]]a kao što su bili pripadnici vrste '' [[Australopithecus africanus]]''. Ovaj dimorfizam je shvaćen kao evolucijsko prilagođavanje žena da, u [[trudnoća|trudnoći]], bolje podnose lumbalna opterećenja, što je prilagođavanje koje nije potrebno ne-dvonožnim primatima.

Prilagođavanje na dvonoštvo dovodi do manje stabilnosti ramena, što je omogućilo ramenima i udovima da ostvare veću međusobnu nezavisnost i raznovrsna opterećenja. Osim promjene u stabilnosti ramena, promjena kretanja povećava potrebu za njihovom većom upotrebom, što podržava napredovanje evolucije dvonoštva.

Različite hipoteze nisu nužno međusobno isključive, jer je niz selektivnih snaga zasigurno djelovalo zajedno da bi dovelo do ljudskog dvonoštva. Važno je uočiti razliku između prilagođavanja samo na dvonoštvo i prilagođavanje pri trčanju, koje se kasnije postepeno razvijalo.
Mogući razlozi za evoluciju ljudskog dvonoštva su: oslobađanje ruku za korištenje alata i plodonošenje, [[seksualni dimorfizam]] u prikupljanju hrane, promjene u [[Klima|klimi]] i staništu (iz [[džungla|džungle]] u [[savana|savanu]]), što je podrazumijevalo podizanje vidnog polja i položaja [[oko|očiju]], te potrebu da se smanji količina [[Koža|kože]] koja je izložena tropskom suncu.

====Teorija prelaska u savanu====
Prema '''teoriji prelaska u savanu''', [[hominini]] su sišli s drveća i prilagodili se na život u savanama, što je snažno putem [[selekcija|prirodnog odabira]] davalo prednost uspravnom hodu na dvije noge (zbog bolje preglednosti terena). Teorija ukazuje na to, da su rani hominidi bili evolucijski „primorani“ da se prilagode dvonožnom kretanju po otvorenim savanama nakon što su napustili drveće. Ova teorija je usko vezana za [[Hipoteza|hipotezu]] o hodanju na koljenima, po kojoj su ljudski preci koristili četveronožno kretanje u savanama, o čemu svjedoči i morfološke karakteristike prednjih udova ''[[Australopithecus anamensis]]'' i ''[[Australopithecus afarensis]]'', te da je manje neizvjesno pretpostaviti da se koljenski hod razvio dva puta u rodovima ''Pan'' i ''Gorilla''. Za razliku od njih, kod [[čimpanze|čimpanzi]] i gorila došlo je do razvoja [[Sinapomorfija|sinapomorfije]], prije nego što je nestala kod australopiteka, u rodu ''Australopithecus''. Evolucija uspravnog držanje bila je vrlo korisna za život u savani, jer omogućava pogled preko visoke trave, kako bi se uočili [[predacija|grabežljivci]] ili omogućio uspješniji [[lov]] prikradanjem i puzanjem prema plijenu po [[tlo|tlu]].

U stvari, hipoteza o &quot;pulsiranju&quot; prometa materija ([[metabolizam|metabolizma]]) podržava osnove teorije savane. Time se objašnjava suženje pošumljene površine zbog [[Globalno zatopljenje|globalnog zagrijavanja]] i [[Globalno zahlađenje|hlađenja]], koji prisiljavaju životinje na izlazak na otvorene travnjake. To iziskuje potrebu hominida da steknu vještinu dvonoštva (Elizabeth Vrba).&lt;ref&gt;[http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc &quot;Sunset on the savanna&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928010036/http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc |date=28 Septembar 2017 }}, ''Discover'', 1996&lt;/ref&gt; Umjesto toga, postojeće homininske [[Preadaptacija|preadaptacije]] na dvonožnost su se mogle potpunije usavršiti u savanama. Fosilni zapis pokazuje da su početkom upotrebe dvonožnosti hominini još uvijek bili prilagođeni i za penjanje po stablima, čak i u vrijeme kada su imali uspravan hod. Moguće je da je dvonoštvo evoluirao još na drveću, a kasnije se primijenilo u savanama, kao ranije degenerirana (''vestigijalna'') [[osobina]]. Ljudi i orangutani su i jedinstveni po dvonožnim reaktivnim adaptacijama, kad se penju na tanke grane, u kojima su povećanje kuka i koljena, proširenje u odnosu na promjer grane, što može povećati raspon izvora [[hrana|hrane]] i drveća, a može se pripisati uporednoj evoluciji dvonoštva razvijanog u istom (šumskom) okruženju.

Činjenica da su homininski fosili obično nađeni u stepskim sredinama, dovela je do toga da antropolozi vjeruju da su hominini živjeli, spavali i hodali uspravno, te umirali samo u tim sredinama, jer njihovi fosili nisu pronađeni u šumovitim područjima. Međutim, fosilizacija je rijetka pojava, pa ovo može biti umjesno samo ako bi organizam koji umire ostao fosiliziran da ga neko nađe kasnije, što je također rijetka pojava. Činjenica da ti fosili nisu pronađeni u šumama, ne može biti argument za zaključak da nijedan hominin nije nikada umro i u takvim područjima. Ovakvi pogledi su odložili prihvaćanje teorije savane više od stotinu godina.&lt;ref&gt;Shreeve J. (1006): [http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc &quot;Sunset on the savanna&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170928010036/http://www.cabrillo.edu/~crsmith/Sunset.Savanna.doc |date=28 Septembar 2017 }}, Discover.&lt;/ref&gt;

Neki od nađenih fosila su zapravo pokazali i dalje prisustvo prilagođavanja za sličan način života na drvetu. Na primjer, [[Lucy (Australopithecus)|Lucy]], poznati '' [[Australopithecus afarensis]] '', nađen u Hadaru ([[Etiopija]]), koji su eventualno bili vezani za šumu u vrijeme Lucyne smrti, imali su zakrivljene prste koji bi joj dali sposobnost hvatanja za grane drveća, ali je hodala dvonožno. Skoro potpuno sačuvani kostur [[Australopithecus africanus]]a poznatijeg pod nadimkom &quot;[[Little Foot]], ukazuje da se ovaj hominid bavio prikupljanjem biljaka. Kosti stopala, te posjedovanje divergentnog palca, kao i snažnog gležnja omogućavalo mu je da hoda uspravno. Proučavanjem [[kost]]iju stopala kod &quot;Little Foot&quot;, (Australopithecus africanus), može se doći do zaključka da je imao kretanje poput majmuna, de se možda kretao po granama na drveću, a bio je dvonožac. Ostaci [[polen]]a koji su nađenu u tlu na lokacijama u kojima su pronađeni ovi fosili, ukazuju da je ovo područje bilo pokriveno gustom [[vegetacija|vegetacijom]] i tek nedavno postalo sušna [[pustinja]], kao što je sada.

====Hipoteza efikasnosti putovanja====
Jedno od alternativnih objašnjenja je i to da je mješavina savana i razbacanih šuma povećala potrebu za najprije kraćim, a zatim i sve dužim premještanjima (putovanjima) po tlu proto-ljudi, između grupa drveća. Dvonoštvo je ponudilo veću efikasnost pri zajedničkom putovanju i na duge udaljenosti, nego što im to može ponuditi četveronoštvo. U jednom eksperimentu pri praćenju metabolizma kod čimpanzi preko potrošnje [[kisik]]a, utvrđeno je da bi potrošnja energije pri četveronožnom i dvonožnom hodanju bila vrlo slična. To znači da ovaj prijelaz kod ranih majmunolikih predaka ne bi bio toliko težak niti energijski zahtjevan.

====Hipoteza o položaju pri hranjenju====
Ova hipoteza je nedavno podržana na univerzitetu u američkoj saveznoj državi [[Indiana|Indijani]] (Indiana University), gdje se tvrdi da su [[čimpanze]] dvonožne samo kada jedu. Dok su (četveronožno) bili na zemlji, oni nisu mogli doći do voća koje visi na niskom drveću i dok je je ono tamo, dok je dvonoštvo korišteno za dohvatanje nadzemnih grana. Ovi dvonožni pokreti možda su se razvili u redovne navike, jer su bili toliko pogodni u pribavljanju hrane. Ova hipoteza je upoređena i sa pokretima uspravnog vješanja [[čimpanze|čimpanzi]], što je efikasno prilikom prikupljanja hrane. Kada se prouči [[anatomija]] fosilnih ostataka ''[[Australopithecus afarensis]]'', uočavaju se vrlo slične karakteristike ruke i ramena kod čimpanzi. To ukazuje na prednje udove koji su se koristili za vješanje na grane drveća. Također, kukovi i zadnji udovi kod ''[[Australopithecus]]'' vrlo jasno ukazuju na dvonoštvo, ali ovi fosili ukazuju i na vrlo neefikasne lokomotorne pokrete, u poređenju sa ljudskim. Zato se tvrdi da se dvonoštvo razvijalo više kao prizemni položaj za hranjenje nego kao stav za hodanje.

Također je zabilježeno da je u više od 75% slučajeva kod [[orangutani|orangutana]], pri kretanju za stabilizaciju su bili korišteni prednji udovi za njihanje po tanjim granama. Pretpostavlja se da je povećana razrijeđenost šuma (gdje su živjeli ''Australopithecus afarensis'', kao i drugi preci savremenih ljudi i drugi majmuni) mogla doprinijeti ovom razvoju dvonoštva kao evolucijskog odgovora na smanjenje gustine šumskog pokrova. Ovi nalazi mogli bi također rasvijetliti nekoliko neslaganja u anatomiji Australopithecus afarensis vezano za skočni zglob, što im je omogućavalo visoku fleksibilnost prednjih udova pri &quot;ljuljanju&quot; kao i neki drugi detalji. Ideja da je dvonoštvo počelo od kretanja na drveću objašnjava kako je povećana fleksibilnost zgloba, kao i dugih udova koji su se koristili prilikom pridržavanja za grane.

====Model rezerviranja====
Teorija o porijeklu dvonožnog ponašanja poznata kao &quot;muško rezerviranje&quot; bila je predstavljena od strane [[Antropologija|antropologa]] Owena Lovejoya.&lt;ref&gt;Douglas T. P., Feinman G. M. (2003): Images of the past, 5th edition. McGraw Hill, Boston, {{ISBN|978-0-07-340520-9}}.&lt;/ref&gt;
U njoj on je iznio da je [[evolucija]] dvonoštva bila vezana za [[poligamija|monogamiju]]. Suočeni sa dugim intervalima rađanja i niskom stopom [[reprodukcija|reprodukcije]], koja je tipična za [[veliki majmuni|velike majmune]], početkom [[hominid]]ne faze monogamija se češće javlja kod dugoročnije vezanih reprodukcijskih partnera. To je omogućilo povećanje roditeljske brige usmjerene ka podizanju potomstva. Tada počinje porodična podjela rada u kojoj mužjaci pribavljaju hranu sa širih područja, a ženke samo oko obitavališta, čuvajući mlade, što povećava stopu preživljavanja potomstva. Tako je smanjena i potreba da ženke napuštaju mlade zbog parenja, jer u obitavalište obično nosi mlade ikad je u potrazi za hranom. Ovaj model je naročito podržan kod smanjenja (&quot;feminizacije&quot;) malih očnjaka i kod ranih hominida, kao što su ''Sahelanthropus'' .&lt;ref&gt;http://www.nature.com/nature: 6894.&lt;/ref&gt; i ''Ardipithecus ramidus'', koji zajedno sa malom veličinom tijela, uz dimorfizam u '' Ardipithecus '' i '' Australopithecus '', dovodi do smanjenja međumužjačkog antagonističkog ponašanja kod ranih hominida. Osim toga, ovaj teorijski model podržava i prisustvo niza današnjih ljudskih osobina povezanih sa skrivenom [[Ovulacija|ovulacijom]] (trajno uvećane grudi, nedostatak seksualnog bubrenja) i niske konkurencije sperme (testisi umjerene veličine, mali volumen [[spermatozoid]]a, ) koji ne podržava nedavna prilagođavanja na [[poliginija|poliginijski]] reproduktivni sistem.

Međutim, ovaj model je izazvao i određene protivrječnosti. Među najčešće monogamnim [[primat]]ima, mužjaci i ženke su otprilike iste veličine. [[Seksualni dimorfizam]] je minimalan, a druga istraživanja su sugerirala da su mužjaci [[Australopithecus afarensis]] bili gotovo dvostruko teži od ženki. Međutim, teorijski model Owena Lovejoya pretpostavlja da veći mužjaci moraju braniti [[harem]] i teritoriju rezervnih ženki (da se izbjegne konkurencija sa ženkama za prirodne resurse koje je mogla doseći sama). To daje prednost povećanju veličine muškog tijela da se ograniči rizik od grabežljivaca. Osim toga, razvojem dvonožnosti, specijalizirane noge bi spriječile majku za pogodno držanje bebe, ometajući slobodu majke, a učinile bi potomstvo zavisnijim o prikupljenoj hrani ostalih članova grupe.

Današnji [[monogamija|monogamni]] [[primat]]i kao što su [[giboni]] imaju tendenciju ka ispoljavanju [[teritorijalnost]]i, a [[fosil]]ni dokazi ukazuju na to da su ''[[Australopithecus afarensis]]'' živjeli u velikim grupama. Međutim, dok giboni i [[hominidi]] imaju smanjene očnjake i [[seksualni dimorfizam]], a ženke gibona povećanu (mišićavost) očnjaka, to im je omogućavalo aktivno učestvovanje u odbrani doma i teritorije. Umjesto toga, smanjenje muških očnjaka hominida je u skladu sa smanjenjemm međumuške agresivnosti u grupi današnjih [[primat]]a.

====Model ranog dvonoštva hominina ====
Nedavna proučavanja 4,4 miliona godina starih skeleta načaza '' [[Ardipithecus ramidus]] '' ukazuju na dvonoštvo. 
Moguće je da je dvonoštvo kod hominina evoluiralo vrlo rano, a smanjenje veličine kod čimpanzi i gorila desilo se kada su postali više specijalizirani na njihov način života. Prema [[Richard Dawkins|Richardu Dawkinsu]], u knjizi &quot;[[Priča predaka]]&quot; (The Ancestor's Tale), čimpanze i bonoboi potiču od gracilnih australopiteka ( '' [[Australopithecus]] ''), dok su [[gorile]] potomci roda ''[[Paranthropus]]''. Ovi majmuni su možda nekada bili i dvonožni, ali kasnije su izgubili tu sposobnost kada su bili prisiljeni vratiti se u šumska staništa, po svoj prilici od strane onih koji su na kraju postali australopitecine. Rani [[hominini]], kao što su '' [[Ardipithecus ramidus]] '', možda su bili dvonošci na drveću, koji su se kasnije samostalno razvili prema koljenskom hodanju [[čimpanze|čimpanzi]] i [[gorile|gorila]]. Također se sugerira da je jedan od uzroka izumiranja [[Neandertalac|Neandertalca]] bio manje efikasno trčanje.

====Model upozorenja (aposemije)==== 
Profesor [[Joseph Jordan]] sa Univerziteta u [[Melbourn]]u, je 2011. pretpostavio da je dvonoštvo bio jedan od glavnih elemenata opće strategije odbrane ranih hominida. Ovu pretpostavku je zasnovao na [[aposemija|aposemiji]], tj. pokazivanju pupozorenja i zastrašivanja potencijalnih grabežljivaca i konkurenata s pretjeranim vizualnim i audio signalima. Prema ovom modelu, hominidi su pokušavali da ostaneu vidljivi i glasni sve moguće vrijeme. Razvoj nekoliko [[Morfologija (biologija)|morfoloških]] obilježja i ponašanja je usmjeren ka postizanju tog cilja: uspravno dvonožno držanje, duže noge, duga čvrsto uvijena kosa na vrhu glave, obojeno tijelo, prijeteći usklađeni pokreti tijela, glasno i preglasno ritmičko oglašavanje, bubnjanje po vanjskim subjektima. Sporo kretanje i jaki mirisi (karakteristični za hominide, uključujući i ljude) su drugi oblici ispoljavanja aposemije kod vrste koje reklamiraju svoju „neisplativost“, odnosno i rizik za potencijalne grabežljivce.

====Ostali modeli ponašanja====
Postoji niz ideja koje poboljšavaju određenu promjenu u [[ponašanje|ponašanju]] kao ključnog pokretača evolucije hominidnog dvonoštva. Na primjer, prvo Wescott 1967., a kasnije Jablonski i Chaplin 1993. ukazuju na to da bi ispoljavanje dvonožne prijetnje okolini moglo biti prijelazno ponašanje, koje je dovelo do toga da neke grupe [[majmun]]a počinju češće usvajati dvonožni položaj. Ostali (npr., Dart 1925.) su ponudili ideju da je glavni pokretač dvonoštva potreba za većom budnšću protiv grabežljivaca, što bi pružilo početnu [[motiv]]aciju. Dawkins je 2004. tvrdio da je to moglo početi kao neka vrsta mode koja je bila oponašana, a zatim je učestalo putem seksualnogodabira. Tanner je sugerirao da je vidljivost muškog falusa mogao biti početni poticaj, kao i povećanje seksualne signalizacije u uspravnom položaju ženki.

====Model termoregulacije====
Model po kojem termoregulacija objašnjava porijeklo dvonoštva je jedna od najjednostavnijih teorija do sada koja je unaprijeđena i koja ima održiva objašnjenja. Peter Wheeler, profesor [[evolucija|evolucijske biologije]], predlažio je da dvonoštvo povećava izloženost tjelesne površine, ako je više iznad tla, što dovodi do smanjenja primanja topline i pomaže njenom otpuštanju. Kada je [[hominidi|hominid]] više iznad tla, [[organizam]] ima povoljniji pristup brzini vjetra i temperaturi. U doba povećane vrućine, bolje izlaganje strujanju vjetra [[Konvekcija|konvekcijom]], daje efikasnije rezultate u gubljenju viška toplote, što je udobnije za [[organizam]]. Također, on objašnjava i da vertikalni položaj minimizira direktno izlaganje [[Sunce|suncu]], dok četveronoštvo razotkriva više tijela za direktnu izloženost. Proučavanje i predstavljanje ove teorijekod vrste ''Ardipithecus'' otkrivaju da ovu hipotezu treba mijenjati. Tu se treba uzeti u obzir da okolno drveće i šumovita područja uslovljavaju [[adaptacija|preadaptacije]] za dvonožni hod već u ranoj fazi [[hominidi|hominida]], što je dalje usavršavano pod pritiskom [[selekcija|prirodne selekcije]]. To dozvoljava efikasnije iskorištavanje toplijih uslova [[ekološka niša|ekološke niše]], nego toplijih uslova kod hipotetičkih podsticaja inicijalnog dvonoštva.

==== Modeli nošenja====
[[Charles Darwin]] je 1871. napisao da &quot;čovjek nije mogao postići svoj prisutni dominantan položaj u svijetu bez upotrebe ruku, koje su tako izvrsno prilagođene činu poslušnosti njegove volje.&quot; Nakon toga, mnogi modeli porijekla dvonožnog kretanje zasnivaju se na ovoj liniji razmišljanja. Gordon Hewes je 1961. predložio da se ovom modelu doda i nabavka mesa &quot;sa značajne udaljenosti&quot;, što je bio ključni činilac. Isaac 1978. i Sinclair 1986. su ponudili izmjene ove ideje, što je učinio Lovejoy 1981. sa svojim već opisanim ''modelom rezerviranja''. Drugi su poput Nancy Tannera 1981. predložili da je nošenje beba bilo ključno, dok su drugi predložili da je ka promjenama vodila upotreba kamenog oruđa i oružja. Ova teorija o upotrebi kamena je teško održiva, jer iako su drevni ljudi poznavali lov, otkriće [[alat]]a nije datirano u hiljadama godina nakon porijekla dvonoštva. To ga vremenski čini manje vjerovatnim, ali je bio pokretačka snaga evolucije.&lt;ref&gt;Tanner N. [http://catalogue.nla.gov.au/Record/1425592 On Becoming Human] Cambridge: Cambridge University Press, 1981&lt;/ref&gt;

====Modeli gaza====
Zapažanje da veliki primati, uključujući posebno [[veliki majmuni|velike majmune]], koji se na kopnu uglavnom kreću četveronoške, imaju tendencju da pređu na dvonožno kretanje u dubokoj vodi (do pojasa), dovelo je do ideje da je porijeklo ljudskog dvonoštva možda pod utjecajem obalnog okruženja. Ovoj ideji sa oznakom ''hipoteza gaženja'' data je pažnja nekoliko decenija nakon što je spisateljka [[Elaine Morgan]], kao dio hipoteze vodenog majmuna, koja također podrazumijeva plivanje, ronjenje i vodene izvore hrane, izvršila snažan utjecaj na mnoge da razmotre izvjesne aspekte ljudske evolucije, uključujući i dvonoštvo. Ova hipoteza nije prihvaćena od kompetentnih autora ili se ne smatra ozbiljnom unutar antropološke naučne zajednice. Drugi, međutim, navode dvonoštvo u vezu sa mnoštvom drugih povezanih [[adaptacija]] koje su jedinstvene među [[primat]]ima, uključujući voljnu kontrolu disanja, ćelavost, potkožno masno tkivo i nekoliko drugih osobina koje je teško objasniti iz ugla više ustaljenih teorija.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?doi=r_Wit4KYSmMC&amp;pg=PA57 57–59]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=0Zim5e65ij4C&amp;pg=PA64 64.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bridgeman B. (2003): Psychology &amp; evolution: the origins of mind. SAGE Publications, {{ISBN|0-7619-2479-5}}.&lt;/ref&gt;
Preostale teorije ove vrste ukazuju na iskorištavanje vodenih izvora hrane (pružanje osnovnih hranljivih tvari za evoluciju ljudskog mozga ili da su možda vršeni [[selekcijski pritisak|evolucijski pritisci]] na ljudske pretke u cilju prilagođavanja koja su kasnije pomogla razvoju ka punoj upotrebi dvonoštva. Također se mislilo da se, u skladu sa potrebama pribavljanja izvora hrane iz vodenih resursa, kod ranih hominida razvila zavisnost od dvonoštva i omogućilo širenje duž [[More|mora]] i rijeka.&lt;ref&gt;[http://books.google.com/books?id=kKNpHN3dDaUC&amp;pg=PA259 259]&lt;/ref&gt;

==Evolucijske tendencije u razvoju mozga ==
{{glavni|mozak}}
*''Australopithecus'' je imao kapacitet [[lobanja|lobanje]] od oko 500&amp;nbsp;cm³, koji je u procesu [[Antropogeneza|antropogeneze]] postepeno udvostručen (1000&amp;nbsp;cm³ ''Homo antecessor'', pa utrostručen ma 1500&amp;nbsp;cm³ (''Homo neanderthalensis'' ) da bi kod savremenog čovjeka dosegao raspon varijacije od 1200 do 1850&amp;nbsp;cm³, izuzetno i do 2000&amp;nbsp;cm³.

Nastavak u [[evolucija|evoluciji]] veličine ljudskog [[mozak|mozga]] praktično je zastao na nivou neandertalca (prije oko 100 hiljada godina). O pravim uzrocima te pojave još uvijek nema općeprihvaćenog stava, pa se ona objašnjava različitom argumentacijom i iz veoma raznorodnih uglova gledanja. Tokom evolucije, promjer karličnog otvora se javio kao jedan od najbitnijih ograničavajućih faktora za rađanje potomaka sa većim kranijskim kapacitetom. Nesumnjivo je, međutim, da se suština ovog fenomena nalazi u prestanku [[selekcija|selekcijskog]] favoriziranja povećane zapremine mozga.

Smatra se da su evolucijska rješenja ovog problema mogla ići u tri osnovna pravca: 
*(1) povećanju karličnog otvora,
*(2) skraćenju perioda trudnoće i 
*(3) produženju rasta mozga u postnatalnom periodu.

Takve evolucijske tendencije do sada nisu registrirane. Ukratko, [[selekcija|prirodnim odabiranjem]] nije ostvareno relativno povećanje reproduktivnosti [[genotip]]ova koji su bili nositelji takvih promjena.

Ako se čak i zanemari činjenica da u današnjoj [[čovjek|ljudskoj]] [[populacija|populaciji]] (unutar normalne varijacije (1000–2000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;) nije zapažena značajnija pozitivna povezanost između zapremine i funkcionalnih potencijala mozga, problem evolucije veličine mozga i dalje ostaje veoma složen i još uvijek nedovoljno jasan. Dosta uvjerljivim činjenicama u toj oblasti raspolažu pristalice pretpostavki o ugroženoj mogućnosti fizičke zaštite mozga. Nepobitno je, naime, da je kranijski kapacitet tokom evolucije između ostalog, rastao i zahvaljujući smanjenju [[lobanja|lobanjskog]] grebena, [[mišić]]nih hvatišta i debljine [[kost]]iju lobanjskog krova. Kada je riječ o debljini lobanjskog krova i njegovoj zaštitnoj funkciji, taj proces je u određenom stanju neminovno, relativno oštrom [[selekcija|selekcijom]], morao biti zaustavljen. One teorije koje uvjeravaju da je i ovaj problem imao racionalna evolucijska rješenja, među mogućim neposrednim uzrocima zastoja u razvoju veličine mozga najčešće pominju: 
*(1) postepeno povećanje osnovne evolucijske jedinice ([[populacija|populacije]]) i 
*(2) raspodjelu efekta sposobnosti nadmoćnih jedinki na većinu pripadnika matične grupe. Drugim riječima, notorna je činjenica da u većoj grupi [[adaptacija|adaptivno]] vrijednije [[jedinka|jedinke]] (i [[mutacija|mutacije]]) ostvaruju relativno manje učešće u [[gen]]skom fondu narednih pokoljenja nego što je to slučaj u malim populacijama. U takvim uslovima su u velikim populacijama, u neku ruku, selektivno zaštićeniji prosječno prilagođeni [[genotip]]ovi. Istovrerneno, zahvaljujući fenomenu općeg nasljeđivanja kulturnih dostignuća u dosadašnjim pravcimaa razvoja [[sociologija|socijalne]] strukture, u ljudskim populacijama svi pripadnici jedne zajednice potencijalno imaju koristi od nadmoćnijih jedinki. Van sumnje je činjenica da, pri jednakoj reprodukciji pojedinih [[genotip]]ova, u populaciji se ne može evolucijski programirati ni jedna adaptivna prednost, bez obzira na stepen [[heritabilnost]]i i nivoa lične nadmoćnosti.

U novije vrijeme, posebnu pažnju naučnih krugova privlači ubrzavanje individualnog rasta i razvoja, koja je zabilježena u mnogim dijelovma svijeta. U vezi s tim, ozbiljno se postavlja pitanje da li će vrijeme dostizanja [[spol]]ne zrelosti dječaka i djevojčica i dalje skraćivati [[fiziologija|fiziološko]] djetinjstvo i da li će [[čovjek]] budućnosti biti orijaške visine. U tom kontekstu je teško predviđati evolucijske tendencije u promjenama količine [[mozak|moždane]] mase.

Među najbitnijim faktorima evolucijskog rasta ljudskog mozga bile su međupovezane promjene koje je donio uspravni dvonožni način kretanja.

Budući da su imale prednost kroz prirodni odabir, uporedne [[fiziologija|funkcionalno]]-[[anatomija|anatomske]] promjene progresivno utiču i na mijenjanje odgovarajuáih osobina mozga. Te promjene se u početku tiču kvantiteta, koji postepeno prelazi u najbitnije kvalitativne evolucijske novosti hominidne razvojne linije. U novoj sredini, [[mozak]] se oslobađa voljne funkcije održavanja ravnoteže (koja je na drveću bila neophodna) i ono postaje automatsko. Promjene u značaju [[čulo|čula]] (posebno [[miris]]a i [[vid]]a) se odražavaju i u odgovarajućim izmjenama senzornih oblasti mozga, a porast manipulativnih (radnih) sposobnosti [[selekcija|selektivno]] utiče na adekvatne promjene i u motornim centrima. Premještanjem [[zglob]]a [[glava]] - [[kičma]] prema sredini [[lobanja|lobanjskog]] dna, postepeno se ostvaruju uslovi za ubrzani razvoj visine lobanje, odnosno zapremine mozga. Tome također doprinosi i izmjena po1ožaja i funkcije vratnih [[mišić]]a, načina ishrane itd. Tako muskulatura, koja četvoronožnim primatima s1uži za održavanje karakterističnog po1ožaja glave, kod hominida mijenja po1ožaj i gubi taj značaj, pa se smanjuju i koštani grebeni i hvatišta mišića glave. Izmijenjen način ishrane usmjerava selekciju ka smanjenju njuške, [[donja vilica|vilice]], [[zub]]ala, tj. povećanju visine [[lice (anatomija)|lica]] itd. Proizvodnja oruđa za rad (prvi put kod habilina), omogućuje uspješniji lov, čime se ostvaruju uslovi za prelazak s biljne na mesnu ishranu. [[Protein|Bjelančevinska]] (mesna) [[hrana]] je energetski bogatija pa, umjesto stalnog traganja za hranom, ljudskim precima ostaje vremena i za druge aktivnosti. To omogućava intenzivnije funkcioniranje mozga kao relativno najvećeg potrošača [[energija|energije]] u ljudskom [[organizam|organizmu]]. Govoreći o značaju te pojave mnogi se slažu da [[evolucija]] [[primat]]a, bez toga, vjerovatno uopće ne bi ni pošia putem očovječavanja.

U najgrubljim crtama, opće tendencije u evoluciji [[morfologija|morfoloških]] (i [[fiziologija|funkcionalnih]]) posebnosti mozga [[primat]]a (u odnosu na ostale [[sisar]]e) mogu se svesti u nekoliko osnovnih pravaca.
*(1) Progresija povećanja dimenzija prednjeg mozga, posebno neopalijuma (plašta ili moždane kore) postepeno raste, tako da kod čovjeka kora natkriljuje, ne samo osnovu prednjeg mozga, nego i sve ostale moždane dijelove. Cerebralni korteks postaje sve složeniji asocijacijski i koordinacijski aparat i središte viših nervnih funkcija.
*(2) Postepeno raste stepen izbrazdanosti moždane kore, pa su kod (savremenog) čovjeka oko dvije trećine njene površine uvučene u sistem tih nabora. Nekoliko glavnih brazda - [[Silvijeva brazda|Silvijeva]], [[Ronaldova brazda]], marginalna, parijeto-okcipitalna (uspravna spoljašnja) i mamuzasta brazda - dijele obje hemisfere na po četiri velika režnja: čeoni (frontalni), tjemeni (parijetalni), potiljačni (okcipitalni) i sljepoočni (temporalni), te po dva režnja: ostrvca (''insula'') i žuljevito (kalozno) tijelo. Lijeva i desna hemisfera su povezane međusfernim formacijama: žu1jevito tijelo, forniksni trougao i prednje komisure.
*(3) Širenje [[potiljačni režanj|potiljačnog lobusa]] također napreduje, pa se on sve više pomjera unazad, a od ostale moždane mase dijeli ga postkalkarina brazda. On poprima funkciju vizuelne interpretacije asocijacija.
*(4) [[Morfologija|Morfološka]] (i funkcionalna) elaboracija predcentralnog korteksa progresivno napreduje; frontalni lobus kontrolira muskulaturu i vokalne motorne funkcije, odnosno postaje sve značajniji asocijacijski centar.
*(5) Elaboracija sljepoočnog lobusa (posebno kod viših [[primat]]a) je usmjerena ka funkcionalnom usavršavanju diferencijacije zvuka, u funkciji vokalne komunikacije.
*(6) U procesu evolucijskog us1ožnjavanja funkcionalnih mogućosti mozga, kod primata je posebno znaćajna elaboracija [[mali mozak|maloga mozga]] (''cerebellum'') i njegovih funkcionalnih veza sa motornim područjem moždane kore.
*(7) U vezi sa općim pravcima evolucije adaptivnog tipa, tokom evolucije [[primat]]a (posebno hominida) dolazi do ograničenja olfaktornog nervnog kompleksa (što vodi ka slabljenju funkcionalnih mogućnosti i uloge čula mirisa).

Progresivni rast zapremine mozga je jedno od najvećih i najznačajnijih obilježja procesa antropogeneze. Kod savremenih čovjekolikih majmuna ona iznosi oko 450&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; kod australopiteka je bila oko 500&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, kod ''Homo habilis'' oko 600&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, u skupini ''Homo erectus'' - oko 1.000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, kod neandertalca, kromanjonca i današnjeg čovjeka je obično od 1.400 do 1.600. Na osnovu toga, moguće je zakčjučiti da se u proteklih milion godina zapremina mozga [[hominidi|hominida]] povećala za oko 1.000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Smatra se da je povećanje te zapremine praktično stalo na razini neandertalca.

Kod svih vrsta roda ''Homo'', osobito vrste ''Homo sapiens'' razvio se [[mozak]] puno veće zapremine nego kod ostalih primata. Prosječna zapremina mozga kod današnjeg čovjeka je oko 1330&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, što je više nego dvostruko više u odnosu na mozak [[čimpanze|čimpanzi]] i [[gorile|gorila]]. Razvoj zapremine mozga ili [[encefalizacija]] započela je pojavom prvih pripadnika roda ''[[Homo]]'' ([[vrsta]] ''[[Homo habilis]]''), koji je sa zapreminom jedva nešto većom od 600&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; bio sličan današnjim čimpanzama. Veliku zapreminu mozga, oko 1200–900&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, dosegao je [[neandertalac]], što se uklapa u odgovarajući raspon varijacije kod savremenog čovjeka: 1000–2000&amp;nbsp;cm&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; Postoje bitne razlike u strukturi i načinu razvoja ljudskog mozga u odnosu na ostale majmune, ne samo u dimenzijama. Poseban slijed razvoja ljudskog mozga omogućavaju duga razdoblja učenja tokom djetinjstva i učenja govora i jezika.

Povećanje zapremine mozga nije proporcionlno obuhvatilo sve dijelove mozga. [[Sljepoočni režanj]] (''lobus temporalis'') se izuzetno povećao, budući da se u njemu nalaze centri za kontrolu govora, a isto tako se razvio i [[predfrontalni režanj]] koji kontrolira složene procese odlučivanja i društveno ponašanje. Encefalizaciju je omogućila promjena načina ishrane, koja je obilježena konzumiranjem povećane količina mesne hrane, osobito nakon otkrića vatre i pojave kuhanja namirnica.

Pretpostavlja se da je razvoj zapremine mozga bio potaknut i usložnjavanjem odnosa unutar porodice i pripadajuće zajednice, pa je razvoj inteligencije postao važan instrument rješavanja iskrslih problema i snalaženja u novonastalim okolnostima.

==Međuspolne razlike==
Kod čovjeka, [[anatomija|anatomske]] razlike među [[spol]]ovima su manje u odnosu na ostale [[primat]]e. To je uočljivo po smanjenoj veličini [[očnjak]]a kod muškarca u odnosu na mužjake drugih primata, kao i u smanjenom [[kost|čeonom grebenu]] kod čovjeka i općem smanjenju [[tjelesna konstitucija|fizičke konstitucije]]. Osobito je upadljiva (i za hominizaciju značajna) i razlika u [[Fiziologija|fiziologiji]] ljudske spolnosti u odnosu na ostale primate, što se ogleda u pojavi tzv. skrivene [[Ovulacija|ovulacije]]. Čovjek je jedini predstavnik primata kod kojeg su žene plodne tokom cijele godine, a kod kojih se ne opažaju osobeni znaci na tijelu tokom plodnih dana kao što su nabreknuća ili drugog transparentnog ispoljavanja genitalija. Pored toga, kod čovjeka su prisutne i razlike u sekundarnim spolnim [[osobina|oznakama]], poput različitog rasporeda [[dlaka]]vosti i potkožne [[mast]]i i [[tjelesna konstitucija|fizičke konstitucije]] koja je oko 25% masivnija kod muškaraca u odnosu na žene. Progresivno smanjenje razlika među spolovima objašnjava se kao rastuća prilagodba tokom [[antropogeneza|antropogeneze]] potrebi jačeg vezanja parova i saradnji pri podizanju potomstva s dugim djetinjstvom. Tako prilagoeni parovi su imali veću [[adaptivna vrijednost|adaptivnu vrijednost]], tj. ugrađivali su relativno više genetičkog materijala u [[genski fond]] budućih generacija.

==Najraniji [[hominidi]]==
** ''[[Aegyptopithecus]]''
** ''[[Sahelanthropus tchadensis]]''
** ''[[Orrorin tugenensis]]''
** ''[[Ardipithecus kadabba]]''
** ''[[Ardipithecus ramidus]]''
* Rod ''[[Australopitek|Australopithecus]]''
** ''[[A. anamensis]]''
** ''[[A. bahrelghazali]]''
** ''[[Australopithecus afarensis|A. afarensis]]''
** ''[[Ausralopithecus africanus|A. africanus]]''
** ''[[Australopithecus garhi|A. garhi]]''
* Rod ''[[Paranthropus]]''
** ''P. aethiopicus''
** ''P. boisei''
** ''P. robustus''

== Rod ''Homo'' ==
{{Glavni|Homo (rod)}}
Prema modernoj [[taksonomija|taksonomiji]], ''[[čovjek|Homo sapiens]]'' je jedina preživjela [[vrsta (biologija)|vrsta]] roda ''[[Homo (rod)|Homo]]''. Prema tome, trenutna proučavanja o porijeklu vrste ''Homo sapiens'' često ukazuju na nekadašnje postojanje drugih [[vrsta]] roda ''Homo'', koje su izumrle. Dok su neke od njih možda bile preci sapijensa, mnoge su vjerovatno bile bliski ljudski srodnici, koji su se vremenom odvojili od ljudske razvojne linije. Još uvijek nije postignuta saglasnost o tome koje od ovih grupa bi trebalo računati posebnim vrstama, a koje podvrstama drugih vrsta.

Inače, [[latinski jezik|latinska]] riječ ''Homo'' označava &quot;osobu&quot; koja se prevodi kao &quot;čovjek&quot;, riječ koja je historijski i kulturno uvriježena u smislu označavanja ljudske vrste općenito, tj. pokrivajući sve rodove i [[spol]]ove: muškarce, žene, djecu, [[transseksualnost|transseksualne osobe]], itd. U nedostatku boljeg neutralnog izraza, riječ čovjek se koristi kao prevod latinske riječi ''[[homo]]'' (slično stanje je i u mnogim drugim jezicima, kao naprimjer, u [[engleski jezik|engleskom]], gdje se riječ ''man'' - doslovno &quot;muškarac&quot; često, mada ne uvijek, koristi u smislu ljuskog bića, pa prema tome uključuje i spolove koji nisu muški (kao, naprimjer, žene).

Rod ''Homo'' obuhvata slijedeće vrste.

=== ''Homo habilis'' ===
{{Glavni|Homo habilis}}
''Homo habilis'' (čovjek sposobni, vješti) je živio od prije oko 2,4-1.500.000 godina. '' H. habilis '', prva vrsta roda '' Homo'', evoluirao je u istočnoj i južnoj [[Afrika|Africi]] u kasnom [[pliocen]]u ili početkom [[pleistocen]]a, prije 2,5-2 milona godina, kada se udaljio od potporodice ''Australopithecinae''. Pripadnici vrste ''H. habilis'' (popularno nazvani habiline) imali su manje [[kutnjaka]] i veći [[mozak]] nego australopitecine. Obilježavajuća evolucijska novost mu je sposobnost izrade [[alat]]a od [[Kamen(geologija)|kamena]], a možda i životinjskih [[kost]]iju. To epohalno otkriće ga je i uvrstilo u pripadajući rod ''Homo'', odnosno porodicu ''Hominidae''.&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;/&gt;&lt;ref&gt;http://www.nature.com/nature/journal/v129/n3263/abs/129715a0.html&lt;/ref&gt; Odavno je poznato da i neki drugi [[primat]]i, kao oruđe upotrebljavaju različita prirodna pomagala, ali čovjek i njegovi preci iz roda ''Homo'' su jedini u stanju da prave oruđa za proizvodnju oruđa u složenijim postupcim od instinktivnih i onih po modelu &quot;pokušaj − greška&quot;

Pronalazač jednog od prvih poznatih hominida bio je [[Louis Leakey]].

=== ''Homo erectus'' ===
{{Glavni|Homo erectus}}
''Homo erectus'' − čovjek uspravni − (uključujući i ''Homo ergaster'') živio od prije oko 1,8 miliona godina(ili od oko 1,25 miliona isključujući '' ergaster '') do oko 0.07 miliona godina. Nazvan je tako zato što prije njegovog otkrića nisu bili poznati pravi prvi dvonošci na [[hominidi|hominidnoj]] razvojnoj liniji (''Australopithecinae'').

U ranom pleistocenu, (1,5-1 milion godina), u [[Afrika|Africi]], [[Azija|Aziji]] i [[Evropa|Evropi]], po svoj prilici, ''Homo habilis'' je evoluirao u pravcu povećanje mozga i proizvodnje složenijeg kamenog alata; te razlike i drugi su već dovoljni za antropologe da se klasificira nova [[vrsta]] ''Homo erectus''. Međutim, najznačajnija evolucijska novost &quot;uspravnog čovjeka&quot; je &quot;pripitomljavanje&quot; vatre i otkriće prednosti koje ona donosi i otvara.&lt;ref name=&quot;Hadžiselimović R (1986)&quot;/&gt;

Poznati nalaz vrste ''Homo erectus'' je [[Pekinški čovjek]] (eng. ''Peking Man''), prvobitno označen kao ''Sinanthropus'' (kineski čovjek). Uz nagorjele kosti krupnijih i sitnih životinja u jednoj pećini na Zmajevom brdu u blizini [[Beijing]]a pronađeno je i mnoštvo savršenijih alatki, ostaci ugljena i pepela. Među nagorjelim kostima su bile i ljudske, po čemu mnogi zaključuju da je pekinški čovjek jeo pripadnike sopstvene vrste (''antropofagija'').

Otkriće vatre je omogućilo širenje roda ''Homo'' na široka prostranstva hladnijih [[klima]]ta.

Ostali nalazi fosila ''Homo erectus'' potiču iz ostatka [[Azija|Azije]] (posebno [[Indonezija|Indonezije]]), Afrike i [[Evropa|Evrope]]. Mnogi paleoantropolozi sada za sve neazijske oblike ove grupe koriste pojam ''Homo ergaster'', a ''Homo erectus'' se koristi samo za one fosile iz azijskog regiona, uz podudaranje određenih skeletnih i stomatoloških [[osobina|svojstava]], koja se neznatno razlikuju od onih kod ''Homo ergaster''. Glavna razlika se tiče upotrebe vatre i u vezi s tim, kuhanja mesa.

=== ''Homo ergaster'' ===
{{Glavni|Homo ergaster}}
''Homo ergaster'' je živio prije od oko 1,8 do oko 1.25 miliona godina. Za njega je također predložen naziv podvrste ''Homo erectus ergaster''. Takvi prijedlozi su i razumni sve dok se uz moguće nalaze afričkih predstavnika vrste ''Homo erectus'' ne otkriju i ostaci vatre ili naznake da im je bila poznata njena praktična upotreba.
=== ''Homo heidelbergensis'' ===
{{Glavni|Homo heilderbergensis}}
Homo heilderbergensis (Heidelbergški čovjek) je živio od prije oko 800 hiljada do oko 300 hiljada godina. Za ovaj nalaz je također predloženo i naučno ime podvrste ''Homo sapiens heilderbergensis'' '' i ''Homo sapiens paleohungaricus''.
=== ''Homo sapiens idaltu'' ===
{{Glavni|Homo sapiens idaltu}}
Homo sapiens idaltu je živio prije oko 160 hiljada godina (predložena podvrsta). 
Najstariji je poznati nalaz anatomski modernih ljudi.
=== ''Homo floresiensis'' ===
{{Glavni|Homo floresiensis}}
''Homo floresiensis'', koji je živeo od oko 12 hiljada (obznanjeno [[2004]]. u ''Science'' i ''Nature''), a čiji je nadimak ''[[Hobiti (Gospodar prstenova)|Hobit]]'' (po glavnom liku iz popularnog filma). Otkriven je na otoku Flores u [[Indokina|indokineskom]] dijelu [[Pacifik]]a. Mala veličine je vjerovatno rezultat pojave fenomena &quot;otočne patuljavosti&quot; (''Island dwarfing''). Zanimljivo je da su na njegovom matičnom otoku otkriveni i patuljasti fosili nekih danas krupnih životinja ([[slon]]ova i [[krokodili|krokodila]], npr.)

''Homo floresiensis'' je intrigantan po svojoj veličini i starosti, što jer je daleko najnovija [[vrsta]] roda ''[[Homo]]'', koja nije na direktnoj liniji evolucije modernog čovjeka.

=== ''Homo neanderthalensis'' i ''Denisovski čovjek''===
{{Glavni|Neandertalac}} {{Glavni|Denisovski čovjek}}
''Homo neanderthalensis'' je živio prije oko 250-30 hiljada godina. Također mu je predložen (podvrsni) naziv ''Homo sapiens neanderthalensis''. U toku je rasprava o tome da li je neandertalac posebna vrsta, ''Homo neanderthalensis'' ili je podvrsta '' Homo sapiens neanderthalensis''. Iako rasprava i dalje traje, preovladava pogled koji se zasniva na prikupljenim dokazima koji su dobijeni ispitivanjem [[Mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] i Y [[hromosom]]a, koji ukazuju na to da je protok gena između '' Homo neanderthalensis '' i '' Homo sapiens '' bio neznatan ili ga uopće nije bilo, Po tome bi ovo bile dvije zasebne vrste.

Godine [[1997]]., Mark Stoneking je izjavio: {{Citat|Ovi rezultati, zasnovani na mitohondrijskoj DNK neandertalca, izvađenoj iz kosti, ukazuju na to da neandertalci nisu doprinijeli mitohondrijskoj [[DNK]] modernih ljudi ... Neandertalci nisu naši preci…&quot;}} 
Naknadna istraživanja neandertalske DNK potvrdila su ove nalaze.&lt;ref&gt;http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025130731/http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html |date=25. 10. 2005 }}.&lt;/ref&gt;. DNK pokazuje da neandertalac nije naš predak.

Međutim, pristalice ''multiregionske hipoteze'' ukazuju na nedavne studije neafričkih [[DNK]] [[Jedro (biologija)|jedra]] procjenjujući njihovu starost na milion godina, kao i hibridni fosili nađeni u [[Portugal]]u kao i na drugim mjestima, radi otklanjanja preovladavajuće zbrke u akademskim krugovima.&lt;ref name=&quot;Wood B (2005)&quot;/&gt;

Godine [[2008.]], grupa [[arheolog]]a istraživača pećine ''Denisova'' na [[Altaj]]u, u [[Sibir]]u, otkrili su mali komad [[kost]]i prsta mlade [[jedinka|individue]] [[hominini|hominina]] koji do danas čeka svoje naučno ime. Obično se označava radnim nazivima &quot;Denisovski čovjek&quot;, &quot;čovjek (iz) špilje Denisova&quot; i sl., a danas poznatog kao Denisovski čovjek.&lt;ref&gt;Brown T. A. (2010): Human evolution: Stranger from Siberia. Nature, 464 (7290): 838–839.&lt;/ref&gt; Popratni artefakti, uključujući i jednu narukvicu, nalazili su se u istom geološkom sloju s kostima, čija starost je [[Korisnik:Yahadzija/Datiranje ugljikom-14|metodom radiougljika]] (sup&gt;14&lt;/sup&gt;'''C''') procijenjena na oko 40.000 godina. Zbog veoma hladnih klimatskih uslova u kojima je [[DNK]] ovog uzorka bio dobro očuvan, bilo je moguće izolirati i sekvencirati cijeli [[genom]].

Analiza [[mtDNK]] pokazala da je vrijeme razilaženja [[evolucija|evolucijskih]] linija denisovskog i današnjeg čovjeka neočekivano pomjerena u dublju prošlost.&lt;ref&gt;http://www.the-scientist.com/blog/display/57254/#ixzz0j820ioz1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100527103550/http://www.the-scientist.com/blog/display/57254/#ixzz0j820ioz1 |date=27. 5. 2010 }}, New hominin found via mtDNA, The Scientist (2010)&lt;/ref&gt; Sekvenciranje je ukazalo i na to da ovi ljudi pripadaju istoj liniji [[antropogeneza|antropogeneze]] kao i [[Neandertalac|neandertalci]] i da su se njihove evolucijske linije odvojile nedugo poslije njihovog odvajanja od evolucijske linije današnjih ljudi. Poznato je da su pripadnici vrste ''[[Homo sapiens]]'' postojali u isto vrijeme s neandertalcima u periodu dugom više od 10.000 godina. Otkriće Denisovskog čovjeka otvara mogućnost za pretpostavku da su neandertalci, denisovski i današnji ljudi uporedo živjeli uklopivši se u jedinstvenu [[hominid]]nu liniju današnjih ljudi. Mogući suživot tako različitih vrsta [[hominina]], navodi nas na mnogo složeniju sliku čovječanstva u kasnom [[pleistocen]]u nego što se prije mislilo.&lt;ref&gt;Pääbo et al. (2012): Unexpectedly many extinct hominins. Evolution, 66 (9): 2969 –2974.&lt;/ref&gt;

Tom prilikom je dokazano da oko 6% genoma današnjeg stanovništva [[Melanezija|Melanezije]] ima korijene iz skupine čovjeka iz pećine ''Denisova'', što ukazuje na ograničenu [[hibrid (biologija)|hibridizaciju]] dviju vrsta u [[Jugoistočna Azija|Jugoistočnoj Aziji]].&lt;ref&gt;http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0002929711003958 | doi=10.1016/j.ajhg.2011.09.005.&lt;/ref&gt;

Aleli za koje se pretpostavlja da pripadaju i neandertalcima i denisovskim ljudima pronađeni su i na nekoliko [[gen]]skih lokusa današnjih ljudi izvan Afrike. [[HLA]] aleli neandertalaca i ''Denisova'' predstavljaju polovicu HLA alela današnjih Evropljana i Azijata,&lt;ref&gt;http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1122&amp;context=publichealthresources, (2011).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.sciencemag.org/content/early/2011/08/19/science.1209202.&lt;/ref&gt; ukazujući na jaku pozitivnu selekciju za ove alele koji proističu iz međusobnog ukrštanja pomenutih vrsta.

=== ''Homo sapiens'' ===
{{Glavni|Homo sapiens}}
''Homo sapiens'' (čovjek razumni, mudri)se pojavio prije oko 200 hiljada godina i traje do danas. Od 400.000 godina prije naše epohe (i drugog međuglacijalnog perioda u srednjem [[pleistocen]]u) do prije oko 250.000 godina, trend kranijalniog povećanja i usavršavanje tehnologije obrade kamenog oruđa, pružaju dokaze za prelazak iz evolucije čovjeka iz stupnja ''Homo erectus'' u ''Homo sapiens''. Neposredni dokazi ukazuju na to da je došlo do velikih [[migracija]] erektusa iz Afrike, a zatim na daljnju specijaciju u sapiensa od ergastera u Africi (malo je dokaza da se ova [[specijacija]] dogodila drugdje). Tada su kasnije migracije unutar i van Afrike na kraju zamijenile ranije raseljene populacije vrste ''Homo erectus''. Međutim, raspoloživi dokazi uopće ne pretpostavljaju multiregijsku specijaciju.

==Upotreba alata: oruđa za proizvodnju oruđa==
Izrada [[alat]]a je obilježila početak evolucije roda ''[[Homo]]'', koji je bio prvi proizvođač alata za proizvodnju oruđa. Pošto je logično da je taj postupak znak određene [[inteligencija|inteligencije]], pretpostavlja se da je takva višestepena proizvodnja alata mogla podstaći određene pravce ljudske evolucije, a pogotovo stalnog povećanja [[mozak|mozga]].

[[Paleontologija|Paleontolozi]] još uvijek proučavaju sve međuzavisne tendencije povećanja ljudskog mozga, unatoč činjenici da mozak posjeduje vrlo veliku energiju. Mozak današnjeg čovjeka troši oko 13 [[watt]]i dnevno (oko 260 [[kalorija|kilokalorija]] dnevno), što je 20% od ukupnog dnevnog utroška energije.&lt;ref&gt;Jabr F. (2013): Does thinking really hard burn more calories? http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=thinking-hard-calories|date=18{{Mrtav link}}., Scientific American.&lt;/ref&gt;

Usavršavanje alata omogućuje uspješniji [[lov]] na energetski bogate izvore [[meso|mesa]] i obradu energetski bogatih [[biljka|biljnih]] izvora. Pretpostavlja se da su rani [[hominidi]] zato bili pod jakim [[selekcijski pritisak|selekcijskim pritiskom]] u pravcu povećavanja sposobnosti upotrebe alata. Datiranje početka upotrebe alata nailazi na poteškoće, jer je veoma teško odrediti da li je vrlo primitivno oruđe (npr. kamenje oštrih rubova) prirodno oblikovano ili je ljudski &quot;ručni rad&quot;. Postoje određeni dokazi da su [[australopitek|australopiteci]] prije 4 miliona godina koristili krhotine [[kost]]iju kao alat, ali to je još uvijek predmet diskusija. Međutim, očito je malo poznato da su, prilikom ponovne podjele [[australopitek]]a i novootkrivenog ''[[Homo habilis]]a'', svi ranije opisani australopiteci, uz čije fosile je pronađeno oruđe nesumnjive ljudske izrade, svrstani u ovu novu vrstu.

Iako pripadnici mnogih životinjskih vrsta pripremaju i koriste alat, samo su vrste [[Homo (rod)|roda ''Homo'']] uspjele ovladati životnom okolinom, prilagođavajući je zahvaljujući izradi i upotrebi oruđa viših stepena obrade od pripreme sirovih pomagala. Najstariji poznati alati su djela pripadnika vrste ''[[Homo habilis]]'', opisani kao [[oldovansko oruđe|&quot;oldovansko kameno oruđe&quot;]], nazvani po lokalitetu [[Olduvajski klanac]] u ([[Etiopija|Etiopiji]]), čija je starost procijenjena na oko 2,5-2,6 miliona godina. Iako se, ponekad i pristrasno, traže dokazi postojanja oruđa i u dubljoj prošlosti, još uvijek nema argumentiranih dokaza postojanja bilo kakvog [[primat]]skog starijeg alata. [[Fosil]]i pripadnika roda ''Homo'' pronađeni su u blizini oruđa [[Oldovanska kulture|Oldovanske kulture]], a starost mu je procijenjena na oko 2,3 miliona godina, što ukazuje da su ovi [[hominini]] uistinu izrađivali i koristili kameno oruđe. Dokazano je da su tvorci ovog oruđa pogodni kamen donosili sa lokaliteta više kilometara udaljenih od svojih obitavališta. Međutim, i u njima je bilo (slabijeg) materijala za obradu. Ova je hipoteza dokazana, ali se još uvijek traga za čvrstim dokazima o upotrebi oruđa i prije pojave vrste ''[[Homo habilis]]''.&lt;ref&gt;Freeman S., Herron J. C. (2007): Evolutionary analysis (4. edition). Pearson Education, Inc., {{ISBN|978-0-13-227584-2}}.&lt;/ref&gt;

Razvoj stiloidnog procesa (izbočine treća metakarpalne [[kost]]i omogućio je da se [[šaka]] zatvara unutar njenog zgloba, što joj daje jači stisak. To je poboljšalo snagu i spretnost šake u izradi i upotrebi složenijeg oruđa. Ova jedinstvena anatomska osobina razlikuje ljude od današnjih [[majmun]]a i neljudskih [[primat]]a, a nema je nigdje u ljudskim ostacima starijim od 1,8 miliona godina.

Bernard Wood je ustvrdio da su vrste roda ''[[Paranthropus]]'' zajedno postojale s ranim [[vrsta]]ma roda ''[[Homo]]'' i to na istom području gdje je pronađeno kameno oruđe Oldovanske kulture. Iako ne postoje idirektni dokazi da su tu bili izrađivani ovi oblici kamenog oruđa, njihova anatomija neizravno ukazuje na takvu mogućnost. Većina [[paleoantropologija|paleoantropologa]] se slaže da su rane vrste ljudi bili pravi tvorci većine oldovanskog kamenog oruđa. To podržava činjenica da
je ovo oruđe uvijek bilo prisutno u bilizini fosilnih ostataka vrsta roda ''[[Homo]]'', ali ne i u blizini vrsta roda ''Paranthropus''.

Godine [[1994]]., [[Randall Susman]] je pretpostavio prisustvo odvojenog [[palac|palca]] kao argument da su vrste ova dva roda hominida izrađivale oruđe. Poredio je [[mišić]]e palca [[čovjek]]a i [[čimpanze]] i ustanovio da ljudi imaju razvijena čak tri mišića koji nedostaju [[čimpanza]]ma. Ljudi imaju i deblje kosti zglavka sa širim glavama, što omogućujuje prciznije hvatanje predmeta nego što to čine čimpanze. Pretpostavlja se da je današnja [[anatomija]] ljudskog palca evolucijski odgovor na povećane potrebe za složenije manipuliranje predmetima, u vezi sa izradom i korištenjem kamenog oruđa (za proizvodnju oruđa).

=== Kameno oruđe ===
Kao što je poznato, najstarije dokazano kameno oruđe staro je oko 2,6 miliona godina, a pravio ga je ''[[Homo habilis]]'' u [[Istočna Afrika|Istočnoj Africi]] tokom trajanja najstarije [[paleolit]]ske Oldovanske kulture. Odbijao je iverje oštrih rubova od glatkih oblutaka jednostavnim udarcima kamena o kamen. Zaoštreno jezgro je moglo služiti kao prva [[sjekira]], a oštre krhotine kao rezači tipa [[nož]]a. Na osnovu tehnike izrade kasnijeg oruđa se po tome, dijeli na jezgraško i iveraško.&lt;ref&gt;Plummer T. (2004): Flaked stones and old bones: Biological and cultural evolution at the dawn of technology. Am. J. Phys. Anthropol., 39: 118.–164.&lt;/ref&gt; Ovo oruđe obilježava razdoblje početka [[paleolit]]a ili starijeg kamenog doba, koje završava s krajem posljednjeg [[ledeno doba|ledenog doba]], prije oko 10.000 godina.

Paleolit se dijeli na donji (rani), prije 350.000–300.000 godina, srednji – do prije 50.000-30.000 godina, i gornji.

Razdoblje od prije 700.000 do 300.000 godina poznato je kao [[ašelenska kultura]] ili ašelska (''acheulian''), u kojem je ''[[Homo ergaster]]'', odnosno rani ''[[Homo erectus]]'', izrađivao široke ručne sjekire od [[kremen]]a i [[kvarc]]ita, u početku grube izrade (rana ašelska kultura), a kasnije dodatno obrađene klesanjem sitnih krhotima finim udarcima po rubovima obrađivanog kamena. Oko 350.000 godina prije današnjice, javljaju se prefinjeniji postupci obrade poznati kao levaloaška tehnika ili kultura [[levalosian]], koja se zasniva na prethodnoj pripremi jezgra za namjensko odbijanje poželjnog oblika i veličine. Ovakav odbitak se kasnije dorađivao (sekundarna obrada), do konačnog oblika, obično rezača, šiljaka, šila i strugača. Konačno, prije oko 50 000 godina, pojavilo se još prefinjenije i specijalizirano [[kremen]]o oruđe kod grupa [[neandertalac]]a i doseljenih [[kromanjonac]]a (kameni noževi, oštrice, strugači, turpije i druga oštra pomagala). U tom razdoblju počinje i prva obrada oruđa od kostiju.

== Poređenje osobina kod vrsta roda ''Homo'' ==
:''Boldirana imena ukazuju na postojanje brojnih fosilnih nalaza'' 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#efefef;&quot;
! Vrsta
! Hronologíja (milioni godina)
! Distribucija 
! Visina (m)
! Masa (kg)
! Zapremina lobanje (cm³)
! Registar fosila
! Otkriće/&lt;br/&gt;Publiciranje
|-
| '''''[[Homo habilis]]'''''
| 2,5–1,4
| [[Afrika|Istočna Afrika]]
| 1,0–1,5
| 30–55
| 600
| Nekoliko
| [[1960]]./[[1964]].
|-
|''[[Homo rudolfensis]]''
| 1,9
| [[Kenija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1 lobanja
| [[1972]]./[[1986]].
|-
| ''[[Homo georgicus]]''
| 1,8–1,6
| [[Gruzija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 600
|Oskudni
| [[1999]]./[[2002]].
|-
| '''''[[Homo ergaster]]'''''
| 1,9–1,25
| [[Afrika|Istočna i južna Afrika]]
| 1,9
| &amp;nbsp;
| 700–850
| Nekoliko
| [[1975]].
|-
| '''''[[Homo erectus]]'''''
| 2–0,3
|[[Afrika]], [[Evroazija]] ([[Java]], [[Kina]], [[Vijetnam]], [[Kavkaz]])
| 1,8
| 60
| 900–1.100
| Nekoliko
| [[1891]]./[[1892]].
|-
| ''[[Homo cepranensis]]''
| 0,8
|[[Italija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1 krov lobanje
| [[1994]]./[[2003]].
|-
| ''[[Homo antecessor]]''
| 0,8–0,35
| [[Španija]], [[Engleska]]
| 1,75
| 90
| 1.000
| Tri lokacije
| [[1994]]./[[1997]].
|-
| '''''[[Homo heidelbergensis]]'''''
| 0,6–0,25
|[[Evropa]], [[Afrika]]
| 1,8
| 60
| 1.100–1.400
| Nekoliko
| [[1907]]./[[1908]].
|-
| ''[[Homo rhodesiensis]]''
| 0,3–0,12
|[[Zambija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1.300
| Vrlo malo
| [[1921]].
|-
| '''''[[Homo neanderthalensis]]'''''
| 0,23–0,024
| [[Evropa]], [[Azija|Zapadna Azija]]
| 1,6
| 55–70 (Snažna građa)
| 1.200–1.700
| Nekoliko
| [[1829]]./[[1864]].
|-
| '''''[[Homo sapiens]]'''''
| 0,25 – Sadašnjost
| Kosmopolit
| 1,4–1,9
| 55–100
| 1.000–1.850
| Recentni
| —/[[1758]].
|-
| ''[[Homo sapiens idaltu]]''
| 0,16
| [[Etiopija]]
| &amp;nbsp;
| &amp;nbsp;
| 1.450
| 3 lobanje
| [[1997]]./[[2003]].
|-
| ''[[Homo floresiensis]]''
| 0.10–0.012
| [[Indonezija]]
| 1,0
| 25
| 400
| 7 individua
| [[2003]]./[[2004]].
|}
{| border=0 cellspacing=2 cellpadding=0 width=800 style=&quot;font-size:smaller; clear:both;&quot;
|+ style=&quot;font-size:larger;&quot;| '''Jedna od interpretacija hronologije pojave i trajanja [[Hominini|homininskih]] vrsta'''
&lt;span style=&quot;float:right;&quot;&gt;&lt;small class=&quot;editlink noprint plainlinksneverexpand&quot;&gt;[{{fullurl:evolucija čovjeka/tablica vrsta|action=edit}} uredi]&lt;/small&gt;&lt;/span&gt;
|-
|
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:900 height:600
PlotArea = left:20 right:70 bottom:20 top:0
AlignBars = justify

Colors =
 id:period1 value:rgb(1,1,0.7) # light pink
 id:period2 value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
 id:period3 value:rgb(0.7,1,0.7) # light green
 id:events value:rgb(1,0.3,1) # light purple
 id:Miocene value:rgb(1,0.8706,0) # 255/222/0
 id:Pliocene value:rgb(0.9961,0.9216,0.6745) # 254/235/172
 id:Pleistocene value:rgb(1,0.9216,0.3843) # 255/235/98
 id:Holocene value:rgb(1,1,0.7020) # 255/255/179

Period = from:-7 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:-7
# ScaleMinor = unit:year increment:0.250000 start:-7

BarData =
 bar:Timelines
 bar:buffer
 bar:Events
 bar:bar0
 bar:bar1
 bar:bar2
 bar:bar3
 bar:bar4
 bar:bar5
 bar:bar6
 bar:bar7
 bar:bar8
 bar:bar9
 bar:bar10
 bar:bar11
 bar:bar12
 bar:bar13
 bar:bar14
 bar:bar15
 bar:bar16
 bar:bar17
 bar:bar18
 bar:bar19
 bar:bar20
 bar:bar21
 bar:bar22
 bar:bar23
 bar:bar24
 bar:bar25
 bar:bar26
 bar:bar27
 bar:bar28
 bar:bar29
 bar:bar30
 bar:bar31
 bar:bar32
 bar:bar33
 bar:bar35

PlotData=
 width:25 mark:(line,red) textcolor:black

 bar:Timelines align:right shift:(-75,0)

 bar:Timelines align:center shift:none
 from:-7 till:-5.332000 color:Miocene text:[[Miocen]]
 from:-5.332000 till:-1.806000 color:Pliocene text:[[Pliocen]]
 from:-1.806000 till:-0.011500 color:Pleistocene text:[[Pleistocen]]
# from:-0.011500 till:0 color:Holocene align:left text:[[Holocen]]

# bar:Events color:events align:left shift:(5,-10)
# at:-5.000000 text:&quot;Split between humans and chimpanzees using molecular clock, about 5 Ma&quot;
#&lt;!-- molecular clock dates vary in range 4-11 Ma. A sharp line at 5 is misleading --&gt;

 width:7 mark:none color:events align:right shift:(5,-4)

 bar:bar2 align:left
 from:-7.000000 till:-6.000000
 at:-6.000000 text:[[Sahelanthropus|Sahelanthropus tchadensis]]
 bar:bar4
 from:-6.100000 till:-5.700000
 at:-5.700000 text:[[Orrorin tugenensis]]

 align:left shift:(5,-4)

 bar:bar9
 from:-5.700000 till:-5.500000
 at:-5.500000 text:Ardipithecus kadabba
 bar:bar11
 from:-4.500000 till:-4.300000
 at:-4.300000 text:Ardipithecus ramidus

 bar:bar13
 from:-4.200000 till:-3.900000
 at:-3.900000 text:[[Australopithecus anamensis]]
 bar:bar15
 from:-3.900000 till:-2.900000
 at:-2.900000 text:[[Australopithecus afarensis]]
 bar:bar17
 from:-3.650000 till:-3.550000
 at:-3.550000 text:[[Australopithecus bahrelghazali]]
 bar:bar19
 from:-3.000000 till:-2.000000
 at:-2.000000 text:[[Australopithecus africanus]]
 bar:bar21
 from:-2.600000 till:-2.500000
 at:-2.500000 text:[[Australopithecus garhi]]
 bar:bar23
 from:-2.000000 till:-1.900000
 at:-1.900000 text:[[Australopithecus sediba]]

 bar:bar25
 from:-2.500000 till:-1.440000
 at:-1.440000 text:[[Homo habilis]]
 bar:bar27
 from:-1.900000 till:-1.400000
 at:-1.400000 text:[[Homo ergaster]]

 bar:bar10
 from:-2.700000 till:-2.500000
 at:-2.500000 text:[[Paranthropus aethiopicus]]
 bar:bar8
 from:-2.600000 till:-1.200000
 at:-1.200000 text:[[Paranthropus boisei]]
 bar:bar6
 from:-2.000000 till:-1.200000
 at:-1.200000 text:[[Paranthropus robustus]]

 align:right shift:(-5,-4)

 bar:bar29
 from:-1.700000 till:-0.030000
 at:-1.700000 text:[[Homo erectus]]
 bar:bar31
 from:-0.600000 till:-0.250000
 at:-0.600000 text:[[Homo heidelbergensis]]
 bar:bar33
 from:-0.230000 till:-0.029000
 at:-0.230000 text:[[Homo neandertalensis]]
 bar:bar35
 from:-0.200000 till:0
 at:-0.200000 text:[[Homo sapiens]]

 mark:none
 bar:bar4 at:-2.700000 align:left text:[[Paranthropus|rod Paranthropus]]
 bar:bar8 from:-2.800000 till:-1.100000 width:67 color:period1
 bar:bar8 from:-2.730000 till:-1.170000 width:57 color:white

 bar:bar7 at:-4.200000 text:[[Ardipithecus|rod Ardipithecus]]
 bar:bar10 from:-5.880000 till:-4.120000 width:44 color:Pleistocene
 bar:bar10 from:-5.830000 till:-4.170000 width:34 color:white

 bar:bar23 at:-4.500000 text:[[Australopithecus|rod Australopithecus]]
 bar:bar18 from:-4.480000 till:-1.700000 width:143 color:period2
 bar:bar18 from:-4.430000 till:-1.750000 width:133 color:white

 bar:bar35 at:-2.650000 text:[[Homo|rod Homo]]
 bar:bar30 from:-2.580000 till:0 width:138 color:period3
 bar:bar30 from:-2.530000 till:-0.050000 width:128 color:white

TextData =
 pos:(29,14)
 text:&quot;Miliona godina&quot;

&lt;/timeline&gt;
|}

== Migracije ==
[[slika:Science.abi8264-fa.jpg|thumb|350px|Vizualiziranje pretpostavljenih ljudskih predaka kroz vrijeme i prostor. Svaka linija predstavlja odnos potomaka predaka u pretpostavljenoj genealogiji modernih i drevnih [[genom]]a. Širina linije
odgovara koliko puta se odnos posmatra, a linije su obojene srazmjerno
procijenjenoj starosti predaka (Wilder Wohns et al (2022).&lt;ref&gt;Anthony Wilder Wohns, Yan Wong†, Ben Jeffery, Ali Akbari, Swapan Mallick, Ron Pinhasi, Nick Patterson, David Reich, Jerome Kelleher†, (2022): A unified genealogy of modern and ancient genomes Gil McVean, Science 25 FEBRUARY 2022 • VOL 375 ISSUE 6583; page: 836.&lt;/ref&gt;]]

[[Datoteka:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|400 px|'''Širenje današnjeg čovjeka (crveno) iz Afrike''', na osnovu genetičkih istraživanja.&lt;br&gt; U Evropi, prvi moderni ljudi su dugo bili savremenici [[neandertalac]]a.]]

Od nalaza prvih nesumnjivih [[antropoidi|antropoida]], istraživači I obični radoznalci su bili duboko podijeljeni oko mogućih centara radijacije I pravaca migrirana, odnosno ekspanzije pripadnika roda''Homo''. Te rasprave traju čak I nakon sekvenciranja [[genom]]a [[čovjek]]a i [[čovjekoliki majmuni|čovjekolikih majmuna]].

Prema posljednjim dokazima, najprihvatljivija je pretpostavka da su se pripadnici roda ''Homo'', selili najmanje tri puta izvan [[Afrika|Afrike]]. Najprije je to učinio ''Homo erectus'', zatim ''Homo heidelbergensis'' i na posljetku ''[[Homo sapiens]]''. Postoje i naznake nekih relativnih migracija, npr. afro-azijske jezične porodice na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]].

Suglasno konstruiranom evolucijskom modelu nedavnog [[Teorija o afričkom porijeklu modernog čovjeka|afričkog porijekla modernog čovjeka]] [[vrsta]] ‘’Homo sapiens’’ je nastala [[specijacija|specijacijom]] u Africi, prije oko 200 hiljada godina, a njegove kasnije migracije na [[Euroazija|euroazijsko kopno]] su se odvijale naknadnim širenjem ostalih vrsta roda ''Homo'' (Chris Stringer i Peter Andrews).&lt;ref&gt;http://news.nationalgeographic.com/news/2007/07/070718-african-origin.html: Modern Humans Came Out of Africa.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Stringer C. B., Andrews P, (1988): Genetic and fossil evidence for the origin of modern humans. Science, 239 (4845): 1263–1268.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:World map of prehistoric human migrations.jpg|mini|400px|Model ljudskih migracija, prema genetičkoj podjeli [[mitohondrija|mitohondrijske]] DNK. Bojama je označeno proteklo vrijeme od migracija, u hiljadama godina.]]

Alternativna (rivalska) hipoteza o multiregionalnoj evoluciji čovjeka, pretpostavljala je da se cijeli rod ''Homo'' sastojao od jedne velike integrirane populacije (kao što je to danas slučaj), koja je istovremeno i konstantno evoluirala na više mjesta, u rasponu od par miliona godina. Već u ovoj postavci, ona je isključivala mogućnost postojanje različitih vrsta roda ''[[Homo]]''. Model multiregionalne evolucije je prvi predložio [[Milford H. Wolpoff]] [[1988.]] godine.

Napredak u razvoju tehnika razdvajanja [[DNK]], posebno [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]], a kasnije i u DNK [[hromosom Y|hromosoma Y]] uveliko je unaprijedio spoznaje o porijeklu modernih ljudi.&lt;ref&gt;M'charek A. (2005): The Human Genome Diversity Project: an ethnography of scientific practice. Cambridge University Press, Cambridge, {{ISBN|978-0-521-83222-9}}.&lt;/ref&gt;

Nakon razdvajanja uzoraka [[mtDNK]] i [[Y-DNK]] domorodačkog stanovništva iz svih dijelova svijeta, došli su do podataka o [[genetika|genetičkom]] porijeklu muške i ženske linije čovječanstva.&lt;ref&gt;Webster D., Wells S. (2011): Meeting the family: One man's journey through his human ancestry. National Geographic Books, {{ISBN|978-1-4262-0573-6}}.&lt;/ref&gt; Rezultati analize razlika u genetičkom stablu obuhvaćenih uzoraka uzeti su kao čvrsti dokaz teorije pojedinačnog porijekla iz perioda od oko 300 hiljada godina (Teorija o afričkom porijeklu modernog čovjeka).&lt;ref&gt;Speicher M. R., Stylianos E. Antonarakis S. E., Arno G. Motulsky A. G. (2000): Vogel and Motulsky's human genetics: Problems and approaches. Springer, Berlin.&lt;/ref&gt; Uzorci su pokazali najveću raziličitost upravo unutar afričkog domorodačkog stanovništva, potvrđujući tako ideju da je [[Afrika]] genetička kolijevka prvih žena i muškaraca vrste ''Homo sapiens''. Proučavanja [[Mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] i DNK hromosoma Y dalo je čvrste dokaze u prilog teoriji o postojanju nedavnog zajedničkog afričkog pretka. Analizirajući [[Porodično stablo|porodična stabla]] sastavljena od 133 vrste [[mtDNK]], istraživači su dokazali da ljudski rod genetički potiče od jednog ženskog afričkog pretka, kojeg su nazvali [[mitohondrijska Eva|&quot;mitohondrijskom Evom&quot;]].

Široka studija afričke genetičke raznovrsnosti izvedena pod vođstvom [[Sarah Tishkoff]], dokazala je da [[Bušmani|narod San]] ima najveću genetičku različitost između 113 testiranih različitih [[populacija]], što ga čini jednim od 14 &quot;[[Ljudske genetičke grupacije|drevnih populacijskih grupacija]]&quot;. Istraživanjem je bilo moguće odrediti početak migracija modernih ljudi u [[Jugozapadna Afrika|Jugozapadnu Afriku]], u blizini obalne granice država [[Namibija|Namibije]] i [[Angola|Angole]]. Rezultati su objavljeni na internetskom izdanju časopisa ''Popular Science'' ([[Bosanski jezik|bos]]. Popularna nauka). Ranije je [[Richard Leakey]] imao premalo fosilnih dokaza da bi riješio ovo pitanje. Studije [[haplogrupa]] na [[hromosom Y|DNK hromosoma Y]] [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] čvrsto su podržale teoriju nedavnog afričkog porijekla. Kasniji nalazi, koji su dobijeni analizom [[autosom]]ske [[DNK]] također snažno podržavaju ovu teoriju.

Neke studije, međutim, sugeriraju da postoje dokazi o miješanju arhajske vrste ''Homo sapiens'' sa skupinama modernih ljudi.

Nedavno odvajanje [[genom]]a [[neandertalac|neandertalca]] i nalaza pod oznakom ''Denisova''&lt;ref&gt;Reich D., Green R. E., Kircher M. et al. (2010): Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia. Nature 468 (7327): 1053–60. PMID 21179161.&lt;/ref&gt; ukazuje da se, moglo dogoditi djelimično miješanje predačkih genskih fondova. Današnji ljudi izvan Afrike, u [[genom]]u imaju 2-4% [[alel]]a neandertalaca, a neki narodi [[Melanezija|Melanezije]] imaju dodatnih 4-6% alela denisovskog čovjeka.

Ovi novi rezultati nisu u suprotnosti sa modelom projekcije nedavnog afričkog pretka, osim u svojoj najstrožijoj interpretaciji. Nakon oporavka od mogućih efekata [[Genetički drift|genetičkog udaljavanja]] (uskog grla) koji je možda bio izazvan katastrofalnom erupcijom supervulkana [[Toba]]. Pretpostavka je da je relativno mala grupa ljudi napustila Afriku i nakratko se pomiješala s neandertalcima, vjerovatno na području [[Bliski Istok|Bliskog istoka]] ili možda već u [[Sjeverna Afrika|sjevernoj Africi]] prije daljnje migracije. To je, naravno imalo i evidentirane posljedice u [[genetička struktura populacije|genetičkoj strukturi]] zahvaćene populacije. Njihovi potomci, sa još uvijek dominantno afričkim genskim fondom, šire se u druge krajeve i naseljavaju cijelu [[Planeta|Planetu]]. Jedan dio ovih ljudi dolazi u kontakt s denisovskim ljudima, što dovodi do novog miješanja genofonda, vjerovatno na području [[Jugoistočna Azija|Jugoistočne Azije]], a kasnije i [[Melanezija|Melanezije]]. [[HLA]] haplotip porijeklom od neandertalca i denisovskog čovjeka pronađen je u modernim populacijama [[Euroazija|Euroazije]] i [[Okeanija|Okeanije]].

Još uvijek postoje neslaganja u teorijama o broju i obimu migracija. Teorijski model višestrukog širenja uključuje i teoriju južnog širenja, koju zadnjih godina sve više podržavaju genetički, [[lingvistika|lingvistički]] i [[arheologija|arheološki]] dokazi. Po toj teoriji, došlo je do obalne migracije modernih ljudi iz područja [[Rog Afrike|Roga Afrike]] prije oko 70.000 godina. Ova grupa je učestvovala u naseljavanju Jugoistočne Azije i [[Okeanija|Okeanije]], objašnjavajući tako otkriće da su se rane ljudske naseobine u tim područjima pojavila puno prije nego na [[Bliski Istok|Bliskom Istoku]]. Drugi talas migracija modernih ljudi širio se preko [[Sinaj]]a u Aziju, što je omogućilo formiranje većih dijelova populacije u [[Euroazija|Euroaziji]]. Ta druga grupa je razvila prefinjenu tehnologiju izrade kamenog alata. Bila je manje ovisna o prirodnim izvorima hrane, koja su se nalazlai uz morsku obalu, nego prva grupa doseljenika. Velik dio dokaza o seobama prve grupe vjerovatno je uništen podizanjem razine mora na kraju svakog [[glacijacija|glacijalnog]] maksimuma.

Model višestrukih migracija je u suprotnosti sa rezultatima studija koje dokazuju da svo stanovništvo Jugoistočne Azije i Okeanije potiče iz iste linije [[mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]]. To podržava teoriju jednog migracijskog talasa iz Afrike, od kojeg vuku porijeklo sve ostale neafričke populacije.

== Dodatno zapažanje ==

Pitanje o porijeklu ljudskih bića u raznim [[kultura|kulturnim]] i [[religija|vjerskim]] krugovima, je često bilo i još uvijek jeste, predmet mnogih sporova (vidi, naprimjer, članak [[Spor o stvaranju - evoluciji]]).
&lt;gallery&gt;
Image:Sahelanthropus tchadensis - TM 266-01-060-1.jpg| ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' − [[Fosil]]izirana [[lobanja]] 
| ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'' – Digitalna rekonstrukcija glave
Image:SelamAustralopithecus.jpg|mini|desno|''Australopithecus'' − [[Fosil]]na [[lobanja]] 
Datoteka:Australopithecus afarensis.png|''Australopithecus'' − Rekonstrukcija glave
Datoteka:Homo habilis-KNM ER 1813.jpg|''[[Homo habilis]]'' − Replika [[fosil]]ne [[lobanja|lobanje]]
|''[[Homo habilis]]'' − Rekonstrukcija glave
Image:Homo_erectus.jpg|''[[Homo erectus]]'' − [[Fosil]]na [[lobanja]]
| ''[[Homo erectus]]'' − Rekonstrukcija glave
Datoteka:Homo ergaster.jpg|''[[Homo ergaster]]'' ([[Afrika|afrički]] ''Homo erectus'')− [[Fosil]]na [[lobanja]]
Image:Homo habilis-KNM ER 1813.jpg|''[[Homo habilis]]'' − [[Fosil]]na [[lobanja]] 
Image:Homo heidelbergensis-Cranium -5.jpg|''[[Homo heidelbergensis]]'' − [[Fosil]]na lobanja
|''[[Homo heidelbergensis]]'' − Rekonstrukcija glave
Image:Homo rodhesiensis model in Kelvingrove.JPG|''[[Homo rhodesiensis]]'' − [[Fosil]]na [[lobanja]] 
| ''[[Homo rhodesiensis]]'' − Rekonstrukcija glave
Image:Laténium-crâne-bichon.jpg| [[Kromanjonac]] − [[Lobanja]]
Datoteka:Cro-Magnon_man_rendered.jpg|[[Kromanjonac]] − Digitalna rekonstrukcija glave
Image:Homo sapiens sapiens (Modern man), World Museum Liverpool.JPG|[[Lobanja]] [[Čovjek|današnjeg čovjeka.]]
Datoteka:Masai Woman.jpg|[[Fotografija]] žene [[Masai]] ratnika.
&lt;/gallery&gt;

== Također pogledajte ==
*[[Antropologija]]
*[[Bioantropologija]]
*[[Antropogeneza]]
*[[Antropogenija]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Human evolution}}
* [http://teorijaevolucije.com/ Teorija Evolucije]
* [http://www.imperial.ac.uk/P3487.htm The human immune system may limit future evolution]
* [https://web.archive.org/web/20130915213923/http://www.futurehumanevolution.org/ Human evolution and the future]
* [https://web.archive.org/web/20050403222352/http://www.andaman.org/book/chapter34/text34.htm Relations of the Homo sapiens]
* [http://www.talkorigins.org/faqs/homs/species.html Hominid Species] at talkorigins.org
* [http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html DNA Shows Neandertals Were Not Our Ancestors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051025130731/http://www.psu.edu/ur/NEWS/news/Neandertal.html |date=25. 10. 2005}}
* [http://www.pbs.org/wgbh/nova/neanderthals/ Neanderthals on Trial] Nova Online - Provided by ''Public Broadcasting Service''.
* [http://www.becominghuman.org/ Becoming Human] - Provided by ''Public Broadcasting Service''.
* [http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/a_tree.html Tree of evolution of Man's fossil ancestors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051102090342/http://www.mnh.si.edu/anthro/humanorigins/ha/a_tree.html |date=2. 11. 2005 }}
* [http://www.evolutionpages.com/FOXP2_language.htm FOXP2 and the Evolution of Language]
* [https://web.archive.org/web/20060326213734/https://www5.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html Atlas of the Human Journey] (''National Geographic'')
* [http://info.anu.edu.au/mac/Newsletters_and_Journals/ANU_Reporter/_pdf/vol_29_no_01/dogs.html Theory suggets greater role for man's best friend] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120117001247/http://info.anu.edu.au/mac/Newsletters_and_Journals/ANU_Reporter/_pdf/vol_29_no_01/dogs.html |date=17. 1. 2012 }}
* [http://groups.yahoo.com/group/AAT Waterside adaptations in the genus Homo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080516062104/http://groups.yahoo.com/group/AAT/ |date=16. 5. 2008 }}
* [http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block1/inhalt.html Theory of Human Sciences (Documents No. 5, 6 and 7 in English)]

{{Istaknuti članak}}

[[Kategorija:Antropologija]]
[[Kategorija:Bioantropologija]]
[[Kategorija:Ljudska evolucija]]
[[Kategorija:Čovjek]]</text>
      <sha1>26kuwon3oi7bq3lq8daslbbx9jty41h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DW Stadion</title>
    <ns>0</ns>
    <id>385468</id>
    <revision>
      <id>3926188</id>
      <parentid>3715585</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="n41pcywlzmgsu826vle052x26dalcqk" xml:space="preserve">{{Infokutija stadion
|       naziv_stadiona = DW Stadion
|           nadimak    = 
|              slika   = [[Datoteka:Warm up at the DW Stadium, Wigan - geograph.org.uk - 2012508.jpg|300px]]
|           lokacija   = [[Wigan]]&lt;br /&gt;[[Greater Manchester]]&lt;br /&gt;[[Engleska]]
|    početak_izgradnje = 
|             otvoren  = [[1999.]]
|              vlasnik = Dave Whelan
| koordinate           = {{coord|53|32|52|N|2|39|14|W}}
|           operator   = 
|            površina  = 
|  cijena_izgradnje    = 30 miliona [[Britanska funta|£]]
|          arhitekta   = [[Alfred McAlpine]]
|       bivši_nazivi   = 
| rekordna_posjećenost = 
|            korisnici = 
|   kapacitet_sjedišta = 25.138&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.stadiumguide.com/dwstadium/|title=DW Stadion|access-date=26. 5. 2018}}&lt;/ref&gt;
|         dimenzije    = 105m x 68m
}}
'''DW Stadion'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stadiumdb.com/stadiums/eng/dw_stadium|title=DW Stadium – StadiumDB.com|website=stadiumdb.com|access-date=22. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; je [[nogomet]]ni [[stadion]] koji se nalazi u [[Wigan]]u, [[Engleska]]. Na njemu domaće utakmice igraju nogometni klub [[Wigan Athletic FC|Wigan Athletic]] i ragbi klub [[Wigan Warriors]]. Kapacitet stadiona je 25.138 sjedećih mjesta.

Stadion je otvoren 7. augusta 1999. godine. Wigan Athletic je prethodno igrao na stadionu [[Springfield Park (Wigan)|Springfield Park]]. Stadion nosi ime po fitnes kompaniji ''DWSportsfitness''. Prethodno je nosio naziv ''JJB Stadion''. Izgradnja stadiona je koštala 30 miliona [[Britanska funta|funti]]. DW Stadion je 37. najveći stadion u Engleskoj.

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* [http://www.dwstadium.co.uk/contact-us Službena stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150512163134/http://www.dwstadium.co.uk/contact-us |date=12. 5. 2015 }}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Nogometni stadioni u Engleskoj]]</text>
      <sha1>n41pcywlzmgsu826vle052x26dalcqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belton Regio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>391776</id>
    <revision>
      <id>3926124</id>
      <parentid>3883140</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2298" sha1="jcqcgp7zok2jygc4e947twdow60pfhh" xml:space="preserve">[[Datoteka:Nh-pluto-map.jpg|thumb|Cthulhu je izduženi tamni region na lijevoj strani ove karte Plutonove površine, desno od svijetlog [[Tombaugh Regio]]na.]]
'''Belton Regio,'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/16257|title=Planetary Names|website=planetarynames.wr.usgs.gov|access-date=22. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; '''prijašnji Cthulhu (''' {{IPAc-en|'|k|th|u:|l|u:}}, nazvan '''&quot;Kit&quot;)''', is a upadljiva [[Geologija Plutona|površinska značajka]] patuljaste [[Patuljasta planeta|planete]] [[Pluton]]. To je izduženi tamni predio uzduž Plutonovog ekvatora. Dugačak je {{Convert|1860|mi|km|disp = flip|abbr = on}} i jedan je od najtamnijih obilježja na Plutonu. Svijetli predio oblika prstena prečnika {{Convert|200|mi|km|disp = flip|abbr = on}}, koji je nazvan  &quot;[[Krofna (Pluton)|Krofna]]&quot;, je blizu &quot;repa&quot; kita;&lt;ref name=&quot;whale&quot;&gt;{{cite web|last1 = Feltman|first1 = Rachel|title = New map of Pluto reveals a ‘whale’ and a ‘donut’|url = http://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2015/07/08/new-map-of-pluto-reveals-a-whale-and-a-donut/|publisher = The Washington Post|access-date = 14. 7. 2015|date = 8. 7. 2015}}&lt;/ref&gt; i moguće da je to udarni krater.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/sciencetech/article-3159198/Pluto-s-craggy-face-reveals-secrets-New-Horizons-lays-bare-cliffs-craters-distant-world-prepares-flyby.html|title=Pluto's craggy face reveals more secrets: New Horizons lays the distant world's cliffs and craters bare as it prepares for flyby|last=|first=|date=|website=|publisher=|access-date=16. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;

Prvobitno je nazvan &quot;kit&quot; kao referenca na njegov oblika, a kasnije ga je istraživački tim nazvao &quot;Cthulhu&quot;, po [[Cthulhu|fiktivnom božanstvu]].&lt;ref name=&quot;whale&quot;/&gt; Ime Cthulhu će biti predočeno IAU kao službeno ime.&lt;ref name=&quot;brokenheart&quot;&gt;{{cite web|last1 = Feltman|first1 = Rachel|title = New data reveals that Pluto’s heart is broken|url = http://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2015/07/14/new-data-reveals-that-plutos-heart-is-broken/|publisher = The Washington Post|access-date = 14. 7. 2015|date=14. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledati ==
* [[Geography of Pluto|Geografija Plutona]]

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Pluton}}

[[Kategorija:U začetku, Astronomija]]</text>
      <sha1>jcqcgp7zok2jygc4e947twdow60pfhh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bosna i Hercegovina u paleolitu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>393821</id>
    <revision>
      <id>3926144</id>
      <parentid>3859578</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:54:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7974" sha1="ik7fbjnlx9lfhr7gyaxzxejplf4nkg1" xml:space="preserve">'''Paleolit u Bosni i Hercegovini''' je okarakteriziran ostacima bogate kulture [[kremen]]ih artefakata [[paleolit|starijeg kamenog doba]] na preko 200 nalazišta.  Najstariji arheološki ostaci u BiH iz tog perioda pronađeni su kod [[Šamac|Šamca]], a  pretpostavlja se da su stari oko 100.000 godina. Zbog kiselosti [[tlo|zemljišta]], očuvano je jako malo bioloških ostataka, prije svega [[čovjek|ljudskih]] i [[životinja|životinjskih]] [[kost]]iju. Ipak se može ustanoviti starost tih lokaliteta, kretanje ljudi u tom vremenu, a  djelimično i način na koji su živjeli.&lt;ref name=&quot;Basler&quot;&gt;{{Cite web |url= https://de.scribd.com/document/267288103/Kulturna-Istorija-Bosne-i-Hercegovine  |title= Alojz Benac-Đuro Basler-Borivoj Ćović-Esad Pašalić-Nada Miletić-Pavao Anđelić - KULTURNA ISTORIJA BOSNE I HERCEGOVINE   |work= Veselin Masleša, Sarajevo, 1966 |access-date= 9. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;

== Srednji paleolit ==
Najstarije istražene tragove prisustva ljudi u Bosni i Hercegovini su: Kadru u Gornjem [[Svilaj]]u kod [[Odžak]]a, Kamenu kod ušća [[Usora (rijeka)|Usore]], Mala Gradina u [[Kulaši]]ma, Markovac u Detlaku kod [[Derventa|Dervente]], Veliki Majdan kod [[Tešanj|Tešnja]], Visoko brdo u [[Donja Lupljanica|Lupljanici]], Zobište u Detlaku, Krčevina u Maloj Brijesnici kod [[Gračanica|Gračanice]], [[Arheološki lokalitet Danilovića brdo|Danilovića brdo]] u Podnovlje kod [[Doboj]]a&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.anubih.ba/godisnjak/god46/Godisnjak46-full.pdf |title=Sofija Dragosavac - Tehnološka analiza artefakata od okresanog kamena sa paleolitskog lokaliteta Danilovića brdo u Podnovlju kod Doboja |access-date=5. 3. 2020 |archive-date=10. 2. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210210224154/http://www.anubih.ba/godisnjak/god46/Godisnjak46-full.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, te na mjestu Pećine kod [[Laktaši|Laktaša]] i pećina [[Rastuša (pećina)|Rastuša]] kod [[Teslić]]a.

Ova nalazišta imaju izuzetan značaj za evropsku i svjetsku arheologiju, jer dosadašnja istraživanja pokazuju da neka od njih datiraju iz perioda između 100.000 i 40.000 p. n. e. Ona potvrđuju da je [[Balkan]] bio najvažnija ruta za širenje gornjeg paleolita u Evropi, oko 40.000. p. n. e. i posljednje uporište neandertalskih grupa.

Na tim nalazištima nađene su alatke (strugalice i šiljci) od velikih komada poludragog kamenja (jaspis, ahat, kalcedon), koje potiču iz perioda od 50.000-35.000 p. n. e, a bila su rukotvorina neandertalskog čovjeka.

Na lokalitetu [[Pećina Podlipe]] u [[Kadića Brdo|Kadića Brdu]] kod [[Sokolac|Sokoca]] pronađeni su ostaci neandertalca stari 40.000 godina.

Pećine kod Laktaša i [[Rastuša (pećina)|pećina Rastuša]] kod [[Teslić]]a su dva lokaliteta od velike važnosti za region, Evropu i svijet. Na njima nađeni su tragove [[život]]a pračovjeka iz perioda srednjeg paleolita – kamena oruđa, sjekire, sječiva i druge namjenske alatke. Sondažna istraživanja su potvrdila su da je tu riječ o nalazištima koja mogu dati odgovore na mnoge dileme iz perioda prijelaza od primitivnog ka današnjem čovjeku. Rastuša je prebogato nalazište u kome su najzanimljivije [[kost]]i, uglavnom pećinskog medvjeda, jelena i vukova koje bi mogle biti stare najmanje 35.000 godina.

== Gornji paleolit ==
Nakon tog razdoblja  [[neandertalac|neandertalci]] su iščezli sa ovih prostora, a pojavljuje se [[Homo sapiens|razumni čovjek]]. Iz tog perioda istraživani su lokaliteti: Crkvina kod ušća [[Usora (rijeka)|Usore]], Londži u [[Makljenovac|Makljenovcu]], Luščiću i Maloj Gradini u [[Kulaši]]ma, Visokom brdu u Lupljanici, Brdašcu u [[Laktaši]]ma, Cigića pećina u [[Resanovci]]ma, Ruda glavica u [[Trnovo|Trnovu]], Kadru u Gornjem Svilaju kod [[Odžak]]a, Krčevnici u Popovićima, Zobištu u Detlaku kod [[Derventa|Dervente]], Gornjoj pećini na [[Bijambare|Bijambarama]]. Uglavnom su pronađena strgala raznih oblika, te obluci – navalno oruđe u [[lov]]u.

Kultura stanovanja prahistorijskog čovjeka, koja se postupno razvijala u nekoliko faza, spada među važnije elemente ostatka njegove kulture. U vrijeme srednjeg paleolitika čovjek se počinje zavlačiti u pećine i to češće one okrenute ka jugu, pri čemu je najviše bio zaposjednut sam ulaz u pećinu. Naseljavajući ih, ljudi nisu napuštali zaklone na otvorenom te su prirodni zaklon zamjenjivali šatorom ili zemunicom. U mlađem paleolitiku otpočinje upotreba krojene odjeće, što potvrđuju nalazi koštanih igala, šila i dugmadi.&lt;ref name=&quot;Spomenik&quot;&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3808 |title=Makljenovac kod Doboja |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH |access-date=9. 2. 2017 |archive-date=5. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205200711/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=3808 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

U panonskom dijelu Bosne, na Maloj Gradini u [[Kulaši]]ma kod [[Prnjavor]]a otkrivena je kamena figura slična glavi [[patka|divlje patke]]. Vjeruje se da je to izvorno bila prirodna tvorevina koju je  [[paleolit]]ski čovjek doradio i pojačao sličnost sa životinjama. Uz nalaz crteža &quot;Konj napadnut strelicama&quot; u [[Badanj (pećina)|Badnju]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=600|title=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika|website=old.kons.gov.ba|access-date=20. 5. 2026|archive-date=1. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211201035826/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=600|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; crteža u [[Pećina Podlipe|pećini Podlipe]], to su jedini ostaci paleolitske [[likovna umjetnost|likovne umjetnosti]] u Bosni i Hercegovini.

=== Badanj ===
{{Glavni|Badanj (pećina)}}

Na stijeni u polupećini [[Badanj (pećina)|Badanj]] kod [[Stolac|Stoca]], prvi put u Bosni i Hercegovini, je otkrivena gravura, što je izvanredno umjetničko djelo paleolitskog čovjeka ovih krajeva. Prikazana je životinja slična [[konj]]u gledanom sa desnog boka. U literaturi, gravura nosi naziv &quot;Konj napadnut strelicama&quot;,. Istovremeno, otkriven je izvjestan broj šematski graviranih [[kost]]iju, koje potječu iz istog doba kada su napravljeni i urezi na stijeni. Arheološkim [[metoda]]ma, ovo nalazište je datirano u kasni period mlađeg paleolita – kasnog epigravettiena, tj. u period od 13.000 do 12.000 p. n. e.

U stilskom pogledu umjetničke gravure vežu se za [[Mediteran]] pa su ovi nalazi područje poznavanja mediteranske paleolitske umjetnosti proširili i na [[Balkanski poluotok]]. Tvorac crteža u Badnju bio je [[Kromanjonac|kromanjonski čovjek]]. U ovim krajevima je obitavala žilava i plodna [[populacija]] koja se zadržala do ranog kamenog doba.

Prostornim planom Bosne i Hercegovine do 2002. godine,  evidentirano je i arheološko područje Badanj, a zatim valorizirano kao Nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine, I. kategorije ([[2003]]).&lt;ref name=&quot;Badanj&quot;&gt;{{Cite web |url=http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=600 |title=Pećina Badanj |work=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH |access-date=9. 2. 2017 |archive-date=1. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211201035826/http://old.kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&amp;lang=1&amp;action=view&amp;id=600 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Kasnije je otkrivena i gravura u [[Pećina Podlipe|pećini Podlipom]] čiji je autor Homo sapiens, jer neandertalci nisu imali umjetnost. Starost ove gravure još nije tačno utvrđena.

==Također pogledajte==
*[[Paleolit]]
*[[Stolac]]
*[[Badanj (pećina)|Badanj]]
==Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://web.archive.org/web/20151113042039/http://www.stolac.gov.ba/index.php/turizam-i-kultura/znamenitosti/badanj Badanj]
*[http://www.znanje.org/i/i24/04iv03/04iv03172127/Kameno_doba.htm Kameno doba]

[[Kategorija:Paleolit]]
[[Kategorija:Bosna i Hercegovina u kamenom dobu]]</text>
      <sha1>ik7fbjnlx9lfhr7gyaxzxejplf4nkg1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korjenovo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>394031</id>
    <revision>
      <id>3925798</id>
      <parentid>3924105</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Istorija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5663" sha1="rk22bj5lk4of3woupo28sdvbjqzhhxk" xml:space="preserve">== Istorija ==
Prije rata u Bosni i Hercegovini (1992–1995), Korjenovo je bilo naseljeno isključivo stanovništvom srpske nacionalnosti (prema popisu iz 1991. godine, od 124 stanovnika, 115 su bili Srbi).

Tokom vojnih operacija u septembru 1995. godine (operacija &quot;Sana 95&quot;), kontrolu nad ovim područjem preuzela je Armija Republike Bosne i Hercegovine (5. korpus). Tom prilikom selo je pretrpjelo teška materijalna razaranja; u potpunosti su uništeni i spaljeni stambeni i pomoćni objekti u zaseocima Banjci i Pantoši, kao i lokalni školski objekat.

Tokom ovih događaja, sredinom septembra 1995. godine, u selu je ubijena starija civilna osoba srpske nacionalnosti, Anđa Banjac. Dijelovi njenog tijela naknadno su pronađeni u neposrednoj blizini njene porodične kuće u zaseoku Banjci. Za ovaj zločin, Sud Bosne i Hercegovine je 22. februara 2008. godine osudio Idhana Sipića, bivšeg pripadnika Izviđačko-diverzantske čete 5. korpusa Armije RBiH, na kaznu zatvora u trajanju od 8 godina, nakon što je optuženi sklopio sporazum o priznanju krivice za ratni zločin protiv civilnog stanovništva.&lt;ref name=&quot;sudbih&quot;&gt;{{citeweb|url=https://sudbih.gov.ba/Post/Read/16771-idhan-sipic-osudjen-na-8-godina-zatvora|title=Idhan Sipić osuđen na 8 godina zatvora|publisher=Sud Bosne i Hercegovine|accessdate=5. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Stanovništvo i trenutni status ==
Iako zvanični rezultati Popisa stanovništva u BiH iz 2013. godine navode da su u naselju registrovana 2 stanovnika, prema podacima sa terena i svjedočanstvima bivših mještana, u selo se nakon ratnih razaranja niko nije trajno vratio. Zbog potpune uništenosti stambene i komunalne infrastrukture, Korjenovo danas ima status nenaseljenog mjesta bez obnovljenih kuća i stalnih stanovnika.{{Geokutija naselje u BiH
&lt;!-- *** Gornji dio *** --&gt;
| ime                          = Korjenovo
| vrsta                        = (naselje)
&lt;!-- *** Ime **** --&gt;
| službeni_naziv               = 
| slogan                       =
| nadimak                      = 
&lt;!-- *** Slika *** --&gt;
| slika                        = 
| opis_slike                   = 
| veličina_slike               =
&lt;!-- *** Simboli *** --&gt;
| zastava                      = 
| grb                          = 
&lt;!-- *** Države, regije i.t.d *** --&gt;
| entitet                      = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| kanton                       = [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanski]]
| općina                       = [[Ključ (općina)|Ključ]]
&lt;!-- *** Položaj *** --&gt;
| nadmorska_visina             = 
| širina_stepeni               = 44.6327
| dužina_stepeni               = 16.6769
| najveća tačka                = 
| najveća tačka metara         = 
&lt;!-- *** Površina *** --&gt;
| površina_grada               = 
| površina_općine              = 
&lt;!-- *** Stanovništvo *** --&gt;
| stanovništvo grad            = 2
| stanovništvo procjena        = 
| stanovništvo godina          = 2013
| stanovništvo procjena godina = 
| gustoća                      = 
&lt;!-- *** Kod ***  --&gt;
| poštanski broj               = 
| pozivni broj                 = (+387) 37
| matični broj                 = 126349&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naselja |work=fzs.ba |access-date=1. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160509001936/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaFBiH.pdf |archive-date=9. 5. 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| matični broj općine          = 11509
&lt;!-- *** Karta ***  --&gt;
| karta_lokacija               = Bosna i Hercegovina
| opis_karte                   = Korjenovo u Bosni i Hercegovini
&lt;!-- *** Web stranice *** --&gt;
| web stranice                 = 
&lt;!-- *** Bilješka *** --&gt;
| bilješka                     =
}}
'''Korjenovo''' je naseljeno mjesto u sastavu općine [[Ključ (općina)|Ključ]], [[Bosna i Hercegovina]].

== Stanovništvo ==

{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Korjenovo
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naselje
| maticni_broj             = 126349
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = 
| g1981_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 1. 9. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web| url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 1. 9. 2015}}&lt;/ref&gt;
| g2013_ukupno             = 2
| g2013_bosnjaci           = 2
| g1991_ukupno             = 124
| g1991_srbi               = 115
| g1991_hrvati             = 6
| g1991_jugosloveni        = 3
| g1981_ukupno             = 208
| g1981_srbi               = 190
| g1981_jugosloveni        = 18
| g1971_ukupno             = 294
| g1971_srbi               = 272
| g1971_hrvati             = 21
}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://opcina-kljuc.ba Zvanični sajt općine Ključ]

{{Naselja u općini Ključ}}</text>
      <sha1>rk22bj5lk4of3woupo28sdvbjqzhhxk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hans Sasinović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>395934</id>
    <revision>
      <id>3926316</id>
      <parentid>3860113</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6055" sha1="lwy67iqkn5dy6lxaffre6236qgd2y77" xml:space="preserve">'''Hans Sasinović''' je [[Sasi|saški]] [[rudar]] koji je svoju [[Rudarstvo|rudarsku]] i [[Trgovina|trgovačku djelatnost]] ostvarivao na području [[Ostružnica|Ostružnice]] i [[Fojnica|Fojnice]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://opstina.ba/municipalities/5f1703f0c81dd03c240c5e58/|title=Fojnica|website=opstina.ba|language=en|access-date=16. 7. 2021}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; On je postao [[Dubrovačko građanstvo|dubrovački građanin]], ali i dalje ostao vezan za [[Srednjovjekovna Bosna|Bosnu]] i [[Rudarstvo u srednjovjekovnoj Bosni|trgovinu rudama]]. Kasnije se trajno preselio u [[Dubrovnik]] gdje je i umro. Njegov otac je Petar Sasinović. Hans je imao brata Nikla Sasinovića. Hansova supruga je Jeluša, kćerka vlastelina Teodora Kalića iz Bara. Imao je sina Petra (Pirka) koji je živio u Dubrovniku i umro bez potomaka [[1417]]. Pored toga imao je tri kćeri: Margaritu, Jelušu i Marušu.&lt;ref&gt;Михаило Динић, За историју рударства у средњевековној Србији и Босни, I део, САН, Посебна издања 240, Одељење друштвених наука 14, Београд 1955, 8-9.&lt;/ref&gt;

Hans i njegov brat Nikl Sasinović dobili su od bosanskog bana u [[Baština|baštinu]] pravo na eksploataciju srebra na području Ostružnice i Fojnice. Marta [[1365]]. Hans je u svoje i u ime brata Nikla Sasinovića prodao Jakobčetu Ilije Kalegića i Pavlušku Kudelinoviću polovinu rupa (rudarska okna) i pratećom opremom za kopanje srebra koje je imao na području Fojnice i Ostružnice za 250 [[Libra|libara]] srebra.&lt;ref&gt;Михаило Динић, За историју рударства у средњевековној Србији и Босни, I део, САН, Посебна издања 240, Одељење друштвених наука 14, Београд 1955, 7.&lt;/ref&gt; Krajem aprila [[1368]]. Hans, sin Petra Sasinovića izjavljuje da je primio svu imovinu koju je deponirao kod opatice Bone u [[samostan]]u [[Sveta Klara|Svete Klare]] u Dubrovniku.&lt;ref&gt;„Ego quidem Hanus filius Petri Saxinouich confiteor habuisse integrale et recepisse a domina soror Bona abbatissa monasterii sancte Clare de Ragusio omne et totum id quod ipsam deposui et quod ipsa hinc de meo de toto tempore preterito usque ad diem presentem quacumque racione vel causa, et propterea facio sibi finem remissionem perpetuam, securitatem et pactum ulterius sibi aliquid non petendo” (30. april 1368. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Debita Notariae, Svezak: VII, Folija: 141.&lt;/ref&gt; Godine [[1370]]. Hans prodaje Mlečaninu Jovanu Ramboldu Bonu oko 140 [[milijar]]a [[Bakar|bakra]]. Istom Mlečaninu predao je dug od 68 [[dukat]]a koji je imao bosanski vladar [[Tvrtko I Kotromanić]].&lt;ref&gt;М. Динић, За историју рударства у средњевековној Србији и Босни, I део, 8.&lt;/ref&gt; Februara [[1376]]. Hans je bio u poslaničkoj misiji za bosanskog bana [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtka I Kotromanića]] za koga je podigao [[Stonski dohodak]] u iznosu od 500 [[perper]]a. (Chanussius Sasinouich nuncius et procurator ad infrascripta magnifici domini domini Tuertchi Dei gratia bani Bosnensi).&lt;ref&gt;„Chanussius Sasinouich nuncius et procurator ad infrascripta magnifici domini domini Tuertchi Dei gratia bani Bosnensi prout clare potuit per suas litteras autenticas dominio Ragusii productas et presentatas per dictum Chanussium facit manifestum quod procuratorio nomine et pro parte dicti domini bani habuit et recepit a domino Andrea condam Dobre de Binçola Rectore comunis Ragusii et paruo consilio soluentibus nomine et pro parte comunis Ragusii pro integra solutione tributi quod dictum comuni soluere tenetur dicto domino bano Bosnensi pro Puncta Stagni in festo sancti Blasii nuper die externa prope elapso pro anno preterito yperperos quingentos, presentibus testibus ...” (4. februar 1376. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Diversa Cancellariae, Svezak: XXIV, Folija: 106.&lt;/ref&gt; Vremenom se u potpunosti preselio u Dubrovnik. Prema njegovom testamentu iz maja [[1393]]. (Testamentum Chanussii Sassinouich. MCCCCLXXXXIII, indictione prima, die XIII maii, Ragusii) svojim nasljednicima ostavlja imovinu koju ima samo na području Dubrovnika.&lt;ref&gt;„Testamentum Chanussii Sassinouich. MCCCCLXXXXIII, indictione prima, die XIII maii, Ragusii ... Ano domini MCCCCLXXXXIII a die XI in aprile. Io Chanus Sassinouich faço et oredeno mio iltimo testamento ... lago per dotta ala filia mia Margarita soldi VI de vigna postenda in vino de Stagno e meço del teren de casa intro lo casal de Stagno ço fo de ser Pierçe de Petragna et meça parte in Cerna Gora et altra meça parte in Zuliana lago ala sobraditta Margarita çoe per dotta ... altra mia filia per nome Chatussa altri soldi VI de terre in vino et altra mitade del terren de chasa nel ditto chasal de Stagno el simel ço fo ditto ser Pierçe ac altra mitade de la parte in Cerna Gora et per lo simele in la Zuliana ... Jelussa uxor mia la possession çoe vigne et terre nostre in Umbla de Ragusio che Jelussa la habia in sua podesta. Item lago a Piercho fiol mio la chasa mia piçola in Ragusio et de possession in Stagno ... a Petrussa filia mia la qual e monaga a sancto bartolomeo perperi C infra anni XV. Item ad altra filia mia Marussa la qual die esser monaga voyo che li se dia per lo simele perperi C infra anni XV” (13. maja 1393. godine), Državni arhiv u Dubrovniku, Serija: Testamenta Notariae, Svezak: VIII, Folija 62-62 verso; М. Динић, За историју рударства у средњевековној Србији и Босни, I део, 8.&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}
== Literatura ==

* [[Mihailo Dinić]], За историју рударства у средњевековној Србији и Босни, I део, САН, Посебна издања 240, Одељење друштвених наука 14, Београд 1955.

[[Kategorija:Ekonomija srednjovjekovne Bosne]]
[[Kategorija:Društvo srednjovjekovne Bosne]]</text>
      <sha1>lwy67iqkn5dy6lxaffre6236qgd2y77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jelačići (Šekovići)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>405639</id>
    <revision>
      <id>3925880</id>
      <parentid>3922046</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Historija */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5196" sha1="dnvkaofddk7vnt41ugxp305s2o1op89" xml:space="preserve">{{Geokutija naselje u BiH
| ime                          = Jelačići
| vrsta                        = (naselje)
| službeni_naziv               = 
| slogan                       = 
| nadimak                      = 
| slika                        = 
| opis_slike                   = 
| veličina_slike               = 
| zastava                      = 
| grb                          = 
| entitet                      = [[Republika Srpska]]
| kanton                       = 
| općina                       = [[Šekovići]]
| nadmorska_visina             = 
| širina_stepeni               = 44.32521
| dužina_stepeni               = 18.75701
| najveća tačka                = 
| najveća tačka metara         = 
| površina_grada               = 
| površina_općine              = 
| stanovništvo grad            = 5
| stanovništvo procjena        = 
| stanovništvo godina          = 2013
| stanovništvo procjena godina = 
| gustoća                      = 
| poštanski broj               = 
| pozivni broj                 = (+387) 56
| matični broj                 = 229296&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |title=Sistematski spisak općina i naseljenih mjesta u Bosni i Hercegovini |work=fzs.ba |access-date=10. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101405/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/nas_mjestaBiH.pdf |archive-date=5. 3. 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| matični broj općine          = 20664
| karta_lokacija               = Bosna i Hercegovina
| opis_karte                   = Jelačići u Bosni i Hercegovini
| web stranice                 = 
| bilješka                     = 
}}
'''Jelačići''' su [[naseljeno mjesto]] u [[općina|općini]] [[Šekovići]], [[Bosna i Hercegovina]].

== Historija ==
Naselje Jelačići se do [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata]] u cjelini nalazilo u sastavu općine [[Kladanj]].

Snage Armije RBiH su na pravoslavnu Novu godinu 14. januara 1994. godine ubile 17 mještana Jelačića, od kojih šestoro starijih i nemoćnih lica, dok je ostalo stanovništvo protjerano.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ssr.org.rs/pomen-stradalim-srpskim-civilima-i-borcima-u-selu-jelacici-u-fbih/|title=Помен страдалим српским цивилима и борцима у селу Јелачићи у ФБиХ|last=региона|first=Савез Срба из|date=27. 6. 2019|website=Савез Срба из региона|language=sr-RS|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtv.rs/sr_ci/region/otkrivena-spomen-ploca-stradalim-srbima_259729.html|title=Откривена спомен-плоча страдалим Србима|last=Војводине|first=Јавна медијска установа ЈМУ Радио-телевизија|website=ЈМУ Радио-телевизија Војводине|language=sr-Cyrl|access-date=25. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Stanovništvo ==
{{Stanovništvo BiH
| naslov_tabele            = Sastav stanovništva
| ime_naseljenog_mjesta    = Jelačići
| vrsta_naseljenog_mjesta  = naselje
| maticni_broj             = 229296
| admin_godina             = 2013
| g2013_izvor              = &lt;ref name=&quot;popis2013&quot;&gt;{{cite web |title=Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Bosni i Hercegovini 2013 – Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik |url=https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |website=popis.gov.ba |publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine |access-date=7. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210407103505/https://www.popis.gov.ba/popis2013/knjige.php?id=2 |archive-date=7. 4. 2021 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
| g1991_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://fzs.ba/wp-content/uploads/2016/06/nacionalni-sastav-stanovnistva-po-naseljenim-mjestima-bilten-234.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 61) |work=fzs.ba |access-date= 10. 1. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1981_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1981/pdf/G19814001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1971_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1971/pdf/G19714001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971. |work=stat.gov.rs |access-date= 10. 1. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g1961_izvor              = &lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pod2.stat.gov.rs/ObjavljenePublikacije/G1961/pdf/G19614001.pdf |title=Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961. |work=stat.gov.rs |access-date= 26. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;
| g2013_ukupno             = 5
| g2013_srbi               = 5
| g1991_ukupno             = 313
| g1991_srbi               = 311
| g1991_jugosloveni        = 2
| g1981_ukupno             = 382
| g1981_srbi               = 378
| g1981_jugosloveni        = 4
| g1971_ukupno             = 342
| g1971_srbi               = 342
| g1961_ukupno             = 272
| g1961_srbi               = 272
}}

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Portal Bosna i Hercegovina}}
* [http://www.sekovici.org/ Zvanični sajt općine Šekovići]

{{Općina Šekovići}}</text>
      <sha1>dnvkaofddk7vnt41ugxp305s2o1op89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Peroksisom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>411579</id>
    <revision>
      <id>3926642</id>
      <parentid>3536784</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:51:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12181" sha1="i0vzyqh2mvwqxwdqr4zgu4gcdklmd7z" xml:space="preserve">{{infokutija anatomija
| ime = Peroksizom
| image = Peroxisome.svg
| image_size = 300px
| broj = 0 - 1 - nekoliko
| oblik = sferan
| prisustvo = Pojedine eukariotske ćekelije
| membrane = jedna  dvoslojna [[fosfolipid]]na membrana
| funkcija = oksidacijski  [[metabolizam]]
}}
[[Datoteka:Distribution of peroxisomes labelled with a monomeric eqFP611 variant in HEK293 cells during mitosis - pone.0004391.s005.ogv|thumb|300px|Distribucija peroksisomea (bijelo) u [[HEK 293]] ćelijama tokom [[mitoza|mitoze]].]]
[[Datoteka:Peroxisome.svg|300px|right|thumb|Osnovna struktura peroksisoma]]

'''Peroksisomi''' su male [[organele]],  u  obliku mjehurića ([[vezikula|vezikule]])  koje su  obavijene jednostrukom membranom.&lt;ref name=&quot;pmid20124343&quot;&gt;{{cite journal | authors = Gabaldón T | title = Peroxisome diversity and evolution | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 365 | issue = 1541 | pages = 765–73 | date = 2010 | pmid = 20124343 | pmc = 2817229 | doi = 10.1098/rstb.2009.0240}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ROS and peroxisomes&quot;&gt;{{cite journal | author = Bonekamp NA, Völkl A, Fahimi HD, Schrader M | title = Reactive oxygen species and peroxisomes: struggling for balance | journal = BioFactors | volume = 35 | issue = 4 | pages = 346–55 | pmid = 19459143 | doi = 10.1002/biof.48 | year=2009}}&lt;/ref&gt;.&lt;ref name=&quot;pmid16756494&quot;&gt;{{cite journal | authors = Wanders RJ, Waterham HR | title = Biochemistry of mammalian peroxisomes revisited | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2006_75/page/295 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 75 | issue =  | pages = 295–332 | year = 2006 | pmid = 16756494 | doi = 10.1146/annurev.biochem.74.082803.133329 }}&lt;/ref&gt;

Peroksisomi sadrže  [[enzim]]e za [[oksidacija|oksidaciju]] [[masna kiselina|masnih kiselina]] i [[aminokiselina]], pri čemu, kao sporedni proizvod,   nastaje  [[vodik-peroksid]] (po čemu su imenovani). U njma se  [[otrov]]ni  [[vodik-peroksid]]  razlaže na [[voda|vodu]] i [[kisik]]. Pretpostavlja se da im je jedna od uloga  oslobađanje toplote, kao proizvoda razgradnje masnih kiselina,  bogatih energijom (ne stvara se [[adenozin trifosfat]] (ATP), nego se oslobađa toplota).

Peroksisomi su svojstveni životinjskim ćelijama,  a u biljnim čelijama im odgovaraju [[glioksisom]]i,  iako ih dosta citologa smatra jednom te istom organelom. Glioksisomi se nalaze u [[sjeme]]nkama koje  su bogate  [[ulje|uljima]], omogućavajući  rast [[klica|klice]], stvarajući energiju – razlaganjem masnih kiselina.

Peroksisomi su otkriveni u 20. stoljeću.  Prvi ih je opisao švedski [[doktorand]] J. Rhodin,  [[1954]].,  u životinjskim ćelijama, a [[1960]] i  u biljnim.  Budući ds su malih dimenzija i nespecifično  građeni,  nazvani su jednostavno mikrotijela.  Loptasta su oblika, sa zrnastim, homogenim unutrašnjim sadržajem  koji se obavijen jednostrukom membranom, sa prečnikom oko  0,2 do 1,5 mikrona.  Ovakava struktura  nije dovoljno specifična pa  ova mikrotjelašca  posmatrači mogu pobrkati sa nekim drugim ćelijskim  strukturama. Preciznije ih karakterizira njihova [[enzim]]ska aktivnost , koja se može pratiti citohemijskim metodima na razini [[elektronski mikroskop|elektronske mikroskopije]]. Na temelju  takvih  biohemijskih ispitivanja, belgijski [[citologija|citolog]] [[Christian de Duve]] i njegovi saradnici su ih nazvali peroksisomima.

U biljnim ćelijama postoje  dvije vrste mikrotijela: peroksisomi i [[glioksisom]]i, koja se  međusobno razlikuju po ulozi u metabolizmu biljke pa,  prema tome,  i po vrsti tkiva u kojem se nalaze. Tako su peroksisomi nađeni pretežno u   [[fotosinteza|fotosintetskim]] tkivima, odnosno u [[list]]ovima, iako se mogu naći i u stablu,  kao i u drugim biljnim organima.&lt;ref name=&quot;Bajrović&quot;&gt;{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}&lt;/ref&gt;

Glioksisomi su mikrotijela koja su  nađena samo u biljnim ćelijama, u velikom broju  obično se nađu u [[sjeme]]ka,  u kojima se skladište  [[masti]]. Pri klijanju siemennki,  enzimi gliokosisoma omogućavaju iskorištavanje masnih rezervi, tako što [[lipid]]e pretvaraju  u masne kiseline, a   kasnije u [[ugljikohidrat]]e,  iz kojih se koristi energija koja je neophodna za rast klijanca. Najverovatnije je da da peroksisome i glioksisome treba razmatrati kao jednu istu organelu, kojoj se, u zavisnosti od stepena diferenciranosti biljne ćelije, mijenja enzimski sastav, a   time i funkcija.&lt;ref name=&quot;pmid16756494&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | authors = Evert RF, Eichhorn SE | year = 2006 | title = Esau's Plant Anatomy: Meristems, Cells, and Tissues of the Plant Body: Their Structure, Function, and Development|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=9780471738435}}&lt;/ref&gt;

Proučavanje peroksidoma u ćelijama koje su kultivirane u ''[[in vitro]]'' uvjetima, pod  transmisijskim  [[elektronski mikroskop|elektronskim mikroskopom]]  utvrđena je njihova kompletna struktura. U centralnom dijelu unutrašnjeg  granuliranog sadržaja,  u nekim slučajevima se uočava inkluzija pravilne strukture, [[kristaloidno tijelo]] ili se na periferiji mogu uočiti tamne marginalne ploče.

Peroksisomi su posebno značajni u ćelijama [[jetra|jetre]] i [[bubreg]]a kod čovjeka zato što se u tim ćelijama obavlja [[detoksikacija]] različitih otrovnih spojeva koji pristižu putem  [[krvotok]]a.

Postoji čitav niz bolesti čovjeka, od kojih su mnoge smrtonosne, a vezane sun za odsustvo peroksisoma  ili nedostatak  jednog ili više njegovih enzima. Među najpoznatijeim takvim bolesti ma [[Zellwegerov sindrom]]  i [[Refsunova infantilna bolest]].&lt;ref name= &quot;Kapur Pojskić&quot;&gt;{{cite book|author=Kapur Pojskić  L.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|year=2014|isbn=978-9958-9344-8-3}}&lt;/ref&gt;

U peroksisomima se nalaze i enzimi koji učestvuju u [[β-oksidacija masnih kiselina|β-oksidaciji masnih kiselina]] dugih lanaca. U životinjskimm  ćelijama se ova oksidacija obavlja i u [[mitohondrija]]ma, dok se u biljnim i ćelijama [[kvasac]]a ona obavlja  samo u peroksisomima. U peroksisomima ćelija  [[list]]a i ostalim zelenim dijelovima,  odvija se [[fotorespiracija]], uz prisustvo [[kisik]]a preuzetog iz [[hloroplast]]a,  uz koji su priljubljeni.  Energija koja se tom prilikom oslobađa gubi se u vidu toplote.

Postoje različita mišljenja o postanku peroksisoma,  ali  postoji opća saglasnost da se, iako nemaju sopstvenu [[DNK]],  mogu umnožavati,  i to fisijom ili pupljenjem. Fisija peroksisoma uočena je kod nekih kvasaca i ćelija viših organizama, ali ne  u svim  tipovima  [[eukarioti|eukariotskih]] ćelija. Pupljenjem nasataju od glatkog  [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]]. Treba naglasiti da ima [[citologija|citologa]] koji sumnjaju u  takav način nastanka peroksisoma.  Sumnje su zasnovane na podatku da među  eukariotima postoji velika razlika u enzimskom sastavu peroksisoma

==Uloga u metabolizmu==
Peroksisomi sadrže enzime za oksidaciju ([[peroksidaze]]) , putem  kisika (direktna [[oksidacija]]), masnih kiselina i [[aminokiselina]]. Pri ovim oksidacijama kso nusproizvod,  stvara se   [[vodik-peroksid]].  To je otrovan spoj,  pa se taj njegov štetan efekat sprečava djelovanjem enzima  [[katalaza|katalaze]], koja ga razlaže na vodu i kisik.

Prve reakcije u formiranju [[plasmalogen]]a  u životinjskim ćelijama  polaze  u peroksisomima . Plasmalogen je najrasprostranjeniji  fosfolipid u [[mijelin]]u. Nedostatak plasmalogena uzrokuje duboke abnormalnosti u mijelinaciji  od [[neuron|nervnih ćelija]], što je jedan od razloga zašto mnogi [[peroksizomalni poremećaj]]I  utiču na [[nervni system]]. Peroksisomi također imaju ulogu u proizvodnji [[žuč]]ne kiseline,  važne za apsorpciju [[masti]]  i [[vitamin]]a koji su  rastvorljivi u mastima, kao što su [[vitamin A]] i [[vitamin K]].  Poremćaju na [[koža|koži]] su karakteristike genetičkih poremećaja koji utiču na peroksizne funkcije.

Peroksisomi sadrže oksidacijske  [[enzim]]e, kao što su  [[katalaza]], [[D-amino kisela oksidaza]]  i  [[urimska kisela oksidaza]].&lt;ref name=&quot;pmid1334030&quot;&gt;{{cite journal |authors = del Río LA, Sandalio LM, Palma JM, Bueno P, Corpas FJ | title = Metabolism of oxygen radicals in peroxisomes and cellular implications | journal = Free Radical Biology &amp; Medicine | volume = 13 | issue = 5 | pages = 557–80 | 1992 | pmid = 1334030 | doi = 10.1016/0891-5849(92)90150-F }}&lt;/ref&gt; Ovaj posljednji je prisutan I kod ljudi, objašnjavajući bolest poznatu  kao [[giht]], uzrokovana akumulacijom mokraćne kiseline. Određeni enzimi u peroksisomima, pomoću molekulskog  kisika, uklanjaju  atome vodika iz specifičnih organskih supstrata (označeni kao R), u oksidacijskoj reakciji, proizvodeći [[vodikov peroksid]]
(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, koji je toksičan):
:&lt;math&gt;\mathrm{RH}_\mathrm{2} + \mathrm{O}_\mathrm{2} \rightarrow \mathrm{R }+ \mathrm{H}_2\mathrm{O}_2&lt;/math&gt;
[[Katalaza]],  drugi peroksispmski enzim, koristi ovaj  H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  za oksidaciju drugih supstrata, uključujući  [[fenol]]e, [[mravlja kiselina|mravlju kiselinu acid]], [[formaldehid]] I [[alkohol]], prema peroksidacijskoj reakciji: 
:&lt;math&gt;\mathrm{H}_2\mathrm{O}_2 + \mathrm{R'H}_2 \rightarrow \mathrm{R'} + 2\mathrm{H}_2\mathrm{O}&lt;/math&gt;,  u kojoj se iz procesa odstranjuje vodik peroksid.
Ova reakcija je značajna za ćelije [[bubreg]]a,  gdje  peroksisomi  obavljaju detoksikaciju  od raznih  supstanci  iz [[krv]]i.  Na ovaj način se oko  25%  [[etanol]]skog  alkohola iz pića oksidira u  [[acetaldehid]].

Pored toga, pri ekscesnom akumuliranju  H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; u ćeliji,  katalaza ga pretvara u  H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O ,  u reakciji:
:&lt;math&gt;2\mathrm{H}_2\mathrm{O}_2 \rightarrow 2\mathrm{H}_2\mathrm{O} + \mathrm{O}_2&lt;/math&gt;
U viših biljaka, peroksizomi sadrže  i kompleksne  baterijjske  antioksidativne  enzyme,  kao što je superoksid dismutaza, komponenta [[askorbat-glutation ciklus]]a i NADP-dehidrogenaze pentoza-fosfatnog puta. Dokazano je da peroksisomi stvaraju [[superoksid]].&lt;ref name=&quot;pmid11286918&quot;&gt;{{cite journal |authors = Corpas FJ, Barroso JB, del Río LA | title = Peroxisomes as a source of reactive oxygen species and nitric oxide signal molecules in plant cells | journal = Trends in Plant Science | volume = 6 | issue = 4 | pages = 145–50 |  2001 | pmid = 11286918 | doi = 10.1016/S1360-1385(01)01898-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15347796&quot;&gt;{{cite journal | authors = Corpas FJ, Barroso JB, Carreras A, Quirós M, León AM, Romero-Puertas MC, Esteban FJ, Valderrama R, Palma JM, Sandalio LM, Gómez M, del Río LA | title = Cellular and subcellular localization of endogenous nitric oxide in young and senescent pea plants | url = https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2004-09_136_1/page/2722 | journal = Plant Physiology | volume = 136 | issue = 1 | pages = 2722–33 | date = Sep 2004 | pmid = 15347796 | pmc = 523336 | doi = 10.1104/pp.104.042812 }}&lt;/ref&gt;
Kada se bore protiv  gljivične penetracije,  peroksisomi  biljnih ćelija su polarizirani. Infekcija uzrokuje molekule [[glukozinolat]]a da  dobiju  antigljuvičnu  ulogu  i bivaju odstranjene  izvan ćelije, akcijom peroksisomnih  proteina (PEN2 i PEN3).&lt;ref name=&quot;pmid19095900&quot;&gt;{{cite journal | authors = Bednarek P, Pislewska-Bednarek M, Svatos A, Schneider B, Doubsky J, Mansurova M, Humphry M, Consonni C, Panstruga R, Sanchez-Vallet A, Molina A, Schulze-Lefert P | title = A glucosinolate metabolism pathway in living plant cells mediates broad-spectrum antifungal defense | journal = Science | volume = 323 | issue = 5910 | pages = 101–6 | 2009 | pmid = 19095900 | doi = 10.1126/science.1163732 }}&lt;/ref&gt;

== Reference==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Peroxisomes}}{{Ćelijske strukture i organele}}{{Ćelija}}

[[Kategorija:Citologija]]
[[Kategorija:Ćelije]]
[[Kategorija:Organele]]</text>
      <sha1>i0vzyqh2mvwqxwdqr4zgu4gcdklmd7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Špijunaža</title>
    <ns>0</ns>
    <id>412622</id>
    <revision>
      <id>3926012</id>
      <parentid>3917510</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:04:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31607" sha1="91ml90a8kcvt3ier7lq5fbp2san6d0o" xml:space="preserve">{{Obavještajni rad}}
[[Datoteka:Wolkowski-Craucher.jpg|mini|desno|300px|[[Minna Craucher]] (desno), finska pripadnica [[društvena elita|društvene elite]] i špijunka, sa svojim vozačem Borisom Wolkowskim (lijevo), 1930-ih]]
'''Špijunaža''' ili '''špijuniranje''' je tajno prikupljanje informacija koje imaju obavještajnu vrijednost, najčešće bez znanja ili saglasnosti njihovog izvora ili vlasnika.&lt;ref name=&quot;MI5_State_Threats&quot;&gt;{{cite web |title=Countering state threats |url=https://www.mi5.gov.uk/what-we-do/countering-state-threats |website=MI5 - The Security Service |publisher=Security Service |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Kao dio [[obavještajni rad|obavještajnog rada]], špijunaža se prvenstveno odnosi na prikriveno pribavljanje informacija od ljudi i drugih izvora, posebno onih koje nisu javno dostupne. Prikupljene informacije mogu imati politički, vojni, sigurnosni, privredni, tehnološki ili drugi značaj.&lt;ref name=&quot;SpyMuseum_Language&quot;&gt;{{cite web |title=Language of Espionage |url=https://www.spymuseum.org/education-programs/spy-resources/language-of-espionage/ |website=International Spy Museum |publisher=International Spy Museum |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Pojam špijunaže najčešće se povezuje s djelovanjem država i njihovih [[obavještajna služba|obavještajnih službi]], ali se može odnositi i na druge aktere, uključujući [[Vrste privrednih subjekata|privredne subjekte]]. U državnom kontekstu špijunaža se najčešće provodi radi pribavljanja podataka o drugim državama, njihovim institucijama, oružanim snagama, političkim procesima, tehnologiji ili drugim pitanjima od značaja za nacionalnu sigurnost. U privrednom kontekstu, [[industrijska špijunaža]] obuhvata tajno pribavljanje [[Poslovanje|poslovnih]], tehnoloških i drugih povjerljivih informacija.

Špijunaža se može provoditi u inostranstvu, na području vlastite države ili na daljinu. Zbog svoje prikrivene prirode, aktivnosti špijunaže u pravilu se provode tako da subjekt prema kojem su usmjerene nije upoznat s njihovim postojanjem.

Špijunaža predstavlja samo jedan dio šireg procesa prikupljanja [[obavještajni podaci|obavještajnih podataka]]. Obavještajni podaci mogu se prikupljati različitim metodama, uključujući korištenje [[Ljudski obavještajni izvori|ljudskih izvora]] (HUMINT), [[Obavještajni podaci iz otvorenih izvora|otvorenih izvora]] (OSINT), tehničkih sredstava i drugih obavještajnih oblasti. Zbog toga se špijunaža ne smatra sinonimom za cjelokupnu obavještajnu djelatnost.

Osoba koja prikuplja informacije za obavještajnu službu može djelovati kao profesionalni [[obavještajni službenik]] ili kao agent odnosno drugi izvor informacija. U zavisnosti od okolnosti, špijunske aktivnosti mogu uključivati vrbovanje i upravljanje izvorima, infiltraciju u ciljane organizacije, pribavljanje povjerljivih dokumenata i podataka te druge oblike prikrivenog prikupljanja informacija. U određenim slučajevima špijunaža može biti povezana i s drugim prikrivenim aktivnostima, poput [[sabotaža|sabotaže]] ili [[dezinformacija|dezinformacijskih operacija]].

Jedan od tradicionalnih načina pribavljanja informacija jeste infiltracija u strukture organizacije ili države prema kojoj je djelovanje usmjereno. Na taj način mogu se prikupljati podaci o brojnosti, rasporedu i sposobnostima oružanih snaga, političkim i sigurnosnim strukturama, tehnološkim kapacitetima ili drugim pitanjima od obavještajnog značaja. Špijunske mreže mogu također pokušavati identifikovati osobe unutar ciljane organizacije koje su spremne na saradnju i od njih pribavljati dodatne informacije.&lt;ref name=&quot;FischbacherSmith_2015&quot;&gt;{{cite journal |last=Fischbacher-Smith |first=Denis |title=The enemy has passed through the gate: Insider threats, the dark triad, and the challenges around security |url=https://www.emerald.com/joepp/article/2/2/134/255518/The-enemy-has-passed-through-the-gateInsider |journal=Journal of Organizational Effectiveness: People and Performance |volume=2 |issue=2 |pages=134–156 |date=2015 |doi=10.1108/JOEPP-03-2015-0010 |doi-access=free |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Kontrašpijunaža]] obuhvata mjere usmjerene na otkrivanje, sprječavanje i suzbijanje špijunaže i drugih obavještajnih aktivnosti stranih ili drugih protivničkih aktera. Ona može uključivati zaštitu osjetljivih informacija, otkrivanje špijunskih mreža, identifikaciju obavještajnih operativaca i druge aktivnosti usmjerene na zaštitu države ili organizacije od obavještajnog djelovanja. Većina država u svom zakonodavstvu predviđa krivična djela povezana sa špijunažom, pri čemu se kazne razlikuju zavisno od države i prirode počinjenog djela.

== Historija ==
{{Glavni|Historija špijunaže}}

=== Antički period ===

Značaj špijunaže u vojnim operacijama prepoznat je još u [[Antičko ratovanje|antičkom dobu]]. Najstariji poznati klasificirani dokument predstavlja izvještaj koji je sastavio špijun prerušen u [[Ministar (diplomatski rang)|diplomatskog izaslanika]] na dvoru [[Hamurabi|kralja Hamurabija]], koji je umro oko 1750. p. n. e. [[Stari Egipat]] raspolagao je razvijenom tajnom službom, a špijunaža se spominje i u ''[[Ilijada|Ilijadi]]'', ''[[Biblija|Bibliji]]'' i ''[[Pisma iz Amarne|Pismima iz Amarne]]''.&lt;ref name=&quot;SpyMuseum_Facts&quot;&gt;{{cite web |title=Espionage Facts |url=https://www.spymuseum.org/education-programs/spy-resources/espionage-facts/ |website=International Spy Museum |publisher=International Spy Museum |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Špijunaža je također imala značajnu ulogu u [[Grčko-rimski svijet|grčko-rimskom svijetu]], gdje su se za prikupljanje podataka često koristili nepismeni saradnici zaposleni u [[javna služba|javnoj službi]].&lt;ref name=&quot;Richmond_1998&quot;&gt;{{cite journal |last=Richmond |first=J. A. |title=Spies in Ancient Greece |url=https://www.jstor.org/stable/643204 |journal=Greece &amp; Rome |volume=45 |issue=1 |pages=1–18 |date=1998 |doi=10.1093/gr/45.1.1 |issn=0017-3835 |jstor=643204 |url-access=subscription |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NacoDelHoyo_2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Ñaco del Hoyo |first=Toni |title=Roman and Pontic Intelligence Strategies: Politics and War in the Time of Mithradates VI |url=https://www.jstor.org/stable/26098615 |journal=War in History |volume=21 |issue=4 |pages=401–421 |date=2014 |doi=10.1177/0968344513505528 |s2cid=220652440 |jstor=26098615 |url-access=subscription |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Howard_2006&quot;&gt;{{cite web |last=Howard |first=Elizabeth |title=Espionage in Ancient Rome |url=https://historynet.com/espionage-ancient-rome/ |website=HistoryNet |publisher=World History Group |date=2006 |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Bamboo book - binding - UCR.jpg|mini|desno|300px|Bambusna verzija djela ''Umijeće ratovanja'', koje je napisao [[Sun Tzu]], a sadrži savjete o taktici špijunaže]]
Tezu da [[obavještajni rad]] i špijunaža imaju centralnu ulogu i u [[rat]]u i u [[mir]]u iznesena u djelima ''[[Umijeće ratovanja (knjiga)|Umijeću ratovanja]]'' i u ''[[Arthašastra|Arthašastri]]''. U ''Umijeću ratovanja'' opisano je pet osnovnih vrsta špijuna koje su neophodne za uspješno prikupljanje obavještajnih podataka i ostvarenje pobjede:

* lokalni špijuni – [[doušnik|doušnici]] iz neprijateljskog područja;
* unutrašnji špijuni – osobe regrutovane unutar neprijateljskih redova, uključujući [[dvostruki agent|dvostruke agente]];
* preobraćeni špijuni – [[prebjeg]]i ili neprijateljski agenti koji su pridobijeni da rade za drugu stranu;
* žrtvovani špijuni – agenti koji namjerno šire dezinformacije i služe kao mamac za neprijateljski [[kontraobavještajni rad]];
* preživjeli špijuni – agenti koji se nakon izvršene misije vraćaju sa tačnim i pouzdanim obavještajnim podacima.&lt;ref name=&quot;SunTzu_Spies_MIT&quot;&gt;{{cite web |last=Sun |first=Tzu |title=XIII: On The Use Of Spies |url=https://web.mit.edu/~dcltdw/AOW/13.html |website=Massachusetts Institute of Technology |publisher=MIT |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Postklasična historija ===

==== Evropa ====

Tokom [[Srednji vijek|srednjeg vijeka]] evropske države razvile su metode koje se danas smatraju ranim oblicima borbe protiv [[subverzija|subverzivnog djelovanja]]. U tom kontekstu [[inkvizicija|katoličke inkvizicije]] organizovane su s ciljem suzbijanja [[hereza|hereze]]. Inkvizicije su bile prepoznatljive po centralizovano organizovanom velikom broju ispitivanjima i detaljnom vođenju evidencije.

Tokom [[Renesansa|renesanse]] zapadnoevropska špijunaža doživjela je značajne promjene kada su italijanski [[grad-država|gradovi-države]] počeli uspostavljati stalna [[ambasador|diplomatska predstavništva]] u stranim [[Glavni grad|prijestolnicama]] radi prikupljanja političkih i drugih obavještajnih podataka.

===== Renesansa =====

Renesansna [[Mletačka Republika]] pridavala je izuzetnu važnost obavještajnom radu. [[Vijeće desetorice]], koje je formalno bilo nadležno za državnu sigurnost, nije dopuštalo ni [[dužd]]u slobodan pristup državnim [[arhiv]]ima. Godine 1481. Vijeće desetorice zabranilo je svim mletačkim državnim službenicima kontakte sa stranim ambasadorima i drugim strancima. Odavanje [[klasifikacija informacija|službenih tajni]] moglo se kazniti i [[smrtna kazna|smrtnom kaznom]]. Mletačka Republika posvećivala je veliku pažnju špijunaži jer je uspjeh njene [[međunarodna trgovina|međunarodne trgovine]] u velikoj mjeri zavisio od zaštite [[poslovna tajna|poslovnih tajni]].

Za vrijeme vladavine kraljice [[Elizabeta I|Elizabete I]] (1558–1603), [[Francis Walsingham]] (oko 1532–1590) obavljao je dužnost državnog sekretara i rukovodioca obavještajne službe.&lt;ref name=&quot;Andrew_2018&quot;&gt;{{cite book |last=Andrew |first=Christopher |title=Secret World: A History of Intelligence |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctv5cg9n4 |publisher=Yale University Press |year=2018 |isbn=978-0-300-23844-0 |doi=10.2307/j.ctv5cg9n4 |jstor=j.ctv5cg9n4 |url-access=subscription |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Pisac i novinar [[Daniel Defoe]] (umro 1731), osim što je radio za britansku vladu kao obavještajac, razvio je i teoriju špijunaže koja je u određenoj mjeri nagovijestila savremene metode [[policijska država|policijske države]].&lt;ref name=&quot;Ulfkotte_1997&quot;&gt;{{cite book |last=Ulfkotte |first=Udo |title=Verschlusssache BND |edition=2 |publisher=Koehler &amp; Amelang |year=1997 |isbn=978-3-7338-0214-1 |url=https://books.google.ba/books?id=V_oEAQAAIAAJ |quote=Novi tip špijuna bio je Daniel Defoe (1650–1731), autor svjetski poznatog romana &quot;Robinson Crusoe&quot; ... Osim toga, Defoe je napisao teoriju špijunaže u kojoj je vladi preporučio cinkaroške/špijunske metode policijske države. |access-date=9. 8. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;

=== Moderna historija ===

==== Sjedinjene Američke Države ====

Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]] [[Nathan Hale]] i [[Benedict Arnold]] stekli su reputaciju poznatih špijuna, dok je tokom [[Američki građanski rat|Američkog građanskog rata]] špijunaža bila široko rasprostranjena na obje zaraćene strane.&lt;ref name=&quot;Allen_CivilWar_2007&quot;&gt;{{cite report |last=Allen |first=Thomas |title=Intelligence in the Civil War |url=https://irp.fas.org/cia/product/civilwar.pdf |publisher=Central Intelligence Agency, Office of Public Affairs |year=2007 |isbn=1-929667-12-4 |format=PDF |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Iako nije bio špijun, [[George Washington]] smatra se prvim američkim rukovodiocem obavještajnih aktivnosti ({{en|spymaster}}), jer je sistematski koristio špijunažu i obavještajne metode u borbi protiv britanskih snaga.&lt;ref name=&quot;SpyMuseum_Facts&quot; /&gt;

==== 21. stoljeće ====

Savremene obavještajne službe usmjeravaju svoje aktivnosti na praćenje [[ilegalna trgovina drogom|ilegalne trgovine drogom]], [[terorizam|terorizma]] i djelovanja stranih država.&lt;ref&gt;Arrillaga, Pauline. [http://www.cbsnews.com/stories/2011/05/07/ap/national/main20060765.shtml &quot;China's spying seeks secret US info.&quot;] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110519102542/http://www.cbsnews.com/stories/2011/05/07/ap/national/main20060765.shtml |date=19. 5. 2011 }} ''AP'', 7 May 2011.&lt;/ref&gt;

Obavještajne službe različitih država daju prednost različitim metodama prikupljanja obavještajnih podataka. Nekadašnji [[Sovjetski Savez]] oslanjao se prvenstveno na [[Ljudski obavještajni izvori|ljudske izvore]] (HUMINT), dok su [[Sjedinjene Američke Države]] veći naglasak stavljale na tehnološke metode, kao što su [[Obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala|SIGINT]] (obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala) i [[Obavještajni podaci iz snimaka|IMINT]] (obavještajni podaci dobiveni analizom snimaka). U Sovjetskom Savezu uspješnost službenika političke obavještajne službe ([[KGB]]) i [[Vojno-obavještajni rad|vojne obavještajne službe]] ([[Glavna obavještajna Uprava (Sovjetski Savez)|GRU]]) često se procjenjivala prema broju agenata koje su uspjeli regrutovati.&lt;ref name=&quot;Suvorov_1987&quot;&gt;{{cite book |last=Suvorov |first=Viktor |title=Inside the Aquarium: The Making of a Top Soviet Spy |url=https://archive.org/details/insideaquariumma0000suvo |publisher=Berkley Books |year=1987 |isbn=978-0-425-09474-7 |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ciljevi špijunaže ==

Obavještajni operativci koji provode špijunažu najčešće su posebno obučeni za oblast u kojoj djeluju, kako bi mogli razlikovati uobičajene informacije od onih koje imaju obavještajnu vrijednost za organizaciju ili državu u čijem interesu rade. Pravilno prepoznavanje i odabir cilja predstavlja osnovni preduslov uspješne špijunske operacije.&lt;ref name=&quot;SpyMuseum_Facts&quot; /&gt;

Najčešće oblasti interesa špijunaže uključuju:

* [[Prirodni resursi]] – prikupljanje podataka o strateški važnim resursima, njihovoj proizvodnji, dostupnosti i procjeni značaja (hrana, energija, sirovine i drugi resursi). Izvori informacija često se nalaze među državnim službenicima i drugim osobama koje upravljaju tim resursima.
* [[Javno mnijenje]] – prikupljanje podataka o stavovima stanovništva prema unutrašnjoj i vanjskoj politici, uključujući mišljenja građana, društvenih elita i drugih utjecajnih grupa. Kao izvori informacija mogu se koristiti novinari, istraživači, studenti na međunarodnoj razmjeni i stručnjaci iz oblasti društvenih nauka.
* Strateške ekonomske sposobnosti – informacije o proizvodnji, naučnim istraživanjima, industriji, tehnologiji i infrastrukturi. Izvori se često nalaze u akademskim ustanovama, istraživačkim institutima, privrednim subjektima, a rjeđe među vojnim stručnjacima.
* [[Vojna sposobnost|Vojne sposobnosti]] – podaci o ofanzivnim i odbrambenim kapacitetima, manevrima, pomorskim, zračnim i svemirskim snagama. Operativci angažovani na ovim zadacima prolaze posebnu obuku iz [[Vojno-obavještajni rad|vojnog obavještajnog rada]] i djeluju pod prikrivenim identitetom radi zaštite svog identiteta i smanjenja rizika od otkrivanja.
* [[Kontraobavještajni rad]] – aktivnosti usmjerene prema protivničkim obavještajnim službama, uključujući kompromitovanje njihove komunikacije, otkrivanje njihovih operativaca te regrutovanje [[prebjeg]]a ili [[krtica (špijunaža)|krtica]] unutar njihovih organizacija.

== Metode i terminologija ==

=== Definicija špijunaže u Sjedinjenim Američkim Državama ===
Iako se u medijima često govori o &quot;špijunskim satelitima&quot; i sličnim sredstvima, pojam &quot;špijunaža&quot; nije sinonim za sve oblike prikupljanja obavještajnih podataka. Ona predstavlja samo jedan od oblika [[Ljudski obavještajni izvori|obavještajnog prikupljanja iz ljudskih izvora]] (HUMINT).

Aktivnosti poput dešifrovanja komunikacija ([[kriptoanaliza]] ili [[Obavještajni podaci dobiveni presretanjem signala|COMINT]]), snimanja iz zraka ili putem satelita ([[IMINT]]) te analize javno dostupnih izvora ([[Obavještajni podaci iz otvorenih izvora|OSINT]]) također predstavljaju obavještajne discipline, ali se u američkoj doktrini ne smatraju špijunažom. Isto važi i za mnoge druge aktivnosti HUMINT-a, kao što su [[ispitivanje]] zarobljenika, izvještaji vojnih [[izviđanje|izviđačkih]] patrola ili informacije koje dostavljaju diplomate.

U američkom shvatanju špijunaža podrazumijeva neovlašteno pribavljanje ili odavanje osjetljivih, odnosno klasifikovanih informacija osobama koje za njih nemaju odgovarajuće sigurnosno ovlaštenje ili pravo pristupa.

Za razliku od drugih [[Spisak metoda prikupljanja obavještajnih podataka|obavještajnih metoda]], špijunaža najčešće podrazumijeva neposredan pristup mjestu na kojem se tražene informacije nalaze ili kontakt s osobama koje raspolažu tim informacijama i koje ih, putem različitih oblika [[obmana|obmane]], prikrivanja ili vrbovanja, prenose špijunu. Izuzeci postoje, kao što pokazuju slučajevi [[Izvještaj iz Osla|Izvještaja iz Osla]] ili [[Robert Hanssen|Roberta Hanssena]], koji je izbjegavao lične susrete s osobama kojima je dostavljao informacije.

Prema američkom zakonodavstvu, špijunaža predstavlja &quot;pribavljanje, dostavljanje, prenošenje, saopštavanje ili primanje informacija koje se odnose na nacionalnu odbranu, uz namjeru ili osnovanu pretpostavku da bi te informacije mogle biti iskorištene na štetu Sjedinjenih Američkih Država ili u korist strane države&quot;. ''[[Blekov pravni rječnik]]'' (1990) špijunažu definiše kao &quot;prikupljanje, prenošenje ili gubitak informacija koje se odnose na [[vojska|nacionalnu odbranu]]&quot;. Špijunaža predstavlja kršenje američkog zakonodavstva, uključujući Glavu 18 Zakona SAD-a (18 U.S.C. §§ 792–798) i član 106a [[Jedinstveni kodeks vojnog pravosuđa|Jedinstvenog kodeksa vojnog pravosuđa]].&lt;ref name=&quot;USCode_Title18_Ch37&quot;&gt;{{cite web |title=18 U.S. Code Chapter 37 – Espionage and Censorship |url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/18/part-I/chapter-37 |website=Legal Information Institute |publisher=Cornell Law School |access-date=9. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Kao i većina država, i Sjedinjene Američke Države provode špijunažu prema drugim državama putem svojih obavještajnih službi.

U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] za provođenje vanjske obavještajne djelatnosti nadležna je [[MI6]].

== Spisak poznatih špijuna ==
[[Datoteka:Mather howard burnham 1915.jpg|mini|desno|300px|[[Howard Burnham]] ([[1915]].)]]
[[Datoteka:Fbi duquesne.jpg|mini|desno|300px|Fotografija [[FBI]] vođe špijunskog prstena ''Duquesne'' ([[1941]].)]]

* '''Vladavina engleske kraljice [[Elizabeta I|Elizabete I]] (''Elizabeth I of England'')'''
*: [[Sir Francis Walsingham]]
*: [[Christopher Marlowe]]
* '''[[Američka revolucija]]'''
*: [[Thomas Knowlton]],  prvi američki špijun
*: [[Nathan Hale]]
*: [[John Andre]]
*: [[James Armistead]]
*: [[Benjamin Tallmadge]], slučaj  agenta koji je pripadao špijunskom prestenu ''Culper'' u [[New York]]u
* '''[[Napoleonski ratovi]]'''
*: [[Karl Schulmeister|Charles-Louis Schulmeister]]
*: [[William Wickham (špijun)|William Wickham]]
* '''[[Američki građanski rat]]'''
*: Jedna od novina u Američkom građanskom ratu bila je  upotreba vlasničkih kompanija za prikupljanje obavještajnih podataka za Uniju; pogledajte [[Allan Pinkerton]]
*: [[Konfederacijska tajna služba]]
*: [[Belle Boyd]]&lt;ref&gt;{{cite web |author= |url=http://archives.cnn.com/2001/US/02/21/spies.in.history/ |title=Famous Spies in History, CNN |publisher=Archives.cnn.com |date=21. 2. 2001 |access-date=7. 7. 2012 |archive-date=21. 8. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130821154323/http://archives.cnn.com/2001/US/02/21/spies.in.history/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* '''[[Aceški rat]]'''
*: Holandski  profesor Snouck Hurgronje, vodeći svjetski autoritet za islam,  bio je zagovornik špijunaže da se uguši muslimanski otpor u [[Aceh]]u  [[Indija|Holandskoj Indiji]]. U svojoj ulozi kolonijskog  savjetnika za Orientalne poslove, okupio je obavještajce pod nazivom &quot;Haji Abdul Ghaffar&quot;. &lt;br /&gt; On je iskoristio svoje znanje [[islam]]a i Aceh kulture da osmisle strategiju koja je  značajno pomogla u slamanju  otpora stanovništva  Aceha i nametne holandska kolonijska vlast, koja završava nakon 40 godina [[Aceški rat|Aceškog rata]]. Procjene posljedica se kreću između 50.000 i 100.000 mrtvih i oko milion ranjenih stanovnika.
*: [[Christiaan Snouck Hurgronje]]
* '''[[Drugi burski rat]]'''
*: [[Fritz Joubert Duquesne]]
*: [[Sidney Reilly]]
* '''[[Rusko-Japanski rat]]'''
*: [[Sidney Reilly]]
*: Ho Liang-Shung
*: [[Akashi Motojiro]]

=== Prvi svjetski rat ===
* [[Fritz Joubert Duquesne]]
* [[Jules C. Silber]]
* [[Mata Hari]]
* [[Howard Burnham]]
* [[T.E. Lawrence]]
* [[Sidney Reilly]]
* [[Maria de Victorica]]
* [[Elsbeth Schragmüller]]
U [[london]]skom Toweru, tokom Prvog svjetskog rata,  pogubljeno je 11 njemačkih špijuna.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Shot in the Tower: The Story of the Spies Executed in the Tower of London During the First World War|year=2009 |first=Leonard |last=Sellers |publisher=[[Pen and Sword Books|Pen &amp; Sword Military]] |isbn= 978-1848840263 }}&lt;/ref&gt;

* Izvršeno: - [[Carl Hans Lody]],  6. novembra [[1914]]. godine, u Miniature Rifle Range.
* Izvršeno: - [[Carl Frederick Muller]],  23. juna [[1915]]. godine, u Miniature Rifle Range. Za egzekuciju su korištene preparirani  meci.
*Izvršeno :- [[Haicke Marinus Janssen]] &amp; [[Willem Johannes Roos]], oba 30 jula [[1915]]., oba u Kuli.
*Izvršeno :- [[Ernst Waldemar Melin]], 10 septembra [[1915]]., Miniature Rifle Range.
*Izvršeno:- [[Augusto Alfredo Roggen]], 17 septembra [[1915]], Miniature Rifle Range.
*Izvršeno :- [[Fernando Buschman]],  19. oktobra [[1915]]., Miniature Rifle Range.
*Izvršeno:- [[George Traugott Breeckow]], inače poznat kao Reginald Rowland ili George T. Parker,  26. oktobra [[1915]]., Miniature Rifle Range. Radio je sa damom zvanom Lizzie Louise Wertheim, koja je osuđena na deset godina robije. Kasnije,  17. januara [[1918]]., pottvrđena je kao luda, a umrla  je u Broadmoor kznenoj ludnici,  29. jula 1920.
* Izvršeno: - [[Irving Guy Ries]],  27. oktobar [[1915]]., Miniature Rifle Range.
*Izvršeno :- [[Albert Mayer (špijun)|Albert Mayer]], 2. decembra [[1915]]., Miniature Rifle Range.
*Izvršeno :- [[Ludovico Hurwitz-y-Zender]],  11, april [[1916]],  Miniature Rifle Range.
Carl Hans Lody ima grob i crni nadgrobni spomenik u  Istočnom londonskom groblju (''East London Cemetery''), Plaistow, Newham. Ostali su sahranjeni oko 150 metara pod mali spomen kamen pored puta.

=== Drugi svjetski rat===
[[Datoteka:INF3-267 Anti-rumour and careless talk German Intelligence Officer.jpg|thumb|Zamišljeni njemački obavještajni oficir u britanskim snagama za odavanje detalja djelovanja (''Graham &amp; Gillies Advertising'')]]
Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], informanti su bili uobičajena pojava.  U novembru [[1939]]., [[Nijemac]]  [[Hans Ferdinand Mayer]] poslao ono što se naziva [[Oslo Izvještaj]] , obavijest o  britanskoj i njemačkoj  tehnologiji  i projekatima,  u nastojanju da potkopa nacistički režim.

[[Réseau AGIR]] je bio francuska obavještajna mreža koja razvijena nakon pada Francuske, a  prijavili su Britancima početak izgradnje [[V-oružje|V oružja]],  instalacija u okupiranoj [[Francuska|Francuskoj]]

Kontrašpijunaža je  uključila  korištenje sistema dvostrukih agenata da dezinformiraju uticaji  nacističke Njemačke u ''Blitzkriegu''  i japanska internacija u [[SAD]]-u protiv ''Kempeitai'' „Japanskog  ratnog  špijunskog  programa“. Dodatni primjeri  špijunaže Drugog svjetskog rata su  [[Klaus Fuchs]], sovjetski špijun za projekat „Manhattan“ u SAD, za njemački špijunski prsten ''Duquesne'', koji je osuđen u SAD-u, i sovjetske špijunaže  ''Red Orchestra'' u nacističkoj  Njemačkoj.  Na početku rata, Americi je  nedostaje posebna agencija, ali je brzo formiran [[„Office of Strategic Services“]] (OSS).&lt;ref&gt;{{cite web|title=Special Operations Executive|url=http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WWsoe.htm|publisher=Spartacus Educational|access-date=27. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20130802183927/http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/2WWsoe.htm|archive-date=2. 8. 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;   Njihov zadatak je bio da prenose informacije iz okupirane Francuske savezničkim snagama. Glavni strateški razlog je da se ljudi u Francuskoj suočavaju sa  visokim rizikom ako budu špijunirali nacističke trupe, ali su bile manje šanse da  sumnju pobude uključene žene. Na taj način su dobili  dobre kurire, koji su se pokazli kao  jednaki, ako ne i efikasniji nego njihove muške kolege. Njihovo učešće u organizaciji i operacijama putem radio veze također je bilo od vitalnog značaja za uspjeh mnogih operacije, uključujući i glavnu mreže između [[Pariz]]a i [[London]]a.

=== Poslijeratni period ===
U  [[SAD]], postoji 17&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.intelligence.gov/about-the-intelligence-community/ |title=Arhivirana kopija |access-date=27. 5. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130502012837/http://www.intelligence.gov/about-the-intelligence-community/ |archive-date=2. 5. 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (uključujući vojnu obavještajnu službu 22) federalne agencije koje čine njihovu obavještajnu zajednicu. [[CIA|Centralna obavještajna agencija]] (CIA) operira [[NCS|Nacionalnu tajnu službu]] (NCS)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/offices-of-cia/clandestine-service/who-we-are.html |publisher=cia.gov |title=Offices of CIA &gt; Clandestine Service &gt; Who We Are |access-date=18. 6. 2010 |archive-date=24. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324154432/https://www.cia.gov/offices-of-cia/clandestine-service/who-we-are.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; za prikupljanje obavještajnih podataka i pripremu operacije vrbovanje konvertitskih i dvojnih  agenata.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/offices-of-cia/clandestine-service/our-mission.html |publisher=cia.gov |title=Offices of CIA &gt; Clandestine Service &gt; Our Mission |access-date=18. 6. 2010 |archive-date=24. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324154434/https://www.cia.gov/offices-of-cia/clandestine-service/our-mission.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[NSA]]  prikuplja [[signal]]ne obavještajene podatke. Izvorno, [[CIA]] je predvodila obavještajne službe u SAD. U skladu sa situacijom  nakon [[napad 11. septembra|napada od 11. septembra]],  formiran je organ pod nazivom  Ured Direktora Nacionalne obavještajne službe (''Director of National Intelligence'') (ODNI) da omogući  razmjenu informacija. 
*[[Kim Philby]]
*[[Ray Mawby]]

U [[2016]], otkriveno je da  je [[azerbejdžan]]ski ministar finansija [[Samir Sharifov]] služio kao ljudsko sredstvo (agent) za [[rusija|Rusku obavještajnu zajednicu]], Nacionalnu obavještajnu organizaciju Turske  i [[SAD|obavještajnu zajednicu SAD]], prema informacijama koje su  procurili preko  izvora unutar ruske obavještajne zajednice. Objavljeni su   u [[Ukrajina|ukrajinskim]] novinama ''Gordonua'',  9. marta, [[2016]].&lt;ref name=&quot;gordonua&quot;&gt;{{Cite news|url=http://gordonua.com/publications/sokursnik-putina-shvec-kompanii-zarabatyvayut-5055-mln-dengi-idut-v-karman-lavrova-123261.html|title=Сокурсник Путина Швец: Фирмы при консульствах России на Западе получают $50–55 млн в год. Деньги идут в карман Лаврова|last=|first=|date=9. 3. 2016|work=Gordonua|language=Russian|access-date=9. 3. 2016|via=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;wikinews&quot;&gt;{{Cite news|url=https://en.wikinews.org/wiki/Azerbaijani_official_Samir_Sharifov_accused_of_spying|title=Azerbaijani official Samir Sharifov accused of spying|last=|first=|date=9. 3. 2016|work=Wikinews|access-date=25. 3. 2016|via=}}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
{{refbegin|30em}}
* Jenkins, Peter. ''Surveillance Tradecraft: The Professional's Guide to Surveillance Training'' {{ISBN|978-0-9535378-2-2}}
* Felix, Christopher [pseudonym for James McCarger] {{cite web |title=Intelligence Literature: Suggested Reading List |url=https://www.cia.gov/library/intelligence-literature/index.html#espionage |publisher=US CIA |access-date=2. 9. 2012 |archive-date=15. 9. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120915020040/https://www.cia.gov/library/intelligence-literature/index.html#espionage |url-status=dead }} ''A Short Course in the Secret War, 4th Edition''. Madison Books, November 19, 2001.
* West, Nigel. ''MI6: British Secret Intelligence Service Operations 1909–1945''  1983
* Smith Jr., W. Thomas. ''[[Encyclopedia of the Central Intelligence Agency]]'' 2003
* Richelson, Jeffery T.  ''The U.S. Intelligence Community''  1999   fourth edition
* Richelson, Jeffery T.  ''A Century of Spies: Intelligence in the Twentieth Century'' 1977
* Owen, David. ''Hidden Secrets: A Complete History of Espionage and the Technology Used to Support It''
* O'Toole, George. ''Honorable Treachery: A History of U.S. Intelligence, Espionage, Covert Action from the American Revolution to the CIA''  1991
* Lerner, Brenda Wilmoth &amp; K. Lee Lerner, eds. ''Terrorism: essential primary sources''  Thomas Gale  2006  {{ISBN|978-1-4144-0621-3}}
* Lerner, K. Lee and Brenda Wilmoth Lerner, eds.  ''Encyclopedia of Espionage, Intelligence and Security''  2003  1100 pages.
* Knightley, Philip ''The Second Oldest Profession: Spies and Spying in the Twentieth Century''  Norton  1986
* Kahn, David. ''The Codebreakers: The Comprehensive History of Secret Communication from Ancient Times to the Internet''  1996  Revised edition. First published in 1967.
* Johnson, Robert. ''Spying for Empire: The Great Game in Central and South Asia, 1757–1947''  London: Greenhill  2006
* Friedman, George. ''America's Secret War: Inside the Hidden Worldwide Struggle Between the United States and Its Enemies'' 2005
*[[David W. Doyle|Doyle, David W.]], ''A Memoir of True Men and Traitors'' (2000)
* Tunney, Thomas Joseph and Paul Merrick Hollister ''Throttled!: The Detection of the German and Anarchist Bomb Plotters'' Boston: Small, Maynard &amp; company  1919 | available on [[Wikisource]]: [[s:Throttled!]]
* Beesly, Patrick. ''Room 40'', 1982.
* [[Frederick Russell Burnham|Burnham, Frederick Russell]] ''Taking Chances'' 1944
* May, Ernest (ed.) ''Knowing One's Enemies: Intelligence Assessment before the Two World Wars'' 1984
* Tuchman, Barbara W.  ''The Zimmermann Telegram''  Ballantine Books 1966
* Words: Matt Bolton; photographs: Matt Munro. [https://web.archive.org/web/20131113200915/http://www.hot.ee/aasa/LPL_1211.pdf &quot;The Tallinn Cables: A Glimpse into Tallinn's Secret History of Espionage&quot;]. Lonely Planet Magazine, December 2011
{{refend}}

==Vanjski  linkovi ==
* {{Commons category-inline|Espiunage|Špijunaža}}
* [http://www.wilsoncenter.org/publication/the-rosenberg-archive-historical-timeline/ Interactive Rosenberg Timeline]
* [https://web.archive.org/web/20160326042449/http://www.konstantynowicz.info/family_history_genealogy_historia_rodzina_genealogia/Italy_UK_Switzerland_Estonia_Sweden_Belarus_Russia_Poland_France/Belarusian_Estonian_Polish_Russian_genealogical_historical_database/Europe_1789_1815_1914_1917_1937/1989/index.html History of an espionage in]

[[Kategorija:Špijunaža]]
[[Kategorija:Obavještajne službe]]
[[Kategorija:Sociologija]]</text>
      <sha1>91ml90a8kcvt3ier7lq5fbp2san6d0o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tubulin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>413466</id>
    <revision>
      <id>3926573</id>
      <parentid>3906452</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8993" sha1="bnigfsuwvftpwgq3lyfn2k2cubclud3" xml:space="preserve">{{Infokutija protein 
| Symbol = Tubulin
| Name = Tubulin
| image = PDB 1ia0 EBI.jpg
| width = 
| caption = kif1a glava  strukture mikrotubulskog kompleksa u atp-formi
| Pfam = PF00091
| Pfam_clan = CL0442 
| InterPro = IPR003008
| SMART = 
| PROSITE = PDOC00201
| MEROPS = 
| SCOP = 1tub
| TCDB = 
| OPM family = 
| OPM protein = 
| CAZy = 
| CDD = 
}}
'''Tubulin''' je naziv koji se može odnositi na tubulinsku [[Proteinska superfamilija|proteinsku superfamiliju]] globulskih proteina ili samo na člana superfamilije. α- i  β-tubulin  se [[polimer]]izira u [[mikrotubule]], glavne  komponente [[eukariot]]skog [[citoskelet]]a.&lt;ref name=&quot;Sofradzija&quot;&gt;{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Međedović&quot;&gt;{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&lt;&quot;Alberts&quot;&gt;{{cite book|author=Alberts B. et al.|year=2002|title= Molecular Biology of the Cell, 4th Ed.|publisher= Garland Science|isbn=0-8153-4072-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bajrović&quot;&gt;{{Cite book |author=Bajrović K, Jevrić-Čaušević A., Hadžiselimović R., Eds.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju|publisher=Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB) Sarajevo|year=2005|isbn= 9958-9344-1-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Kapur Pojskić&quot;&gt;{{cite book|author=Kapur Pojskić  L.|title=Uvod u genetičko inženjerstvo i biotehnologiju, 2. izdanje|publisher= Institut za genetičko inženjerstvo i biotehnologiju (INGEB), Sarajevo|year=2014|isbn=978-9958-9344-8-3}}&lt;/ref&gt;

[[Mikrotubule]]s djeluju u mnogim ključnim ćelijskim procesima, ukljućujući i [[Ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. Lijekovi koji se vežu za tubulin ubijaju [[kancer]]ozne ćelije putem inhibicije dinamike mikrotubula, koje su potrebne za segregaciju [[hromosom]]a i [[DNK]] i stoga ćelijsku diobu.

Za tubulin se dugo mislilo da je specifičan za  [[eukariot]]e.  Međutim, pokazalo se da nekoliko [[prokariot]]skih proteina ispoljava srodnost sa tubulinom.&lt;ref name=&quot;pmid9628483&quot;&gt;{{cite journal |authors = Nogales E, Downing KH, Amos LA, Löwe J | title = Tubulin and FtsZ form a distinct family of GTPases | journal = Nat. Struct. Biol. | volume = 5 | issue = 6 | pages = 451–8 | year = 1998 | pmid = 9628483 | doi = 10.1038/nsb0698-451 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jenkins_2002&quot;&gt;{{cite journal | authors = Jenkins C, Samudrala R, Anderson I, Hedlund BP, Petroni G, Michailova N, Pinel N, Overbeek R, Rosati G, Staley JT | title = Genes for the cytoskeletal protein tubulin in the bacterial genus Prosthecobacter | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-12-24_99_26/page/17049 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 26 | pages = 17049–54 | date = 2002 | pmid = 12486237 | pmc = 139267 | doi = 10.1073/pnas.012516899 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Yutin_2012&quot;&gt;{{cite journal | authors = Yutin N, Koonin EV | title = Archaeal origin of tubulin | journal = Biology Direct | volume = 7 | pages = 10 | date = 2012 | pmid = 22458654 | pmc = 3349469 | doi = 10.1186/1745-6150-7-10  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Larsen_2007&quot;&gt;{{cite journal | authors = Larsen RA, Cusumano C, Fujioka A, Lim-Fong G, Patterson P, Pogliano J | title = Treadmilling of a prokaryotic tubulin-like protein, TubZ, required for plasmid stability in Bacillus thuringiensis | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2007-06-01_21_11/page/1340 | journal = Genes &amp; Development | volume = 21 | issue = 11 | pages = 1340–52 | date = 2007 | pmid = 17510284 | pmc = 1877747 | doi = 10.1101/gad.1546107 }}&lt;/ref&gt;

== Karakterizacija ==

Tubulin je okarakteriziran [[Evolucija|evolucijski]] konzerviranom porodicom tubulin/FtsZ , [[GTP]]aznim [[proteinski domen|proteinskim domenom]].

Ovaj GTPazni domen je nađen u svim eukariotskim tubulinskim lancima,&lt;ref name=&quot;pmid9428769&quot;&gt;{{cite journal | authors = Nogales E, Wolf SG, Downing KH | title = Structure of the alpha beta tubulin dimer by electron crystallography | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-01-08_391_6663/page/198 | journal = Nature | volume = 391 | issue = 6663 | pages = 199–203 | year = 1998 | pmid = 9428769 | doi = 10.1038/34465 | bibcode = 1998Natur.391..199N }}&lt;/ref&gt; kao i kod [[Bakterija|bakterijskih]] proteina TubZ, proteina  CetZ  u [[Archaea]] i [[FtsZ]] porodice proteina, koja je široko rasprostranjena kod [[bakterija]] i [[Archaea]].&lt;ref name=&quot;pmid9628483&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9428770&quot;&gt;{{cite journal | authors = Löwe J, Amos LA | title = Crystal structure of the bacterial cell-division protein FtsZ | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-01-08_391_6663/page/202 | journal = Nature | volume = 391 | issue = 6663 | pages = 203–6 | year = 1998 | pmid = 9428770 | doi = 10.1038/34472 | bibcode = 1998Natur.391..203L }}&lt;/ref&gt;

==Funkcija==
[[Datoteka:Comparison of bacterial and eukaryotic microtubules.jpg|thumb|Poređenje arhitekture 5-protofilamenta bakterijske mikrotubule &lt;br&gt;Lijevo:  BtubA - tamno plava; BtubB: svijetlo-plava i 13-protofilamentne  eukariotske  mikrotubule&lt;br&gt;Desno: α-tubulin – bijel; β-tubulin – crn ). Šavovi i start-heliksi su osjenčeni zelenom i crvenom.&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Microtubules in bacteria: Ancient tubulins build a five-protofilament homolog of the eukaryotic cytoskeleton|url = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22162949|journal = PLoS biology|date = 1. 12. 2011|issn = 1545-7885|pmc = 3232192|pmid = 22162949|pages = e1001213|volume = 9|issue = 12|doi = 10.1371/journal.pbio.1001213|first = Martin|last = Pilhofer|first2 = Mark S.|last2 = Ladinsky|first3 = Alasdair W.|last3 = McDowall|first4 = Giulio|last4 = Petroni|first5 = Grant J.|last5 = Jensen}}&lt;/ref&gt;]]

===Mikrotubule===

{{Glavni|Mikrotubula}}

α- i β-tubulin se polimeriziraju u dinamičke [[mikrotubule]]. Kod [[eukariot]]a, mikrotubule su jedna od glavnih komponenti [[citoskelet]]a i funkcioniraju u mnogim procesima, uključujući i strukturnu potporu, [[Unutarćelijski transport|unutarćelijskog transporta]] i segregaciju [[DNK]].
Mikrotubule su sastavljene od [[Protein|proteinskih dimera]] α- i β-tubulina. Ove podjedinice su blago kisele, sa [[Izoelektrična tačka|izoelektričnom tačkom]] između 5,2 and 5,8.&lt;ref name=&quot;pmid10552916&quot;&gt;{{cite journal | authors = Williams RC, Shah C, Sackett D | title = Separation of tubulin isoforms by isoelectric focusing in immobilized pH gradient gels | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1999-11-15_275_2/page/265 | journal = Anal. Biochem. | volume = 275 | issue = 2 | pages = 265–7 | year = 1999 | pmid = 10552916 | doi = 10.1006/abio.1999.4326 }}&lt;/ref&gt; Svaki ima [[Molekulska masa|molekulsku masu]] od približno 50.000 [[Dalton (jedinica)|Daltona]].&lt;ref name=&quot;urltubulin in Protein sequences&quot;&gt;{{cite web | url = http://www.ebi.ac.uk/ebisearch/search.ebi?db=proteinSequences&amp;t=tubulin | title = tubulin in Protein sequences | format = | work = EMBL-EBI }}&lt;/ref&gt;
Za nastanak mikrotubula, dimeri α- i β-tubulina se vežu za [[Guanotin trifosfat]] (GTP) i sastavljaju (+) završetke mikrotubula, dok su u stanju GTP-vezanosti.&lt;ref name=&quot;pmid11801717&quot;&gt;{{cite journal | authors = Heald R, Nogales E | title = Microtubule dynamics | journal = J. Cell. Sci. | volume = 115 | issue = Pt 1 | pages = 3–4 | year = 2002 | pmid = 11801717 }}&lt;/ref&gt; Podjedinica β-tubulina je izložena na plus kraju mikrotubule, dok je posjedinica α-tubulina na minus kraju. Nakon ugradnje dimera u mikrotubule, molekule GTP se vežu  za β-tubulinsku podjedinicu i eventualno se subunit [[Hidroliza|hidroliziraju]] u GDP preko  inter-dimernih kontakata duž [[Mikrotubula|mikrotubulskog protofilamenta]].&lt;ref name=&quot;pmid12700769&quot;&gt;{{cite journal |authors = Howard J, Hyman AA | title = Dynamics and mechanics of the microtubule plus end |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-04-17_422_6933/page/752 | journal = Nature | volume = 422 | issue = 6933 | pages = 753–8 | year = 2003 | pmid = 12700769 | doi = 10.1038/nature01600 | bibcode = 2003Natur.422..753H }}&lt;/ref&gt;  Činjenica da li će β-tubulin koji je član tubulinskog dimera biti vezan za GTP ili BDP-a, utiče na stabilnost dimera u mikrotubuli. Dimeri koji su vezani za GTP imaju tendenciju da se okupe u mikrotubule, dok su dimeri vezani za BDP-a skloniji raspadanju. Dakle, ovaj GTP ciklus je od suštinskog značaja za [[Mikrotubula|dinamičku nestabilnost]] mikrotubule.

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.protocolmonkey.com/protocols/view_protocol.php?id=17 protocol for purification of tubulin from bovine brain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110715125156/http://www.protocolmonkey.com/protocols/view_protocol.php?id=17 |date=15. 7. 2011 }}

[[Kategorija:Proteini]]
[[Kategorija:Citoskelet]]</text>
      <sha1>bnigfsuwvftpwgq3lyfn2k2cubclud3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oskar Danon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>413940</id>
    <revision>
      <id>3925995</id>
      <parentid>3918546</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rani život i obrazovanje */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7195" sha1="c3od90ojbie9md8874csfiw9ucadx7m" xml:space="preserve">{{Infokutija muzičar
| ime                  = Oskar Danon
| slika                = Oskar Danon.jpg
| slika_veličina       = 
| opis                 = Oskar Danon
| background           = non_performing_personnel
| ime_po_rođenju       = 
| alias                = 
| datum_rođenja        = {{datum rođenja|1913|2|7}}
| mjesto_rođenja       = [[Sarajevo]], [[Austrougarska]]
| porijeklo            = [[Bosna i Hercegovina]]
| datum_smrti          = {{datum smrti i godine|2009|12|18|1913|2|7}}
| mjesto_smrti         = [[Beograd]], [[Srbija]]
| žanr                 = [[Klasična muzika]]
| zanimanje            = [[Dirigent]], [[kompozitor]], muzički pedagog
| instrument           = 
| karijera             = 1938–2009.
| izdavač              = 
| povezani_umjetnici   = 
| web_stranica         = 
}}

[[Datoteka:Oskar_Danon_med_vajo_z_orkestrom_mariborske_filharmonije_v_Mariboru_1961.jpg|mini|300x300piksel|Oskar Danon za vrijeme probe sa Mariborskim simfonijskim orkestorm 1961. godine.]]
'''Oskar Danon''' ([[Sarajevo]], 7. februar 1913. &amp;ndash; [[Beograd]], 18. decembar 2009.)&lt;ref&gt;[http://www.politika.rs/rubrike/vesti-dana/Preminuo-dirigent-i-kompozitor-Oskar-Danon.sr.html Preminuo kompozitor i dirigent Oskar Danon], ''Politika'', Pristupljeno 21. 6. 2016.&lt;/ref&gt; bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Jugoslavija|jugoslavenski]] [[kompozitor]] i dirigent.&lt;ref name=&quot;feral_interview&quot;&gt;{{Cite web|url=http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:8ExEfTvQMIgJ:feral.mediaturtle.com/look/weekly1/article_tisak.tpl%3FIdLanguage%3D7%26IdPublication%3D1%26NrArticle%3D15604%26NrIssue%3D1122%26NrSection%3D15%26ST1%3Dtext%26ST_T1%3Dinterview%26ST_AS1%3D1%26ST_max%3D1+oskar+danon+cigo+jovo&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;cd=7&amp;client=firefox-a|title=Ovo su društva bez vizije|last=Munjin|first=Bojan|date=22. 3. 2007|language=hrvatski|access-date=21. 6. 2016|work=[[Feral Tribune]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Čavlović|first=Ivan|title=Historija muzike u Bosni i Hercegovini|publisher=Muzička akademija u Sarajevu, Institut za muzikologiju|year=2011|isbn=9789958689055|location=Sarajevo}}&lt;/ref&gt;

== Rani život i obrazovanje ==
Oskar Danon je rođen 1913. godine u jevrejskoj porodici u [[Sarajevo|Sarajevu]], gradu koji je tada bio dio [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]]. [[Klavir]] je učio privatno kod Ljubomira Bajca, a dirigovanjem se počeo baviti u gimnaziji, gdje je vodio Centralni hor srednjoškolske omladine. Povremeno je vodio i horove Hrvatskog kulturnog društva ''Napredak'' i Muslimanskog kulturno-prosvjetnog društva ''Narodna uzdanica''. Pohađao je Prvu mušku gimnaziju, gdje je učestvovao u aktivnostima Literarnog kružoka ''Omladina''. Sa Mješovitim horom (u sastavu sa učenicama Ženske gimnazije) preko ljeta nastupao je širom [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]]. U [[Makarska|Makarskoj]] ga je primjetio profesor Praškog konzervatorija i kompozitor František Picha, koji se zainteresirao te došao u Sarajevo insistirajući kod Danonovog oca da ga pusti u Prag na studij muzike.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sarajevo.co.ba/sjecanje-oskar-danon/|title=Sjećanje: Oskar Danon – SARAJEVO|date=7. 2. 2015|language=bs-BA|access-date=22. 5. 2025}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Hadžić|first=Fatima|url=|title=Muzičke institucije u Sarajevu (1918-1941) : Oblasna muzička škola i Sarajevska filharmonija|publisher=Muzička akademija, Institut za muzikologiju|year=2018|isbn=978-9958-689-21-5|edition=1. izdanje|location=Sarajevo|pages=174}}&lt;/ref&gt;

Od 1932. do 1938. na Praškom konzervatoriju je studirao klavir, a zatim dirigovanje u klasi Metoda Doležila (horsko) i Pavela Dedečeka (orkestarsko). Dirigovanje je usavršio kod Vaclava Talicha i Bruna Waltera 1936., a kompoziciju u klasama Jaroslava Krička i Josefa Suka. Na Karlovom univerzitetu studirao je [[Muzikologija|muzikologiju]], gdje je 1939. godine stekao doktorat iz estetike muzike. Po završetku studija Danon se vratio u rodno Sarajevo, gdje je započeo svoju karijeru.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Karijera ==
Radio je kao dirigent u Sarajevu i nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] postaje dirigent i direktor Beogradske opere (1944-1965). Nakon toga je bio glavni dirigent Slovenskog filharmonijskog orkestra u periodu 1970-1974. Bio je i dirigent Beogradske filharmonije, te je s njom nastupao u Jugoslaviji i inostranstvu.

Godine 1955, kao dio projekta Ruske opere, Beogradske nacionane opere i izdavačke kuće ''Decca Records'' dirigovao je opere [[Princ Igor (opera)|Princ Igor]], [[Aleksandar Borodin|Aleksandra Borodina]], [[Evgenij Onjegin (opera)|Evgenij Onjegin]] [[Petar Iljič Čajkovski|Petra Iljiča Čajkovskog]] te Život cara [[Mihail Glinka|Mihaila Glinke]] u [[beograd]]skom Domu kulture.&lt;ref name=&quot;deccadisco&quot;&gt;Philip Stuart.&lt;/ref&gt; Sa Kraljevskim filharmonijskim orkestrom u [[London]]u snimio je djela [[Bedřich Smetana|Bedřicha Smetane]], Georga Enescua, [[Antonín Dvořák]]a, [[Igor Stravinski|Igora Stravinskog]], [[Sergej Prokofjev|Sergeja Prokofjeva]], [[Camille Saint-Saëns]]a za Suprafon u [[Čehoslovačka|Čehoslovačkoj]]. Za izdavačku kuću snima operu [[Šeherezada (opera)|Šeherezada]] [[Nikolaj Rimski-Korsakov|Nikolaja Rimskog-Korsakova]], balete Orfej i Pulcinella Igora Stravinskog, kao i Somfoniju u d-molu belgijskog kompozitora Césara Francka.

Imao je prvi nastup u Bečkoj državnoj operi 1964. godine gdje je dirigovao operu [[Kockar (opera)|Kockar]] [[Sergej Prokofjev|Sergeja Prokofjeva]] u beogradskoj produkciji. a narednih godina je dirigovao opere Don Kihot francuskog kompozitora [[Jules Massenet]]a, jednočinku [[balet]] Čudesni mandarin [[Béla Bartók|Béle Bartóka]], opere [[Karmen (opera)|Karmen]] [[Georges Bizet]]a, [[Aida (opera)|Aidu]], [[Rigoletto (opera)|Rigoletto]], [[La Traviata (opera)|La Traviata]] i [[Otello (opera)|Otello]] [[Giuseppe Verdi]]ja, Leteći Holanđanin [[Richard Wagner|Richarda Wagner]]a, [[Madama Butterfly (opera|Madama Butterfly]] [[Giacomo Puccini]]ja i mnoge druge. Za Verdijevo pozorište u [[Trst]]u dirigovao je operu [[Boris Godunov (opera)|Boris Godunov]] [[Modest Musorgski|Modesta Musorgskog]] i opereta Baronesa Maritza kompozitora Emmericha Kálmána.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Nastavna karijera ==
Bio je profesor na Beogradskoj muzičkoj akademiji.

== Nagrade i počasti ==
Danon je nagrađen Oktobarskom nagradom grada Beograda, te Nagradom AVNOJ-a.

== Organizacije ==
Bio je član i predsjednik Udruženja muzičkih umjetnika Srbije.

== Smrt ==
Umro je u [[Beograd]]u 18. decembra 2009. godine, u 96. godini života.

== Reference ==
{{refspisak}}
*

{{Članovi ANU BiH}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Danon, Oskar}}
[[Kategorija:Rođeni 1913.]]
[[Kategorija:Umrli 2009.]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Članovi ANUBiH]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački muzičari]]
[[Kategorija:Srbijanski kompozitori]]
[[Kategorija:Jugoslavenski kompozitori]]
[[Kategorija:Jugoslavenski dirigenti]]
[[Kategorija:Jevreji u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački kompozitori]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački dirigenti]]</text>
      <sha1>c3od90ojbie9md8874csfiw9ucadx7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svemirski teleskop Nancy Grace Roman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>413955</id>
    <revision>
      <id>3925824</id>
      <parentid>3923209</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13888" sha1="96jm03fvzqvnmjnwg1d0zsnhj4c3b4f" xml:space="preserve">[[Datoteka:Shawn_Domagal-Goldman_04.jpg|desno|mini|Dr. [[Shawn Domagal-Goldman]] prezentira WFIRST.]]
{{Infokutija svemirski let|image=ROMANNewModelV8RomanStill00049.png|image_caption=Računarski naptavljen model Nancy Grace Roman Space Telescope|image_size=300px|website={{URL|http://roman.gsfc.nasa.gov/}}|launch_mass={{plainlist|
* {{cvt|10500|kg}} (planned){{r|Bartusek2022}}
* {{cvt|9174|kg}} (actual){{r|McDowell2026}}
}}|power=4.5&amp;nbsp;[[kilowatt|kW]]{{r|Bartusek2022}}|launch_date=30. 8. 2026, 11:26:04 UTC{{r|RomanHome}}|launch_rocket=[[Falcon Heavy]] Block 5&lt;ref&gt;{{cite web |title=B1104 of Falcon 9 Block 5 |website=Next Spaceflight |date=11. 5. 2018 |url=https://nextspaceflight.com/reuse/211/ |access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;|launch_site=[[Kennedy Space Center|Kennedy]] [[LC-39A]]|launch_contractor=[[SpaceX]]|orbit_reference=[[Lagrange point#L2 point|Sun–Earth L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; orbit]]|orbit_regime=[[Halo orbit]]|orbit_periapsis={{cvt|188420|km}}{{citation needed|date=juni 2026}}|orbit_apoapsis={{cvt|806756|km}}{{citation needed|date=juni 2026}}|apsis=apsis|trans_band={{Plainlist|
* [[S band|S-band]] ([[TT&amp;C]] support)
* [[Ka band|K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;-band]] (data acquisition)
}}|trans_bandwidth={{Plainlist|
* Few kbit/s duplex (S-band)
* 290&amp;nbsp;Mbit/s (K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;-band)
}}|telescope_type=[[Three-mirror anastigmat]]|manufacturer=[[NASA Goddard Space Flight Center]]|telescope_diameter={{cvt|2.4|m|ft}}|telescope_focal_ratio={{f/|7.9}}|telescope_wavelength=0.48–2.30&amp;nbsp;μm ([[Visible spectrum|blue]] to [[Infrared|near-infrared]]){{r|WFIreference}}|instruments_list={{Infobox spaceflight/Instruments
   | acronym1 = WFI  | name1 = Wide-Field Instrument
   | acronym2 = CGI  | name2 = Coronagraph Instrument
 }}|insignia=Nancy Grace Roman Space Telescope patch.png|insignia_caption=Nancy Grace Roman Space Telescope mission logo}}

Nancy Grace Roman Space Telescope (skraćeno '''Roman''' ili '''Roman Space Telescope),''' prethodno pod imenom '''Wide Field Infrared Survey Telescope''' ('''WFIRST''') jeste buduća [[Infracrveno zračenje|infracrvena]] [[svemirska opservatorija]] koju je 2010. preporučio  [[Astronomy and Astrophysics Decadal Survey|Decadal Survey komitet]] [[Državno istraživačko vijeće SAD|Državnog istraživačkog vijeća SAD]]  kao vrhunski prioritet za sljedeću deceniju astronomije. Na dan 17.  februara, 2016, WFIRST je formalno označen kao misija [[NASA|NASA-e]].&lt;ref name=&quot;KDP-A&quot;&gt;{{Cite press release|url=http://www.nasa.gov/press-release/nasa-introduces-new-wider-set-of-eyes-on-the-universe|access-date=18. 2. 2016|date=18. 2. 2016|title=NASA Introduces New, Wider Set of Eyes on the Universe}}&lt;/ref&gt;

Lansiran na putanju prema [[Lagrangeova tačka|orbiti Sunce-Zemlja &lt;sub&gt;L2&lt;/sub&gt;]] 30. augusta 2026. godine pomoću rakete-nosača [[Falcon Heavy]].&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch|title=The Nancy Grace Roman Space Telescope has launched|website=The Planetary Society|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20260830153117/https://www.planetary.org/articles/the-nancy-grace-roman-space-telescope-launch|archive-date=30. 8. 2026|url-status=live|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eos.org/research-and-developments/roman-telescope-begins-quest-to-reveal-evolving-universe|title=Roman Telescope Begins Quest to Reveal Evolving Universe|last=Cartier|first=Kimberly M. S.|date=30. 8. 2026|website=Eos|language=en-US|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2026/08/roman-telescope-launch/|title=NASA, SpaceX successfully launch the Nancy Grace Roman Space Telescope from Florida|last=Warren|first=Haygen|date=29. 8. 2026|website=NASASpaceFlight.com|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20260830123102/https://www.nasaspaceflight.com/2026/08/roman-telescope-launch/|archive-date=30. 8. 2026|url-status=live|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Nazvan je po bivšoj šefici astronomije NASA-e Nancy Grace Roman.&lt;ref name=&quot;RomanSpaceTelescope&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/|title=NASA Telescope Named For &quot;Mother of Hubble&quot; Nancy Grace Roman|date=20. 5. 2020|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520180313/https://www.nasa.gov/press-release/nasa-telescope-named-for-mother-of-hubble-nancy-grace-roman/|archive-date=20. 5. 2020|url-status=live|access-date=14. 3. 2021}} {{Pripisivanje izvora}}&lt;/ref&gt;

Zasnovan je na postojećem primarnom ogledalu širokog vidnog polja od 2,4 m i nosit će dva naučna instrumenta. Instrument širokog polja (WFI) je višepojasna kamera od 300,8 megapiksela u vidljivom i bliskom infracrvenom području, koja pruža oštrinu slika uporedivu s onom koju postiže Hubble svemirski teleskop u vidnom polju od 0,28 kvadratnih stepeni, što je 100 puta veće od foto kamera na Hubbleu. Koronografski instrument (CGI) je kamera i spektrometar visokog kontrasta i malog vidnog polja koji pokriva vidljive i bliske infracrvene talasne dužine koristeći novu tehnologiju supresije zvjezdane svjetlosti.

Dizajn WFIRST je baziran na projektima koji su predlagali NASA i DOE za misiju [[:en:Joint Dark Energy Mission|Joint Dark Energy.]] WFIRST dodaje neke posebne mogućnosti originalnom JDEM prijedlogu, uključujući traženje [[Vansolarna planeta|planeta van Sunčevog sistema]] korištenjem [[Gravitacioni mikrolensing|gravitacionog &quot;mikrolensinga&quot;]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.nap.edu/catalog/12951.html|title=New Worlds, New Horizons in Astronomy and Astrophysics|publisher=National Research Council|year=2010|isbn=0-309-15802-8|location=Washington, D.C.|author=National Research Council|coauthors=|access-date=27. 1. 2011}}&lt;/ref&gt; U sadašnjem stanju (2015),&lt;ref name=&quot;2015FinalReport&quot;&gt;{{Cite web|url=http://wfirst.gsfc.nasa.gov/science/sdt_public/WFIRST-AFTA_SDT_Report_150310_Final.pdf|title=WFIRST Science Definition Team 2015 Report|date=10. 3. 2015|access-date=23. 2. 2016}}&lt;/ref&gt; veliki dio njegove primarne misije će biti fokusiran na istraživanje historije širenja svemira i rast kosmičkih struktura pomoću višestrukih metoda  u preklapajućim oblastima crvenog pomaka, sa ciljem preciznog mjerenja efekata [[Tamna energija|tamne energije]],&lt;ref&gt;WFIRST Wide-Field Infrared Telescope Home Page, http://wfirst.gsfc.nasa.gov/about/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151011192001/http://wfirst.gsfc.nasa.gov/about/ |date=11 Oktobar 2015 }}&lt;/ref&gt; konzistentnosti [[Opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]], i zakrivljenosti [[Prostorvrijeme|prostorvremena]].

Od maja 2024. godine, planirano je da Roman bude lansiran raketom SpaceX Falcon Heavy prema ugovoru koji precizira spremnost do oktobra 2026. godine podržavajući NASA-inu obavezu lansiranja u maju 2027. godine.

== Razvoj misije ==
Dizajn Rimskog svemirskog teleskopa dijeli naslijeđe s raznim predloženim dizajnima za Zajedničku misiju tamne energije (JDEM) između NASA-e i Ministarstva energetike (DOE).

Originalni dizajn, nazvan WFIRST Design Reference Mission 1, proučavan je 2011–2012. godine, a sadržavao je neometani anastigmatski teleskop s tri ogledala promjera 1,3 m (4,3 stope).[13] Sadržavao je jedan instrument, [[spektrometar]] s vidljivim do bliskim infracrvenim spektrometrom s prizmom bez proreza.

Godine 2012. pojavila se još jedna mogućnost: NASA bi mogla koristiti polovni teleskop Nacionalnog izviđačkog ureda (NRO) proizvođača Harris Corporation za izvršenje misije poput one planirane za WFIRST. NRO je ponudio donaciju dva teleskopa, iste veličine kao i svemirski teleskop Hubble, ali s kraćom žarišnom daljinom i stoga širim vidnim poljem. Ovo je dalo važan politički zamah projektu, iako teleskop predstavlja samo skroman dio troškova misije. Osnovni dizajn NGRST uključuje koronarograf koji omogućava direktno snimanje egzoplaneta.

Razmatrano je nekoliko oblika WFIRST/Roman. To je uključivalo konfiguraciju zajedničke misije tamne energije i Omega, privremenu referentnu misiju dizajna s teleskopom od 1,3 m,&lt;ref&gt;Green, J. &amp; Schechter, P. (11 July 2011). &quot;WFIRST IDRM&quot;&lt;/ref&gt; referentnu misiju dizajna 1 &lt;ref&gt;Green, J.; et al. (15 August 2012). &quot;WFIRST DRM2&quot;. arXiv:1208.4012 [astro-ph.IM&lt;/ref&gt; s teleskopom od 1,3 m, referentnu misiju dizajna 2 s teleskopom od 1,1 m i nekoliko iteracija konfiguracije AFTA od 2,4 m.

U završnom izvještaju iz 2015. godine, teleskop je razmatran i za geosinhronu orbitu i za orbitu oko Lagrangeove tačke Sunce-Zemlja L2. Tačka L2 ima nedostatke u odnosu na geosinhronu orbitu u dostupnoj brzini podataka i potrebnom potisnom gorivu, ali prednosti u smislu poboljšanih ograničenja posmatranja, bolje termičke stabilnosti i benignijeg radijacionog okruženja. Neki naučni slučajevi (kao što je paralaksa mikroleće egzoplaneta) su poboljšani na L2, ali mogućnost robotskog servisiranja na bilo kojoj od lokacija trenutno nije poznata. Do februara 2016. godine odlučeno je da se koristi halo orbita oko L2.

Projekat vodi tim iz NASA-inog Centra za svemirske letove Goddard u Greenbeltu, Maryland. Dana 30. novembra 2018. godine, NASA je objavila da je dodijelila ugovor za teleskop. Ugovor se odnosio na dio pod nazivom OTA, Optički sklop teleskopa, a traje do 2025. godine.

== Naučni ciljevi ==
Naučni ciljevi teleskopa su usmjereni na rješavanje najsavremenijih pitanja u kosmologiji i istraživanju egzoplaneta, uključujući:
* Odgovaranje na osnovna pitanja o tamnoj energiji, komplementarno misiji Euclid Evropske svemirske agencije (ESA), uključujući: Da li je kosmičko ubrzanje uzrokovano novom energetskom komponentom ili slomom opšte relativnosti na kosmološkim skalama? Ako je uzrok nova energetska komponenta, da li je njena gustina energije konstantna u prostoru i vremenu ili se razvijala tokom historije svemira? Teleskop će koristiti tri nezavisne tehnike za ispitivanje tamne energije: barionske akustične oscilacije, posmatranje udaljenih supernova i slabo gravitaciono sočivo.
* Kompletiranje liste egzoplaneta kako bi se pomoglo u odgovorima na nova pitanja o potencijalu za život u svemiru: Koliko su česti sunčevi sistemi poput našeg? Koje vrste planeta postoje u hladnim, vanjskim regijama planetarnih sistema? – Šta određuje nastanjivost svjetova sličnih Zemlji? Ovaj popis koristi tehniku ​​koja može pronaći egzoplanete do mase samo nekoliko puta veće od Mjesečeve: gravitaciono mikrosočivo. Lista bi također uključivala uzorak slobodno plutajućih planeta s masama približno do mase Marsa.
* Uspostavljanje gostujućeg istraživačkog načina rada, omogućavajući odgovore na različita pitanja o našoj galaksiji i svemiru.
* Obezbjeđivanje koronagrafa za direktno snimanje egzoplaneta koji će pružiti prve direktne slike i spektre planeta oko naših najbližih susjeda, sličnih našim vlastitim divovskim planetama.
* Detekcija primordijalnih crnih rupa.&lt;ref&gt;Balzer, Ashley (7 May 2024). &quot;How NASA's Roman Mission Will Hunt for Primordial Black Holes&quot;. NASA.gov. NASA.&lt;/ref&gt;

=== Galerija ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Datoteka:Scheme_of_Roman_Space_Telescope.png|alt=Roman Space Telescope structure|Struktura svemirskog teleskopa
Datoteka:WFIRST_Wide_Field_Instrument.gif|alt=Wide Field Instrument|Instrument širokog polja yyy
Datoteka:Wide_Field_Instrument_Exploded_View.png|alt=Wide Field Instrument: exploded view|Instrument širokog polja: rastavljeni prikaz
Datoteka:Romandet-1681946.jpg|alt=Roman's Wide Field Instrument focal plane Engineering Test Unit with 18 non-flight H4RG-10 detectors|Roman jedinica za inženjersko ispitivanje žarišne ravni širokopojasnog instrumenta sa 18 neletnih H4RG-10 detektora
Datoteka:Optical_Telescope_Assembly_for_the_Roman_Space_Telescope.jpg|alt=Optical Telescope Assembly|Sklop optičkog teleskopa
Datoteka:Filters_on_RST_Coronagraph_Instrument_Color_Filter_Assembly.jpg|alt=Coronagraph Instrument's Color Filter Assembly|Sklop filtera u boji koronarografskog instrumenta
Datoteka:The_focal_plane_mask_for_the_Roman_Coronagraph_Instrument.jpg|alt=Roman Coronagraph Instrument focal plane mask|Maska žarišne ravni koronaografa
&lt;/gallery&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Svemirski teleskop James Webb|James Webb Space Telescope]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20101029163232/http://wfirst.gsfc.nasa.gov/ WFIRST page at Goddard Space Flight Center site]
* [https://web.archive.org/web/20150523235256/http://www.ipac.caltech.edu/wfirst/ WFIRST Science Data Center page at the Infrared Processing and Analysis Center (IPAC)]
* &lt;span class=&quot;PDFlink&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20110726094422/http://sites.nationalacademies.org/xpedio/idcplg?IdcService=GET_FILE&amp;dDocName=BPA_058306&amp;RevisionSelectionMethod=Latest Astro2010 Report Release Presentation]&lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;PDFlink&quot;&gt;&lt;/span&gt;&amp;nbsp;PDF
* [http://www.space.com/news/huge-telescopes-alien-planets-dark-energy-report-100813.html $1.6 Billion Telescope Would Search Alien Planets and Probe Dark Energy] &amp;mdash; Space.com
* [https://web.archive.org/web/20160405065231/http://www.seti.org/weeky-lecture/wfirstafta-astrophysics-mission-bigger-and-better-exoplanets-0 The WFIRST/AFTA astrophysics mission: bigger and better for exoplanets], Tom Greene
* {{YouTube|id=-HXYg_BWGpk|title=NASA/ Goddard – WFIRST: Uncovering the Mysteries of the Universe}}  {{Malo|(min. 1:25)}}  May 30, 2014
* {{YouTube|id=zkTHuqiH_1Y|title=WFIRST-AFTA: Coronograph Technology Development}} {{Malo|(min. 4:20)}} Mar 16, 2015
* {{YouTube|id=LbJpVHMV1m4|title=WFIRST: The Best of Both Worlds}} {{Malo|(min. 3:14)}} Feb 18, 2016

{{NASA}}
{{Svemirske opservatorije}}{{Budući svemirski letovi}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Svemirski teleskopi]]
[[Kategorija:Tamna energija]]</text>
      <sha1>96jm03fvzqvnmjnwg1d0zsnhj4c3b4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dolly Parton</title>
    <ns>0</ns>
    <id>416048</id>
    <revision>
      <id>3925821</id>
      <parentid>3923368</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14367" sha1="1zcuwzc0stnx387a15d5lbus5lvqpai" xml:space="preserve">{{Infokutija muzičar
| ime_muzičara         = Dolly Parton
| žanr                 = [[Country muzika|country]]
| bgcolour             = 
| slika                = Young-Dolly-Parton (higher quality scan) (cropped).jpg
| opis_slike           = Parton 1977.
| država               = {{Sjedinjene Američke Države}}
| karijera             = 1956–2026.
| mjesto_rođenja       = [[Sevierville (Tennessee)|Sevierville]], [[Tennessee]]
| datum_rođenja        = {{Datum rođenja|1946|01|19}}
| datum_smrti          = {{Datum smrti i godine|2026|08|25|1946|01|19}}
| mjesto_smrti         = [[Nashville]], [[Tennessee]]
| instrument           = vokal, [[gitara]]
| izdavač              = Goldband (1957–1959), Mercury Records (1962–1964), Monument (1965–1967), [[RCA Records|RCA]] (1967–1986), CBS (1987–1995), Rising Tide (1995–1997), Decca (1997–1998), Sugar Hill (1999–2006), Dolly Records (od 2007)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://itunes.apple.com/us/album/better-day/id443835362 |title=Dolly Records |publisher=itunes.apple.com |access-date=19. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |title=Dolly Parton to release new album, Blue Smoke, in the US on May 13, 2014 |date=21. 4. 2014 |publisher=websterpr.com |access-date=10. 5. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421064118/http://www.websterpr.com/dollyparton/1423-dolly-parton-to-release-new-album-blue-smoke-in-the-u-s-on-may-13-2014 |archive-date=21. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;
| zanimanje            = pjevačica, kantautorica, glumica, filantrop, preduzetnica
| angažman             = 
| URL                  = [http://www.dollyparton.com www.dollyparton.com]
| najnoviji_album      = 
| godina3              = 
| album2               = 
| godina2              = 
| album1               = 
| godina1              = 
| pozadina             = 
}}

'''Dolly Parton''' (pravo ime '''Dolly Rebecca Parton'''; [[Sevierville (Tennessee)|Sevierville]], 19. januar 1946 – [[Nashville]], 25. august 2026) bila je [[Sjedinjene Američke Države|američka]] [[Country muzika|country]] [[pjevač]]ica, kantautorica, muzička producentica, [[glumac|glumica]], spisateljica i filantrop. Njene pjesme su se 25 puta našle na prvom mjestu ''[[Billboard Hot 100|Billboardove]]'' top-liste, što nije uspjela nijedna druga pjevačica country muzike.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story |title=Pjevačice sa najviše pjesama na prvom mjestu Billboardove top-liste |access-date=20. 4. 2012 |archive-date=27. 12. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091227060545/http://www.billboard.com/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story#/column/chartbeat/chart-beat-thursday-ke-ha-janet-reba-1004055444.story |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tokom karijere prodala je preko 174 miliona nosača zvuka. Četrdeset dva albuma i 110 njenih pjesama našli su se među prvih deset na ''Billboardovoj'' listi. Komponovala je preko 3.000 pjesama, među kojima su najpoznatije &quot;[[I Will Always Love You]]&quot;, koju je u kasnijoj verziji snimila [[Whitney Houston]], te &quot;[[Coat of Many Colors]]&quot;, &quot;[[9 to 5 (pjesma)|9 to 5]]&quot; i &quot;[[Jolene (pjesma)|Jolene]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.dollymania.net/awards.html |title=Nagrade |publisher=dollymania.net}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
=== Djetinjstvo ===
Dolly Parton je rođena 19. januara 1946. u okrugu Sevier u [[Tennessee]]ju. Srednje ime dobila je po prabaki s majčine strane.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dolly Parton Biography |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/dolly-parton.html;jsessionid=9CECAFF05AFFF508B71898273634EA3A |publisher=thebiographychannel.co.uk |access-date=30. 1. 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815072234/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/dolly-parton.html%3Bjsessionid%3D9CECAFF05AFFF508B71898273634EA3A |archive-date=15. 8. 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.filmreference.com/film/35/Dolly-Parton.html |title=Dolly Parton bio |publisher=Filmreference.com |access-date=26. 3. 2012}}&lt;/ref&gt; Odrasla je u siromašnoj porodici kao četvrto od dvanaestero djece Roberta i Avie Lee Parton.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Daddy's Dinner Bucket: Mr. Lee Parton |url=http://dollyparton.com/front-porch-stories/daddys-dinner-bucket-lee-parton/ |publisher=DollyParton.com |access-date=9. 7. 2018}}&lt;/ref&gt; Njen otac je bio nepismen poljoprivrednik.&lt;ref name=&quot;belfasttelegraphifightilliteracy&quot;&gt;{{cite news |title=Dolly Parton: 'I fight illiteracy for my father' |url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/dolly-parton-i-fight-illiteracy-for-my-father-35185084.html |access-date=3. 7. 2018 |work=Belfast Telegraph |date=3. 11. 2016}}&lt;/ref&gt; Njena majka Avie Lee Owens udala se sa 15 godina i do 35. godine rodila dvanaestero djece. Porodica je živjela u skromnim uslovima u planinskom području Appalachia.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Dolly Parton talks new album, tour |url=http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Music/07/09/dolly.parton.cnna/index.html |access-date=14. 7. 2014 |publisher=CNN |date=9. 7. 2002 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060512112052/http://archives.cnn.com/2002/SHOWBIZ/Music/07/09/dolly.parton.cnna/index.html |archive-date=12. 5. 2006}}&lt;/ref&gt;

Gitaru je počela svirati sa osam godina, a već sa jedanaest pjevala je na lokalnoj radiostanici u [[Knoxville (Tennessee)|Knoxvilleu]]. Često je nastupala sa svojom porodicom u crkvi. Ujak joj je pomogao da se sa 12 godina pojavi na lokalnoj televiziji, a nedugo zatim i da snimi prvi singl za diskografsku kuću Goldband Records. Nakon završetka srednje škole 1964, preselila se u [[Nashville]], središte country muzike.

U Nashvilleu je isprva radila kao autorica pjesama za druge izvođače. Iste godine u praonici je upoznala Carla Deana, skromnog građevinskog preduzetnika, za kojeg se udala 1966. Tokom višedecenijskog braka Dean se rijetko pojavljivao s njom u javnosti i vodio je povučen život.

=== Karijera ===
Prve uspješne singlove za Monument Records (&quot;Dumb Blonde&quot; i &quot;Something Fishy&quot;) snimila je 1967. Iste godine počela je nastupati u emisiji [[Porter Wagoner|Portera Wagonera]], a 1968. potpisala je ugovor s diskografskom kućom [[RCA Records]]. Godine 1969. postala je stalna članica radijskog programa ''Grand Ole Opry''.

Wagonerov šou napustila je 1974. nakon niza uspješnih samostalnih albuma (''Joshua'', ''[[Coat of Many Colors]]'' i ''[[Jolene]]''). Prilikom rastanka s njim napisala je pjesmu &quot;[[I Will Always Love You]]&quot;, s kojom je iste godine po prvi put dospjela na prvo mjesto top-liste.

Kao solo izvođačica dobila je nagrade Udruženja za country muziku (CMA) za najbolju pjevačicu 1975. i 1976. te za najboljeg zabavljača 1978. Njena pjesma &quot;Here You Come Again&quot; provela je pet sedmica na vrhu ljestvice 1978, a 1980. postigla je ogroman uspjeh naslovnom pjesmom i ulogom u filmu &quot;[[9 to 5 (pjesma)|9 to 5]]&quot;.

Godine 2011. dobila je Nagradu Grammy za životno djelo, a 2022. uvrštena je u [[Rock and Roll Hall of Fame|Kuću slavnih rokenrola]].

=== Privatni život ===
U maju 1966. udala se za Carla Thomasa Deana. Nisu imali djece, ali su pomogli u odgoju i brizi o velikom broju djece u Nashvilleu, zbog čega je dobila nadimak ''Aunt Granny''. Bila je i kuma američkoj pjevačici i glumici [[Miley Cyrus]].

Bila je poznata i po obimnom humanitarnom radu, posebno kroz svoju organizaciju Dollywood Foundation i program poticanja pismenosti djece ''Imagination Library''.

== Diskografija ==
=== Studijski albumi ===
* ''[[Hello, I'm Dolly]]'' (1967)
* ''[[Just Between You and Me]]'' (sa [[Porter Wagoner|Porterom Wagonerom]]) (1968)
* ''[[Just Because I'm a Woman]]'' (1968)
* ''[[Just the Two of Us]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1968)
* ''[[In the Good Old Days (When Times Were Bad)]]'' (1969)
* ''[[Always, Always]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1969)
* ''[[My Blue Ridge Mountain Boy]]'' (1969)
* ''[[The Fairest of Them All]]'' (1970)
* ''[[Porter Wayne and Dolly Rebecca]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1970)
* ''[[As Long as I Love]]'' (1970)
* ''[[Once More]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1970)
* ''[[Two of a Kind]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1971)
* ''[[The Golden Streets of Glory]]'' (1971)
* ''[[Joshua (album)|Joshua]]'' (1971)
* ''[[Coat of Many Colors]]'' (1971)
* ''[[The Right Combination • Burning the Midnight Oil]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1972)
* ''[[Touch Your Woman]]'' (1972)
* ''[[Together Always]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1972)
* ''[[My Favorite Songwriter, Porter Wagoner]]'' (1972)
* ''[[We Found It]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1973)
* ''[[My Tennessee Mountain Home]]'' (1973)
* ''[[Love and Music]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1973)
* ''[[Bubbling Over]]'' (1973)
* ''[[Jolene (album)|Jolene]]'' (1974)
* ''[[Porter 'n' Dolly]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1974)
* ''[[Love Is Like a Butterfly]]'' (1974)
* ''[[The Bargain Store]]'' (1975)
* ''[[Say Forever You'll Be Mine]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1975)
* ''[[Dolly (album)|Dolly]]'' (1975)
* ''[[All I Can Do]]'' (1976)
* ''[[New Harvest...First Gathering]]'' (1977)
* ''[[Here You Come Again]]'' (1977)
* ''[[Heartbreaker (album Dolly Parton)|Heartbreaker]]'' (1978)
* ''[[Great Balls of Fire (album Dolly Parton)|Great Balls of Fire]]'' (1979)
* ''[[Dolly, Dolly, Dolly]]'' (1980)
* ''[[Porter &amp; Dolly]]'' (sa Porterom Wagonerom) (1980)
* ''[[9 to 5 and Odd Jobs]]'' (1980)
* ''[[Heartbreak Express]]'' (1982)
* ''[[Burlap &amp; Satin]]'' (1983)
* ''[[The Great Pretender (album Dolly Parton)|The Great Pretender]]'' (1984)
* ''[[Once Upon a Christmas]]'' (sa [[Kenny Rogers|Kennyjem Rogersom]]) (1984)
* ''[[Real Love (album Dolly Parton)|Real Love]]'' (1985)
* ''[[Trio (album)|Trio]]'' (sa [[Emmylou Harris]] i [[Linda Ronstadt]]) (1987)
* ''[[Rainbow (album Dolly Parton)|Rainbow]]'' (1987)
* ''[[White Limozeen]]'' (1989)
* ''[[Home for Christmas (album Dolly Parton)|Home for Christmas]]'' (1990)
* ''[[Eagle When She Flies]]'' (1991)
* ''[[Slow Dancing with the Moon]]'' (1993)
* ''[[Honky Tonk Angels]]'' (sa [[Loretta Lynn]] i [[Tammy Wynette]]) (1993)
* ''[[Something Special (album Dolly Parton)|Something Special]]'' (1995)
* ''[[Treasures (album Dolly Parton)|Treasures]]'' (1996)
* ''[[Hungry Again]]'' (1998)
* ''[[Trio II]]'' (sa Emmylou Harris i Lindom Ronstadt) (1999)
* ''[[Precious Memories]]'' (1999)
* ''[[The Grass Is Blue]]'' (1999)
* ''[[Little Sparrow]]'' (2001)
* ''[[Halos &amp; Horns]]'' (2002)
* ''[[For God and Country (album Dolly Parton)|For God and Country]]'' (2003)
* ''[[Those Were the Days (album Dolly Parton)|Those Were the Days]]'' (2005)
* ''[[Backwoods Barbie]]'' (2008)
* ''[[Better Day]]'' (2011)
* ''[[Blue Smoke]]'' (2014)
* ''[[Pure &amp; Simple]]'' (2016)
* ''[[I Believe in You (album Dolly Parton)|I Believe in You]]'' (2017)
* ''[[A Holly Dolly Christmas]]'' (2020)
* ''[[Run, Rose, Run]]'' (2022)
* ''[[Rockstar (album Dolly Parton)|Rockstar]]'' (2023)

== Objavljena djela ==
* ''Just the Way I Am: Poetic Selections on Reasons to Live, Reasons to Love and Reasons to Smile from the Songs of Dolly Parton'' (1979)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Just the Way I Am: Poetic Selections on &quot;Reasons to Live, Reasons to Love and Reasons to Smile&quot; from the Songs of Dolly Parton |url=https://archive.org/details/justwayiampoetic0000part |publisher=Blue Mountain Press |language=en |year=1979 |isbn=978-0883960431}}&lt;/ref&gt;
* ''My Life and Other Unfinished Business'' (1994)&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Parton |first=Dolly |title=Dolly: My Life and Other Unfinished Business |url=https://archive.org/details/dollymylifeother00part_0 |publisher=HarperCollins |language=en |date=1. 10. 1994 |isbn=978-0060177201}}&lt;/ref&gt;
* ''Coat of Many Colors'' (1996)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Coat of Many Colors |url=https://archive.org/details/isbn_9780590899352 |isbn=978-0064434478 |last=Parton |first=Dolly |date=18. 1. 1996}}&lt;/ref&gt;
* ''Dolly’s Dixie Fixin’s: Love, Laughter and Lots of Good Food'' (2006)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Dolly's Dixie Fixin's: Love, Laughter and Lots of Good Food |url=https://www.amazon.com/Dollys-Dixie-Fixins-Love-Laughter/dp/B000SSP25C/ |publisher=Viking Studio |access-date=2. 11. 2018}}&lt;/ref&gt;
* ''I Am a Rainbow'' (2009)&lt;ref&gt;{{cite web |title=I Am a Rainbow |url=https://www.amazon.com/I-Am-Rainbow-Dolly-Parton/dp/B006GJSJHU/ |publisher=G.P. Putnam's Sons |access-date=2. 11. 2018 |language=en |year=2009}}&lt;/ref&gt;
* ''Dream More: Celebrate the Dreamer in You'' (2012)&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Dream More: Celebrate the Dreamer in You |url=https://archive.org/details/dreammorecelebra0000part_r8n2 |publisher=Riverhead Books |language=en |date=5. 11. 2013 |isbn=978-1594631313}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{reflist}}

== Literatura ==
* {{Cite book |last=Schmidt |first=Randy L. |title=Dolly on Dolly: interviews and encounters with Dolly Parton |publisher=Chicago Review Press |year=2017 |isbn=978-1-61373-519-0}}
* {{Cite book |last=Parton |first=Dolly |title=Dolly: My Life And Other Unfinished Business |url=https://archive.org/details/dollymylifeother00part_0 |publisher=[[Harper Collins]] |year=1994 |isbn=978-0-06-017720-1}}
* {{Cite book |last=Whitburn |first=Joel |title=Top Country Songs 1944–2005 |publisher=Record Research Inc. |year=2005 |isbn=978-0-89820-165-9}}
* {{Cite book |last=Cash |first=Johnny |title=Cash: The Autobiography |url=https://archive.org/details/cashautobiograph0000cash |year=1998}}
* {{Cite book |last=Miller |first=Stephen |title=Smart Blonde – Dolly Parton |url=https://books.google.com/books?id=hZrxRDPPQ48C |year=2008 |publisher=Music Sales Group |isbn=978-0-85712-007-6}}
* {{Cite book |last=Nash |first=Alanna |title=Dolly |url=https://archive.org/details/dolly0000nash |publisher=Reed Books |year=1978 |location=Los Angeles, California |isbn=978-0-89169-523-3}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|Dolly Parton}}
* {{IMDb ime|0000573}}
* [http://www.dollyparton.com Službeni sajt]

{{Grammy za životno djelo}}
{{Nagrada &quot;Jean Hersholt&quot;}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Parton, Dolly}}
[[Kategorija:Rođeni 1946.]]
[[Kategorija:Umrli 2026.]]
[[Kategorija:Američke pjevačice]]
[[Kategorija:Dobitnici Emmyja]]
[[Kategorija:Američke glumice]]
[[Kategorija:Američki filmski producenti]]</text>
      <sha1>1zcuwzc0stnx387a15d5lbus5lvqpai</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nebivolol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>421360</id>
    <revision>
      <id>3926564</id>
      <parentid>3835542</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15206" sha1="8jf5o5pg4ppns2q6hslgy9hv715ypzy" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Čišćenje}}{{Prijevod}}{{Infokutija lijek
| Naziv lijeka               = Nebivolol
| Druga_imena                = 
| Grupa                      = Beta blokatori
| Trgovačka imena            = Nebilet, Bystolic
| ATC kodovi                 = C07&lt;br&gt;AB12
| CAS_registarski_broj       =118457-14-0
| Dostupnost bez recepta     = Ne
| Strukturna formula        =[[Datoteka:Nebivolol.svg |250px| ]] [[Datoteka:Nebivolol ball-and-stick.png |250px| ]]  
| IUPAC ime                  =(1''RS'',1' ''RS'')-1,1'-[(2''RS'',2' ''SR'')-bis(6-fluoro-3,4-dihidro-2''H''-1-benzopiran-2-il)]-2,2'-iminodietanol &lt;br&gt;ili&lt;br&gt;1-(6-fluorohroman-2-il)-([2-(6-fluorohroman-2-il)-2-hidroksi-ethil]amino)etanol&lt;br&gt;ili&lt;br&gt;2,2'-azanediilbis(1-(6-fluorohroman-2-il)etanol)&lt;br&gt;ili&lt;br&gt;1-(6-fluoro-3,4-dihidro-2''H''-1-benzopiran-2-il)-2-([2-(6-fluoro-3,4-dihidro-2''H''-1-benzopiran-2-il)-2-hidroksietil]amino)etan-1-ol
| Sumarna formula            = {{Chem|C|22|H|25|F|2|N|O|4|}}
| Molarna masa               = 405,435 g/mol
| Tačka topljenja            = 
| Biološka raspoloživost     = Vezan za protein 98%
| Metabolizam                = [[jetra|Jetreni]] ( posredovan putem [[CYP2D6]])
| Poluvrijeme eliminacije=    10 sati
| Izlučivanje                = [[Bubreg|Bubrežno]]  i [[izmet]]om
*[[PubChem]] =71301 
*Smiles = Fc4cc1c(OC(CC1)C(O)CNCC(O)C3Oc2ccc(F)cc2CC3)cc4
}}
'''Nebivolol''' je [[beta blokator|β&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; receptorski blokator]] sa potencijalom [[Nitrovazodilator|nitrat-oksidnih vazodilatacijskih efekata]]. Upotrebljava se u liječenju  [[hipertenzija|hipertenzije]] i, u Europi, također i  [[insuficijencija lijeve komore|slabosti lijeve komore]].&lt;ref name=&quot;pmid17661735&quot;&gt;{{cite journal |authors=de Boer RA, Voors AA, van Veldhuisen DJ |title=Nebivolol: third-generation beta-blockade |journal=Expert Opin Pharmacother |volume=8 |issue=10 |pages=1539–50 |date=2007 |pmid=17661735 |doi=10.1517/14656566.8.10.1539 |url=}}&lt;/ref&gt; Pod određenim okolnostima, visoko  je [[kardioselektivni beta-blokator|kardioselektivan]].&lt;ref name=&quot;pmid17661735&quot; /&gt;

==Farmakologija i biohemija==
=== β1 selektivitivnost ===
[[Beta blokator]]i pomažu pacijentima s kardiovaskularnim bolestima putem blokiranja β receptora, dok su mnoga od nuspojava upotrebe ovih lijekova su uzrokovane njihovom blokadom β2 receptora.&lt;ref name=&quot;pmid10453968 &quot;&gt;{{cite journal |authors=Tafreshi MJ, Weinacker AB |title=Beta-adrenergic-blocking agents in bronchospastic diseases: a therapeutic dilemma |journal=Pharmacotherapy |volume=19 |issue=8 |pages=974–8 |date=august 1999 |pmid=10453968 |doi= 10.1592/phco.19.11.974.31575|url=https://archive.org/details/sim_pharmacotherapy_1999-08_19_8/page/974}}&lt;/ref&gt; Iz tog razloga, beta blokatori koji selektivno blokiraju β1 [[receptor (biohemija)|receptore]] (zvane kardioselektivni beta β1blokatori) i proizvode manje neželjenih efekata (naprimjer, bronhokonstrikcija) od onih lijekova koji neselektivno blokiraju i β1 i β2 receptore.

U laboratorijski eksperimentima koji  su provedeni na biopsiji srčanog tkiva, β1-nebivolol pokazao je da je  djelotvorniji od  većine testiranih selektivnih  [[beta blokator|β-blokatora]], šotprilike 3,5 puta više nego β1-selektivni [[bisoprolol]].&lt;ref name=&quot;pmid12535855&quot;&gt;{{cite journal |authors=Bundkirchen A, Brixius K, Bölck B, Nguyen Q, Schwinger RH |title=Beta 1-adrenoceptor selectivity of nebivolol and bisoprolol. A comparison of [3H]CGP 12.177 and [125I]iodocyanopindolol binding studies |journal=Eur. J. Pharmacol. |volume=460 |issue=1 |pages=19–26 |date=2003 |pmid=12535855 |doi=10.1016/S0014-2999(02)02875-3 |url=}}&lt;/ref&gt; Međutim, receptorska selektivnost lijeka kod ljudi je složenija i ovisi o dozi lijeka i genetičkom profilu pacijenta koji uzima lijekove.&lt;ref name=&quot;PI&quot;&gt;{{cite web | title = Prescribing information for Bystolic | url= http://www.frx.com/pi/Bystolic_pi.pdf | access-date = 11. 6. 2009 }}&lt;/ref&gt;  Ovaj lijek je visoko kardioselektivan sa 5&amp;nbsp;mg.&lt;ref name=&quot;pmid12795776&quot;&gt;{{cite journal |authors=Nuttall SL, Routledge HC, Kendall MJ |title=A comparison of the beta1-selectivity of three beta1-selective beta-blockers |journal=J Clin Pharm Ther |volume=28 |issue=3 |pages=179–86 |date=juni 2003 |pmid=12795776 |doi= 10.1046/j.1365-2710.2003.00477.x|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-pharmacy-and-therapeutics_2003-06_28_3/page/179}}&lt;/ref&gt; Osim toga, u dozama iznad 10 &amp;nbsp;mg, nebivolol gubi kardioselektivnost  za blokiranje i β1 i β2 receptora.&lt;ref name=&quot;PI&quot; /&gt; (Dok je preporučena početna doza nebivolol j5 &amp;nbsp;mg dovoljna,  za  kontrolu krvnog pritiska mogu biti potrebne doze do 40 &amp;nbsp;mg).&lt;ref name=&quot;PI&quot; /&gt; Osim toga, nebivolol također nije kardioselektivan kada ga uzimaju pacijenati sa genetičkim profilom koji ih čini &quot;lošim metabolizerima&quot; nebivolola (i drugih lijekova) ili s CYP2D6 inhibitorima.&lt;ref name=&quot;PI&quot;/&gt; Čak 1 od 10 bijelaca, a čak i više negroida su slabi metabolizeri  CYP2D6. Zbog toga mogu koristi manje kardioselektivle blokatore od nebivolola, iako još nema direktno uporedivih studija.

=== Vazodilatacijsko djelovanje===
Nebivolol je jedinstven kao  beta-blokator.&lt;ref name=&quot;pmid17521213&quot;&gt;{{cite journal |authors=Agabiti Rosei E, Rizzoni D |title=Metabolic profile of nebivolol, a beta-adrenoceptor antagonist with unique characteristics |journal=Drugs |volume=67 |issue=8 |pages=1097–107 |year=2007 |pmid=17521213 |doi= 10.2165/00003495-200767080-00001|url=}}&lt;/ref&gt; Za razliku od karvedilola, ima potencijal  [[dušik-oksid]]a (NO), sa vazodilatacijskim efektima.&lt;ref name=&quot;pmid17326335&quot;&gt;{{cite journal |author=Weiss R |title=Nebivolol: a novel beta-blocker with nitric oxide-induced vasodilatation |journal=Vasc Health Risk Manag |volume=2 |issue=3 |pages=303–8 |year=2006 |pmid=17326335 |pmc=1993984 |doi= 10.2147/vhrm.2006.2.3.303|url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19454898&quot;&gt;{{cite journal |author=Bakris G |title=An in-depth analysis of vasodilation in the management of hypertension: focus on adrenergic blockade |journal=J. Cardiovasc. Pharmacol. |volume=53 |issue=5 |pages=379–87 |date=maj 2009 |pmid=19454898 |doi=10.1097/FJC.0b013e31819fd501 |url=}}&lt;/ref&gt; Zajedno sa [[labetalol]]om, [[celiprolol]]om i [[karvedilol]]om, to je jedan od četiri beta blokatora koji izazvaju širenje [[Krvni sud|krvnih sudova]], pored efekata na srce.&lt;ref name=&quot;pmid19454898&quot;/&gt; Međutim, nedavne studije dovode u pitanje klinički značaj ovih svojstava  oglas u efikasnosti nebivolola.&lt;ref name=&quot;npsradar001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/nps_radar/2010/march_2010/nebivolol |title=Nebivolol (Nebilet) for chronic heart failure |author=National Prescribing Service |date=1. 3. 2010 |access-date=12. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830222426/http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/nps_radar/2010/march_2010/nebivolol |archive-date=30. 8. 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

===Antihipertenzijsko djelovanje===
Nebivolol smanjuje [[krvni pritisak]] (BP) reducirajući  [[periferni vaskularni otpor]] i značajno povećava  [[udarni volumen]] uz očuvanje minutnog volumena.&lt;ref name=&quot;pmid12888152&quot;&gt;{{cite journal |authors=Kamp O, Sieswerda GT, Visser CA |title=Comparison of effects on systolic and diastolic left ventricular function of nebivolol versus atenolol in patients with uncomplicated essential hypertension |journal=Am. J. Cardiol. |volume=92 |issue=3 |pages=344–8 |date=august 2003 |pmid=12888152 |doi= 10.1016/S0002-9149(03)00645-3|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_2003-08-01_92_3/page/344}}&lt;/ref&gt; Neto hemodinamski učinak nebivolola je rezultat ravnoteže između depresivnih efekta beta-blokade i aktivnosti koja održava [[minutni volumen]].&lt;ref name=&quot;pmid16961165&quot;&gt;{{cite journal |authors=Gielen W, Cleophas TJ, Agrawal R |title=Nebivolol: a review of its clinical and pharmacological characteristics |journal=Int J Clin Pharmacol Ther |volume=44 |issue=8 |pages=344–57 |date=august 2006 |pmid=16961165 |doi= 10.5414/cpp44344|url=https://archive.org/details/int-journal-of-clinical-pharmacology-and-therapeutics_2006-08_44_8/page/344}}&lt;/ref&gt; Antihipertenzivni odgovori bili su znatno veći nego kod placeba u ispitivanjima sa nebivolola u grupama  pacijenata reprezentativnog uzorka iz [[SAD|Sjedinjenih Američkih Država]]. To je bila grupa  afroamerikanaca sa  hipertenzijom a  koji  su istovremeno primali i druge antihipertenzive.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Baldwin CM, Keam SJ. Nebivolol: In the Treatment of Hypertension in the US. ''Am J Cardiovasc Drugs'' 2009; 9 (4): 253-260. [http://adisonline.com/cardiovascular/pages/articleviewer.aspx?year=2009&amp;issue=09040&amp;article=00004&amp;type=abstract Link text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111008155625/http://adisonline.com/cardiovascular/pages/articleviewer.aspx?year=2009&amp;issue=09040&amp;article=00004&amp;type=abstract |date=8 Oktobar 2011 }}&lt;/ref&gt;

===Farmakologija neželjenih pojava===
Nekoliko studija je  pokazalo da  nebivolol ima smanjena tipska neželjena dejstva beta-blokatora, kao što su [[umor]], [[klinička depresija]], [[bradikardija]] ili [[impotencija]].&lt;ref name=&quot;pmid11811391&quot;&gt;{{cite journal |author=Pessina AC |title=Metabolic effects and safety profile of nebivolol |journal=J. Cardiovasc. Pharmacol. |volume=Suppl 3 |issue= |pages=S33–5 |series=38 |date=decembar 2001 |pmid=11811391 |doi= |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16373195&quot;&gt;{{cite journal |author=Weber MA |title=The role of the new beta-blockers in treating cardiovascular disease |journal=Am. J. Hypertens. |volume=18 |issue=12 Pt 2 |pages=169S–176S |date=decembar 2005 |pmid=16373195 |doi=10.1016/j.amjhyper.2005.09.009 |url=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11518851&quot;&gt;{{cite journal |authors=Poirier L, Cléroux J, Nadeau A, Lacourcière Y |title=Effects of nebivolol and atenolol on insulin sensitivity and haemodynamics in hypertensive patients |journal=J. Hypertens. |volume=19 |issue=8 |pages=1429–35 |date=august 2001 |pmid=11518851 |doi= 10.1097/00004872-200108000-00011|url=}}&lt;/ref&gt; However, according to the [[Food and Drug Administration (United States)|FDA]]&lt;ref name=&quot;Thomas Abrams 2008&quot;&gt;{{cite web |title=Warning Letter |url=http://www.fda.gov/downloads/Drugs/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/EnforcementActivitiesbyFDA/WarningLettersandNoticeofViolationLetterstoPharmaceuticalCompanies/ucm054010.pdf |format=PDF |author=Thomas Abrams |date=28. 8. 2008 |publisher=Food and Drug Administration |access-date=2008 |quote=FDA nezna ni za kakve materijalne dokaze ili znatno kliničko iskustvo koje pokazuje da Bystolic predstavlja 'novu' ili 'slijedeću generaciju' beta blokatora za liječenje hipertenzije. Zaista, mi nismo svjesni bilo koje dobro osmišljena prosudbe u odnosu Bystolica i drugih β-blokatora. Osim toga, FDA ne zna ni za kakve podatke koji bi mogli učiniti da je mehanizam djelovanja Bystolica  'jedinstven' |archive-date=22. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161022234429/http://www.fda.gov/downloads/Drugs/GuidanceComplianceRegulatoryInformation/EnforcementActivitiesbyFDA/WarningLettersandNoticeofViolationLetterstoPharmaceuticalCompanies/ucm054010.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
{{citat|U slobodnom prevodu:
&quot;Bystolic je povezan s nizom ozbiljnih rizika. Bystolic je kontraindiciran u bolesnika s teškim bradikardija, srčanim blokom većim od prvog stepena, kardiogenim šokom, dekompenziranim zatajenjem srca, sindromom bolesnih sinusa (osim sa stalnim pejsmejkerom), teškim oštećenjem jetre (Child-Pugh&gt; B) i kod pacijenata koji su preosjetljivi na bilo koji sastojak proizvoda. Terapija Bystolicom  je također povezana sa upozorenjima u vezi sa naglim prestankom terapije, srčanom insuficijencijom, anginom i akutnim infarktom miokarda, bronhospastičnom bolesti, anestezijom i velikim operacijama, dijabetesom i hipoglikemijom, tireotoksikozom, perifernom vaskularnom  bolesti, nedihidropiridinskim korištenjem blokatora kalcijevih kanala, kao mjerama opreza u vezi sa upotrebom CYP2D6 inhibitora, oštećenom bubrežnom i jetrenom funkcijom i anafilaktičkim reakcijama. Konačno, Bystolic je povezan s drugim rizicima kao što je opisano u neželjenim reakcijama dijela  njegovih PI. Naprimjer, broj neželjenih događaja u hitnim  tretmanima s incidencijom koja je veća ili jednaka 1 %  kod pacijenata tretiranih Bystolicom, što je viša frekvencija nego u bolesnika sa placebom, identificirani su u kliničkim studijama, uključujući glavobolju, umor  i vrtoglavicu.&quot;}}

==Sinteza==
[[Datoteka:Nebivolol synthesis.svg|thumb|center|700px|Sinteza nebivolola: {{US patent|4654362}} sa  dihidro, a ne  tetrahidro[[hromon]]skim prstenovima i  pozicijskim F izomerima]]
Iscrpna hidrogenacije [[hromon]]a ('''1''') dovodi do redukcije i [[olefin]]ske i [[keton]]ske agrupe (vidi [[ablukast]]i). Karboksilne kiseline tada prolazi parcijalne redukcije na [[aldehid]] ('''2''') putem [[DIBAL]]. Reakcija koja je posrednik sa [[ilid]]om [[trimetilsulfonium jodid]]om daje [[oksiran]] ('''3'''),  preko procesa dodatnog izmještanja. Tretman viška  [[epoksid]]a sa [[benzilamin]]om  dovodi do dva ekvivalenata koji su spojavi sa osnovnim dušikom ('''4'''). Proizvod se zatim debenzilira putem katalitske redukcije preko [[paladij]]a, dajući  nebivolol ('''5'''). Prisustvo četiri hiralna centra u proizvodu podrazumijeva postojanje 16 hiralnih parova.

===Upozoravajuće pismo FDA o oglašavanju ===
Krajem avgusta 2008. godine, FDA je izdala [[FDA pismo upozorenja|pismo upozorenje]] kompaniji ''Forest Laboratories'',  navodeći pretjerane i pogrešne tvrdnje u njihovom časopisu za pokretanje, posebno zbog tvrdnji o superiornosti i novinama djelovanja.&lt;ref name=&quot;Thomas Abrams 2008&quot;/&gt;

== Kontraindikacije ==
* Jetrena insuficiencija;
* Davanje djeci;
* [[Trudnoća]];
*[[Laktacija]]:

== Nuspojave ==
* Glavobolja
* [[Parastezija]]
* Groznica

==Historija==
U [[SAD]] i [[Kanada|Kanadi]], kompanija   ''Mylan Laboratories'' licencirala  je prava na nebivolol od ''Janssen Pharmaceutica NV'' u 2001. Nebivolol je već registriran i uspješno prodavan u više od 50 zemalja, uključujući Sjedinjene Države, gdje se prodaje pod imenom Bystolic iz proizvodnje  ''Mylan Laboratories'' i ''Forest Laboratories''.  Nebivolol je  proizvela kompanija ''Forest Laboratories''. U Indiji, nebivolol je dostupan kao Nebistol (''Eris life-sciences''), Nebicip (''Cipla Ltd''), Nebilong (''Micro Labs''), Nebistar (''Lupin Ltd''), Nebicard (''Torrent''), Nubeta (''Abbot Laboratories,  Healthcare Pvt Ltd - India'') i Nodon (''Cadila Pharmaceuticals''). U Grčkoj i Italiji, nebivolol  prodaje proizvođač  ''Menarini'' kao Lobivon. Na Bliskom istoku, Rusiji i [[Australija|Australiji]],  prodaje se pod imenom Nebilet, a  u Pakistanu je na tržištu proizvođač ''Searle Company Limited'' s brendom  Byscard.

==Također pogledajte==
*[[Beta blokator]]
== Reference ==
{{Refspisak|2}}

==Vanjski linkovi==
{{Commonscat|Nebivolol}}
*[http://www.frx.com/pi/Bystolic_pi.pdf Prescribing Information for BYSTOLIC]

{{beta blokatori}}

[[Kategorija:Beta blokatori]]
[[Kategorija:Hromani]]
[[Kategorija:Fluoroareni]]
[[Kategorija:Alkoholi]]
[[Kategorija:Dioli]]
[[Kategorija:Sekundarni alkoholi]]</text>
      <sha1>8jf5o5pg4ppns2q6hslgy9hv715ypzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>...And Justice for All</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422570</id>
    <revision>
      <id>3925894</id>
      <parentid>3531172</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:57:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4790" sha1="ieylxnpzvi9qhss0mtw3qp672y9j7kk" xml:space="preserve">{{Infokutija album
| naziv           = ...And Justice for All
| vrsta           = Studijski album
| pozadina        = studio
| izvođač_gen     = [[Metallica|Metallike]]
| slika           = Metallica - ...And Justice for All cover.jpg
| objavljen       = 25. 8. 1988.
| snimljen        = 28. 1 – 1. 5. 1988.
| mjesto          = 
| studio          = Studio &quot;One on One&quot; u [[Los Angeles]]u, [[Kalifornija]], [[SAD]]
| žanr            = [[Thrash metal]], [[progresivni metal]] 
| trajanje        = 65:29
| izdavač         = [[Elektra Records]]
| producent       = [[Flemming Rasmussen]], [[Metallica]]
| prethodni_album = ''[[Master of Puppets]]''&lt;br /&gt;(1986)
| ovaj_album      = '''''...And Justice for All'''''&lt;br /&gt;(1988)
| sljedeći_album  = ''[[Metallica (album)|Metallica]]''&lt;br /&gt;(1991)
}}
'''''...And Justice for All''''' je četvrti studijski album [[Sjedinjene Američke Države|američke]] [[heavy metal]] grupe [[Metallica]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://loudwire.com/metallica-and-justice-for-all-anniversary/|title=34 Years Ago: Metallica Unleash '…And Justice for All'|last=Wiederhorn|first=Jon WiederhornJon|date=7. 9. 2022|website=Loudwire|language=en|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; koji je 25. augusta 1988. objavila izdavačka kuća [[Elektra Records]]. Bio je to prvi studijski album na kojem je svirao basista [[Jason Newsted]], nakon smrti [[Cliff Burton]]a 1986. Ovaj album ukazuje na muzičku zrelost Metallice, sa dugim i kompleksnim pjesmama, brzog tempa i nekoliko refrenskih stihova u pojedinim pjesmama. Album je poznat po tome što je imao lošu produkciju, zbog odsustva producenta [[Fleming Rasmussen|Fleminga Rasmussena]] tokom njegovog miksanja. Zbog ovog razloga je došlo do pogoršanja kvaliteta albuma, a bas-gitara se nije u potpunosti čula. Na njemu su zastupljene teme o [[Politika|političkoj]] i [[Pravo|pravnoj]] nepravdi, viđene kroz prizmu cenzure, ratova i nuklearne ravnoteže straha.

Omot albuma napravio je [[Stephen Gorman]] na ideju samih muzičara iz grupe Metallica Jamesa Hetfielda i Larsa Ulricha. Prikazana je Dame Pravde, koja je vezana za konopce, sa jednom golom grudi i vagi koja je puna [[Novac|novca]]. Naslov albuma izveden je iz [[Zakletva zastavi Sjedinjenih Američkih Država|Zakletve zastavi Sjedinjenih Američkih Država]]. Tri pjesme sa ovog albuma objavljene su na singl ploči: &quot;[[Harvester of Sorrow]]&quot;, &quot;[[Eye of the Beholder (pjesma)|Eye of the Beholder]]&quot; i &quot;[[One (Metallica)|One]]&quot;.

''...And Justice for All'' naišao je na pozitivnu reakciju kritičara. Pjesma &quot;One&quot; dobila je prvu nagradu &quot;Grammy&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.grammy.com/artists/metallica/10686|website=www.grammy.com|access-date=9. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; za najbolji heavy metal nastup 1990. To je bio prvi &quot;underground&quot; metal album koji je postigao veliki prodajni uspjeh u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]]. Bio je u 8 navrata platinasti prema [[Američko udruženje diskografskih kuća|Američkom udruženju diskografskih kuća]] ({{jez-en|RIAA}}) 2003, gdje su prodali 8 miliona primjeraka ovog albuma, ostvarivši time uspjeh drugog najprodavanijeg albuma Metallice u [[SAD]]-u.

== Spisak pjesama ==
{{Spisak pjesama
| svi_tekstovi    = [[James Hetfield]] osim &quot;[[To Live is to Die]]&quot; koju je napisao [[Cliff Burton]]
| zasluge_muzika  = da
| ukupno_trajanje = 65:17
| naziv1          = Blackened
| muzika1         = Hetfield, [[Lars Ulrich]], [[Jason Newsted]]
| trajanje1       = 6:40
| naziv2          = ...And Justice for All
| muzika2         = Hetfield, Ulrich, [[Kirk Hammett]]
| trajanje2       = 9:44
| naziv3          = [[Eye of the Beholder (pjesma)|Eye of the Beholder]]
| muzika3         = Hetfield, Ulrich, Hammett
| trajanje3       = 6:25
| naziv4          = [[One (Metallica)|One]]
| muzika4         = Hetfield, Ulrich
| trajanje4       = 7:24
| naziv5          = The Shortest Straw
| muzika5         = Hetfield, Ulrich
| trajanje5       = 6:35
| naziv6          = [[Harvester of Sorrow]]
| muzika6         = Hetfield, Ulrich
| trajanje6       = 5:42
| naziv7          = The Frayed Ends of Sanity
| muzika7         = Hetfield, Ulrich, Hammett
| trajanje7       = 7:40
| naziv8          = To Live Is to Die
| muzika8         = Hetfield, Ulrich, [[Cliff Burton]]
| trajanje8       = 9:48
| naziv9          = Dyers Eve
| muzika9         = Hetfield, Ulrich, Hammett
| trajanje9       = 5:12
}}

== Postava ==
* [[James Hetfield]] – ritam gitara
* [[Kirk Hammett]] – solo gitara
* [[Jason Newsted]] – bas-gitara
* [[Lars Ulrich]] – bubnjevi

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://www.discogs.com/master/6571 ''…And Justice for All''] na [[Discogs]]u (spisak objavljenih pjesama)
{{Metallica}}

[[Kategorija:Albumi iz 1988.]]
[[Kategorija:Albumi Metallike]]</text>
      <sha1>ieylxnpzvi9qhss0mtw3qp672y9j7kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biliverdin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>422879</id>
    <revision>
      <id>3926548</id>
      <parentid>3904756</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:44:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13652" sha1="idf8d6388jt40wlgvmbnos5an0drsk5" xml:space="preserve">{{Infokutija hemijski spoj
| Strukturna formula   =  [[Datoteka:Biliverdin3.svg |250px|]] 
| Hemijski spoj        = Biliverdin
| Druga imena          =  
| Sumarna formula      =C&lt;sub&gt;33&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;34&lt;/sub&gt;N&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
| CAS registarski broj =114-25-0
| SMILES               = OC(=O)CCc4c(C)c(/C=C/1\NC(=O)C(\C)=C\1\C=C)nc4/C=C3\N=C(\C=C\2/NC(=O)C(/C=C)=C/2/C)/C(/C)=C3/CCC(O)=O
| InChI                =1/C33H34N4O6/c1-7-20-19(6)32(42)37-27(20)14-25-18(5)23(10-12-31(40)41)29(35-25)15-28-22(9-11-30(38)39)17(4)24(34-28)13-26-16(3)21(8-2)33(43)36-26/h7-8,13-15,35H,1-2,9-12H2,3-6H3,(H,36,43)(H,37,42)(H,38,39)(H,40,41)/b26-13-,27-14-,28-15-
| Kratki opis          = Nadražljivac
| Molarna masa         = 582,646
| Agregatno stanje     = 
| Gustoća              =
| Tačka topljenja      =&gt; 300 °C
| Tačka ključanja      =
| Pritisak pare        = 
| Rastvorljivost       = 
| Viskoznost = 
| Dipolni moment       = &lt;br&gt;[[PubChem]] = 251
| NFPA 704             = {{NFPA 704 |H = |F =  | R = }}
}}

'''Biliverdin'''  je zeleni [[tetrapirol]]ski [[žuč]]ni [[pigment]],  koji nastaje u [[katabolizam|katabolizmu]] [[hem]]a.&lt;ref name=&quot;boron&quot;&gt;Boron W, Boulpaep E. Medical Physiology: a cellular and molecular approach, 2005. 984-986. Elsevier Saunders, United States. {{ISBN|1-4160-2328-3}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mos&quot;&gt;Mosqueda L, Burnight K, Liao S (2005). &quot;The Life Cycle of Bruises in Older Adults&quot;. Journal of the American Geriatrics Society. 53(8):1339-1343. {{doi|10.1111/j.1532-5415.2005.53406.x}}&lt;/ref&gt; To je pigment koji je odgovoran za zelenkastu boju koja se ponekad opaža u  [[modrica]]ma.&lt;ref name=&quot;mos&quot; /&gt;

== Metabolizam ==
[[Datoteka:Heme Breakdown.png|thumb|250px|left|Metabolizam hema]]
Biliverdin nastaje razlaganjem [[hem]]skom dijelu [[hemoglobin]]a u [[eritrociti]]ma. [[Makrofag]]i razlažu  [[starost|stare]] eritrocite i  hem  u biliverdin, koji se inače brzo reducira u slobodni   [[bilirubin]].&lt;ref name=&quot;boron&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Seyfried | first1 = H | last2 = Klicpera | first2 = M | last3 = Leithner | first3 = C | last4 = Penner | first4 = E | title = Bilirubin metabolism (author's transl) | journal = Wiener klinische Wochenschrift | volume = 88 | issue = 15 | pages = 477–82 | year = 1976 | pmid = 793184 }}&lt;/ref&gt; Biliverdin se nakratko vidi u nekim modricama, u vidu  zelenog obojenja. U modricama, njegovo razlaganje u bilirubin dovodi do pojave žućkaste boje.&lt;ref name=&quot;mos&quot; /&gt;

== Uloga u bolestima ==
Višak biliverdina je pronađen u krvi osoba koje pate od oboljenja [[jetra|jetre]]. [[Žutica]] je uzrokovana akumulacijom biliverdin ili bilirubina (ili oboje) u krvotoku i tkivima. .&lt;ref name=&quot;boron&quot;/&gt; Obilježja zatajenja jetre su požutjela koža i [[bionjača]].

== Uloga u liječenju bolesti ==
Iako se obično smatra samo otpadom razlaganja hema, postoje dokazi koji ukazuju na to da biliverdin – kao i drugi žučni pigmenti – ima fiziološku ulogu kod ljudi  koji namještaju organe.&lt;ref name=&quot;bul&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;oh&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Ohrui | first1 = T | last2 = Yasuda | first2 = H | last3 = Yamaya | first3 = M | last4 = Matsui | first4 = T | last5 = Sasaki | first5 = H | title = Transient relief of asthma symptoms during jaundice: a possible beneficial role of bilirubin | journal = The Tohoku journal of experimental medicine | volume = 199 | issue = 3 | pages = 193–6 | year = 2003 | pmid = 12703664 | doi = 10.1620/tjem.199.193 }}&lt;/ref&gt;

Žučni  pigmenti kao što je biliverdin imaju značajna antimutagena i antioksidacijska svojstva i stoga mogu imati korisne fiziološke funkcije.&lt;ref name=&quot;oh&quot;/&gt; Biliverdin i bilirubin su pokazali da su potentani skupljači otpadaka [[peroksil radikal]]a.&lt;ref name=&quot;bul&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Bulmer | first1 = AC | last2 = Ried | first2 = K | last3 = Blanchfield | first3 = JT | last4 = Wagner | first4 = KH | title = The anti-mutagenic properties of bile pigments | journal = Mutation research | volume = 658 | issue = 1–2 | pages = 28–41 | year = 2008 | pmid = 17602853 | doi = 10.1016/j.mrrev.2007.05.001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oh&quot;/&gt; Također se pokazalo da inhibiraju efekte [[policiklični aromatsku ugljukovodik|policikličkih aromatskih ugljikovodika]], [[heterociklični amin|heterocikličnih amina]] i [[oksidansa]] – od kojih su  svi [[mutagen]]i. Neke studije su otkrile su da osobe sa većom koncentracijom bilirubina i biliverdina u  tijelu imaju manju učestalost [[kancer|raka]] i [[kardiovaskularna bolest|kardiovaskularnih bolesti]].&lt;ref name=&quot;bul&quot;/&gt; To upućuje na zaključak da  biliverdin — kao i mnogi drugi tetrapirolski pigmenti — može djelovati  kao  [[inhibitor proteaze]] HIV-1&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = McPhee | first1 = F | last2 = Caldera | first2 = PS | last3 = Bemis | first3 = GW | last4 = McDonagh | first4 = AF | last5 = Kuntz | first5 = ID | last6 = Craik | first6 = CS | title = Bile pigments as HIV-1 protease inhibitors and their effects on HIV-1 viral maturation and infectivity in vitro | journal = The Biochemical Journal | volume = 320 | pages = 681–6 | year = 1996 | pmid = 8973584 | pmc = 1217983 | issue = Pt 2 | doi=10.1042/bj3200681}}&lt;/ref&gt; kao i imati korisne efekte pri  [[astme|astmi]]&lt;ref name=&quot;oh&quot;/&gt; iako su potrebna dalja istraživanja u potvrđivanju ovih rezultata. Danas još uvijek nema praktičnih implikacija za  korištenje biliverdina u liječenju bilo koje bolesti.

== Ostale životinje ==
Biliverdin je važna pigmentna komponenta u ljusci [[ptica|ptičjoj]]  jaja, posebno plavih i zelenih. Značajno je veća koncentraciju biliverdina u ljuskama plava jaja nego u smeđim. Istraživanje je pokazalo, da biliverdin iz ljuske jaja proizvode posebne žlijezde, ali ne od raspadnutih eritrocita u krvotoku, iako nema dokaza da izvor materijala nisu ni [[tetrapirol]]i ni slobodni  hem iz krvne plazme. 
Zajedno sa njegovim prisustvom u ljusci ptičjih jaja, druge studije su pokazale da je biliverdin prisutan i u plavo-zelenoj  „krvi“  mnogih morskih riba,  nametnicima duhana, krilima moljaca i leptira, serumu i jajima žaba i posteljici pasa.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Fang | first1 = LS | last2 = Bada | first2 = JL | title = The blue-green blood plasma of marine fish | url = https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-b-biochemistry_1990_97b_1/page/37 | journal = Comparative Biochemistry and Physiology B | volume = 97 | issue = 1 | pages = 37–45 | year = 1990 | pmid = 2253479 | doi = 10.1016/0305-0491(90)90174-R }}&lt;/ref&gt; U ribe [[iglica]] (''Belone belone'')  i srodnim vrstama, kosti su svijetlo zelene od biliverdina.&lt;ref name=&quot;Sofradzija&quot;&gt;{{cite book|author=Sofradžija A., Šoljan D., Hadžiselimović R. |year= 2004|title= Biologija 1.|publisher= Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-686-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Medical Physiology&quot;&gt;Guyton, A.C. &amp; Hall, J.E. (2006) ''Textbook of Medical Physiology'' (11th ed.) Philadelphia: Elsevier Saunder {{ISBN|0-7216-0240-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Međedović&quot;&gt;{{cite book|author=Međedović S., Maslić E., Hadžiselimović R.|year=2002|title=Biologija 2. |publisher=Svjetlost, Sarajevo|isbn=9958-10-222-6}}&lt;/ref&gt;

Biliverdin je prisutan i u zelenoj tjelesnoj tečnosti („krvi“), mišićima, kostima i sluznici  vrsta roda ''[[Prasinohaema]]'' ([[Nova Gvineja]])  i kod  niza drugih gmizavaca, posebno  zmija koj žive na drveću i članova porodice  ''[[Varanidae]]''. Neizvjesno je  da li  je ovo prisustvo biliverdina ekološka ili fiziološke adaptacije bilo koje vrste, ali zelena krv koja kopnenim životinjama daje zelenu boju izgleda da se  javlja gotovo isključivo kod vrsta koje nastanjuju zelena staništa, što je, u najmanju ruku, vrlo sugestivno. Pretpostavlja se da akumulacija biliverdina može odvratiti štetne infekcije ''[[Plasmodium]]ma'',  parazita [[malarija|malarije]], iako nije ustanovljena statistički značajna korelacija.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Austin | first1 = C | last2 = Perkins | first2 = S | year = 2006 | title = Parasites in a biodiversity hotspot: a survey of hematozoa and a molecular phyolgenetic analysis of plasmodium in New Guinea skinks | url =https://archive.org/details/journal-of-parasitology_2006-08_92_4/page/770| journal = Journal of Parasitology | volume = 92 | issue = 4| pages = 770–777 | doi = 10.1645/GE-693R.1 | pmid=16995395}}&lt;/ref&gt; [[Kambodža]]nska [[žaba]]  ''[[Chiromantis samkosensis]]'' takođe ispoljava ovo svojstvo, skupa sa tirkiznim kostima.&lt;ref name=&quot;grismer&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1655/0018-0831(2007)63[392:ANSOCP]2.0.CO;2|year=2007|volume=63|pages=392–400|title=A New Species of Chiromantis Peters 1854 (Anura: Rhacophoridae) from Phnom Samkos in the Northwestern Cardamom Mountains, Cambodia|url=https://archive.org/details/sim_herpetologica_2007-09_63_3/page/392|author=Lee Grismer, L.|journal=Herpetologica|last2=Thy|first2=Neang|last3=Chav|first3=Thou|last4=Holden|first4=Jeremy|issue=3}}&lt;/ref&gt;

== Fluorescentno snimanje==
[[Datoteka:Far-Red &amp; Near-infrared Fluorescent Ubiquitination-based Cell Cycle Indicator (FUCCI).gif|thumb|320x320px|Fluorescentni proteini visualiziraju napredovanje ćelijskog ciklusa. &lt;br&gt;Fluorescencija  IFP2.0-hGem(1/110) prikazazana je zeleno, uz naglašene faze S/G&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/M . &lt;br&gt;Fluorescencija [[smURFP]]-hCdtI(30/120) prikazana je crveno, sa naglašenim fazama G&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;/G&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;]]
U kompleksu s redizajniranim bakterijskih [[fitohrom]]om, biliverdin je uključen kao hromofor koji emitira  IR  za snimke  ''in vivo''.&lt;ref name=&quot;Tsien&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1126/science.1168683|year=2009|volume=324|pages=804–807|title=Mammalian expression of infrared fluorescent proteins engineered from a bacterial phytochrome|url=https://archive.org/details/sim_science_2009-05-08_324_5928/page/804|author=X. Shu|journal=Science|pmid=19423828|issue=5928|pmc=2763207|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Verkhusha&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1038/nbt.1918|year=2011|volume=29|pages=757–761|title=Bright and stable near infra-red fluorescent protein for in vivo imaging|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2011-08_29_8/page/757|author=G.S.Filonov|journal=Nat Biotechnol|pmid=21765402|pmc=3152693|issue=8|last2=Piatkevich|first2=Kiryl D|last3=Ting|first3=Li-Min|last4=Zhang|first4=Jinghang|last5=Kim|first5=Kami|last6=Verkhusha|first6=Vladislav V|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; Za razliku od [[fluorescentni protein|fluorescentnih proteina]] koji čine njihovu hromoforu tokom [[postranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]]  [[polipeptidni lanac|polipeptidnog lanca]], fitohrome i vežu vanjski [[ligand]] (u ovom slučaju, biliverdin), a za uspješno snimanje prve sonde bazirane na bakteriofitohromu potreban je dodatni egzogeni biliverdin.&lt;ref name=&quot;Tsien&quot;/&gt; Nedavne studije su pokazale da se fluorescentni proteini koji su bazirani na  bakteriofitohromu s visokim afinitetom za biliverdin mogu snimati  ''in vivo'',  koristeći samo endogeni ligand, s istom lahkoćom kao i konvencionalne fluorescentne proteine.&lt;ref name=&quot;Verkhusha&quot;/&gt; Dolaskom druge i daljih generacija sondi vezanja  biliverdin na bazi bakteriofitohroma treba proširiti mogućnosti za neinvazivna snimanja ''[[in vivo]]''.

Nova klasa [[fluorescentni protein|fluorescentnih proteina]] evoluirala je od [[cijanobakterija]]  (''[[Trichodesmium erythraeum]]''):  [[fikobiliprotein]], α-[[alofikocijanin]], pod nazivom mali ultracrveni fluorescentni proteini ([[smURFP]]),  u 2016. [[kataliza|Autokatalitska]] samougrađujuća  [[hromofora]] biliverdina [[smURFP]] bez potrebe za vanjskim  [[protein]]om, poznata je kao [[lijaza]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Rodriguez|first=Erik A.|last2=Tran|first2=Geraldine N.|last3=Gross|first3=Larry A.|last4=Crisp|first4=Jessica L.|last5=Shu|first5=Xiaokun|last6=Lin|first6=John Y.|last7=Tsien|first7=Roger Y.|date=1. 8. 2016|title=A far-red fluorescent protein evolved from a cyanobacterial phycobiliprotein|journal=Nature Methods|doi=10.1038/nmeth.3935|issn=1548-7105|pmid=27479328}}&lt;/ref&gt; Fluorescentnim proteima koji su izolirani iz [[meduza]]  [[koral]]a, potreban je [[kisik]] da, u formiranju  [[hromofora]], proizvedu [[Stehiometrija|stehiometrijske]] iznose [[vodik-peroksid]]a.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tsien|first=Roger Y.|date=1. 1. 1998|title=The Green Fluorescent Protein|url=http://dx.doi.org/10.1146/annurev.biochem.67.1.509|journal=Annual Review of Biochemistry|volume=67|issue=1|pages=509–544|doi=10.1146/annurev.biochem.67.1.509|pmid=9759496}}&lt;/ref&gt; Pritom za [[smURFP]] nije potreban  [[kisik]] ili proizvodnja [[vodik-peroksid]]a i koristi  biliverdin  [[hromofora]].  Ovaj [[smURFP]] ima veliki  [[koeficijent molarnog razblaženja|koeficijent trošenja]] (180,000 M&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; cm&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;) i umjerenu  [[količina prinosa|količinu prinosa]] (0,20), što ih čini uporedivim s biofizičkom jasnoćom [[eGFP]]  i ~2 puta svjetlijim od većine crvenih ili ultra-crvenih [[fluorescentni protein|fluorescentnih proteina]] izvedenih iz [[koral]]a. A  [[smURFP]] spektralna svojstva su slična organskoj boji [[Cy5]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Bilirubin]]
* [[Hem]]
* [[Sterkobilin]]
* [[Tetrapirol]]
* [[Urobilin]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

==Vanjski linkovi==
{{Commonscat|Biliverdin}}
* [http://www.nhs.uk/conditions/Jaundice-newborn/Pages/Introduction.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx Explaining jaundice in newborn at NHS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175905/http://www.nhs.uk/conditions/Jaundice-newborn/Pages/Introduction.aspx?url=Pages/What-is-it.aspx |date=3. 3. 2016 }}

{{Metabolički proizvodi hema}}
{{tetrapiroli}}

[[Kategorija:Biološki pigmenti]]
[[Kategorija:Tetrapiroli]]</text>
      <sha1>idf8d6388jt40wlgvmbnos5an0drsk5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scandal (singl)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>427309</id>
    <revision>
      <id>3925818</id>
      <parentid>3923396</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2884" sha1="c8g0mxonj1w19mchxrq4w6nq3zzo0oz" xml:space="preserve">{{Infokutija singl
| ime               =Scandal
| omot              = 
| opis              =
| ime_muzičara_genitiv      = [[Queen]]a
| album             = [[The Miracle (Queen)|The Miracle]]
| A-strana          = 
| B-strana          = My Life Has Been Saved
| izdat             = 9. oktobar 1989. 
| format            = 7&quot;, 12&quot; vinil, [[Compact disc|CD]], kasete
| snimljen          = 1988.
| žanr              = [[Rok-muzika|rok]]
| dužina            = 4:43 (albumska verzija)&lt;br&gt;
6:23 (12&quot; - proširena verzija)
| izdavač           = ''[[Parlophone]]'' &lt;br /&gt;''[[Capitol Records|Capitol]]''&lt;br /&gt; [[EMI]]
| pisac             = ''[[Queen]]'' &lt;br&gt; [[Brian May]]
| producent         = ''[[Queen]]'' i [[David Richards (muzički producent)|David Richards]]
| certifikacija     =
| zadnji_singl      = &quot;[[The Invisible Man]]&quot;&lt;br /&gt;(1989)
| ovaj_singl        = &quot;'''Scandal'''&quot;&lt;br /&gt;(1989)
| sljedeći_singl    = &quot;[[Innuendo (pjesma)|Innuendo]]&quot;&lt;br /&gt;(1991)
}}
&quot;'''Scandal'''&quot; je [[Muzički singl|singl]] britanske [[Rok-muzika|rock]] grupe ''[[Queen]]''. Objavljen je kao četvrti singl sa njihovog studijskog albuma ''[[The Miracle (Queen)|The Miracle]]'' iz 1989. Tekst pjesme je napisao gitarist [[Brian May]]. Na top-listi u UK singl je dostigao 25. mjesto a iako je objavljen i u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u, nije se našao na top-listama.

== O pjesmi ==
Iako je tekst pjesme napisao Brian May, ona se pripisuje grupi Queen, a govori o nepoželjnoj kritici u štampi vezanoj o Mayu i Mercuryju kasnih 1980-ih, uključujući Brianov razvod od prve supruge, Chrissie Mullen, i njegov odnos s glumicom Anitom Dobson kao i o rastućoj medijskoj špekulaciji o zdravlju Merkuryja. Naime, iako je Merkury bio pozitivan na testu za [[HIV]] 1987. i tu činjenicu skrivao do dana prije svoje smrti u novembru 1991, promjene u njegovom izgledu, a posebno gubitak tjelesne težine su rasplamsale špekulacije da je ozbiljno bolestan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.queenpedia.com/index.php?title=Scandal|title=Scandal - Queenpedia.com|website=Queenpedia|language=en|access-date=20. 5. 2025|archive-date=15. 7. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715155036/https://www.queenpedia.com/index.php?title=Scandal|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Članovi ==
* [[Freddie Mercury]] - vodeći i bek vokali,
* Brian May - [[električna gitara]], [[Sintisajzer|klavijature]],
* [[Roger Taylor]] - [[bubnjevi]], vibraslap
* [[John Deacon]] - [[bas-gitara]],
* [[David Richards]] - [[sintisajzer]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=-fhnWpGUOr0 Službeni video spot na [[Youtube]]-u][[YouTube|Youtube]]
* [http://www.queenonline.com/en/the-band/discography/miracle/#lyrics Tekst pjesme sa službene stranice grupe]

{{Singlovi Queena}}

[[Kategorija:Queen]]
[[Kategorija:Pjesme grupe &quot;Queen&quot;]]
[[Kategorija:Singlovi iz 1989.]]</text>
      <sha1>c8g0mxonj1w19mchxrq4w6nq3zzo0oz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Violeta (kompanija)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429075</id>
    <revision>
      <id>3925745</id>
      <parentid>3924682</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12654" sha1="5cqminerl6tha06o6ah6jbcq6yn9kd3" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Reklama}}

{{Infokutija kompanija
| grupa              = 
| ime                = Violeta d.o.o.
| slika              = Violeta logo.png
| vrsta              = Društvo sa ograničenom odgovornošću
| osnivanje          = 2003.
| osnivači           = 
| sjedište           = [[Grude]], [[Bosna i Hercegovina]]
| predsjednik        = 
| ključneosobe       = 
| industrija         = Proizvodnja robe za kućanstvo i higijenu te toaletnih potrepština od papira
| proizvodi          = 
| zaposleni          = 1500+
| holding            = 
| slogan             = 
| web                = {{URL|violeta.com}}
| pod_posluženo      = 
| usluge             = 
| prihod             = 
| operativni_prihod  = 
| neto_dobit         = 
| divizije           = 
| podruž             = 
| vlasnik            = 
| prestala_postojati = 
| dodatak            = 
}}
Firma '''Violeta''' prisutna je na tržištu od 2001. Nastala je u Grudama, u Bosni i Hercegovini, a njegovi počeci vezani su uz tvrtku Prodex, koja se smatra prethodnicom današnje kompanije Violeta d.o.o.

Počeci su vezani uz trgovinu, nakon čega se tvrtka razvija u distribuciju poznatih svjetskih brendova.

Godine 2002. započinje vlastitu proizvodnju higijenskih proizvoda pod istoimenim brendom Violeta.

Violeta proizvodi i distribuira asortimane vlastitih proizvoda, uključujući:
* toaletni papir, papirnate ručnike, papirnate maramice i salvete
* vlažne maramice, dječje pelene i higijenske uloške
* omekšivače i deterdžente za pranje rublja
* sredstva za čišćenje podova i stakala, osvježivače zraka, deterdžente za pranje posuđa
* kapsule za rublje i posuđe

Broji preko 1.500 zaposlenih u svim područjima poslovanja (proizvodnja i distribucija, izvoz, maloprodaja, uslužne djelatnosti te djelatnosti od društvenog značaja (dječji vrtić) i posluje u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj, Sloveniji i Austriji.

== Organizacija ==
Violeta d.o.o. je 100% u privatnom, obiteljskom vlasništvu. Organizirana je prema modelu obiteljskog korporativnog upravljanja, koji uključuje Obiteljski odbor, Upravni odbor i Nadzorni odbor kao ključna tijela odlučivanja i nadzora.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forbes.n1info.ba/lideri/petar-corluka-ekskluzivno-za-forbes-bih-violeta-ce-biti-organizovana-kao-holding-s-porodicnim-vlasnistvom-i-trajnom-centralom-u-grudama-bez-mogucnosti-prodaje/|title=Petar Ćorluka ekskluzivno za Forbes BiH: &quot;Violeta će biti organizovana kao holding, s porodičnim vlasništvom i trajnom centralom u Grudama bez mogućnosti prodaje&quot;|last=Polić|first=Amela Keserović|date=29. 1. 2025|website=Forbes|language=bs-BA|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Povijest ==
Povijest Violete započinje 1990. u Grudama, osnivanjem trgovačkog poduzeća Prodex i prvog maloprodajnog objekta. Do 1995. poslovanje je bilo primarno usmjereno na trgovinu, nakon čega započinje distribucija poznatih brendova poput Paladina, Barille i Ferrera.

U Grudama (BiH) 2001. nastaje i vlastiti brend Violeta. 2003. je pod nazivom Violeta d.o.o. osnovana i tvrtka za proizvodnju i distribuciju.

 Violeta grupacija obuhvaća pet tvornica: tri u Grudama, jednu u Čapljini (BiH) te jednu u Svetom Ivanu Zelini, u okolici Zagreba u Hrvatskoj.

Tijekom godina kontinuirano se uvode nove proizvodne linije, pa ih je danas ukupno preko 25.

Paralelno s razvojem proizvodnje i širenjem asortimana razvija se i distributivna mreža. Trenutno Violeta ima osam distributivnih centara s prodajnim timovima u Bosni i Hercegovini, četiri u Hrvatskoj te prodajni tim u Sloveniji.

Godine 2022. Violeta preuzima tvrtku Schmid 1913, čime dodatno širi svoje poslovanje i na austrijsko tržište.

2002. Violeta započinje proizvodnju s jednom proizvodnom linijom za izradu suhih maramica, a odmah nakon toga i za toaletne papire i papirnate ručnike.

2003. uvodi novu proizvodnu liniju za salvete,

2004. proširuje proizvodne kapacitete uvođenjem linije za vlažne maramice.

2005. Violeta proširuje asortiman na dječje pelene&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.poslovni.hr/vijesti/violeta-otvorila-tvornicu-djecjih-pelena-15087|title=Violeta otvorila tvornicu dječjih pelena|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;,

2007. započinje proizvodnju higijenskih i dnevnih uložaka.

2009. Violeta postaje lider na tržištu higijenskih proizvoda u Bosni i Hercegovini, s tržišnim udjelom većim od 50%

Daljnje unapređenje poslovanja potvrđeno je 2011. uvođenjem ISO standarda kvalitete, čime je dodatno ojačana tržišna pozicija u segmentu higijenskih proizvoda.

2011. Violeta započinje značajnija ulaganja na hrvatskom tržištu , otvaranjem proizvodnog pogona za higijenske proizvode u Svetom Ivanu Zelini.  Već sljedeće godine kuhinjski ručnici Teta Violeta postaju najprodavaniji u Hrvatskoj.

2013. osnovan je Dječji vrtić Pony u Grudama te djeluje prema Montessori pedagoškom pristupu, te je otvoren Hotel Colors Inn Sarajevo.

Tijekom 2015. tvrtka realizira dva strateška projekta - uvodi sredstva za održavanje kućanstva u Violeta asortiman te implementira japansku proizvodnu tehnologiju u pogon za proizvodnju pelena, koja omogućuje proizvodnju tanjih i mekših pelena s većom moći upijanja te povećanje proizvodne učinkovitosti. Prema navodima tvrtke, riječ je o prvoj proizvodnoj liniji takve vrste u Europi.

2016. Violeta u Bosni i Hercegovini prema tržišnom udjelu prestiže brend Pampers&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/ekonomija/a143604-Violeta-prestigla-Pampers-i-postala-lider-na-trzistu/|title=Violeta prestigla Pampers i postala lider na tržištu|date=17. 3. 2017|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; te postaje tržišni lider s udjelom od 49 % u toj kategoriji.

Od 2017. Violeta svoje proizvode plasira i na austrijsko tržište, čime dodatno širi svoju međunarodnu prisutnost.

Iste godine otvoren je restoran Bezdan 21 u Grudama.

2019. tvornica keksa i vafla Lasta iz Čapljine postaje dio Violetine grupacije&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.poslovni.hr/svijet/violeta-kupila-lastu-nastavlja-se-proizvodnja-poznatih-slatkisa-354551|title=Violeta kupila Lastu, nastavlja se proizvodnja poznatih slatkiša|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;, čime je omogućena obnova proizvodnje i daljnji razvoj prehrambenog segmenta.

2022. Violeta preuzima austrijsku kompaniju Schmid 1913&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biznisinfo.ba/corluka-kupio-cuvenu-austrijsku-kompaniju-proizvodnju-seli-u-hercegovinu/|title=Ćorluka kupio čuvenu austrijsku kompaniju, proizvodnju seli u Hercegovinu|last=BiznisInfo|date=31. 1. 2023|website=Biznis Info|language=bs-BA|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;, poznatu po proizvodnji medenjaka sa stoljetnom tradicijom.

2024. otvara tvornicu kartonske ambalaže Corspack&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.index.hr/vijesti/clanak/u-hercegovini-otvorena-tvornica-vrijedna-40-milijuna-eura/2611063.aspx|title=U Hercegovini otvorena tvornica vrijedna 40 milijuna eura|website=www.index.hr|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; u Grudama.

{| class=&quot;wikitable&quot;
| rowspan=&quot;3&quot; |2002.
|Toaletni papir
|-
|Kuhinjski ručnici
|-
|Papirnate maramice
|-
|2003.
|Salvete
|-
|2004.
|Vlažne maramice
|-
|2005.
|Pelene za djecu
|-
|2007.
|Higijenski ulošci
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2011.
|Toaletni papir - Hrvatska
|-
|Kuhinjski ručnici - Hrvatska
|-
| rowspan=&quot;4&quot; |2015.
|Air Dry pelene za djecu
|-
|Deterdženti za pranje posuđa
|-
|Deterdženti za pranje rublja
|-
|Omekšivači za rublje
|-
|2017.
|Sredstva za čišćenje staklenih  površina
|-
|2018.
|HORECA asortiman
|-
|2019.
|Sredstva za pranje podova
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020.
|Šamponi za kosu
|-
|Antibakterijska sredstva
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021.
|Biorazgradive vlažne maramice
|-
|Antibakterijske vlažne maramice
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2022.
|Dječja kozmetika
|-
|LASTA keksi i vafli
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2023.
|Kapsule za pranje posuđa
|-
|Kapsule za pranje rublja
|-
|2024.
|CORSPACK kartonska ambalaža
|-
|2025.
|Doypack sapuni, omekšivači i deterdženti  za pranje posuđa
|}

== Djelatnosti ==
Proizvodnja: tri tvornice u Grudama (BIH),  tvornica u Čapljini (BIH) i tvornica u Svetom Ivanu Zelini (RH)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://violeta.com/djelatnost/proizvodnja/|title=Proizvodnja|website=Violeta|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Distribucija: Ferrero, Barilla, Sensodyne, Aquafresh, Corega, Paradontax, Paladin,  Dr. Oetker, Mulino Bianco, Frico, Ehrmann, Filiz, Funandfit, Mutti-parma, Yuhor, Beretta i još nekolicina

Maloprodaja: Trgovački lanac Prodex – dva prodajna mjesta u Gorici i Tomislavgradu (BIH)

Hotelijerstvo: Hotel Colors Inn u Sarajevu

Ugostiteljstvo: Restoran Bezdan 21 u Grudama

Montessori dječji vrtić Pony u Grudama

== Izvoz ==
Regionalna tržišna pozicija

Violeta ostvaruje snažnu tržišnu prisutnost u jugoistočnoj i srednjoj Europi.

U Sloveniji, prema podacima NielsenIQ-a, zauzima vodeće mjesto u kategoriji dječjih vlažnih maramica te drugo mjesto u kategoriji toaletnog papira.

Na tržištu Srbije bilježi vrlo dobre rezultate u baby programu i omekšivačima, pri čemu se pozicionira kao drugi najjači brend na tržištu, odmah iza vodećeg konkurenta.

U Crnoj Gori prepoznata je kao vodeći brend u baby programu i papirnoj konfekciji.

Značajan iskorak ostvaren je na tržištu Mađarske, osobito u kategoriji omekšivača i deterdženata za rublje, uz kontinuirano jačanje prisutnosti i u ostalim proizvodnim kategorijama.

Među ostalim izvoznim tržištima ističu se Makedonija, Austrija, Albanija, Slovačka i Kosovo, gdje je Violeta kontinuirano prisutna sa većinom svojih kategorija;  dok se dodatni dio izvoza odnosi i na širi europski prostor, uključujući Njemačku, Italiju, Rumunjsku, Češku i Latviju.

Time Violeta dodatno učvršćuje i širi svoju međunarodnu prisutnost na ukupno 17 zemalja.

== Održivost&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://violeta.com/odrzivost/|title=Održivost|website=Violeta|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; ==
Zero-waste inicijativa - podrazumijeva korištenje vlastitog izvora vode, solarno energetsko napajanje te potpunu učinkovitost proizvodnog procesa uz 0% otpadnih voda.

Cruelty free proizvodi - Violeta proizvodi se ne testiraju na životinjama, a suradnja se ostvaruje s dobavljačima koji posluju prema istim etičkim načelima.

Smanjenje zagađenja - Violeta je značajno smanjila okolišni utjecaj svojih proizvoda pri čemu 35 % energije potrebne za proizvodnju dolazi iz vlastitih obnovljivih izvora. Također, gdje god je moguće koristi se reciklirana ambalaža, a u asortiman su uvedena i refill pakiranja koja smanjuju upotrebu ambalaže za više od 80 %.

== Društvena odgovornost ==
Tvrtka je među prvima reagirala u kriznim situacijama, donirajući mobilne kućice stradalima u potresu u Petrinji&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.24sata.hr/promo-sadrzaj/violeta-donirala-dvije-montazne-kuce-obiteljima-u-jablanici-i-u-buturovic-polju-1078027|title=Violeta donirala dvije montažne kuće obiteljima u Jablanici i u Buturović Polju|date=2. 10. 2025|website=www.24sata.hr|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; te sudjelujući u obnovi i izgradnji kuća za obitelji pogođene poplavama u Jablanici i Konjicu.

== Standardi i certifikati ==
Violeta trenutno posjeduje ukupno 9 certifikata&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://jatrgovac.com/istrazivanje-i-razvoj-violeta-higijena-za-cijelu-obitelj/|title=Istraživanje i razvoj - Violeta: Higijena za cijelu obitelj|last=jatrgovac.hr|date=3. 3. 2016|website=Ja TRGOVAC|language=hr|access-date=11. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;, čime potvrđuje primjenu visokih standarda:

*ISO 9001 – Međunarodni standard upravljanja kvalitetom u organizacijama
*ISO 14001 – Međunarodni standard za upravljanje okolišem
*ISO 45001 – Međunarodni standard upravljanja sa sigurnosti i zdravljem na radu
*IFS HCP – Međunarodni standard upravljanja sigurnošću i kvalitetom proizvoda za osobnu higijenu i proizvoda za kućanstvo
*IFS FOOD – Međunarodni standard upravljanja sigurnošću i kvalitetom prehrambenih proizvoda
* ISO 50001 – Međunarodni standard upravljanja energijom
* FSC CoC – Međunarodni standard koji označava sirovine dobivene od drveta (papir, celuloza i dr...) iz održivog uzgoja
*HACCP – Sustav sigurnosti hrane
*HALAL – Međunarodni standard čini set pravila i smjernica za proizvodnju i pripremu hrane u skladu sa islamskim vjerskim običajima

== Zanimljivosti ==
Naziv tvrtke Violeta odabran je prema ''latinskom imenu ljubičice'', simbola proljeća.

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Kompanije u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Kompanije osnovane 2002.]]</text>
      <sha1>5cqminerl6tha06o6ah6jbcq6yn9kd3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ATP Barcelona</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429645</id>
    <revision>
      <id>3926030</id>
      <parentid>3836560</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:23:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30171" sha1="toeqod34ro0rf2d6u4bpnrt8utrgvtu" xml:space="preserve">{{Infokutija teniski turnir
| naziv                       = ATP Barcelona
| vrsta                       = ATP
| turnir_u_toku               = 
| logo                        = 
| veličina_loga               = 
| službeni_naziv              = ''Torneo Godó'' &lt;br/&gt; ''Trofeo Conde de Godó'' &lt;br/&gt; ''Barcelona Open Banc Sabadell''
| turneja                     = 
| sponzor                     = Banc Sabadell
| osnovan                     = 1953.
| obustavljen                 = 
| lokacija                    = [[Barcelona]], [[Španija]]
| stadion                     = [[Kraljevski teniski klub Barcelona]]
| kategorija                  = [[ATP 500]]
| podloga                     = Zemlja
| žrijeb                      = 32S / 24K / 16P (od 2025) &lt;br/&gt; 48S / 24K / 16P (od 2013) &lt;br/&gt; 56S / 28K / 24P (do 2012)
| nagradni_fond               = 2.950.310 € {{smaller|(2026)}}
| najviše_pojedinačnih_titula = {{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal]] (12)
| trenutni_prvak              = {{ZD|FRA}} [[Arthur Fils]]
| veb-sajt                    = {{URL|barcelonaopenbancsabadell.com/en}}
| napomene                    = 
| posljednji_završeni_turnir  = 
| pojedinačno                 = 
| parovi                      = 
| muškarci_pojedinačno        = 
| žene_pojedinačno            = 
| muški_parovi                = 
| ženski_parovi               = 
}}
[[Datoteka:Trofeo Conde de Godo 2008.jpg|mini|Trofej za izdanje iz 2008.]]
'''ATP Barcelona''' godišnji je [[tenis]]ki turnir za muškarce. Održava se u [[Barcelona|Barceloni]] svake godine s početkom od 1953,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.barcelonaopenbancsabadell.com/en/tournament/about|title=History {{!}} Barcelona Open Banc Sabadell {{!}} Tennis|website=Barcelona Open Banc Sabadell|language=en|access-date=7. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; a igra se na [[zemljana podloga|zemljanoj podlozi]] na terenima [[Kraljevski teniski klub Barcelona|Kraljevskog teniskog kluba]]. Ranije je bio dio serije [[Grand Prix (tenis)|Grand Prix]] (1970–1989, osim 1971) iako je bio otvoren i za igrače izvan WCT-a. Danas je u kategoriji [[ATP 500]] (pobjednik dobija 500 bodova na ATP-listi). Poznat je i pod nazivima '''Torneo Godó''', '''Trofeo Conde de Godó''' i '''Barcelona Open Banc Sabadell'''.

Ovo je drugi najvažniji ATP-turnir u [[Španija|Španiji]] nakon [[Madrid Masters]]a i najčešće se održava u posljednjoj sedmici aprila, kada je prosječna dnevna temperatura u Barceloni viša od 19&amp;nbsp;°C. Najviše pojedinačnih titula osvojio je [[Rafael Nadal]]&lt;ref&gt;{{Cite book |last= Grasso |first= John |url= https://repository.bbg.ac.id/bitstream/1967/1/3_Historical_Dictionaries_of_Sports.pdf|title=Historical Dictionary of Tennis}}&lt;/ref&gt; (12).
[[Datoteka:Rafael Nadal Doha.jpg|mini|[[Rafael Nadal]], 12-erostruki pobjednik turnira]]

== Pobjednici ==
=== Pojedinačno ===
{|class=wikitable 
!style=&quot;width:40px&quot;|Godina
!style=&quot;width:200px&quot;|Pobjednik
!style=&quot;width:200px&quot;|Finalist
!style=&quot;width:190px&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Rezultat
|-
|[[ATP Barcelona 1953.|1953.]]
|{{ZD|SAD|1912}} '''[[Vic Seixas]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Enrique Morea]]
|6–3, 6–4, 22–20
|-
|[[ATP Barcelona 1954.|1954.]]
|{{ZD|SAD|1912}} '''[[Tony Trabert]]'''
|{{ZD|SAD|1912}} [[Vic Seixas]]
|6–0, 6–1, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 1955.|1955.]]
|{{ZD|SAD|1912}} '''[[Art Larsen]]'''
|{{ZD|SAD|1912}} [[Budge Patty]]
|7–5, 3–6, 7–5, 2–6, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1956.|1956.]]
|{{ZD|SAD|1912}} '''[[Herbert Flam]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Robert Howe (teniser)|Bob Howe]]
|6–2, 6–3, 6–0
|-
|[[ATP Barcelona 1957.|1957.]]
|{{ZD|SAD|1912}} '''[[Herbert Flam]]''' (2)
|{{ZD|AUS}} [[Mervyn Rose]]
|6–4, 4–6, 6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1958.|1958.]]
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Sven Davidson]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Mervyn Rose]]
|4–6, 6–2, 7–5, 6–1
|-
|[[ATP Barcelona 1959.|1959.]]
|{{ZD|AUS}} '''[[Neale Fraser]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Roy Emerson]]
|6–2, 6–4, 3–6, 6–2
|-
|1960.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Andrés Gimeno]]'''
|{{ZD|ITA}} [[Giuseppe Merlo]]
|6–1, 6–2, 6–1
|-
|1961.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Santana]]
|6–4, 6–4, 6–1
|-
|1962.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Santana]]'''
|{{ZD|IND}} [[Ramanathan Krishnan]]
|3–6, 6–3, 6–4, 8–6
|-
|1963.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]''' (2)
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Juan Manuel Couder]]
|0–6, 6–4, 6–3, 4–6, 6–3
|-
|1964.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]''' (3)
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Santana]]
|2–6, 7–5, 6–3, 6–3
|-
|1965.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Juan Gisbert]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Martin Mulligan]]
|6–4, 4–6, 6–1, 2–6, 6–2
|-
|1966.
|{{ZD|BRA|1960}} '''[[Thomaz Koch]]'''
|{{ZD|JUG}} [[Nikola Pilić]]
|6–3, 6–2, 3–6, 7–5
|-
|1967.
|{{ZD|AUS}} '''[[Martin Mulligan]]'''
|{{ZD|MEX|1934}} [[Rafael Osuna]]
|5–7, 7–5, 6–4, 6–3
|-
|1968.
|{{ZD|AUS}} '''[[Martin Mulligan]]''' (2)
|{{ZD|SRNJ}} [[Ingo Buding]]
|6–0, 6–1, 6–0
|-
|1969.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Orantes]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Santana]]
|6–4, 7–5, 6–4
|-
|1970.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Santana]]''' (2)
|{{ZD|AUS}} [[Rod Laver]]
|6–4, 6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1971.|1971.]]
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Orantes]]''' (2)
|{{ZD|SAD}} [[Bob Lutz (teniser)|Bob Lutz]]
|6–4, 6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1972.|1972.]]
|{{ZD|ČSSR}} '''[[Jan Kodeš]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Orantes]]
|6–3, 6–2, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 1973.|1973.]]
|{{ZD|RUM|1965}} '''[[Ilie Năstase]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Orantes]]
|2–6, 6–1, 8–6, 6–4 
|-
|[[ATP Barcelona 1974.|1974.]]
|{{ZD|RUM|1965}} '''[[Ilie Năstase]]''' (2)
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Orantes]]
|8–6, 9–7, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 1975.|1975.]]
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Björn Borg]]'''
|{{ZD|ITA}} [[Adriano Panatta]]
|1–6, 7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, 6–3, 6–2 
|-
|[[ATP Barcelona 1976.|1976.]]
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Orantes]]''' (3)
|{{ZD|SAD}} [[Eddie Dibbs]]
|6–1, 2–6, 2–6, 7–5, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1977.|1977.]]
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Björn Borg]]''' (2)
|{{ZD|ŠPA|1977}} [[Manuel Orantes]]
|6–2, 7–5, 6–2 
|-
|[[ATP Barcelona 1978.|1978.]]
|{{ZD|MAĐ}} '''[[Balázs Taróczy]]'''
|{{ZD|RUM|1965}} [[Ilie Năstase]]
|1–6, 7–5, 4–6, 6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1979.|1979.]]
|{{ZD|ČIL}} '''[[Hans Gildemeister]]'''
|{{ZD|SAD}} [[Eddie Dibbs]]
|6–4, 6–3, 6–1
|-
|[[ATP Barcelona 1980.|1980.]]
|{{ZD|ČSSR}} '''[[Ivan Lendl]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Guillermo Vilas]]
|6–4, 5–7, 6–4, 4–6, 6–1
|-
|[[ATP Barcelona 1981.|1981.]]
|{{ZD|ČSSR}} '''[[Ivan Lendl]]''' (2)
|{{ZD|ARG}} [[Guillermo Vilas]]
|6–0, 6–3, 6–0
|-
|1982.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Mats Wilander]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Guillermo Vilas]]
|6–3, 6–4, 6–3
|-
|1983.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Mats Wilander]]''' (2)
|{{ZD|ARG}} [[Guillermo Vilas]]
|6–0, 6–3, 6–1
|-
|1984.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Mats Wilander]]''' (3)
|{{ZD|ŠVE}} [[Joakim Nyström]]
|7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, 6–4, 0–6, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 1985.|1985.]]
|{{ZD|FRA}} '''[[Thierry Tulasne]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Mats Wilander]]
|0–6, 6–2, 3–6, 6–4, 6–0
|-
|1986.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Kent Carlsson]]'''
|{{ZD|SRNJ}} [[Andreas Maurer]]
|6–2, 6–2, 6–0
|-
|1987.
|{{ZD|ARG}} '''[[Martín Jaite]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Mats Wilander]]
|7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, 6–4, 4–6, 0–6, 6–4
|-
|1988.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Kent Carlsson]]''' (2)
|{{ZD|AUT}} [[Thomas Muster]]
|6–3, 6–3, 3–6, 6–1
|-
|1989.
|{{ZD|EKV}} '''[[Andrés Gómez]]'''
|{{ZD|AUT}} [[Horst Skoff]]
|6–4, 6–4, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 1990.|1990.]]
|{{ZD|EKV}} '''[[Andrés Gómez]]''' (2)
|{{ZD|ARG}} [[Guillermo Pérez Roldán]]
|6–0, 7–6&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, 3–6, 0–6, 6–2 
|-
|[[ATP Barcelona 1991.|1991.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Emilio Sánchez]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Sergi Bruguera]]
|6–4, 7–6&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 1992.|1992.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Carlos Costa (teniser)|Carlos Costa]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Magnus Gustafsson]]
|6–4, 7–6&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1993.|1993.]]
|{{ZD|UKR}} '''[[Andrij Medvedev]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Sergi Bruguera]]
|6–7&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;, 6–3, 7–5, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1994.|1994.]]
|{{ZD|NIZ}} '''[[Richard Krajicek]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Carlos Costa (teniser)|Carlos Costa]]
|6–4, 7–6&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 1995.|1995.]]
|{{ZD|AUT}} '''[[Thomas Muster]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Magnus Larsson]]
|6–2, 6–1, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 1996.|1996.]]
|{{ZD|AUT}} '''[[Thomas Muster]]''' (2)
|{{ZD|ČIL}} [[Marcelo Ríos]]
|6–3, 4–6, 6–4, 6–1
|-
|1997.
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Albert Costa]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Portas]]
|7–5, 6–4, 6–4
|-
|1998.
|{{ZD|SAD}} '''[[Todd Martin]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Alberto Berasategui]]
|6–2, 1–6, 6–3, 6–2
|-
|1999.
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Félix Mantilla]]'''
|{{ZD|MAR}} [[Karim Alami]]
|7–6&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 6–3, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2000.|2000.]]
|{{ZD|RUS}} '''[[Marat Safin]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Juan Carlos Ferrero]]
|6–3, 6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2001.|2001.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Juan Carlos Ferrero]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Carlos Moyá]]
|4–6, 7–5, 6–3, 3–6, 7–5 
|-
|[[ATP Barcelona 2002.|2002.]]
|{{ZD|ARG}} '''[[Gastón Gaudio]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Albert Costa]]
|6–4, 6–0, 6–2 
|-
|[[ATP Barcelona 2003.|2003.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Carlos Moyá]]'''
|{{ZD|RUS}} [[Marat Safin]]
|5–7, 6–2, 6–2, 3–0 predaja
|-
|[[ATP Barcelona 2004 – singl|2004.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Tommy Robredo]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Gastón Gaudio]]
|6–3, 4–6, 6–2, 3–6, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2005 – singl|2005.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Juan Carlos Ferrero]]
|6–1, 7–6&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, 6–3 
|-
|[[ATP Barcelona 2006 – singl|2006.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (2)
|{{ZD|ŠPA}} [[Tommy Robredo]]
|6–4, 6–4, 6–0
|-
|[[ATP Barcelona 2007 – singl|2007.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (3)
|{{ZD|ARG}} [[Guillermo Cañas]]
|6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2008 – singl|2008.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (4)
|{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer]]
|6–1, 4–6, 6–1
|-
|[[ATP Barcelona 2009 – singl|2009.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (5)
|{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer]]
|6–2, 7–5
|-
|[[ATP Barcelona 2010 – singl|2010.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Fernando Verdasco]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Robin Söderling]]
|6–3, 4–6, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2011 – singl|2011.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (6)
|{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer]]
|6–2, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2012 – singl|2012.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (7)
|{{ZD|ŠPA}} [[David Ferrer]]
|7–6&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 7–5
|-
|[[ATP Barcelona 2013 – singl|2013.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (8)
|{{ZD|ŠPA}} [[Nicolás Almagro]]
|6–4, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2014 – singl|2014.]]
|{{ZD|JPN}} '''[[Kei Nishikori]]'''
|{{ZD|COL}} [[Santiago Giraldo]]
|6–2, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 2015 – singl|2015.]]
|{{ZD|JPN}} '''[[Kei Nishikori]]''' (2)
|{{ZD|ŠPA}} [[Pablo Andújar]]
|6–4, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2016 – singl|2016.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (9)
|{{ZD|JPN}} [[Kei Nishikori]]
|6–4, 7–5
|-
|[[ATP Barcelona 2017 – singl|2017.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (10)
|{{ZD|AUT}} [[Dominic Thiem]]
|6–4, 6–1
|-
|[[ATP Barcelona 2018 – singl|2018.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (11)
|{{ZD|GRČ}} [[Stefanos Tsitsipas]]
|6–2, 6–1
|-
|[[ATP Barcelona 2019 – singl|2019.]]
|{{ZD|AUT}} '''[[Dominic Thiem]]'''
|{{ZD|RUS}} [[Danil Medvedev]]
|6–4, 6–0
|-
|style=&quot;background:#dfdfdf&quot;|2020.|| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center; background:#dfdfdf;&quot;| ''[[Pandemija COVID-a 19|Otkazan]]''
|-
|[[ATP Barcelona 2021 – singl|2021.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''' (12)
|{{ZD|GRČ}} [[Stefanos Tsitsipas]]
|6–4, 6–7&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;, 7–5
|-
|[[ATP Barcelona 2022 – singl|2022.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Carlos Alcaraz]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Pablo Carreño Busta]]
|6–3, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 2023 – singl|2023.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Carlos Alcaraz]]''' (2)
|{{ZD|GRČ}} [[Stefanos Tsitsipas]]
|6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2024 – singl|2024.]]
|{{ZD|NOR}} '''[[Casper Ruud]]'''
|{{ZD|GRČ}} [[Stefanos Tsitsipas]]
|7–5, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2025 – singl|2025.]]
|{{ZD|DAN}} '''[[Holger Rune]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Carlos Alcaraz]]
|7–6&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 2026 – singl|2026.]]
|{{ZD|FRA}} '''[[Arthur Fils]]'''
|{{flagg|uxx|blank}}{{efn|name=rus|ATP je objavio da igrači iz Rusije i Bjelorusije od 1. marta 2022. neće nastupati pod imenima ili zastavama svojih zemalja zbog [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]].}} [[Andrej Rubljov (teniser)|Andrej Rubljov]]
|6–2, 7–6&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
|}

=== Parovi ===
{|class=wikitable 
!style=&quot;width:40px&quot;|Godina
!style=&quot;width:200px&quot;|Pobjednici
!style=&quot;width:200px&quot;|Finalisti
!style=&quot;width:190px&quot; class=&quot;unsortable&quot;|Rezultat
|-
|1953.
|{{ZD|ARG}} '''[[Enrique Morea]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} '''[[Vic Seixas]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Jaime Bartrolí]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠVE}} [[Lennart Bergelin]]
|6–3, 3–6, 6–3, 6–1
|-
|1954.
|{{ZD|SAD|1912}} '''[[Vic Seixas]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} '''[[Tony Trabert]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Jack Arkinstall]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} [[Malcolm Fox (teniser)|Malcolm Fox]]
|6–3, 6–4, 6–2
|-
|1955.
|{{ZD|AUS}} '''[[Mervyn Rose]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[George Worthington (teniser)|George Worthington]]'''
|{{ZD|SAD|1912}} [[Art Larsen]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} [[Budge Patty]]
|6–2, 2–6, 6–2, 6–1
|-
|1956.
|{{ZD|AUS}} '''[[Don Candy]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Lew Hoad]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Robert Howe (teniser)|Bob Howe]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} [[Art Larsen]]
|6–1, 6–1, 6–2
|-
|1957.
|{{ZD|AUS}} '''[[Robert Howe (teniser)|Bob Howe]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Mervyn Rose]]'''
|{{ZD|SAD|1912}} [[Herbert Flam]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} [[Sidney Schwartz]]
|6–3, 6–3, 5–7, 6–1
|-
|1958.
|{{ZD|VB}} '''[[Jaroslav Drobný]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD|1912}} '''[[Budge Patty]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Mervyn Rose]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[Warren Woodcock]]
|7–5, 6–3, 6–2
|-
|1959.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Neale Fraser]]'''
|{{ZD|ČIL}} [[Luis Ayala (teniser)|Luis Ayala]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[Rod Laver]]
|6–2, 4–6, 6–4, 13–11
|-
|1960.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Neale Fraser]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[José Luis Arilla]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} [[Andrés Gimeno]]
|6–4, 6–0, 6–4
|-
|1961.
|{{ZD|AUS}} '''[[Bob Hewitt]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Fred Stolle]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Bob Mark]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Santana]]
|2–6, 6–3, 6–4, 6–4
|-
|1962.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Neale Fraser]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Bob Hewitt]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[Fred Stolle]]
|8–6, 8–6, 6–4
|-
|1963.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Santana]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[José Luis Arilla]]&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} [[Eduardo Soriano]]
|5–7, 6–2, 3–6, 7–5, 6–3
|-
|1964.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Ken Fletcher]]'''
|{{ZD|BRA|1960}} [[José Mandarino]]&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} [[Eduardo Soriano]]
|6–3, 8–6, 1–6, 5–7, 6–3
|-
|1965.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|IND}} '''[[Ramanathan Krishnan]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[José Luis Arilla]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Santana]]
|6–2, 6–1, 6–1
|-
|1966.
|{{ZD|AUS}} '''[[Roy Emerson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} '''[[Fred Stolle]]'''
|{{ZD|BRA|1960}} [[Thomaz Koch]]&lt;br/&gt;{{ZD|BRA|1960}} [[José Mandarino]]
|9–7, 6–4
|-
|1967.
|{{ZD|BRA|1960}} '''[[Thomaz Koch]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|BRA|1960}} '''[[José Mandarino]]'''
|{{ZD|IND}} [[Ramanathan Krishnan]]&lt;br/&gt;{{ZD|MEX}} [[Rafael Osuna]]
|6–2, 6–4, 8–6
|-
|1968.
|{{ZD|BRA|1968}} '''[[Carlos Fernandes (teniser)|Carlos Fernandes]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČIL}} '''[[Patricio Rodríguez]]'''
|{{ZD|BRA|1968}} [[Thomaz Koch]]&lt;br/&gt;{{ZD|BRA|1968}} [[José Mandarino]]
|6–2, 3–6, 6–3, 6–1, 6–4
|-
|1969.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Orantes]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČIL}} '''[[Patricio Rodríguez]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Terry Addison]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[Ray Keldie]]
|8–10, 6–3, 6–1, 5–7, 6–2
|-
|1970.
|{{ZD|AUS}} '''[[Lew Hoad]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Santana]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Andrés Gimeno]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[Rod Laver]]
|6–4, 9–7, 7–5
|-
|1971.
|{{ZD|JUG}} '''[[Željko Franulović]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Juan Gisbert]]'''
|{{ZD|JAR|1928}} [[Cliff Drysdale]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} [[Andrés Gimeno]]
|7–6, 6–2, 7–6
|-
|1972.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Juan Gisbert]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Manuel Orantes]]'''
|{{ZD|JAR|1928}} [[Frew McMillan]]&lt;br/&gt;{{ZD|RUM|1965}} [[Ilie Năstase]]
|6–3, 3–6, 6–4
|-
|1973.
|{{ZD|RUM|1965}} '''[[Ilie Năstase]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|NIZ}} '''[[Tom Okker]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Antonio Muñoz (teniser)|Antonio Muñoz]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Orantes]]
|4–6, 6–3, 6–2 
|-
|1974.
|{{ZD|ŠPA|1945}} '''[[Juan Gisbert]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|RUM|1965}} '''[[Ilie Năstase]]'''
|{{ZD|ŠPA|1945}} [[Manuel Orantes]]&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} [[Guillermo Vilas]]
|3–6, 6–0, 6–2
|-
|1975.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Björn Borg]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} '''[[Guillermo Vilas]]'''
|{{ZD|POLJ}} [[Wojciech Fibak]]&lt;br/&gt;{{ZD|SRNJ}} [[Karl Meiler]]
|3–6, 6–4, 6–3
|-
|1976.
|{{ZD|SAD}} '''[[Brian Gottfried]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|MEX}} '''[[Raúl Ramírez]]'''
|{{ZD|JAR|1928}} [[Bob Hewitt]]&lt;br/&gt;{{ZD|JAR|1928}} [[Frew McMillan]]
|7–6, 6–4
|-
|1977.
|{{ZD|POLJ}} '''[[Wojciech Fibak]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČSSR}} '''[[Jan Kodeš]]'''
|{{ZD|JAR|1928}} [[Bob Hewitt]]&lt;br/&gt;{{ZD|JAR|1928}} [[Frew McMillan]]
|6–0, 6–4
|-
|1978.
|{{ZD|JUG}} '''[[Željko Franulović]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČIL}} '''[[Hans Gildemeister]]'''
|{{ZD|FRA}} [[Jean-Louis Haillet]]&lt;br/&gt;{{ZD|FRA}} [[Gilles Moretton]]
|6–1, 6–4
|-
|1979.
|{{ZD|ITA}} '''[[Paolo Bertolucci]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ITA}} '''[[Adriano Panatta]]'''
|{{ZD|BRA|1968}} [[Carlos Kirmayr]]&lt;br/&gt;{{ZD|BRA|1968}} [[Cassio Motta]]
|6–4, 6–3
|-
|1980.
|{{ZD|SAD}} '''[[Steve Denton]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČSSR}} '''[[Ivan Lendl]]'''
|{{ZD|ČSSR}} [[Pavel Složil]]&lt;br/&gt;{{ZD|MAĐ}} [[Balázs Taróczy]]
|6–2, 6–7, 6–3
|-
|1981.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Anders Järryd]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠVE}} '''[[Hans Simonsson]]'''
|{{ZD|EKV}} [[Andrés Gómez]]&lt;br/&gt;{{ZD|ČIL}} [[Hans Gildemeister]]
|6–1, 6–4
|-
|1982.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Anders Järryd]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠVE}} '''[[Hans Simonsson]]'''
|{{ZD|BRA|1968}} [[Carlos Kirmayr]]&lt;br/&gt;{{ZD|BRA|1968}} [[Cassio Motta]]
|6–3, 6–2
|-
|1983.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Anders Järryd]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠVE}} '''[[Hans Simonsson]]'''
|{{ZD|SAD}} [[Jim Gurfein]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} [[Erick Iskersky]]
|7–5, 6–3
|-
|1984.
|{{ZD|ČSSR}} '''[[Pavel Složil]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČSSR}} '''[[Tomáš Šmíd]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Martín Jaite]]&lt;br/&gt;{{ZD|PAR}} [[Víctor Pecci]]
|6–2, 6–0
|-
|1985.
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Sergio Casal]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} '''[[Emilio Sánchez]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Jan Gunnarsson]]&lt;br/&gt;{{ZD|DEN}} [[Michael Mortensen]]
|6–3, 6–3
|-
|1986.
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Jan Gunnarsson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠVE}} '''[[Joakim Nyström]]'''
|{{ZD|PER}} [[Carlos di Laura]]&lt;br/&gt;{{ZD|ITA}} [[Claudio Panatta]]
|6–3, 6–4
|-
|1987.
|{{ZD|ČSSR}} '''[[Miloslav Mečíř]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČSSR}} '''[[Tomáš Šmíd]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Javier Frana]]&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} [[Christian Miniussi]]
|6–1, 6–2
|-
|1988.
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Sergio Casal]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} '''[[Emilio Sánchez]]'''
|{{ZD|ŠVI}} [[Claudio Mezzadri]]&lt;br/&gt;{{ZD|URU}} [[Diego Pérez (teniser)|Diego Pérez]]
|6–4, 6–3
|-
|1989.
|{{ZD|ARG}} '''[[Gustavo Luza]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} '''[[Christian Miniussi]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Sergio Casal]]&lt;br/&gt;{{ZD|ČSSR}} [[Tomáš Šmíd]]
|6–3, 6–3
|-
|1990.
|{{ZD|EKV}} '''[[Andrés Gómez]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} '''[[Javier Sánchez]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Sergio Casal]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Emilio Sánchez]]
|7–6&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, 7–5 
|-
|1991.
|{{ZD|ARG}} '''[[Horacio de la Peña]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ITA}} '''[[Diego Nargiso]]'''
|{{ZD|NJE}} [[Boris Becker]]&lt;br/&gt;{{ZD|NJE}} [[Eric Jelen]]
|3–6, 7–6&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|1992.
|{{ZD|EKV}} '''[[Andrés Gómez]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} '''[[Javier Sánchez]]'''
|{{ZD|SAD}} [[Ivan Lendl]]&lt;br/&gt;{{ZD|ČSSR}} [[Karel Nováček]]
|6–4, 6–4
|-
|1993.
|{{ZD|SAD}} '''[[Shelby Cannon]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} '''[[Scott Melville]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Sergio Casal]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Emilio Sánchez]]
|7–6&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, 6–1
|-
|1994.
|{{ZD|RUS}} '''[[Jevgenij Kafeljnikov]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČEŠ}} '''[[David Rikl]]'''
|{{ZD|SAD}} [[Jim Courier]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Javier Sánchez]]
|5–7, 6–1, 6–4
|-
|1995.
|{{ZD|SAD}} '''[[Trevor Kronemann]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} '''[[David Macpherson (teniser)|David Macpherson]]'''
|{{ZD|ITA}} [[Andrea Gaudenzi]]&lt;br/&gt;{{ZD|HRV}} [[Goran Ivanišević]]
|6–2, 6–4
|-
|1996.
|{{ZD|ARG}} '''[[Luis Lobo]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} '''[[Javier Sánchez]]'''
|{{ZD|VB}} [[Neil Broad]]&lt;br/&gt;{{ZD|JAR}} [[Piet Norval]]
|6–1, 6–3
|-
|1997.
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Alberto Berasategui]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} '''[[Jordi Burillo]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Pablo Albano]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Àlex Corretja]]
|6–3, 7–5
|-
|1998.
|{{ZD|NIZ}} '''[[Jacco Eltingh]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|NIZ}} '''[[Paul Haarhuis]]'''
|{{ZD|JAR}} [[Ellis Ferreira]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} [[Rick Leach]]
|7–5, 6–0
|-
|1999.
|{{ZD|NIZ}} '''[[Paul Haarhuis]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|RUS}} '''[[Jevgenij Kafeljnikov]]'''
|{{ZD|ITA}} [[Massimo Bertolini]]&lt;br/&gt;{{ZD|ITA}} [[Cristian Brandi]]
|7–5, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2000 – parovi|2000.]]
|{{ZD|ŠVE}} '''[[Nicklas Kulti]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ŠVE}} '''[[Mikael Tillström]]'''
|{{ZD|NIZ}} [[Paul Haarhuis]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[Sandon Stolle]]
|6–2, 6–7&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;
|-
|[[ATP Barcelona 2001 – parovi|2001.]]
|{{ZD|SAD}} '''[[Donald Johnson]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} '''[[Jared Palmer]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Tommy Robredo]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Fernando Vicente]]
|7–6&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2002 – parovi|2002.]]
|{{ZD|AUS}} '''[[Michael Hill (teniser)|Michael Hill]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|ČEŠ}} '''[[Daniel Vacek]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Lucas Arnold Ker]]&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} [[Gastón Etlis]]
|6–4, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2003 – parovi|2003.]]
|{{ZD|SAD}} '''[[Bob Bryan]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} '''[[Mike Bryan]]'''
|{{ZD|JAR}} [[Chris Haggard]]&lt;br/&gt;{{ZD|JAR}} [[Robbie Koenig]]
|6–4, 6–3 
|-
|[[ATP Barcelona 2004 – parovi|2004.]]
|{{ZD|BAH}} '''[[Mark Knowles]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|KAN}} '''[[Daniel Nestor]]'''
|{{ZD|ARG}} [[Mariano Hood]]&lt;br/&gt;{{ZD|ARG}} [[Sebastián Prieto]]
|4–6, 6–3, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2005 – parovi|2005.]]
|{{ZD|IND}} '''[[Leander Paes]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SCG}} '''[[Nenad Zimonjić]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Feliciano López]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal]]
|6–3, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2006 – parovi|2006.]]
|{{ZD|BAH}} '''[[Mark Knowles]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|KAN}} '''[[Daniel Nestor]]'''
|{{ZD|POLJ}} [[Mariusz Fyrstenberg]]&lt;br/&gt;{{ZD|POLJ}} [[Marcin Matkowski]]
|6–2, 6–7&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;, [10–5]
|-
|[[ATP Barcelona 2007 – parovi|2007.]]
|{{ZD|RUM}} '''[[Andrei Pavel]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|NJE}} '''[[Alexander Waske]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Bartolomé Salvá-Vidal|Tomeu Salvà]]
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;
|-
|[[ATP Barcelona 2008 – parovi|2008.]]
|{{ZD|SAD}} '''[[Bob Bryan]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} '''[[Mike Bryan]]'''
|{{ZD|POLJ}} [[Mariusz Fyrstenberg]]&lt;br/&gt;{{ZD|POLJ}} [[Marcin Matkowski]]
|6–3, 6–2 
|-
|[[ATP Barcelona 2009 – parovi|2009.]]
|{{ZD|KAN}} '''[[Daniel Nestor]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SRB}} '''[[Nenad Zimonjić]]'''
|{{ZD|IND}} [[Mahesh Bhupathi]]&lt;br/&gt;{{ZD|BAH}} [[Mark Knowles]] 
|6–3, 7–6&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;
|-
|[[ATP Barcelona 2010 – parovi|2010.]]
|{{ZD|KAN}} '''[[Daniel Nestor]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SRB}} '''[[Nenad Zimonjić]]'''
|{{ZD|AUS}} [[Lleyton Hewitt]]&lt;br/&gt;{{ZD|BAH}} [[Mark Knowles]] 
|4–6, 6–3, [10–6]
|-
|[[ATP Barcelona 2011 – parovi|2011.]]
|{{ZD|MEX}} '''[[Santiago González (teniser)|Santiago González]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} '''[[Scott Lipsky]]'''
|{{ZD|SAD}} [[Bob Bryan]]&lt;br/&gt;{{ZD|SAD}} [[Mike Bryan]]
|5–7, 6–2, [12–10]
|-
|[[ATP Barcelona 2012 – parovi|2012.]]
|{{ZD|POLJ}} '''[[Mariusz Fyrstenberg]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|POLJ}} '''[[Marcin Matkowski]]'''
|{{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Marc López]]
|2–6, 7–6&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;, [10–8]
|-
|[[ATP Barcelona 2013 – parovi|2013.]]
|{{ZD|AUT}} '''[[Alexander Peya]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|BRA}} '''[[Bruno Soares]]'''
|{{ZD|ŠVE}} [[Robert Lindstedt]]&lt;br/&gt;{{ZD|KAN}} [[Daniel Nestor]]
|5–7, 7–6&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;, [10–4]
|-
|[[ATP Barcelona 2014 – parovi|2014.]]
|{{ZD|NIZ}} '''[[Jesse Huta Galung]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|FRA}} '''[[Stéphane Robert]]'''
|{{ZD|KAN}} [[Daniel Nestor]]&lt;br/&gt;{{ZD|SRB}} [[Nenad Zimonjić]]
|6–3, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2015 – parovi|2015.]]
|{{ZD|HRV}} '''[[Marin Draganja]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|FIN}} '''[[Henri Kontinen]]'''
|{{ZD|VB}} [[Jamie Murray]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUS}} [[John Peers]]
|6–3, 6–7&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;, [11–9]
|-
|[[ATP Barcelona 2016 – parovi|2016.]]
|{{ZD|SAD}} '''[[Bob Bryan]]''' &lt;br/&gt; {{ZD|SAD}} '''[[Mike Bryan]]'''
|{{ZD|URU}} [[Pablo Cuevas]]&lt;br/&gt;{{ZD|ŠPA}} [[Marcel Granollers]]
|7–5, 7–5
|-
|[[ATP Barcelona 2017 – parovi|2017.]]
|{{ZD|RUM}} '''[[Florin Mergea]]''' &lt;br/&gt; {{ZD|PAK}} '''[[Aisam-ul-Haq Qureshi]]'''
|{{ZD|NJE}} [[Philipp Petzschner]]&lt;br/&gt;{{ZD|AUT}} [[Alexander Peya]]
|6–4, 6–3
|-
|[[ATP Barcelona 2018 – parovi|2018.]]
|{{ZD|ŠPA}} '''[[Feliciano López]]''' &lt;br/&gt; {{ZD|ŠPA}} '''[[Marc López]]'''
|{{ZD|PAK}} [[Aisam-ul-Haq Qureshi]] &lt;br/&gt; {{ZD|NIZ}} [[Jean-Julien Rojer]]
|7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, 6–4
|-
|[[ATP Barcelona 2019 – parovi|2019.]]
|{{ZD|KOL}} '''[[Juan Sebastián Cabal]]''' &lt;br/&gt; {{ZD|KOL}} '''[[Robert Farah (teniser)|Robert Farah]]'''
|{{ZD|VB}} [[Jamie Murray]] &lt;br/&gt; {{ZD|BRA}} [[Bruno Soares]]
|6–4, 7–6&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;
|-
|style=&quot;background:#dfdfdf&quot;|2020.|| colspan=&quot;3&quot; style=&quot;text-align:center; background:#dfdfdf;&quot;| ''[[Pandemija COVID-a 19|Otkazan]]''
|-
|[[ATP Barcelona 2021 – parovi|2021.]]
|{{nowrap|{{ZD|KOL}} '''[[Juan Sebastián Cabal]]''' (2)&lt;br/&gt;{{ZD|KOL}} '''[[Robert Farah (teniser)|Robert Farah]]''' (2)}}
|{{ZD|NJE}} [[Kevin Krawietz]] &lt;br/&gt; {{ZD|RUM}} [[Horia Tecău]]
|6–4, 6–2
|-
|[[ATP Barcelona 2022 – parovi|2022.]]
|{{nowrap|{{ZD|NJE}}}} '''[[Kevin Krawietz]]'''&lt;br/&gt;{{ZD|NJE}} '''[[Andreas Mies]]'''
|{{ZD|NIZ}} [[Wesley Koolhof]]&lt;br/&gt;{{ZD|VB}} [[Neal Skupski]]
|6–7&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, 7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, [10–6]
|-
|[[ATP Barcelona 2023 – parovi|2023.]]
| {{ZD|ARG}} '''[[Máximo González]]'''&lt;br/&gt; {{ZD|ARG}} '''[[Andrés Molteni]]'''
| {{ZD|NIZ}} [[Wesley Koolhof]] &lt;br/&gt; {{ZD|VB}} [[Neal Skupski]]
| 6–3, 6–7&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;, [10–4]
|-
|[[ATP Barcelona 2024 – parovi|2024.]]
| {{ZD|ARG}} '''[[Máximo González]]''' (2)&lt;br/&gt; {{ZD|ARG}} '''[[Andrés Molteni]]''' (2)
| {{ZD|POLJ}} [[Jan Zieliński]] &lt;br/&gt; {{ZD|MNK}} [[Hugo Nys]]
| 4–6, 6–4, [11–9]
|-
|[[ATP Barcelona 2025 – parovi|2025.]]
| {{ZD|NIZ}} '''[[Sander Arends]]''' &lt;br/&gt; {{ZD|VB}} '''[[Luke Johnson (teniser)|Luke Johnson]]'''
| {{ZD|VB}} [[Joe Salisbury]] &lt;br/&gt; {{ZD|VB}} [[Neal Skupski]]
| 6–3, 6–7&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;, [10–6]
|-
|[[ATP Barcelona 2026 – parovi|2026.]]
| {{ZD|VB}} '''[[Julian Cash]]''' &lt;br/&gt; {{ZD|VB}} '''[[Lloyd Glasspool]]'''
| {{ZD|FRA}} [[Pierre-Hugues Herbert]] &lt;br/&gt; {{ZD|ITA}} [[Andrea Vavassori]]
| 6–3, 6–3
|}

=== Veterani ===
{|class=wikitable 
!style=width:4% align=top|Godina
!style=width:24% align=top|Pobjednik
!style=width:24% align=top|Finalist
!style=width:24% align=top|3. mjesto
!style=width:24% align=top|4. mjesto
|-valign=top
|2006.|||{{ZD|ŠPA}} [[Sergi Bruguera]]&lt;br/&gt;6–1, 6–4||{{ZD|ŠPA}} [[Carlos Costa (teniser)|Carlos Costa]]|||{{ZD|NIZ}} [[Richard Krajicek]]&lt;br/&gt;6–7&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;, 6–4, [10–7]|||{{ZD|SAD}} [[John McEnroe]]
|-valign=top
|2007.|||{{ZD|ŠPA}} [[Sergi Bruguera]]&lt;br/&gt;4–6, 6–1, [10–2]||{{ZD|ŠPA}} [[Jordi Arrese]]|||{{ZD|FRA}} [[Cédric Pioline]]&lt;br/&gt;6–2, 7–5|||{{ZD|SAD}} [[John McEnroe]]
|-valign=top
|2008.|||{{ZD|ČIL}} [[Marcelo Ríos]]&lt;br/&gt;6–3, 6–3||{{ZD|NJE}} [[Michael Stich]]|||{{ZD|FRA}} [[Cédric Pioline]]&lt;br/&gt;7–6&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;, 3–1 predaja|||{{ZD|ŠPA}} [[Albert Costa]]
|-valign=top
|2009.|||{{ZD|ŠPA}} [[Félix Mantilla]]&lt;br/&gt;6–4, 6–1||{{ZD|ŠPA}} [[Albert Costa]]|||{{ZD|ŠVE}} [[Magnus Gustafsson]]&lt;br/&gt;6–7&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, 6–2, [11–9]|||{{ZD|ŠVE}} [[Anders Järryd]]
|-valign=top
|2010.|||{{ZD|HRV}} [[Goran Ivanišević]]&lt;br/&gt;6–4, 6–4||{{ZD|ŠVE}} [[Thomas Enqvist]]|||{{ZD|ŠPA}} [[Joan Balcells]]&lt;br/&gt;6–0, 6–3|||{{ZD|JAR}} [[Wayne Ferreira]]
|}

== Rekordi ==
=== Najviše pojedinačnih titula ===
* {{ZD|ŠPA}} [[Rafael Nadal]]: 12 (2005–2009, 2011–2013, 2016–2018, 2021)

=== Najviše titula u parovima ===
* {{ZD|AUS}} [[Roy Emerson]]: 7 (1959, 1960. i 1962. s [[Neale Fraser|Fraserom]]; 1963. sa [[Manuel Santana|Santanom]]; 1964. s [[Ken Fletcher|Fletcherom]]; 1965. s [[Ramanathan Krishnan|Krishnanom]]; 1966. sa [[Fred Stolle|Stolleom]])

=== Parovi s najviše titula ===
* {{ZD|AUS}} [[Roy Emerson]] / [[Neale Fraser]]: 3 (1959, 1960, 1962)
* {{ZD|ŠVE}} [[Anders Järryd]] / [[Hans Simonsson]]: 3 (1981–1983)
* {{ZD|SAD}} [[Bob Bryan]] / [[Mike Bryan]]: 3 (2003, 2008, 2016)

=== Osvajači obje titule u istoj godini ===
{{div col}}
* {{ZD|SAD}} [[Vic Seixas]]: 1953.
* {{ZD|SAD}} [[Tony Trabert]]: 1954.
* {{ZD|AUS}} [[Neale Fraser]]: 1959.
* {{ZD|AUS}} [[Roy Emerson]]: 1963, 1964.
* {{ZD|ŠPA}} [[Manuel Orantes]]: 1969, 1970.
* {{ZD|RUM}} [[Ilie Năstase]]: 1973, 1974
* {{ZD|ŠVE}} [[Björn Borg]]: 1975.
* {{ZD|ČSSR}} [[Ivan Lendl]]: 1980.
* {{ZD|EKV}} [[Andrés Gómez]]: 1990.
{{div col end}}

=== Najviše pojedinačnih finala ===
* {{ZD|ŠPA}} '''[[Rafael Nadal]]''': 12 (pobjednik 2005–2009, 2011–2013, 2016–2018, 2021)

=== Najviše godina nastupao ===
* {{ZD|ŠPA}} [[Feliciano López]]: 22 (1998, 2001–2012, 2014–2019, 2021–2023)

== Napomene ==
{{notelist}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.barcelonaopenbancsabadell.com/en Službeni sajt] {{es simbol}} {{ca simbol}} {{en simbol}}

{{ATP 500}}

[[Kategorija:ATP Barcelona]]
[[Kategorija:Teniski turniri u Španiji]]
[[Kategorija:Teniski turniri na zemlji]]
[[Kategorija:Sport u Barceloni]]</text>
      <sha1>toeqod34ro0rf2d6u4bpnrt8utrgvtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edukologija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>429804</id>
    <revision>
      <id>3925746</id>
      <parentid>3924648</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3097" sha1="1lpr5qdmnoohkw7j8yidwg6qqcu207j" xml:space="preserve">Pojam '''edukologija''' predstavlja opći sistem znanja o obrazovnom procesu, odnosno drugi izraz za opću nauku o obrazovanju. Izraz je nastao u Americi i prvi za koga se smatra da ga je koristio jest profesor na Američkom državnom univerzitetu Ohio Lowry W. Harding u njegovom radu &quot;Anthology in Educology&quot; iz 1951,&lt;ref&gt;Lowry W. Harding (ed): Anthology in Educology.&lt;/ref&gt; kao i u radu &quot;Essays in Educology&quot; iz 1956.&lt;ref&gt;Lowry W. Harding (ed): Essays in Educology.&lt;/ref&gt;

'''Obrazovne nauke''',&lt;ref&gt;Very rarely, except by non-native speakers, '''educational sciences'''. Examples: the ''[https://jates.org/index.php/jatespath Journal of Applied Technical and Educational Sciences]''; international conferences: World Conference on Educational Sciences; International Conference on Educational Sciences, Technology Integration and Mobile Learning; [https://edpsych.education.wisc.edu/about/department/ University of Wisconsin Educational Sciences Building], [https://www.indstate.edu/education/cdcsep Indiana State University Department of Applied Clinical and Educational Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240601175334/https://jates.org/index.php/jatespath|date=1. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; poznate i kao '''obrazovne studije''' ili '''teorija obrazovanja''', a tradicionalno nazivane ''[[Pedagogija|pedagogijom]]'',&lt;ref&gt;{{Multiref2|{{cite book |last1=Bartlett |first1=Steve |title=Introduction to education studies |date=2007 |publisher=Sage Publications |location=Los Angeles |isbn=978-1-4129-2193-0 |edition=2nd |pages=3–4}}|{{cite book |last1=Pulsford |first1=Mark |last2=Morris |first2=Rebecca |last3=Purves |first3=Ross |title=Understanding Education Studies: Critical Issues and New Directions |date=31. 5. 2023 |publisher=Taylor &amp; Francis |isbn=978-1-000-87163-0 |page=38 |url=https://books.google.com/books?id=_5O4EAAAQBAJ&amp;pg=PT38 |language=en}}|{{cite web | url=https://ies.ed.gov/director/board/ | title=National Board for Education Sciences, Institute of Education Sciences (IES) }}|[https://learn.org/articles/What_is_Education_Science.html What Is Education Science?]}}&lt;/ref&gt; nastoje opisati, razumjeti i propisati [[obrazovanje]], uključujući [[Obrazovna politika|obrazovnu politiku]]. Podoblasti uključuju [[komparativno obrazovanje]], [[obrazovna istraživanja]], [[Teorija nastave|teoriju nastave]], teoriju i [[Psihologija obrazovanja|psihologiju]] [[Teorija kurikuluma|kurikuluma]], [[Filozofija obrazovanja|filozofiju]], [[Sociologija obrazovanja|sociologiju]], [[Ekonomija obrazovanja|ekonomiju]] i [[Historija obrazovanja|historiju obrazovanja]].&lt;ref&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Plainlist/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;{{Unbulleted list citebundle|{{harvnb|Warren|2009|pp=1–2}}|{{harvnb|Noddings|1995|pp=[https://archive.org/details/philosophyofeduc00nodd/page/1 1–6]}}}}&lt;/ref&gt; Povezane su [[Learning theory (education)|teorija učenja]] ili [[kognitivna nauka]].

== Također pogledajte ==
* [[Pedagogija]]
* [[Andragogija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}{{u začetku}}

[[Kategorija:Teorija obrazovanja| ]]</text>
      <sha1>1lpr5qdmnoohkw7j8yidwg6qqcu207j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stephen Curry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>431061</id>
    <revision>
      <id>3926501</id>
      <parentid>3900038</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T01:30:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61953" sha1="hnfpnrf8dp5s7dvf1z20isnkjsuu5jy" xml:space="preserve">{{Infokutija košarkaš
| ime_košarkaša       = Stephen Curry
| slika               = Stephen Curry Shooting (cropped).jpg
| veličina_slike      = 
| opis_slike          = Curry 2017.
&lt;!-- Lični podaci --&gt;
| puno_ime            = Wardell Stephen Curry II
| datum_rođenja       = {{Datum rođenja i godine|1988|03|14}}
| mjesto_rođenja      = [[Akron (Ohio)|Akron]], [[Ohio]], [[SAD]]
| datum_smrti         = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|godinaSmrt|mjesecSmrt|datumSmrt|godinaRođenja|mjesecRođenja|datumRođenja}} --&gt;
| mjesto_smrti        =
| nacionalnost        = Amerikanac
| državljanstvo       = 
| visina              = 191 cm
| težina              = 86 kg
| nadimak             = 
| pozicija            = [[Plejmejker]] / [[bek šuter]]
| početak_karijere    = 2009.
| NBA_draft           = [[NBA draft 2009.|2009]] / 1. runda / 7. pik ([[Golden State Warriors]])
| kraj_karijere       = 
&lt;!-- Informacija o klubu --&gt;
| trenutni_klub       = [[Golden State Warriors]]
| broj_na_dresu       = 30
&lt;!-- Profesionalni klubovi --&gt;
| godine1             = 2009–trenutno
| klub1               = [[Golden State Warriors]]
| godine2             =
| klub2               =
| godine3             =
| klub3               =
&lt;!-- ******
**** --&gt;
| godine15            =
| klub15              =
&lt;!-- Trenirane ekipe --&gt;
| godine_treniranja   =
| trenirane_ekipe     =
&lt;!-- Nagrade --&gt;
| nagrade             = 
* 4× [[Spisak prvaka NBA-lige|prvak NBA]] ([[NBA finale 2015.|2015]], [[NBA finale 2017.|2017]], [[NBA finale 2018.|2018]], [[NBA finale 2022.|2022]])
* [[Najkorisniji igrač NBA finala]] ([[NBA finale 2022.|2022]])
* 2× [[NBA Najkorisniji igrač lige|najkorisniji igrač lige]] ([[NBA 2014/2015.|2015]], [[NBA 2015/2016.|2016]])
* 10× [[Spisak učesnika NBA All-Star utakmica|NBA All-Star]] ([[NBA All-Star utakmica 2014.|2014]]–[[NBA All-Star utakmica 2019.|2019]], [[NBA All-Star utakmica 2021.|2021]]–[[NBA All-Star utakmica 2024.|2024]])
* [[Najkorisniji igrač NBA All-Star utakmice]] ([[NBA All-Star utakmica 2022.|2022]])
* 4× član [[All-NBA ekipa|najbolje petorke]] ([[NBA 2014/2015.|2015]], [[NBA 2015/2016.|2016]], [[NBA 2018/2019.|2019]], [[NBA 2020/2021.|2021]])
* 4× član [[All-NBA ekipa|najbolje druge petorke]] ([[NBA 2013/2014.|2014]], [[NBA 2016/2017.|2017]], [[NBA 2021/2022.|2022]], [[NBA 2022/2023.|2023]])
* 2× član [[All-NBA ekipa|najbolje treće petorke]] ([[NBA 2017/2018.|2018]], [[NBA 2023/2024.|2024]])
* [[Najkorisniji igrač konferencijskog finala (NBA)|Najkorisniji igrač finala Zapadne konferencije]] ([[NBA doigravanje 2022.|2022]])
* 2× [[NBA takmičenje u tricama|Pobjednik takmičenja u tricama]] ([[NBA All-Star utakmica 2015.|2015]], [[NBA All-Star utakmica 2021.|2021]])
* 2× [[Najbolji strijelci NBA po sezonama|Najbolji strijelac NBA lige]] ([[NBA 2015/2016.|2016]], [[NBA 2020/2021.|2021]])
* [[Spisak najboljih kradljivaca lopti sezone NBA lige|Najbolji kradljivac lopti sezone]] ([[NBA 2015/2016.|2016]]
* [[Klub 50–40–90]] ([[NBA 2015/2016.|2016]])
* Član [[NBA All-Rookie ekipa|najbolje petorke novajlija]] ([[NBA 2009/2010.|2010]])
* Izabran u [[NBA 75]]
* [[Sportska osoba godine (NBA)|Sportska osoba godine]] ([[NBA 2010/2011.|2011]])
* [[Associated Press|AP]]-jev najbolji sportist godine (2015)
| medalje              =
{{MedaljaSport|[[Košarka]]}}
{{MedaljaDržava|{{ZID|SAD}}}}
{{MedaljaTakmičenje|[[Košarka na Olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]}}
{{MedaljaZlato|[[Košarka na Olimpijskim igrama 2024 – muškarci|Pariz 2024.]]|[[Košarkaška reprezentacija SAD-a|Reprezentacija]]}}
{{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u košarci|Svjetsko prvenstvo]]}}
{{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|2010. Turska]]|[[Ekipa Sjedinjenih Američkih Država za Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|ekipa]]}}
{{MedaljaZlato|[[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|2014. Španija]]|[[Ekipa Sjedinjenih Američkih Država za Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|ekipa]]}}
{{MedaljaTakmičenje|[[Svjetsko prvenstvo u košarci za muškarce do 19 godina|Svjetsko juniorsko prvenstvo]]}}
{{MedaljaSrebro|[[Svjetsko prvenstvo u košarci za muškarce do 19 godina 2007.|2007. Srbija]]|ekipa}}
}}
'''Wardell Stephen Curry II''' (rođen 14. marta 1988) [[SAD|američki]] je [[košarka]]š.&lt;ref name=&quot;br&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01.html|title=Stephen Curry NBA Stats|work=Basketball-Reference.com|date=14. 2. 2015|access-date=15. 2. 2015|archive-date=22. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160722105121/http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Član je [[Golden State Warriors]]a i igra na poziciji [[plejmejker]]a. Warriorsi su ga izabrali u prvom krugu [[NBA draft]]a [[NBA draft 2009.|2009.]] kao sedmi pik.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nba-croatia.com/nba/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2812&amp;Itemid=65|title=NBA draft 2009: Stephen Curry|date=|access-date=8. 12. 2015}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot}}&lt;/ref&gt; Tri sezone igrao je na Koledžu Davidson, gdje je nastupao za ekipu [[Davidson Wildcats]]a. Sin je nekadašnjeg profesionalnog košarkaša [[Dell Curry|Della Curryja]], koji je 16 sezona nastupao u NBA ligi, a njegov brat [[Seth Curry|Seth]] trenutno igra za [[Brooklyn Nets]]e.

Godine 2015. na [[NBA All-Star vikend|All-Star vikendu]] pobijedio je u takmičenju u brzom šutiranju trica, osvojio je prvi šampionski prsten s Golden Stateom i proglašen [[NBA Najkorisniji igrač lige|najkorisnijim igračem]] lige. Sljedeće sezone drugi put je bio najkorisniji igrač, a sa 73 pobjede u 82 utakmice Warriorsi su oborili rekord generacije [[Chicago Bulls]]a iz sezone 1995/96. Osvojio je drugi šampionski prsten u sezoni 2016/17.

Drži rekord NBA lige po postignutim tricama u regularnoj sezoni. Prvi je košarkaš u historiji koji je postigao više od 400 trica u regularnom dijelu sezone. U tandemu s klupskim kolegom [[Klay Thompson|Klayom Thompsonom]], zajednički drže rekord lige po broju postignutih trica u regularnoj sezoni, dobivši nadimak &quot;[[Splash Brothers]]&quot;. Godine 2021. postao je igrač s najviše ubačenih trica u historiji NBA lige, prestigavši [[Ray Allen|Raya Allena]].

Sa seniorskom [[Košarkaška reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|reprezentacijom SAD-a]] osvojio je zlatnu medalju na [[Olimpijske igre 2024.|Olimpijskim igrama 2024.]] i dvije zlatne medalje na [[Svjetsko prvenstvo u košarci|svjetskim prvenstvima]] [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|2010.]] i [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|2014.]] Pojedini košarkaški stručnjaci, kolege i navijači smatraju da je najbolji šuter u historiji NBA lige.{{efn|name=best|Pogledajte:
* {{cite web|url=http://grantland.com/the-triangle/nba-shootaround-get-your-brooms-ready/|title=NBA Shootaround: Get Your Brooms Ready|work=Grantland.com|date=27. 5. 2015|access-date=27. 5. 2015}}
* {{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2482473-is-stephen-curry-the-best-shooter-ever-yes-say-many-of-nbas-all-time-marksmen|title=Is Steph Curry The Best Shooter Ever? Yes, Say Many of NBA's All-Time Marksmen|work=Bleacherreport.com|date=1. 6. 2015|access-date=1. 6. 2015}}
* {{cite web|url=http://grantland.com/the-triangle/making-sense-of-the-madness-in-game-2-of-the-nba-finals/|title=Making Sense of the Madness in Game 2 of the NBA Finals|work=Grantland.com|date=8. 6. 2015|access-date=8. 6. 2015}}
* {{cite web|url=https://soundcloud.com/the-bill-simmons-podcast/ep-34-nba-nfl-picks-w-joe-house-1|title=Ep. 34: NBA + NFL Picks w/ Joe House|website=SoundCloud.com|host=Bill Simmons|date=4. 12. 2015|time=38:02|access-date=7. 12. 2015|archive-date=8. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208222841/https://soundcloud.com/the-bill-simmons-podcast/ep-34-nba-nfl-picks-w-joe-house-1|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.nbaserbia.rs/vesti/12689/nba-serbia-predstavlja-najbolji-suteri-xxi-veka|title=NBA SERBIA PREDSTAVLJA: Najbolji šuteri XXI veka|work=nbaserbia.com|date=10. 12. 2015|access-date=13. 12. 2015}}{{Mrtav link|datum=Oktobar 2019 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2597549-reggie-miller-comments-on-comparisons-to-steph-curry-warriors-success|title=Reggie Miller Comments on Comparisons to Steph Curry, Warriors' Success|work=bleacherreport.com|date=9. 12. 2015|access-date=16. 12. 2015}}
* {{cite web|title=Celtics' Ainge: Stephen Curry, not Larry Bird, is best shooter ever|url=http://www.foxsports.com/nba/story/golden-state-warriors-boston-celtics-stephen-curry-danny-ainge-larry-bird-best-shooter-ever-092415|publisher=Fox Sports|access-date=10. 1. 2016}}}}

== Biografija ==
Rođen je u [[Akron (Ohio)|Akronu]] u [[Ohio|Ohiju]]. Odrastao je u [[Charlotte (Sjeverna Karolina)|Charlotteu]], gdje je njegov otac [[Dell Curry|Dell]] proveo 10 godina igrajući za ekipu [[Charlotte Hornets]]a.{{efn|Kroz historiju, klub je mijenjao ime; od 2004. do 2014. naziv kluba je bio [[Charlotte Bobcats]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sportske.net/vest/kosarka/strsljenovi-se-vratili-u-sarlot-137665.html|title=Stršljenovi se vratili u Šarlot|work=sportske.net|date=9. 12. 2015|access-date=18. 12. 2015|archive-date=22. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222111023/http://www.sportske.net/vest/kosarka/strsljenovi-se-vratili-u-sarlot-137665.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;}} Curry i njegov mlađi brat [[Seth Curry|Seth]] često su prisustvovali na utakmicama kada je igrao njihov otac. Majka [[Sonya Curry|Sonya]] igrala je [[odbojka|odbojku]] na Univerzitetu Virginia.&lt;ref name=&quot;FCA&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.fca.org/themagazine/stephen-curry-golden-state-warriors/#.U_SztvldUUg|title=Stephan Curry, Golden State Warriors|publisher=Fellowship of Christian Athletes|access-date=20. 8. 2014}}&lt;/ref&gt; Završio je srednju školu u Charlotteu. Želio je nastaviti školovanje na Virginia Techu, matičnom univerzitetu njegovih roditelja, ali mu nisu ponudili stipendiju, pa je izabrao Koledž Davidson u [[Sjeverna Karolina|Sjevernoj Karolini]].

Mlađi brat [[Seth Curry|Seth]] igrao je košarku i studirao na [[Univerzitet Duke|Univerzitetu Duke]], a u sezoni 2013/14. bio je igrač Golden Statea. Ima i mlađu sestru Sydel, koja trenira odbojku.&lt;ref&gt;{{cite web|url= http://elonphoenix.com/roster.aspx?rp_id=3961&amp;path=wvball|title=Sydel Alicia Curry |publisher=Elon University |date=12. 6. 2015 |access-date=12. 6. 2015}}&lt;/ref&gt;

Dana 30. jula 2011. Curry se oženio Ayeshom Alexander iz Charlottea.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://jocksandstilettojill.com/2011/08/golden-state-warriors-guard-stephen-curry-marries-college-sweetheart-ayesha-alexander/ |title=Golden State Warriors Guard Stephen Curry Married His College Sweetheart Ayesha Alexander&amp;nbsp;: Jocks and Stiletto Jill &amp;#124; ESPN meets Sex and the City &amp;#124; Jocks And Stiletto Jill // ESPN meets Sex and the City |publisher=Jocks And Stiletto Jill|date=3. 8. 2011 |access-date=16. 9. 2011}}&lt;/ref&gt; Par ima dvije kćerke, jednu rođenu 2012, a drugu 2015.&lt;ref&gt;{{cite web |url= http://espn.go.com/blog/playbook/visuals/post/_/id/6569/fans-draw-for-stephen-currys-daughter|title=Fans draw for Stephen Curry's daughter |publisher= ESPN |date=1. 8. 2012|access-date=3. 8. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://abc7news.com/family/steph-currys-wife-announces-birth-of-baby-girl/842929/|title=Golden State Warriors' Steph Curry's wife announces birth of baby girl|access-date=12. 7. 2015}}&lt;/ref&gt; te sina rođenog 2018. Živjeli su u malom mjestu [[Orinda (Kalifornija)|Orinda]] u [[Kalifornija|Kaliforniji]], a zatim su se preselili u [[Alamo (Kalifornija)|Alamo]].&lt;ref&gt;{{cite news |last1= Tyler |first1= Carolyn |title=Warriors star Steph Curry has special connection to Orinda|url=http://abc7news.com/sports/warriors-star-curry-has-special-connection-to-orinda/745297/|access-date=14. 12. 2015|work=ABC 7 News|publisher=ABC Inc., KGO-TV San Francisco|date=27. 5. 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Touring the many homes of Stephen Curry – Curbed SF|url=http://sf.curbed.com/2016/10/28/13458002/stephen-curry-homes-alamo-walnut-creek-orinda-oakland|access-date=21. 11. 2016|website=sf.curbed.com|date=21. 11. 2016|archive-date=22. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161122072957/http://sf.curbed.com/2016/10/28/13458002/stephen-curry-homes-alamo-walnut-creek-orinda-oakland|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Izjašnjava se kao [[Kršćanstvo|kršćanin]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Curry: In His Own Words|url=http://www.fca.org/in-action/2015/05/04/curry-in-his-own-words|website=fca.org|access-date=16. 6. 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://prodigalmagazine.com/stephen-curry-interview/ |title=Stephen Curry Interview &amp;#124; Prodigal Magazine |publisher=Prodigalmagazine.com |date=16. 2. 2009 |access-date=16. 9. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404220407/http://www.prodigalmagazine.com/stephen-curry-interview/ |archive-date=4. 4. 2016 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na dresu nosi broj 30, u čast svog oca, koji je također igrao s tim brojem.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.basketball-reference.com/players/c/curryde01.html|title=Dell Curry |author= |date= |website=Basketball-Reference.com|access-date=3. 11. 2015}}&lt;/ref&gt;

== Igračka karijera ==
=== Srednja škola ===
Iako nizak rastom, Curry odlučuje pristupiti kršćanskoj [[srednja škola|srednjoj školi]] u Charlotteu. Sa šutom od preko 48 procenata i osvojena tri prstena, postao je višestruki MVP, ali ni to nije bilo dovoljno da dobije stipendiju od prestižnijih [[koledž]]a. Virginia Hokies ponudili su mu ulogu ''walk-on'' igrača, što bi praktično značilo da je igrač koji nema nikakvu šansu za dobijanje stipendije.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Posnanski|first=Joe|url=http://www.kansascity.com/sports/story/551547.html|title=Kansas will have to deal with Stephen Curry to get to Final Four|date=28. 3. 2008|newspaper=Kansas City Star|archive-url=https://web.archive.org/web/20081215033209/http://www.kansascity.com/sports/story/551547.html|archive-date=15. 12. 2008}}&lt;/ref&gt; Razočaran takvim odnosom koji su imali prema njemu, odlučuje prihvatiti ponudu Davidsona.

=== Koledž ===
[[Datoteka:Stephen Curry Davidson cropped.jpg|mini|lijevo|Curry u redu Davidson Wildcatsa 2008.]]
Curry je proveo tri sezone na koledžu Davidson (2006–2009) gdje je nastupao za ekipu Davidson Wildcatsa.&lt;ref name=&quot;returning&quot;&gt;{{cite web|url=http://sports.espn.go.com/ncb/ncaatourney08/news/story?id=3321332 |title=Sophomore sensation Curry returning to Davidson |publisher=Sports.espn.go.com |date=31. 3. 2008 |access-date=17. 9. 2010}}&lt;/ref&gt; Tokom tri godine studija na koledžu Davidson, odigrao je 104 utakmice, s prosjekom od 25,3 postignutih poena po utakmici. U prvoj sezoni, Curry je proglašen za najboljeg početnika u Južnoj konferenciji, a u naredne dvije sezone bio je najbolji igrač Konferencije.

Na svojoj drugoj koledž utakmici protiv Michigan Statea, postigao je 32 poena, dodao devet skokova i četiri asistencije. Sveukupno, cijela frešmen sezona protekla je u njegovim odličnim igrama. Wildcatsi su ostvarili rezultat od 29–5, Curry je bio prvi strijelac tima s 21,5 poena po utakmici, a drugi u cijeloj Južnoj konferenciji. Postavio je NCAA rekord za frešmene po broju ubačenih trica.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.soconsports.com/ViewArticle.dbml?DB_OEM_ID=4000&amp;ATCLID=812781 |title=And Then There Were Two: Championship Set for Saturday – SoConSports.com—Official Web Site of The Southern Conference |publisher=Soconsports.com |date= |access-date=17. 9. 2010 |archive-date=5. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120305084802/http://www.soconsports.com/ViewArticle.dbml?DB_OEM_ID=4000&amp;ATCLID=812781 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Predvodio je Davidson do završnice NCAA turnira u kojoj su poraženi od Marylanda.&lt;ref&gt;{{cite web|author=HSBC Arena, Buffalo, NY |url=http://scores.espn.go.com/ncb/recap?gameId=274000051 |title=No. 4 seed Maryland survives against upstart Davidson |publisher=Scores.espn.go.com |date=15. 3. 2007 |access-date=17. 9. 2010}}&lt;/ref&gt; Uvršten je na spisak reprezentacije SAD-a za Svjetski šampionat za igrače ispod 19 godina, koji se 2007. održao u [[Novi Sad|Novom Sadu]].

Wildcatsi nisu bili miljenici žrijeba, ali je Curry u svojoj drugoj godini igrao odlično i uglavnom bilježio preko 20 poena po utakmici, što je bilo dovoljno za osvajanje konferencije i plasman na NCAA turnir. Igrajući protiv Gonzage, Davidson je bilježio prvu pobjedu od 1969, a Curry je sa 40 postignutih poena i šutom 8/10 za tri bio najefikasniji strijelac. U drugoj rundi završnog turnira savladan je [[Georgetown]]. Iako su cijelu utakmicu zaostajali za rivalom, Curry je doprinio pobjedi s 25 poena.&lt;ref name=&quot;upsethoyas&quot;&gt;{{cite web|author=RBC Center, Raleigh, NC |url=http://scores.espn.go.com/ncb/recap?gameId=284000013 |title=No. 10 seed Davidson clinches Sweet 16 berth after upset of Hoyas |publisher=Scores.espn.go.com |date=23. 3. 2008 |access-date=17. 12. 2010}}&lt;/ref&gt; Koledž Davidson plasirao se među osam najboljih, gdje su ih eliminirali Kansas Jayhawksi.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Ford Field, Detroit, MI |url=http://scores.espn.go.com/ncb/recap?gameId=284000015 |title=Goliath slays Davidson, Curry as Kansas holds on |publisher=Scores.espn.go.com |date= 30. 3. 2008 |access-date=17. 9. 2010}}&lt;/ref&gt; Uprkos porazu od Kansasa, Curry je osvojio nekoliko nagrada i oborio nekoliko rekorda.

Svoju koledž karijeru obilježio je prepoznatljivim šutom i veoma dobrim procentima; tako je [[18. novembar|18. novembra]] [[2008.]] u utakmici protiv Oklahome upisao lični rekord od 44 postignuta poena.&lt;ref name=&quot;Oklahomaloss&quot;&gt;{{cite web|author=Lloyd Noble Center, Norman, OK |url=http://sports.espn.go.com/ncb/recap?gameId=283230201 |title=Curry's career-high 44 points not enough as Griffin-led Oklahoma tops Davidson |publisher=Sports.espn.go.com |date=18. 11. 2008 |access-date=17. 9. 2010}}&lt;/ref&gt; Bile su mu potrebne samo 83 utakmice kako bi zabilježio više od 2000 poena, a propustio je samo jednu utakmicu svog Davidsona; imao je 30 utakmica na kojima je bilježio 30 i više poena, postavio je rekord u broju postignutih trica svih vremena te više pojedinačnih rekorda tokom jedne sezone.

Dana [[28. februar]]a [[2009]], postao je vodeći strijelac svih vremena koledža Davidson, ubacivši 34 poena protiv Georgije. Dao je ukupno 2488 koševa i tako pretekao Johna Gerdyja.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sandiegouniontribune.com/news/2009/feb/28/bkc-georgia-southern-davidson-022809/ |title=Curry sets mark, Davidson routs Ga Southern 99–56 |publisher=sandiegouniontribune.com |date=17. 9. 2010 |access-date=17. 9. 2010 |archive-date=22. 12. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133306/http://www.sandiegouniontribune.com/news/2009/feb/28/bkc-georgia-southern-davidson-022809/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; U posljednjoj koledž godini bio je najbolji poenter NCAA i uvršten je u prvi tim lige.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sports-reference.com/cbb/players/stephen-curry-1.html |title=Stephen Curry Stats &amp;#124; College Basketball at |publisher=Sports-reference.com |date= |access-date=9. 4. 2013 |archive-date=2. 2. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130202073633/http://www.sports-reference.com/cbb/players/stephen-curry-1.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==== Univerzitetska statistika ====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center; width: 70%;&quot;
|+ Prosječno po utakmici
! Sezona
! Tim
! OU
! POE
! SKO
! ASI
! UKR
! BLK
! ŠI%
! 3P%
! SB%
! MIN
! TO
|-
| 2006/07.
| rowspan=3|Davidson Wildcats
| 34
| 21,5
| 4,6
| 2,8
| 1,8
| 0,2
| 0,463
| 0,408
| 0,855
| 30,9
| 2,8
|-
| 2007/08.
| 36
| 25,9
| 4,6
| 2,9
| 2,1
| 0,4
| 0,483
| 0,439
| 0,894
| 33,1
| 2,6
|-
| 2008/09.
| 34
| 28,6
| 4,4
| 5,6
| 2,5
| 0,2
| 0,454
| 0,387
| 0,876
| 33,7
| 3,7
|-
!colspan=2|Karijera
! 104
! 25,3
! 4,5
! 3,7
! 2,1
! 0,3
! 0,467
! 0,412
! 0,876
! 32,6
! 3,0
|}

=== NBA ===
[[Datoteka:Stephen Curry 2.jpg|mini|desno|Stephen Curry 2011.]]

==== 2009–2014. ====
Na [[NBA draft]]u 2009, odabrali su ga [[Golden State Warriors]]i kao 7. pika. Potpisao je četvorogodišnji ugovor vrijedan 12,7 miliona [[američki dolar|dolara]].&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/07/08/SP4F18LAC0.DTL|title=Curry signs deal|publisher=San Francisco Chronicle|date=8. 7. 2009|first=Rusty|last=Simmons|access-date=8. 7. 2017|archive-date=13. 7. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090713180933/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/07/08/SP4F18LAC0.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; U svojoj prvoj sezoni uvršten je u najbolju petorku novajlija. Curry je odmah postao glavni plejmejker u timu, a do tada najveća zvijezda ''Ratnika'' – [[Monta Ellis]] – vratio se na svoju omiljenu poziciju beka. Debitirao je za prvi tim 28. oktobra 2009. protiv [[Huston Rockets]]a. Počeo je utakmicu u startnoj petorci te za 36 minuta igre postigao 14 poena, imao 7 asistencija i 4 ukradene lopte.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/10/28/SPQS1AC7IH.DTL|title=Curry's debut is solid, but not off the charts|publisher=San Francisco Chronicle|date=28. 10. 2009|first=Scott|last=Osler|access-date=9. 4. 2013|archive-date=2. 11. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091102073507/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/10/28/SPQS1AC7IH.DTL|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; U utakmici s [[Los Angeles Clippers]]ima 10. februara 2010, Curry je imao najbolji učinak: postigao je 36 poena i napravio prvi [[tripl-dabl]] u karijeri.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/player/gamelog/_/id/3975/year/2010/stephen-curry |title=Stephen Curry Game By Game Stats and Performance – Golden State Warriors – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=14. 3. 2013 |access-date=9. 4. 2013}}&lt;/ref&gt; Učestvovao je na [[NBA All-Star vikend|All-Star vikendu]] 2011. i pobijedio u takmičenju [[NBA All-Star vikend#Skills Challenge|''Skills Challenge'']], gdje igrači pokazuju svoje vještine u driblingu, gađanju, dodavanju, brzini i preciznosti. Imao je najbolji procent slobodnih bacanja u ligi i postavio je novi rekord Warriorsa s 93,4%, čime je nadmašio Ricka Barryja koji je imao 92,4%. Također je dobio nagradu za sportsku ličnost sezone 2010/11.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry/bio.html |title=Stephen Curry Bio Page |publisher=NBA.com |date=14. 3. 2013 |access-date=16. 4. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123010955/http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry/bio.html |archive-date=23. 1. 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Tokom mjeseca maja 2011, Curry je morao na operaciju zgloba desne noge.&lt;ref name=&quot;mercurynews1&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.mercurynews.com/warriors/ci_22390965/golden-state-warriors-charles-jenkins-eager-show-off |title=Golden State Warriors' Stephen Curry sidelined by ankle injury again – San Jose Mercury News |publisher=Mercurynews.com |date=9. 4. 2013|access-date=9. 4. 2013}}&lt;/ref&gt; Zbog povrede koja ga je mučila imao je slab učinak, s prosjekom od 14,7 poena, 3,4 skokova, 5,3 asistencije te 1,5 ukradenih lopti.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/standings/_/year/2012 |title=2011-2012 NBA Regular Season Conference Standings – National Basketball Association – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=|access-date=9. 4. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/player/gamelog/_/id/3975/year/2012/stephen-curry |title=Stephen Curry Game By Game Stats and Performance – Golden State Warriors – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=14. 3. 2013 |access-date=9. 4. 2013}}&lt;/ref&gt;

Prije početka sezone 2012/13, Curry je produžio ugovor s Golden Stateom u vrijednosti od 44 miliona dolara na četiri godine.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-lands--44m-contract-extension-31571909.html|title=Stephen Curry lands $44M contract extension|date=31. 10. 2012|work=Yahoo Sports|access-date=15. 2. 2015|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305111846/https://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-lands--44m-contract-extension-31571909.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Tokom te sezone postavio je rekord NBA lige po postignutim tricama u regularnoj sezoni (272).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/9184857/stephen-curry-golden-state-warriors-sets-new-3-point-season-record |title=Stephen Curry of Golden State Warriors sets new 3-point season record – ESPN |publisher=Espn.go.com |date=18. 4. 2013 |access-date=30. 4. 2014}}&lt;/ref&gt; Dana 28. februara 2013, u dvorani [[Madison Square Garden]] u [[New York]]u ([[New York (savezna država)|New York]]), Curry je ubacio 54 poena [[New York Knicks]]ima, od čega 11 trica iz 13 pokušaja.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mondo.rs/a281052/Sport/Kosarka/NBA-Kari-stavio-11-trojki.html|title=NBA: Kari &quot;stavio&quot; 11 trojki|author=|work=mondo|access-date=15. 2. 2015|archive-date=22. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222102237/http://mondo.rs/a281052/Sport/Kosarka/NBA-Kari-stavio-11-trojki.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Naredne godine, Curry i saigrač [[Klay Thompson]] postavljaju zajednički NBA rekord po postignutim tricama u sezoni sa 484,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/1994265-steph-curry-sets-nba-record-for-most-three-pointers-in-a-span-of-2-seasons|title=Steph Curry Sets NBA Record for Most Three-Pointers in a Span of 2 Seasons|author=Bleacher Report Milestones|work=Bleacher Report|access-date=15. 2. 2015}}&lt;/ref&gt; a zbog toga dobijaju nadimak &quot;Splash Brothers&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/video/channels/nba_tv/2013/12/21/20131221-inside-splash-bros.nba/|title=Inside Stuff: Golden State's Splash Brothers|work=NBA.com|access-date=15. 2. 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WqDDsyUHClQ|title=Like Father, Like Son: Curry &amp; Thompson's NBA Legacies|date=13. 5. 2013|work=YouTube|access-date=15. 2. 2015}}&lt;/ref&gt; Golden State završio je regularnu sezonu rezultatom 47–35, izborio je doigravanje i dobio Denver Nuggetse u prvom krugu.&lt;ref&gt;{{cite web|author=Correspondent |url=http://bleacherreport.com/articles/1610191-what-the-experts-are-saying-about-golden-state-warriors-postseason-chances |title=What the Experts Are Saying About Golden State Warriors' Postseason Chances |publisher=Bleacher Report |date=20. 4. 2013 |access-date=30. 4. 2014}}&lt;/ref&gt; To je Curryju i većini njegovih saigrača bio prvi nastup u doigravanju.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.nba.com/2013/news/04/18/warriors-playoff-rookies.ap/index.html | title=Warriors head to Denver lacking playoff experience | publisher=NBA | date=18. 4. 2013 | access-date=27. 4. 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130423063519/http://www.nba.com/2013/news/04/18/warriors-playoff-rookies.ap/index.html | archive-date=23. 4. 2013 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; U polufinalu su igrali protiv [[San Antonio Spurs]]a; Curry je u prvoj utakmici serije postigao 44 poena, ali su ispali poslije šest odigranih utakmica. Uvršten je u najbolji drugi tim sezone, a također je po prvi put učestvovao na [[NBA All-Star utakmica|All-Star utakmici]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Curry starts in first All-Star Game; LeBron top vote-getter|url=http://www.nba.com/2014/news/01/23/nba-all-star-2014-starters-announced-release/|work=NBA.com|date=23. 1. 2014|access-date=25. 1. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140127013641/http://www.nba.com/2014/news/01/23/nba-all-star-2014-starters-announced-release|archive-date=27. 1. 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==== Prvi šampionski prsten, priznanja i rekordi ====
{{Quote box
 |title =
 |quote = &quot;Curry je [[Michael Jordan]] ove generacije – mi smo svi željeli biti kao Mike, a današnja djeca odrastat će gledajući Stepha.&quot;&amp;emsp;–&amp;nbsp;[[Jason Kidd]], bivši američki košarkaš&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2015&amp;mm=12&amp;dd=14&amp;nav_id=1074259|title=Kid: Kari je Džordan ove generacije|work=B92|date=14. 12. 2015|access-date=16. 12. 2015}}&lt;/ref&gt;
 |align = rigt
 |width = 33%
 |bgcolor =
}}
U sezoni 2014/15, Curry je predvodio ''Ratnike'' do prve NBA titule od 1975. Golden State u finalu je pobijedio [[Cleveland Cavaliers]]e ukupnim rezultatom 4–2, a Curry je u finalnoj seriji imao učinak od 26,0 poena, 5,2 skoka, 6,3 asistencije i 1,8 ukradenih lopti.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01/gamelog/2015/|title=Stephen Curry 2014-15 Game Log|author=|date=|work=Basketball-Reference.com|access-date=15. 12. 2015|archive-date=19. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151219092832/http://www.basketball-reference.com/players/c/curryst01/gamelog/2015/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Iste godine imenovan je za [[NBA Najkorisniji igrač lige|najkorisnijeg igrača lige (MVP)]], a tim Warriorsa ujedno je zabilježio 67 pobjeda, što je do tada bilo najviše u historiji franšize.&lt;ref name=mvp&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/warriors/news/curry-mvp-20150504|title=Warriors Guard Stephen Curry Named 2014–15 Kia NBA Most Valuable Player|date=4. 5. 2015|work=NBA.com|access-date=4. 5. 2015}}&lt;/ref&gt; Oborio je svoj prethodni rekord po postignutim tricama u regularnoj sezoni 9. aprila 2015,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EhLFTDd5YxY|title=Stephen Curry Breaks NBA Record with 273rd 3-Pointer of Season|date=9. 4. 2015|work=YouTube|access-date=9. 4. 2015}}&lt;/ref&gt; a do kraja sezone postigao je 286 trica. Po prvi put je izabran u najbolju petorku NBA lige, a pored [[LeBron James|LeBrona Jamesa]] dobio je svih 129 glasova.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vijesti.me/sport/kari-i-dzejms-dobili-sve-glasove-834634|title=Kari i Džejms dobili najviše glasova, Vučević 25.|work=vijesti|access-date=13. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222115033/http://www.vijesti.me/sport/kari-i-dzejms-dobili-sve-glasove-834634|archive-date=22. 12. 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na All-Staru u New Yorku pobijedio je u takmičenju u [[NBA takmičenje u brzom šutiranju trica|brzom šutiranju trica]], postavivši novi rekord od 27 poena.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/nba/allstar2015/story/_/id/12327367/all-star-game-stephen-curry-leaves-no-doubt-taking-3-point-contest-title|title=All-Star Game — Stephen Curry leaves no doubt in taking 3-point Contest title – ESPN|work=ESPN.com|access-date=15. 2. 2015}}&lt;/ref&gt;

Curry je nastavio s dobrom igrom i u sezoni 2015/16, njegov tim je nanizao 24 uzastopne pobjede od početka takmičenja.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.politika.rs/scc/clanak/345236/Sport/Kosarka/Jokic-brojao-do-19-Marjanovic-sest-Bjelica-tri-poena|title=НБА: Јокић бројао до 19, Марјановић шест, Бјелица три поена|work=Politika|access-date=12. 12. 2015}}&lt;/ref&gt; Niz pobjeda Golden Statea prekinut je porazom od ekipe [[Milwaukee Bucks]]a, a Curry je bio najefikasniji igrač u svom timu sa 28 postignutih poena.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2015&amp;mm=12&amp;dd=13&amp;nav_id=1073916|title=Baksi prekinuli niz Voriorsa, Bobi bez minuta|work=B92 sport|date=13. 12. 2015|access-date=13. 12. 2015}}&lt;/ref&gt; Na utakmici protiv [[Brooklyn Nets]]a 14. novembra 2015, postigao je pet trica te prevazišao učinak svog oca Della Curryja. Dell je u cjelokupnoj karijeri dao ukupno 1245 trica, dok je Stephen poslije utakmice s Netstima na svom saldu imao tri trice više od svog oca.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.sportske.net/vest/kosarka/stef-kari-nadmasio-oca-243941.html|title=Stef Kari 'nadmašio' oca|work=sportske.net|date=15. 11. 2015|access-date=16. 12. 2015}}&lt;/ref&gt; U pobjedi ''Ratnika'' protiv [[Sacramento Kings]]a 28. decembra 2015. u [[Oracle Arena|Oracle Areni]], Stephen je zabilježio šesti tripl-dabl u karijeri; 23 poena, 14 asistencija i 10 skokova.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nba.com/games/20151228/SACGSW/gameinfo.html?ls=iref:nbahpt6a|title=Curry's triple-double leads Warriors past Kings 122-103|work=nba.com|date=28. 12. 2015|access-date=29. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101123832/http://www.nba.com/games/20151228/SACGSW/gameinfo.html?ls=iref:nbahpt6a|archive-date=1. 1. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na istoj utakmici dao je 17 uzastopnih poena za tri minute.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.telegraf.rs/sport/1929311-i-ovo-moze-kari-17-poena-za-3-minuta-video|title=I ovo može Kari: 17 poena za 3 minuta!|work=telegraf.rs|date=30. 12. 2015|access-date=1. 1. 2016}}&lt;/ref&gt;

Curry je oborio još jedan rekord NBA lige na utakmici [[25. februar]]a [[2016.]] protiv [[Orlando Magic]]a, postigavši barem jednu tricu u rekordnoj 128. utakmici u nizu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&amp;mm=02&amp;dd=26&amp;nav_id=1100945|title=Kari 51 i trojkaški rekord, Marjanović bez poena|work=b92sport.rs|date=26. 2. 2016|access-date=27. 2. 2016}}&lt;/ref&gt; Na sljedećoj utakmici protiv [[Oklahoma City Thunder]]a, ponovo je oborio vlastiti rekord po broju postignutih trica u regularnom dijelu (288), pritom s postignutih 12 trica na utakmici se izjednačio s [[Kobe Bryant|Kobejem Bryantom]] i [[Donyell Marshall|Donyellom Marshallom]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&amp;mm=02&amp;dd=28&amp;nav_id=1101685|title=Stef Kari.|work=B92 sport košarka|date=28. 2. 2016|access-date=28. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;

Curry je s Warriorsima nastavio postizati miljokaze u NBA ligi, pobjedom protiv [[Memphis Grizzlies]]a 125–104 (ubacio 46 poena). Na taj način su oborili rekord generacije Chicago Bullsa iz sezone 1995/96. s ostvarena 73 trijumfa u regularnom dijelu sezone.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&amp;mm=04&amp;dd=14&amp;nav_id=1119722|title=Karijeva magija, Voriorsi prestigli Bulse!|work=B92 sport|date=14. 4. 2016|access-date=14. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;

U četvrtoj utakmici polufinala doigravanja protiv [[Portland Trail Blazers|Portlanda]], Curry je u prvom poluvremenu ubacio 13 poena, ali se znatno popravio u drugom i poentirao kada god je bilo potrebno. Također je oborio rekord i postao prvi igrač koji je u produžetku ubacio 17 poena u NBA ligi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&amp;mm=05&amp;dd=10&amp;nav_id=1129506|title=Kari &quot;iz kreveta&quot; do još jednog rekorda NBA|work=B92 sport|date=9. 5. 2016|access-date=10. 5. 2016}}&lt;/ref&gt; Curry je drugi put u karijeri osvojio MVP-nagradu, a postao je prvi igrač u historiji koji je jednoglasno dobio ovo priznanje.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/vesti.php?yyyy=2016&amp;mm=05&amp;dd=10&amp;nav_id=1129790|title=Jednoglasno: Kari je MVP!|work=B92 sport|date=10. 5. 2016|access-date=11. 5. 2016}}&lt;/ref&gt; Curry nije uspio osvojiti drugi šampionski prsten, budući da je Golden State poražen u neizvjesnom NBA finalu od Clevelanda s 3–4 u seriji.

==== Drugi šampionski prsten ====
U sezoni 2016/17, dvostruki MVP ubacio je rekordnih 13 trica (13/17) u pobjedi Golden State Warriorsa nad [[New Orleans Pelicans]]ima 116–106.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sport.blic.rs/kosarka/nba/kobi-je-proslost-kari-ispalio-13-strela-prestigao-brajanta-i-ispisao-istoriju-video/210qlsx|title=KOBI JE PROŠLOST Kari ispalio 13 strela, prestigao Brajanta i ispisao istoriju! |work=Blic sport|date=8. 11. 2016|access-date=8. 11. 2016}}&lt;/ref&gt; Dolaskom [[Kevin Durant|Kevina Duranta]] iz Oklahome, znatno je ojačan tim iz Oaklanda. Bio je jedan od najzaslužnijih, pored Duranta, za osvajanje drugog šampionskog prstena pobjedom u finalu NBA lige protiv [[Cleveland Cavaliers]]a sa 4–1 u seriji.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mondo.rs/a1016128/Mondo-TV/Sport/Golden-Stejt-osvojio-titulu-NBA-lige.html|title=Kraj! Golden Stejtu šampionski prsten, Durent MVP|work=Mondo|date=8. 6. 2017|access-date=5. 7. 2017|archive-date=17. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717093713/http://mondo.rs/a1016128/Mondo-TV/Sport/Golden-Stejt-osvojio-titulu-NBA-lige.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Njegov agent Jeff Austin, početkom jula [[2017]]. dao je izjavu medijima u kojoj je naveo da je Curry postao najplaćeniji igrač u historiji NBA.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sportklub.rs/Kosarka/NBA/a176935-Stef-Kari-postaje-najplaceniji-igrac-u-istoriji-NBA.html|title=Stef Kari postaje najplaćeniji igrač u istoriji NBA |work=Sportklub|date=1. 7. 2017|access-date=7. 7. 2017}}&lt;/ref&gt; Potpisao je novi petogodišnji ugovor s Golden Gateom vrijedan 201 milion dolara i ujedno je prvi košarkaš s ugovorom od preko 200 miliona dolara.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.si.com/nba/2017/06/30/stephen-curry-warriors-contract-update-supermax|title=Report: Warriors will sign Curry to max deal|last=Woo|first=Jeremy|work=Sports Illustrated|date=1. 7. 2017|access-date=1. 7. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.forbes.com/forbes/welcome/?toURL=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2017/07/01/stephen-curry-to-sign-richest-contract-in-nba-history-worth-201-million/&amp;refURL=https://www.google.co.uk/&amp;referrer=https://www.google.co.uk/|title=Stephen Curry Will Make More Than $80 Million Next Season After Signing Richest Contract In NBA History|date=1. 7. 2017|access-date=1. 7. 2017}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; Sedmicu dana kasnije [[James Harden]] potpisao je ugovor s Rocketsima od 208 miliona dolara i tako pretekao Curryja.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Krawczynski|first=Jon|url=http://www.nba.com/article/2017/07/08/rockets-sign-harden-four-year-contract-extension|title=Houston Rockets sign James Harden to reported record contract extension|work=NBA.com|date=8. 7. 2017|access-date=8. 7. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nezavisne.com/sport/kosarka/Harden-najplaceniji-kosarkas-svijeta/433860|title=Harden najplaćeniji košarkaš svijeta|date=9. 7. 2017|access-date=18. 7. 2017}}&lt;/ref&gt;

=== Reprezentacija ===
S juniorskom reprezentacijom SAD-a, Stephen Curry osvojio je srebrnu medalju na [[Svjetsko prvenstvo u košarci za muškarce do 19 godina 2007.|Svjetskom prvenstvu 2007.]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]]. U finalu prvenstva, SAD je poražen od domaćina [[Košarkaška reprezentacija Srbije do 18 i 19 godina|Srbije]] sa 69–74.

Za [[Košarkaška reprezentacija Sjedinjenih Američkih Država|seniorsku reprezentaciju SAD-a]] debitirao je 2010. Osvojio je dvije zlatne medalje na [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2010.|Svjetskom prvenstvu 2010.]] u [[Turska|Turskoj]] i na [[Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.|Svjetskom prvenstvu 2014.]] u [[Španija|Španiji]]. Na završnoj utakmici Svjetskog prvenstva u [[Madrid]]u, protiv reprezentacije [[Košarkaška reprezentacija Srbije|Srbije]] postigao je 10 poena.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fiba.com/basketballworldcup/2014/1409/USA-Serbia|title=USA - Serbia final statistics|work=fiba.com boxscore statistics|access-date=10. 12. 2015|archive-date=25. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151125164608/http://www.fiba.com/basketballworldcup/2014/1409/USA-Serbia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Igrački profil ==
{{Quote box
 |title =
 |quote = &quot;Nikada ranije nisam vidio nikoga kao što je on u historiji košarke.&quot;&amp;emsp;–&amp;nbsp;[[LeBron James]], američki košarkaš&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.b92.net/sport/kosarka/nba.php?yyyy=2016&amp;mm=02&amp;dd=28&amp;nav_id=1101707|title=Lebron Kariju: Čoveče, stani malo|work=B92 sport|date=28. 2. 2016|access-date=28. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;
 |align = right
 |width = 33%
 |bgcolor =
}}
Curry igra na poziciji [[plejmejker]]a kao organizator igre. Dva puta je bio MVP i dva puta izabran u prvu petorku NBA lige.&lt;ref name=br/&gt; Od 2013, bio je rangiran u prvih deset igrača u NBA, kao dio projekta ''#NBArank'' medijske kuće [[ESPN]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=2013 NBA Player Rankings 6|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/9858105/2013-nba-player-rankings-6|publisher=ESPN|access-date=19. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=2014 NBA Player Rankings 6|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/11752976/2014-nba-player-rankings-6|publisher=ESPN|access-date=19. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NBA: NBArank 1–5|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/13963434/nbarank-1-5|publisher=ESPN|access-date=19. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;

Od januara 2015, bio je drugi u historiji NBA lige po procentu šuta za tri poena.&lt;ref&gt;{{cite web|title=NBA &amp; ABA Career Leaders and Records for 3-Pt Field Goal Pct|url=http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_pct_career.html|publisher=Basketball Reference|access-date=10. 1. 2016|archive-date=26. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126084347/http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_pct_career.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=NBA &amp; ABA Single Season Leaders and Records for 3-Pt Field Goals|url=http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_season.html|publisher=Basketball Reference|access-date=10. 1. 2016|archive-date=10. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160110114704/http://www.basketball-reference.com/leaders/fg3_season.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Miron|first1=Danny|title=The Statistical Case For Steph Curry As Best Shooter of All-Time|url=http://thesportsquotient.com/nba/2015/11/14/is-stephen-curry-the-best-shooter-of-all-time|website=Sports Quotient|access-date=18. 1. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160116105920/http://thesportsquotient.com/nba/2015/11/14/is-stephen-curry-the-best-shooter-of-all-time|archive-date=16. 1. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Koristeći odličan skok šut, Curry je u stanju veoma brzo izbaciti loptu iz ruke prilikom šuta na koš; pri tome, dodatni luk otežava protivnicima da ga blokiraju.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Fleming|first1=David|title=Sports' perfect 0.4 seconds|url=http://espn.go.com/nba/story/_/id/10703246/golden-state-warriors-stephen-curry-reinventing-shooting-espn-magazine|publisher=ESPN|access-date=10. 1. 2016}}&lt;/ref&gt; Pored preciznog šuta za tri poena, jedan je od najboljih izvođača slobodnih bacanja i najbolji u historiji franšize Warriorsa. Ima odličan dribling prilikom ulaza pod koš i veoma dobro pogađa poene na drugi obruč pored mnogo viših igrača od sebe.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Da li je ovo najbolji NBA dribling u sezoni?|url=http://www.srbijadanas.com/clanak/da-li-je-ovo-najbolji-nba-dribling-u-sezoni-video-01-04-2015|publisher=srbijadanas.com|access-date=13. 2. 2016}}&lt;/ref&gt; Mnogi košarkaški analitičari, komentatori te sadašnji i bivši igrači smatraju da je Curry najbolji šuter svih vremena.{{efn|name=best}}

== Trofeji ==
[[Datoteka:20140814 World Basketball Festival Stephen Curry (cropped).JPG|mini|desno|Curry u reprezentaciji SAD-a 2014.]]

=== Klupski ===
* [[Golden State Warriors|Golden State]]:
** [[NBA finale|Prvak NBA lige]] (1): 2015.
** [[NBA finale|Prvak NBA lige]] (2): 2017.

==== Rekordi franšize ====
* Najbolji šuter za tri poena u historiji
* Najbolji procent slobodnih bacanja u historiji

=== Pojedinačno ===
* 2× najkorisniji igrač regularnog dijela sezone (MVP): 2015, 2016.
* 2× najbolji strijelac NBA lige: 2016.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://basketball-reference.com/leagues/NBA_2016.html|title=2015-16 NBA Season Summary|publisher=Sports Reference LLC|work=basketball-reference.com|access-date=14. 4. 2016|archive-date=10. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610003446/http://www.basketball-reference.com/leagues/NBA_2016.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, 2021.
* 4× izabran u najbolji tim NBA lige: 2015, 2016.
* 10× učesnik All-Star utakmice: 2014–2019, 2021–2024.
* Najviše ukradenih lopti: 2016.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://rs.n1info.com/a152150/Sport-Klub/Kosarka/Statistika-Ko-je-obelezio-NBA-sezonu.html|title=Statistika: Ko je obeležio NBA sezonu|publisher=rs.n1info.com|work=|access-date=6. 5. 2016|archive-date=2. 6. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602192826/http://rs.n1info.com/a152150/Sport-Klub/Kosarka/Statistika-Ko-je-obelezio-NBA-sezonu.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* 5× najbolji procent šuta za tri poena u ligi: 2013, 2014, 2015, 2016, 2017.
* 3× najbolji procent s linije sl. bacanja u ligi: 2011, 2015, 2016.
* 2× izabran u drugi najbolji tim NBA lige: 2014, 2017.
* 1× izabran za NBA sportsku ličnost: 2011.
* 1× izabran u drugi tim NBA lige: 2014.
* 1× izabran u tim novajlija NBA lige: 2010.
* 1× osvojio takmičenje [[NBA All-Star vikend#Skills Challenge|''Skills Challenge'']]: 2011.
* 1× osvojio [[NBA takmičenje u brzom šutiranju trica|takmičenje u brzom šutiranju trica]]: 2015.

=== Nagrade ===
* Nagrada &quot;ESPY&quot; za najboljeg košarkaša: 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://variety.com/2015/biz/news/espys-winners-list-2015-1201541259|title=ESPYs 2015: Full Winners List|work=Variety.com|date=15. 7. 2015|access-date=15. 7. 2015}}&lt;/ref&gt;
* Nagrada &quot;BET&quot; za najboljeg sportistu: 2015, 2016, 2017.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bet.com/shows/bet-awards/2015/nominees/sportsman-of-the-year.html|title=BET Award for Sportsman of the Year|work=BET.com|access-date=15. 7. 2015|archive-date=3. 7. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703083650/http://www.bet.com/shows/bet-awards/2015/nominees/sportsman-of-the-year.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bet.com/shows/bet-awards/2016/nominees/sportswoman-of-the-year-award.html|title=BET Awards 2016 Winners &amp; Nominees – Sportswoman of the Year|website=BET|access-date=13. 5. 2017|archive-date=19. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119022311/http://www.bet.com/shows/bet-awards/2016/nominees/sportswoman-of-the-year-award.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/7793144/bet-awards-2017-nominees|title=Beyoncé and Bruno Mars Top 2017 BET Awards Nominees Slate|website=Billboard|date=15. 5. 2017|access-date=16. 5. 2017}}&lt;/ref&gt;
* Nagrada [[Associated Press]]a za najboljeg sportistu godine: 2015.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/25426950/warriors-stephen-curry-wins-ap-male-athlete-of-the-year-|title=Warriors' Stephen Curry named AP Male Athlete of the Year|work=cbssports.com|access-date=13. 2. 2016|archive-date=27. 12. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151227105900/http://www.cbssports.com/nba/eye-on-basketball/25426950/warriors-stephen-curry-wins-ap-male-athlete-of-the-year-|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Nagrada &quot;Magic Johnson&quot;: 2016.&lt;ref name=medžik&gt;{{cite web|url=http://rs.n1info.com/a157119/Sport-Klub/Kosarka/NBA-Kariju-nagrada-Medzik-Dzonson.html|title=NBA: Kariju nagrada &quot;Medžik Džonson&quot;|work=n1|date=3. 5. 2016|access-date=11. 7. 2017|archive-date=12. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812212212/http://rs.n1info.com/a157119/Sport-Klub/Kosarka/NBA-Kariju-nagrada-Medzik-Dzonson.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== NBA statistika ==
[[Datoteka:Stephen Curry close up.jpg|mini|desno|Curry je jedan od najpreciznijih izvođača slobodnih bacanja u NBA ligi]]
[[Datoteka:Stephen Curry (Crop).jpg|mini|desno|Curry 2016.]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|style=&quot;background-color:#AFE6BA; width:3em;&quot;|†
|Sezone u kojima je Curry osvojio [[Spisak prvaka NBA lige|NBA titulu]]
|-
|style=&quot;background:#CFECEC; width:1em&quot;|
|Na čelu lige
|-
|'''Podebljano'''
|Najbolje u karijeri
|-
|}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;font-size: 90%; white-space: nowrap;&quot;
|-
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp;OU
| Odigrane utakmice
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;&amp;nbsp;ZU&amp;nbsp;
| Započete utakmice
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;MIN&amp;nbsp;
| Minuta po utakmici
|-
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;&quot; | &amp;nbsp;ŠI%&amp;nbsp;
| style=&quot;padding-right: 8px&quot; | Postotak [[Šut iz igre (košarka)|šuta iz igre]]
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;3P%&amp;nbsp;
| style=&quot;padding-right: 8px&quot; | Postotak šuta za [[Trica (košarka)|tricu]]
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;SB%&amp;nbsp;
| Postotak [[slobodno bacanje|slobodnih bacanja]]
|-
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;&quot; | &amp;nbsp;SKO&amp;nbsp;
| Skokova po utakmici
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;ASI&amp;nbsp;
| [[Asistencija (košarka)|Asistencije]] po utakmici
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;UKR&amp;nbsp;
| [[Ukradena lopta (košarka)|Ukradene lopte]] po utakmici
|-
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black;&quot; | &amp;nbsp;BLO&amp;nbsp;
| [[Blokada (košarka)|Blokade]] po utakmici
| style=&quot;background-color: #F2F2F2; border: 1px solid black&quot; | &amp;nbsp;POE&amp;nbsp;
| Poeni po utakmici
|-
|}

=== Regularna sezona ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:center;&quot;
! Godina
! Tim
! OU !! ZU !! MIN !! ŠI% !! 3P% !! SB% !! SKO !! ASI !! UKR !! BLO !! POE
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[NBA 2009/2010.|2009/10.]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; rowspan=15| [[Golden State Warriors|Golden State]]
| '''80''' || 77 || 36.2 || .462 || .437 || .885 || 4.5 || 5.9 || 1.9 || .2 || 17.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[NBA 2010/2011.|2010/11.]]
| 74 || 74 || 33.6 || .480 || .442 || style=&quot;background:#cfecec;&quot; | '''.934''' || 3.9 || 5.8 || 1.5 || '''.3''' || 18.6
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[NBA 2011/2012.|2011/12.]]
| 26 || 23 || 28.2 || .490 || '''.455''' || .809 || 3.4 || 5.3 || 1.5 || '''.3''' || 14.7
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[NBA 2012/2013.|2012/13.]]
| 78 || 78 || '''38.2''' || .451 || .453 || .900 || 4.0 || 6.9 || 1.6 || .2 || 22.9
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[NBA 2013/2014.|2013/14.]]
| 78 || 78 || 36.5 || .471 || .424 || .885 || 4.3 || '''8.5''' || 1.6 || .2 || 24.0
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| [[NBA 2014/2015.|2014/15]]†
| '''80''' || '''80''' || 32.7 || .487 || .443 || style=&quot;background:#cfecec;&quot; | .914 || 4.3 || 7.7 || 2.0 || .2 || 23.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;| [[NBA 2015/2016.|2015/16.]]
| 79 || 79 || 34.2 || '''.504''' || .454 || style=&quot;background:#cfecec;&quot; | .908 || '''5.4''' || 6.7 || style=&quot;background:#cfecec;&quot; | '''2.1''' || .2 || style=&quot;background:#cfecec;&quot; | '''30.1'''
|-
| style=&quot;text-align:left;background:#afe6ba;&quot;| [[NBA 2016/2017.|2016/17]]†
| 79 || 79 || 33.4 || .468 || .411 || .898 || 4.5 || 6.6 || 1.8 || .2 ||  25.3
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#afe6ba;&quot;|[[NBA 2017/2018.|2017/18]]†
| 51 || 51 || 32.0 || .495 || .423 || style=&quot;background:#cfecec;&quot;|.921* || 5.1 || 6.1 || 1.6 || .2 || 26.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA 2018/2019.|2018/19.]]
| 69 || 69 || 33.8 || .472 || .437 || .916 || 5.3 || 5.2 || 1.3 || '''.4''' || 27.3
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA 2019/2020.|2019/20.]]
| 5 || 5 || 27.8 || .402 || .245 || '''1.000''' || 5.2 || 6.6 || 1.0 || '''.4''' || 20.8
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA 2020/2021.|2020/21.]]
| 63 || 63 || 34.2 || .482 || .421 || .916 || '''5.5''' || 5.8 || 1.2 || .1 || style=&quot;background:#cfecec;&quot;| '''32.0'''*
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#afe6ba;&quot;|[[NBA 2021/2022.|2021/22.]]†
| 64 || 64 || 34.5 || .437 || .380 || .923 || 5.2 || 6.3 || 1.3 || '''.4''' || 25.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA 2022/2023.|2022/23.]]
| 56 || 56 || 34.7 || .493 || .427 || .915 || '''6.1''' || 6.3 || .9 || '''.4''' || 29.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA 2023/2024.|2023/24.]]
| 74 || 74 || 32.7 || .450 || .408 || .923 || 4.5 || 5.1 || .7 || '''.4''' || 26.4
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Karijera
| 956 || 950 || 34.2 || .473 || .426 || style=&quot;background:#e0cef2;&quot;|.910&lt;sup&gt;{{double dagger}}&lt;/sup&gt; || 4.7 || 6.4 || 1.5 || .2 || 24.8
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;|All-Star
| 9 || 8 || 27.9 || .425 || .395 || 1.000 || 5.6 || 6.0 || 1.2 || .3 || 21.8
|}

==== ''Play-in'' ====
{{NBA player statistics start}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje 2021.|2021.]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; rowspan=2|[[Golden State Warriors|Golden State]]
| '''2''' || '''2''' || '''44.0''' || .490 || '''.500''' || .933 || '''5.5''' || '''4.0''' || 1.5 || .0 || '''38.0'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje2024.|2024.]]
| 1 || 1 || 36.5 || '''.500''' || .429 || '''1.000''' || 4.0 || 2.0 || '''2.0''' || '''1.0''' || 22.0
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;| Karijera 
| 3 || 3 || 41.5 || .493 || .484 || .944 || 5.0 || 3.3 || 1.7 || .3 || 32.7
{{s-end}}

=== Doigravanje ===
{{NBA player statistics start}}
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje 2013.|2013.]]
| style=&quot;text-align:left;&quot; rowspan=9|[[Golden State Warriors|Golden State]]
| 12 || 12 || 41.4 || .434 || .396 || .921 || 3.8 || 8.1 || 1.7 || .2 || 23.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje 2014.|2014.]]
| 7 || 7 || '''42.3''' || .440 || .386 || .881 || 3.6 || '''8.4''' || 1.7 || .1 || 23.0
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#afe6ba;&quot;|[[NBA doigravanje 2015.|2015]]†
| 21 || 21 || 39.3 || .456 || '''.422''' || .835 || 5.0 || 6.4 || 1.9 || .1 || '''28.3'''
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje 2016.|2016.]]
| 18 || 17 || 34.3 || .438 || .404 || .916 || 5.5 || 5.2 || 1.4 || .3 || 25.1
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#afe6ba;&quot;|[[NBA doigravanje 2017.|2017]]†
| 17 || 17 || 35.3 || '''.484''' || .419 || .904 || '''6.2''' || 6.7 || '''2.0''' || .2 || 28.1
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#afe6ba;&quot;|[[NBA doigravanje 2018.|2018]]†
| 15 || 14 || 37.0 || .451 || .395 || '''.957''' || 6.1 || 5.4 || 1.7 || '''.7''' || 25.5
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje 2019.|2019.]]
| '''22''' || '''22''' || 38.5 || .441 || .377 || .943 || 6.0 || 5.7 || 1.1 || .2 || 28.2
|-
| style=&quot;text-align:left; background:#afe6ba;&quot;|[[NBA doigravanje 2022.|2022]]†
| '''22''' || 18 || 34.7 || .459 || .397 || .829 || 5.2 || 5.9 || 1.3 || .4 || 27.4
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot;|[[NBA doigravanje 2023.|2023.]]
| 13 || 13 || 37.9 || .466 || .363 || .845 || 5.2 || 6.1 || 1.0 || .5 || '''30.5'''
|- class=&quot;sortbottom&quot;
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;2&quot;|Karijera
| 147 || 141 || 37.4 || .453 || .397 || .889 || 5.3 || 6.2 || 1.5 || .3 || 27.0
{{s-end}}

=== Rekordi i dostignuća ===
* Najviše postignutih trica u regularnoj sezoni (402) – 2015/16.
* Najviše postignutih trica u doigravanju u jednoj sezoni (98 – dijeli s Klayom Thompsonom) – 2014/15.
* Najviše šuteva za tri poena u doigravanju (231) – 2014/15.
* Najviše postignutih trica u regularnoj sezoni, zajednički s Klayom Thompsonom (687) – 2015/16.
* Najviše šuteva za tri poena u regularnoj sezoni, zajednički s Klayom Thompsonom (1536) – 2015/16.
* Najviše postignutih trica u jednom mjesecu (81) – januar 2016.
* Postigao barem jednu tricu na 157 utakmica u nizu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mondo.rs/a953845/Sport/Kosarka/Stef-Kari-nije-postigao-trojku-posle-157-utakmica.html|title=Stef Kari potrošio &quot;municiju&quot; posle 157 utakmica|work=MTS Mondo|access-date=18. 7. 2017|archive-date=10. 11. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110201024/http://mondo.rs/a953845/Sport/Kosarka/Stef-Kari-nije-postigao-trojku-posle-157-utakmica.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
* Jedini igrač u NBA historiji koji je osvojio MVP nagradu jednoglasno: 2016.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Stein|first1=Marc|title=Stephen Curry wins MVP for second straight season|url=http://www.espn.com/nba/story/_/id/15499690/stephen-curry-golden-state-warriors-first-unanimous-most-valuable-player |website= ESPN.com |access-date=18. 7. 2017|location=Portland, Oregon|date=11. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;
* Prvi igrač koji je u produžetku ubacio 17 poena u NBA ligi
* Drugi igrač po broju pogođenih trica u jednoj utakmici (13)

{{Hidden begin
|title = Curryjevi tripl-dablovi
|titlestyle = background: #04529C; color: #FFC61E; border:#FFC61E 2px solid; text-align:center;
}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot; |Broj
! scope=&quot;col&quot; |Datum
! scope=&quot;col&quot; |Protivnik
! scope=&quot;col&quot; |Rezultat
! scope=&quot;col&quot; |Poeni
! scope=&quot;col&quot; |Skokovi
! scope=&quot;col&quot; |Asistencije
! scope=&quot;col&quot; |Ukr. lopte
! scope=&quot;col&quot; |Blokade
|-
|align=center|1.
|10. 2. 2010.
|[[Los Angeles Clippers]]
|P 132–102
|align=center|36
|align=center|10
|align=center|13
|align=center|3
|align=center|0
|-
|align=center|2.
|4. 11. 2013.
|[[Philadelphia 76ers]]
|P 90–110
|align=center|18
|align=center|10
|align=center|12
|align=center|5
|align=center|1
|-
|align=center|3.
|27. 12. 2013.
|[[Phoenix Suns]]
|P 115–86
|align=center|14
|align=center|13
|align=center|16
|align=center|1
|align=center|0
|-
|align=center|4.
|28. 2. 2014.
|[[New York Knicks]]
|P 103–126
|align=center|27
|align=center|11
|align=center|11
|align=center|0
|align=center|1
|-
|align=center|5.
|11. 4. 2014.
|[[Los Angeles Lakers]]
|P 95–112
|align=center|30
|align=center|10
|align=center|12
|align=center|2
|align=center|0
|-
|align=center|6.
|28. 12. 2015.
|[[Sacramento Kings]]
|P 122–103
|align=center|23
|align=center|14
|align=center|10
|align=center|2
|align=center|0
|-
|align=center|7.
|22. 1. 2016.
|[[Indiana Pacers]]
|P 122–110
|align=center|39
|align=center|10
|align=center|12
|align=center|1
|align=center|0
|-
|align=center|8.
|4. 6. 2017.
|[[Cleveland Cavaliers]]
|P 132–113
|align=center|32
|align=center|10
|align=center|11
|align=center|1
|align=center|0
|-
|align=center|9.
|20. 5. 2019.
|[[Portland Trail Blazers]]
|P 119–117 ([[produžeci|prod.]])
|align=center|37
|align=center|13
|align=center|11
|align=center|1
|align=center|0
|-
|align=center|10.
|19. 10. 2021.
|[[Los Angeles Lakers]]
|P 121–114
|align=center|21
|align=center|10
|align=center|10
|align=center|0
|align=center|1
|-
|align=center|11.
|11. 1. 2022.
|[[Memphis Grizzlies]]
|I 108–116
|align=center|27
|align=center|10
|align=center|10
|align=center|2
|align=center|0
|-
|align=center|12.
|1. 11. 2022.
|[[Miami Heat]]
|I 109–116
|align=center|23
|align=center|13
|align=center|13
|align=center|1
|align=center|0
|-
|align=center|13.
|8. 5. 2023.
|[[Los Angeles Lakers]]
|I 101–104
|align=center|31
|align=center|10
|align=center|14
|align=center|3
|align=center|0
|}
{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;font-size: 90%; white-space: nowrap;&quot;
|-
|Legenda:&lt;br&gt;&lt;tt&gt;'''P'''&lt;/tt&gt; – pobijedio utakmicu, &lt;tt&gt;'''I'''&lt;/tt&gt; – izgubio utakmicu
|}
{{Hidden end}}

&lt;span style=&quot;font-size:80%; font-weight:lighter; color:#555;&quot;&gt;Ažurirano: 18. 6. 2022 (&lt;span class=&quot;plainlinks&quot;&gt;[http://www.nba.com/players/stephen/curry/201939 referenca]&lt;/span&gt;)&lt;/span&gt;

== Oprema ==
Na početku karijere Stephena je sponzorirao proizvođač [[sport]]ske opreme [[Nike Inc.|Nike]]; od 2013. sarađuje s proizvođačem opreme Under Armour.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-leaves-nike-for-under-armour-160855080.html|title=Stephen Curry leaves Nike for Under Armour|work=yahoo.com|date=25. 5. 2015|access-date=13. 12. 2015|archive-date=7. 2. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160207060900/http://sports.yahoo.com/news/nba--stephen-curry-leaves-nike-for-under-armour-160855080.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Godine 2015, brend Under Armour objavio je prvu liniju opreme &quot;Curry One&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.complex.com/sneakers/2014/12/under-armour-ceo-confirms-the-steph-curry-1-release-date|title=Under Armour CEO Confirms the Steph Curry 1 Release Date|work=complex.com|date=25. 5. 2015|access-date=13. 12. 2015|archive-date=24. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924142350/http://www.complex.com/sneakers/2014/12/under-armour-ceo-confirms-the-steph-curry-1-release-date|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Curry ima ugovor o sponzorstvu s još nekoliko preduzeća: [[Apple Inc.|Apple]], Degree, Express, JBL, Kaiser Permanente, MoGo Sport, Muscle Milk i State Farm.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://espn.go.com/blog/nba/post/_/id/2503/stephen-currys-underdog-story-extends-to-endorsements|title=Stephen Curry's underdog story extends to endorsements|work=espn.com|date=25. 5. 2015|access-date=13. 12. 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mashable.com/2015/10/25/steph-curry-apple-iphone/#GWLOUJ3KagqG|title=NBA star Steph Curry joins list of Apple iPhone celebrity endorsers|date=25. 10. 2015|access-date=17. 12. 2015}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
{{div col}}
* [[Spisak najboljih strijelaca NBA lige svih vremena]]
* [[Spisak najboljih strijelaca NBA franšiza svih vremena]]
* [[Spisak najboljih tricaša NBA lige svih vremena]]
* [[Spisak NBA igrača s najviše pogođenih slobodnih bacanja svih vremena]]
* [[Spisak najboljih strijelaca NBA lige svih vremena u doigravanju‎‎]]
{{div col end}}

== Napomene ==
{{notelist}}

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Stephen Curry}}
* [http://www.nba.com/playerfile/stephen_curry Stephen Curry] na ''NBA.com''
* [http://www.davidsonwildcats.com/roster.aspx?rp_id=631&amp;path=mbball Stephen Curry] na sajtu Koledža Davidson
* [http://www.biography.com/people/stephen-curry Biografija Stephena Curryja]
* [http://basketball.realgm.com/player/Stephen-Curry/Summary/1600 Profil Stephena Curryja]

{{Navkutije
| naslov      = Postignuća Stephena Curryja
| stanje      = collapsed
| podaci1     =
{{NBA draft 2009.}}
{{Najkorisniji igrač NBA}}
{{Najkorisniji igrač NBA finala}}
{{Najkorisniji igrač konferencijskog finala (NBA)}}
{{Najbolji strijelci sezone u NBA}}
{{Najbolji kradljivci lopti sezone u NBA}}
{{Najkorisniji igrač NBA All-star utakmice}}
{{Pobjednici NBA takmičenja u tricama}}
{{Pobjednici NBA Skills Challengea}}
{{Sportska osoba godine (NBA)}}
{{Nagrada &quot;J. Walter Kennedy&quot;}}
{{NBA 75}}
}}
{{Sastav košarkaške reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na SP 2010}}
{{Sastav košarkaške reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na SP 2014}}
{{Sastav košarkaške reprezentacije Sjedinjenih Američkih Država na OI 2024}}

{{DEFAULTSORT:Curry, Stephen}}
[[Kategorija:Rođeni 1988.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Akron (Ohio)]]
[[Kategorija:Američki košarkaši]]
[[Kategorija:Američki olimpijci]]
[[Kategorija:Plejmejkeri]]
[[Kategorija:Košarkaši Golden State Warriorsa]]
[[Kategorija:Košarkaši na Olimpijskim igrama 2024.]]
[[Kategorija:Osvajači zlatne medalje na Olimpijskim igrama (SAD)]]</text>
      <sha1>hnfpnrf8dp5s7dvf1z20isnkjsuu5jy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. FC Kaiserslautern</title>
    <ns>0</ns>
    <id>431822</id>
    <revision>
      <id>3925896</id>
      <parentid>3868297</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6097" sha1="ecsy95kvvoi7z31ilekqaoapdfn5lwi" xml:space="preserve">{{Infokutija fudbalski klub
| Boja1             = #FFFFFF
| Boja2             = #DF0101
| Ime kluba         = '''1. FC Kaiserslautern'''
| Puno ime          =  1. Fußball-Club&lt;br/&gt;Kaiserslautern e. V.
| Grb               = Logo 1 FC Kaiserslautern.svg
| Nadimak           = ''Die roten Teufel''
| Osnovan           = 2. juni 1900.
| Raspušten         =
| Lokacija          = [[Kaiserslautern]]&lt;br/&gt;[[Porajnje-Falačka]]&lt;br/&gt;[[Njemačka]]
| Boje              = {{colorbox|red}} {{colorbox|white}}
| Federacija        = 
| Konfederacija     =
| Liga              = [[3. Fußball-Liga|3. Liga]]
| Stadion           = [[Stadion &quot;Fritz Walter&quot;]]
| Kapacitet         = 49.850
| Vlasnik kluba     = 
| Predsjednik kluba = Wilfried de Buhr
| Menadžer          = {{ZD|NJE}} [[Sascha Hildmann]]
| Uspjesi           =
| Nacionalni kupovi =
| Evropski kupovi   =
| Adresa            = 
| Plasman u prethodnoj sezoni           = 9. mjesto
| Prethodna sezona                      = [[3. Fußball-Liga 2018/2019.|2018/19.]]
| Webstranica                           = [http://fck.de/de/ fck.de]
| Trenutna sezona                       =
| uzorak_lr1        = _betze16a
| uzorak_t1         = _kaiserslautern1617h
| uzorak_dr1        = _betze16a
| uzorak_š1         = 
| uzorak_č1         =
| lijeva ruka1      = 770022
| tijelo1           = cc0000
| desna ruka1       = 770022
| šorc1             = cc0000
| čarape1           = cc0000
| uzorak_lr2        = 
| uzorak_t2         = _kaiserslautern1617a
| uzorak_dr2        = 
| uzorak_š2         = 
| uzorak_č2         =
| lijeva ruka2      = 000000
| tijelo2           = 000000
| desna ruka2       = 000000
| šorc2             = 000000
| čarape2           = 000000
}}
'''1. FC Kaiserslautern'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fck.de/|title=Betze - 1. FC Kaiserslautern|date=25. 3. 2025|language=de|access-date=17. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; [[Njemačka|njemački]] je [[nogomet]]ni klub iz [[Kaiserslautern]]a ([[Porajnje-Falačka]]). Takmiči se u [[2. Bundesliga|2. Ligi]].

== Historija ==
Dana 2. juna 1900. ''Germania 1896'' i ''FG Kaiserslautern'' spajaju se te formiraju ''FC 1900''. Devet godina kasnije s klubovima ''FC Palatia'' (osnovan 1901) i ''FC Bavaria'' (osnovan 1902) formira ''FV 1900 Kaiserslautern''. Godine 1929. ujedinjuje se s ekipom ''SV Phönix'', te postaje ''FV Phönix-Kaiserslautern''. Tri godine kasnije usvaja sadašnji naziv. Kaiserslautern je bio jedan od osnivača [[Bundesliga|Bundeslige]]. U ovom takmičenju igrao je u kontinuitetu od 1963. do 1996.

Kaiserslautern je jedan od najuspješnijih njemačkih klubova. Četiri puta bio je prvak države, nacionalni kup osvajao je dva puta, te je jedanput bio osvajač Superkupa. Trenutno zauzima 11. mjesto na [[Vječna tabela Bundeslige|vječnoj tabeli Bundeslige]]. Najveći uspjesi na međunarodnim takmičenjima jesu dva polufinala [[UEFA Evropska liga|Kupa UEFA]] (1982, 2001), te četvrtfinala [[UEFA Liga prvaka|Lige prvaka]] 1999. U sezoni 1997/98. osvojio je Bundesligu odmah nakon ulaska iz nižeg ranga, što je jedini takav slučaj u njemačkom nogometu.

Najveći rivali kluba jesu [[SV Waldhof Mannheim|Waldhof Mannheim]] i [[FC Bayern München|Bayern München]]. Tradicionalne boje su crvena i bijela. Domaće utakmice igra na stadionu [[Stadion &quot;Fritz Walter&quot;|&quot;Fritz Walter&quot;]].

== Uspjesi ==
* '''[[Bundesliga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (4)''': 1950/51, 1952/53, 1990/91, 1997/98.
* '''[[2. Bundesliga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1996/97, 2009/10.
* '''[[Oberliga Jugozapad]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (11)''': 1947, 1948, 1949, 1950, 1951, 1953, 1954, 1955, 1956, 1957, 1963.
* '''[[DFB-Pokal]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (2)''': 1990, 1996.
* '''[[DFB-Superkup]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1991.

== Bivši igrači ==
{{col-start}}
{{col-3}}
* {{ZD|TUR}} [[Halil Altıntop]]
* {{ZD|NJE}} [[Michael Ballack]]
* {{ZD|NJE}} [[Mario Basler]]
* {{ZD|NJE}} [[Andreas Brehme]]
* {{ZD|NJE}} [[Hans-Peter Briegel]]
* {{ZD|NJE}} [[Andreas Buck]]
* {{ZD|SAD}} [[Thomas Dooley]]
* {{ZD|FRA}} [[Youri Djorkaeff]]
* {{ZD|NJE}} [[Michael Dusek]]
* {{ZD|NJE}} [[Horst Eckel]]
* {{ZD|NJE}} [[Gerald Ehrmann]]
* {{ZD|NJE}} [[Marco Haber]]
* {{ZD|MAĐ}} [[Tamas Hajnal]]
* {{ZD|ŠVE}} [[Ronnie Hellström]]
* {{ZD|BUG}} [[Marian Hristov]]
* {{ZD|ČEŠ}} [[Miroslav Kadlec]]
* {{ZD|EGI}} [[Samir Kamouna]]
* {{ZD|NJE}} [[Miroslav Klose]]
{{col-3}}
* {{ZD|NJE}} [[Harry Koch]]
* {{ZD|NJE}} [[Werner Kohlmeyer]]
* {{ZD|ČEŠ}} [[Pavel Kuka]]
* {{ZD|NJE}} [[Stefan Kuntz]]
* {{ZD|NJE}} [[Werner Liebrich]]
* {{ZD|NJE}} [[Roger Lutz]]
* {{ZD|NJE}} [[Olaf Marschall]]
* {{ZD|NJE}} [[Werner Melzer]]
* {{ZD|KAM}} [[Lucien Mettomo]]
* {{ZD|MLT}} [[Michael Mifsud]]
* {{ZD|ŠVE}} [[Torbjörn Nilsson]]
* {{ZD|ŠVE}} [[Jörgen Pettersson (nogometaš)|Jörgen Pettersson]]
* {{ZD|NJE}} [[Josef Pirrung]]
* {{ZD|EGI}} [[Hany Ramzy]]
* {{ZD|NJE}} [[Marco Reich]]
* {{ZD|NJE}} [[Thomas Riedl]]
* {{ZD|FIN}} [[Aki Riihilahti]]
* {{ZD|NJE}} [[Axel Roos]]
{{col-3}}
* {{ZD|NZL}} [[Wynton Rufer]]
* {{ZD|NJE}} [[Oliver Schäfer]]
* {{ZD|NJE}} [[Michael Schjønberg]]
* {{ZD|NJE}} [[Dietmar Schwager]]
* {{ZD|AUS}} [[Mark Schwarzer]]
* {{ZD|ŠVI}} [[Ciriaco Sforza]]
* {{ZD|ALB}} [[Ervin Skela]]
* {{ZD|LUX}} [[Jeff Strasser]]
* {{ZD|ALB}} [[Igli Tare]]
* {{ZD|KAM}} [[Bill Tchato]]
* {{ZD|NJE}} [[Klaus Toppmöller]]
* {{ZD|NJE}} [[Martin Wagner (nogometaš)|Martin Wagner]]
* {{ZD|NJE}} [[Fritz Walter]]
* {{ZD|NJE}} [[Ottmar Walter]]
* {{ZD|NJE}} [[Roman Weidenfeller]]
* {{ZD|NJE}} [[Tim Wiese]]
* {{ZD|IRN}} [[Ferydoon Zandi]]
{{col-end}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|1. FC Kaiserslautern}}
* {{službeni sajt|http://fck.de/de/}}
* [http://www.weltfussball.de/teams/1-fc-kaiserslautern/ 1. FC Kaiserslautern] na ''weltfussball.de''

{{3. Fußball-Liga}}
{{Nogometni prvaci Njemačke}}
{{Osvajači DFB-Pokala}}

[[Kategorija:1. FC Kaiserslautern]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1900.]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Porajnju-Falačkoj]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]]</text>
      <sha1>ecsy95kvvoi7z31ilekqaoapdfn5lwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1. FC Union Berlin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>431876</id>
    <revision>
      <id>3925897</id>
      <parentid>3883437</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3654" sha1="aoy035ho00tekfvzit5uvjvnpqj1tlh" xml:space="preserve">{{Infokutija fudbalski klub
| Boja1             = #FFFFFF
| Boja2             = #FF0000
| Ime kluba         = '''1. FC Union Berlin'''
| Puno ime          = 1. FC Union Berlin e. V.
| Grb               =
| Nadimak           = ''Die Eisernen''
| Osnovan           = [[1906.]]
| Raspušten         =
| Lokacija          = [[Berlin]]&lt;br/&gt;[[Njemačka]]
| Boje              = {{colorbox|red}} {{colorbox|white}}
| Federacija        = 
| Konfederacija     =
| Liga              = [[Bundesliga]]
| Stadion           = [[Stadion An der Alten Försterei|Alten Försterei]]
| Kapacitet         = 22.012
| Vlasnik kluba     = 
| Predsjednik kluba = Dirk Zingler
| Menadžer          = {{ZD|ŠVI}} Urs Fischer
| Uspjesi           =
| Nacionalni kupovi =
| Evropski kupovi   =
| Adresa            = 
| Plasman u prethodnoj sezoni = 5. mjesto
| Prethodna sezona                      = 2021/22
| Webstranica                           = [http://www.fc-union-berlin.de/landing/ fc-union-berlin.de]
| Trenutna sezona                       =
| uzorak_lr1        = _unionberlin1819h
| uzorak_t1         = _unionberlin1819h
| uzorak_dr1        = _unionberlin1819h
| uzorak_š1         = _unionberlin1819h
| uzorak_č1         = _whitehorizontal
| lijeva ruka1      = FFFFFF
| tijelo1           = FD1220
| desna ruka1       = FFFFFF
| šorc1             = FD1220
| čarape1           = FD1220
| uzorak_lr2        = _unionberlin1819a
| uzorak_t2         = _unionberlin1819a
| uzorak_dr2        = _unionberlin1819a
| uzorak_š2         = _unionberlin1819a
| uzorak_č2         = _redtop
| lijeva ruka2      = FFFFFF
| tijelo2           = FFFFFF
| desna ruka2       = FFFFFF
| šorc2             = FFFFFF
| čarape2           = FFFFFF
}}
'''1. FC Union Berlin''' je [[Njemačka|njemački]] nogometni klub iz [[Berlin]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fc-union-berlin.de/de|title=Startseite|date=28. 2. 2026|website=www.fc-union-berlin.de|language=de|access-date=2. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Takmiči se u [[Bundesliga|Bundesligi]], prvom rangu njemačkog nogometa.

==Historija==
Klub je osnovan 1906. godine kao ''FC Olympia 06 Oberschöneweide''. 1910. godine mijenja ime u ''FC Olympia 06 Oberschöneweide''. U tom periodu je bio najpopularniji berlinski nogometni klub. Imao je veliko rivalstvo sa ostalim berlinskim klubovima: [[BFC Viktoria 1889|Viktoria 1889 Berlin]], [[SpVgg Blau-Weiß 1890 Berlin|Blau-Weiß 1890 Berlin]], [[Berliner SV 1892|BSV 92 Berlin]], [[Tennis Borussia Berlin]]. 1923. godine osvaja drugo mjesto u domaćem prvenstvu. Za vrijeme Trećeg rajha se takmiči u ''Gauligen''.

Poslije Drugog svjetskog rata uslijedila je reorganizacija sportskih klubova. Unio Berlin je u nekoliko navrata mijenja naziv: ''Union Oberschöneweide'' (1950), ''BSG Motor Oberschöneweide'' (1951), ''SC Motor Berlin'' (1955), ''TSC Oberschöneweide'' (1957), ''TSC Berlin'' (1963). Sadašnje ime usvaja 1966. godine.

==Uspjesi==
*'''Prvenstvo Njemačke'''
**'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1923.
*'''[[FDGB-Pokal]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 1968.
**'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 1986.
*'''[[DFB-Pokal]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Finalist.png]] (1)''': 2001.
*'''[[3. Liga]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2009.

==Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://www.bpb.de/gesellschaft/medien-und-sport/bundesliga/179443/doku-und-freitags-in-die-gruene-hoelle/

{{DEFAULTSORT:Union Berlin}}
[[Kategorija:1. FC Union Berlin|*]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 1906.]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Njemačkoj]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Berlinu]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi u Istočnoj Njemačkoj]]</text>
      <sha1>aoy035ho00tekfvzit5uvjvnpqj1tlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Majorijan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>435915</id>
    <revision>
      <id>3926479</id>
      <parentid>3813919</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926479</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1957" sha1="06iqv6nvm2kf0wqp2lgs82er99wciu5" xml:space="preserve">{{Infokutija vladar
| Ime = Majorijan
| Slika = Maiorianus Augustus.jpg
| Nasljeđivanje = [[Spisak rimskih careva|Car Zapadnog rimskog carstva]]
| Vladavina = 1. april 457 - 2. august 461.
| Krunidba = 28. decembar 457.
| Prethodnik = [[Avit]]
| Nasljednik = [[Libije Sever]]
| Datum rođenja = 420.
| Datum smrti = 7. august 461. (u 40. godini)
| Mjesto smrti = [[Tortona]], [[Zapadno rimsko carstvo]]
}}
'''Majorijan''' (Flavije Julije Valerije Majorijan; 420 - 7. august 461) bio je [[Spisak rimskih careva|car Zapadnog rimskog carstva]] od 457. do 461. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://historyatlas.com/people/majorian/|title=History Atlas|last=Digital|first=Red Crow|website=historyatlas.com|language=en|access-date=2. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Kao istaknuti general rimske vojske, Majorijan je smijenio i naslijedio cara [[Avit]]a. Bio je posljednji car Zapadnog rimskog carstva koji je pokušao vlastitim snagama da oporavi [[Zapadno rimsko carstvo]]. Svi njegovi nasljednici su bili instrumenti u rukama barbarskih generala ili istočnog rimskog cara.

Nakon pobjede nad [[Vandali]]ma u Italiji, Majorijan je pokrenuo kampanju protiv [[Vizigotsko kraljevstvo|Vizigotskog kraljevstva]] u južnoj Galiji. Pobijedivši kralja [[Teodorik II|Teodorika II]] u [[Bitka kod Arelate|bici kod Arelate]], protjerao je Gote iz [[Septimanija|Septimanije]] i [[Hispanija|Hispanije]]. Ohrabren ovom pobjedom, izvršio je napad na [[Burgundska kraljevina|Burgundsku kraljevinu]] i protjerao je iz doline [[Rona]]. Nakon toga je napustio Galiju kako bi konsolidirao svoju državu. Nastojao je da reformira carsku administraciju kako bi je učinio efikasnijom i pravednijom. To je dovelo do nezadovoljstva među aristokratijom što iskorištava moćni general [[Ricimer]] koji ubija Majorijana.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Rimski carevi}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rimski carevi]]
[[Kategorija:Rođeni 420.]]
[[Kategorija:Umrli 460.]]</text>
      <sha1>06iqv6nvm2kf0wqp2lgs82er99wciu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emina Muftić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>441884</id>
    <revision>
      <id>3925982</id>
      <parentid>3899845</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:38:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5032" sha1="55119qqwrw2uch7cmzebsw4fke7g255" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                = Emina Muftić
| slika              = 
| alt_slike          = 
| opis               = 
| ime_pri_rođenju    = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1961|06|15}}
| mjesto_rođenja     = [[Sarajevo]], [[FNRJ]]
| datum_smrti        = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --&gt;
| mjesto_smrti       = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = Minka Muftić
| zanimanje          = Glumica
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Emina Minka Muftić''' ([[Sarajevo]], 15. juni 1961.) je [[Bosanskohercegovački|bosanskohercegovačka]] glumica.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Najpoznatija je po svojoj ulozi Sene u televizijskoj seriji &quot;Viza za budućnost&quot;, te ulozi Munire u nagrađenom ratnom filmu &quot;Que Vadis, Aida?&quot; (2020.).

== Biografija ==
Emina Muftić rođena je 1961. godine u Sarajevu. Diplomirala je 1987. na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]], u klasi profesora [[Borislav Stjepanović|Bore Stjepanović,]] uspješnim kreacijama likova Džesike – ''Laku noć, majko'' i Vere – ''Vernisaž''.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0611166/|title=Emina Muftic|website=IMDb|access-date=7. 4. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nps.ba/team/emina-muftic/|title=Emina Muftić – Narodno pozorište Sarajevo|website=nps.ba|access-date=7. 4. 2018|archive-date=16. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191216040046/http://www.nps.ba/team/emina-muftic/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Radila kao članica Drame u Srpskom narodnom pozorištu u Subotici, Narodnom pozorištu Bosanske krajine u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] i [[Kamerni teatar 55|Kamernom tetaru '55]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Od 1999. stalna je članica ansambla Drame [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta Sarajevo]]. Radila i u oblasti filma, radija, televizije i estrade. Od školske 1994/95. uključena je u nastavu na Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu, prvo kao stručnjakinja iz prakse, potom kao asistentica i viša asistentica, a od 2001. kao docentica na predmetu Govor. Trenutno radi kao glumica u Sarajevskom narodnom pozorištu.

Za [[Radio Federacije Bosne i Hercegovine]] snimila je ciklus radio drama o duhovnim učiteljima.

Najpoznatija je po svojoj ulozi u TV-seriji ''[[Viza za budućnost]]'' u kojoj je glumila Senu.

== Uloge ==
=== Predstave ===
* ''Hamlet''
* ''Madač komentar''
* ''Vila lutaka''
* ''Nepušači''
* ''Mrešćenje šarana''
* ''Don Žuan''
* ''Sprovod u Theresienburgu'' 
* ''Dundo Maroje''
* ''Galeb''
* ''La strada''
* ''Nahtan Mudri''
* ''Ljubovnici''
* ''Nije čovjek ko ne umre''
* ''Buba u uhu''
* ''Kralj umire''
* ''Neka Aljaska'' 
* ''Predsjednice''
* ''Pucanje duše''
* ''Richard III''
* ''Svila''
* ''Kraljevo''
* ''Legenda o Ali-paši''
* ''Sakati Billy''
* ''Haljina iz Tole''
* ''Ženski turbo-folk bend''...

=== Film ===
* ''[[Sabina K]]'' (2015) kao ginekologinja
* ''[[Ja sam iz Krajine, zemlje kestena]]'' (2013) kao Ajka 
* ''[[Romeo and Juliet in Sarajevo]]'' (2013)
* ''[[Venuto al mondo]]'' (2012) kao Ana
* ''[[Halimin put]]'' (2012) kao Nevzeta
* ''[[Belvedere]]'' (2010) kao Zejna
* ''[[Jasmina]]'' (2010) kao doktorica I
* ''[[Nevrijeme]]'' (2009) kao hotel employee Vilina Kosa
* ''[[Résolution 819]]'' (2008) kao Hediba
* ''[[Nebo iznad krajolika]]'' (2006) kao  Koka
* ''[[Grbavica (film)|Grbavica]]'' (2006) kao Vasvija
* ''[[Viza za budućnost]]'': Novogodišnji special (2004) kao Sena
* ''[[Viza za budućnost]]'': Novogodišnji special (2002) kao Sena
* ''[[Viza za budućnost]]'': Novogodišnji special (2002) kao Sena
* ''[[Jours tranquilles à Sarajevo]]'' (1998) kao La voisine / komšinica 
* ''[[Neočekivana šetnja]]'' (1998) kao Minka
* ''[[Rusko primirje]]'' (1994)
* ''[[Let u magli]]'' (1988)
* ''[[Vanja (film)|Vanja]]'' (1988)
* ''[[Srebrna lisica (1985)]]'' kao pjevačica

=== TV-serije ===
* ''[[Igra prijestolja]]'' (2015) kao prosjakinja
* ''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' (2010–2011) kao Zumreta Bubić
* ''[[Tata i zetovi]]'' (2006–2007) kao Marija
* ''[[Viza za budućnost]]'': &quot;Mikrofon je vaš&quot; – Novogodišnji specijal (2006) kao Sena
* ''[[Crna hronika]]'' (2004–2005) kao dr. Sabljić
* ''[[Viza za budućnost]]'' (2002–2008) kao Sena
* ''[[Aleksa Santić]]'' (1992) kao glumica u pozorišnoj trupi
* ''[[Priče iz fabrike]]'' (1985) kao Minka&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://letterboxd.com/actor/emina-minka-muftic/|title=Films starring Emina 'Minka' Muftić|website=letterboxd.com|language=en|access-date=22. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Sinhronizacija ===
''[[Mumijevi]] ([[1996.|1996]]) kao [[Mala Mu]], u produkciji [[BHT 1|BHT]]''

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Muftić, Emina}}
[[Kategorija:Rođeni 1961.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački glumci]]
[[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]]</text>
      <sha1>55119qqwrw2uch7cmzebsw4fke7g255</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pravni fakultet u Zenici</title>
    <ns>0</ns>
    <id>445103</id>
    <revision>
      <id>3925680</id>
      <parentid>3925144</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:13:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/Christian12792|Christian12792]] i vraćeno na izmjenu 3869650 korisnika NeptuneBot: Prema podacima sa zvaničnog sajta fakulteta informacija nije tačna</comment>
      <origin>3925680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4088" sha1="p9kbupj7od1hl0whb8p7r2u1yp8slma" xml:space="preserve">{{Infokutija univerzitet
|naziv                = Pravni fakultet u Zenici
|slika                =
|latinsko_ime         = 
|moto                 = 
|motobos              =
|osnovan              = [[13. septembar]] [[2005]].&lt;ref name=&quot;historija&quot;&gt;{{cite web|title=Pravni fakultet u Zenici - Historija|url=http://www.prf.unze.ba/Historija.html|website=www.prf.unze.ba|access-date=29. 3. 2018}}&lt;/ref&gt;
|vrsta                = [[fakultet]]
|krovna               = [[Univerzitet u Zenici]]
|vjerska_pripadnost   = 
|akademska_pripadnost =
|izdaci               =
|budžet               =
|rukovodilac          =
|chairman             =
|chairperson          =
|chancellor           =
|predsjednik          =
|potpredsjednik       =
|vice_chancellor      =
|rektor               =
|prorektor            = 
|dekan                = prof. dr. [[Enes Bikić]]
|direktor             =
|vođa_titula          =
|akademsko_osoblje    = 17 nastavnik + 21 saradnik&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pravni fakultet u Zenici - Nastavnici i saradnici|url=http://www.prf.unze.ba/Nastavnici.html|website=www.prf.unze.ba|access-date=29. 3. 2018}}&lt;/ref&gt;    
|admin_osoblje        = 
|studenti             =
|dodipl               =
|dipl                 =
|doktorat             =
|ostali               =
|lokacija             = 
|grad                 = [[Zenica]]
|savezna_država       =
|provincija           = [[Zeničko-dobojski kanton]]
|država               = [[Bosna i Hercegovina]]
|koor                 =
|kampus               = 
|prijašnja_imena      =
|slobodna_oznaka      =
|boje                 =
|atletika             =
|sportovi             =
|nadimak              =
|maskota              =
|udruženja            = 
|web-sajt             = {{URL|prf.unze.ba}}
|logo                 = 
|pushin_map           = 
|fusnote              =
}}
'''Pravni fakultet u Zenici''' je [[Fakultet|organizaciona jedinica]] i članica [[Univerzitet u Zenici|Univerziteta u Zenici]]. Osnovan je odlukom [[Skupština Zeničko-dobojskog kanton|Skupštine Zeničko-dobojskog kantona]] 13. septembra 2005. godine.

Trenutni [[dekan]] fakulteta je prof. dr. [[Enes Bikić]].

== Historija ==

Senat Univerziteta u Zenici je na sjednici održanoj 22. aprila 2004. godine pokrenuo aktivnosti za osnivanje Pravnog fakulteta u Zenici.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt; Nakon što je imenovan tim i izrađen elaborat o opravdanosti osnivanja ovog fakulteta, Skupština Zeničko-dobojskog kantona je odlukom od 13. septembra 2005. godine osnovala Pravni fakultet kao jednu od članica Univerziteta u Zenici.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt;

Prvi studenti na I ciklusu studija upisani su akademske 2005/06 godine a već sljedeće godine pokrenut je i master studij.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt; 
III ciklus studija, prvi takav na Univerzitetu pokrenut je kademske 2014/15.

Pravni fakultet u Zenici je od marta 2011. godine član i jedan od suosnivača mreže pravnih fakulteta Jugoistočne Evrope.

== Studijski programi ==

Studij na fakultetu se odvija po principu [[Bolonjska deklaracija|Bolonjske deklaracije]]. Organizirani su i izvode se studiji sva tri ciklusa studija i to po sistemu 4+1+3.

Na prvom ciklusu studija uspostavljen je studijski odsjek:

* Opći smjer

Na trećem ciklusu studija (doktorski studij) organizuje se studij iz sljedećih oblasti:

* Građansko pravo,
* Državno i međunarodno javno pravo,
* Krivično pravo,
* Historija države i prava

== Katedre ==

Pored jedne nematične katedre na fakultetu egzistiraju i 4 matične a to su:

# Katedra za historiju države i prava
# Katedra za građansko pravo
# Katedra za državno i međunarodno pravo
# Katedra za krivično pravo

== Također pogledajte ==
* [[Univerzitet u Zenici]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.prf.unze.ba/ Službeni sajt fakulteta]

{{Univerzitet u Zenici}}

[[Kategorija:Univerzitet u Zenici]]
[[Kategorija:Obrazovanje u Zenici]]
[[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 2005.]]
[[Kategorija:Fakulteti u Zenici]]
[[Kategorija:Pravni fakulteti u Bosni i Hercegovini|Zenica]]</text>
      <sha1>p9kbupj7od1hl0whb8p7r2u1yp8slma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925681</id>
      <parentid>3925680</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3925681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4080" sha1="s183fqi3s6g1dsuubkdqttdwwd28nco" xml:space="preserve">{{Infokutija univerzitet
|naziv                = Pravni fakultet u Zenici
|slika                =
|latinsko_ime         = 
|moto                 = 
|motobos              =
|osnovan              = [[13. septembar]] [[2005]].&lt;ref name=&quot;historija&quot;&gt;{{cite web|title=Pravni fakultet u Zenici - Historija|url=http://www.prf.unze.ba/Historija.html|website=www.prf.unze.ba|access-date=29. 3. 2018}}&lt;/ref&gt;
|vrsta                = [[fakultet]]
|krovna               = [[Univerzitet u Zenici]]
|vjerska_pripadnost   = 
|akademska_pripadnost =
|izdaci               =
|budžet               =
|rukovodilac          =
|chairman             =
|chairperson          =
|chancellor           =
|predsjednik          =
|potpredsjednik       =
|vice_chancellor      =
|rektor               =
|prorektor            = 
|dekan                = [[Larisa Velić]]
|direktor             =
|vođa_titula          =
|akademsko_osoblje    = 17 nastavnik + 21 saradnik&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pravni fakultet u Zenici - Nastavnici i saradnici|url=http://www.prf.unze.ba/Nastavnici.html|website=www.prf.unze.ba|access-date=29. 3. 2018}}&lt;/ref&gt;    
|admin_osoblje        = 
|studenti             =
|dodipl               =
|dipl                 =
|doktorat             =
|ostali               =
|lokacija             = 
|grad                 = [[Zenica]]
|savezna_država       =
|provincija           = [[Zeničko-dobojski kanton]]
|država               = [[Bosna i Hercegovina]]
|koor                 =
|kampus               = 
|prijašnja_imena      =
|slobodna_oznaka      =
|boje                 =
|atletika             =
|sportovi             =
|nadimak              =
|maskota              =
|udruženja            = 
|web-sajt             = {{URL|prf.unze.ba}}
|logo                 = 
|pushin_map           = 
|fusnote              =
}}
'''Pravni fakultet u Zenici''' je [[Fakultet|organizaciona jedinica]] i članica [[Univerzitet u Zenici|Univerziteta u Zenici]]. Osnovan je odlukom [[Skupština Zeničko-dobojskog kanton|Skupštine Zeničko-dobojskog kantona]] 13. septembra 2005. godine.

Trenutni [[dekan]] fakulteta je prof. dr. [[Enes Bikić]].

== Historija ==

Senat Univerziteta u Zenici je na sjednici održanoj 22. aprila 2004. godine pokrenuo aktivnosti za osnivanje Pravnog fakulteta u Zenici.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt; Nakon što je imenovan tim i izrađen elaborat o opravdanosti osnivanja ovog fakulteta, Skupština Zeničko-dobojskog kantona je odlukom od 13. septembra 2005. godine osnovala Pravni fakultet kao jednu od članica Univerziteta u Zenici.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt;

Prvi studenti na I ciklusu studija upisani su akademske 2005/06 godine a već sljedeće godine pokrenut je i master studij.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt; 
III ciklus studija, prvi takav na Univerzitetu pokrenut je kademske 2014/15.

Pravni fakultet u Zenici je od marta 2011. godine član i jedan od suosnivača mreže pravnih fakulteta Jugoistočne Evrope.

== Studijski programi ==

Studij na fakultetu se odvija po principu [[Bolonjska deklaracija|Bolonjske deklaracije]]. Organizirani su i izvode se studiji sva tri ciklusa studija i to po sistemu 4+1+3.

Na prvom ciklusu studija uspostavljen je studijski odsjek:

* Opći smjer

Na trećem ciklusu studija (doktorski studij) organizuje se studij iz sljedećih oblasti:

* Građansko pravo,
* Državno i međunarodno javno pravo,
* Krivično pravo,
* Historija države i prava

== Katedre ==

Pored jedne nematične katedre na fakultetu egzistiraju i 4 matične a to su:

# Katedra za historiju države i prava
# Katedra za građansko pravo
# Katedra za državno i međunarodno pravo
# Katedra za krivično pravo

== Također pogledajte ==
* [[Univerzitet u Zenici]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.prf.unze.ba/ Službeni sajt fakulteta]

{{Univerzitet u Zenici}}

[[Kategorija:Univerzitet u Zenici]]
[[Kategorija:Obrazovanje u Zenici]]
[[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 2005.]]
[[Kategorija:Fakulteti u Zenici]]
[[Kategorija:Pravni fakulteti u Bosni i Hercegovini|Zenica]]</text>
      <sha1>s183fqi3s6g1dsuubkdqttdwwd28nco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925682</id>
      <parentid>3925681</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Sitne korekcije i referenca za dekanicu</comment>
      <origin>3925682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4312" sha1="5fe0lluzi4bmfqu2jgiu4rmdoc8n6wk" xml:space="preserve">{{Infokutija univerzitet
|naziv                = Pravni fakultet u Zenici
|slika                =
|latinsko_ime         = 
|moto                 = 
|motobos              =
|osnovan              = [[13. septembar]] [[2005]].&lt;ref name=&quot;historija&quot;&gt;{{cite web|title=Pravni fakultet u Zenici - Historija|url=http://www.prf.unze.ba/Historija.html|website=www.prf.unze.ba|access-date=29. 3. 2018}}&lt;/ref&gt;
|vrsta                = [[fakultet]]
|krovna               = [[Univerzitet u Zenici]]
|vjerska_pripadnost   = 
|akademska_pripadnost =
|izdaci               =
|budžet               =
|rukovodilac          =
|chairman             =
|chairperson          =
|chancellor           =
|predsjednik          =
|potpredsjednik       =
|vice_chancellor      =
|rektor               =
|prorektor            = 
|dekan                = [[Larisa Velić]]
|direktor             =
|vođa_titula          =
|akademsko_osoblje    = 17 nastavnik + 21 saradnik&lt;ref&gt;{{cite web|title=Pravni fakultet u Zenici - Nastavnici i saradnici|url=http://www.prf.unze.ba/Nastavnici.html|website=www.prf.unze.ba|access-date=29. 3. 2018}}&lt;/ref&gt;    
|admin_osoblje        = 
|studenti             =
|dodipl               =
|dipl                 =
|doktorat             =
|ostali               =
|lokacija             = 
|grad                 = [[Zenica]]
|savezna_država       =
|provincija           = [[Zeničko-dobojski kanton]]
|država               = [[Bosna i Hercegovina]]
|koor                 =
|kampus               = 
|prijašnja_imena      =
|slobodna_oznaka      =
|boje                 =
|atletika             =
|sportovi             =
|nadimak              =
|maskota              =
|udruženja            = 
|web-sajt             = {{URL|prf.unze.ba}}
|logo                 = 
|pushin_map           = 
|fusnote              =
}}
'''Pravni fakultet u Zenici''' je [[Fakultet|organizaciona jedinica]] i članica [[Univerzitet u Zenici|Univerziteta u Zenici]]. Osnovan je odlukom [[Skupština Zeničko-dobojskog kanton|Skupštine Zeničko-dobojskog kantona]] 13. septembra 2005.

Trenutna [[dekan]]ica fakulteta je prof. dr. [[Larisa Velić]].&lt;ref name=&quot;UNZE_PRF_Uprava&quot;&gt;{{cite web |title=Uprava Pravnog fakulteta |url=https://www.prf.unze.ba/Uprava.html |website=Pravni fakultet Univerziteta u Zenici |publisher=Univerzitet u Zenici |access-date=21. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Senat Univerziteta u Zenici je na sjednici održanoj 22. aprila 2004. pokrenuo aktivnosti za osnivanje Pravnog fakulteta u Zenici.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt; Nakon što je imenovan tim i izrađen elaborat o opravdanosti osnivanja ovog fakulteta, Skupština Zeničko-dobojskog kantona je odlukom od 13. septembra 2005. osnovala Pravni fakultet kao jednu od članica [[Univerzitet u Zenici|Univerziteta u Zenici]].&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt;

Prvi studenti na I ciklusu studija upisani su akademske 2005/06, a već sljedeće godine pokrenut je i master studij.&lt;ref name=&quot;historija&quot;/&gt; 
III ciklus studija, prvi takav na Univerzitetu pokrenut je akademske 2014/15.

Pravni fakultet u Zenici je od marta 2011. član i jedan od suosnivača mreže pravnih fakulteta Jugoistočne Evrope.

== Studijski programi ==

Studij na fakultetu se odvija po principu [[Bolonjska deklaracija|Bolonjske deklaracije]]. Organizirani su i izvode se studiji sva tri ciklusa studija i to po sistemu 4+1+3.

Na prvom ciklusu studija uspostavljen je studijski odsjek:

* Opći smjer

Na trećem ciklusu studija (doktorski studij) organizuje se studij iz sljedećih oblasti:

* Građansko pravo,
* Državno i međunarodno javno pravo,
* Krivično pravo,
* Historija države i prava

== Katedre ==

Pored jedne nematične katedre na fakultetu egzistiraju i 4 matične a to su:

# Katedra za historiju države i prava
# Katedra za građansko pravo
# Katedra za državno i međunarodno pravo
# Katedra za krivično pravo

== Također pogledajte ==
* [[Univerzitet u Zenici]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.prf.unze.ba/ Službeni sajt fakulteta]

{{Univerzitet u Zenici}}

[[Kategorija:Univerzitet u Zenici]]
[[Kategorija:Obrazovanje u Zenici]]
[[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 2005.]]
[[Kategorija:Fakulteti u Zenici]]
[[Kategorija:Pravni fakulteti u Bosni i Hercegovini|Zenica]]</text>
      <sha1>5fe0lluzi4bmfqu2jgiu4rmdoc8n6wk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>328. brdska brigada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>449933</id>
    <revision>
      <id>3925955</id>
      <parentid>3630994</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="b9qw0hr0jonrg1kfz6aznkeh4vuwbdt" xml:space="preserve">{{Infokutija vojna jedinica
| ime               = 328. brdska brigada
| slika             = 
| veličina_slike    = 
| opis_slike        = 
| aktivan           = 
| osnovana          = 29. septembar 1994.
| država            = [[Republika Bosna i Hercegovina]]
| grana             =  [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Kopnena vojska Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
| vrsta             = pješadija
| dio               = [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa Armije RBiH]] 
| glavno_sjedište   = [[Zavidovići]]
| nadimak           = 
| moto              = 
| boje              = 
| oprema            = 
| bitke             = 
| web_stranica      = 
| komandir1_oznaka  = 
| komandir1         = 
| komandir2_oznaka  = 
| komandir2         =
| komandir3_oznaka  = 
| komandir3         = 
| komandir4_oznaka  = 
| komandir4         = 
}}
'''328. brdska brigada''' je vojna jedinica koja je tokom [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala u sastavu [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa Armije RBiH]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://zavidovici.ba/svecano-obiljezen-dan-zavidovickih-ratnih-jedinica/|title=Svečano obilježen Dan zavidovićkih ratnih jedinica|date=19. 12. 2022|website=Grad Zavidovići|language=bs-BA|access-date=7. 7. 2024}}&lt;/ref&gt;

318. brdska brigada formirana je 19. decembra 1992, po naređenju Komande 3. korpusa. 320. brigada formirana je 15. novembra 1993, po naređenju Štaba vrhovne komande od 21. novembra 1993. U njen sastav ušle su jedinice Općinskog štaba [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|TO]]. Ujedinjenjem ovih dviju brigada 29. septembra 1994, nastala je 328. brdska brigada.

Zona odgovornosti obuhvatala je područje općine [[Zavidovići]]. Najznačajniji uspjesi brigade vezani su za odbranu slobodnih teritorija Zavidovića i susjednih općina.
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

== Literatura ==
*{{cite book|author=|title=Pod bajrakom 2. Korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine|publisher=Savez boraca Patriotske lige TK Tuzla|location=[[Tuzla]]|year=2010|isbn=}}

{{Armija Republike Bosne i Hercegovine}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>b9qw0hr0jonrg1kfz6aznkeh4vuwbdt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>373. slavna motorizovana brigada &quot;Doboj-Bosna&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>449988</id>
    <revision>
      <id>3925963</id>
      <parentid>3531949</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3717" sha1="a0ww0ntifhg4id5hurqijblyw7nkntk" xml:space="preserve">{{Infokutija vojna jedinica
| ime               = 203/373. slavna motorizovana brigada &quot;Doboj-Bosna&quot;
| slika             = 
| veličina_slike    = 
| opis_slike        = 
| aktivan           = 
| osnovana          = 8. februar 1993.
| država            = [[Republika Bosna i Hercegovina]]
| grana             =  [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Kopnena vojska Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
| vrsta             = motorizovana
| dio               = [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog]] i [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa Armije RBiH]]
| glavno_sjedište   = 
| nadimak           = 
| moto              = 
| boje              = 
| oprema            = 
| bitke             = 
| web_stranica      = 
| komandir1_oznaka  = 
| komandir1         = Adnan Bajraktarević
| komandir2_oznaka  = 
| komandir2         = Ibrahim Hozić
| komandir3_oznaka  = 
| komandir3         = 
| komandir4_oznaka  = 
| komandir4         = 
}}
'''203/373. slavna motorizovana brigada &quot;Doboj-Bosna&quot;''' je vojna jedinica koja je tokom [[rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] djelovala u sastavu [[Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Drugog]] i [[Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine|Trećeg korpusa Armije RBiH]]. Ulazila je u sastav [[Operativna grupa 7 – Jug|Operativne grupe 7 – Jug]] i [[37. divizija Kopnene vojske|37. divizije]]. Zona odgovornosti brigade obuhvatala je područje današnje općine [[Doboj Jug]] i susjednih općina.

3. maja 1992, padom [[Doboj]]a, formiran je štab TO Doboj u [[Alibegovci]]ma. Sastojao se od dva voda rezervne policije i četiri odreda: Odred TO Doboj, Odred TO [[Bosna (rijeka)|Bosna]], Odred TO [[Usora (rijeka)|Usora]] i Odred TO [[Dobojska tvrđava|Gradina]]. Početkom 1993, od ovih jedinica formiraju se Združeni odred Doboj i Združeni odred Bosna, čijim sjedinjenjem 8. februara 1993. u [[Tešanjka (Usora)|Tešanjci]] nastaje 203. motorizovana brigada &quot;Doboj-Bosna&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://veterani.ba/naslovna/2022/02/08-02-1993-formirana-203-373-mlbr-doboj-bosna/|title=08.02.1993. – Formirana 203./373. mlbr “Doboj-Bosna” – www.veterani.ba|date=8. 2. 2022|language=bs-BA|access-date=14. 7. 2023}}&lt;/ref&gt; Sastojala se od pet bataljona i prištapskih jedinica. Počasni naziv ''slavna'' dobila je odlukom [[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] od 14. decembra 1993. U januaru 1995. preimenovana je u 373. slavnu motorizovanu brigadu &quot;Doboj-Bosna&quot;.

Najznačanije bitke ove brigade su: akcija na Putnikovo brdo od 12. do 18. jula 1992, diverzantska akcija na sela [[Pridjel Donji|Pridjel]] i [[Ševarlije (Doboj)|Ševarlije]] 9. i 10. augusta 1993, odbrana Karuša od 19. do 21. marta 1993. i odbrana [[Mravići|Mravića]] 21. augusta 1993.

Kroz brigadu je prošlo 3.425 boraca. Poginulo je 347, a ranjena su 772 borca. [[Zlatni ljiljan|Zlatnim ljiljanom]], odlikovano je 18 pripadnika brigade.

== Literatura ==
*{{cite book|author=|title=Pod bajrakom 2. Korpusa Armije Republike Bosne i Hercegovine|publisher=Savez boraca Patriotske lige TK Tuzla|location=[[Tuzla]]|year=2010|isbn=}}
*{{cite book|author=Hasib Mušinbegović|author2=Osman Kavazović|title=Drugi korpus slobodi pjeva|publisher=Udruženje građana za zaštitu tekovina borbe za BiH|location=Tuzla|year=2002}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

{{Armija Republike Bosne i Hercegovine}}

[[Kategorija:Brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Drugi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Treći korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Slavne brigade Armije Republike Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>a0ww0ntifhg4id5hurqijblyw7nkntk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spisak optuženih pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju</title>
    <ns>0</ns>
    <id>450233</id>
    <revision>
      <id>3925858</id>
      <parentid>3922625</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51044" sha1="e8yzyygjc5rrhr9g8q5v0ie2yddifu7" xml:space="preserve">[[Datoteka:RadovanKaradzicICTY.jpg|mini|desno|200px|[[Radovan Karadžić]], bivši [[predsjednik Republike Srpske]], optužen i osuđen na kaznu doživotnog zatvora.]]
'''Spisak presuda Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju''' jeste spisak svih presuda [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] u periodu od prve presude 29. novembra 1996. do posljednje donesene presude 29. novembra 2017. Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju osnovan je [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 827|Rezolucijom 827 Vijeća sigurnosti]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] 25. maja 1993. a prestao je sa radom 31. decembra 2017.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.refworld.org/docid/3b00f21b1c.html |title=Security Council resolution 827 (1993) [International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY)] |work=refworld.org |access-date=22. 11. 2018 |language=engleski}}&lt;/ref&gt; Sud je djelovao kao ''[[ad hoc]]'' tijelo i imao sjedište u [[Den Haag]]u. Najteža moguća kazna koju je mogao izreći MKSJ jeste [[doživotni zatvor]].

Pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (MKSJ) optužena je ukupno 161 osoba.&lt;ref&gt;ICTY official site: [http://www.icty.org/sid/24 Key Figures]&lt;/ref&gt; Od hapšenja [[Goran Hadžić|Gorana Hadžića]] 20. jula 2011, na slobodi nema nijednog optuženog.&lt;ref name=&quot;bbc.co.uk2&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-14214573 Serbia holds Croatia war crimes suspect Goran Hadzic] '[[BBC News Online]], 20 July 2011&lt;/ref&gt; Ovaj članak ih navodi zajedno s njihovom pripadnošću, detaljima optužbi protiv njih i rješenjem njihovih slučajeva. Na listi su i oni čije su optužnice povučene.

[[Dražen Erdemović]], Hrvat iz BiH koji se borio u kontigentu sa Srbima, i [[Franko Simatović]], etnički Hrvat i visoki dužnosnik jugoslavenske [[Uprava državne bezbjednosti|Službe državne bezbjednosti]], jedini su optuženi na ovoj listi koji su prešli ili vjerske i/ili etničke linije. [[Biljana Plavšić]] jedina je žena optužena i osuđena pred MKSJ.

MKSJ je 22. novembra 2017. objavio presudu u svom posljednjem predmetu koji je bio u toku: [[Ratko Mladić]], osuđen na doživotni zatvor.&lt;ref name=&quot;icty&quot;&gt;ICTY official web site: [http://www.icty.org/action/cases/4 The Cases] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150503193934/http://www.icty.org/action/cases/4|date=3. 5. 2015}}&lt;/ref&gt; Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove završio je posljednji žalbeni postupak 31. maja 2023. Od tada nema suđenja.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/stanisic-simatovic-drugostepena-presuda/32435477.html|title=Bivši šefovi Miloševićeve tajne policije Stanišić i Simatović osuđeni na po 15 godina zatvora|date=31. 5. 2023|publisher=Radio Slobodna Evropa|accessdate=9. 9. 2023}}&lt;/ref&gt; Ukupno 13 optuženih je prebačeno na druge sudove,&lt;ref name=&quot;icty&quot; /&gt; od kojih je 11 osuđeno, jedan, [[Rahim Ademi]], oslobođen, a drugi, [[Vladimir Kovačević]], proglašen je psihički nesposobnim za suđenje 2004.

Spisak sadrži 161 osobu. Od toga su 94 [[Srbi]], 29 [[Hrvati]], 9 [[Albanci]], 9 [[Bošnjaci]], 2 [[Makedonci]] i 2 [[Crnogorci]]. Ostali su ili nepoznate nacionalnosti ili su im optužbe povučene. Od navedenih, osuđena su 62 Srbina, 18 Hrvata, 5 Bošnjaka, 2 Crnogorca, 1 Makedonac i 1 Albanac.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.icty.org/bcs/cases/spisak-presuda |title=Spisak presuda MKSJ |work=ICTY.org |access-date=22. 11. 2018}}&lt;/ref&gt;

== Spisak optuženih ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%&quot;
|+
! rowspan=&quot;2&quot; | Ime i prezime 
! rowspan=&quot;2&quot; | Pripadnost 
! rowspan=&quot;2&quot; | Status
! rowspan=&quot;2&quot; | Slučaj
! colspan=&quot;4&quot; |Proglašen krivim za:
! colspan=&quot;2&quot; | Konačna presuda 
! rowspan=&quot;2&quot; | Napomena 
! rowspan=&quot;2&quot; | Link 
|-
!{{Abbr|GEN|Genocid}}
!{{Abbr|ZPČ|Zločin protiv čovječnosti}}
!{{Abbr|KZOR|Kršenja zakona i običaja ratovanja}}
!{{Abbr|TPŽK|Teške povrede Ženevskih konvencija}}
! Trajanje 
! Datum 
|-
|[[Ratko Mladić|Mladić, Ratko]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|MRMKS]]-a
|''[[Suđenje Ratku Mladiću]]''
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
|8. juni 2021.
|Preminuo 27. augusta 2026. dok je izdržavao kaznu u [[Pritvorska jedinica Ujedinjenih nacija|Pritvorskoj jedinici Ujedinjenih nacija]] u [[Den Haag]]u ([[Nizozemska]]).&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Ratko Mladić, Bosnian-Serb general dubbed the ‘Butcher of Bosnia,’ dies aged 84 {{!}} CNN|url=https://edition.cnn.com/2026/08/27/europe/ratko-mladic-bosnian-serb-dead-intl|newspaper=CNN|date=27. 8. 2026|access-date=28. 8. 2026|language=en|first=Ivana|last=Kottasová}}&lt;/ref&gt;
|[https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_mladic_en.pdf MICT-13-56]
|-
|[[Radovan Karadžić|Karadžić, Radovan]]
|''[[Suđenje Radovanu Karadžiću]]''
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
|20. mart 2019.
||Izdržava kaznu u Ujedinjenom Kraljevstvu.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://balkaninsight.com/2021/05/28/radovan-karadzic-transferred-to-britain-to-serve-jail-sentence/ | title=Radovan Karadzic Transferred to Britain to Serve Jail Sentence | publisher=BalkanInsight | date=28. 5. 2021 | accessdate=29. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;
|[https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_karadzic_en.pdf MICT-13-55]
|-
| [[Zlatko Aleksovski|Aleksovski,&amp;nbsp;Zlatko]]
| rowspan=&quot;18&quot; |{{ZID|Herceg-Bosna}}
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;18&quot; |[[Etničko čišćenje u Lašvanskoj dolini|''Lašvanska dolina'']]
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|07|7 godina zatvora}}
| 24. mart 2000. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 14. novembra 2001. 
|[https://www.icty.org/x/cases/aleksovski/cis/en/cis_aleksovski_en.pdf IT-95-14/1]
|-
|[[Tihomir Blaškić|Blaškić,&amp;nbsp;Tihomir]]
|
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|09|9 godina zatvora}}
|29. juli 2004.
|Prijevremeno pušten na slobodu 2. augusta 2004.
|[https://www.icty.org/x/cases/blaskic/cis/en/cis_blaskic.pdf IT-95-14]
|-
|[[Miroslav Bralo|Bralo,&amp;nbsp;Miroslav]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|20|20 godina zatvora}}
|2. april 2007.
|Izdržava kaznu u Švedskoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/bralo/cis/en/cis_bralo.pdf IT-95-17]
|-
|[[Anto Furundžija|Furundžija,&amp;nbsp;Anto]]
|
|
|{{yan}}
|
|{{sort|10|10 godina zatvora}}
|21. juli 2000.
|Prijevremeno pušten na slobodu 17. augusta 2004.
|[https://www.icty.org/x/cases/furundzija/cis/en/cis_furundzija.pdf IT-95-17/1]
|-
|[[Dario Kordić|Kordić,&amp;nbsp;Dario]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|25|25 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; |17. decembar 2004.
|Prijevremeno pušten na slobodu 6. juna 2014.
| rowspan=&quot;4&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/cis/en/cis_kordic_cerkez_en.pdf IT-95-14/2]
|-
|[[Mario Čerkez|Čerkez,&amp;nbsp;Mario]]
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|06|6 godina zatvora}}
|Pušten na slobodu 2. decembra 2004. nakon osluženja kazne.
|-
|[[Ivan Šantić|Šantić, Ivan]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Povučena optužnica
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; |
|-
|[[Pero Skopljak|Skopljak,&amp;nbsp;Pero]]
|-
|[[Drago Josipović|Josipović,&amp;nbsp;Drago]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|12|12 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;5&quot; |23. oktobar 2001.
|Prijevremeno pušten na slobodu 30. januara 2006.
| rowspan=&quot;8&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/kupreskic/cis/en/cis_kupreskic_al_en.pdf IT-95-16]
|-
|[[Vladimir Šantić|Šantić,&amp;nbsp;Vladimir]]
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|18|18 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 9. februara 2009.
|-
|[[Zoran Kupreškić|Kupreškić,&amp;nbsp;Zoran]]
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; |{{sort|00|Proglašen nevinim}}
| rowspan=&quot;4&quot; |Pušten na slobodu.
|-
|[[Mirjan Kupreškić|Kupreškić,&amp;nbsp;Mirjan]]
|-
|[[Vlatko Kupreškić|Kupreškić,&amp;nbsp;Vlatko]]
|-
|[[Dragan Papić|Papić,&amp;nbsp;Dragan]]
|14. januar 2000.
|-
|[[Stipo Alilović|Alilović,&amp;nbsp;Stipo]]
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo prije suđenja
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|
|-
|[[Marinko Katava|Katava,&amp;nbsp;Marinko]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Povučena optužnica
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
|Povučena optužnica 19. decembar 1997.
|-
|[[Zoran Marinić|Marinić,&amp;nbsp;Zoran]]
|Povučena optužnica on 2. oktobar 2002.
|[https://www.icty.org/x/cases/marini_zoran/cis/en/cis_marinic_en.pdf IT-95-15]
|-
|[[Paško Ljubičić|Ljubičić, Paško]]
|style=&quot;background:#E0FFFF&quot; |Prebačeno na domaće sudove
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine. Osuđen na 10 godina zatvora.
|[https://www.icty.org/x/cases/ljubicic/cis/en/cis_ljubicic.pdf IT-00-41]
|-
|[[Jadranko Prlić|Prlić,&amp;nbsp;Jadranko]]
| rowspan=&quot;6&quot; |{{ZID|Herceg-Bosna}}
| rowspan=&quot;6&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;6&quot; |''[[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Herceg-Bosna]]''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|25|25 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;6&quot; |29.&amp;nbsp;novembar&amp;nbsp;2017.
||Izdržava kaznu u Ujedinjenom Kraljevstvu.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot;&gt;{{cite web | url=https://www.slobodnaevropa.org/a/sud-u-hagu-pritvorenici-korona-virus/30523945.html | title=Sud u Hagu još nema odluku o privremenom puštanju na slobodu pritvorenika | publisher=Radio Slobodna Evropa | date=1. 4. 2020 | accessdate=29. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;6&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/prlic/cis/en/cis_prlic_al_en.pdf IT-04-74]
|-
|[[Bruno Stojić|Stojić,&amp;nbsp;Bruno]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|20|20 godina zatvora}}
|Izdržava kaznu u Austriji.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|-
|[[Slobodan Praljak|Praljak,&amp;nbsp;Slobodan]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|20|20 godina zatvora}}
|Izvršio samoubistvo u sudnici 29. novembra 2017. prilikom izricanja presude.&lt;ref&gt;{{Cite news |date=29. 11. 2017 |title=War criminal dies after drinking poison |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-42163613 |access-date=23. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Milivoj Petković|Petković,&amp;nbsp;Milivoj]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|20|20 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 21. decembra 2021. nakon osluženja dvije trećine zatvorske kazne. Priznao presudu i izrazio kajanje.
|-
|[[Valentin Ćorić|Ćorić,&amp;nbsp;Valentin]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|16|16 godina zatvora}}
|Pušten na slobodu 16. januara 2024. nakon osluženja kazne.
|-
|[[Berislav Pušić|Pušić,&amp;nbsp;Berislav]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|10|10 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 21. aprila 2018.
|-
|[[Mladen Naletilić Tuta|Naletilić,&amp;nbsp;Mladen]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Herceg-Bosna}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni&amp;nbsp;od&amp;nbsp;strane&amp;nbsp;[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|''Herceg-Bosna'']]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|20|20 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; |3. maj 2006.
|Prijevremeno pušten na slobodu 29. novembra 2012.
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/naletilic_martinovic/cis/en/cis_naletilic_martinovic_en.pdf IT-98-34]
|-
|[[Vinko Martinović Štela|Martinović,&amp;nbsp;Vinko]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{sort|18|18 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 16. decembra 2011.
|-
|[[Ivica Rajić|Rajić,&amp;nbsp;Ivica]]
|{{ZID|Herceg-Bosna}}
|style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|''[[Masakr u Stupnom Dolu|Stupni Do]] ''
|
|
|
|{{yan}}
|{{sort|12|12 godina zatvora (Izjasnio se krivim za teške povrede Ženevskih konvencija.) }}
|8. maj 2006.
|Prijevremeno pušten na slobodu 22. augusta 2011.
|[https://www.icty.org/x/cases/rajic/cis/en/cis_rajic.pdf IT-95-12]
|-
|[[Zdravko Mucić|Mucić,&amp;nbsp;Zdravko]]
|{{ZID|Herceg-Bosna}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;4&quot; |'' [[Koncentracijski logor Čelebići|Logor Čelebići]]''
|
|
|
|{{yan}}
|{{sort|09|9 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;3&quot; |8. april 2003.
|Prijevremeno pušten na slobodu 18. jula 2003.
| rowspan=&quot;4&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/mucic/cis/en/cis_mucic_al_en.pdf IT-96-21]
|-
|[[Hazim Delić|Delić,&amp;nbsp;Hazim]]
| rowspan=&quot;3&quot; |{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
|
|
|
|{{yan}}
|{{sort|18|18 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 24. juna 2008.
|-
|[[Esad Landžo|Landžo,&amp;nbsp;Esad]]
|
|
|
|{{yan}}
|{{sort|15|15 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 2. maja 2006.
|-
|[[Zejnil Delalić|Delalić,&amp;nbsp;Zejnil]]
|style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
| colspan=&quot;4&quot; |
|{{sort|00|Proglašen nevinim}}
|20. februar 2001.
|
|-
| [[Milan Babić|Babić,&amp;nbsp;Milan]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Republika Srpska Krajina}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;2&quot; |'' [[Republika Srpska Krajina]] ''
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|13|13 godina zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
| 18. juli 2005. 
| Izvršio samoubistvo u zatvoru 5. marta 2006. 
|[https://www.icty.org/x/cases/babic/cis/en/cis_babic_en.pdf IT-03-72]
|-
|[[Milan Martić|Martić,&amp;nbsp;Milan]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|35|35 godina zatvora}}
|8. oktobar 2008.
|Izdržava kaznu u Estoniji.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/martic/cis/en/cis_martic_en.pdf IT-95-11]
|-
| [[Vidoje Blagojević|Blagojević,&amp;nbsp;Vidoje]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;2&quot; |''[[Bratunac]] i [[Zvornik]]''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|15|15 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 9. maj 2007. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 22. decembra 2012. 
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/blagojevic_jokic/cis/en/cis_blagojevic_jokic_en.pdf IT-02-60]
|-
|[[Jokić,&amp;nbsp;Dragan]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|09|9 godina zatvora}} 
| Prijevremeno pušten na slobodu 13. januara 2010. 
|-
| [[Radoslav Brđanin|Brđanin,&amp;nbsp;Radoslav]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;2&quot; |''[[Bosanska krajina]] ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
| {{sort|30|30 godina zatvora}} 
| 3. april 2007. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 3. septembra 2022. zbog zdravstvenih problema. Preminuo 7. septembra 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7. 9. 2022 |title=Preminuo ratni zločinac Radoslav Brđanin |url=https://n1info.ba/vijesti/preminuo-ratni-zlocinac-radoslav-brdjanin/ |access-date=28. 1. 2023 |website=N1 |language=bs-BA}}&lt;/ref&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/brdanin/cis/en/cis_brdjanin_en.pdf IT-99-36]
|-
|[[Momir Talić|Talić, Momir]]
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo tokom suđenja
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo 28. maj 2003.  Postupak prekinut 12. juni 2003.
|[https://www.icty.org/x/cases/talic/cis/en/cis_talic_en.pdf IT-99-36/1]
|-
| [[Ranko Češić|Češić,&amp;nbsp;Ranko]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;2&quot; |''[[Logor Luka]] (Brčko)''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|18|18 godina zatvora (Izjasnio se krivim po svim tačkama optužnice.) }}
| 11. mart 2004. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 25. maja 2014. 
|[https://www.icty.org/x/cases/cesic/cis/en/cis_cesic.pdf IT-95-10/1]
|-
|[[Goran Jelisić|Jelisić,&amp;nbsp;Goran]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|40|40 godina zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
|5. juli 2001.
|Izdržava kaznu u Italiji.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/jelisic/cis/en/cis_jelisic.pdf IT-95-10]
|-
|[[Radislav Krstić|Krstić,&amp;nbsp;Radislav]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
|style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|''[[Genocid u Srebrenici|Srebrenica]]-[[Drinski korpus Vojske Republike Srpske|Drinski korpus]]''
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|35|35 godina zatvora}}
|19. april 2004.
|Izdržava kaznu u Poljskoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/krstic/cis/en/cis_krstic_en.pdf IT-98-33]
|-
| [[Rasim Delić|Delić,&amp;nbsp;Rasim]]
|{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|''Livade i Kamenica''
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|03|3 godina zatvora}}
| 15. septembar 2008. 
| Preminuo 16. aprila 2010, dok je bio na privremenoj slobodi. Žalbeno vijeće je prekinulo žalbeni postupak i najavilo da se presuda Pretresnog vijeća smatra konačnom. 
|[https://www.icty.org/x/cases/delic/cis/en/cis_delic_en.pdf IT-04-83]
|-
| [[Miroslav Deronjić|Deronjić,&amp;nbsp;Miroslav]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|'' [[Masakr u Glogovoj|Glogova]] ''
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|10|10 godina zatvora}} 
| 20. juli 2005. 
| Preminuo u zatvoru 19. maja 2007.
|[https://www.icty.org/x/cases/deronjic/cis/en/cis_deronjic.pdf IT-02-61]
|-
| [[Vlastimir Đorđević|Đorđević,&amp;nbsp;Vlastimir]]
|{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|'' Kosovo ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|18|18 godina zatvora}}
| 27. januar 2014. 
| Izdržava kaznu u Njemačkoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/djordjevic/cis/en/cis_djordjevic_en.pdf IT-05-87/1]
|-
| [[Dražen Erdemović|Erdemović,&amp;nbsp;Dražen]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|''Farma &quot;Pilica&quot; (Srebrenica)''
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|05|5 godina zatvora (Izjasnio se krivim za ubistvo kao i kršenje zakona i običaja ratovanja) }}
| 5. mart 1998. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 13. augusta 1999. 
|[https://www.icty.org/x/cases/erdemovic/cis/en/cis_erdemovic_en.pdf IT-96-22]
|-
| [[Stanislav Galić|Galić,&amp;nbsp;Stanislav]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|'' [[Opsada Sarajeva|Sarajevo]] ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
| 30. novembar 2006. 
| Izdržava kaznu u Njemačkoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/galic/cis/en/cis_galic_en.pdf IT-98-29]
|-
| [[Enver Hadžihasanović|Hadžihasanović,&amp;nbsp;Enver]]
| rowspan=&quot;3&quot; |{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;3&quot; |''[[Srednja Bosna]]''
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|03.5|{{frac|3|1|2}} godine}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 22. april 2008. 
| Pušten na slobodu 23. aprila 2008. nakon izdržavanja kazne. 
| rowspan=&quot;3&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/hadzihasanovic_kubura/cis/en/cis_hadzihasanovic_kubura_en.pdf IT-01-47]
|-
| [[Amir Kubura|Kubura,&amp;nbsp;Amir]]
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|02|2 godine}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 11. aprila 2006. 
|-
| [[Mehmed Alagić|Alagić,&amp;nbsp;Mehmed]]
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;| Preminuo tokom suđenja 
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
| Preminuo 7. marta 2003. Postupak prekinut 21. marta 2003. 
|-
| [[Sefer Halilović|Halilović,&amp;nbsp;Sefer]]
|{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
| style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
|''[[Masakr u Grabovici|Grabovica]]-[[Masakr u Uzdolu|Uzdol]] ''
| colspan=&quot;4&quot; |
| {{sort|00|Proglašen nevinim}}
| 16. oktobar 2007. 
| Pušten na slobodu. 
|[https://www.icty.org/x/cases/halilovic/cis/en/cis_halilovic.pdf IT-01-48]
|-
| [[Ramush Haradinaj|Haradinaj,&amp;nbsp;Ramush]]
| rowspan=&quot;3&quot; |{{ZID|Republika Kosovo|armija}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
| rowspan=&quot;3&quot; |'' Kosovo''
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;3&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | {{sort|00|Proglašen nevinim}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 29. novembar 2012. 
| rowspan=&quot;2&quot; |Pušten na slobodu.
| rowspan=&quot;3&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/haradinaj/cis/en/cis_haradinaj_al_en.pdf IT-04-84]
|-
| [[Idriz Balaj|Balaj,&amp;nbsp;Idriz]]
|-
| [[Lahi Brahimaj|Brahimaj,&amp;nbsp;Lahi]]
|{{sort|00|Proglašen nevinim}}
| 21. juli 2010. 
|Pušten na slobodu.
|-
|[[Ljube Boškoski|Boškoski,&amp;nbsp;Ljube]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Sjeverna Makedonija|1992|ime=Makedonija}}
|style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
| rowspan=&quot;2&quot; |''Makedonija''
| colspan=&quot;4&quot; |
|{{sort|00|Proglašen nevinim}}
| rowspan=&quot;2&quot; |19. maj 2010.
|Pušten na slobodu.
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/boskoski_tarculovski/cis/en/cis_boskoski_tarculovski_en.pdf IT-04-82]
|-
|[[Johan Tarčulovski|Tarčulovski,&amp;nbsp;Johan]]
|style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|
|
|{{yan}}
|
|{{sort|12|12 godina zatvora}}
|Prijevremeno pušten na slobodu 8. aprila 2013.
|-
| [[Dragoljub Kunarac|Kunarac,&amp;nbsp;Dragoljub]]
| rowspan=&quot;11&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;11&quot; |''[[Etničko čišćenje Foče|Foča]] ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|28|28 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 12. juni 2002. 
| Izdržava kaznu u Njemačkoj.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://balkaninsight.com/sr/2019/01/11/ha%C5%A1ki-zatvorenik-na-novom-su%C4%91enju-za-ratne-zlo%C4%8Dine-01-11-2019/ | title=Haški zatvorenik na novom suđenju za ratne zločine | publisher=BalkanInsight | date=11. 1. 2019 | accessdate=29. 1. 2023}}&lt;/ref&gt; 
| rowspan=&quot;3&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/kunarac/cis/en/cis_kunarac_al_en.pdf IT-96-23 &amp; 23/1]
|-
| [[Radomir Kovač|Kovač,&amp;nbsp;Radomir]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|20|20 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 30. juna 2013. 
|-
| [[Zoran Vuković|Vuković,&amp;nbsp;Zoran]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|12|12 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 11. marta 2008. 
|-
|[[Milorad Krnojelac|Krnojelac,&amp;nbsp;Milorad]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|15|15 godina zatvora}}
|17. septembar 2003.
|Prijevremeno pušten na slobodu 9. jula 2009.
|[https://www.icty.org/x/cases/krnojelac/cis/en/cis_krnojelac_en.pdf IT-97-25]
|-
|[[Dragan Zelenović|Zelenović, Dragan]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|15|15 godina zatvora}}
|31. oktobar 2007.
|Prijevremeno pušten na slobodu on 4. septembra 2015.
| rowspan=&quot;3&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/zelenovic/cis/en/cis_zelenovic_en.pdf IT-96-23/2]
|-
|[[Janko Janjić|Janjić, Janko]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo prije suđenja
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
|Povučena optužnica 20. aprila 2001.
|-
|[[Dragan Gagović|Gagović, Dragan]]
|Preminuo 1999. Povučena optužnica 30. jula 1999.
|-
|[[Gojko Janković|Janković, Gojko]]
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#E0FFFF&quot; |Prebačeno na domaće sudove
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
|Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine dana 8. decembra 2005. Osuđen na 34 godine zatvora 19. novembra 2007.
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/stankovic/cis/en/cis_jankovic_stankovic_en.pdf IT-96-23/2]
|-
|[[Radovan Stanković|Stanković, Radovan]]
|Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine dana 29. septembra 2005. Osuđen na 20 godina zatvora 28. marta 2007.
|-
|[[Mitar Rašević|Rašević, Mitar]]
|Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine dana 3. oktobra 2006. Osuđen na {{frac|8|1|2}} godina zatvora 28. februara 2008.
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/todovic_rasevic/cis/en/cis_rasevic_todovic.pdf IT-97-25/1]
|-
|[[Savo Todović|Todović, Savo]]
|Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine dana 3. oktobra 2006. Sentenced {{frac|12|1|2}} godina zatvora 28. februara 2008.
|-
| [[Miroslav Kvočka|Kvočka,&amp;nbsp;Miroslav]]
| rowspan=&quot;5&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;5&quot; |''Logori [[Koncentracijski logor Omarska|Omarska]], [[Koncentracijski logor Keraterm|Keraterm]] i [[Koncentracijski logor Trnopolje|Trnopolje]]''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|07|7 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;4&quot; | 28. februar 2005. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 30. marta 2005. 
| rowspan=&quot;5&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/kvocka/cis/en/cis_kvocka_al_en.pdf IT-98-30/1]
|-
| [[Dragoljub Prcać|Prcać,&amp;nbsp;Dragoljub]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|05|5 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 3. marta 2005. 
|-
| [[Mlađo Radić|Radić,&amp;nbsp;Mlađo]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|20|20 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 31. decembra 2012. 
|-
| [[Zoran Žigić|Žigić,&amp;nbsp;Zoran]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|25|25 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 16. decembra 2014. 
|-
| [[Milojica Kos|Kos,&amp;nbsp;Milojica]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|06|6 godina zatvora}}
| 2. novembar 2001. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 30. jula 2002. 
|-
| [[Fatmir Limaj|Limaj,&amp;nbsp;Fatmir]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{ZID|Republika Kosovo|armija}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
| rowspan=&quot;4&quot; |''[[Logor Lapušnik]]''
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| rowspan=&quot;2&quot; | {{sort|00|Proglašen nevinim}}
| rowspan=&quot;3&quot; | 27.&amp;nbsp;septembar&amp;nbsp;2007. 
| rowspan=&quot;2&quot; | Pušten na slobodu. 
| rowspan=&quot;4&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/limaj/cis/en/cis_limaj_al_en.pdf IT-03-66]
|-
| [[Isak Musliu|Musliu,&amp;nbsp;Isak]]
|-
| [[Haradin Bala|Bala,&amp;nbsp;Haradin]]
|style=&quot;background:#FA8072&quot;| Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a 
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|13|13 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 31. decembra 2012. 
|-
| [[Agim Murtezi|Murtezi,&amp;nbsp;Agim]]
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;| Povučena optužnica
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|
|-
|[[Mitar Vasiljević|Vasiljević, Mitar]]
| rowspan=&quot;3&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;3&quot; |''[[Masakri u Višegradu|Višegrad]] ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|15|15 godina zatvora}}
|25. februar 2004.
|Prijevremeno pušten na slobodu 12. marta 2010.
|[https://www.icty.org/x/cases/vasiljevic/cis/en/cis_vasiljevic.pdf IT-98-32]
|-
| [[Milan Lukić|Lukić,&amp;nbsp;Milan]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 4. decembar 2012. 
| Izdržava kaznu u Estoniji.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/milan_lukic_sredoje_lukic/cis/en/cis_lukic_lukic_en.pdf IT-98-32/1]
|-
| [[Sredoje Lukić|Lukić,&amp;nbsp;Sredoje]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|27|27 godina zatvora}}
| Izdržava kaznu u Norveškoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt; 
|-
| [[Dragomir Milošević|Milošević,&amp;nbsp;Dragomir]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen&amp;nbsp;od&amp;nbsp;strane&amp;nbsp;[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|'' [[Opsada Sarajeva|Sarajevo]] ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|29|29 godina zatvora}}
| 12. novembar 2009. 
| Izdržava kaznu u Estoniji.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://rtv.rs/sk/hronika/dragomir-milosevic-sluzi-kaznu-u-estoniji_245021.html | title=Dragomir Milošević služi kaznu u Estoniji | publisher=RTV | date=22. 3. 2011 | accessdate=29. 1. 2023}}&lt;/ref&gt; 
|[https://www.icty.org/x/cases/dragomir_milosevic/cis/en/cis_milosevic_dragomir_en.pdf IT-98-29/1]
|-
| [[Darko Mrđa|Mrđa,&amp;nbsp;Darko]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|''[[Operacija &quot;Vlašić&quot;|Vlašić]]''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|17|17 godina zatvora (Izjasnio se krivim za ubistvo i nehumana djela.) }}
| 31. mart 2004. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 10. oktobra 2013. 
|[https://www.icty.org/x/cases/mrda/cis/en/cis_mrdja_en.pdf IT-02-59]
|-
|[[Slavko Dokmanović|Dokmanović,&amp;nbsp;Slavko]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Republika Srpska Krajina}}
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo tokom suđenja
| rowspan=&quot;4&quot; |'' [[Masakr u Vukovaru|Vukovar]] ''
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo 29. juna 1998. u Pritvorskoj jedinici MKSJ-a.
|[https://www.icty.org/x/cases/dokmanovic/cis/en/cis_dokmanovic.pdf IT-95-13a]
|-
| [[Mile Mrkšić|Mrkšić,&amp;nbsp;Mile]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|20|20 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 5. maj 2009. 
| Preminuo u zatvoru u Portugalu 16. augusta 2015.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;3&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/mrksic/cis/en/cis_mrksic_al_en.pdf IT-95-13/1]
|-
| [[Veselin Šljivančanin|Šljivančanin,&amp;nbsp;Veselin]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|10|10 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 5. jula 2011. 
|-
| [[Miroslav Radić|Radić,&amp;nbsp;Miroslav]]
|style=&quot;background:#32CD32&quot;| Oslobođen 
| colspan=&quot;4&quot; |
| {{sort|00|Proglašen nevinim}}
| 27. septembar 2007. 
|Pušten na slobodu.
|-
|[[Vojislav Šešelj|Šešelj, Vojislav]]
|{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
|style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|MRMKS]]-a
|''[[Rat u Hrvatskoj|Hrvatska]]''
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|10|10 godina zatvora}}
|11. april 2018.
|Kazna je proglašena izdržanom imajući u vidu vrijemena provedenom u pritvoru MKSJ-a do suđenja.
|[https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/cis_seselj_en.pdf MICT-16-99]
|-
| [[Dragan Nikolić (komandant)|Nikolić,&amp;nbsp;Dragan]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
|'' [[Koncentracijski logor Sušica|Logor Sušica]] ''
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|20| 20 godina zatvora (Izjasnio se krivim po svim tačkama optužnice.)}}
| 4. februar 2005. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 20. augusta 2013. 
|[https://www.icty.org/x/cases/dragan_nikolic/cis/en/cis_nikolic_dragan.pdf IT-94-2]
|-
| [[Momir Nikolić|Nikolić,&amp;nbsp;Momir]]
| rowspan=&quot;11&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;11&quot; |''[[Genocid u Srebrenici|Srebrenica]]''
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|20|20 godina zatvora}}
| 8. mart 2006. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 1. jula 2014. 
|[https://www.icty.org/x/cases/nikolic/cis/en/cis_nikolic_momir_1.pdf IT-02-60/1]
|-
|[[Dragan Obrenović|Obrenović,&amp;nbsp;Dragan]]
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|17|17 godina zatvora}}
|10. decembar 2003.
|Prijevremeno pušten na slobodu 21. septembra 2011.
|[https://www.icty.org/x/cases/obrenovic/cis/en/cis_obrenovic_en.pdf IT-02-60/2]
|-
| [[Vujadin Popović|Popović,&amp;nbsp;Vujadin]]
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
| rowspan=&quot;5&quot; | 30. januar 2015. 
| Izdržava kaznu u Njemačkoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;7&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/popovic/cis/en/cis_popovic_al_en.pdf IT-05-88]
|-
| [[Ljubiša Beara|Beara,&amp;nbsp;Ljubiša]]
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
| Preminuo u zatvoru 8. februara 2017.
|-
| [[Drago Nikolić|Nikolić,&amp;nbsp;Drago]]
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|35|35 godina zatvora}}
| Preminuo 11. oktobra 2015. dok je bio na privremenoj slobodi. 
|-
| [[Radivoje Miletić|Miletić,&amp;nbsp;Radivoje]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|18|18 godina zatvora}}
| Izdržava kaznu u Finskoj.&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://balkaninsight.com/sr/2022/06/30/odbijen-zahtjev-generala-vrs-a-za-prijevremeno-pustanje-na-slobodu/ | title=Odbijen zahtjev generala VRS-a za prijevremeno puštanje na slobodu | publisher=BalkanInsight | date=30. 6. 2022 | accessdate=29. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Vinko Pandurević|Pandurević,&amp;nbsp;Vinko]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|13|13 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 9. aprila 2015. 
|-
| [[Ljubomir Borovčanin|Borovčanin,&amp;nbsp;Ljubomir]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|17|17 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 10. juni 2010. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 1. augusta 2016. 
|-
| [[Milan Gvero|Gvero,&amp;nbsp;Milan]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|05|5 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 28. juna 2010. Preminuo 17. februara 2013. tokom žalbenog postupka. 
|-
|[[Zdravko Tolimir|Tolimir, Zdravko]]
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|99|Doživotna kazna zatvora}}
|8. april 2015.
|Preminuo 8. februara 2016. čekajući prebačaj u zatvor.
|[https://www.icty.org/x/cases/tolimir/cis/en/cis_tolimir_en.pdf IT-05-88/2]
|-
|[[Milorad Trbić|Trbić, Milorad]]
|style=&quot;background:#E0FFFF&quot; |Prebačeno na domaće sudove
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine dana 11. juna 2007. Osuđen na 30 godina zatvora.
|[https://www.icty.org/x/cases/trbic/cis/en/cis_trbic_en.pdf IT-05-88/1]
|-
| [[Milan Milutinović|Milutinović,&amp;nbsp;Milan]]
| rowspan=&quot;6&quot; |{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
| style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
| rowspan=&quot;6&quot; |''Kosovo''
|
|
|
|
| {{sort|00|Proglašen nevinim}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 26. februar 2009. 
|Pušten na slobodu.
| rowspan=&quot;6&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/milutinovic/cis/en/cis_sainovic_al_en.pdf IT-05-87]
|-
| [[Dragoljub Ojdanić|Ojdanić,&amp;nbsp;Dragoljub]]
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a 
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|15|15 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 10. jula 2013. 
|-
| [[Nikola Šainović|Šainović, Nikola]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|18|18 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;4&quot; | 23. januar 2014. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 10. jula 2015. 
|-
| [[Nebojša Pavković|Pavković, Nebojša]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|22|22 godine}} zatvora
| Izdržava kaznu u Finskoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|-
| [[Vladimir Lazarević|Lazarević, Vladimir]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|14|14 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 7. septembra 2015. 
|-
| [[Sreten Lukić|Lukić, Sreten]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|20|20 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 10. oktobra 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Stojanovic |first=Milica |date=11. 10. 2021 |title=Sreten Lukić pušten uz uslov da ne sme da negira ratne zločine |url=https://balkaninsight.com/sr/2021/10/11/sreten-lukic-pusten-uz-uslov-da-ne-sme-da-negira-ratne-zlocine/ |access-date=29. 1. 2023 |website=Balkan Insight |language=sr-RS}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Duško Sikirica|Sikirica, Duško]]
| rowspan=&quot;8&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; | Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;8&quot; |''[[Koncentracijski logor Keraterm|Logor Keraterm]]''
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|15|15 godina zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
| rowspan=&quot;3&quot; | 13. novembar 2001. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 21. juna 2010. 
| rowspan=&quot;8&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/sikirica/cis/en/cis_sikirica_al_en.pdf IT-95-8]
|-
| [[Damir Došen|Došen, Damir]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|05|5 godina zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
| Prijevremeno pušten na slobodu 28. februara 2003. 
|-
| [[Dragan Kolundžija|Kolundžija, Dragan]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|03|3 godine zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
| Prijevremeno pušten na slobodu 5. decembra 2001. 
|-
| [[Nedjeljko Timarac|Timarac, Nedjeljko]]
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#D3D3D3&quot; | Povučena optužnica
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
| rowspan=&quot;4&quot; |Povučena optužnica 5. maja 1998.
|-
| [[Goran Gajić|Lajić, Goran]]
|-
| [[Dragan Kondić|Kondić, Dragan]]
|-
| [[Dragomir Šaponja|Šaponja, Dragomir]]
|-
| [[Nikica Janjić|Janjić, Nikica]]
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;| Preminuo prije suđenja 
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Povučena optužnica nakon njegove smrti.
|-
|[[Milan Simić|Simić, Milan]]
| rowspan=&quot;6&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;6&quot; |''[[Etničko čišćenje Bosanskog Šamca|Bosanski Šamac]]''
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|05|5 godina zatvora (Izjasnio se krivim za mučenje.)}}
|17. oktobar 2002.
|Prijevremeno pušten na slobodu 3. novembra 2003.
|[https://www.icty.org/x/cases/milan_simic/cis/en/cis_simic_milan.pdf IT-95-9/2]
|-
|[[Stevan Todorović (politician)|Todorović, Stevan]]
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|10|10 godina zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
|31. juli 2001.
|Prijevremeno pušten na slobodu 22. juna 2005. Preminuo 3. septembra 2006.
|[https://www.icty.org/x/cases/todorovic/cis/en/cis_todorovic_en.pdf IT-95-9/1]
|-
| [[Blagoje Simić|Simić, Blagoje]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|15|15 godina zatvora}}
| 28. novembar 2006. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 16. marta 2011. 
| rowspan=&quot;4&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/simic/cis/en/cis_simic_et_al.pdf IT-95-9]
|-
| [[Miroslav Radić|Tadić, Miroslav]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|08|8 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; | 17. oktobar 2003. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 4. novembra 2004. 
|-
| [[Simo Zarić|Zarić, Simo]]
|
|{{yan}}
|
|
| {{sort|06|6 godina zatvora}}
| Prijevremeno pušten na slobodu 28. januara 2004. 
|-
| [[Slobodan Miljković|Miljković, Slobodan]]
| style=&quot;background:#D3D3D3&quot; | Preminuo prije suđenja 
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo 8. augusta 1998. Povučena optužnica 8. augusta 1998.
|-
|[[Biljana Plavšić|Plavšić,&amp;nbsp;Biljana]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;4&quot; |''Bosna i Hercegovina''
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|11|11 godina zatvora (Izjasnila se krivim.) }}
|27. februar 2003.
|Prijevremeno puštena na slobodu 27. oktobra 2009.
|[https://www.icty.org/x/cases/plavsic/cis/en/cis_plavsic_en.pdf IT-00-39 &amp; 40/1]
|-
|[[Momčilo Krajišnik|Krajišnik,&amp;nbsp;Momčilo]]
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|20|20 godina zatvora}}
|17. mart 2009.
|Prijevremeno pušten na slobodu 30. augusta 2013.
|[https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/cis/en/cis_krajisnik_en.pdf IT-00-39]
|-
| [[Mićo Stanišić|Stanišić, Mićo]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|22|22 godine}} zatvora
| rowspan=&quot;2&quot; | 30. juni 2016. 
|Izdržava kaznu u Poljskoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/zupljanin_stanisicm/cis/en/cis_stanisic_zupljanin_en.pdf IT-08-91]
|-
| [[Stojan Župljanin|Župljanin, Stojan]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|22|22 godine}} zatvora
|Izdržava kaznu u Poljskoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|-
|[[Miodrag Jokić|Jokić,&amp;nbsp;Miodrag]]
| rowspan=&quot;4&quot; |{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;4&quot; |''[[Opsada Dubrovnika|Dubrovnik]]''
|
|
|{{yan}}
|
|{{sort|07|7 godina zatvora (Izjasnio se krivim po svim tačkama optužnice.) }}
|30. august 2005.
|Prijevremeno pušten na slobodu 1. septembra 2008.
|[https://www.icty.org/x/cases/miodrag_jokic/cis/en/cis_jokic_en.pdf IT-01-42/1]
|-
| [[Pavle Strugar|Strugar, Pavle]]
|
|
|{{yan}}
|
| {{sort|8|8 godina zatvora}}
| 17. juli 2008. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 20. februara 2009. 
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/strugar/cis/en/cis_strugar_en.pdf IT-01-42]
|-
| [[Milan Zec|Zec, Milan]]
| style=&quot;background:#D3D3D3&quot; | Povučena optužnica
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Povučena optužnica 26. jula 2002.
|-
|[[Vladimir Kovačević (military officer)|Kovačević, Vladimir]]
|style=&quot;background:#E0FFFF&quot; |Prebačeno na domaće sudove
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Predmet je 17. novembra 2006. ustupljen Srbiji. Kovačević je optužen od strane Srbije, ali je proglašen nesposobnim za suđenje zbog lošeg zdravstvenog stanja.
|[https://www.icty.org/x/cases/kovacevic_vladimir/cis/en/cis_kovacevic_vladimir.pdf IT-01-42/2]
|-
|[[Milomir Stakić|Stakić, Milomir]]
| rowspan=&quot;5&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđeni od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;5&quot; |'' [[Etničko čišćenje Prijedora|Prijedor]] ''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|40|40 godina zatvora}}
|22. mart 2006.
|Izdržava kaznu u Francuskoj.&lt;ref name=&quot;radioslobodna evropa&quot; /&gt;
|[https://www.icty.org/x/cases/stakic/cis/en/cis_stakic.pdf IT-97-24]
|-
| [[Duško Tadić|Tadić, Duško]]
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|{{yan}}
| {{sort|20|20 godina zatvora}}
| 26. januar 2000. 
| Prijevremeno pušten na slobodu 17. jula 2008. 
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/tadic/cis/en/cis_tadic_en.pdf IT-94-1]
|-
| [[Goran Borovnica|Borovnica, Goran]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#D3D3D3&quot; | Preminuo prije suđenja 
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| Nestao 1995, a službeno proglašen mrtvim 22. novembra 1996. Povučena optužnica u aprilu 2005. 
|-
|[[Simo Drljača|Drljača,&amp;nbsp;Simo]]
|Preminuo prije prebacivanja u Den Haag.
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/milan_kovacevic/cis/en/cis_kovacevic_milan_en.pdf IT-97-24]
|-
|[[Milan Kovačević|Kovačević,&amp;nbsp;Milan]]
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo tokom suđenja
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo 1. augusta 1998. u Pritvorskoj jedinici MKSJ. Postupak prekinut 24. augusta 1998.
|-
|[[Ivan Čermak|Čermak,&amp;nbsp;Ivan]]
| rowspan=&quot;3&quot; |{{ZID|Hrvatska}}
| rowspan=&quot;3&quot; style=&quot;background:#32CD32&quot; |Oslobođen
| rowspan=&quot;3&quot; |''[[Operacija &quot;Oluja&quot;]] ''
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;5&quot; |
| rowspan=&quot;3&quot; |{{sort|00|Proglašen nevinim}}
|15. april 2011.
| rowspan=&quot;3&quot; |Pušten na slobodu.
| rowspan=&quot;3&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/gotovina/cis/en/cis_gotovina_al_en.pdf IT-06-90]
|-
|[[Ante Gotovina|Gotovina,&amp;nbsp;Ante]]
| rowspan=&quot;2&quot; |16. novembar 2012.
|-
|[[Mladen Markač|Markač,&amp;nbsp;Mladen]]
|-
|[[Momčilo Perišić|Perišić,&amp;nbsp;Momčilo]]
|{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
|style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
|''Bosna i Hercegovina i Hrvatska''
|{{sort|00|Proglašen nevinim}}
|28. februar 2013.
|Pušten na slobodu.
|[https://www.icty.org/x/cases/perisic/cis/en/cis_perisic_en.pdf IT-04-81]
|-
|[[Naser Orić|Orić,&amp;nbsp;Naser]]
|{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
|style=&quot;background:#32CD32&quot; | Oslobođen
|''[[Masakr nad Srbima u Srebrenici i Bratuncu|Srebrenica i Bratunac]]''
|{{sort|00|Proglašen nevinim}}
|3. juli 2008.
|Pušten na slobodu.
|[https://www.icty.org/x/cases/oric/cis/en/cis_oric_en.pdf IT-03-68]
|-
|[[Janko Bobetko|Bobetko,&amp;nbsp;Janko]]
| rowspan=&quot;3&quot; |{{ZID|Hrvatska}}
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo prije suđenja
| rowspan=&quot;3&quot; |''[[Operacija Medački džep|Medački džep]] ''
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo 29. aprila 2003. Postupak prekinut 24. juna 2003.
|[https://www.icty.org/x/cases/bobetko/cis/en/cis_bobetko_en.pdf IT-02-62]
|-
| [[Rahim Ademi|Ademi, Rahim]]
| rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#E0FFFF&quot; | Prebačeno na domaće sudove
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |
| Prebačen u Hrvatsku 1. novembra 2005. Oslobođen svih optužbi od strane Okružnog suda u Zagrebu. 
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/ademi/cis/en/cis_ademi_norac.pdf IT-04-78]
|-
| [[Mirko Norac|Norac, Mirko]]
| Prebačen u Hrvatsku 1. novembra 2005. Osuđen od Okružnog suda u Zagrebu na 7 godina zatvora. 
|-
| [[Predrag Banović|Banović,&amp;nbsp;Predrag]]
| rowspan=&quot;15&quot; |{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
| style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|MKSJ]]-a
| rowspan=&quot;15&quot; |''Logori [[Koncentracijski logor Omarska|Omarska]] i [[Koncentracijski logor Keraterm|Keraterm]]''
|
|{{yan}}
|
|
|{{sort|08|8 godina zatvora (Izjasnio se krivim.) }}
|28. oktobar 2003.
| Prijevremeno pušten na slobodu 3. septembra 2008 
|[https://www.icty.org/x/cases/banovic/cis/en/cis_banovic_en.pdf IT-02-65/1]
|-
| [[Željko Mejakić|Mejakić, Željko]]
| rowspan=&quot;4&quot; style=&quot;background:#E0FFFF&quot; | Prebačeno na domaće sudove
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;4&quot; |
| Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine. Osuđen na 21 godinu zatvora. 
| rowspan=&quot;14&quot; |[https://www.icty.org/x/cases/mejakic/cis/en/cis_mejakic_al_en.pdf IT-02-65 ]
|-
| [[Momčilo Gruban|Gruban, Momčilo]]
| Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine. Osuđen na 7 godina zatvora. 
|-
| [[Dušan Fuštar|Fuštar, Dušan]]
| Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine. Osuđen na 9 godina zatvora. 
|-
| [[Duško Knežević (war criminal)|Knežević, Duško]]
| Predmet prebačen Sudu Bosne i Hercegovine. Osuđen na 31 godinu zatvora. 
|-
| [[Zdravko Govedarica|Govedarica, Zdravko]]
| rowspan=&quot;10&quot; style=&quot;background:#D3D3D3&quot; | Povučena optužnica
| colspan=&quot;4&quot; rowspan=&quot;10&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;10&quot; |
| rowspan=&quot;10&quot; |Povučena optužnica 8. maja 1998.
|-
| [[Momčilo Gruban|Gruban, Momčilo]]
|-
| [[Predrag Kostić|Kostić, Predrag]]
|-
| [[Nedjeljko Paspalj,|Paspalj, Nedjeljko]]
|-
| [[Milan Pavlić|Pavlić, Milan]]
|-
| [[Milutin Popović|Popović, Milutin]]
|-
| [[Draženko Predojević|Predojević, Draženko]]
|-
|[[Savić, Željko]]
|-
| [[Mirko Babić|Babić, Mirko]]
|-
| [[Nenad Banović|Banović, Nenad]]
|-
|[[Đorđe Đukić|Đukić,&amp;nbsp;Đorđe]]
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo tokom suđenja
|'' [[Opsada Sarajeva|Sarajevo]] ''
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Pušten na slobodu 24. aprila 1996. zbog lošeg zdravlja. Preminuo 18. maja 1996.
|[https://www.icty.org/x/cases/djukic/cis/en/cis_djukic_en.pdf IT-96-20]
|-
|[[Željko Ražnatović|Ražnatović,&amp;nbsp;Željko&amp;nbsp;&quot;Arkan&quot;]]
|{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo prije suđenja
|''[[Srpska dobrovoljačka garda]]''
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo u Beogradu u januaru 2000.
|[https://www.icty.org/x/cases/zeljko_raznjatovic/cis/en/cis_arkan_en.pdf IT-97-27]
|-
|[[Slobodan Milošević|Milošević,&amp;nbsp;Slobodan]]
|{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo tokom suđenja
|''Bosna i Hercegovina, Hrvatska i Kosovo ''
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Preminuo 11. marta 2006. Postupak prekinut 14. marta 2006.
|[https://www.icty.org/x/cases/slobodan_milosevic/cis/en/cis_milosevic_slobodan_en.pdf IT-02-54]
|-
|[[Goran Hadžić|Hadžić,&amp;nbsp;Goran]]
|{{ZID|Republika Srpska Krajina}}
|style=&quot;background:#D3D3D3&quot;|Preminuo tokom suđenja
|'' [[Republika Srpska Krajina]] ''
| colspan=&quot;4&quot; |
| colspan=&quot;2&quot; |
|Proglašen nesposobnim za suđenje 24. marta 2016. Postupak obustavljen na neodređeno vrijeme do njegove smrti 12. jula 2016. Postupak prekinut 22. jula 2016.
|[https://www.icty.org/x/cases/hadzic/cis/en/cis_hadzic_en.pdf IT-04-75]
|-
| [[Franko Simatović|Simatović, Franko]]
| rowspan=&quot;2&quot; |{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}} 
| style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|MRMKS]]-a
| rowspan=&quot;2&quot; |''[[Etničko čišćenje Bosanskog Šamca|Bosanski Šamac]]''
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
| {{sort|15|15 godina zatvora}}
| rowspan=&quot;2&quot; |31. maj 2023.
| rowspan=&quot;2&quot; | Pretresno vijeće MKSJ-a je 30. maja 2013. obojicu oslobodilo svih optužbi. Dana 15. decembra 2015. Žalbeno vijeće MKSJ je naložilo da se Stanišiću i Simatoviću ponovo sudi po svim tačkama optužnice. Na ponovljenom suđenju obojica su Osuđena po 12 godina zatvora. Nakon žalbe, Žalbeno vijeće MRMKS-a povećalo im je kaznu na po 15 godina zatvora. Simatović je pušten 29. augusta 2023. zbog ozbiljnog pogoršanja zdravlja.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Evropa |first=Radio Slobodna |date=31. 8. 2023 |title=Franko Simatović pušten iz Haga na prevremenu slobodu |url=https://www.slobodnaevropa.org/a/franko-simatovic-pusten-hag/32572875.html |access-date=21. 2. 2024 |work=Radio Slobodna Evropa |language=sh}}&lt;/ref&gt;
| rowspan=&quot;2&quot; |[https://www.irmct.org/sites/default/files/cases/public-information/23-06-30%20IRMCT-CIS_SS%20EN_0.pdf MICT-15-96] 
|-
| [[Jovica Stanišić|Stanišić, Jovica]]
|style=&quot;background:#FA8072&quot; |Osuđen od strane [[Međunarodni rezidualni mehanizam za krivične sudove|MRMKS]]-a
|
|{{yan}}
|{{yan}}
|
|{{sort|15|15 godina zatvora}}
|}

== Statistika ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Pripadnost
! colspan=&quot;4&quot; |Ukupno
|-
!Optuženih
!Osuđenih
!Oslobođenih
!Kazne
|-
|{{ZID|Republika Bosna i Hercegovina}}
|9
|5
|3
|{{frac|41|1|2}} godina zatvora
|-
|{{ZID|Herceg-Bosna}}
|28
|19
|8
|287 godina zatvora
|-
|{{ZID|Hrvatska}}
|6
|1
|4
|7 godina zatvora
|-
|{{ZID|Sjeverna Makedonija|1992|ime=Makedonija}}
|2
|1
|1
|12 godina zatvora
|-
|{{ZID|Republika Kosovo|armija}}
|7
|1
|6
|13 godina zatvora
|-
|{{ZID|Republika Srpska (1992–1995)|ime=Republika Srpska}}
|84
|61
|14
|931 godina zatvora + 7 doživotnih
|-
|{{ZID|Republika Srpska Krajina}}
|5
|3
|0
|68 godina zatvora
|-
|{{ZID|Savezna Republika Jugoslavija}}
|19
|12
|5
|172 godine zatvora
|-
!Ukupno
!160
!103
!41
!{{frac|1531|1|2}} godina zatvora + 7 doživotnih
|}

== Također pogledajte ==
* [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]]
* [[Zločini počinjeni tokom rata u Bosni i Hercegovini]]
* [[Etničko čišćenje u ratu u Bosni i Hercegovini]]
* [[Spisak masakara u ratu u Bosni i Hercegovini]]
* [[Genocid u Srebrenici]]
* [[Masovne grobnice u Bosni i Hercegovini]]
* [[Koncentracijski logori tokom rata u Bosni i Hercegovini]]
* [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
* {{službeni sajt|icty.org}}

{{Zakoni i običaji ratovanja}}

[[Kategorija:Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|*]]
[[Kategorija:Optuženi pred Haškim tribunalom|*]]
[[Kategorija:Osuđeni pred Haškim tribunalom|*]]
[[Kategorija:Oslobođeni pred Haškim tribunalom|*]]</text>
      <sha1>e8yzyygjc5rrhr9g8q5v0ie2yddifu7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rutuli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>451071</id>
    <revision>
      <id>3925784</id>
      <parentid>3924304</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3529" sha1="s1kp3yt5hacantp2tvr37j3z0bfrnft" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox vcard&quot; id=&quot;7&quot;
|- id=&quot;21&quot;
| colspan=&quot;2&quot; id=&quot;22&quot; class=&quot;infobox-image&quot; |[[File:Flag_of_the_Rutul_People.svg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Flag_of_the_Rutul_People.svg|bez_okvira]]&lt;div id=&quot;23&quot; class=&quot;infobox-caption&quot;&gt;Zastava Rutula&lt;ref name=&quot;rutflag&quot;&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1&quot;&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;581&quot;&gt;[https://ok.ru/group/52121202721012/album/52907125375220/518004442868 &quot;Флаг Рутульского народа (Rutulian Flag)&quot;]. &lt;/span&gt;&lt;span class=&quot;cx-segment&quot; data-segmentid=&quot;582&quot;&gt;25 August 2013.&lt;/span&gt;&lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt;&lt;/div&gt;
|}
'''Rutuli''' su [[kavkaski narod]], koji pretežno živi u [[Azerbejdžan]]u i [[Dagestan]], u kojima čini 1% stanovništva, gdje predstavlja jedanaesti narod po brojnosti. Sami sebe nazivaju ''Myhabyr''. Rutuli su većinom [[islam]]ske vjeroispovjesti, a govore rutulskim jezikom, koji spada u dagestansku grupu sjeverokavkaske porodice jezika.

Ukupno ih ima oko 50.000 (2002)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rutul|url=https://joshuaproject.net/people_groups/14603|publisher=joshuaproject.net}}&lt;/ref&gt;

'''Rutuli''',&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Encyclopedia of World Cultures (Volume 6 Russia and Eurasia-China)|publisher=G.K. Hall &amp; Company|location=New York|pages=318-321}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Yurkov|first=Y.A.|url=http://istmat.info/files/uploads/15864/naselenie_rossii_za_100_let_1897-1997.pdf|title=Population of Russia: 1897-1997. Statistical Abstract|last2=Sokolin|first2=V.L.|publisher=State Committee of the Russian Federation on Statistics (Goskomstat of Russia), 105679, Moscow, Izmailovskoye highway, 44; JSC &quot;Moscow Publishing House&quot;; PPO &quot;Izvestiya&quot; 103798, Moscow, Pushkinskaya Square, 5|year=1998|isbn=5-89476-014-3|page=213|access-date=25. 11. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024160444/http://istmat.info/files/uploads/15864/naselenie_rossii_za_100_let_1897-1997.pdf|archive-date=24. 10. 2018|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; također poznati kao '''Rutulski narod''' ili jednostavno '''Rutuli''', [[etnička grupa]] [[Northeast Caucasian languages|sa sjeveroistočnog Kavkaza]] porijeklom iz [[Dagestan]]a i susjednih dijelova [[Azerbejdžan]]a. Prema [[Popis stanovništva u Rusiji 2021|ruskom popisu stanovništva iz 2021. godine]], u Rusiji je bilo 34.259 Rutula.&lt;ref name=&quot;perepis2010&quot;&gt;&lt;templatestyles src=&quot;Module:Citation/CS1/styles.css&quot;&gt;&lt;/templatestyles&gt;&lt;cite class=&quot;citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20221230204643/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab1_VPN-2020.xlsx &quot;Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года (Ethnic composition of the population of the Russian Federation according to the 2021 census)&quot;] (in Russian). &lt;/cite&gt;&lt;/ref&gt; [[Rutul language|Rutulski jezik]] pripada [[Jezička porodica sjeveroistočnog Kavkaza|jezičkoj porodici sjeveroistočnog Kavkaza]]; njegovi govornici često dobro vladaju [[Azerbejdžanski jezik|azerskim]] i [[Ruski jezik|ruskim jezikom]]. Rutulska kultura je bliska kulturi [[Cahuri|Cahura]] i drugih naroda koji naseljavaju [[sliv]] gornjeg toka [[Rijeka Samur|rijeke Samur]]. Većina Rutula bavi se [[stočarstvo]]m (uglavnom [[ovčarstvo]]m ), [[Poljoprivreda|poljoprivredom]] i [[Gardening|vrtlarstvom]].

== Reference ==
{{refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Evropski muslimani}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Narodi]]
[[Kategorija:Kavkaz]]
[[Kategorija:Rusija]]
[[Kategorija:Azerbejdžan]]</text>
      <sha1>s1kp3yt5hacantp2tvr37j3z0bfrnft</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iseljavanje muslimana iz Srbije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>451127</id>
    <revision>
      <id>3926590</id>
      <parentid>3897070</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51143-09</username>
        <id>186004</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Bošnjački identitet nije postojao u otomansko doba.</comment>
      <origin>3926590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19428" sha1="bnngidk0isx41vnhlpncd3qybd5il5t" xml:space="preserve">[[Datoteka:Muhajir.jpg|mini|desno|250px|[[Muhadžir]]i u [[Istanbul]]u [[1912]]. godine.]]
'''Iseljenje muslimana iz Srbije''' podrazumjeva kontinuirano iseljavanje [[musliman]]a iz [[Srbija|Srbije]] tokom više sukcesivnih etapa. Najmasovnija iseljenja odigrala su se u periodu [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]], sticanja nezavisnosti [[Kneževina Srbija|Kneževine Srbije]] na [[Berlinski kongres|Berlinskom kongresu]] 1878. i tokom [[Prvi balkanski rat|Prvog balkanskog rata]] 1912. godine.

U više navrata, veliki broj muslimana, uglavnom Slavena, [[Turci|Turaka]] i [[Albanci|Albanaca]] iseljen je iz Srbije. Nakon povlačenja Osmanlija sa teritorija pod srpskom kontrolom, dolazi do uništavanja [[islam]]skih vjerskih zdanja a iseljenja muslimanskog stanovništva nerijetko poprimaju razmjere vjerskih progona.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bosanskialim.com/rubrike/tekstovi/000400R021.PDF |title=Ahmet Alibašić, Muslimani jugoistočne Evrope |access-date=8. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908065751/http://www.bosanskialim.com/rubrike/tekstovi/000400R021.PDF |archive-date=8. 9. 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
=== [[Prvi srpski ustanak]] (1804) ===
Prije [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]] u [[Srbija|Srbiji]] je živio značajan broj [[musliman]]skog stanovništva, čija se brojnost procjenjuje i do nekoliko stotina hiljada muslimana.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;/&gt; Većinu &quot;turskog&quot;, odnosno muslimanskog stanovništva po varošima u Srbiji činili su muslimani islamizovani Slaveni (uglavnom [[Bošnjaci]]) i [[Albanci]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html#2_VI_1 |title=Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=10. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110193001/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html#2_VI_1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tokom više sukcesivnih etapa oslobađanja Srbije od muslimana, broj muslimana u Srbiji se neprestano smanjivao, praćeno njihovim pojačanim iseljavanjem iz Srbije.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sandzakpress.net/150-godina-od-protjerivanja-muslimana-iz-srbije |title=150 godina od protjerivanja muslimana iz Srbije |work=sandzakpress.net |date=19. 4. 2017 |access-date=11. 1. 2019 |archive-date=14. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210906/http://sandzakpress.net/150-godina-od-protjerivanja-muslimana-iz-srbije |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]], tursko i muslimansko stanovništvo, koje je predstavljalo većinu u mnogim gradovima protjerano je iz zemlje.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.most.ba/085/076.aspx |title=Abdulah Talundžić, Džamije u Beogradu |work=most.ba |access-date=10. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121040854/http://www.most.ba/085/076.aspx |archive-date=21. 11. 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Također, u prvom ustanku Srbija je započela istjerivanje najsjevernijih albanskih naselja &quot;još od [[Jagodina|Jagodine]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Beljo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/velikesrbije.htm#vs |title=Ante Beljo, Ideologija Velike Srbije |work=ic.hr |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305095231/http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/velikesrbije.htm#vs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

U [[Prvi srpski ustanak|Prvom srpskom ustanku]], mnoge beogradske džamije su stradale, a one preostale bile su pretvorene u svinjce a jedna je bila pretvorena u pravoslavnu crkvu.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;/&gt; Džamije su rušene i u drugim gradovima koji su se našli u sastavu kneževine Srbije. Tako su u [[Užice|Užicu]] porušene 34 džamije, u [[Smederevo|Smederevu]] 24.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;/&gt;

=== Konferencija u Kanlidži (1862) ===
[[Datoteka:Batal-dzamija.jpg|mini|desno|250px|Porušena [[Batal-džamija]] u [[Beograd]]u, oko [[1860]]. godine]]
[[Datoteka:Bajraklidzamija.jpg|mini|desno|250px|[[Bajrakli džamija]], jedina preostala džamija od 273 džamije i mesdžida koliko ih je u osmanlijsko doba bilo u Beogradu.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.most.ba/085/076.aspx |title=Džamije u Beogradu |author=Abdulah Talundžić |work=Časopis za obrazovanje, nauku i kulturu |access-date=11. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121040854/http://www.most.ba/085/076.aspx |archive-date=21. 11. 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;]]
Dana 22. novembra 1862. na međunarodnoj konferenciji velikih sila u Kanlidži na [[Bosfor]]u, naređeno je iseljenje muslimana iz Srbije.&lt;ref name=&quot;Iseljavanje muslimana iz Srbije&quot;&gt;[http://ibn-sina.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=32&amp;Itemid=41&amp;limit=1&amp;limitstart=10 Iseljavanje muslimanskog stanovništva iz Kneževine Srbije u Bosanski vilajet (1862-1867), Znakovi vremena, br. 12]&lt;/ref&gt; Iseljavane su čitave porodice iz sela i gradova koji su pripali novoformiranoj [[Kneževina Srbija|Kneževini Srbiji]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/5486844/- |title=Milivoje Vasiljević, Soko - Grad |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=21. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521175444/http://www.scribd.com/doc/5486844/- |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Tih godina mnogi muslimani kao izbjeglice prelaze u Bosnu ili [[Novopazarski sandžak]], koji još uvijek nije bio u sastavu Srbije. U Bosansku Kostajnicu krajem 1862. i početkom 1863. migriraju muslimani iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Šabac|Šabca]], Užica, pa se dio u kome su izbjegli muslimani najviše koncentrisani naziva [[Užice (Bosanska Kostajnica)]].&lt;ref name=&quot;Iseljavanje muslimana iz Srbije&quot;/&gt; Mnogi muslimani izbjegli iz Srbije [[1862]]. i [[1863]]. naseljeni su u [[Zvornik]]u, koji je tada bio u sastavu [[Bosanski pašaluk|Bosanskog pašaluka]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=8d55cd43-da7d-4ba2-b0d7-4c4a30e1783d&amp;articleId=88539465-d660-4914-ac1d-f154a97d721a |title=Šljivo Galib, The Coming of the Muslim Exiles from the Principality of Serbia to the Zvornik Kajmakamluk in 1863 |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=4. 5. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504090313/https://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=8d55cd43-da7d-4ba2-b0d7-4c4a30e1783d&amp;articleId=88539465-d660-4914-ac1d-f154a97d721a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Godine 1867., iseljenjem iz Beograda &quot;turskog&quot; življa (među kojima je veliki broj bio slovenskog porijekla) započeo je kraj beogradskih džamija, kojih je u to vrijeme preostalo oko petnaestak.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;/&gt; Kako navodi [[Felix Kanitz]] &quot;gde kad bi noću slučajno eksplodirale mine rušeći džamije koje su ometale regulaciju&quot;.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;/&gt; Vremenom su porušene sve preostale beogradske džamije, osim jedne, [[Bajrakli džamija|Bajrakli džamije]] na [[Dorćol]]u.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;/&gt;

{{citat|
&quot;U gradu i varoši bilo je 15 munara.&quot;
|Felix Kanitz, 1861.
}}
{{citat|
&quot;...Od 15 beogradskih džamija zatekao sam još samo jednu &quot;[[Bajrakli džamija|Bajrakli džamiju]]&quot; (džamiju sa bajrakom) u Jevremovoj ulici... Sa zadimljenim dimnjakom upotrijebljena je za plinsku kotlovnicu za osvjetljenje Narodnog pozorišta...&quot;
|Felix Kanitz, 1887.
}}

=== [[Berlinski kongres]] (1878) ===
{{Quote box
|quote  =&quot;Po najvećoj zimi 1877/1878. gledao sam gole i bose ljude kako pješke bježe po snijegu, ostavljajući svoje pune kuće ... Na putu od Grdelice za Vranje, sve do Kumanova, sa obje strane puta mogli ste vidjeti tijela djece i starih ljudi umrlih od hladnoće.&quot;&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Gjenocidi dhe aktet gjenocidale të pushtetit serb ndaj shqiptarëve nga Kriza Lindore e këndej (Genocid i genocidni akti srpskog režima nad Albancima od Velike istočne krize do sad), ASHAK, Priština, 1995, str. 74-75.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;N. P. Ilić, Oslobođenje Južne Srbije, strana 121.&lt;/ref&gt; 
| source = Josif H. Kostić
| width  = 40%
| align  = right }}
Albanci muslimani su sve do 1878. živjeli na području [[Leskovac|Leskovca]], [[Vranje|Vranja]], u [[Pešter]]u blizu [[Sjenica|Sjenice]] i u dolini južne Morave.&lt;ref name=&quot;Cvijić&quot;&gt;[http://www.promacedonia.org/serb/cvijc/cvijic_balkansko_poluostrvo_1.pdf Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (1. deo)]&lt;/ref&gt; [[Vasa Čubrilović]] piše da su oblasti [[Prokuplje|Prokuplja]], [[Kuršumlija|Kuršumlije]] i [[Leskovac|Leskovca]], sve do [[Niš]]a, nazivane &quot;Toplički Arnavutluk&quot;.&lt;ref&gt;Vasa Čubrilović, Politički uzroci na Balkanu od 1860-1880, GGD, So.C VI, Tom XVI, Belgrade, 1930, str. 43.&lt;/ref&gt; [[Srpsko-turski rat 1876-1878]]. vođen je u oblasti Niškog sandžaka, uključujući njegove jugozapadnom dijelove naseljene Albancima. Albanci su činili dio Otomanske pješadije &quot;nizam&quot; i selili su se za vojskom, te nisu imali stalno mjesto boravka. Srpska vojska potisnula je i natjerala ih da napuste svoje domove i odu.&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Dëbimi me dhunë i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877-1878) (Nasilna ekspatrijarcija Albanaca Niškog sandžaka (1877-1878), ASHAK, Priština).&lt;/ref&gt; Povjerenik na srpskoj granici, Englez John Ross zabilježio je sljedeće: &quot;Gotovo sveukupno stanovnišvo zapadnog dijela Niškog sandžaka, koji je predat Srbiji, bili su Albanci muslimanske vjeroispovjesti ... Svi oni su izbjegli u Kosovski vilajet, napuštajući čitavu zemlju.&quot;&lt;ref&gt;Nikola P. Ilić, Vojne operacije srpske vojske za oslobođenje Leskovca od Turaka 1877. godine.&lt;/ref&gt;

Nakon završetka rata i priznavanja nezavisnosti Kneževine Srbije 1878, članovima 35 i 39 [[Berlinski kongres|Berlinskog ugovora]] jasno je istaknuto da u novopripojenim krajevima muslimani i [[hrišćani]] treba da uživaju jednaka građanska i politička prava i slobodno raspolažu svojom imovinom.&lt;ref&gt;Jovan Ristić, Diplomatska istorija Srbije (1875-1878), knjiga II, deo II, Beograd, 1898, str. 256-264.&lt;/ref&gt; Međutim, u Srbiji dolazi do masovnih prisilnih iseljenja muslimanskog stanovništva iz novopripojenih krajeva (prvenstveno iz [[Toplički okrug|Topličkog okruga]], nekada naseljenog Albancima) i spaljivanja albanskih sela i gradskih četvrti pošto su se Albanci kao pripadnici Otomanskog nizama povukli sa ostacima poražene Otomanske vojske.&lt;ref name=&quot;Čubrilović&quot;/&gt; Svi Albanci koji se nisu bili povukli, kao i svi njihovi povratnici sa turske teritorije, iseljeni su nastojanjem srpskih vlasti odmah po zaključenju Berlinskog ugovora 1878.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html |title=Knjiga o Kosovu |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=10. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110193001/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Srpski autori navode da oko 30.000 do 40.000 izbjeglih i prognanih Albanaca iz Kneževine Srbije prelazi u Otomansko carstvo, gdje se naseljavaju uglavnom na području [[Kosovski vilajet|Kosovskog vilajeta]].&lt;ref name=&quot;Čedomir Popov&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ojkrajino.com/knjige/VELIKA%20SRBIJA%20-%20AKADEMIK%20CEDOMIR%20POPOV.pdf |title=Čedomir Popov, Velika Srbija - stvarnost i mit |access-date=10. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717140241/http://www.ojkrajino.com/knjige/VELIKA%20SRBIJA%20-%20AKADEMIK%20CEDOMIR%20POPOV.pdf |archive-date=17. 7. 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Albanski autori procjenjuju broj Albanaca izbjeglih u Kosovskih vilajet 1878. na oko 60.000.&lt;ref&gt;Dr Skender Rizaj, Gështja e muhaxhirëve 1875-1881 (Pitanje muhadžira 1875-1881)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shpërngulja e shqiptarëve gjatë shekujve (Emigracije Albanaca tokom vijekova), Priština, 1992, str. 156-157.&lt;/ref&gt; Engleski konzul Geuld je razgovarao sa gradonačelnikom Prištine, koji se žalio na nevolje sa izbjeglicama iz Niša, Leskovca i drugih gradova, navodeći da ih je oko 90.000-100.000 izbjeglo u Prištinu.&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Dëbimi me dhunë i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877-1878) (Nasilna ekspatrijarcija Albanaca Niškog sandžaka (1877-1878)), pp. 110-111.&lt;/ref&gt; Zbog nepoštovanja Berlinskog ugovora Albanci su uputili diplomatskim predstavnicima velikih sila peticiju u kojoj se kaže:
{{citat
|...Situacija je teška u svim aspektima života. Izgubili smo sve što smo imali... Srpska vlada se ne pridržava Berlinskog ugovora; konfiskovala je našu imovinu, oduzela nam je svu živinu, ljetinu i ostalo, stoga pitamo velike sile da se umješaju u zaštitu naše imovine.&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Vendosja dhe pozita e shqiptarëve në Kosovë, 2, Priština, 1994, str. 25.&lt;/ref&gt;}}
{{Quote box
 | quote =&quot;Pitanje iseljenja Albanaca nije osvjetljeno do danas, a srpski režim je prisilio na iseljenje i one Albance koji nisu otišli tokom ratova 1877/1878, pa čak i one koji su se vratili na svoju zemlju nakon što je rat završen.&quot;&lt;ref&gt;Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 11.&lt;/ref&gt; 
 | izvor = [[Jovan Hadživasiljević]]
 | width = 40%
 | align = right}}
Ova politika &quot;čišćenja&quot; novooslobođenih krajeva naišla je na opoziciju u Srbiji, čak i u vojnim krugovima. Mnogi srpski autori (Hadži-Vasiljević, Milićević, Spasić, Bogdanović, itd.) pisali su protiv progona Albanaca i mjera koje su protiv njih preduzete.&lt;ref name=&quot;Institut I&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap1.htm |title=Isterivanje Albanaca i kolonizacija Kosova I (Historijski institut u Prištini) |access-date=10. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920011615/http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap1.htm |archive-date=20. 9. 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Protiv iseljavanja Albanaca usprotivio se i komandant Šumadijskog kora, general [[Jovan Belimarković]], koji je izjavio da su Albanci &quot;dobri i radni ljudi&quot;, te da ih on ni po cijenu ostavke neće iseljavati. On se također pozivao na proklamacije u kojima je Albancima bila data riječ da ih srpske vlasti neće dirati. Belimarkovića su podržali i neki drugi komandanti.&lt;ref&gt;J. Hadži-Vasiljević, Arban. liga, 1-2, 11-14.&lt;/ref&gt; Predsjednik srpske vlade [[Milan Piroćanac]] je povodom izgona Albanaca izjavio: &quot;ako bismo ih ostavili ovdje, zadali bi nam nevolje&quot;.&lt;ref&gt;Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 13.&lt;/ref&gt;

[[Jovan Hadži-Vasiljević]] kao glavne motive srpske države za ekspatrijaciju Albanaca navodi: 1) stvaranje nacionalno čiste države, 2) sprečavanje Porte da povrati zemlje naseljene Albancima, 3) stvaranje povoljnijih okolnosti za prodor na Kosovo i 4) stvaranje mira i bezbjednosti u regionu.&lt;ref&gt;Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 12.&lt;/ref&gt;

Po protjerivanju Albanaca iz Topličkog okruga, na njihovu zemlju doseljeni su kolonisti iz Crne Gore, Sjenice, Vranja, Kosova, Peći, itd.&lt;ref name=&quot;Čubrilović&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hic.hr/books/greatserbia/cubrilovic.htm |title=Vaso Cubrilovic, Expulsion of the Albanians (1937) |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=4. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904215037/http://www.hic.hr/books/greatserbia/cubrilovic.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== [[Balkanski ratovi]] (1912/1913) ===
{{Broj protjeranih Albanaca, Bošnjaka i Turaka iz Kraljevine Jugoslavije (1919-1940)}}
{{Glavni|Prvi balkanski rat|Drugi balkanski rat}}
[[Datoteka:Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|mini|lijevo|250px|Albanci koje je srpska vojska protjerala u Tursku.]]
Nakon [[Balkanski ratovi|Balkanskih ratova]] 1912. i 1913, [[Kraljevina Srbija]] je pripojila novoosvojene oblasti [[Kosovo|Kosova]], novopazarskog [[Sandžak]]a i [[Vardarska Makedonija|Vardarske Makedonije]], u kojima je živio veliki broj muslimana. Još u toku rata, mnogi muhadžiri su izbjegli u Tursku. Na njihovu zemlju su nakon rata kolonizacijom naseljene uglavnom srpske porodice.&lt;ref name=&quot;Efendić-Semiz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/semiz.htm#srpska%20agrarna%20reforma |title=Dženana Efendić Semiz, SRPSKA AGRARNA REFORMA I KOLONIZACIJA 1918. GODINE |access-date=11. 1. 2019 |archive-date=14. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214002608/http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/semiz.htm#srpska%20agrarna%20reforma |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je došla do zemljišta za naseljavanje kolonista vršeći otkup zamlje od bivših aga i begova dok je jedan dio zemllje bio državni i ostao državni. Turci su željeli da se isele u Tursku ali svoja imanja nisu imali kome da prodaju osim državi. Bili su to veliki zemljišni posjedi koje niko nije htio a niti imao novca da plati. Prema službenim podacima broj iseljenih Turaka, muslimana i Albanaca iz [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] u Tursku iznosio je u periodu od 1919. do 1940. preko 200.000.&lt;ref&gt;DASIP, fund of Yugoslav Kingdom Legation in Ankara, 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Institut II&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap2.htm |title=Isterivanja Albanaca i kolonizacija Kosova II (Historijski institut u Prištini) |access-date=11. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061031192729/http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap2.htm |archive-date=31. 10. 2006 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Najveći broj iseljenika bili su [[kosovski Albanci]], ali je također bilo i Turaka i Bošnjaka.&lt;ref name=&quot;Institut II&quot;/&gt; Radi pospješivanja iseljavanja, &quot;leteći odredi&quot; vojske, policije i četnika mučili su i ubijali albansko stanovništvo.&lt;ref name=&quot;Institut II&quot;/&gt; Od 1918. do 1938. vojska je zapalila i uništila 320 albanskih sela.&lt;ref name=&quot;Institut II&quot;/&gt; Albanske porodice su iz novoosvojenih oblasti deportovane preko Grčke u Tursku. Paralelno sa prinudnim iseljavanjem Albanaca, tekao je proces srpske [[Kolonizacija Kosova|kolonizacije Kosova]], koji su nerijetko naseljavani na imanja raseljenih Albanaca.&lt;ref&gt;Dr Branko Babić, Politika Crne Gore u novooslobođenim krajevima 1912-1914, Titograd, 1984, str. 267-277.&lt;/ref&gt;

== Posljedice ==
Kao posljedica prisilnog iseljavanja muslimanskog stanovništva, oblast uže Srbije, nekada naseljena znatnim procentom muslimanskog življa danas je naseljena gotovo isključivo srpskim pravoslavnim stanovništvom. U Srbiji, veća muslimanska naselja opstala su samo na teritorijama pripojenim nakon 1912, odnosno na dijelovima [[Sandžak]]a i na Kosovu.

== Također pogledajte ==
* [[Muhadžir]]
* [[Islam u Srbiji]]
* [[Iseljavanje Albanaca sa Kosova]]

== Literatura ==
* Naseljavanje muslimanskih prognanika (muhadžira) iz Kneževine Srbije u zvornički kajmakamluk 1863.godine; Prilozi, Galib Šljivo, 30, Sarajevo, 2001, str. 89-116
* [[Safet Bandžović]] - &quot;Iseljavanje Bošnjaka u Tursku&quot;, Sarajevo 2006.
* [[Safet Bandžović]] - &quot;Progon Muslimana Srbije 1830-1867. godine&quot;

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.camo.ch/prognanici.htm Naseljavanje muslimanskih prognanika iz Kneževine Srbije u Zvornički kajmakamluk 1863.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714071253/http://www.camo.ch/prognanici.htm |date=14. 7. 2010 }}

[[Kategorija:Islam u Srbiji]]
[[Kategorija:Historija Srbije]]
[[Kategorija:Etničko čišćenje]]
[[Kategorija:Srpski iredentizam]]
[[Kategorija:Progon muslimana]]
[[Kategorija:Ljudska migracija]]</text>
      <sha1>bnngidk0isx41vnhlpncd3qybd5il5t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926660</id>
      <parentid>3926590</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Odbijena posljednja izmjena teksta korisnika [[Posebno:Doprinosi/~2026-51143-09|~2026-51143-09]] i vraćeno na izmjenu 3897070 korisnika PanaskoBot: Netačni navodi</comment>
      <origin>3926660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19453" sha1="2mvdjztkr3rev4x942p0ulm6boljdxe" xml:space="preserve">[[Datoteka:Muhajir.jpg|mini|desno|250px|[[Muhadžir]]i u [[Istanbul]]u [[1912]]. godine.]]
'''Iseljenje muslimana iz Srbije''' podrazumjeva kontinuirano iseljavanje [[musliman]]a iz [[Srbija|Srbije]] tokom više sukcesivnih etapa. Najmasovnija iseljenja odigrala su se u periodu [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]], sticanja nezavisnosti [[Kneževina Srbija|Kneževine Srbije]] na [[Berlinski kongres|Berlinskom kongresu]] 1878. i tokom [[Prvi balkanski rat|Prvog balkanskog rata]] 1912. godine.

U više navrata, veliki broj muslimana, uglavnom Slavena (Uglavnom [[Bošnjaci]]), [[Turci|Turaka]] i [[Albanci|Albanaca]] iseljen je iz Srbije. Nakon povlačenja Osmanlija sa teritorija pod srpskom kontrolom, dolazi do uništavanja [[islam]]skih vjerskih zdanja a iseljenja muslimanskog stanovništva nerijetko poprimaju razmjere vjerskih progona.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.bosanskialim.com/rubrike/tekstovi/000400R021.PDF |title=Ahmet Alibašić, Muslimani jugoistočne Evrope |access-date=8. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080908065751/http://www.bosanskialim.com/rubrike/tekstovi/000400R021.PDF |archive-date=8. 9. 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
=== [[Prvi srpski ustanak]] (1804) ===
Prije [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]] u [[Srbija|Srbiji]] je živio značajan broj [[musliman]]skog stanovništva, čija se brojnost procjenjuje i do nekoliko stotina hiljada muslimana.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;/&gt; Većinu &quot;turskog&quot;, odnosno muslimanskog stanovništva po varošima u Srbiji činili su muslimani islamizovani Slaveni (uglavnom [[Bošnjaci]]) i [[Albanci]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html#2_VI_1 |title=Dimitrije Bogdanović, Knjiga o Kosovu |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=10. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110193001/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html#2_VI_1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Tokom više sukcesivnih etapa oslobađanja Srbije od muslimana, broj muslimana u Srbiji se neprestano smanjivao, praćeno njihovim pojačanim iseljavanjem iz Srbije.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://sandzakpress.net/150-godina-od-protjerivanja-muslimana-iz-srbije |title=150 godina od protjerivanja muslimana iz Srbije |work=sandzakpress.net |date=19. 4. 2017 |access-date=11. 1. 2019 |archive-date=14. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190114210906/http://sandzakpress.net/150-godina-od-protjerivanja-muslimana-iz-srbije |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Tokom [[Prvi srpski ustanak|Prvog srpskog ustanka]], tursko i muslimansko stanovništvo, koje je predstavljalo većinu u mnogim gradovima protjerano je iz zemlje.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.most.ba/085/076.aspx |title=Abdulah Talundžić, Džamije u Beogradu |work=most.ba |access-date=10. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121040854/http://www.most.ba/085/076.aspx |archive-date=21. 11. 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Također, u prvom ustanku Srbija je započela istjerivanje najsjevernijih albanskih naselja &quot;još od [[Jagodina|Jagodine]]&quot;.&lt;ref name=&quot;Beljo&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/velikesrbije.htm#vs |title=Ante Beljo, Ideologija Velike Srbije |work=ic.hr |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=5. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305095231/http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/velikesrbije.htm#vs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

U [[Prvi srpski ustanak|Prvom srpskom ustanku]], mnoge beogradske džamije su stradale, a one preostale bile su pretvorene u svinjce a jedna je bila pretvorena u pravoslavnu crkvu.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;/&gt; Džamije su rušene i u drugim gradovima koji su se našli u sastavu kneževine Srbije. Tako su u [[Užice|Užicu]] porušene 34 džamije, u [[Smederevo|Smederevu]] 24.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;/&gt;

=== Konferencija u Kanlidži (1862) ===
[[Datoteka:Batal-dzamija.jpg|mini|desno|250px|Porušena [[Batal-džamija]] u [[Beograd]]u, oko [[1860]]. godine]]
[[Datoteka:Bajraklidzamija.jpg|mini|desno|250px|[[Bajrakli džamija]], jedina preostala džamija od 273 džamije i mesdžida koliko ih je u osmanlijsko doba bilo u Beogradu.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.most.ba/085/076.aspx |title=Džamije u Beogradu |author=Abdulah Talundžić |work=Časopis za obrazovanje, nauku i kulturu |access-date=11. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091121040854/http://www.most.ba/085/076.aspx |archive-date=21. 11. 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;]]
Dana 22. novembra 1862. na međunarodnoj konferenciji velikih sila u Kanlidži na [[Bosfor]]u, naređeno je iseljenje muslimana iz Srbije.&lt;ref name=&quot;Iseljavanje muslimana iz Srbije&quot;&gt;[http://ibn-sina.net/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=32&amp;Itemid=41&amp;limit=1&amp;limitstart=10 Iseljavanje muslimanskog stanovništva iz Kneževine Srbije u Bosanski vilajet (1862-1867), Znakovi vremena, br. 12]&lt;/ref&gt; Iseljavane su čitave porodice iz sela i gradova koji su pripali novoformiranoj [[Kneževina Srbija|Kneževini Srbiji]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.scribd.com/doc/5486844/- |title=Milivoje Vasiljević, Soko - Grad |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=21. 5. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090521175444/http://www.scribd.com/doc/5486844/- |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Tih godina mnogi muslimani kao izbjeglice prelaze u Bosnu ili [[Novopazarski sandžak]], koji još uvijek nije bio u sastavu Srbije. U Bosansku Kostajnicu krajem 1862. i početkom 1863. migriraju muslimani iz [[Valjevo|Valjeva]], [[Šabac|Šabca]], Užica, pa se dio u kome su izbjegli muslimani najviše koncentrisani naziva [[Užice (Bosanska Kostajnica)]].&lt;ref name=&quot;Iseljavanje muslimana iz Srbije&quot;/&gt; Mnogi muslimani izbjegli iz Srbije [[1862]]. i [[1863]]. naseljeni su u [[Zvornik]]u, koji je tada bio u sastavu [[Bosanski pašaluk|Bosanskog pašaluka]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=8d55cd43-da7d-4ba2-b0d7-4c4a30e1783d&amp;articleId=88539465-d660-4914-ac1d-f154a97d721a |title=Šljivo Galib, The Coming of the Muslim Exiles from the Principality of Serbia to the Zvornik Kajmakamluk in 1863 |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=4. 5. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180504090313/https://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=8d55cd43-da7d-4ba2-b0d7-4c4a30e1783d&amp;articleId=88539465-d660-4914-ac1d-f154a97d721a |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Godine 1867., iseljenjem iz Beograda &quot;turskog&quot; življa (među kojima je veliki broj bio slovenskog porijekla) započeo je kraj beogradskih džamija, kojih je u to vrijeme preostalo oko petnaestak.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;/&gt; Kako navodi [[Felix Kanitz]] &quot;gde kad bi noću slučajno eksplodirale mine rušeći džamije koje su ometale regulaciju&quot;.&lt;ref name=&quot;Džamije u Beogradu&quot;/&gt; Vremenom su porušene sve preostale beogradske džamije, osim jedne, [[Bajrakli džamija|Bajrakli džamije]] na [[Dorćol]]u.&lt;ref name=&quot;Muslimani jugoistočne Evrope&quot;/&gt;

{{citat|
&quot;U gradu i varoši bilo je 15 munara.&quot;
|Felix Kanitz, 1861.
}}
{{citat|
&quot;...Od 15 beogradskih džamija zatekao sam još samo jednu &quot;[[Bajrakli džamija|Bajrakli džamiju]]&quot; (džamiju sa bajrakom) u Jevremovoj ulici... Sa zadimljenim dimnjakom upotrijebljena je za plinsku kotlovnicu za osvjetljenje Narodnog pozorišta...&quot;
|Felix Kanitz, 1887.
}}

=== [[Berlinski kongres]] (1878) ===
{{Quote box
|quote  =&quot;Po najvećoj zimi 1877/1878. gledao sam gole i bose ljude kako pješke bježe po snijegu, ostavljajući svoje pune kuće ... Na putu od Grdelice za Vranje, sve do Kumanova, sa obje strane puta mogli ste vidjeti tijela djece i starih ljudi umrlih od hladnoće.&quot;&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Gjenocidi dhe aktet gjenocidale të pushtetit serb ndaj shqiptarëve nga Kriza Lindore e këndej (Genocid i genocidni akti srpskog režima nad Albancima od Velike istočne krize do sad), ASHAK, Priština, 1995, str. 74-75.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;N. P. Ilić, Oslobođenje Južne Srbije, strana 121.&lt;/ref&gt; 
| source = Josif H. Kostić
| width  = 40%
| align  = right }}
Albanci muslimani su sve do 1878. živjeli na području [[Leskovac|Leskovca]], [[Vranje|Vranja]], u [[Pešter]]u blizu [[Sjenica|Sjenice]] i u dolini južne Morave.&lt;ref name=&quot;Cvijić&quot;&gt;[http://www.promacedonia.org/serb/cvijc/cvijic_balkansko_poluostrvo_1.pdf Balkansko poluostrvo i Južnoslovenske zemlje (1. deo)]&lt;/ref&gt; [[Vasa Čubrilović]] piše da su oblasti [[Prokuplje|Prokuplja]], [[Kuršumlija|Kuršumlije]] i [[Leskovac|Leskovca]], sve do [[Niš]]a, nazivane &quot;Toplički Arnavutluk&quot;.&lt;ref&gt;Vasa Čubrilović, Politički uzroci na Balkanu od 1860-1880, GGD, So.C VI, Tom XVI, Belgrade, 1930, str. 43.&lt;/ref&gt; [[Srpsko-turski rat 1876-1878]]. vođen je u oblasti Niškog sandžaka, uključujući njegove jugozapadnom dijelove naseljene Albancima. Albanci su činili dio Otomanske pješadije &quot;nizam&quot; i selili su se za vojskom, te nisu imali stalno mjesto boravka. Srpska vojska potisnula je i natjerala ih da napuste svoje domove i odu.&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Dëbimi me dhunë i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877-1878) (Nasilna ekspatrijarcija Albanaca Niškog sandžaka (1877-1878), ASHAK, Priština).&lt;/ref&gt; Povjerenik na srpskoj granici, Englez John Ross zabilježio je sljedeće: &quot;Gotovo sveukupno stanovnišvo zapadnog dijela Niškog sandžaka, koji je predat Srbiji, bili su Albanci muslimanske vjeroispovjesti ... Svi oni su izbjegli u Kosovski vilajet, napuštajući čitavu zemlju.&quot;&lt;ref&gt;Nikola P. Ilić, Vojne operacije srpske vojske za oslobođenje Leskovca od Turaka 1877. godine.&lt;/ref&gt;

Nakon završetka rata i priznavanja nezavisnosti Kneževine Srbije 1878, članovima 35 i 39 [[Berlinski kongres|Berlinskog ugovora]] jasno je istaknuto da u novopripojenim krajevima muslimani i [[hrišćani]] treba da uživaju jednaka građanska i politička prava i slobodno raspolažu svojom imovinom.&lt;ref&gt;Jovan Ristić, Diplomatska istorija Srbije (1875-1878), knjiga II, deo II, Beograd, 1898, str. 256-264.&lt;/ref&gt; Međutim, u Srbiji dolazi do masovnih prisilnih iseljenja muslimanskog stanovništva iz novopripojenih krajeva (prvenstveno iz [[Toplički okrug|Topličkog okruga]], nekada naseljenog Albancima) i spaljivanja albanskih sela i gradskih četvrti pošto su se Albanci kao pripadnici Otomanskog nizama povukli sa ostacima poražene Otomanske vojske.&lt;ref name=&quot;Čubrilović&quot;/&gt; Svi Albanci koji se nisu bili povukli, kao i svi njihovi povratnici sa turske teritorije, iseljeni su nastojanjem srpskih vlasti odmah po zaključenju Berlinskog ugovora 1878.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html |title=Knjiga o Kosovu |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=10. 11. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231110193001/http://www.kosovo.net/sk/rastko-kosovo/istorija/knjiga_o_kosovu/bogdanovic-kosovo_2.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Srpski autori navode da oko 30.000 do 40.000 izbjeglih i prognanih Albanaca iz Kneževine Srbije prelazi u Otomansko carstvo, gdje se naseljavaju uglavnom na području [[Kosovski vilajet|Kosovskog vilajeta]].&lt;ref name=&quot;Čedomir Popov&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.ojkrajino.com/knjige/VELIKA%20SRBIJA%20-%20AKADEMIK%20CEDOMIR%20POPOV.pdf |title=Čedomir Popov, Velika Srbija - stvarnost i mit |access-date=10. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717140241/http://www.ojkrajino.com/knjige/VELIKA%20SRBIJA%20-%20AKADEMIK%20CEDOMIR%20POPOV.pdf |archive-date=17. 7. 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Albanski autori procjenjuju broj Albanaca izbjeglih u Kosovskih vilajet 1878. na oko 60.000.&lt;ref&gt;Dr Skender Rizaj, Gështja e muhaxhirëve 1875-1881 (Pitanje muhadžira 1875-1881)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Shpërngulja e shqiptarëve gjatë shekujve (Emigracije Albanaca tokom vijekova), Priština, 1992, str. 156-157.&lt;/ref&gt; Engleski konzul Geuld je razgovarao sa gradonačelnikom Prištine, koji se žalio na nevolje sa izbjeglicama iz Niša, Leskovca i drugih gradova, navodeći da ih je oko 90.000-100.000 izbjeglo u Prištinu.&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Dëbimi me dhunë i shqiptarëve nga Sanxhaku i Nishit (1877-1878) (Nasilna ekspatrijarcija Albanaca Niškog sandžaka (1877-1878)), pp. 110-111.&lt;/ref&gt; Zbog nepoštovanja Berlinskog ugovora Albanci su uputili diplomatskim predstavnicima velikih sila peticiju u kojoj se kaže:
{{citat
|...Situacija je teška u svim aspektima života. Izgubili smo sve što smo imali... Srpska vlada se ne pridržava Berlinskog ugovora; konfiskovala je našu imovinu, oduzela nam je svu živinu, ljetinu i ostalo, stoga pitamo velike sile da se umješaju u zaštitu naše imovine.&lt;ref&gt;Dr Sabit Uka, Vendosja dhe pozita e shqiptarëve në Kosovë, 2, Priština, 1994, str. 25.&lt;/ref&gt;}}
{{Quote box
 | quote =&quot;Pitanje iseljenja Albanaca nije osvjetljeno do danas, a srpski režim je prisilio na iseljenje i one Albance koji nisu otišli tokom ratova 1877/1878, pa čak i one koji su se vratili na svoju zemlju nakon što je rat završen.&quot;&lt;ref&gt;Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 11.&lt;/ref&gt; 
 | izvor = [[Jovan Hadživasiljević]]
 | width = 40%
 | align = right}}
Ova politika &quot;čišćenja&quot; novooslobođenih krajeva naišla je na opoziciju u Srbiji, čak i u vojnim krugovima. Mnogi srpski autori (Hadži-Vasiljević, Milićević, Spasić, Bogdanović, itd.) pisali su protiv progona Albanaca i mjera koje su protiv njih preduzete.&lt;ref name=&quot;Institut I&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap1.htm |title=Isterivanje Albanaca i kolonizacija Kosova I (Historijski institut u Prištini) |access-date=10. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080920011615/http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap1.htm |archive-date=20. 9. 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Protiv iseljavanja Albanaca usprotivio se i komandant Šumadijskog kora, general [[Jovan Belimarković]], koji je izjavio da su Albanci &quot;dobri i radni ljudi&quot;, te da ih on ni po cijenu ostavke neće iseljavati. On se također pozivao na proklamacije u kojima je Albancima bila data riječ da ih srpske vlasti neće dirati. Belimarkovića su podržali i neki drugi komandanti.&lt;ref&gt;J. Hadži-Vasiljević, Arban. liga, 1-2, 11-14.&lt;/ref&gt; Predsjednik srpske vlade [[Milan Piroćanac]] je povodom izgona Albanaca izjavio: &quot;ako bismo ih ostavili ovdje, zadali bi nam nevolje&quot;.&lt;ref&gt;Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 13.&lt;/ref&gt;

[[Jovan Hadži-Vasiljević]] kao glavne motive srpske države za ekspatrijaciju Albanaca navodi: 1) stvaranje nacionalno čiste države, 2) sprečavanje Porte da povrati zemlje naseljene Albancima, 3) stvaranje povoljnijih okolnosti za prodor na Kosovo i 4) stvaranje mira i bezbjednosti u regionu.&lt;ref&gt;Jovan Hadživasiljević, Arbanaska liga, Beograd, 1909, str. 12.&lt;/ref&gt;

Po protjerivanju Albanaca iz Topličkog okruga, na njihovu zemlju doseljeni su kolonisti iz Crne Gore, Sjenice, Vranja, Kosova, Peći, itd.&lt;ref name=&quot;Čubrilović&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hic.hr/books/greatserbia/cubrilovic.htm |title=Vaso Cubrilovic, Expulsion of the Albanians (1937) |access-date=10. 1. 2019 |archive-date=4. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190904215037/http://www.hic.hr/books/greatserbia/cubrilovic.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== [[Balkanski ratovi]] (1912/1913) ===
{{Broj protjeranih Albanaca, Bošnjaka i Turaka iz Kraljevine Jugoslavije (1919-1940)}}
{{Glavni|Prvi balkanski rat|Drugi balkanski rat}}
[[Datoteka:Shqiptarë e ikur nga ushtria serbe në Selanik.jpg|mini|lijevo|250px|Albanci koje je srpska vojska protjerala u Tursku.]]
Nakon [[Balkanski ratovi|Balkanskih ratova]] 1912. i 1913, [[Kraljevina Srbija]] je pripojila novoosvojene oblasti [[Kosovo|Kosova]], novopazarskog [[Sandžak]]a i [[Vardarska Makedonija|Vardarske Makedonije]], u kojima je živio veliki broj muslimana. Još u toku rata, mnogi muhadžiri su izbjegli u Tursku. Na njihovu zemlju su nakon rata kolonizacijom naseljene uglavnom srpske porodice.&lt;ref name=&quot;Efendić-Semiz&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/semiz.htm#srpska%20agrarna%20reforma |title=Dženana Efendić Semiz, SRPSKA AGRARNA REFORMA I KOLONIZACIJA 1918. GODINE |access-date=11. 1. 2019 |archive-date=14. 2. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214002608/http://www.hic.hr/books/jugoistocna-europa/semiz.htm#srpska%20agrarna%20reforma |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca je došla do zemljišta za naseljavanje kolonista vršeći otkup zamlje od bivših aga i begova dok je jedan dio zemllje bio državni i ostao državni. Turci su željeli da se isele u Tursku ali svoja imanja nisu imali kome da prodaju osim državi. Bili su to veliki zemljišni posjedi koje niko nije htio a niti imao novca da plati. Prema službenim podacima broj iseljenih Turaka, muslimana i Albanaca iz [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Jugoslavije]] u Tursku iznosio je u periodu od 1919. do 1940. preko 200.000.&lt;ref&gt;DASIP, fund of Yugoslav Kingdom Legation in Ankara, 1941.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; Institut II&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap2.htm |title=Isterivanja Albanaca i kolonizacija Kosova II (Historijski institut u Prištini) |access-date=11. 1. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061031192729/http://www.kosova.com/arkivi1997/expuls/chap2.htm |archive-date=31. 10. 2006 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Najveći broj iseljenika bili su [[kosovski Albanci]], ali je također bilo i Turaka i Bošnjaka.&lt;ref name=&quot;Institut II&quot;/&gt; Radi pospješivanja iseljavanja, &quot;leteći odredi&quot; vojske, policije i četnika mučili su i ubijali albansko stanovništvo.&lt;ref name=&quot;Institut II&quot;/&gt; Od 1918. do 1938. vojska je zapalila i uništila 320 albanskih sela.&lt;ref name=&quot;Institut II&quot;/&gt; Albanske porodice su iz novoosvojenih oblasti deportovane preko Grčke u Tursku. Paralelno sa prinudnim iseljavanjem Albanaca, tekao je proces srpske [[Kolonizacija Kosova|kolonizacije Kosova]], koji su nerijetko naseljavani na imanja raseljenih Albanaca.&lt;ref&gt;Dr Branko Babić, Politika Crne Gore u novooslobođenim krajevima 1912-1914, Titograd, 1984, str. 267-277.&lt;/ref&gt;

== Posljedice ==
Kao posljedica prisilnog iseljavanja muslimanskog stanovništva, oblast uže Srbije, nekada naseljena znatnim procentom muslimanskog življa danas je naseljena gotovo isključivo srpskim pravoslavnim stanovništvom. U Srbiji, veća muslimanska naselja opstala su samo na teritorijama pripojenim nakon 1912, odnosno na dijelovima [[Sandžak]]a i na Kosovu.

== Također pogledajte ==
* [[Muhadžir]]
* [[Islam u Srbiji]]
* [[Iseljavanje Albanaca sa Kosova]]

== Literatura ==
* Naseljavanje muslimanskih prognanika (muhadžira) iz Kneževine Srbije u zvornički kajmakamluk 1863.godine; Prilozi, Galib Šljivo, 30, Sarajevo, 2001, str. 89-116
* [[Safet Bandžović]] - &quot;Iseljavanje Bošnjaka u Tursku&quot;, Sarajevo 2006.
* [[Safet Bandžović]] - &quot;Progon Muslimana Srbije 1830-1867. godine&quot;

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.camo.ch/prognanici.htm Naseljavanje muslimanskih prognanika iz Kneževine Srbije u Zvornički kajmakamluk 1863.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100714071253/http://www.camo.ch/prognanici.htm |date=14. 7. 2010 }}

[[Kategorija:Islam u Srbiji]]
[[Kategorija:Historija Srbije]]
[[Kategorija:Etničko čišćenje]]
[[Kategorija:Srpski iredentizam]]
[[Kategorija:Progon muslimana]]
[[Kategorija:Ljudska migracija]]</text>
      <sha1>2mvdjztkr3rev4x942p0ulm6boljdxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ahmed ibn Mustafa Logavija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453473</id>
    <revision>
      <id>3926044</id>
      <parentid>3643176</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:25:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3593" sha1="eclkumke7tswtqli4x0mputehhk4obh" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime     = Ahmed ibn Mustafa Logavija (Lugawi-zade)
| datum_rođenja  = oko [[1650]].
| mjesto_rođenja  = [[Sarajevo]], [[Osmanlijsko Carstvo]]
| datum_smrti    = [[1717]]. 
| mjesto_smrti    = [[Konya]] ili [[Erzurum]], [[Osmanlijsko Carstvo]]
| zanimanje       = muftija, munla, muderis i vaiz
| nacionalnost     = [[Bošnjaci|Bošnjak]]
}}
'''Ahmed ibn Mustafa Logavija'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vakuf.ba/bs/aktuelnosti/zaboravljeni-muderris-muftija-munla-vaiz-i-vakif-ahmed-ibn-mustafa-logavija-1650-1717/1297|title=Zaboravljeni muderris, muftija, munla, vaiz i vakif Ahmed Ibn Mustafa Logavija 1650.? – 1717.|date=17. 10. 2018|website=https://vakuf.ba|language=bs|access-date=20. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; '''(Lugawi-zade)''' bio je muftija, vaiz, munla i muderis. Nadimak Ušaki-zade Damadi (zet Ušaki-zadea) dobio je po tome što je bio oženjen ženom iz ugledne porodice Ušaki-zade, najvjerovatnije kćerkom [[Egipat|misirskog]] muderisa i [[Mekka|mekanskog]] mule Abdulbaki-efendije.

Poticao je iz porodice Logavija, čije je prezime nastalo od [[Arapski jezik|arapske]] riječi ''lugawi'' što znači jezičar, filolog i lingvist. Logavije se u Sarajevu prvi put spominju u [[16. vijek]]u, a dali su mnoge kadije, šejhove i muderise.

Rodio se oko 1650. u Sarajevu od oca Mustafa-efendije i najvjerovatnije stekao osnovno obrazovanje pred ocem i u [[Gazi Husrev-begova medresa|Gazi Husrev-begovoj medresi]], nakon čega je školovanje nastavio u [[Istanbul]]u.

Poslije završetka školovanja i mulazemeta (pripravničke službe), postavljen je za muderisa na istanbulskoj haridž Čauš-baša medresi u mjesecu džumadel-ulau 1099. (3. mart – 1. april 1688), gdje je ostao godinu dana. 1697. postao je muderis na haridž Galata Saraj medresi, u džumadel-evelu 1114. (22. septembar – 21. oktobar 1702) na Kenan-pašinoj medresi, a u džumadel-ahiru 1115. (11. oktobar – 9. novembar 1703) na haridž Mahmud-pašinoj medresi. Na haridž Atik Nišandži-pašinoj medresi predavao je nekoliko mjeseci 1707, do postavljanja za bosanskog (sarajevskog) munlu. Istovemeno je vršio i funkcije sarajevskog muftije i muderisa Gazi Husrev-begove medrese. Ubrzo je smijenjen sa položaja munle (najvjerovatnije što po zakonu nije mogao biti kadija u rodnom mjestu i kadija i muftija istovremeno), a funkciju je najmanje obavljao do 4. januara 1708. U septembru 1707. osnovao je novčani vakuf od 23.000 akči za Hadži Hasanovu džamiju u [[Kreševo|Kreševu]]. Funkcije muderisa Gazi Husrev-begove medrese i sarajevskog muftije obavljao je najkasnije do januara 1712, jer je u februara postavljen za kadiju u [[Tripoli (Liban)|Tripoliju]], u današnjem [[Liban]]u. Po isteku službe u Tripoliju ostao je bez posla i zapao je u dugove, pa je u januaru 1716. preko sarajevskog kadije Ahmed-efendije Lagiri-zadea podnio arzuhal šejhul-islamu u kojem moli da mu se dodijeli bilo kakav položaj. Prema [[Safvet-beg Bašagić|Safvet-begu Bašagiću]] umro je 1717. u [[Konya|Konyi]] kao kadija, sa naslovom [[Medina|medinskog]] munle, a prema Sejfudinu Kemuri kao munla u [[Erzurum]]u.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

== Literatura ==
* Popara, Haso (2017). ''[https://www.anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/552/1074 Zaboravljeni muderris, muftija, munla, vaiz i vakif Ahmed ibn Mustafa Logavija 1650.? – 1717.]'' (''Anali Gazi Husrev-begove biblioteke''). [[Sarajevo]]: [[Gazi Husrev-begova biblioteka]].
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:ibn Mustafa Logavija, Ahmed}}
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Umrli 1717.]]</text>
      <sha1>eclkumke7tswtqli4x0mputehhk4obh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hadži Lojo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453536</id>
    <revision>
      <id>3925704</id>
      <parentid>3925408</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3185" sha1="fktyoyvm1o39vaqxgjk0q4zwcyg1plg" xml:space="preserve">[[Datoteka:Die Gartenlaube (1878) b 789.jpg|alt=|mini|Hadži Lojo|214x214piksel]]
'''Salih Vilajetović''', poznat kao '''Hadži Lojo''' (1834–1887) bio je [[Bošnjaci|bošnjački]] vođa u [[Sarajevo|Sarajevu]] 1870-ih.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nomad.ba/zujo-hadzi-lojo|title=Žujo: Hadži hafiz Salih Vilajetović – Hadži-Lojo|date=10. 1. 2021|website=nomad.ba|language=bs-BA|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Radnik u [[kamenolom]]u, učitelj u [[Medresa|medresi]] i bašibozuk, Lojo je postao poznat u gradu nakon što se pridružio otporu [[Tanzimat|otomanskim reformama]], a posebno kada se 1872. godine pobunio protiv gradnje nove pravoslavne crkve. U narednim godinama on se odmetnuo i vršio razne nasilne ispade i razbojništva.

Neposredno prije [[Austro-ugarska okupacija Bosne i Hercegovine|okupacije Bosne i Hercegovine]] od [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]], Lojo je okupio muslimanske, pravoslavne, jevrejske i čak neke katoličke građane da se bore. Lojo je bio jedan od glavnih vođa muslimanskog otpora okupaciji u gradu 1878. godine, uz ljude kao što su Mehmed Šemsikadić, Hafiz Kaukčija i Muhamed Hadžijamaković. Protivnici okupacije su 28. jula organizovali vladu u gradu i odredili mobilizaciju svih muslimanskih i drugih građana sposobnih za vojnu službu. U noći između 16. i 17. augusta, Hadži Lojo je ulazeći u jedno konačište, nosio pušku na leđima s cijevi okrenutom prema zemlji. Puška je slučajno opalila i pogodila ga ispod koljena. Sa tom teškom ranom pobjegao je u naselje Praču kod Rogatice gdje se sakrio kod pravoslavne porodice Čvoro. Odatle je pobjegao u Čajniče gdje je proveo oko dvije sedmice

Zbog bola u ranjenoj nozi Hadži Lojo nije mogao bježati više. Izdao ga je Mićo Kojić nakon čega ga hapsi natporučnik Mihajlo Stipetić i privodi u Sarajevo. Zbog rane na nozi, poslat je u vojnu bolnicu gdje ga liječi dr. Kramer ali nije bilo spasa. Noga mu je amputirana.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://aura.ba/ko-je-bio-salih-vilajetovic-hadzi-lojo-misteriozni-hodza-hadzija-i-dervis-koji-se-hrvao-sa-medvjedom/|title=Ko je bio Salih Vilajetović – Hadži Lojo? Misteriozni hodža, hadžija i derviš koji se hrvao sa medvjedom|last=Redakcija|first=Aura|website=Aura|language=bs-BA|access-date=15. 5. 2019|archive-date=22. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322061807/https://aura.ba/ko-je-bio-salih-vilajetovic-hadzi-lojo-misteriozni-hodza-hadzija-i-dervis-koji-se-hrvao-sa-medvjedom/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Vlasti su tražile njegovu smrtnu kaznu, a optužnica ga je teretila kao glavnog agitatora otpora protiv okupacionih četa. Nakon izdržane petogodišnje kazne, Hadži Lojo treba da se vrati u Sarajevo. Međutim, carska vlast Austrije rekla je kako je on nepodoban u Bosni. Ponudili su mu da bira u koju zemlju želi ići. On je odlučio da je za njegovu porodicu; suprugu Fatimu, kćerku Aišu i dva sina, Muhameda i Mustafu najbolje da se skrase u Meki.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

*
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Lojo, Hadži}}
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Umrli 1887.]]
[[Kategorija:Rođeni 1834.]]</text>
      <sha1>fktyoyvm1o39vaqxgjk0q4zwcyg1plg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bosnali Ahmed-agina biblioteka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>453570</id>
    <revision>
      <id>3926013</id>
      <parentid>3916770</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7949" sha1="4y3h3eznld3fip7qm717j3kvyg16295" xml:space="preserve">'''Bosnali Ahmed-agina biblioteka''' bila je [[biblioteka]] i javna predavaonica (dershana) u [[Mostar]]u, osnovana sredinom 17. vijeka kao dio [[vakuf]]a osmanskog dvorskog [[Aga|age]] Bosnalı Ahmed-age, sina Alijinog.&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot;&gt;{{cite journal |last=Kadrić |first=Adnan |last2=Hodžić |first2=Muamer |last3=Mašić |first3=Madžida |date=2024 |title=Bibliotečki fond Ahmed-aginog vakufa u Mostaru iz sredine 17. stoljeća |journal=Bosniaca |issue=29 |pages=140–153 |publisher=Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine |doi=10.37083/bosn.2024.29.140 |url=https://hrcak.srce.hr/file/472188 |format=PDF |access-date=16. 5. 2026 |language=bs |archive-date=13. 1. 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250113163403/https://hrcak.srce.hr/file/472188 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hodzic_Kadric_2024&quot;&gt;{{cite journal |last=Hodžić |first=Muamer |last2=Kadrić |first2=Adnan |date=2024 |title=Neke zanimljivosti iz vakufname kapuage Ahmed-Age Bošnjaka |journal=Čuvari baštine: zbornik radova posvećen prof.dr. Fehimu Nametku |publisher=Orijentalni institut Univerziteta u Sarajevu |doi=10.48116/ZB.FN24.159 |url=https://www.academia.edu/126240929/Neke_zanimljivosti_iz_vakufname_kapuage_Ahmed_Age_Bo%C5%A1njaka |access-date=16. 5. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt; Smatra se jednom od značajnijih bibliotečkih zbirki osmanskog perioda u [[Hercegovina|Hercegovini]].&lt;ref name=&quot;Hadziomerovic_Mostar_2025&quot;&gt;{{cite journal |last=Hadžiomerović |first=Zlatko |date=2025 |title=Iz mostarske prošlosti (XVII i XVIII stoljeće) |journal=Hercegovina |issue=13–14 |publisher=Muzej Hercegovine Mostar |url=https://www.muzejhercegovine.com/wp-content/uploads/2025/04/Hercegovina-br1314-9.-Zlatko-Hadziomerovic-Iz-Mostarske-proslosti-XVII-i-XVIII-stojece.pdf |format=PDF |access-date=16. 5. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt; Biblioteka je nastala 1653, kada je Ahmed-aga uvakufio zbirku rukopisnih knjiga za potrebe [[Obrazovanje|obrazovanja]] i javnih predavanja u [[Mostar]]u.&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=31. 12. 1972|title=Muslimanske biblioteke u Mostaru|url=https://anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/11|journal=Anali Gazi Husrev-Begove biblioteke|language=hr|volume=1|issue=1|pages=107–112|issn=2566-3267}}&lt;/ref&gt;
Ahmed-aga, poznat i kao Darüssaade-aga ili kizlar-aga, bio je osmanski dvorski službenik bosanskog porijekla koji je karijeru započeo kao dvorski paž na sultanovom dvoru u [[Istanbul]]u, a završio kao glavni aga na Enderunu. U [[Historiografija|historiografiji]] se navodi da je stradao 1656. tokom događaja poznatog kao ''Çınar Vakası'' (″Događaj kod platana″). Pokopan je na groblju u kvartu Hajdarpaša u [[Istanbul]]u.&lt;ref name=&quot;Hodzic_Kadric_2024&quot; /&gt;

== Osnivanje i vakuf ==

[[Vakufnama]] Ahmed-age sačuvana je u arhivu [[Topkapi saraj]]a u [[Istanbul]]u u rukopisnoj knjizi vakufnama. Knjiga sadrži 55 listova, pisanih krupnim [[Osmanski turski jezik|osmansko turskim jezikom]] u devet redova po stranici, a u njoj se nalaze tri vakufname. Prva vakufnama uglavnom sadrži podatke o Ahmed-aginim vakufima u središtu Istanbula, dok druge dvije predstavljaju dopune postojećih vakufa i donose izmjene u načinu i uslovima funkcionisanja vakufskih objekata. Najobimnija je treća vakufnama, datirana u prvoj dekadi mjeseca muharema 1064. po hidžri, odnosno u periodu između 22. novembra i 1. decembra 1653. U dokumentu su navedeni vakufski objekti u Istanbulu i Mostaru, kao i odredbe o upravljanju i funkcioniranju vakufa.&lt;ref name=&quot;Kadric_Hodzic_Topkapi_2025&quot;&gt;{{cite journal |last=Kadrić |first=Adnan |last2=Hodžić |first2=Muamer |date=2025 |title=Jedan rukopis vakufname visokog dvorskog službenika Ahmed-age Mostarca u Topkapi Saraju |journal=Hercegovina |issue=22–24 |publisher=Muzej Hercegovine Mostar |url=https://www.muzejhercegovine.com/wp-content/uploads/2025/04/Hercegovina-br2224-5.-Adnan-Kadric-Muamer-Hodzic-JEDAN-RUKOPIS-VAKUFNAME-VISOKOG-DVORSKOG-SLUZBENIKA-AHMED-AGE-MOSTARCA-U-TOPKAPI-SARAJU.pdf |format=PDF |access-date=16. 5. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Prema sadržaju vakufname, Ahmed-aga je u Mostaru kupio i uvakufio objekat namijenjen javnim predavanjima iz različitih naučnih oblasti. U dokumentu se ova ustanova naziva dershanom i [[Medresa|medresom]], a prema savremenim istraživanjima predstavljala je vrstu ''buk'a'' medrese, obrazovne ustanove nižeg ranga između [[Osnovna škola|osnovnog]] i [[Srednja škola|srednjeg obrazovanja]].&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot; /&gt;

Vakif je odredio da predavanja pohađa trideset mostarskih imama radi stručnog usavršavanja. Predavanja su održavana četiri dana sedmično: subotom, nedjeljom, srijedom i četvrtkom.&lt;ref name=&quot;Kadric_Hodzic_Topkapi_2025&quot; /&gt;

Za prvog predavača imenovan je mostarski [[muftija]] Hadži Ali-efendija, poznat i kao Ali Kafi-efendija Nevesinjac, učenjak specijalizovan za [[Kur'an|kur’an]]ske i [[hadis]]ke discipline. Nakon njegove smrti 1653. na mjesto [[muderris]]a postavljen je Ali Kešfi-efendija Mostarac.&lt;ref name=&quot;Kadric_Hodzic_Topkapi_2025&quot; /&gt;

== Bibliotečki fond ==

Ahmed-aga je za potrebe [[Medresa|medrese]] uvakufio oko 70 rukopisnih kodeksa sa ukupno 79 djela i 30 džuzova [[Kur'an|Kur’an]]a. Za nabavku knjiga izdvojeno je 220.000 akči od ukupno 2.181.760 akči namijenjenih vakufu.&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot; /&gt;

Fond biblioteke obuhvatao je djela iz brojnih oblasti, uključujući:

* [[Filologija|filologiju]],
* leksikografiju,
* [[književnost]],
* [[historija|historiju]],
* [[Zoologija|zoologiju]],
* [[Medicina|medicinu]],
* [[Logika|logiku]],
* [[Pedagogija|pedagogiju]],
* [[islamske nauke|islamske vjerske nauke]],
* [[Etika|etiku]] i [[tesavuf]].&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot; /&gt;

Među djelima su se nalazili komentari Kur’ana, hadiske zbirke, pravna literatura [[Hanefijski mezheb|hanefijske škole]], filozofska i logička djela, kao i poznata književna ostvarenja [[Perzijska književnost|perzijske]] i osmanske književnosti, uključujući djela [[Dželaludin Rumi|Dželaludina Rumija]], [[Saadi Širazi|Saadija Širazija]] i Molla Džamija.&lt;ref name=&quot;Hodzic_Kadric_2024&quot; /&gt;

Vakufnama detaljno reguliše način korištenja bibliotečkog fonda. Knjige su bile namijenjene prvenstveno [[imam]]ima i polaznicima predavanja, a bilo je zabranjeno njihovo iznošenje na drugo mjesto. Dokument također predviđa sredstva za popravku rukopisa i nabavku novih knjiga.&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot; /&gt;

== Bibliotekarstvo ==

Vakufnama Ahmed-age predstavlja jedan od najstarijih poznatih izvora o organizovanom [[Bibliotekarstvo|bibliotekarstvu]] u [[Mostar]]u tokom osmanskog perioda. U dokumentu se izričito spominje funkcija bibliotekara (''hâfız-ı kütüb''), kojem je određena dnevna naknada za čuvanje fonda.&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kadric_Hodzic_Topkapi_2025&quot; /&gt;

Pored bibliotekara, vakufnamom su regulisane i dužnosti mutevelije, pisara i vratara ustanove.&lt;ref name=&quot;Kadric_Hodzic_Topkapi_2025&quot; /&gt;

== Sudbina rukopisne zbirke ==

Nakon gašenja hercegovačkih medresa dio rukopisnog fonda prenesen je u [[Karađoz-begova medresa|Karađoz-begovu medresu]] u [[Mostar]]u, a potom sredinom 20. vijeka u [[Gazi Husrev-begova biblioteka|Gazi Husrev-begovu biblioteku]] u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Danas se u Gazi Husrev-begovoj biblioteci čuva 51 rukopisni kodeks iz fonda Ahmed-agine medrese u Mostaru.&lt;ref name=&quot;Kadric_Fond_Mostar_2024&quot; /&gt;

== Značaj ==

Bosnali Ahmed-agina biblioteka predstavlja značajno svjedočanstvo razvoja obrazovanja, vakufske kulture i rukopisnih zbirki u Mostaru tokom osmanskog perioda. Tematska raznovrsnost fonda ukazuje na razvijenu intelektualnu i obrazovnu tradiciju Mostara u 17. vijeku, kao i na povezanost lokalnih učenjaka sa širim osmanskim naučnim i književnim krugovima.

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Biblioteke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Građevine u Mostaru]]</text>
      <sha1>4y3h3eznld3fip7qm717j3kvyg16295</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FC Progrès Niederkorn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>454533</id>
    <revision>
      <id>3925768</id>
      <parentid>3924468</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6131" sha1="2dxyq2pm9rw54sptcux1zqjpgopr59d" xml:space="preserve">{{Infokutija nogometni klub
| boja1 = 
| boja2 = 
| ime = Progrès Niederkorn
| puno_ime = Football Club Progrès Niederkorn
| grb =
| veličina_grba = 
| nadimak = 
| osnovan = 1919.
| lokacija = 
| boje = 
| federacija = 
| konfederacija = 
| liga = [[Prva nogometna liga Luksemburga]]
| stadion = [[Stade Jos Haupert]], [[Niederkorn]]
| kapacitet = 4830
| vlasnik = 
| predsjednik = 
| direktor = [[Fabio Marochi]]
| odbor = 
| menadžer = 
| trener = [[Thomas Gilgemann]]
| uspjesi = 
| nacionalni_kupovi = 
| evropski_kupovi = 
| adresa = 
| plasman_u_prethodnoj_sezoni = 11. mjesto
| prethodna_sezona = 2025./26.
| veb-sajt = 
| trenutna_sezona = &lt;!-- Dresovi --&gt;
| uzorak_lr1 = 
| uzorak_t1 = _thinblacksides
| uzorak_dr1 = 
| uzorak_š1 = 
| uzorak_č1 = 
| lijeva ruka1 = EEEE00
| tijelo1 = EEEE00
| desna ruka1 = EEEE00
| šorc1 = 000000
| čarape1 = EEEE00
| uzorak_lr2 = 
| uzorak_t2 = 
| uzorak_dr2 = 
| uzorak_š2 = 
| uzorak_č2 = 
| lijeva ruka2 = 008000
| tijelo2 = 008000
| desna ruka2 = 008000
| šorc2 = 000000
| čarape2 = 000000
}}

'''Football Club Progrès Niederkorn''' je nogometni klub koji se nalazi u [[Niderkorn]]u, [[Luksemburg]].

== Historija ==
Za vrijeme njemačke okupacije Luksemburga klub je igrao u [[Gauligi Mosseland]] pod imenom FK Niderkorn. Te sezone su završili kao drugoplasirani tim iza prvoplasiranog [[TuS Neundorf]]a. Najuspješnije godine kluba su bile krajem 1970-ih i početkom 1980-ih. Sezone 2005–06 Niederkorn je završio kao drugoplasirani tim [[Druga nogometne liga Luksemburga|Druge nogometne lige Luksemburga]]. Međutim [[Prva nogometna liga Luksemburga]] se je proširila sa 12 timova u 14 i Niederkorn je zajedno sa Differdange 03 unaprijeđen u najvišu ligu.

Dana 4. jula 2017. Niederkorn je pobijedio škotski klub [[Rangers FC|FC Rangers]] u prvoj kvalifikacijskoj rundi [[UEFA Evropska liga 2017/2018.|UEFA Evropske lige 2017/18]]. Ta pobjeda je bila njihova prva na evropskim takmičenjima.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Rangers suffer humiliating loss to Luxembourg side in Europa League qualifying|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jul/04/progres-niederkorn-rangers-europa-league-qualifying-match-report|newspaper=The Guardian|date=4. 7. 2017|access-date=17. 5. 2020|issn=0261-3077|language=en-GB|first=Lawrence|last=Ostlere|first2=Press|last2=Association}}&lt;/ref&gt; Njihova još bolja sezona je bila 2018/19 kada su u kvalifikacijama za [[UEFA Evropska liga 2018/2019.|UEFA Evropsku ligu]] pobijedili [[FK Gabala|FK Gabalu]] i [[Budapest Honvéd FC]] da bi stigli do treće kvalifkacijske runde gdje su izgubili u zadnjoj minuti utakmice protiv ruskog kluba [[FC Ufa]].

== Nagrade ==

* '''[[Prva nogometna liga Luksemburga]]'''

Pobjednici (3): 1952–53, 1977–78, 1980–81

Drugoplasirani (6): 1931–32, 1936–37, 1976–77, 1978–79, 1981–82, 2017–18

* '''[[Kup Luksemburga]]'''

Pobjedinci (4): 1932–33, 1944–45, 1976–77, 1977–78

Drugoplasirani (3): 1945–46, 1955–56, 1979–80

== Evropska takmičenja ==
''Od utakmice odigrane 26. augusta 2020.''

=== Statistike po takmičenjima ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Takmičenje
!Utakmica
!Pobjeda
!Izjednačeno
!Izgubljeno
!DG
!PG
|-
|[[UEFA Liga prvaka|Evropski kup / UEFA Liga prvaka]]
|4
|0
|1
|3
|1
|17
|-
|[[UEFA Evropska liga|UEFA Kup / UEFA Evropska liga]]
|23
|6
|3
|15
|18
|29
|-
|[[UEFA Kup pobjednika kupova 1977/1978.|UEFA Kup pobjednika kupova]]
|2
|0
|0
|2
|0
|10
|-
|'''Ukupno'''
|'''28'''
|'''5'''
|'''4'''
|'''20'''
|'''16'''
|'''56'''
|}

=== Utakmice ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Sezona
!Takmičenje
!Runda
!Protivnik
!Domaćin
!Gost
!Ukupno
|-
|1977/78
|[[UEFA Kup pobjednika kupova]]
|1R
|{{ZD|Danska}} [[Vejle Boldklub]]
|0–1
|0–9
|'''0–10'''
|-
|1978/79
|[[UEFA Liga prvaka|Evropski Kup]]
|1R
|{{ZD|Španija}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]]
|0–7
|0–5
|'''0–12'''
|-
|1979/80
|[[UEFA Evropska liga|UEFA Kup]]
|1R
|{{ZD|Švicarska}} [[Grasshopper Club Zürich]]
|0–2
|0–4
|'''0–6'''
|-
|1981/82
|Evropski Kup
|1R
|{{ZD|Sjeverna Irska}} [[Glenotran F.C.|Glentoran]]
|1–1
|0–4
|'''1–5'''
|-
|1982/83
|UEFA Kup
|1R
|{{ZD|Švicarska}} [[Servette FC|Servette]]
|0–1
|0–3
|'''0–4'''
|-
|[[UEFA Evropska liga 2015/2016.|2015/16]]
|[[UEFA Evropska liga]]
|1K
|{{ZD|Republika Irska}} [[Shamrock Rovers FC|Shamrock Rovers]]
|0–0
|0–3
|'''0–3'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[UEFA Evropska liga 2017/2018.|2017/18]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[UEFA Evropska liga]]
|1K
|{{ZD|Škotska}} [[Rangers FC|Rangers]]
|2–0 &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2017/jul/04/progres-niederkorn-rangers-europa-league-qualifying-match-report|title=Rangers suffer humiliating loss to Luxembourg side in Europa League qualifying|last=Ostlere|first=Lawrence|date=4. 7. 2017|work=|last2=Association|first2=Press|newspaper=The Guardian|language=en|issn=|access-date=24. 7. 2019|via=}}&lt;/ref&gt;
|0–1
|'''2–1'''
|-
|2K
|{{ZD|Kipar}} [[AEL Limassol]]
|0–1
|1–2
|'''1–3'''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[UEFA Evropska liga 2018/2019.|2018/19]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[UEFA Evropska liga]]
|1K
|{{ZD|Azerbejdžan}} [[Gabala FK|Gabala]]
|0–1
|2–0
|'''2–1'''
|-
|2K
|{{ZD|Mađarska}} [[Budapest Honvéd FC|Honvéd]]
|2–0
|0–1
|'''2–1'''
|-
|3K
|{{ZD|Rusija}} [[FC Ufa|Ufa]]
|2–2
|1–2
|'''3–4'''
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |[[UEFA Evropska liga 2019/2020.|2019/20]]
| rowspan=&quot;3&quot; |[[UEFA Evropska liga]]
|PR
|{{ZD|Vels}} [[Cardiff Metropolitan University F.C.|Cardiff Metropolitan University]]
|1–0
|1–2
|'''2–2 (g)'''
|-
|1K
|{{ZD|Republika Irska}} [[Cork City FC|Cork City]]
|1–2
|2–0
|'''3–2'''
|-
|2K
|{{ZD|Škotska}} [[Rangers FC|Rangers]]
|0–0
|0–2
|'''0–2'''
|-
| rowspan=&quot;2&quot;| [[UEFA Evropska liga 2021/2021.|2020/21]]
| rowspan=&quot;2&quot;| [[UEFA Evropska liga]]
| [[UEFA Evropska liga 2020/2021.#Prva kvalifikacijska runda|1K]]
| {{ZD|Crna Gora}} [[FK Zeta|Zeta]]
| '''3–0'''
| {{n/a}}
| {{n/a}}
|-
| [[UEFA Evropska liga 2020/2021.#Druga kvalifikacijska runda|2K]]
| {{ZD|Nizozemska}} [[Willem II (nogometni klub)|Willem II]]
| '''0−5'''
| {{n/a}} 
| {{n/a}}
|}

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Nogometni klubovi u Luksemburgu]]</text>
      <sha1>2dxyq2pm9rw54sptcux1zqjpgopr59d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Smjena generacija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>455786</id>
    <revision>
      <id>3926492</id>
      <parentid>3883652</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:53:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926492</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36977" sha1="d3z2btfpt7tnuobeivvovc0pyt1lzmx" xml:space="preserve">[[Slika:Alternation of generations simpler.svg|thumb|360px|Dijagram koji prikazuje smjenu generacija između diploidnog [[sporofit]]a (dno) i [[haploid]]nog [[gametofit]]a (gore)]]
'''Smjena generacija''' – poznata i kao '''smjena faza''' i '''metageneza''' – je tip [[Biološki životni ciklus|životnog ciklusa]] koji se javlja kod nekih biljaka i [[alge|algi]] u grupama [[Archaeplastida]] i [[Heterokontophyta]] koje imaju izražene haploidne spolne i diploidne bespolne faze. U tim skupinama, višećelijski [[gametofit]], koji ima [[haploid]]an (''n'') broj [[hromosom]]a, smjenjuje se s višećelijskim [[sporofit]]om, koji je [[diploid]]nim 2''n'' brojem hromosoma, sačinjenog od &quot;n&quot;parova. Zreli sporofit stvara [[spore]], putem [[mejoza|mejoze]], u procesu kojim se broj hromosoma smanjuje na pola, iz 2''n'' na ''n''.&lt;ref name=Kerp&gt;{{citation |last1=Kerp |first1=H. |last2=Trewin |first2=N.H. |last3=Hass |first3=H. |year=2003 |title=New gametophytes from the Lower Devonian Rhynie Chert |journal=Transactions of the Royal Society of Edinburgh: Earth Sciences |volume=94 |issue=4 |pages=411–428 |doi=10.1017/S026359330000078X |lastauthoramp=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Sved27&gt;{{Citation |last=Svedelius |first=Nils |year=1927 |title=Alternation of Generations in Relation to Reduction Division |journal=Botanical Gazette |volume=83 |issue=4 |pages=362–384 |jstor=2470766 |doi=10.1086/333745}}&lt;/ref&gt;

Haploidne spore klijaju i izrastu u haploidni gametofit. U zrelosti, gametofit stvara [[gamet]]e putem [[mitoza|mitoze]], koja ne menja broj hromosoma. Dva gameta (koji potiču iz različitih organizama iste [[vrsta|vrste]] ili iz istog organizma) [[oplodnja|oplodnjom]] stvaraju [[zigot]], koji se razvija u diploidni sporofit. Ovaj ciklus, od gametofita do gametofita (ili podjednako od sporofita do sporofita), način je na koji se sve kopnene biljke i mnoge [[alge]] podvrgavaju [[spolno razmnožavanje|spolnoj reprodukciji]].
 
Odnos sporofita i gametofita varira između različitih grupa biljaka. U onim [[alga]]ma koje imaju naizmjenično generacije, sporofiti i gametofiti su zasebni – neovisni organizmi koji mogu ali ne moraju imati sličan izgled. U [[mahovina]] [[jetrenjača]] i [[Anthocerotophyta]], sporofit je manje razvijen od gametofita i u velikoj mjeri ovisi o njemu. Iako sporofiti mahovine mogu [[fotosinteza|fotosintetizirati]], potrebna je dodatna fotosinteza iz gametofita kako bi se održao rast i razvoj [[spora]] i ovisili o njemu za opskrbu vodom, mineralnim hranjivim tvarima i [[dušik]]om. Nasuprot tome, u svim modernim [[vaskularne biljke|vaskularnim biljkama]] gametofit je manje razvijen od sporofita, iako su njihovi [[devon]]ski preci imali gametofite i sporofite približno jednake složenosti. U [[paprati]], gametofit je mali i spljošten [[autotrofnost|autotrofni]] [[protalij|protalus]] na kojem je mladi sporofit kratkotrajno ovisan u svojoj prehrani. U [[cvjetnica]] je smanjenje gametofita mnogo ekstremnije; sastoji se od samo nekoliko ćelija koje u potpunosti rastu unutar sporofita.

Životinje se drugačije razvijaju. Oni direktno proizvode haploidne gamete. Ne nastaju haploidne spore koje bi se mogle podijeliti, tako da nemaju haploidni gametofit koji se izmjenjuje s diploidnim sporofitom. (Neki insekti imaju poseban sistem određivanja [[spol]]a, pri čemu se haploidni mužjaci proizvode od neoplođenih jajašaca; međutim, ženke su diploidne),
Životni ciklusi biljaka i algi s naizmjeničnim haploidnim i diploidnim višećelijskim stadijima nazivaju se &quot;'diplohaplontski'&quot; (ekvivalentni pojmovi '''haplodiplontski''', '''diplobiontski''' ili '''dibiontski''' također su u upotrebi). Životni ciklusi, kao što su kod životinja u kojima postoji samo diploidna višećelijska faza, nazivaju se &quot;'diplontski'&quot; (diplont). Životni ciklusi u kojima postoji samo haploidna višećelijska faza nazivaju se &quot;'haplontski'&quot; (haplont)

==Definicija== 
Smjena generacija definira se kao smjena višećelijskih diploidnih i haploidnih oblika u životnom ciklusu organizma, bez obzira jesu li ti oblici slobodni i ne.&lt;ref name=&quot;Taylor_2005&quot;&gt;{{Harvnb|Taylor|Kerp|Hass|2005}}&lt;/ref&gt; Kod nekih vrsta, kao što je alga ''[[Ulva lactuca]]'', diploidni i haploidni oblici doista su neovisni organizmi koji žive slobodno, uglavnom jednaki po izgledu i stoga se kaže da su izomorfni. Slobodno plivajući haploidni gameti tvore diploidni [[zigot]] koji klija u višećelijski diploidni sporofit. Sporofit stvara slobodno plivajuće haploidne spore koje klijaju u haploidne gametofite.&lt;ref&gt;&quot;{{cite web|url= http://www.plantscience4u.com/2014/05/diplohaplontic-life-cycle-in-algae.html#.V3vOW6s7o3R |title=Plant Science 4 U |access-date=5. 7. 2016}}&lt;/ref&gt;
Međutim, u nekim drugim skupinama, ili sporofit ili gametofit je vrlo smanjen i nije sposoban za slobodno življenje. Naprimjer, u svim [[Bryophyta]] generacija gametofita je dominantna, a sporofit ovisi o njemu. Suprotno tome, kod svih modernih [[vaskularne biljke|vaskularnih kopnenih biljaka]] gametofiti su jako reducirani, iako [[fosil]]ni dokazi upućuju na to da su izvedeni od izomorfnih predaka. U biljka [[sjemenjača]] , ženski gametofit se potpuno razvija unutar sporofita koji ga štiti i njeguje, te embriona sporofita koji proizvodi. Zrno [[polen]]a, koje je muški gametofiti, svodi se na samo nekoliko ćelija (po samo tri u mnogim slučajevima). Ovdje je pojam dvije generacije manje očit; kao što kažu Bateman &amp; Dimichele: &quot;(s)porofiti i gametofiti učinkovito funkcioniraju kao jedinstveni organizam&quot;.&lt;ref name=&quot;Bateman 1994 403&quot;&gt;{{Harvnb|Bateman|Dimichele|1994|p=403}}&lt;/ref&gt; The alternative term 'alternation of phases' may then be more appropriate.&lt;ref name=&quot;Stewart_Rothwell_1993&quot;&gt;{{Harvnb|Stewart|Rothwell|1993}}&lt;/ref&gt;

===Historija=== 
Rasprave o smjeni generacija u ranom dvadesetom stoljeću mogu biti zbunjujuće jer postoje različiti načini klasificiranja „generacija“ (seksualni nasuprot aseksualnom, gametofiti nasuprot sporofita, haploidni – diploidni itd.).&lt;ref name=Haig08&gt;{{Citation |last1=Haig |first1=David |date=2008 |title=Homologous versus antithetic alternation of generations and the origin of sporophytes |journal=The Botanical Review |volume=74 |issue=3 |pages=395–418 |doi=10.1007/s12229-008-9012-x |url=http://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11148775/Haig_HomologousVersus.pdf?sequence=3 |access-date=17. 8. 2014 |archive-date=19. 8. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819090641/http://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11148775/Haig_HomologousVersus.pdf?sequence=3 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
U početku su [[Chamisso]] i [[Japetus Steenstrup|Steenstrup]] opisali sukcesiju različito organizovanih generacija (seksualnih i aseksualnih) kod životinja kao &quot;naizmjeničenje generacija&quot;, proučavajući razvoj životinja [[tunikati|Tunicata]] , [[Cnidaria]] i [[Trematoda]] životinje. Ovaj fenomen je takođe poznat kao [[heterogamija]]. Sada se pojam &quot;smjena generacija&quot; gotovo isključivo povezuje sa životnim ciklusima biljaka, tačnije s izmjenom haploidnih gametofita i diploidnih sporofita.&lt;ref name=Haig08/&gt;

[[Wilhelm Hofmeister]] pokazao je morfološku smjenu generacija kod biljska,&lt;ref name=Sved27/&gt; između generacije koja nosi spore (sporofit) i generacije koja podnosi gamete (gametofit).&lt;ref&gt;{{citation |last=Hofmeister |first=W. |date=1851 |url=https://archive.org/details/vergleichendeun00hofmgoog |title=Vergleichende Untersuchungen der Keimung, Entfaltung und Fruchtbildildiung höherer Kryptogamen (Moose, Farne, Equisetaceen, Rhizocarpeen und Lycopodiaceen) und der Samenbildung der Coniferen |location=Leipzig |publisher=F. Hofmeister |access-date=17. 8. 2014 |language=German }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citation |first=Frederick |last=Currey |date=1862 |url=https://www.biodiversitylibrary.org/bibliography/37864#/summary |title=On the germination, development, and fructification of the higher Cryptogamia, and on the fructification of the Coniferæ |publisher=Robert Hardwicke |location=London |access-date=17. 8. 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Feldmann |first1=J. |authorlink1=Jean Feldmann |last2=Feldmann |first2=G. |year=1942 |title=Recherches sur les Bonnemaisoniacées et leur alternance de generations |journal=Ann. Sci. Natl. Bot., Ser. 11 |volume=3 |pages=75–175 |url=http://bibdigital.rjb.csic.es/Imagenes/P0044_S11_03/P0044_S11_03_0162.pdf |lastauthoramp=yes |language=French |access-date=24. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819125740/http://bibdigital.rjb.csic.es/Imagenes/P0044_S11_03/P0044_S11_03_0162.pdf |archive-date=19. 8. 2014 |url-status=dead }}, p. 157&lt;/ref&gt; U to se vrijeme otvorila rasprava koja se usredotočila na porijeklo aseksualne generacije kopnenih biljaka (tj. Sporofita) i konvencijski je okarakterizirana kao sukob između teorija: antiteza ([[Ladislav Josef Čelakovský|Čelakovský]], 1874.) i homologije ([[Nathanael Pringsheim|Pringsheim]], 1876.) smjena generacija.&lt;ref name=Haig08/&gt; Prema nekima, Čelakovský je skovao riječi sporofit igametofit.

[[Eduard Strasburger]] (1874) otkrio je smjenu generacija između diploidne i haploidne faze [[jedro|jedra]],&lt;ref name=Haig08/&gt; zvanu citološka smjena jedrovih faza.&lt;ref name=Feld72&gt;{{Citation |last=Feldmann |first=J. |authorlink=Jean Feldmann |date=1972 |title=Les problèmes actuels de l'alternance de génerations chez les Algues |journal=Bulletin de la Société Botanique de France |volume=119 |pages=7–38 |doi=10.1080/00378941.1972.10839073 |language=French }}&lt;/ref&gt; Iako se najčešće podudaraju morfološka smjena i smjena jedarnih faza ponekad su neovisne jedna o drugoj, npr. kod mnogih [[crvene alge|crvenih algi]], ista nukleusna faza može odgovarati dvjema različitim morfološkim generacijama. Kod nekih [[paprati]] koje su izgubile seksualnu reprodukciju, u nukleusnoj fazi nema promjene, ali smjena generacija se održava.&lt;ref&gt;{{cite book | author = Schopfer, P. |author2=Mohr, H. | title = Plant physiology | publisher = Springer | location = Berlin | year = 1995 | pages = 288–291 | isbn = 978-3-540-58016-4 | chapter = Physiology of Development | chapterurl = https://books.google.com/books?id=jTxfMQg38B4C&amp;lpg=PP1&amp;dq=mohr%20physiology&amp;hl=pt-BR&amp;pg=PA288#v=onepage&amp;q&amp;f=false}}&lt;/ref&gt;

==Smjena generacija kod biljaka==
===Osnovni elementi===
Gornji dijagram prikazuje osnovne elemente smjene generacijakod biljaka. Mnoge varijacije koje su pronađene u različitim skupinama biljaka opisane su korištenjem ovih koncepata kasnije u članku. Polazeći s desne strane dijagrama, uključeni su sljedeći procesi:
*Dva jednoćelijska haploidna gameta, od kojih svaki sadrži neuparene hromosome ''n'', spajaju se tako da formiraju jednoćelijski diploidni zigot, koja sada sadrži ''n'' parova hromosoma, odnosno ukupno 2''n''.
* Jednoćelijski diploidni zigot klija, dijelivši se normalnim procesom ([[mitoza|mitoze]]), koji održava broj hromosoma na 2''n''. Rezultat je multićelijski diploidni organizam, nazvan ''sporofit'' (jer u zrelosti proizvodi spore).
* Kada dostigne zrelost, sporofit stvara jednu ili više ''sporangija'', koje su organi koji proizvode diploidne matične ćelije spore (sporociti). Oni se dijele posebnim postupkom ([[mejoza]]) koji smanjuje broj hromosoma za polovinu. To u početku rezultira u četiri jednoćelijske haploidne spore, a svaka sadrži ''n'' neuparenih hromosoma.
* Jednoćelijska haploidna spora klija, dijelivši se normalnim procesom (mitozom), koji održava broj hromosoma na ''n''. Rezultat je multićelijski haploidni organizam, nazvan ''gametofit'' (jer u zrelosti stvara gamete).
* Kada dostigne zrelost, gametofit stvara jednu ili više '''gametangija''', koje su organi za proizvodnju haploidnih gameta. Barem jedna vrsta gameta posjeduje neki mehanizam za dostizanje drugog gameta da bi se s njim spojila.
„Smjena generacija“ u životnom ciklusu je tako između diploidne (2''n'') generacije sporofita i haploidne (''n'') generacije gametofita.
[[Slika:Onoclea sensibilis 4 crop.jpg|thumb|Gametofit paprati '' [[Onoclea sensibilis]] '' (ravni talus u dnu slike) s potomkom sporofitom koji počinje rasti iz njega (mali list na vrhu slike)]]
Situacija je prilično različita od one kod životinja, gdje je temeljni proces da diploidna (2''n'') jedinka direktno stvara haploidne (''n'') gamete mejozom. Spore (tj. haploidne ćelije koje su u stanju da se podvrgnu mitozi) ne nastaju, tako da nema ni aseksualne multićelijske generacije koja se smjenjuje sa seksualnom višećelijskom generacijom. (Neki insekti – kao [[pčele]], naprimjer, imaju haploidne mužjake koji se razvijaju iz neplođenih jajašaca, ali sve su ženke diploidne.)

===Varijacije===
Dijagram koji je gore prikazan dobar je prikaz životnog ciklusa nekih višećelijskih algi (npr. rod ''[[Cladophora]]''), koji imaju sporofite i gametofite gotovo identičnog izgleda i koji nemaju različite vrste spora ili gameta.&lt;ref name=&quot;Guiry_Guiry_2008&quot;&gt;{{Harvnb|Guiry|Guiry|2008}}&lt;/ref&gt;
Međutim, postoji mnogo mogućih varijacija temeljnih elemenata životnog ciklusa koji imaju smjenu generacija. Svaka varijacija može se pojaviti odvojeno ili u kombinaciji, što rezultira čudesnom raznolikošću životnih ciklusa. Izrazi koje koriste botaničari u opisivanju ovih životnih ciklusa mogu biti podjednako zbunjujući. Kao što kažu Bateman i Dimichele &quot;[...] smjena generacija je postala terminološka mora; često jedan pojam predstavlja nekoliko pojmova ili je jedan pojam predstavljen s više pojmova“.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bateman|Dimichele|1994|p=347}}&lt;/ref&gt;
Moguće varijacije su:
*''Relativni značaj sporofita i gametofita''
** ''Jednake'' ('''homomorfija''' ili '''izomorfija'''). &lt;br/&gt; Končaste alge iz roda' '[[Cladophora]]' '', koje se uglavnom nalaze u svježem vodama, imaju diploidne sporofite i haploidne gametofite koji su spolja nerazlučivi. Evolucija smjene generacija sugerira da su to činili njihovi preci.&lt;ref name=&quot;Shyam_1980&quot;&gt;{{Harvnb|Shyam|1980}}&lt;/ref&gt; Nijedna današnja kopnena biljka nema podjednako dominantne sporofite i gametofite, mada neke teorije evolucije smjene generacija sugeriraju da su to činile i kopnene predačke biljke.
** ''Nejednako'' ('''heteromorfija''' ili '''anizomorfija''')[[Slika:Mnium hornum 2005.04.02 14.55.41.jpg|thumb|Gametofit mahovine ''[[Mnium hornum]]'']]
***''Dominantni gametofit'' ('''gametofitne''').&lt;br/&gt;Kod jetrenjača, mahovina i paprati, dominantni oblik je haploidni gametofit. Diploidni sporofit nije sposoban za samostalan opstanak, rastući pretežnood roditeljskog gametofita, a [[hlorofil]] dobija tek kada sazrije.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Watson|1981|p=2}}&lt;/ref&gt;[[Slika:Blechnum discolor - crown fern.jpg|thumb|Sporofit paprati ''[[Blechnum discolor]]'']]
***''Dominantni sporofit'' ('''sporofitne''').&lt;br/&gt;U paprati su sporofit i gametofit sposobni za samostalan život, ali dominantan oblik je diploidni sporofit. Haploidni gametofit je mnogo manji i jednostavnije građe. U biljkama sjemenjačama, gametofit se još više smanjuje (najmanji, na samo tri ćelije), svu svoju hranu dobija od sporofita. Ekstremno smanjenje veličine gametofita i njegovo zadržavanje unutar sporofita znači da se, kada se primjenjuje na sjemenskim biljkama, izraz „smjena generacija“ pomalo dovodi u zabludu: &quot;[s]porofit i gametofit efikasno funkcioniraju kao jedinstven organizam&quot;.&lt;ref name=&quot;Bateman 1994 403&quot;/&gt; Neki autori preferirali su termin &quot;smjena faza&quot;.&lt;ref name=&quot;Stewart_Rothwell_1993&quot;/&gt;
*''Diferencijacija gameta''
** ''Oba gameta su jednaka'' ('''[[izogamija]]''').&lt;br/&gt; Kao i druge vrste roda ''[[Cladophora]]'', ''C. callicoma'' ima bičaste gamete koji su identičnog izgleda i sposobnosti kretanja.&lt;ref name=&quot;Shyam_1980&quot;/&gt;
**''Gameti različite veličine'' ('''[[anizogamija]]''').
*** ''Oba gameta slične pokretljivosti''.&lt;br/&gt;Vrste morske salate ''[[Ulva]]'' imaju gamete sa po dva biča za kretanje. Oni su, međutim, različite veličine: veći su ženski, a manji muški.&lt;ref name=&quot;Kirby_2001&quot;&gt;{{Harvnb|Kirby|2001}}&lt;/ref&gt;
*** ''Jedan veliki i sesilan, drugi malen i pokretan'' ('''[[oogamija]]'''). Veći sjedeći megagameti su jajašca (jajne ćelije), a manji pokretni [[mikrogamet]]i su [[spermatozoid]]i. Stepen pokretljivosti spermija može biti vrlo ograničen (kao u slučaju [[cvjetnica]]), ali svi se mogu kretati prema sjedećim jajima. Kada se (kao što je gotovo uvijek slučaj) stvaraju spermatozoidi i jajašca u različitim vrstama gametangia, one koje stvaraju spermu nazivaju se '''antheridija''' (anteridij), a one koje stvaraju jajašca '''arhegonija''' (arhegonij). [[Slika: Pellia epiphylla IMG 1610.jpg| thumb | Gametofit '' [[Pellia epiphylla]] '' sa sporofitima koji rastu iz ostataka arhegonije.]]
**** ''Anteridij i arhegonij javljaju se na istom gametofitu'', zvanom '''[[monoičnost|monoični]]'''. (Mnogi izvori, uključujući one koji se bave mahovinama, koriste izraz &quot;monoecijski&quot; za ovu situaciju, a &quot;diecijski&quot; za suprotno.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Watson|1981|p=33}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Harvnb|Bell|Hemsley|2000|p=104}}&lt;/ref&gt; Ovde se „monoecijski“ i „diecijski“ upotrebljavaju samo za sporofite.) &lt;br/&gt; Jetrenjača ''Pellia epiphylla'' ima gametofit kao dominantnu generaciju. Ona je monoecijska: mala anteridija koja proizvodi crvenkastu spermu raspršena je po sredini, dok arhegonija (koja proizvodi jaja) raste bliže vrhovima podjela biljke.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Watson|1981|pp=425–6}}&lt;/ref&gt;
**** ''Anteridij i arhegonij pojavljuju se na različitim gametofitima'', koji su '''diecijski'''.&lt;br/&gt;Mahovina ''Mnium hornum'' ima gametofit kao dominantnu generaciju. Ona je diecijska: muške biljke stvaraju samo anteridije u vršnim rozetama, a ženske – samo arhegonije u obliku stabljikastih kapsula.&lt;ref&gt;{{Harvnb|Watson|1981|pp=287–8}}&lt;/ref&gt; Sjeme biljnih gametofita je također dvoslojno. Međutim, roditeljski sporofit može biti jednoličan, proizvodeći muške i ženske gametofite ili diecijski, proizvodeći gametofite samo jednog spola. Biljke sjemenjače imaju gametofit izuzetno smanjene veličine; arhegonij se sastoji od samo malog broja ćelija, a cio muški gametofit može biti predstavljen na samo dve ćelije.
* ''Diferencijacija spora''
** ''Sve spore iste veličine'' ('''homosporija''' ili '''izosporija'''). ).&lt;br/&gt;konjski repovi (vrste roda ''[[Equisetum]]'') imaju spore koje su sve iste veličine.
** ''Dvije spore različite veličine'' ('''heterosporija''' ili '''anizosporija'''): veće '''megaspore''' i manje '''mikrospore'''. Kad se dvije vrste spora proizvode u različitim vrstama sporangija, one se nazivaju '''megasporangije''' i '''mikrosporangije'''. Megaspora se često (ali ne uvijek) razvija na štetu ostalih triju ćelija proisteklih iz mejoze, koje abortiraju.

Gametofiti sjemenjača također su diecijki. Međutim, roditeljski sporofit može biti jednoličan, proizvodeći muške i ženske gametofite ili dvodomi, proizvodeći gametofite samo jednog spola. Njihovi ametofiti su izuzetno smanjene veličine; arhegonij se sastoji od malog broja ćelija, a cio muški gametofit može biti predstavljen sa samo dvije ćelije.
***''Megasporangija i mikrosporangija javljaju se na istom sporofitu'', koji se tada zove '''monoecijski'''.&lt;br/&gt;Većina [[cvjetnica]] spada u ovu kategoriju. Tako cvijet [[ljiljan]]a sadrži šest stabljika (mikrosporangije) koje stvaraju mikrospore; one se razvijaju u polenovo zrno (mikrogametofit) i tri spojena [[karpela]] koji stvaraju integrirane megasporangije (ovule) od kojih svaki stvara megasporu. Ona se razvija u megasporangiju, da bi proizvela megagametofit. U drugim biljkama, kao što je lješnik, neki cvjetovi imaju samo stabljike, druge samo [[prašnik]]e, ali ista biljka (tj. porofit) ima obje vrste cvijeta i tako je monoecijska.[[Slika:Hollyflowers.jpg|right|thumb|Cvjetovi evropske božikovine, dvodome vrste: muška iznad, ženska dolje (lišće odrezano da bi se jasnije prikazali cvjetovi)]] 
*** ''Megasporangija i mikrosporangija na različitim sporofitima'' koji su, dakle '''diecijski'' (dvodomi).&lt;br/&gt; Pojedinačna stabla evropske boćikovine ('' [[Ilex aquifolium]] '') proizvode ili 'muške' cvjetove koji imaju samo funkcionalne stabljike (mikrosporangije), proizvodeći mikrospore koje se razvijaju u polenovo zrno (mikrogametofiti) ili 'ženski' cvjetovi koje ima samo funkcionalnu karpelu koja proizvodi integrirane megasporangije (ovule); one sadrže megaspore koje se razvija u višećelijski megagametofit.

Između tih varijacija postoje neke korelacije, ali one su upravo to, korelacije, a ne i apsolutni odnosi. Naprimjer, kod [[cvjetnica]] mikrospore na kraju proizvode mikrogamete (spermu), a megaspore –megagamete (jajašca). Međutim, kod paprati i njihovih srodnika postoje grupe sa nediferenciranim sporama, ali diferenciranim gametofitima. Naprimjer, paprat ''[[Ceratopteris]] talictrioidi'' ima spore samo jedne vrste, koje se neprekidno razlikuju po veličini. Manje spore imaju tendenciju klijanja u gametofite koji proizvode samo antheridij koji proizvodi spermu.

===Kompleksni životni ciklus ===
[[Slika:Alternation of generations complex.svg|500px|thumb|right|Grafički perikaz za opise u tekstu]]
Dijagram prikazuje smjenu generacijakod vrste koja je heteromorfna, sporofitska, oogametska, diecijska, heterosporna i dvoprirodna. Primjer sjemenjače može biti stablašica [[vrba]] (većina vrsta roda ''[[Salix]]'' je dvospolna).&lt;ref&gt;{{Citation |year=1911 |title=Encyclopædia Britannica |edition=11th |location=New York |publisher=Encyclopædia Britannica |volume=XIX |contribution=Willows |url=http://en.wikisource.org/wiki/Page:EB1911_-_Volume_28.djvu/708 |access-date=1. 1. 2011}}&lt;/ref&gt; Polazeći od središta dijagrama, uključeni procesi su:
* Nepomično jaje, sadržano u arhegoniju, stapa se s pokretnom spermom, oslobođenom antheridija. Rezultirajući zigot je ili '''muški''' ili '''ženski'''.
**'''Muški''' zigot razvija se mitozom u mikrosporofit koji u zrelosti proizvodi jednu ili više mikrosporangija. Mikrospore se mejozom razvijaju u mikrosporangiju. &lt;br/&gt; Kod vrbe (poput svih sjemenjača) zigot se najprije razvija u mikrosporofit embriona, unutar ovule (megasporangija zatvorena u jedan ili više zaštitnih slojeva tkiva poznatih kao '''integument'''). Sazrevanjem ove strukture postaje [[seme]]. Kasnije se sjeme rasipa, klija i izraste u zrelo drvo. „Muško“ stablo vrbe (mikrosporofit) proizvodi cvjetove sa samo pršnicima, od kojih su antere mikrosporangije.
** Mikrospore klijaju proizvodeći mikrogametofite; u zrelosti nastaje jedna ili više antheridija. Spermatozoidi se razvijaju u antheridiji. &lt;br/&gt; Kod vrbe, mikrospore se ne oslobađaju od antera (mikrosporangija), već se razvijaju u [[polen]]ova zrna (mikrogametofiti) unutar nje. Rasijava se cjelokupno zrno polena (npr. [[insekt]]ima ili [[vjetar|vjetrom]]) u ovule (megagametofit), gdje se stvara sperma koja se kreće niz polenovu cijev do jajne ćelije.
**'''Ženski''' zigot razvija se putem mitoze u megasporofit, koji kad sazrije, proizvodi jednu ili više megasporangija. Megaspore se razvijaju unutar megasporangije; tipski, jedna od četiri spore proizvedene mejozom razvijaju se na račun preostale tri, koje nestaju. &lt;br/&gt; 'Ženske' vrbe (megasporofiti) proizvode cvjetove samo sa [[Tučak|tučkovima]] (modificirano lišće koje nosi megasporangiju). 
** Megaspore klijaju stvarajući megagametofite; u zrelosti se proizvodi jedna ili više arhegonija. Jaja se razvijaju u arhegoniji. &lt;br/&gt; Karpele vrbe proizvode ovule, megasporangije su zatvorene u integumente. Unutar svake ovule mitozom se razvija megaspora u megagametofit. Arhegonij se razvija unutar megagametofita i stvara jaje. Čitava „gametofitska generacija“ ostaje pod zaštitom sporofita, osim polenovih zrnaca (svedena u tri ćelije koje se nalaze u zidu mikrospore).

==Životni ciklusu po grupama biljaka==
Termin &quot;biljke&quot; ovdje uključuje [[Archaeplastida]], tj. [[Glaucophyta]] , [[crvene alge|crvene]] i [[zelena alga|zelene alge]] i [[kopnena biljka|kopnene biljke]].

Smjena generacija se javlja u gotovo svim višećelijskim crvenim i zelenim algama, kod slatkovodnih formi (kao što je ''[[Cladophora]]'') i morskih (kao što su u rodu ''[[Ulva (rod)|Ulva]] ''). U većini generacije su homomorfne (izomorfne) i slobodno žive. Neke vrste crvenih algi imaju složenu trofaznu smjenu generacija u kojoj postoji faza gametofita i dvije različite sporofitne faze. Za dodatne informacije pogledajte [[Crvene alge#Reprodukcija|Crvene alge: Reprodukcija]].

Sve [[kopnene biljke]] imaju heteromorfnu (anizomorfnu) smjenu generacija, u kojoj se sporofiti i gametofiti izrazito razlikuju. Kod svih [[mahovina]], tj. [[Marchantiophyta]] i [[paprati]], generacija gametofita se najočitije ispoljavaju. Kao ilustraciju razmotrite jednoličnu mahovinu. Antheridij i arhegonij razvijaju se na zreloj biljci (gametofit). U prisustvu vode, biflagelatni [[spermatozoid]]i iz antheridije doplivaju do arhegonije i dolazi do [[oplodnja|oplodnje]], što dovodi do stvaranja [[diploid]]nog sporofita. Sporofiti rastu iz arhegonija. Njihovo tijelo sastoji se od duge stabljike na vrhu kapsule unutar koje ćelije koje proizvode spore prolaze kroz mejozu i formiraju [[haploid]]ne spore. Većina mahovina spore raspršuje vjetrom, iako ''[[Splachnum sphaericum]]'' ''[[entomophilous]]'', privlači [[insekt]]e kako bi raširio svoje spore. Za dodatne informacije pogledajte [[Marchantiophyta#Životni ciklus|Jetrenjače: Životni ciklus]],
&lt;gallery&gt;
Liverwort life cycle.jpg|Dijagram smjene generacija kod jetrenjača
Lifecycle moss svg diagram.svg|Dijagram životnog ciklusa mahovine
Hornwort life cicle svg diagram.svg|Dijagram životnog ciklusa paprati 
&lt;/gallery&gt;
U [[paprati]] i njihovim srodnicima, uključujući [[preslica|preslicu]] i [[konjski rep]], uočljivija biljka u polju je diploidni sporofit. Haploidne spore razvijaju se u [[sorus]]ima na naličju i rasipaju se vjetrom (ili u nekim slučajevima, plutajući po vodi). Ako su uslovi dobri, spora će klijati i izrasti u prilično neupadljivo biljno tijelo zvano [[protalus]]. Haploidni protalus ne liči na sporofita, pa kao takve paprati i njihovi srodnici imaju heteromorfnu smjenu generacija. Protalus je kratkotrajan, ali ima [[spolno razmnožavanje]], proizvodeći diploidni [[zigot]] koji iz protalusa raste kao sporofit. Za dodatne informacije pogledajte [[Paprat#Životni ciklus]].
&lt;gallery&gt;
Alternation of generations in ferns.svg|&lt;center&gt;Dijagram smjene generacija kod paprati.&lt;/center&gt;
Dixonia prothallus.jpg|&lt;center&gt;Gametofit (protalus) ''Dicksonia sp.''&lt;/center&gt;
Dicksonia antarctica Cultivated GardenEngland.jpg|&lt;center&gt;Sporofit ''Dicksonia antarctica''.&lt;/center&gt;
SoriDicksonia.jpg|&lt;center&gt;Naličje ''Dicksonia antarctica'' sa sorusima – strukturama za stvaranje spora&lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

U grupi [[Spermatophyte]], u sjemenjačama, sporofit je dominantna višećelijska faza; gametofiti su jako smanjeni i vrlo se razlikuju u morfologiji. Čitava generacija gametofita, s izuzetkom polenova zrna (mikrogametofiti), nalazi se unutar [[sporofit]]a. Životni ciklus biljke [[cvjetnice]] (angiosperme), vrbe, detaljno je opisan u prethodnom odjeljku. Životni ciklus [[Gymnosperme|gimnospermi]] je sličan. Međutim, cvjetnice imaju i fenomen koji se naziva „[[dvostruka oplodnja]]“. Dva jedra sperme iz polenova zrna (mikrogametofit), a ne jedno, ulaze u arhegonij megagametofita; jedna se stapa s jedrom jajašca za formiranje zigota, a druga se s dva druga jedra gametofita, kako bi se formirao [[endosperm]], koji hrani [[embrion]] koji se razvija.

Za dodatne informacije pogledajte [[Dvostruka oplodnja]].

== Evolucija dominantnosti diploidne faze ==
Predloženo je da je osnova za nastanak diploidne faze životnog ciklusa (sporofita) kao dominantne faze (npr. Kod vaskularnih biljaka) to što diploidija omogućava maskiranje ekspresije štetnih [[mutacija]] putem [[Komplementacija (genetika)|genetičke komplementacije]].&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Bernstein |first1=H. |last2=Byers |first2=G.S. |last3=Michod |first3=R.E. |year=1981 |title=Evolution of sexual reproduction: Importance of DNA repair, complementation, and variation |journal=The American Naturalist |volume=117 |issue=4 |pages=537–549 |lastauthoramp=yes |doi=10.1086/283734}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Michod |first1=R.E. |last2=Gayley |first2=T.W. |year=1992 |title=Masking of mutations and the evolution of sex |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=4 |pages=706–734 |lastauthoramp=yes |doi=10.1086/285354}}&lt;/ref&gt;

Prema tome, ako je jedan od roditeljskih [[genom]]a u diploidnim ćelijama sadržavao mutaciju koja dovodi do oštećenja u jednom ili više [[protein|genskih proizvoda]], ti bi nedostaci mogli biti nadoknađeni drugim roditeljskim genomom (koji ipak može imati svoje vlastite mane u drugim genima). Kako je diploidna faza postajala prevladavajuća, učinak maskiranja vjerovatno je omogućio da se [[veličina genoma]], a time i sadržaj informacija, poveća bez ograničenja na to da se mora poboljšati preciznost replikacije [[DNK]]. Mogućnost povećanja sadržaja informacija po niskoj cijeni bila je povoljna jer je omogućila [[genetički kod|šifriranje]] novih prilagodbi. Ovo gledište je osporavano, a dokazi pokazuju da [[selekcija]] nije efikasnija u haploidnoj nego u diploidnoj fazi životnog ciklusa [[mahovina]] i [[angiosperme|angiospermi]].&lt;ref name=&quot;SzövRiccHockShaw13&quot;&gt;{{Citation |last=Szövényi |first=Péter |last2=Ricca |first2=Mariana |last3=Hock |first3=Zsófia |last4=Shaw |first4=Jonathan A. |last5=Shimizu |first5=Kentaro K. |last6=Wagner |first6=Andreas |year=2013 |title=Selection is no more efficient in haploid than in diploid life stages of an angiosperm and a moss |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=30 |issue=8 |pages=1929–39 |doi=10.1093/molbev/mst095 |lastauthoramp=yes |pmid=23686659}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery&gt;
Angiosperm life cycle diagram-en.svg|Životni ciklus angiospermi
Tulip Stamen Tip.jpg|Vrh tulipanovog prašnika sa polenom (mikrogametofiti)
Ovule-Gymno-Angio-en.svg|Biljne ovule (megagametofiti): Ovule golosjemenjača (lijevo) i angiospermi
Double_Fertilization.jpg|Dvostruka oplodnja
&lt;/gallery&gt;

==Slični procesi kod ostalih organizama==
=== Rhizaria ===
Neki organizmi, koji su sada klasificirani u [[kladus]] [[Rhizaria]] i biljke u smislu kakav se ovdje koristi ne pokazuju smjenu generacija. Većina [[Foraminifera]] prolazi kroz heteromorfnu smjenu generacija između haploidnih ''“gamont“'' i diploidnih ''“agamont“''oblika. Jednoćelijski haploidni organizam je obično mnogo veći od diploidnog organizma.

=== Gljive ===
[[Micelij]]i [[gljiva]] su tipski [[haploid]]i. Kad se susretnu dva uparujuća micelija različitih vrsta, stvaraju dvije [[nukleus|multijedarne]] ćelije u obliku kuglice, koje se spajaju preko „mosta za parenje“. Jedra prelaze iz jednog micelija u drugi, formirajući ''[[heterokarion]]'' (što znači &quot;različita jedra&quot;). Ovaj proces se naziva '''[[plazmogamija]]'''. Stvarno stapanje u [[diploid]]ns jedra naziva se '''[[kariogamija]]''' i ne može se dogoditi dok se ne formiraju [[sporangija|sporangije]]. Karogamija proizvodi diploidni zigot, što je kratkotrajni [[sporofit]] koji ubrzo prolazi kroz [[mejpza|mejozu]] da bi formirao haploidne spore. Kad spore klijaju, razvijaju se u nov micelij.

=== Sluzave plijesni===
Životni ciklus [[sluzave plijesni|sluzavih plijesni]] je vrlo sličan životinjskom. Haploidne spore klijaju u tvorevine gomile ćelija ili ''[[myxamoebae]]''. One se spajaju u procesu koji se naziva &quot;[[plazmogamija]]&quot; i &quot;[[kariogamija]]&quot; da bi se formirao diploidni [[zigot]]. Žigot se razvija u plazmodij, a kad ovaj sazri proizvodi, od jednog do mnogo plodnih tijela koja sadrže haploidne spore, ovisno o vrsti.

=== Životinje ===
Smjena između višećelijske diploide i višećelijske haploidne generacije se nikad ne susreće kod životinja. Kod nekih životinja postoji smjena između faza [[partenogeneza|partenogeneze]] i [[seksualna reprodukcija|seksualne reprodukcije]] ([[heterogamija]]). Obje faze su diploidne. To se ponekad nazivalo „smjena generacija“, ali je sasvim drugačija. U nekim drugim životinjama, kao što su [[insekt]]i reda [[Hymenoptera]] (gdje spada i [[pčela]]), mužjaci su haploidni, a ženke diploidne, ali to je uvijek slučaj, umjesto da postoji smjena između različitih [[generacija]].

==Također pogledajte==
* [[Ploidija]] 
* [[Sporofit]]
*[[Gametofit]]
* [[Apomiksija]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Bibliografija==
* {{Citation |last=Barnes |first=R.S.K. |last2=Calow |first2=P. |last3=Olive |first3=P.J.W. |last4=Golding |first4=D.W. |last5=Spicer |first5=J.I. |year=2001 |title=The Invertebrates: a synthesis |location=Oxford; Malden, MA |publisher=Blackwell |isbn=978-0-632-04761-1 |lastauthoramp=yes }}
* {{Citation |last=Bateman |first=R.M. |last2=Dimichele |first2=W.A. |year=1994 |title=Heterospory – the most iterative key innovation in the evolutionary history of the plant kingdom |journal=Biological Reviews of the Cambridge Philosophical Society |volume=69 |issue=3 |pages=345–417 |doi=10.1111/j.1469-185x.1994.tb01276.x |url=http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/7107/1/paleo_1994_BatemanDiMichele_Heterospory_BiolRev_small.pdf |access-date=30. 12. 2010 |lastauthoramp=yes |archive-date=15. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415114935/http://si-pddr.si.edu/dspace/bitstream/10088/7107/1/paleo_1994_BatemanDiMichele_Heterospory_BiolRev_small.pdf |url-status=dead }}
* {{Citation |last=Bell |first=P.R. |last2=Hemsley |first2=A.R. |year=2000 |title=Green Plants: their Origin and Diversity |edition=2nd |location=Cambridge, etc. |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64109-8 |lastauthoramp=yes }}
* {{Citation |last=Foster |first=A.S. |last2=Gifford |first2=E.M. |year=1974 |title=Comparative Morphology of Vascular Plants |edition=2nd |location=San Francisco |publisher=W.H. Freeman |isbn=978-0-7167-0712-7 |lastauthoramp=yes |url=https://archive.org/details/comparativemorph00fost }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Foster_Gifford_1974&quot;&gt;{{Harvnb|Foster|Gifford|1974}}&lt;/ref&gt; --&gt;
*{{Citation |last=Guiry |first=M.D. |last2=Guiry| first2=G.M.| year=2008| title=Cladophora| work=[[AlgaeBase]]| publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=http://www.algaebase.org/search/genus/detail/?genus_id=37|access-date=21. 7. 2011}} &lt;!-- &lt;ref name=&quot;Guiry_Guiry_2008&quot;/&gt; --&gt;
* {{Citation |last=Kirby |first=A. |year=2001 |title=Ulva, the sea lettuce |publisher=Monterey Bay Aquarium Research Institute |url=http://www.mbari.org/staff/conn/botany/greens/anna/frontpages/default.htm |access-date=1. 1. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516104905/http://www.mbari.org/staff/conn/botany/greens/anna/frontpages/default.htm |archive-date=16. 5. 2011}}&lt;/ref&gt;
* {{Citation |last=Scott |first=Thomas |year=1996 |title=Concise Encyclopedia Biology |location=Berlin |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-010661-9 |url=https://archive.org/details/conciseencyclope00scot }}
* {{Citation |last=Shyam |first=R. |year=1980 |title=On the life-cycle, cytology and taxonomy of Cladophora callicoma from India |journal=American Journal of Botany |volume=67 |issue=5 |pages=619–24 |jstor=2442655 |doi=10.2307/2442655 }}
* {{Citation |last=Sporne |first=K.R. |year=1974a |title=The Morphology of Angiosperms |location=London |publisher=Hutchinson |isbn=978-0-09-120611-6 }} &lt;!-- &lt;ref name=&quot;Sporne_1974a&quot;&gt;{{Harvnb|Sporne|1974a}}&lt;/ref&gt; --&gt;
* {{Citation |last=Sporne |first=K.R. |year=1974b |title=The Morphology of Gymnosperms |edition=2nd |location=London |publisher=Hutchinson |isbn=978-0-09-077152-3 }} &lt;!-- &lt;ref name=&quot;Sporne_1974b&quot;&gt;{{Harvnb|Sporne|1974b}}&lt;/ref&gt; --&gt;
* {{Citation |last=Stewart |first=W.N. |last2=Rothwell |first2=G.W. |year=1993 |title=Paleobotany and the Evolution of Plants |edition=2nd |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-38294-6 |lastauthoramp=yes }} &lt;!-- &lt;ref name=&quot;Stewart_Rothwell_1993&quot;/&gt; --&gt;
* {{Citation |last=Watson |first=E.V. |year=1981 |title=British Mosses and Liverworts |edition=3rd |location=Cambridge, UK |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28536-0 }} &lt;!-- &lt;ref name=&quot;Watson_1981&quot;&gt;{{Harvnb|Watson|1981}}&lt;/ref&gt; --&gt;
* {{Citation |last=Taylor |first=T.N. |last2=Kerp |first2=H. |last3=Hass |first3=H. |year=2005 |title=Life history biology of early land plants: Deciphering the gametophyte phase |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=102 |issue=16 |pages=5892–5897 |doi=10.1073/pnas.0501985102 |lastauthoramp=yes |pmid=15809414 |pmc=556298}}

==Vanjski linkovi==
{{commonscat|Alteration of generations}}
[http://www.spektrum.de/lexikon/biologie/generationswechsel/27236 Generationswechsel]. Spektrum, Heidelberg 1999.
* [http://tokyocinema.net/E-ginkgo.htm Sexualität bei Ginkgo]
{{Botanika}}

{{DEFAULTSORT:Smjena generacija}}
[[Kategorija:Botanika]]
[[Kategorija:Razmnožavanje]]</text>
      <sha1>d3z2btfpt7tnuobeivvovc0pyt1lzmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ABC model razvoja cvijeta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>456367</id>
    <revision>
      <id>3926524</id>
      <parentid>3883709</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:51:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4375" sha1="mm6p9eb8pyba1i7cs9y6k040ubzoakm" xml:space="preserve">[[Datoteka:ABC flower development.svg|thumb|Dijagram eksprecije gena ABC u diviziji [[Verticillium]] (''[[Arabidopsis thaliana]]'').&lt;br/&gt; Geni klase A (plavi) utiču na latice i čašicu, klasa B (žuti) utiču na latice i prašnike, klasa C (crveni) utiču na miris i latice.]]
'''ABC model razvoja cvijeta''' u [[cvjetnica]]  formulirali su [[Enrico Coen]] i [[Elliot Meyerowitz]] 1991. godine.  Ovaj model je razvijen je  iz zapažanja o [[mutacija|homeotskim mutantima]]. ABC model opisuje kako ekspresija faktora [[transkripcija|transkripcije]] u različitim dijelovima cvijeta regulira razvoj cvjetnih organa.

Dva ključna zapažanja dovela su do formuliranja ove teorije. Prvo, otkrivanje homeotskih [[mutacija]],  u kojima se organ razvija na drugom području od mjesta gdje bi trebalo razvijati u normalnim uvjetima. Naprimjer,  [[divlja ruža]] ima samo pet [[latica]], ali mnogo prašnika. Vrtna ruža, s druge strane, ima homeotsku mutaciju koja podstiče razvoj [[latica]],  umjesto [[prašnik]]a. Drugo, svaki [[gen]] koji utiče na identitet cvjetnog organa utiče na dvije skupine cvjetnih organa koji su odgovorni za razvoj latica i prašnika ili utiču i na latice i  na prašnike.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Michael |last1=Lenhard |first2=Gerd |last2=Jürgens |first3=Thomas |last3=Laux |pmid=12070094 |url=http://dev.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12070094 |year=2002 |title=The WUSCHEL and SHOOTMERISTEMLESS genes fulfil complementary roles in Arabidopsis shoot meristem regulation |volume=129 |issue=13 |pages=3195–206 |journal=Development }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Geni koji kontroliraju razvoj cvjetnih organa podijeljeni su u tri klase, ovisno o tipu tijela koje razvijaju. Mutacije gena klase A utiču na čašice i latice. Mutacije klase B utječu na latice i prašnike, dok mutacije u genima klase C utiču na miris i prašnike. Sva tri ova gena nazivaju se homeotski geni, koji su prevedeni u proteine. Svaki od ovih proteina sadrži [[MADS]]-box sekvencu, regiju koja se veže na [[DNK]], na razini genskih promotora i regulira njegovu [[transkripcija /genetika)|transkripciju]]. Kao i svi faktori transkripcije stoga regulišu ekspresiju određenih [[protein]]a, u ovom slučaju onih koji kontroliraju razvoj cvjetnih organa.&lt;ref name=&quot;Brand 2000&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.289.5479.617 |title=Dependence of Stem Cell Fate in Arabidopsis on a Feedback Loop Regulated by CLV3 Activity |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-07-28_289_5479/page/616 |year=2000 |last1=Brand |first1=U. |journal=Science |volume=289 |issue=5479 |pages=617–9 |pmid=10915624 |last2=Fletcher |first2=JC |last3=Hobe |first3=M |last4=Meyerowitz |first4=EM |last5=Simon |first5=R|bibcode = 2000Sci...289..617B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;azcón-bieto&quot;&gt;{{cite book| author = Azcón-Bieto | title = Fundamentos de fisiología vegetal | year = 2000 | publisher = McGraw-Hill/Interamericana de España, SAU | isbn = 978-84-486-0258-1|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;blázquez&quot;&gt;{{cite journal |pmid=9596637 |jstor=3870665 |year=1998 |last1=Blazquez |first1=MA |last2=Green |first2=R |last3=Nilsson |first3=O |last4=Sussman |first4=MR |last5=Weigel |first5=D |title=Gibberellins promote flowering of arabidopsis by activating the LEAFY promoter |url=https://archive.org/details/sim_plant-cell_1998-05_10_5/page/791 |volume=10 |issue=5 |pages=791–800 |pmc=144373 |journal=The Plant Cell |doi=10.1105/tpc.10.5.791}}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;&quot;
|+ Oznake ABC gena&lt;br/&gt;kod ''Antirrhinum majus'' i ''Arabidopsis thaliana''
|-
! 
! ''[[Antirrhinum majus]]''
! ''[[Arabidopsis thaliana]]'' 
|-
! Klasa A
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''SQUAMOSA'' (SQUA) ''LIPLESS1'' (LIP1) ''LIPLESS2'' (LIP2)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''[[Apetala 2|APETALA2]]'' (AP2) ''APETALA1'' (AP1)
|-
! Klasa B
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''DEFICIENS'' (DEF) ''GLOBOSA'' (GLO)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''APETALA3'' (AP3) ''PISTILLATA'' (PI)
|-
! Klasa C
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''PLENA'' (PLE) ''FARINELLI'' (FAR)
| style=&quot;text-align:center;&quot; | ''AGAMOUS'' (AG) 
|}

== Također pogledajte ==
* [[Cvijet]]
* [[Cvjetnica]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Botanika}}

[[Kategorija:Magnoliophyta]]
[[Kategorija:Evolucijska biologija]]
[[Kategorija:Razvojna genetika]]
[[Kategorija:Mutacije]]</text>
      <sha1>mm6p9eb8pyba1i7cs9y6k040ubzoakm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Greks (biologija)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>456495</id>
    <revision>
      <id>3926309</id>
      <parentid>3883728</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:30:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2277" sha1="fm7d7ut868pmvrlucu3s98f0eoigukz" xml:space="preserve">'''Greks''',  također zvani  i '''pseudoplazmodij'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/pseudoplasmodium|title=Definition of PSEUDOPLASMODIUM|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=24. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; ili  '''golać'''  započinje kao gomila jednoćelijskih [[ameba]] grupe [[Acrasiomycota]] ili [[Dictyosteliida]]; ''grex'' je latinska riječ za  ''jato''.

Ćelije se okupljaju zajedno, tvoreći masu koja se ponaša kao organizirana, puževska jedinica. Prije nego što se stimuliraju za okupljanje , formiraju greks, amebe  jednostavno lutaju kao neovisne ćelije koje se hrane  bakterijama  i drugim pogodnim prehrambenim izvorima. Oni nastavljaju  takav način života sve dok su uvjeti povoljni. Kad su amebe pod stresom, obično zbog nedostatka hrane, formiraju greks.&lt;ref&gt;Zimmer, C.  1998.  The slime alternative.  ''Discoverer'',  19(9), 86-93.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Dicty_Life_Cycle_H01.svg|mini|250x250piksel|Životni ciklus Dictyosteliuma]]
U zavisnosti od vrste i okolnosti, detalji o obliku greksa i načinu na koji se može oblikovati će varirati, ali obično stresne amebe prvo proizvode [[feromon]]e koji potiču jato da se okupi u okomiti stub. Kad  okupljenih  ćelija postane previsok i uzak  da bi ostao uspravan, prevrće se i postaje gola  masa : greks. Greks je pokretan; u obliku pužev,  može kliziti po vlažnoj površini. Jednom kada se dovoljno odmakao da dovrši razvoj, ćelije ameba [[ćelijska diferencijacija|diferenciraju]] prema svojim položajima u greksu; neke postaju [[spora|spore]] i pokrovne ljuske „rasplodnog tijela“ blizu vrha, a druge formiraju strukture poput stabljike. Ćelije koje tvore strukture, poput stabljike i ljuske, isušuju se i odumiru; samo spore u plodonosnom tijelu prežive da se razmnožavaju. Kada su okolnosti povoljne  i plodno tijelo je zrelo, ljuska mu se raspada i oslobađa spore. One se tada mogu prenositi medijima poput vjetra ili vode. Tada mogu prevaliti udaljenosti daleko veće od bilo kojeg oblika  koji bi mogli postići u svom ameboidnom obliku, a preko regija u kojima amebe uopće ne bi mogle preživjeti, poput suhih površina.

== Također pogledajte ==
*[[Ameba]]
*[[Razmnožavanje]]

==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Razmnožavanje]]</text>
      <sha1>fm7d7ut868pmvrlucu3s98f0eoigukz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kadaif</title>
    <ns>0</ns>
    <id>456980</id>
    <revision>
      <id>3926387</id>
      <parentid>3813939</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:01:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1398" sha1="4u7upjvswbs4zmj7tkxfdcp6opmc6fc" xml:space="preserve">[[Datoteka:Kadayıf Dolması gefüllte Teignester (1).JPG|mini|Turski kadaif|202x202piksel]]'''Kadaif''' ({{jez-tr|kadayıf}}, {{jez-bg|кадаиф}}, {{jez-gr|κανταΐφι}}) je vrsta slatkog jela.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ayto|first=John|url=https://books.google.com/books?id=NoicAQAAQBAJ&amp;dq=Kadaif&amp;pg=PA190|title=The Diner's Dictionary: Word Origins of Food and Drink|date=18. 10. 2012|publisher=OUP Oxford|isbn=978-0-19-964024-9|language=en}}&lt;/ref&gt;
Sirovi kadaif se pravi na sljedeći način: napravi se žitko [[tijesto]] od bijelog brašna i [[Jaje|jaja]] i stavi se u posudu koja je s donje strane šupljikava. Onda se iz tog sudu sipa tijesto na jednu veliku tepsiju (demirliju) koja je dobro zagrijana žarom koji je stavljen ispod nje. Na taj način se dobiju tanke niti pečenog tijesta koje se vadi na tepsije i hladi.

Od ovog sirovog kadaifa spravlja se kadaif za jelo tako što se složi u duboku tepsiju, na njega se polije određena mjera putera pa se peče u štednjaku ili u pekari, Kad je pečen zalije se gustim kljiučalim šerbetom od [[šećer]]a.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.posnajela.rs/2012/12/kadaif/
* https://books.google.com/books?id=r2M6DwAAQBAJ&amp;pg=PA22
* https://wuw.pl/data/include/cms/PH_2022_4.pdf#page=97

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Slatka jela]]
[[Kategorija:Bosanska kuhinja]]
[[Kategorija:Turska kuhinja]]</text>
      <sha1>4u7upjvswbs4zmj7tkxfdcp6opmc6fc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Laser Interferometer Space Antenna</title>
    <ns>0</ns>
    <id>457477</id>
    <revision>
      <id>3926434</id>
      <parentid>3808518</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:10:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6218" sha1="7jgypftgyrq9p8muitqdmadj5vy58qh" xml:space="preserve">'''Svemirska antena za laserske interferometre''' ('''LISA''') misija je koju vodi [[Evropska svemirska agencija]] za otkrivanje i precizno mjerenje [[Gravitacijski talas|gravitacijskih talasa]]&lt;ref name=&quot;eLISAmission&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.elisascience.org/articles/elisa-mission/elisa-mission-gravitational-universe|title=eLISA, The First Gravitational Wave Observatory in Space|publisher=eLISA Consortium|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205104316/https://www.elisascience.org/articles/elisa-mission/elisa-mission-gravitational-universe|archive-date=5. 12. 2013|access-date=12. 11. 2013}}&lt;/ref&gt; sitnih valova u tkivu [[Prostorvrijeme|prostorvremena]] - iz astronomskih izvora.&lt;ref name=&quot;eLISApartners&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.elisascience.org/articles/elisa-mission/elisa-partners/elisa-partners-contacts|title=eLISA, Partners and Contacts|publisher=eLISA Consortium|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205035746/https://www.elisascience.org/articles/elisa-mission/elisa-partners/elisa-partners-contacts|archive-date=5. 12. 2013|access-date=12. 11. 2013}}&lt;/ref&gt; LISA bi bio prvi namjenski detektor gravitacijskih talasa u svemiru. Cilj mu je direktno mjeriti gravitacijske valove pomoću laserske interferometrije. Koncept LISA sadrži konstelaciju tri svemirske letjelice smještene u jednakostraničnom trouglu sa stranicama dužine 2,5 miliona km koje lete duž Zemljine heliocentrične orbite. Udaljenost između satelita precizno se nadgleda kako bi se otkrio prolazeći gravitacijski talas.

Potencijalni izvori signala su spajanje [[Supermasivna crna rupa|supermasivnih crnih rupa]] u središtu [[galaksija]],&lt;ref name=&quot;whitepaper5.22&quot;&gt;See sect. 5.2 in {{cite journal|last1=Amaro-Seoane|first1=Pau|last2=Aoudia|first2=Sofiane|last3=Babak|first3=Stanislav|last4=Binétruy|first4=Pierre|last5=Berti|first5=Emanuele|last6=Bohé|first6=Alejandro|last7=Caprini|first7=Chiara|last8=Colpi|first8=Monica|last9=Cornish|first9=Neil J.|date=17 Jan 2012|title=ELISA: Astrophysics and cosmology in the millihertz regime|journal=GW Notes|volume=6|page=4|arxiv=1201.3621|bibcode=2013GWN.....6....4A|last10=Danzmann|first10=Karsten|last11=Dufaux|first11=Jean-François|last12=Gair|first12=Jonathan|last13=Jennrich|first13=Oliver|last14=Jetzer|first14=Philippe|last15=Klein|first15=Antoine|last16=Lang|first16=Ryan N.|last17=Lobo|first17=Alberto|last18=Littenberg|first18=Tyson|last19=McWilliams|first19=Sean T.|last20=Nelemans|first20=Gijs|last21=Petiteau|first21=Antoine|last22=Porter|first22=Edward K.|last23=Schutz|first23=Bernard F.|last24=Sesana|first24=Alberto|last25=Stebbins|first25=Robin|last26=Sumner|first26=Tim|last27=Vallisneri|first27=Michele|last28=Vitale|first28=Stefano|last29=Volonteri|first29=Marta|author29-link=Marta Volonteri|last30=Ward|first30=Henry}}&lt;/ref&gt; masivne crne rupe oko kojih kruže mali [[kompaktni objekti]], poznati kao [[spirale ekstremnog omjera masa]],&lt;ref name=&quot;whitepaper4.32&quot;&gt;See sect. 4.3 in {{cite journal|last1=Amaro-Seoane|first1=Pau|last2=Aoudia|first2=Sofiane|last3=Babak|first3=Stanislav|last4=Binétruy|first4=Pierre|last5=Berti|first5=Emanuele|last6=Bohé|first6=Alejandro|last7=Caprini|first7=Chiara|last8=Colpi|first8=Monica|last9=Cornish|first9=Neil J.|date=17 Jan 2012|title=ELISA: Astrophysics and cosmology in the millihertz regime|journal=GW Notes|volume=6|page=4|arxiv=1201.3621|bibcode=2013GWN.....6....4A|last10=Danzmann|first10=Karsten|last11=Dufaux|first11=Jean-François|last12=Gair|first12=Jonathan|last13=Jennrich|first13=Oliver|last14=Jetzer|first14=Philippe|last15=Klein|first15=Antoine|last16=Lang|first16=Ryan N.|last17=Lobo|first17=Alberto|last18=Littenberg|first18=Tyson|last19=McWilliams|first19=Sean T.|last20=Nelemans|first20=Gijs|last21=Petiteau|first21=Antoine|last22=Porter|first22=Edward K.|last23=Schutz|first23=Bernard F.|last24=Sesana|first24=Alberto|last25=Stebbins|first25=Robin|last26=Sumner|first26=Tim|last27=Vallisneri|first27=Michele|last28=Vitale|first28=Stefano|last29=Volonteri|first29=Marta|author29-link=Marta Volonteri|last30=Ward|first30=Henry}}&lt;/ref&gt; [[Dvostruka zvijezda|binarne zvijezde]] kompaktnih zvijezda,&lt;ref name=&quot;whitepaper1.1&quot;&gt;See sect.&lt;/ref&gt; [[podzvjezdani objekti]] koji kruže oko takvih binarnih zvijezda,&lt;ref name=&quot;circumbinaries&quot;&gt;{{Cite journal|last=Danielski|first=Camilla|last2=Korol|first2=Valeriya|last3=Tamanini|first3=Nicola|last4=Rossi|first4=Elena Maria|year=2019|title=Circumbinary exoplanets and brown dwarfs with the Laser Interferometer Space Antenna|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2019/12/aa36729-19/aa36729-19.html|journal=Astronomy &amp; Astrophysics|volume=632|arxiv=1910.05414|bibcode=2019A&amp;A...632A.113D|doi=10.1051/0004-6361/201936729}}&lt;/ref&gt; i moguće drugi izvori kosmološkog porijekla, kao što je [[kosmološki fazni prijelaz]] ubrzo nakon [[Veliki prasak|Velikog praska]],&lt;ref name=&quot;whitepaper1.1&quot;&gt;See sect.&lt;/ref&gt; i spekulativni astrofizički objekti poput [[Kosmička struna|kosmičkih struna]] i [[Toploški defekt|granica domena]].&lt;ref name=&quot;whitepaper1.1&quot;&gt;See sect.&lt;/ref&gt;

Lansiranje je planirano za 2037. godinu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sci.esa.int/web/lisa/-/61367-mission-summary|title=ESA Science &amp; Technology - Mission Summary|website=sci.esa.int|access-date=27. 12. 2021}}&lt;/ref&gt; 
[[Datoteka:LISA_motion.gif|desno|mini|300x300piksel| Orbitografija i interferometar svemirske letjelice - godišnja periodična revolucija u heliocentričnoj orbiti.]]

== Reference ==
{{Refspisak|35em}}

== Vanjski linkovi ==

* {{cite web|url=http://www.elisascience.org|title=eLISA Consortium portal|access-date=13. 11. 2013}}
* {{cite web|url=https://sci.esa.int/web/lisa/|title=ESA LISA homepage|access-date=13. 8. 2010}}
* {{cite web|url=https://sci.esa.int/web/lisa-pathfinder|title=LISA Pathfinder mission|access-date=22. 5. 2013}}
* {{cite web|url=http://list.caltech.edu|title=LISA International Science Team website|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721225047/http://list.caltech.edu/|archive-date=21. 7. 2010|access-date=13. 8. 2010}}
* {{cite web|url=https://lisa.nasa.gov/|title=NASA LISA homepage|access-date=13. 8. 2010}}

[[Kategorija:Svemirski teleskopi]]
[[Kategorija:Stranice koje koriste zastarjelu sintaksu za slike]]</text>
      <sha1>7jgypftgyrq9p8muitqdmadj5vy58qh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paul Benioff</title>
    <ns>0</ns>
    <id>457947</id>
    <revision>
      <id>3925997</id>
      <parentid>3692986</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3062" sha1="d9f4dxv93knao0zyfc57rk1z8xuuxss" xml:space="preserve">[[Datoteka:Paul_Benioff_profile_picture_with_glasses.jpg|mini|Paul A. Benioff je američki fizičar koji je pomogao pionirska istraživanja u polju kvantnog računanja.]]
'''Paul A. Benioff''' &lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;Date of birth and career information from ''American Men and Women of Science'', Thomson Gale 2004&lt;/ref&gt; (1. maj 1930 – 29. mart 2022.)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.anl.gov/article/remembering-paul-benioff-renowned-scientist-and-quantum-computing-pioneer|title=Remembering Paul Benioff, renowned scientist and quantum computing pioneer {{!}} Argonne National Laboratory|website=www.anl.gov|language=en|access-date=29. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.legacy.com/us/obituaries/chicagotribune/name/paul-benioff-obituary?id=33989766|title=Paul Benioff Obituary (2022) Chicago Tribune|website=Legacy.com|access-date=29. 10. 2022}}&lt;/ref&gt; je bio američki [[fizičar]] koji je pomogao pokretanje istraživanja polja [[Kvantni računar|kvantnog računanja]]. Benioff je najpoznatiji po svojim istraživanjima u teoriji kvantnih informacija tokom 1970-ih i 80-ih koja su pokazala teorijsku mogućnost kvantnih računara, opisujući prvi kvantnomehanički model računara. Benioff je u ovom radu pokazao da [[računar]] može raditi po zakonima [[Kvantna mehanika|kvantne mehanike]] opisujući [[Schrödingerova jednačina|Schrödingerove jednačine]] [[Turingova mašina|Turingovim mašinama]]. Benioffov rad na teoriji kvantnih informacija je obuhvatio kvantne računare, kvantne robote i odnos između osnova u logici, matematici i [[Fizika|fizici]].

== Biografija ==
Benioff je rođen 1. maja 1930. godine u Pasadeni u Kaliforniji.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; Otac mu je bio profesor [[Seizmologija|seizmologije]] na [[Kalifornijski tehnološki institut|Kalifornijskom tehnološkom institutu]], a majka je magistrirala engleski jezik na [[Univerzitet Kalifornije (Berkeley)|Kalifornijskom univerzitetu u Berkleyju]].

Benioff je također pohađao Berkeley, gdje je 1951. stekao dodiplomski studij [[Botanika|botanike]]. Nakon dvogodišnjeg rada u nuklearnoj hemiji za Tracerlab, vratio se u Berkeley. Godine 1959. stekao je doktorat u nuklearnoj hemiji.

Benioff je počeo istraživati teorijsku izvodljivost [[Kvantni računar|kvantnog računanja]] 1970-ih. Njegovo rano istraživanje kulminiralo je radom &lt;ref&gt;&quot;The Computer as a Physical System: A Microscopic Quantum Mechanical Hamiltonian Model of Computers as Represented by Turing Machines&quot;, Paul Benioff, ''Journal of Statistical Physics'', 22, 563, 1980.&lt;/ref&gt; objavljenim 1980. godine u kojem je opisan kvantno mehanički model [[Turingova mašina|Turingovih mašina]]. Ovaj rad je zasnovan na klasičnom opisu iz 1973. godine reverzibilnih Turingovih mašina fizičara Charlesa H. Bennetta.&lt;ref&gt;&quot;Logical reversibility of computation&quot;, C. H. Bennett, ''IBM Journal of Research and Development'', Vol. 17, 525, (1973).&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Benioff, Paul}}
[[Kategorija:Američki fizičari]]
[[Kategorija:Rođeni 1930.]]
[[Kategorija:Umrli 2022.]]</text>
      <sha1>d9f4dxv93knao0zyfc57rk1z8xuuxss</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Interleukin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>458357</id>
    <revision>
      <id>3926633</id>
      <parentid>3906700</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:20:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42399" sha1="7d8jd0zqsgy3g5omo059xxxnkfhtoeu" xml:space="preserve">'''Interleukini''' (IL) su grupa [[citokin]]a (izlučenih [[protein]]a i [[signalna molekula|signalnih molekuka]]) za koje je prvi put primijećeno da ih iprezentiraju [[bijela krvna zrnca]]  ([[leukociti]]). Na temelju razlikovanja strukturnih osobenosti, IL se mogu podijeliti u četiri glavne skupine. Međutim, sličnost njihovih [[aminokiselina|sekvenci aminokiselina]] je prilično slaba (tipski identitet od 15 do 25%). [[Genom]] čovjeka kodira više od 50 interleukina i srodnih proteina.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Brocker C, Thompson D, Matsumoto A, Nebert DW, Vasiliou V | title = Evolutionary divergence and functions of the human interleukin (IL) gene family | journal = Human Genomics | volume = 5 | issue = 1 | pages = 30–55 | date = 2010 | pmid = 21106488 | pmc = 3390169 | doi = 10.1186/1479-7364-5-1-30 }}&lt;/ref&gt;

Funkcija [[imunski sistem|imunskog sistema]] uveliko ovisi o interleukinima i opisani su [[rijetka bolest|rijetka manjkavost]] jednog broja njih, a sve uključuje [[autoimune bolesti]]  ili [[imunodeficijencija|imunodeficijenciju]]. Većina interleukina sintetizira se pomoću CD4 [[T-limfocit]]a, kao i putem [[monocit]]a, [[makrofag]]a  i [[endotel]]nih ćelija. Oni podstiču razvoj i diferencijaciju T- i [[B-limfocit]]a i [[hematopoeza|hematopoetskih]] ćelija.

Interleukinski receptori na [[astrocit]]ima u [[hipokampus]]u također su poznati kao učesnici u razvoju prostornih memorija kod miševa.
 
==Historija i ime ==
Naziv &quot;interleukin&quot; odabran je 1979, kako bi zamijenio različita različita imena koja su koristili  različite  istraživačke skupine za označavanje varijante [[interleukin 1]] (faktor aktiviranja limfocita, mitogeni protein, zamjenski faktor III koji aktivira B-ćelije, faktor B-ćelije, Faktor diferencijacije B-ćelija i &quot;heidikin&quot;) i [[interleukin 2]] (TSF itd.). Ova odluka je donesena tokom Druge međunarodne radionice o limfokinama, u [[Švicarska|Švicarskoj]] (27. – 31. maja 1979. u [[Ermatingen]]u).&lt;ref name=&quot;pmid2405873&quot;&gt;{{cite journal |authors = di Giovine FS, Duff GW | title = Interleukin 1: the first interleukin | journal = Immunology Today | volume = 11 | issue = 1 | pages = 13–20 | date = 1990 | pmid = 2405873 | doi = 10.1016/0167-5699(90)90005-t }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book| editor =Habenicht A |authors=Schindler R, Dinarello CA | title = Growth Factors, Differentiation Factors, and Cytokines |pages=85–102 | year = 1990 | publisher = Springer | location = Berlin, Heidelberg | isbn = 978-3-642-74856-1 | chapter = Interleukin 1 | doi = 10.1007/978-3-642-74856-1_7}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid91646&quot;&gt;{{cite journal |authors =  | title = Revised nomenclature for antigen-nonspecific T cell proliferation and helper factors | journal = Journal of Immunology | volume = 123 | issue = 6 | pages = 2928–9 | date = 1979 | pmid = 91646 | doi =  | url = http://www.jimmunol.org/content/123/6/2928.short }}&lt;/ref&gt;
Termin 'interleukin' potiče od  latinskih riječi ''inter-'' (kao oznaka međukomunikacije) i ''–leukin'', što proizlazi iz činjenice da su mnogi od tih proteina proizvedeni leukocitima i djeluju na leukocite. Ime je postalo relikvija; od tada je ustanovljeno da interleukine proizvode raznovrsne telesne ćelije. Izraz je skovao dr. Vern Paetkau sa Univerziteta u Viktoriji.
Neki interleukini su klasificirani kao [[limfokin]]i, u limfocitima proizvedeni citokini koji posreduju [[imunski odgovor]].

== Glavne porodice interleukina ==
=== Interleukin 1 ===
{{glavni|Interleukin 1}}
{{Pfam box
| Simbol = IL1
| Name = Interleukin 1/18
| image = 3LTQ.pdb.png
| width =
| opis = Kristalna struktura ljudskog interleukina 1B.&lt;ref name=&quot;pmid21182275&quot;&gt;{{PDB|3LTQ}}; {{cite journal |authors = Barthelmes K, Reynolds AM, Peisach E, Jonker HR, DeNunzio NJ, Allen KN, Imperiali B, Schwalbe H | title = Engineering encodable lanthanide-binding tags into loop regions of proteins | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 133 | issue = 4 | pages = 808–19 | date = 2011 | pmid = 21182275 | pmc = 3043167 | doi = 10.1021/ja104983t}}&lt;/ref&gt; 
| Pfam = PF00340
| InterPro = IPR000975
| SMART = SM00125
| Prosite = PDOC00226
| SCOP = 1i1b
| TCDB =
| M porodica =
| OPM protein =
}}
Interleukin 1 alfa i interleukin 1 beta ([[IL1A|IL1 alfa]] i [[IL1B|IL1 beta]]) su citokini koji učestvuju u regulaciji imunskih odgovora, upalnim reakcijama i [[hematopoeza|hematopoezi]]. Dvije vrste receptora za IL-1, svaka s tri domena slična imunolobulinu (Ig), ograničena sličnost u sekvenci (28%) i različite farmakološke karakteristike klonirane su od miša i humane ćelijske linije: one su nazvane receptorima tipa I i tipa II. Receptori oboje postoje u transmembranskim TM-ima i u rastvorljivim oblicima: smatra se da je rastvorljivi IL-1 receptor post-translaciono izveden cepanjem vanćelijskog dela membranskih receptora.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Sims JE, March CJ, Cosman D, Widmer MB, MacDonald HR, McMahan CJ, Grubin CE, Wignall JM, Jackson JL, Call SM | title = cDNA expression cloning of the IL-1 receptor, a member of the immunoglobulin superfamily |url = https://archive.org/details/sim_science_1988-07-29_241_4865/page/584 | journal = Science | volume = 241 | issue = 4865 | pages = 585–9 | date = 1988 | pmid = 2969618 | doi = 10.1126/science.2969618}}&lt;/ref&gt;

Oba IL-1 receptora ([[receptor Interleukin 1, tip I|CD121a / IL1R1]], [[Interleukin 1 receptor, tip II|CD121b / IL1R2]]) izgleda da su dobro očuvani u evoluciji i preslikavaju se na isti kromosom lokaciju. Receptori mogu vezati sva tri oblika IL-1 (IL-1 alfa, IL-1 beta i [[antagonist receptora Interleukina 1|IL -1 antagonist receptora]]).
Kristalne strukture IL1A i IL1B riješeni su, pokazujući im da dijele istu strukturu beta-listova sa 12 navoja kao i [[faktor rasta]] [[heparin]], koji vezuju faktore rasta tipa Kunitz inhibitora. Beta listovi su raspoređeni u 4 slična režnja oko središnje osi, 8 vlakana koja tvore anti-paralelnu beta-cijev.  U vezivanje receptora uključeno je nekoliko regija, posebno petlja između vlakana 4 i 5.

Molekulsko [[klon]]iranje [[enzim]]a Interleukin 1-beta pretvara se generirano proteolitskim cijepanjem neaktivnw molekule prekursora. Klonirana komplementarna [[DNK]] je  kodirajuća [[proteaza]], koja katalizira ovo cijepanje. Rekombinantna ekspresija omogućava ćelijama da obrađuju prekursor Interleukin 1-beta do zrelog oblika enzima.

Interleukin 1 također ima ulogu u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]]. Istraživanje pokazuje da miševi s genetičkom delecijom IL-1 receptora tipa I pokazuju značajno oslabljeno funkcioniranje memorije, ovisne o [[hipokampus]]nim vezama i [[dugotrajno pamćenje|dugotrajnom pamćenju]], iako memorije koje ne ovise o integritetu [[hipokampus]]a  izgleda da su pošteđene.&lt;ref name=&quot;pmid21093580&quot;&gt;{{cite journal |authors = Ben Menachem-Zidon O, Avital A, Ben-Menahem Y, Goshen I, Kreisel T, Shmueli EM, Segal M, Ben Hur T, Yirmiya R | title = Astrocytes support hippocampal-dependent memory and long-term potentiation via interleukin-1 signaling | journal = Brain, Behavior, and Immunity | volume = 25 | issue = 5 | pages = 1008–16 | date = 2011 | pmid = 21093580 | doi = 10.1016/j.bbi.2010.11.007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid14620878&quot;&gt;{{cite journal |authors = Avital A, Goshen I, Kamsler A, Segal M, Iverfeldt K, Richter-Levin G, Yirmiya R | title = Impaired interleukin-1 signaling is associated with deficits in hippocampal memory processes and neural plasticity |url = https://archive.org/details/sim_hippocampus_2003_13_7/page/826 | journal = Hippocampus | volume = 13 | issue = 7 | pages = 826–34 | year = 2003 | pmid = 14620878 | doi = 10.1002/hipo.10135}}&lt;/ref&gt; Međutim, kada se miševima s ovom delecijom ubaci divlji tip [[neurogeneza|ćelija neuronskog prekursora]], u [[hipokampus]] i tim ćelijama dozvoljava se da sazriju u [[astrocit]]e koji sadrže receptore interleukina-1, miševi pokazuju normalnu memorijsku funkciju koja ovisi o hipokampusu, a i djelomičnu obnovu [[dugotrajna potencijacija|dugotrajne potencijacije]].

=== Interleukin 2 ===
{{glavni|Interleukin 2}}
{{Pfam box |Simbol =Interleukin-2|Name=Interleukin 2|Pfam = PF00715 | InterPro = IPR000779 | SMART = SM00189 | PROSITE = PDOC00349 |PDB={{PDB|1irl}}{{PDB|1m47}}{{PDB|1m48}}{{PDB | 1m49}} {{PDB| 1m4a}} {{PDB | 1m4b}} {{PDB | 1m4c}} {{PDB | 1nbp}} {{PDB | 1pw6}} {{PDB|1py2}}}}
T-limfociti reguliraju rast i diferencijaciju T-ćelija i određenih [[B-ćelija]], oslobađanjem izlučenih proteinskih faktora.  Ovi faktori, koji uključuju [[interleukin 2]] (IL2), izlučuju  T-ćelije stimulirane lektinom ili antigenom i imaju različite fiziološke efekte. IL2 je limfokin koji inducira proliferaciju T-ćelija koje odgovaraju. Pored toga, djeluje na neke B-ćelije, putem vezivanja za receptor, kao faktor rasta i stimulans stvaranja antitijela. Protein se izlučuje kao jedan glikozilirani polipeptid, a cijepljenje signalne sekvence je potrebno za njegovu aktivnost. Rastvor NMR sugerira da se struktura IL2 sastoji od snopa sa 4 uvijača (nazvanog AD), koji je obrubljen sa 2 kraća uvijača i nekoliko slabo definiranih petlji. Ostaci u spirali A i u predjelu petlje, između helikala A i B, važni su za vezanje receptora. Analiza sekundarne strukture sugerira sličnost s IL4 i faktorom stimuliranja kolonije granulocita-makrofaga (GMCSF).&lt;ref&gt;{{cite journal | authors = Yokota T, Arai N, Lee F, Rennick D, Mosmann T, Arai K | title = Use of a cDNA expression vector for isolation of mouse interleukin 2 cDNA clones: expression of T-cell growth-factor activity after transfection of monkey cells | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1985-01_82_1/page/68 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 82 | issue = 1 | pages = 68–72 | date = 1985 | pmid = 3918306 | pmc = 396972 | doi = 10.1073/pnas.82.1.68 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PUB00004618&quot;&gt;{{cite journal |authors = Cerretti DP, McKereghan K, Larsen A, Cantrell MA, Anderson D, Gillis S, Cosman D, Baker PE | title = Cloning, sequence, and expression of bovine interleukin 2 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 83 | issue = 10 | pages = 3223–7 | date = 1986 | pmid = 3517854 | pmc = 323485 | doi = 10.1073/pnas.83.10.3223}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PUB00000368&quot;&gt;{{cite journal | authors = Mott HR, Driscoll PC, Boyd J, Cooke RM, Weir MP, Campbell ID | title = Secondary structure of human interleukin 2 from 3D heteronuclear NMR experiments | journal = Biochemistry | volume = 31 | issue = 33 | pages = 7741–4 | date = 1992 | pmid = 1510960 | doi = 10.1021/bi00148a040}}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 3 ===
{{glavni|Interleukin 3}}
{{Pfam box | Simbol = Interleukin_3 |Name=Interleukin 3 | Pfam = PF02059 | InterPro = IPR002183 | PROSITE = | PDB = {{PDB | 1jli}}}}
[[Interleukin 3]] (IL3) je citokin koji regulira [[hematopoeza|hematopoezu]] kontrolom proizvodnje, diferencijacije i funkcije granulocita i makrofaga. Protein, koji postoji in vivo kao monomer, proizvodi se u aktiviranim T-ćelijama i mastocitima, i aktivira se cijepanjem signalnog slijeda [[N-terminal]]a.&lt;ref name=&quot;PUB00001758&quot;&gt;{{cite journal |authors = Dorssers L, Burger H, Bot F, Delwel R, Geurts van Kessel AH, Löwenberg B, Wagemaker G | title = Characterization of a human multilineage-colony-stimulating factor cDNA clone identified by a conserved noncoding sequence in mouse interleukin-3 |url = https://archive.org/details/sim_gene_1987_55_1/page/115 | journal = Gene | volume = 55 | issue = 1 | pages = 115–24 | year = 1987 | pmid = 3497843 | doi = 10.1016/0378-1119(87)90254-X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PUB00003991&quot;&gt;{{cite journal | authors = Ymer S, Tucker WQ, Sanderson CJ, Hapel AJ, Campbell HD, Young IG | title = Constitutive synthesis of interleukin-3 by leukaemia cell line WEHI-3B is due to retroviral insertion near the gene | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1985-09-19_317_6034/page/254 | journal = Nature | volume = 317 | issue = 6034 | pages = 255–8 | year = 1985 | pmid = 2413359 | doi = 10.1038/317255a0}}&lt;/ref&gt;

IL3 proizvode T-limfociti i T-ćelijski limfomi samo nakon stimulacije antigenima, mitogenima ili hemijskim aktivatorima, kao što su forbolni esteri. Međutim, IL3 konstitutivno se izražava u ćelijskoj liniji mijelomonocitne leukemije WEHI-3B .  Smatra se da je genetička promjena  linije uključena  u konstitutivnu proizvodnju IL3 ključni događaj u razvoju ove leukemije.
 
=== Interleukin 4 ===
{{glavni|Interleukin 4}}
{{Pfam box | Simbol = Interleukin_4 |Name= Interleukin 4 | Pfam = PF02059 | InterPro = IPR002183 | PROSITE = | PDB = {{PDB | 1jli}}}}
[[Interleukin 4]] (IL4) proizvode CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;T-ćelije specijalizirane za pružanje pomoći B-ćelijama da se razmnože i podvrgnu rekombinaciji promjene klasa i [[somatska hipermutacija|somatskoj hipermutaciji]]. Th2-ćelije, proizvodnjom IL-4, imaju važnu funkciju u B-ćelijskim odgovorima koji uključuju rekombinaciju klase promjenom na IgG1 i IgE [[izotip]]ove.
 
=== Interleukin 5 ===
{{glavni|Interleukin 5}}
{{Pfam box | Simbol = Interleukin_5 |Name= Interleukin 5 | Pfam = PF02025 | InterPro = IPR000186 | PROSITE = | PDB = {{PDB | 1 hul}}}}
[[Interleukin 5]] (IL5), poznat i kao [[eozinofil]]ni faktor diferencijacije (EDF), specifičan je [[citokin]] za eozinofilpoezu. Regulira rast i aktivaciju eozinofila i tako ima važnu ulogu kod bolesti povezanih sa povećanim nivoom eozinofila, uključujući astmu. IL5 ima sličan ukupni strukturni nabor kao i ostali citokini (npr. IL2, IL4 i GCSF), ali iako postoji i kao monomerna struktura; IL5 je hododimer. Na preklopu se nalazi antiparalelni snop 4-alfa-heliksa sa lijevosmjernim zavojom, povezan dvostranskim antiparalelnim beta-listom. Monomeri se drže zajedno pomoću 2 međuspojne disulfidne veze.&lt;ref name=&quot;PUB00004643&quot;&gt;{{cite journal | authors = Campbell HD, Tucker WQ, Hort Y, Martinson ME, Mayo G, Clutterbuck EJ, Sanderson CJ, Young IG | title = Molecular cloning, nucleotide sequence, and expression of the gene encoding human eosinophil differentiation factor (interleukin 5) | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 84 | issue = 19 | pages = 6629–33 | date = 1987 | pmid = 3498940 | pmc = 299136 | doi = 10.1073/pnas.84.19.6629 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PUB00004146&quot;&gt;{{cite journal | authors = Milburn MV, Hassell AM, Lambert MH, Jordan SR, Proudfoot AE, Graber P, Wells TN | title = A novel dimer configuration revealed by the crystal structure at 2.4 A resolution of human interleukin-5 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-05-13_363_6425/page/172 | journal = Nature | volume = 363 | issue = 6425 | pages = 172–6 | date = 1993 | pmid = 8483502 | doi = 10.1038/363172a0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PUB00001613&quot;&gt;{{cite journal | authors = Proudfoot AE, Davies JG, Turcatti G, Wingfield PT | title = Human interleukin-5 expressed in Escherichia coli: assignment of the disulfide bridges of the purified unglycosylated protein | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1991-05-20_283_1/page/60 | journal = FEBS Letters | volume = 283 | issue = 1 | pages = 61–4 | date = maj 1991 | pmid = 2037074 | doi = 10.1016/0014-5793(91)80553-F}}&lt;/ref&gt;
 
=== Interleukin 6 ===
{{glavni|Interleukin 6}}
{{Pfam box |Symbol = IL6_MGF_GCSF |Name = Interleukin 6/G-CSF/MGF |Pfam = PF00489 |InterPro = IPR003573 |SMART = SM00126 |PROSITE = PDOC00227 |PDB = {{PDB|1alu}} {{PDB|1bgc}} {{PDB|1bgd}} {{PDB|1bge}} {{PDB|1cd9}} {{PDB|1i1r}} {{PDB|1il6}} {{PDB|1p9m}} {{PDB|1pgr}} {{PDB|1rhg}}}}
[[Interleukin 6]] (IL6), koji se takođe naziva faktor stimulacije B-ćelija-2 (BSF-2) i interferon beta-2, je citokin uključen u široku paletu bioloških funkcija. On ima ključnu ulogu u konačnom diferencijaciji B-ćelija u ćelije koje izlučuju imunoglobulin, te izaziva i rast mijeloma/plazmacitoma, diferencijaciju nervnih ćelija  u hepatocitima, akutnu fazu reaktanta. .&lt;ref&gt;{{cite journal | authors = Hirano T, Yasukawa K, Harada H, Taga T, Watanabe Y, Matsuda T, Kashiwamura S, Nakajima K, Koyama K, Iwamatsu A | title = Complementary DNA for a novel human interleukin (BSF-2) that induces B lymphocytes to produce immunoglobulin | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-11-06_324_6092/page/72 | journal = Nature | volume = 324 | issue = 6092 | pages = 73–6 | year = 1986 | pmid = 3491322 | doi = 10.1038/324073a0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Lütticken C, Krüttgen A, Möller C, Heinrich PC, Rose-John S | title = Evidence for the importance of a positive charge and an alpha-helical structure of the C-terminus for biological activity of human IL-6 |url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1991-05-06_282_2/page/n54 | journal = FEBS Letters | volume = 282 | issue = 2 | pages = 265–7 | date = 1991 | pmid = 2037043 | doi = 10.1016/0014-5793(91)80491-K}}&lt;/ref&gt;

Brojni drugi citokini mogu se grupirati s IL6 na osnovu sličnosti sekvenci. Oni uključuju faktor stimuliranja kolonije granulocita (GCSF) i faktor rasta mijelomonocitnog rasta (MGF). GCSF djeluje u hematopoezi utičući na proizvodnju, diferencijaciju i funkciju dvije srodne skupine bijelih ćelija u krvi. MGF djeluje i na hematopoezu, stimulirajući proliferaciju i stvaranje kolonije u normalnim i transformiranim mijeloidnim ćelijama ptica roda.

Citokini iz IL6 / GCSF / MGF porodice su glikoproteini od oko 170 do 180 aminokiselinskih ostataka koji sadrže četiri sačuvana ostatka cisteina koji su uključeni u dvije disulfidne veze. Imaju kompaktan, globularni nabor (sličan ostalim interleukinima), stabiliziran dvjema disulfidnim vezama. Polovinom strukture dominira snop od četiri alfa-heliksa s lijevom zavojem;  heliksi su antiparalelni, s dvije pretkomorne veze, koje padaju u dvolančani antiparalelni beta-list. Četvrti alfa-heliksa je važan za [[bioaktivnost]] molekula.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Clogston CL, Boone TC, Crandall BC, Mendiaz EA, Lu HS | title = Disulfide structures of human interleukin-6 are similar to those of human granulocyte colony stimulating factor |url = https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_1989-07_272_1/page/144 | journal = Archives of Biochemistry and Biophysics | volume = 272 | issue = 1 | pages = 144–51 | date = 1989 | pmid = 2472117 | doi = 10.1016/0003-9861(89)90205-1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Walter MR, Cook WJ, Zhao BG, Cameron RP, Ealick SE, Walter RL, Reichert P, Nagabhushan TL, Trotta PP, Bugg CE | title = Crystal structure of recombinant human interleukin-4 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 267 | issue = 28 | pages = 20371–6 | date = 1992 | pmid = 1400355 | doi = 10.2210/pdb2int/pdb | url = https://semanticscholar.org/paper/3627ce25e95890033a5430cb003beb64cc63b501 }}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 7 ===
{{glavni|Interleukin 7}}
{{Pfam box |Symbol = Interleukin_7_9 |Name = Interleukin 7/interleukin 9 |Pfam = PF01415 |InterPro = IPR000226 |PROSITE = PDOC00228 |PDB =}}
[[Interleukin 7]] (IL-7) je citokin koji služi kao [[faktor rasta]] za rane limfoidne ćelije B- i T-ćelijske linije.
 
=== Interleukin 8 ===
{{Glavni|Interleukin 8}}
Interleukin 8 je [[hemokin]] koji proizvode [[makrofag]]i i drugi tipovi ćelija kao što su [[epitel]]ne, ćelije glatkih mišića dišnih puteva i endotelne ćelije. [[endotel|Endotelne ćelije]] pohranjuju IL-8 u svoje memorijske vezikule, [[Weibel-Paladeova tijela]].  U ljudi je interleukin-8 [[protein]] kodiran '' CXCL8 '' [[gen]]. IL-8 se u početku proizvodi kao prekursorski peptid od 99 aminokiselina, koji se zatim podvrgava cepanju kako bi se stvorilo nekoliko aktivnih izoformnih IL-8. U kulturi je peptid od 72 aminokiseline glavni oblik koji luče makrofagi.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Wolff B, Burns AR, Middleton J, Rot A | title = Endothelial cell &quot;memory&quot; of inflammatory stimulation: human venular endothelial cells store interleukin 8 in Weibel-Palade bodies | journal = J. Exp. Med. | volume = 188 | issue = 9 | pages = 1757–62 | year = 1998 | pmid = 9802987 | pmc = 2212526 | doi = 10.1084/jem.188.9.1757 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | authors = Utgaard JO, Jahnsen FL, Bakka A, Brandtzaeg P, Haraldsen G | title = Rapid secretion of prestored interleukin 8 from Weibel-Palade bodies of microvascular endothelial cells | journal = J. Exp. Med. | volume = 188 | issue = 9 | pages = 1751–6 | year = 1998 | pmid = 9802986 | pmc = 2212514 | doi = 10.1084/jem.188.9.1751}}&lt;/ref&gt;

Na površinskoj membrani postoji mnogo receptora koji mogu vezati IL-8; najčešće proučavane vrste su [[G-protein vezani receptor]]i  [[interleukin 8 receptor, alfa|CXCR1]] i [[interleukin 8 receptor, beta|CXCR2]]. Ekspresija i afinitet za IL-8 razlikuju se između dva receptora (CXCR1&gt; CXCR2). Kroz lanac biohemijskih reakcija, IL-8 se izlučuje i važan je posrednik imunske reakcije u urođenom odgovoru imunskog sistema.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Modi WS, Dean M, Seuanez HN, Mukaida N, Matsushima K, O'Brien SJ | title = Monocyte-derived neutrophil chemotactic factor (MDNCF/IL-8) resides in a gene cluster along with several other members of the platelet factor 4 gene superfamily |url = https://archive.org/details/sim_human-genetics_1990-01_84_2/page/185 | journal = Hum. Genet. | volume = 84 | issue = 2 | pages = 185–7 | year = 1990 | pmid = 1967588 | doi = 10.1007/BF00208938 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Brat DJ, Bellail AC, Van Meir EG | year = 2005 | title = The role of interleukin-8 and its receptors in gliomagenesis and tumoral angiogenesis | url = | journal = Neuro-oncology | volume = 7 | issue = 2| pages = 122–133 | doi=10.1215/s1152851704001061| pmid = 15831231 | pmc = 1871893}}&lt;/ref&gt;
 
=== Interleukin 9 ===
{{Glavni|Interleukin 9}}
[[Interleukin 9]] (IL-9) je citokin koji podržava IL-2 neovisan i IL-4 neovisan rast pomoćnih T-ćelija. Rane studije su pokazale da se čini da su interleukin 9 i 7 povezani s evolucijom intereukina, a unosi Pfam, InterPro i PROSITE postoje za porodicu interleukin 7 / interleukin 9. Međutim, nedavna studija pokazao je da je IL-9 u stvari mnogo bliži i IL-2 i IL-15, nego IL-7. Štaviše,  pokazale su se nepomirljive strukturne razlike između IL-7 i svih preostalih citokina koji signaliziraju kroz [[Zajednički gama lanac|γc]] receptora (IL -2, IL-4, IL-7, IL-9, IL-15 i IL-21).&lt;ref&gt;{{cite journal | authors = Boulay JL, Paul WE | title = Hematopoietin sub-family classification based on size, gene organization and sequence homology | journal = Current Biology | volume = 3 | issue = 9 | pages = 573–81 | date = 1993 | pmid = 15335670 | doi = 10.1016/0960-9822(93)90002-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Reche PA | title = The tertiary structure of γc cytokines dictates receptor sharing | journal = Cytokine | volume = 116 | pages = 161–168 | date =2019 | doi = 10.1016/j.cyto.2019.01.007}}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 10 ===
{{glavni|Interleukin 10}} 
{{Pfam box |Symbol = IL_10 |Name = Interleukin 10 |Pfam = PF00726 |InterPro = IPR000098 |SMART = SM00188 |PROSITE = PDOC00450 |PDB = {{PDB|1ilk}} {{PDB|1inr}} {{PDB|1j7v}} {{PDB|1lk3}} {{PDB|1lqs}} {{PDB|1m4r}} {{PDB|1n1f}} {{PDB|1vlk}} {{PDB|1ykb}} {{PDB|2ilk}}}}
[[Interleukin 10]] (IL-10) je protein koji inhibira sintezu velikog broja citokina, uključujući IFN-gama, IL-2, IL-3, TNF i GM-CSF proizvedene aktiviranim makrofagama i pomagačima T-ćelija. IL-10 je u svom sastavu protein od oko 160 [[aminokiselina]] koji sadrži četiri sačuvana [[cistein]]a, uključena u disulfidne veze. IL-10 je vrlo sličan proteinu BCRF1, ljudskom herpesvirusu  4 (virus Epstein-Barra), koji inhibira .&lt;ref&gt;{{cite journal | authors = Zdanov A, Schalk-Hihi C, Gustchina A, Tsang M, Weatherbee J, Wlodawer A | title = Crystal structure of interleukin-10 reveals the functional dimer with an unexpected topological similarity to interferon gamma | journal = Structure | volume = 3 | issue = 6 | pages = 591–601 | date = 1995 | pmid = 8590020 | doi = 10.1016/S0969-2126(01)00193-9}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Jiang H, Lin JJ, Su ZZ, Goldstein NI, Fisher PB | title = Subtraction hybridization identifies a novel melanoma differentiation associated gene, mda-7, modulated during human melanoma differentiation, growth and progression |url = https://archive.org/details/sim_oncogene_1995-12-21_11_12/page/n24 | journal = Oncogene | volume = 11 | issue = 12 | pages = 2477–86 | date = 1995 | pmid = 8545104 }}&lt;/ref&gt; Također je sličan, ali u manjem stepenu, sa ljudskim proteinima mda-7, proteinima koji imaju antiproliferativna svojstva u ćelijama ljudskog [[melanom]]a. Mda-7 sadrži samo dva od četiri cisteina IL-10.

=== Interleukin 11 ===
{{glavni|Interleukin 11}}
{{Pfam box | Simbol = IL11 |Name=Interleukin 11 | Pfam = PF07400 | InterPro = IPR010873 | PROSITE = | PDB =}}
[[Interleukin 11]] (IL-11) je izlučeni protein koji potiče megakariocitopoezu, za koju se u početku mislilo da vodi povećanoj proizvodnji [[trombocit]]a (otada se pokazalo da je suvišan za normalno stvaranje trombocita), kao i aktiviranju osteoklasta, inhibira proliferaciju epitelnih ćelija i apoptozu i inhibira proizvodnju medijatora [[makrofag]]a. Ove funkcije mogu biti posebno važne u posredovanju zaštitnih učinaka interleukina 11. na hematopoetske, koštane i sluzokožne IL11.&lt;ref name=&quot;PUB00013131&quot;&gt;{{cite journal |authors = Leng SX, Elias JA | title = Interleukin-11 |url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-biochemistry-cell-biology_august-september-1997_29_8-9/page/1059 | journal = The International Journal of Biochemistry &amp; Cell Biology |volume = 29 | issue = 8–9 | pages = 1059–62 | year = 1997 | pmid = 9416001 | doi = 10.1016/S1357-2725(97)00017-4 }}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 12 ===
{{glavni|Interleukin 12}}
{{Pfam box |Symbol = IL12 |Name = Interleukin 12 alfa podjedinica|Pfam = PF03039 |InterPro = IPR004281 |PROSITE =  |PDB = {{PDB|1f45}}}}
[[Interleukin 12]] (IL-12) je heterodimer povezan disulfidom koji se sastoji od alfa podjedinice od 35 kDa i beta podjedinice od 40 kDa. Sudjeluje u stimulaciji i održavanju Th1-ćelijskih imunskih odgovora, uključujući normalnu odbranu domaćina od različitih intracelularnih patogena, poput leishmanije, toksoplazme i virusa, uključujući i [[HIV|virus ljudske imunodeficijencije 1]] (HIV). IL-12 također ima važnu ulogu u pojačavanju citotoksične funkcije [[NK-ćelija]] i ima ulogu u patološkim odgovorima Th1, kao što su upalna bolest crijeva i [[multipla skleroza]]. Suzbijanje aktivnosti IL-12 kod takvih bolesti može imati terapijsku korist. S druge strane, primjena rekombinantnog IL-12 može imati terapijsku korist u uvjetima povezanim s patološkim Th2-odgovorima.&lt;ref&gt;{{cite book|authors=Abbas AK, Lichtman AH, Pillai S | title = Cellular and molecular immunology |url=https://archive.org/details/cellularmolecula0000abba | year = 2012 | publisher = Elsevier/Saunders | location = Philadelphia | isbn = 978-1437715286 | edition = 7th }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Zhang C, Zhang J, Niu J, Zhou Z, Zhang J, Tian Z | title = Interleukin-12 improves cytotoxicity of natural killer cells via upregulated expression of NKG2D | journal = Human Immunology | volume = 69 | issue = 8 | pages = 490–500 | date = 2008 | pmid = 18619507 | doi = 10.1016/j.humimm.2008.06.004 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Park AY, Scott P | title = Il-12: keeping cell-mediated immunity alive | journal = Scandinavian Journal of Immunology | volume = 53 | issue = 6 | pages = 529–32 | date =2001 | pmid = 11422900 | doi = 10.1046/j.1365-3083.2001.00917.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Gately MK, Renzetti LM, Magram J, Stern AS, Adorini L, Gubler U, Presky DH | title = The interleukin-12/interleukin-12-receptor system: role in normal and pathologic immune responses |url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-immunology_1998_16/page/495 | journal = Annual Review of Immunology | volume = 16 | issue =  | pages = 495–521 | year = 1998 | pmid = 9597139 | doi = 10.1146/annurev.immunol.16.1.495 }}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 13 ===
{{glavni|Interleukin 13}}
{{Pfam box |Simbol = Interleukin_13 |Name=Interleukin 13 | Pfam = PF03487 | InterPro = IPR003634 | PROSITE = | PDB = {{PDB | 1ga3}} {{PDB | 1ijz}} {{PDB | 1ik0}}}}
[[Interleukin 13]] (IL-13) je pleiotropni citokin koji može biti važan u regulaciji upalnih i imunskih odgovora.  Inhibira upalnu proizvodnju [[citokin]]a i sinergira sa IL-2 u reguliranju sinteze interferona-gama. Sekvence IL-4 i IL-13 su daleko povezane.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Minty A, Chalon P, Derocq JM, Dumont X, Guillemot JC, Kaghad M, Labit C, Leplatois P, Liauzun P, Miloux B | title = Interleukin-13 is a new human lymphokine regulating inflammatory and immune responses |url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-03-18_362_6417/page/248 | journal = Nature | volume = 362 | issue = 6417 | pages = 248–50 | date = 1993 | pmid = 8096327 | doi = 10.1038/362248a0 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Seyfizadeh N, Seyfizadeh N, Gharibi T, Babaloo Z | title = Interleukin-13 as an important cytokine: A review on its roles in some human diseases | journal = Acta Microbiologica et Immunologica Hungarica | volume = 62 | issue = 4 | pages = 341–78 | date = 2015 | pmid = 26689873 | doi = 10.1556/030.62.2015.4.2 | url = http://real.mtak.hu/36921/1/030.62.2015.4.2.pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 15 ===
{{glavni|Interleukin 15}}
{{Pfam box 
| Simbol = Interleukin_15 |Name=Interleukin 15 | Pfam = PF02372 | InterPro = IPR003443 | PROSITE = | PDB =}}
[[Interleukin 15]] (IL-15) je citokin koji posjeduje različite biološke funkcije, uključujući stimulaciju i održavanje staničnih imunoloških odgovora. IL-15 stimulira proliferaciju T-limfocita, što zahtijeva interakciju IL-15 s alfa IL-15R alfa i komponentama IL-2R, uključujući IL-2R-beta i IL-2R gama (uobičajeno gama lanac, γc), ali ne i IL-2R alfa.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Arena A, Merendino RA, Bonina L, Iannello D, Stassi G, Mastroeni P | title = Role of IL-15 on monocytic resistance to human herpesvirus 6 infection | journal = The New Microbiologica | volume = 23 | issue = 2 | pages = 105–12 | date = 2000 | pmid = 10872679 }}&lt;/ref&gt;

=== Interleukin 17 ===
{{glavni|Interleukin 17}}
{{Pfam box | Simbol = IL17 |Name= Interleukin 17 | Pfam = PF06083 | InterPro = IPR010345 | PROSITE = | PDB = {{PDB | 1jpy}}}}
[[Interleukin 17]] (IL-17) je moćan protuupalni citokin proizveden aktiviranim memorijskim T-ćelijama. Smatra se da porodica IL-17 predstavlja poseban signalni sistem za koji se čini da je bio izuzetno očuvan tokom evolucije kičmenjaka.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Aggarwal S, Gurney AL | title = IL-17: prototype member of an emerging cytokine family | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 71 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = 2002 | pmid = 11781375 }}&lt;/ref&gt;

== Ljudski interleukini ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
| '''Naziv''' || '''Izvor''' &lt;ref&gt;Unless else specified in boxes, then ref is: Lippincott's Illustrated Reviews: Immunology. Paperback: 384 pages. Publisher: Lippincott Williams &amp; Wilkins (2007). Language: English. {{ISBN|0-7817-9543-5}}. {{ISBN|978-0-7817-9543-2}}. Page 68&lt;/ref&gt; || '''Ciljni receptori''' || '''Ciljne ćelije'''||'''Funkcija'''
|- 
|rowspan=4| [[Interleukin 1|IL-1]] ||rowspan=4| [[Makropfg]]i, [[B-ćelije]], [[monocit]],  [[dendritske ćelije]] ||rowspan=4| [[Interleukin 1 receptor, tip I|CD121a/IL1R1]], [[Interleukin 1 receptor, tip II|CD121b/IL1R2]]  || [[T-pomoćne ćelije]]  Kostimulacija
|-
|[[B-ćelije]]||Sazrijevanje i proliferacija 
|-
|[[Prirodne ćelije ubice|NK-ćelije]] ||Aktivacija 
|-
|[[Makrofag]]i, [[endotel]], ostale || [[Upala]], male količine izazivaju akutnu fazu reakcije, a velike [[groznica|groznicu]]
|- 
|[[Interleukin 2|IL-2]] ||[[T-pomoćna ćelija|Th1-ćelije]] || [[IL2RA|CD25/IL2RA]], [[IL2RB|CD122/IL2RB]], [[IL2RG|CD132/IL2RG]] ||[[T-ćelije]], [[B-ćelije]], [[NK-ćelije]], [[makrofag]]i, [[oligodendrocit]]i || Stimuliraju rast i diferencijaciju odgovora T-ćelija. Mogu se upotrebljavati u [[imunoterapija|imunoterapiji]] za liječenje kancera ili supresirane transplantirane pacijente. Također je korišten u kliničkim ispitivanjima (ESPIRIT. Stalwart) za povećanje broja CD4 kod [[HIV]] pozitivnih bolesnika.
|-
|rowspan=2| [[Interleukin 3|IL-3]] ||rowspan=2|Aktivirane [[T-pomoćne ćelije]]s, [[mastocit]]i, [[prirodne ćelije ubice|NK-ćelije]], [[Endotel]], [[eozinofili]] ||rowspan=2| [[IL3RA|CD123/IL3RA]], [[CSF2RB|CD131/IL3RB]] || [[Hematopoietske matične ćelije stem cell]]s ||Diferencijacija i proliferacija mijeloidnih progenitorskih ćelija do npr. [[eritrocit]]a, [[granulocit]]a
|-
|[[Mastocit]]i|| Rast i lučenje [[histamin]]a  
|-
|rowspan=3| [[Interleukin 4|IL-4]] ||rowspan=3| [[Th2-ćelije]], tek aktivirane naivne [[CD4 + ćelije]], [[memorijske CD4+ ćelije]], [[mastocit]]i, [[makrofag]]i|| rowspan = 3 | [[Interleukin-4 receptor|CD124/IL4R]], [[IL2RG|CD132/IL2RG]] ||Aktivirane [[B-ćelije]] || Proliferacija i diferencijacija, [[IgG1]] i sinteza [[imunoglobulin E|IgE]] synthesis. Značajna uloga u [[alergija|alergiskom]] odgovoru ([[IgE]])
|-
|[[T-ćelije]] ||Proliferacija 
|-
|[[Endotel]] ||Pojaćava ekspresiju [[vaskularna ćelija|vaskularnih ćelija]] [[adhezijska molekula|adhezijskih molekula]] (VCAM-1) promocijom adhezije limfocita
|- 
|rowspan=2| [[Interleukin 5|IL-5]] ||rowspan=2| [[Th2-ćelije]], [[mastocit]]i, [[Eozinofili]] ||rowspan=2| [[Interleukin 5 receptor podjedinica alfa|CD125/IL5RA]], [[CSF2RB|CD131/IL3RB]] || [[Eozinofili]] ||Proizvodnja
|-
|[[B-ćelije]] ||Diferencijacija, proizvodnja [[IgA]] 
|- 
|rowspan=4|[[Interleukin 6|IL-6]] ||rowspan=4| [[Macrofag]]i, [[Th2-ćelije]], [[B-ćelij]]s, [[astrociti]], [[endotel]] ||rowspan=4| [[Interleukin-6 receptor|CD126/IL6RA]], [[Glikoprotein 130|CD130/IR6RB]] ||Aktivirane [[B-ćelije]] ||Diferencijacija i [[plazma-ćelije]]
|-
|[[Plazma-ćelije]]||Sekrecija  [[antitijela]] 
|-
|[[Hematopoetske matične ćelije]] ||Diferencijacija
|-
|[[T-ćelije]]s+, ostale ||Induciraju [[protein akutne faze|reakciju akutne faze]], [[hematopoeza|hematopoezu]], diferencijaciju, [[upala|upalu]]
|- 
|[[Interleukin 7|IL-7]] || [[Stromske ćelije koštane srži]] [[stromske ćelije timusa]] || [[Interleukin-7 receptor|CD127/IL7RA]], [[Obični gama lanac|CD132/IL2RG]] || [[pre-B-ćelija|pre]]/[[pro-B-ćelija]], [[pre-T-ćelija|pre]]/[[pro-T-ćelija]], NK-ćelije || Diferencijacija i proliferacija limfoidnih progenitornih ćelija, uključenih opstanak, razvoj i homeostazu B-, T- i NK-ćelija, ↑ proinflamatorni citokini 
|- 
|[[Interleukin 8|IL-8 or CXCL8]] ||Makrofagi, [[limfociti]], [[epitel]]ne ćelije, ćelije [[endotel]]a || [[Interleukin 8-alfa receptor|CXCR1/IL8RA]], [[Interleukin 8 receptor, beta|CXCR2/IL8RB]]/CD128  || [[Neutrofili]], [[bazofili]], limfociti|| Neutrofilna [[hemotaksija]]
|- 
|[[Interleukin 9|IL-9]] || [[Th2-ćelije]], specifične za CD4+ pomoćne ćelije|| [[Interleukin-9 receptor|CD129/IL9R]] || [[T-ćelije]], [[B-ćelije]] ||Potencira [[imunoglobulin M|IgM]], [[imunoglobulin G|IgG]], [[imunoglobulin E|IgE]], stimurira [[mastocit]]e
|- 
|rowspan=5| [[Interleukin 10|IL-10]] ||rowspan=5| [[Monocit]]i, [[Th2-ćelije]], [[CD8+ T-ćelije]], [[mastocit]]i, [[makrofag]]i, potskup [[B-ćelijacell]]||rowspan=5| [[Interleukin 10 receptor, podjedinica alfa|CD210/IL10RA]], [[Interleukin 10 receptor, podjedinica beta|CDW210B/IL10RB]] || [[Makrofag]]i ||Proizvodnja [[citokin]]a 
|-
|B-ćelije||Aktivacija 
|- 
|[[Mastocit]]i || 
|-
|[[Th1-ćelije]] ||Inhibiraju [[T-pomoćne ćelije|Th1]] proizvode citokine ([[IFN-γ]], [[TNF-β]], [[interleukin 2|IL-2]])
|-
|[[Th2-ćelije]]||Stimulacija
|-
|[[Interleukin 11|IL-11]] ||[[Stroma koštane srži]]  || [[Interleukin 11 receptor. podjrdinics alfa|IL11RA]] || [[Stroma koštane srži]] || Proizvodnja [[protein akutne faze|proteina akutne faze]] , formiranje [[osteoklast]]a
|- 
|rowspan=2| [[Interleukin 12|IL-12]] ||rowspan=2|[[Dendritske ćelije]], [[B-ćelije]], [[T-ćelije]], [[makrofag]]i ||rowspan=2| [[Interleukin 12 receptor, podjedinica beta 1|CD212/IL12RB1]], [[Interleukin 12 receptor, podjedinica beta 2|IR12RB2]] ||Aktivirane [[T-ćelije]]||Diferencijacija u [[citotoksična T-ćelija|citotoksične T-ćelije]] sa IL-2,↑ [[IFN-γ]], [[TNF-α]], ↓ IL-10
|-
|[[NK-ćelije]] || ↑ [[IFN-γ]], [[TNF-α]]
|- 
|[[Interleukin 13|IL-13]] ||Aktivirane [[Th2-ćelije]], [[mastocit]]i, [[NK-ćelije]]  || [[Interleukin-13 receptor|IL13R]] || TH2-ćelije, B-ćelije, makrofagi ||Stimulirs rsst i diferencijaciju [[B-ćelija]] ([[IgE]]), inhibira [[T-pomoćne ćelije|TH1-ćelije]] i proizvodi [[makrofagni upalni citokin|makrofagne upalne citokine]] (npr. IL-1, IL-6), ↓ IL-8, IL-10, IL-12
|- 
|[[Interleukin 14|IL-14]] ||T-ćelije]] i neke maligne [[B-ćelije]]||  ||Aktivirane [[B-ćelije]]||Kontrola rasta i proliferacije [[B-ćelija]], inhibicija lučenja Ig 
|- 
|[[Interleukin 15|IL-15]] ||Mononuklearni fagociti (i neke druge ćelije), posebno makrofagi nakon infekcije virusom || [[Interleukin 15 receptor, podjedinica alfa|IL15RA]] || T-ćelije, aktivirane B-ćelije||Inducira proizvodnju [[NK-ćelija]]
|- 
|[[Interleukin 16|IL-16]] ||Limphociti, epitelne ćelije, eozinofili, CD8+ T-ćelije || [[CD4]] || CD4+ T-ćelije(Th-ćelije)|| [[CD4]]+ hemoatraktant
|- 
|[[Interleukin 17|IL-17]] || [[T17-pomoćne ćelije]] (Th17)  || [[IL17RA|CDw217/IL17RA]], [[IL17RB]] || Epitel, endotel, ostalo || [[Osteoklastogeneza]], [[angiogeneza]], ↑ upalni [[citokini]]
|- 
|[[Interleukin 18|IL-18]] ||Makrofagi m,v,v,lkj,vn, ||[[Interleukin-18 receptor|CDw218a/IL18R1]] || Th1-ćelije, NK-ćelije ||Indukcija proizvodnje [[gama interferon|IFNγ]], ↑ aktivnost NK-ćelija
|- 
|[[Interleukin 19|IL-19]] || − || [[Interleukin-20 receptor|IL20R]] ||  ||− 
|- 
|[[Interleukin 20|IL-20]] ||Activirani keratinociti i monociti || [[Interleukin-20 receptor|IL20R]] ||  ||Regulacija proliferacije i  diferencijacije [[keratinocit]]a
|- 
|[[Interleukin 21|IL-21]] ||Aktivirane T-pomoćne ćelije, NKT-ćelije||[[Interleukin-21 receptor|IL21R]] ||Svi limfociti, dendritske ćelije||Kostimulacija aktiviranja i proliferacije CD8+ T-ćelija, povećava NK citotoksičnost i proliferaciju B-ćelija vođenu CD40, diferencijaciju i mijenjanje [[izotip]]a, promovira diferencijaciju Th17-ćelija
|- 
|[[Interleukin 22|IL-22]] || [[T17-pomoćne ćelije]] (Th17) || [[Interleukin-22 receptor|IL22R]] ||  ||  Proizvodnja  defenzina od epitelnih ćelija. Aktivira [[STAT1]] i [[STAT3]], pojačava proizvodnju protrina akutne faze, kao što su [[serumski amijloid A]], [[Alpha 1-antihimotripsin]] i [[haptoglobin]] u ćelijskim linijama [[hepatom]]a
|- 
|[[Interleukin 23|IL-23]] ||[[Makrofag]]i, [[dendritske ćelije]] || [[Interleukin-23 receptor|IL23R]] ||  ||Održavanje ćelija za proizvodnju  IL-17, pojačanje [[angiogeneza|angiogeneze]] ali reducira infiltraciju  [[CD8]] T-ćelija
|- 
|[[Interleukin 24|IL-24]] ||[[Melanocit]]i, [[keratinocit]]i, [[monocit]]i, T-ćelije|| [[Interleukin-20 receptor|IL20R]]  ||  || Ima značajnu ulogu u supresiji [[tumor]]a, zacjeljivanje rana i [[psorijaza]], utičući na preživljavanje ćelija, ekspresiju upalnih citokina.
|- 
|[[Interleukin 25|IL-25]] ||[[T-ćelije]], [[mastocit]]i, [[eozinofil]]i, [[makrofag]]i, mukozne epitelne ćelije || [[LY6E]]  ||  ||  Inducira proizvodnju [[Interleukin-4|IL-4]], [[Interleukin 5|IL-5]] i [[Interleukin 13|IL-13]], koji stimuliraju ekspanziju  [[eozinofil]]a 
|- 
|[[Interleukin 26|IL-26]] || [[T-ćelije]], [[monocit]]i  || [[Interleukin 20 receptor, podjedinics alfa|IL20R1]] ||  || Pojačava izlučivanje [[Interleukin 10|IL-10]] i [[Interleukin 8|IL-8]] i površinsku ekspresiju [[CD54]] na [[epitel]]nim ćelijama
|- 
|[[Interleukin 27|IL-27]] ||[[Macrofag]]i, [[dendritske ćelije]] || [[Interleukin 27 receptor, podjedinica alfa|IL27RA]] ||  ||  Regulacija aktivnosti [[B-limfocit|B-]] i [[T-limfocit]]a
|- 
|[[Interleukin 28|IL-28]] || –  || [[Interleukin-28 receptor|IL28R]] ||  || Ima ulogu u imunskoj odbrani protiv [[virus]]a
|- 
|[[Interleukin 29|IL-29]] || – ||  ||  || Ima ulogu u odbrani od [[mikrob]]a
|- 
|[[Interleukin 30|IL-30]] || – ||  ||  || Forma jednog lanca [[IL-27]]
|- 
|[[Interleukin 31|IL-31]] || [[Th2-ćelije]] || [[IL31RA]] ||  ||Mogu imati ulogu u [[upala|upali]] [[koža|kože]]
|- 
|[[Interleukin 32|IL-32]] || – ||  ||  || Indukcija monocita i makrofaga za lučenje [[TNF-α]], [[Interleukin 8|IL-8]] i [[CXCL2]]
|- 
|[[Interleukin 33|IL-33]] || −  ||  ||  ||  Indukcija [[T-pomoćna ćelija|T-pomoćnh ćelija]] za proizvodnju [[citokin tip 2|citokina tip 2]]
|- 
|[[Interleukin 35|IL-35]] || [[regulatory T cell]]s ||  ||  ||Supresija akticacije T-pomoćnih ćelija 
|- 
|[[Interleukin 36|IL-36]] || −  ||  ||  ||  Regulacija [[Dendritska ćelija|DC]] i odgovora [[T-ćelija]]
|- 
|}

== INN-ove međunarodna imena za farmaceutske analoge i derivate ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Naziv endogenog oblika !! Farmaceutski oblik [[Međunarodno vlasničko ime|INN]]-ov sufiks !! INN-ovi
|-
| Interleukin-1 (IL-1) || -nakin ||
|-
| Interleukin-1α (IL-1α) || -onakin || [[pifonakin]]
|-
| Interleukin-1β (IL-1β) || -benakin || [[mobenakin]]
|-
| Interleukin-2 (IL-2) || -leukin || [[adargileukin alfa]], [[aldesleukin]],&lt;br/&gt;[[celmoleukin]], [[denileukin diftitox]], &lt;br/&gt;[[pegaldesleukin]], [[teceleukin]], &lt;br/&gt;[[tucotuzumab celmoleukin]]
|-
| Interleukin-3 (IL-3) || -plestim || [[daniplestim]], [[muplestim]]
|-
| Interleukin-4 (IL-4) || -trakin || [[binetrakin]]
|-
| Interleukin-6 (IL-6) || -exakin || [[atexakin alfa]]
|-
| Interleukin-8 (IL-8) || -octakin || [[emoctakin]]
|-
| Interleukin-10 (IL-10) || -decakin || [[ilodekakin]]
|-
| Interleukin-11 (IL-11) || -elvekin || [[oprelvekin]]
|-
| Interleukin-12 (IL-12) || -dodekin || [[edodekin alfa]]
|-
| Interleukin-13 (IL-13) || -tredekin || [[cintredekin besudotox]]
|-
| Interleukin-18 (IL-18) || -oktadekin || [[iboctadekin]]
|-
|}

== Reference ==
{{refspisak | 30em}}
 
== Vanjski linkovi==
{{commonscat|Interleikins}}
* [http://www.cells-talk.com/ Citokini i ćelije na mreži Pathfinder Encyclopedia]
 
{{Imunološki sistem}}
[[Kategotrija:Interleukini]]

[[Kategorija:Imunologija]]
[[Kategorija:Imunološki sistem]]
[[Kategorija:Proteini]]
[[Kategorija:Interleukini]]
[[Kategorija:Citokini]]</text>
      <sha1>7d8jd0zqsgy3g5omo059xxxnkfhtoeu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dendritska ćelija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>458413</id>
    <revision>
      <id>3926635</id>
      <parentid>3905323</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35175" sha1="7c4lnm5tr8xce55ri3wacmqpyt3vo2g" xml:space="preserve">{{Infokutija anatomija
| Ime     = Dendritska ćelija
| Latin    = cellula dendritiformis
| Image    = Dendritic cells.jpg
| Caption   = Dendritska ćelija kože
| Width    = 
| Image2   = Dendritic cell revealed.jpg
| Caption2  = Umjetnički prikaz površine ljudske dendritske ćelije ilustrirajući listove procesa koji prelaze na površinu membrane. Kada su izloženi [[HIV]]-u, neki istraživači vjeruju da ovi listovi obuhvataju viruse u blizini i fokusiraju ih na kontaktne zone sa ćelijom namijenjenoj infekciji. Ove su studije provedene upotrebom ionske abrazije ([[skenirajuća elektronska mikroskopija]]), nove tehnologije koju [[Nacionalni instituti za zdravlje|NIH]] razvijaju i primjenjuju za 3D-ćelijsko snimanje. Izvor: Sriram Subramaniam, Nacionalni institut za rak (NCI) i Donny Bliss, Nacionalna medicinska biblioteka (Sriram Subramaniam, National Cancer Institute (NCI) and Donny Bliss, National Library of Medicine - NLM).
| Precursor  = 
| System   = [[Imunski sistem]]
| Artery   = 
| Vein    = 
| Nerve    = 
| Lymph    = 
}}
'''Dendritske ćelije''' ('''DCs''') su [[antigen-prezentirajuće ćelije]] (poznate i kao &quot;pomoćne ćelije&quot;) [[imunski sistem|imunskog sistema]] [[sisar]]a. Njihova glavna funkcija je obrađivanje [[antigen]]ih materijala i prisustvo na spovršini [[ćelija]] imunskog sistema. Oni djeluju kao glasnici između [[urođeni imunski sistem|urođenog]] i [[adaptivni imunski sistem|adaptacijskog imunskog sistema]]. Imenovane su po drvoliko razgranatim citoplazmatskim nastavcima ([[starogrčki|starogrč.]] δενδρίτης, - ''dendritos'' = drvo). Stvaraju su u [[koštana srž|koštanoj srži]], uglavnom od [[mijeloblast]]a a manjim delom od [[limfoblast]]a. Nalaze se u svim tkivima i organima, izuzev mozga i [[rožnjača|rožnjače]], a čine razgranatu mrežu kojom se hvataju različiti [[antigen]]i.&lt;ref name=Llibretext&gt;{{cite web| last = Mayer| first = Gene|title=Cells of the Immune System and Antigen Recognition| work = Microbiology and Immunology On-Line Textbook| publisher = USC School of Medicine| year=2006|url=http://pathmicro.med.sc.edu/2008-immpdf/Cells%20of%20the%20Immune%20System%2008.pdf| access-date =2019}}&lt;/ref&gt;

==Pregled==
U epidermi kože nalaze se kao [[Langerhansova ćelija|Langerhansove ćelije]], tj. nezrele ili [[neaktivirane ćelije]].&lt;ref name=&quot;Langerhans&quot;&gt;{{cite journal |last=Langerhans|first=P|title=Ueber die Nerven der menschlichen haut |language=de |journal=Haut. Virchows Arch. (Pathol. Anat.) |volume=44 |pages=325 |year=1868 |doi= 10.1007/BF01959006|url=}}&lt;/ref&gt; Kada nezrele dendritske ćelije prihvate neki [[antigen]], gube svoje razgranate [[citoplazma]]tske produžetke i sa [[Limfa|limfom]] dolaze do sekundarnih limfoidnih organa gde okružuju limfocite međusobno se dodirujući citopalzmatskim produžetcima – interdigitalne [[ćelije]].

U odbrani organizma od [[infekcija]], dendritske ćelije patroliraju tijelom tražeći strane [[antigen]]e, bez obzira da li su [[bakterije]], [[virusi]] ili opasni [[otrovi]]. Nakon evidentiranja stranih [[bjelančevina]], koje se češće zovu antigeni, dendritske ćelije ih razlažu u manje komade, prikupljajući antigenske fragmente na svojoj mobilnoj površini. Zatim putuju do [[limfni čvor|limfnih čvorova]] ili [[slezena|slezene]] gdje podstiču druge ćelije [[imunski sistem|imunskog sistema]] da adekvatno odgovore, osobito [[B-ćelije]] koje prave [[antitijela]] za neutralizaciji napadače i pokretanje posebnog tipa ćelija, zvanih „T-ubice“ da krenu u napad i unište ih. Nova istraživanja pokazuju da su dendritske ćelije podjednako odgovorne i za naizgled suprotnu ulogu u [[zdravlje|zdravlju]], pod nazivom [[imunotolerancija]], koja usporava ćelije-ubice [[imunski sistem|imunskog sistema]], sprječavajući ih da napadnu bezopasne tvari ili sopstvena tjelesna [[tkiva]].

Zbog ovakvih funkcija dendritskih ćelija, postale su objekat i problem mnogih istraživanja u [[Medicina|medicini]] i [[fiziologija|fiziologiji]] uopće.

==Historija==
Dendritske ćelije prvi je put opisao [[Paul Langerhans]] (otuda &quot;Langerhansove ćelije&quot;) krajem devetnaestog stoljeća. Termin &quot;dendritske ćelije&quot; skovali su 1973. godine [[Ralph M. Steinman]] i [[Zanvil A. Cohn]].&lt;ref name=Steinman&gt;{{cite journal | doi=10.1084/jem.137.5.1142 |pmc=2139237|year=1973|last1=Steinman|first1=R. M.|title=Identification of a Novel Cell Type in Peripheral Lymphoid Organs of Mice : I. Morphology, Quantitation, Tissue Distribution| url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1973-05_137_5/page/1142 |journal=The Journal of Experimental Medicine|volume=137|issue=5|pages=1142–1162|last2=Cohn|first2=Z. A.|pmid=4573839}}&lt;/ref&gt; Za otkrivanje središnje uloge dendritskih ćelija u adaptivnom imunološkom odgovoru&lt;ref name=&quot;pmid9521319&quot;&gt;{{cite journal |authors=Banchereau J, Steinman RM|authorlink2=Jacques Banchereau |title=Dendritic cells and the control of immunity |journal=Nature |volume=392 |issue=6673 |pages=245–52 |date=mart 1998 |pmid=9521319 |doi=10.1038/32588 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-03-19_392_6673/page/244}}&lt;/ref&gt; Steinman je dobio [[Nagrada Alberta Laskera za osnovna medicinska istraživanja|Nagradu Alberta Laskera za osnovna medicinska istraživanja]] u 2007.&lt;ref name=&quot;Lasker2007&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.laskerfoundation.org/awards/2007basic.htm |title=The Lasker Foundation – 2007 Awards |website= |access-date=27. 11. 2010}}&lt;/ref&gt; i [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]], 2011.&lt;ref name=&quot;Nobel2011&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2011/# |title=Nobel Prize in Physiology or Medicine for 2011}}&lt;/ref&gt;

== Morfologija i podjela ==
*Histološka svojstva dendritskih ćelija su njidova obilježavajuća oznaka, jer su po drvolikim nastavcima i sobile današnje ime. 
*Porijeklo dendritskih ćelija je iz [[koštana srž|kostne srži]]
*Uloga dendritskih ćelija je da hvataju, prerađuju i prezentirajuju [[antigen]]e, [[bakterija]], [[virus]]a i [[toksin]]e. Prije obavljanja glavnu funkcije, i pokretanja imunskog odgovora, odvijaju njuhova [[migracija]] i [[sazrijevanje]].
*Dendritske ćelije se nalaze u limfnim organima, u [[epitel|kožnom epitelu]] i [[Gastrointestinalni trakt|gastrointestinalnom]], [[Respiratorni sistem|respiratornom sistemu]] i u većini [[parenhim]]skih organa.

Najčešća podjela dendritičnih ćelija jena  mijeloidne i [[plazmacitoidna dendritska ćelija|plazmacitoidna dendritska ćelije]]&quot; (limfoidne):
{| class=&quot;wikitable&quot;
| '''Naziv''' || '''Opis''' || '''Secrecija''' || '''[[Naplatni receptor]]i'''&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Sallusto F, Lanzavecchia A |title=The instructive role of dendritic cells on T-cell responses |journal=Arthritis Res. |volume=4 Suppl 3 |issue= Suppl 3|pages=S127–32 |year=2002 |pmid=12110131 |doi=10.1186/ar567 |pmc=3240143}}&lt;/ref&gt;
|-
| Konvencijska dendritska ćelija (prethodni naziv: mijeloidna dendritska ćelija: cDC ili mDC) || Najsličnija  [[monocit]]ima. mDC čine najmanje dva podskupa:&lt;br/&gt; (1) češći mDC, koji je glavni stimulator T-ćelija&lt;br/&gt;(2) ekstremno rijetki mDC-2,  čija je funkcija u borbi protiv infekcije rana || [[Interleukin 12]] (IL-12), [[Interleukin 6]] (IL-6), TNF, hemokini || [[TLR 2]], [[TLR 4]]
|-
|[[Plazmacitoidna dendritska ćelija]] (pDC) || Izgleda kao [[plazma-ćelije]], ali ima izvjesna svojstva slična mijeloidnim dendritskim ćelijama.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=McKenna K, Beignon A, Bhardwaj N |title=Plasmacytoid Dendritic Cells: Linking Innate and Adaptive Immunity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2005-01_79_1/page/17 |journal=Journal of Virology |volume=79 |issue=1 |pages=17–27 |year=2005 |pmid=15596797 |doi=10.1128/JVI.79.1.17-27.2005 |pmc=538703}}&lt;/ref&gt; ||Može proizvoditi velike količine  [[interferon]]a-α&lt;ref name=&quot;pmid12953097&quot;&gt;{{cite journal  |authors=Vanbervliet B, Bendriss-Vermare N, Massacrier C, etal |title=The Inducible CXCR3 Ligands Control Plasmacytoid Dendritic Cell Responsiveness to the Constitutive Chemokine Stromal Cell–derived Factor 1 (SDF-1)/CXCL12 |journal=J. Exp. Med. |volume=198 |issue=5 |pages=823–30 |year=2003 |pmid=12953097 |pmc=2194187 |doi=10.1084/jem.20020437 }}&lt;/ref&gt; and were previously called ''interferon-producing cells''.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Liu YJ |title=IPC: professional type 1 interferon-producing cells and plasmacytoid dendritic cell precursors |journal=Annu. Rev. Immunol. |volume=23 |issue= 1|pages=275–306 |year=2005 |pmid=15771572 |doi=10.1146/annurev.immunol.23.021704.115633}}&lt;/ref&gt; || [[TLR 7]], [[TLR 9]]
|}
Razlikovanje ovih tipova može se izvesti upotrbom markera [[BDCA-2]], [[BDCA-3]] i  [[BDCA-4]].&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Dzionek A, Fuchs A, Schmidt P, Cremer S, Zysk M, Miltenyi S, Buck D, Schmitz J |title=BDCA-2, BDCA-3, and BDCA-4: three markers for distinct subsets of dendritic cells in human peripheral blood |journal=J Immunol |volume=165 |issue=11 |pages=6037–46 |year=2000 |pmid=11086035 |url=http://www.jimmunol.org/cgi/reprint/165/11/6037.pdf |doi=10.4049/jimmunol.165.11.6037}}&lt;/ref&gt;

Limfoidni i mijeloidni DC razvijaju se iz limfoidnih i mijeloidnih prekursora, pa su stoga porijeklom [[hematopoeza|hematopoetski]]. Suprotno tome, [[folikulske dendritske ćelije]] (FDC) su vjerojatno [[mezenhim]]ske], a ne hematopoetskog porijekla i ne izražavaju [[MHC]], klasa II, ali su tako nazvane jer su smještene u limfoidne folikuli i imaju duge &quot;dendritske&quot; nastavke.

===Krvne===
Krvne DC-e istosmjerne vrijednosti obično se identificiraju i prebrojavaju u protočnoj citometriji. U ljudskoj krvi su definirane tri vrste DC-a: CD1c + mijeloidni istosmjerni DC, [[CD141]] + mijeloidni istosmjerni DC i [[CD303]] + plazmacitoidni istosmjerni DC. Ovo je nomenklatura koju je predložio Odbor za nomenklaturu [[Međunarodna unija imunoloških društava|Međunarodne unije imunoloških društava]].&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi = 10.1182/blood-2010-02-258558 | pmid=20628149| year=2010| last1=Ziegler-Heitbrock| first1=L| title=Nomenclature of monocytes and dendritic cells in blood| journal=Blood| volume=116| issue=16| pages=e74–80| last2=Ancuta| first2=P| last3=Crowe| first3=S| last4=Dalod| first4=M| last5=Grau| first5=V| last6=Hart| first6=D. N.| last7=Leenen| first7=P. J.| last8=Liu| first8=Y. J.| last9=MacPherson| first9=G| last10=Randolph| first10=G. J.| last11=Scherberich| first11=J| last12=Schmitz| first12=J| last13=Shortman| first13=K| last14=Sozzani| first14=S| last15=Strobl| first15=H| last16=Zembala| first16=M| last17=Austyn| first17=J. M.| last18=Lutz| first18=M. B.|url=https://iris.unibs.it/bitstream/11379/41075/1/Ziegler%20Blood%202010.pdf}}&lt;/ref&gt;
Dendritske ćelije koje cirkuliraju u krvi nemaju sva tipska svojstva onih u tkivu, tj. manje su zrele i nemaju dendrite. Ipak, one mogu obavljati složene funkcije, uključujući proizvodnju hemokina (u CD1c + mijeloidnim istosmjernim krugovima), [[unakrsna prezentacija|unakrsnu prezentaciju]] (u CD141 + mijeloidni DC) i proizvodnju IFN-alfa (u CD303 + plazmacitoidni DC).

===''In vitro''===
U nekim aspektima, uzgajane dendritske ćelije [[in vitro]] ne pokazuju isto ponašanje ili sposobnost kao ćelije izolirane '' ex vivo ''. Unatoč tome, često se koriste u istraživanjima jer su još uvijek mnogo dostupnije od originalnih DC-a. .&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Ohgimoto K, Ohgimoto S, Ihara T, Mizuta H, Ishido S, Ayata M, Ogura H, Hotta H |title=Difference in production of infectious wild-type measles and vaccine viruses in monocyte-derived dendritic cells |journal=Virus Res |volume=123 |issue=1 |pages=1–8 |year=2007 |pmid=16959355 |doi=10.1016/j.virusres.2006.07.006}}&lt;/ref&gt;
* Mo-DC ili MDDC odnosi se na ćelije sazrele iz [[monocit]]ima. 
* HP-DC su ćelije koje su izvedene iz [[Pluripotetne hematopoetske matične ćelije|prekursorskih hematopoetskih ćelija]].
 
==Životni ciklus==
=== Formiranje nezrelih ćelija i njihovo sazrijevanje ===
Dendritske ćelije potiču iz hematopoetskih ćelija potomaka koštane srži. Ovi će se prvobitno transformirati u nezrele dendritske ćelije. Za ove ćelije je karakteristična visoka endocitna aktivnost i nizak potencijal aktiviranja T-ćelija. Nezrele dendritske ćelije stalno nadgledaju okolno okruženje zbog patogena kao što su [[virus]] i [[bakterije]]. To se postiže putem [[receptor za prepoznavanje obrasca|receptora za prepoznavanje obrazaca]] (PRR) kao što su receptor koji liči  naplatnom (TLR). TLR prepoznaju specifične hemijske tragove koji se nalaze na podskupovima patogena. 
Nezrele dendritske ćelije mogu također [[fagocitoza|fagocitozirati]] male količine membrane iz živih vlastitih ćelija, u procesu zvanom glodanje. Jednom kada dođu u kontakt s prezentiranim antigenom, one se aktiviraju u zrele dendritske ćelije i počinju migrirati u [[limfni čvor]]. Patogeni se fagocitozom nezrelih dendritskih ćelija razgrađuju  [[protein]]e na male komade i nakon sazrevanja predstavljaju te fragmente na njihovoj ćelijskoj površini, koristeći molecule  [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] (MHC). Istovremeno, oni reguliraju receptore ćelijske površine koji djeluju kao [[kostimulacija|kreceptori]] u aktivaciji T-ćelija, kao što su [[CD80]] (B7.1), [[CD86]] (B7.2) i [[CD40]] uveliko poboljšavajući njihovu sposobnost aktiviranja T-ćelija. Oni također poništavaju [[CC hemokinski receptor CCR7|CCR7]], hemotaktski receptor koji podstiče dendritičke ćelije da putuju kroz [[krvitok]] do [[slezene]] ili kroz [[limfni sistem]] do [[limfni čvor|limfnih čvorova]]. Ovdje oni djeluju kao [[antigen-prezentirajuća ćelija]]: aktiviraju [[pomoćna ćelija|pomoćne ćelije]] i [[ćelije-ubice]] kao i [[B-ćelije]] predstavljajući ih antigenima dobijenim iz patogena, zajedno s neantigenskim specifičnim kostimulacijskim signalima. Dendritske ćelije mogu također inducirati toleranciju T-ćelija (nereagiranje). Određeni lektinski receptori tipa C (CLR-ovi) na površini dendritskih ćelija, koji funkcioniraju kao PRR, pomažu u upućivanju dendritskih ćelija kada je prikladno izazvati imunsku toleranciju umjesto aktiviranja limfocita.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors = Maverakis E, Kim K, Shimoda M, Gershwin M, Patel F, Wilken R, Raychaudhuri S, Ruhaak LR, Lebrilla CB | title = Glycans in the immune system and The Altered Glycan Theory of Autoimmunity | journal = J Autoimmun | volume = 57 | issue = 6 | pages = 1–13 | year=2015 | pmid = 25578468 | doi = 10.1016/j.jaut.2014.12.002 | pmc=4340844}}&lt;/ref&gt;

Svaka pomoćna T-ćelija specifična je za jedan određeni antigen. Samo profesionalne [[antigen-prezentirajuće ćelije]] (makrofagi, B-limfociti i dendritske ćelije) su u stanju aktivirati pomoćnu T-ćeliju iz odmaranje, kada je predstavljen odgovarajući antigen. Međutim, u nelimfoidnim organima makrofagi i B-ćelije mogu aktivirati samo [[memorijske T-ćelije]], dok dendritske ćelije mogu aktivirati i memorijske i [[neaktivirane T-ćelije]]  i najsnažnije su od svih ćelija koje predstavljaju antigen. U limfnom čvoru i sekundarnim limfoidnim organima, sve tri tipa ćelija mogu aktivirati nekorištene T-ćelije. Dok su zrele, dendritske ćelije sposobne su aktivirati antigen specifične CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T-ćelije, stvaranje T8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; memorijskih T-ćelija zahtijeva interakciju dendritskih ćelija sa CD4 &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; [[T-pomoćna ćelija|T-pomoćnih ćelija]].&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal | pmid= 15475958| year=2004| last1= Smith| first1= C. M.| title= Cognate CD4(+) T cell licensing of dendritic cells in CD8(+) T cell immunity| journal= Nature Immunology| volume= 5| issue= 11| pages= 1143–8| last2= Wilson| first2= N. S.| last3= Waithman| first3= J| last4= Villadangos| first4= J. A.| last5= Carbone| first5= F. R.| last6= Heath| first6= W. R.| last7= Belz| first7= G. T.| doi= 10.1038/ni1129}}&lt;/ref&gt; Ova pomoć CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T-ćelija dodatno aktivira zrele dendritske ćelije i licencira ih da efikasno induciraju CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;memorijske T-ćelije, koje se također mogu ekspandirati i  drugi puta.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1002/eji.201444477| pmid = 25211552| title = Concurrent interaction of DCs with CD4+and CD8+T cells improves secondary CTL expansion: It takes three to tango| journal = European Journal of Immunology| volume = 44| issue = 12| pages = 3543–59| year=2014| last1 = Hoyer| first1 = Stefanie| last2 = Prommersberger| first2 = Sabrina| last3 = Pfeiffer| first3 = Isabell A.| last4 = Schuler-Thurner| first4 = Beatrice| last5 = Schuler| first5 = Gerold| last6 = Dörrie| first6 = Jan| last7 = Schaft| first7 = Niels}}&lt;/ref&gt; Za ovu aktivaciju dendritskih ćelija, izgleda da je potrebna istodobna interakcija sva tri tipa  ćelija, naime CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T-pomoćnih ćelija, CD8&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T- i dendritskih ćelija.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;/&gt;

Kao što je gore pomenuto, mDC vjerojatno nastaju iz [[monocit]]a, bijelih krvnih zrnaca koja cirkuliraju u tijelu i, ovisno o pravom signalu, mogu se pretvoriti u dendritske ćelije ili [[makrofag]]e. Monociti se zauzvrat formiraju iz matičnih ćelija u [[koštana srž|koštanoj srži]].
Dendritske ćelije izvedene iz  monocita mogu se generirati in vitro iz [[mononuklearne ćelije periferne krvi|mononuklearnih ćelija periferne krvi]] (PBMC). Stavljanje PBMC-a u tikvicu za kulturu tkiva omogućava prijanjanje monocita. Tretman ovih monocita interleukinom 4 (IL-4) i faktorom stimuliranja kolonije granulociti-makrofagi (GM-CSF) dovodi do diferencijacije u nezrele dendritske ćelije (iDC) u otprilike sedmicu dana. Naknadno liječenje faktorom nekroze tumora (TNF) dalje diferencira iDC u zrele dendritske ćelije. Monociti se mogu inducirati da se diferenciraju u dendritske ćelije autopeptidom Ep1.B, dobijenim iz [[apolipoprotein E|apopiproteina E]].&lt;ref&gt;{{cite journal | authors=Stephens TA, Nikoopour E, Rider BJ, Leon-Ponte M, Chau TA, Mikolajczak S, Chaturvedi P, Lee-Chan E, Flavell RA, Haeryfar SM, Madrenas J, Singh B | pmid=18981105 | volume=181 | issue=10 | title=Dendritic cell differentiation induced by a self-peptide derived from apolipoprotein E. | year=2008 | journal=J Immunol | pages=6859–71 | doi=10.4049/jimmunol.181.10.6859 | url=http://www.jimmunol.org/content/jimmunol/181/10/6859.full.pdf | access-date=28. 12. 2019 | archive-date=28. 12. 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191228120943/https://www.jimmunol.org/content/jimmunol/181/10/6859.full.pdf | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; To su prvenstveno [[Tolerogene dendritske ćelije|tolerogene plazmacitoidne dendritske ćelije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | authors = Bellemore SM, Nikoopour E, Au BC, Krougly O, Lee-Chan E, Haeryfar SM, Singh B | year=2014 | title = Anti-atherogenic peptide Ep1.B derived from Apolipoprotein E induces tolerogenic plasmacytoid dendritic cells | url = | journal = Clin Exp Immunol | volume = 177 | issue = 3| pages = 732–42 | doi = 10.1111/cei.12370 | pmid = 24784480 | pmc = 4137858 }}&lt;/ref&gt;

=== Životni vijek ===
Aktivirani makrofagi imaju vijek trajanja od samo nekoliko dana, iako novi dokazi govore da bi se mogao produžiti na sedmice, a ne na dane. U miševa je procenjeno da će se dendritske ćelije nadopunjavati iz krvi brzinom od 4.000 ćelija na sat i podvrgnuti ograničenom broju dijeljenja tokom boravka u slezeni u periodu od 10 do 14 dana.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Liu|first=Kang|last2=Waskow|first2=Claudia|last3=Liu|first3=Xiangtao|last4=Yao|first4=Kaihui|last5=Hoh|first5=Josephine|last6=Nussenzweig|first6=Michel|date=juni 2007|title=Origin of dendritic cells in peripheral lymphoid organs of mice|journal=Nature Immunology|volume=8|issue=6|pages=578–583|doi=10.1038/ni1462|issn=1529-2908|pmid=17450143}}&lt;/ref&gt;

=== Istraživački izazovi ===
Tačna geneza i razvoj različitih tipova i podtipova dendritskih ćelija i njihova međusobna povezanost trenutno je tek marginalno shvaćena, jer su ove ćelije toliko rijetke i teško ih je izolirati da su tek posljednjih godina postale predmetom fokusiranog istraživanja. Različiti površinski antigeni koji karakteriziraju dendritske ćelije postali su poznati tek od 2000. godine; prije toga, istraživači su morali raditi s 'koktelom' nekoliko antigena koji, u kombinaciji, rezultiraju izolacijom ćelija s karakteristikama koje su jedinstvene za DC.

== Citokini ==
Dendritske ćelije su stalno u komunikaciji sa drugim ćelijama u tijelu. Ova komunikacija može biti u obliku izravnog kontakta ćelija-ćelija, na osnovu interakcije proteina ćelija i površina. Primjer za to uključuje interakciju membranskih proteina iz porodice B7 dendritske ćelijs s [[CD28]], prisutnim u [[limfocit]]ima. Međutim, [[interakcija ćelija-ćelija]] se takođe može odvijati na daljinu putem [[citokin]]a.

Naprimjer, stimuliranje dendritskih ćelija, mikrobnim ekstraktima ''in vivo'',  uzrokuje da dendritske ćelije da brzo počnu proizvoditi [[Interleukin 12|IL-12]].&lt;ref name=Reis&gt;{{cite journal  |authors=Reis e Sousa C, Hieny S, Scharton-Kersten T, Jankovic D, etal |title=In Vivo Microbial Stimulation Induces Rapid CD40 Ligand–independent Production of Interleukin 12 by Dendritic Cells and their Redistribution to T Cell Areas |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1997-12-01_186_11/page/1819 |journal=J. Exp. Med. |volume=186 |issue=11 |pages=1819–29 |year=1997 |pmid=9382881 |doi=10.1084/jem.186.11.1819 |pmc=2199158}}&lt;/ref&gt; IL-12 je signal koji pomaže slati naivne [[CD4]] T-ćelije prema fenotipu [[T-pomoćna ćelija|Th1]]. Krajnja posljedica je priprema i aktiviranje imunskog sistema za napad na antigene koje dendritska ćelija predstavlja na svojoj površini. Međutim, postoje razlike u proizvedenim citokinima, ovisno o vrsti dendritske ćelije. Plazmacitoidni DC ima sposobnost stvaranja ogromnih količina [[Interferon tip 1|tipa-1 IFN]], koji regrutuje više aktiviranih makrofaga, kako bi se omogućila [[fagocitoza]].&lt;ref name=Siegal&gt;{{cite journal  |authors=Siegal FP, Kadowaki N, Shodell M, Fitzgerald-Bocarsly PA, etal | title=The nature of the principal type 1 interferon-producing cells in human blood |url=https://archive.org/details/sim_science_1999-06-11_284_5421/page/1835 | journal=Science | date=11. 6. 1999 | volume=284 | issue=5421 | pages=1835–7 | doi= 10.1126/science.284.5421.1835 | pmid=10364556}}&lt;/ref&gt;

== Bolesti ==
=== Blastna plazmacitoidna dendritska neoplazma ===
Blastnna neoplazma plazmacitoidnih dendritskih ćelija je rijedak tip mijeloidnog [[karcinom]]a, koji se maligni pDC infiltrira kožu, koštanu srž, centralni živčani sistem i druga tkiva. Obično se bolest pojavljuje sa [[lezija]]ma na koži (npr. čvorovima, tumorima, papulama, površinama u obliku modrice i / ili čirevima) koji se najčešće javljaju na glavi, licu i gornjem dijelu trupa.&lt;ref name=&quot;pmid29760611&quot;&gt;{{cite journal | authors = Owczarczyk-Saczonek A, Sokołowska-Wojdyło M, Olszewska B, Malek M, Znajewska-Pander A, Kowalczyk A, Biernat W, Poniatowska-Broniek G, Knopińska-Posłuszny W, Kozielec Z, Nowicki R, Placek W | title = Clinicopathologic retrospective analysis of blastic plasmacytoid dendritic cell neoplasms | journal = Postepy Dermatologii I Alergologii | volume = 35 | issue = 2 | pages = 128–138 | year=2018}}&lt;/ref&gt; Ovo ispoljavanje može biti popraćeno infiltracijom cPC-a u druga tkiva, što rezultira otocima  [[limfni čvor|limfnih čvorova]], povećanom jetrom, povećanom slezenom, simptomima disfunkcije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] i sličnim nepravilnostima u grudima, očima, bubrezima i sl. plućima, gastrointestinalnom traktu, kostima, sinusima, ušima i / ili testisima.&lt;ref name=&quot;pmid28906324&quot;/&gt; Bolest može biti prisutna i kao pDC [[leukemija]], tj. povećana razina malignog pDC-a u krvi (tj.&gt; 2% nukleiranih ćelija) i koštane srži  (tj. [[citopenija]]) s [[propadanje koštane srži|propadanjem koštane srži]].&lt;ref name=&quot;pmid28906324&quot;&gt;{{cite journal |authors = Kim MJ, Nasr A, Kabir B, de Nanassy J, Tang K, Menzies-Toman D, Johnston D, El Demellawy D | title = Pediatric Blastic Plasmacytoid Dendritic Cell Neoplasm: A Systematic Literature Review | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 39 | issue = 7 | pages = 528–537 | date = oktobar 2017 | pmid = 28906324 | doi = 10.1097/MPH.0000000000000964 | url = }}&lt;/ref&gt; Blastna plazmacitoidna dendritska ćelija ima visoku stopu recidiva nakon početnih tretmana različitim režimima [[hemoterapija|hemoterapije]]. Kao posljedica toga, bolest ima lošu opću prognozu, pa se traže noviji hemoterapijski i nekemoterapijski lijekovi za poboljšanje situacije.&lt;ref name=&quot;pmid29455234&quot;&gt;{{cite journal |authors = Wang S, Wang X, Liu M, Bai O | title = Blastic plasmacytoid dendritic cell neoplasm: update on therapy especially novel agents | journal = Annals of Hematology | volume = 97 | issue = 4 | pages = 563–572 | date = april 2018 | pmid = 29455234 | doi = 10.1007/s00277-018-3259-z | url = }}&lt;/ref&gt;

=== Infekcija HIV-om ===
[[HIV]], koji uzrokuje [[AIDS]], može se vezati za dendritske ćelije pomoću različitih receptora eksprimiranih na ćeliji. Najbolji proučavani primjer je [[DC-SIGN]] (obično na MDC podskupu 1, ali i na drugim podskupovima pod određenim uvjetima; budući da nisu svi dendritski podskupovi ćelija izraženi kao DC-SIGN, njegova tačna uloga u seksualnom prijenosu HIV-1 nije jasna. Kada dendritska ćelija preuzme HIV, a potom putuje u [[limfni čvor]], virus se može prenijeti na pomoćne CD4 + T-ćelije,&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Cavrois M, Neidleman J, Kreisberg JF, Greene WC |title=In Vitro Derived Dendritic Cells trans-Infect CD4 T Cells Primarily with Surface-Bound HIV-1 Virions |journal=PLOS Pathogens |year=2007 |pmid=11086035 |url=http://www.plospathogens.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.ppat.0030004 |doi=10.4049/jimmunol.165.11.6037 |volume=165 |issue=11 |pages=6037–46 |access-date=28. 12. 2019 |archive-date=15. 9. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140915100942/http://www.plospathogens.org/article/info%3Adoi%2F10.1371%2Fjournal.ppat.0030004 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; doprinoseći razvoju infekcije. Ova infekcija dendritskih ćelija HIV-om objašnjava jedan mehanizam pomoću kojeg bi virus mogao postojati nakon dužeg [[Antiretrovirusni lijek|HAART-liječenja]]. Čini se da mnogi drugi virusi, poput virusa [[SARS]] koriste DC-SIGN kao 'autostop' do svojih ciljnih ćelija.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Yang, Zhi-Yong|title=pH-Dependent Entry of Severe Acute Respiratory Syndrome Coronavirus Is Mediated by the Spike Glycoprotein and Enhanced by Dendritic Cell Transfer through DC-SIGN |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2004-06_78_11/page/5642|journal=[[Journal of Virology|J. Virol.]] |volume=78 |issue=11 |pages=5642–50 |year=2004 |pmid=15140961 |doi=10.1128/JVI.78.11.5642-5650.2004 |pmc=415834|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;  Međutim, većina rada sa vezanjem virusa na ćelije koje eksprimiraju DC-SIGN obavljena je korištenjem in vitro ćelija kao što su moDC. Fiziološku ulogu DC-SIGN in vivo teže je utvrditi.

=== Kancer ===
Dendritske ćelije obično nisu obilne na mestima tumora, ali  njihova povećana gustina povezana je s boljim kliničkim ishodom, što sugerira da ove ćelije mogu učestvovati u kontroli progresije raka&lt;ref name=&quot;pmid25446897&quot;&gt;{{cite journal |authors = Broz ML, Binnewies M, Boldajipour B, Nelson AE, Pollack JL, Erle DJ, Barczak A, Rosenblum MD, Daud A, Barber DL, Amigorena S, Van't Veer LJ, Sperling AI, Wolf DM, Krummel MF | title = Dissecting the tumor myeloid compartment reveals rare activating antigen-presenting cells critical for T cell immunity | journal = Cancer Cell | volume = 10 | issue = 26 | pages = 638–52 |year=2014 | pmid = 25446897 | doi = 10.1016/j.ccell.2014.09.007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid30955881&quot;&gt;{{cite journal |authors = Binnewies M, Mujal AM, Pollack JL, Combes AJ, Hardison EA, Barry KC, Tsui J, Ruhland MK, Kersten K, Abushawish MA, Spasic M, Giurintano JP, Chan V, Daud AI, Ha P, Ye CJ, Roberts EW, Krummel MF | title = Unleashing Type-2 Dendritic Cells to Drive Protective Antitumor CD4+ T Cell Immunity | journal = Cell | volume = 177 | issue = 3 | pages = 556–571 | date = 2019 | doi = 10.1016/j.cell.2019.02.005}}&lt;/ref&gt;. Otkriveno je da [[karcinom pluća]] uključuje četiri različita podskupova dendritskih ćelija: tri klasična podskupa i jednu podskupinu dendritskih ćelija plazmacitoida &lt;ref name=&quot;pmid30979687&quot;&gt;{{cite journal |authors = Zilionis R, Engblom C, Pfirschke C, Savova V, Zemmour D, Saatcioglu HD, Krishnan I, Maroni G, Meyerovitz CV, Kerwin CM, Choi S, Richards WG, De Rienzo A, Tenen DG, Bueno R, Levantini E, Pittet MJ, Klein AM | title = Single-Cell Transcriptomics of Human and Mouse Lung Cancers Reveals Conserved Myeloid Populations across Individuals and Species | journal = Immunity | volume = 50 | issue = 5 | pages = 1317–1334 |year=2019| doi = 10.1016/j.immuni.2019.03.009}}&lt;/ref&gt;. Barem neki od ovih podskupova dendritskih ćelija mogu aktivirati CD4 + pomoćne T-ćelije i CD8 + citotoksične T-ćelije, koje su imunske ćelije koje također mogu suzbiti rast tumora. U eksperimentalnim modelima pokazalo se i dandritske ćelije koje doprinose uspjehu imunoterapije raka, naprimjer, blokatorom imunskog kontrolnog punkta anti-PD-1&lt;ref name=&quot;pmid27775706&quot;&gt;{{cite journal |authors = Moynihan KD, Opel CF, Szeto GL, Tzeng A, Zhu EF, Engreitz JM, Williams RT, Rakhra K, Zhang MH, Rothschilds AM, Kumari S, Kelly RL, Kwan BH, Abraham W, Hu K, Mehta NK, Kauke MJ, Suh H, Cochran JR, Lauffenburger DA, Wittrup KD, Irvine DJ | title = Eradication of large established tumors in mice by combination immunotherapy that engages innate and adaptive immune responses | journal = Nat Med | volume = 22 | issue =  12| pages = 1402–1410 | year=2016 | doi = 10.1038/nm.4200}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid30552023&quot;&gt;{{cite journal |authors = Garris CS, Arlauckas SP, Kohler RH, Trefny MP, Garren S, Piot C, Engblom C, Pfirschke C, Siwicki M, Gungabeesoon J, Freeman GJ, Warren SE, Ong S, Browning E, Twitty CG, Pierce RH, Le MH, Algazi AP, Daud AI, Pai SI, Zippelius A, Weissleder R, Pittet MJ | title = Successful Anti-PD-1 Cancer Immunotherapy Requires T Cell-Dendritic Cell Crosstalk Involving the Cytokines IFN-γ and IL-12 | journal = Immunity | volume = 49 | issue = 6 | pages = 1148–1161 |year=2018 | doi = 10.1016/j.immuni.2018.09.024}}&lt;/ref&gt;.

=== Autoimunost===
Također je poznato da promijenjena funkcija dendritskih ćelija ima glavnu ili čak ključnu ulogu u [[alergija]]ma i [[autoimunska bolest|autoimunskoj bolesti]] poput [[lupus eritematozus]] i upalnim bolestima crijeva ([[Crohnova bolest]] i [[ulcerozni kolitis]]).&lt;ref name=Baumgart&gt;{{cite journal |authors = Baumgart DC, Metzke D, Schmitz J, Scheffold A, Sturm A, Wiedenmann B, Dignass AU | year=2005 | title = Patients with active inflammatory bowel disease lack immature peripheral blood plasmacytoid and myeloid dendritic cells |url = https://archive.org/details/sim_gut_2005-02_54_2/page/228 | journal = Gut | volume = 54 | issue = 2 | pages = 228–36 | pmid = 15647187 | doi = 10.1136/gut.2004.040360}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Baumgart2&gt;{{cite journal |authors = Baumgart DC, Thomas S, Przesdzing I, Metzke D, Bielecki C, Lehmann SM, Lehnardt S, Dorffel Y, Sturm A, Scheffold A, Schmitz J, Radbruch A | year=2009 | title = Exaggerated inflammatory response of primary human myeloid dendritic cells to lipopolysaccharide in patients with inflammatory bowel disease | journal = Clin Exp Immunol | volume = 157 | issue = 3 | pages = 423–36 | pmid = 19664152 | doi = 10.1111/j.1365-2249.2009.03981.x | pmc = 2745038}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Baumgart3&gt;{{cite journal |authors = Baumgart DC, Carding SR | year=2007 | title = Inflammatory bowel disease: cause and immunobiology |url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_may-12-18-2007_369_9573/page/1627 | journal = The Lancet | volume = 369 | issue = 9573 | pages = 1627–40 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60750-8}}&lt;/ref&gt;

== Ostale životinje ==
Gore navedeno se odnosi na ljude. Kod ostali organizama, funkcija dendritskih ćelija može se neznatno razlikovati. Međutim, glavna funkcija tih ćelija, kao što je do sada poznato, je da uvijek djeluju kao imunski sentinel. Istražuju tijelo i prikupljaju informacije relevantne za imunskiki sistem, a zatim su u mogućnosti da ih upute i usmjere prema prilagodljivim produžecima kako bi odgovorili na izazove.
Pored toga, identificiran je i  neposredni prekursor za mijeloidne i limfoidne dendritske ćelije slezene.&lt;ref name=Naik&gt;{{cite journal  |authors=Naik SH, Metcalf D, van Nieuwenhuijze A, et al | journal=Nature Immunology | title=Intrasplenic steady-state dendritic cell precursors that are distinct from monocytes |year=2006 | volume=7 | issue=6 | pages=663–71 | doi=10.1038/ni1340}}&lt;/ref&gt; Ovom prekursoru, nazvanom pre-DC, nedostaje površinska ekspresija MHC klase II, a razlikuje se od monocita, koji prvenstveno stvaraju DC u ne-limfoidnim tkivima.

Dendritske ćelije također su pronađene i kod  [[kornjača]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Pérez-Torres | first=A |author2=Millán-Aldaco DA |author3=Rondán-Zárate A  | title=Epidermal Langerhans cells in the terrestrial turtle, ''Kinosternum integrum'' | url=https://archive.org/details/sim_developmental-and-comparative-immunology_may-june-1995_19_3/page/225 | journal=Developmental and Comparative Immunology | volume=19 | issue=3 | pages=225–236 |year=1995| doi=10.1016/0145-305X(95)00006-F }}&lt;/ref&gt;

==Galerija==
&lt;gallery&gt;
slika:Dendritic cell.JPG|Dendritska ćelija 
slika:S8-Dendritic Cells Dragging Conidia in Collagen.ogg| Dobro razrijeđena dendritska ćelija povlači konidiju na udaljenosti do 9&amp;nbsp;µm. Konidija, međutim, nije ćelija [[fagocitoza|fagocitoze]]. Posmatranje je vršeno tokom 3 sata sa jednim kadrom na svakih 30 s.
 slika:S6-Dendritic Cells with Conidia in Collagen.ogv|Jedna dendritska ćelija koja efikasno zauzima najmanje četiri konidije u svojoj blizini
&lt;/gallery&gt;

==Također pogledajte==
*[[B-ćelija]]
*[[Imunost]]

== Reference==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
* Ralf Stejnman:[http://www.rockefeller.edu/labheads/steinman/steinman-lab.php Website of Dr. Ralph M. Steinman at The Rockefeller University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090627151040/http://www.rockefeller.edu/labheads/steinman/steinman-lab.php |date=27. 6. 2009 }} 
* [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7888042.stm ''Cancer 'danger receptor' found''], BBC News, 15 February 2009.
* [http://www.medfak.ni.ac.rs/PREDAVANJA/3.%20FARMACIJA/IMUNOLOGIJA/2.Predavanje.pdf ''Predavanja iz imunologije''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191227224833/https://www.medfak.ni.ac.rs/PREDAVANJA/3.%20FARMACIJA/IMUNOLOGIJA/2.Predavanje.pdf |date=27. 12. 2019 }}
* [http://www.scribd.com/doc/64145328/imunologija-skripta ''Imunologija'', scribd.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160411202419/https://www.scribd.com/doc/64145328/imunologija-skripta |date=11. 4. 2016 }}
{{Imunološki sistem}}

[[Kategorija:Imunologija]]
[[Kategorija:Ljudske ćelije]]</text>
      <sha1>7c4lnm5tr8xce55ri3wacmqpyt3vo2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Promjena imunoglobulinske klase</title>
    <ns>0</ns>
    <id>458499</id>
    <revision>
      <id>3926609</id>
      <parentid>3918928</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:30:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13681" sha1="5iipd4f3xfp6bwg9xm4urdd0x9ur5c8" xml:space="preserve">[[slika:Class switch recombination.png|thumb|350px|right| Mehanizam rekombinacije prekidača klase koji omogućava promjenu izotipa u aktiviranim B-ćelijama.]]
'''Promjena klase imunolobulina''', poznata i kao '''mijenjanje izotipa''', '''izotipska komutacija''' ili '''rekombinacija klasnog prekidača''' ('''CSR''') , je biološki mehanizam koji mijenja proizvodnju [[B-ćelija]] za stvarenje [[antitijelo|imunoglobulina]] iz jednog tipa u drugi, kao što je iz [[izotip]]a [[imunoglobulin M|IgM]] na izotip [[Imunoglobulin G|IgG]]. Tokom ovog procesa, dio antitijela s konstantnom regijom [[teški lanac imunoglobulina|teškog lanca]] se mijenja, ali njegovo varijabilno područje ostaje isto (izrazi &quot;varijabilna&quot; i &quot;konstanta&quot; odnose se na promjene ili nedostatak istog između antitijela koja ciljaju različite [[epitop]]e). Kako se varijabilna regija ne mijenja, mijenjanje klase ne utiče na specifičnost antigena. Umjesto toga, antitijelo zadržava [[Afinitet (farmakologija)|afinitet]] za iste antigene, ali može komunicirati s različitim [[Efektor (biologija)|efektornim]] [[molekula]]ma.

== Mehanizam ==
Promjena klase događa se nakon aktiviranja zrele [[B-ćelije]] preko njegove molekule vezane za membranu (ili [[B-ćelijski receptor]]) da bi se generirale različite klase antitijela, sve sa istim promenljivim domenima kao izvorno antitelo koje je generirano u nezreloj B-ćeliji tokom procesa [[(D) J rekombinacije]], ali koji ima različite konstantne domene u svojim [[teški lanac imunoglobulina|teškim lancima]].&lt;ref name=Market&gt;Eleonora Market, F. Nina Papavasiliou (2003) [http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371/journal.pbio.0000016 ''V(D)J Recombination and the Evolution of the Adaptive Immune System''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216234514/http://biology.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&amp;doi=10.1371%2Fjournal.pbio.0000016 |date=16. 2. 2008 }} PLoS Biology, 1(1): e16.&lt;/ref&gt;

Zrele [[neupotrebljene B-ćelije]] proizvode i  [[IgM]] i [[IgD]], koji su prva dva segmenta teškog lanca u imunoglobulinskom [[Lokus (genetika)|lokusu]]. Ove B-ćelije razmnožavaju se, nakon aktiviranja antigenom. Ako aktivirane B-ćelije naiđu na specifične signalne molekule putem svojih [[CD40]] i [[citokin]]skih receptora (oba modulirana od putem [[T-pomoćne ćelije]]), podvrgavaju se promjeni klasa antitijela za stvaranje IgG, IgA ili IgE antitijela. Tokom ove prpmjene, konstantna regija teškog lanca imunoglobulina se mijenja, ali promjenjive regije, a time i antigena specifičnost, ostaju iste. To omogućava različitim ćelijama kćerima iz iste aktivirane B-ćelije da proizvode antitijela različitih izotipova ili pod-tipova (npr. IgG1, IgG2 itd.).&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Stavnezer J, Amemiya CT |title=Evolution of isotype switching |journal=Semin. Immunol. |volume=16 |issue=4 |pages=257–75 |year=2004 |pmid=15522624 |doi=10.1016/j.smim.2004.08.005}}&lt;/ref&gt;

Redoslijed [[egzon]]a teškog lanca je sljedeći:
* μ - [[IgM]]
* δ - [[IgD]]
* γ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; - [[IgG]]3
* γ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; - IgG1
* α&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; - [[IgA]]1
* γ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - IgG2
* γ&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; - IgG4
* ε - [[IgE]]
* α&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; - IgA2&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Parham|first1=Peter|title=The Immune System|url=https://archive.org/details/immunesystem0000parh|date=2015|publisher=Garland Science|edition=4th}}&lt;/ref&gt;

Promjena klase događa se mehanizmom koji se naziva vezanje rekombinacije prekidača klase (CSR). Rekombinacija klasnih prekidača je biološki mehanizam koji omogućava da se klasa [[antitijela]] proizvedena aktiviranom ćelijom mijenja tokom procesa poznatog kao izotipija ili promjena klase. Tokom CSR-a, dijelovi [[Lokus (genetika)|lokusa]] teškog lanca antitela se uklanjaju iz [[hromosom]]a, a genski segmenti koji okružuju izbrisani dio ponovo se spajaju kako bi zadržali funkciju  gena za  antitela različitih [[izotip]]ova. Dvolančlani prekidi nastaju u DNK sa sačuvanim [[nukleotid]]nim motivima, nazvanim preklopnim (S) regijama, koji su uzvodno od [[gen]]skog segmenata koji kodiraju konstantne regije antitijela [[teški lanac imunoglobulina|teških lanaca]]; oni se javljaju u blizini svih gena konstantne regije teškog lanca, s izuzetkom δ-lanca. Takva [[DNK]] se naziva zarezana ili obilježena (DNK), a razbijena je na dva odabrana S-područja, djelovanjem niza [[enzim]]a, uključujući [[AID|Aktivacijom-induciranu (citidin) deaminazu]] (AID), [[uracil]] [[DNK-glikozilaza|DNK-glikolazu]] i [[AP-endonukleaza|apirimidnu/apurinsku (AP)-endonukleazu]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Durandy A |title=Activation-induced cytidine deaminase: a dual role in class-switch recombination and somatic hypermutation |journal=Eur. J. Immunol. |volume=33 |issue=8 |pages=2069–73 |year=2003 |pmid=12884279 |doi=10.1002/eji.200324133}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Casali P, Zan H |title=Class switching and Myc translocation: how does DNA break? |journal=Nat. Immunol. |volume=5 |issue=11 |pages=1101–3 |year=2004 |pmid=15496946 |doi=10.1038/ni1104-1101 |pmc=4625794}}&lt;/ref&gt;

Intervencijska DNK između S-regija naknadno se briše iz kromosoma, uklanjajući neželjene μ ili δ konstantne regije [[egzon]]a teškog lanca i omogućava supstituciju gena, γ, α ili ε konstantnog područja gena. Slobodni krajevi DNK ponovo se spajaju postupkom koji se zove [[nehomologno spajanje krajeva]] (NHEJ) za povezivanje [[egzon]]a varijabilnog domena sa željenim nizom stalnih domena konstantnog domena teškog lanca antitijela.&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Lieber MR, Yu K, Raghavan SC |title=Roles of nonhomologous DNA end-joining, V(D)J recombination, and class switch recombination in chromosomal translocations |journal=DNA Repair (Amst.) |volume=5 |issue=9–10 |pages=1234–45 |year=2006 |pmid=16793349 |doi=10.1016/j.dnarep.2006.05.013}}&lt;/ref&gt; U nedostatku spajanja nehomolognog kraja, slobodni krajevi DNK mogu se pridružiti alternativnim putem koji je pristran prema mikrohomologiji,&lt;ref&gt;{{cite journal |authors=Yan CT, Boboila C, Souza EK, Franco S, Hickernell TR, Murphy M, Gumaste S, Geyer M, Zarrin AA, Manis JP, Rajewsky K, Alt FW |title=IgH class switching and translocations use a robust non-classical end-joining pathway |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-09-27_449_7161/page/478 |journal=Nature |year=2007 |pmid=17713479 |doi=10.1038/nature06020 |volume=449 |pages=478–82 |issue=7161 }}&lt;/ref&gt; s izuzetkom µ i δ gena, [[B-ćelija]] se u bilo kom trenutku eksprimira samo jednim razredom antitijela.

Premda je rekombinacija klasnih prekidača uglavnom delecijski proces, preuređivanje hromosoma u &quot;cis&quot;, može se pojaviti (u 10 do 20% slučajeva, ovisno o klasi Ig) kao interhromosomskaa translokacija koja rekombinira gene imunoglobulina teškog lanca iz obaju alela.&lt;ref name=&quot;pmid15879114&quot;&gt;{{cite journal | authors = Reynaud S, Delpy L, Fleury L, Dougier HL, Sirac C, Cogné M | title = Interallelic class switch recombination contributes significantly to class switching in mouse B cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2005-05-15_174_10/page/6176 | journal = Journal of Immunology | volume = 174 | issue = 10 | pages = 6176–83 | date =2005 | pmid = 15879114| doi = 10.4049/jimmunol.174.10.6176}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24848929&quot;&gt;{{cite journal |authors = Laffleur B, Bardet SM, Garot A, Brousse M, Baylet A, Cogné M | title = Immunoglobulin genes undergo legitimate repair in human B cells not only after cis- but also frequent trans-class switch recombination | journal = Genes and Immunity | volume = 15 | issue = 5 | pages = 341–6 | date = 2014 | pmid = 24848929 | doi = 10.1038/gene.2014.25}}&lt;/ref&gt;

== Odgovorni citokini za promjenu klase ==
T-ćelijski citokini moduliraju klasu miša (tabela 1) i čovjeka (tabela 2). Ovi citokini mogu imati supresivne efekte na proizvodnju IgM.&lt;ref name=Janeway_2001&gt;{{cite book |author1=Janeway CA Jr. |author2=Travers P |author3=Walport M |author4=Shlomchik MJ |title=Immunobiology. |edition=5th |publisher=Garland Publishing |year=2001 |id=[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?rid=imm.section.161 (via NCBI Bookshelf)] |isbn=978-0-8153-3642-6|url=https://archive.org/details/immunobiology00char }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Male&gt;Male D, Brostoff J, Roth DB, Roitt I (2006). Immunology, 7th ed., Philadelphia: Mosby Elsevier, {{ISBN|978-0-323-03399-2}} (pbk.)&lt;/ref&gt;

== Odgovorne genske regulacijske sekvence==
Pored vrlo ponavljajuće strukture ciljnih S regija, proces klasne promjene treba S regije najprije prepisati i spajati iz transkripata teških lanaca imunoglobulina (koji leže unutar [[intron]]a). Pregradnja [[hromatin]]a, dostupnost transkripcije i AID-a i sinapsa slomljenih S regija su pod nadzorom velikog super-pojačivača, smještenog više nizvodno od distalnog gena Calfa, 3'regulatorne regije (3'RR).&lt;ref name=&quot;pmid21762815&quot;&gt;{{cite book |authors = Pinaud E, Marquet M, Fiancette R, Péron S, Vincent-Fabert C, Denizot Y, Cogné M | title = The IgH locus 3' regulatory region: pulling the strings from behind | journal = Advances in Immunology | volume = 110 | issue = | pages = 27–70 | date = 2011 | pmid = 21762815 | doi = 10.1016/B978-0-12-387663-8.00002-8 | isbn = 9780123876638 }}&lt;/ref&gt; U nekim slučajevima se 3'RR super-pojačivač može sam ciljati AID-om i podvrgnuti prekidu [[DNK]]  i spajanju sa Sμ, koji zatim deletira lokus teškog lanca Ig i definira [[lokus samoubistvene rekombinacije]] (LSR).&lt;ref name=&quot;pmid22539552&quot;&gt;{{cite journal |authors = Péron S, Laffleur B, Denis-Lagache N, Cook-Moreau J, Tinguely A, Delpy L, Denizot Y, Pinaud E, Cogné M | title = AID-driven deletion causes immunoglobulin heavy chain locus suicide recombination in B cells |url = https://archive.org/details/sim_science_2012-05-18_336_6083/page/930 | journal = Science | volume = 336 | issue = 6083 | pages = 931–4 |year= 2012 | pmid = 22539552 | doi = 10.1126/science.1218692 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tabela 1: Promjena klase kod miša 
|-
!  rowspan=&quot;2&quot; | T-ćelije
!  rowspan=&quot;2&quot; | Citokini
!  colspan=&quot;6&quot; | Klase imunoglobulina
|- 
! IgG1
! IgG2a
! IgG2b
! IgG3
! IgG4
! IgE
! IgA
|- 
!  rowspan=&quot;2&quot; | Th2
! IL-4
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
|- 
! IL-5
| 
| 
| 
| 
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
|- 
! Th1
! IFNγ
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| ↓
|- 
! rowspan=&quot;2&quot; | Treg
! TGFβ
| 
| 
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
|-
!IL-10&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = IL-10 selectively regulates murine Ig isotype switching|journal = International Immunology|date = 1. 5. 1996|issn = 0953-8178|pmid = 8671667|pages = 781–790|volume = 8|issue = 5|first = N.|last = Shparago|first2 = P.|last2 = Zelazowski|first3 = L.|last3 = Jin|first4 = T. M.|last4 = McIntyre|first5 = E.|last5 = Stuber|first6 = L. M.|last6 = Peçanha|first7 = M. R.|last7 = Kehry|first8 = J. J.|last8 = Mond|first9 = E. E.|last9 = Max|doi=10.1093/intimm/8.5.781}}&lt;/ref&gt;
!
!
!
|align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
!
!
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Tabela 2: Promjena klase kod čovjeka
!  rowspan=&quot;2&quot; | T-ćelije
!  rowspan=&quot;2&quot; | Citokini
!  colspan=&quot;6&quot; | Klasa imunoglobulina
|- 
! IgG1
! IgG2
! IgG3
! IgG4
! IgA
! IgE
|- 
!  rowspan=&quot;2&quot; | Th2
! IL-4
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
| align=&quot;center&quot;| ↓
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
|- 
! IL-5
| 
| 
| 
| 
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
|- 
! Th1
! IFNγ
| align=&quot;center&quot;| ↓
| 
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
| 
| align=&quot;center&quot;| ↓
|- 
! rowspan=&quot;2&quot; | Treg
! TGFβ
| 
| 
| align=&quot;center&quot;| ↓
| 
| align=&quot;center&quot;| &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
| 
|-
!IL-10&lt;ref name=&quot;pmid8294883&quot;&gt;{{cite journal | authors = Brière F, Servet-Delprat C, Bridon JM, Saint-Remy JM, Banchereau J |authorlink5=Jacques Banchereau| title = Human interleukin 10 induces naive surface immunoglobulin D+ (sIgD+) B cells to secrete IgG1 and IgG3 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1994-02-01_179_2/page/757 | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 179 | issue = 2 | pages = 757–62 | date = februar 1994 | pmid = 8294883 | pmc = 2191366 | doi = 10.1084/jem.179.2.757 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8642297&quot;&gt;{{cite journal | authors = Malisan F, Brière F, Bridon JM, Harindranath N, Mills FC, Max EE, Banchereau J, Martinez-Valdez H | title = Interleukin-10 induces immunoglobulin G isotype switch recombination in human CD40-activated naive B lymphocytes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1996-03_183_3/page/n234 | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 183 | issue = 3 | pages = 937–47 | date = mart 1996 | pmid = 8642297 | pmc = 2192363 | doi = 10.1084/jem.183.3.937 }}&lt;/ref&gt; 
|align=&quot;center&quot; | &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
!
|align=&quot;center&quot; | &lt;span style=&quot;color:red;&quot;&gt;↑&lt;/span&gt;
!
!
!
|}

== Također pogledajte==
* [[Antitijelo]]
* [[Imunogenetika]]

== Reference==
{{refspisak|30em}}

== Vanjski linkovi ==

* {{MeshName|Immunoglobulin+class+switching}}
{{Imunološki sistem}}

[[Kategorija:Imunološki sistem]]
[[Kategorija:Biološki procesi]]
[[Kategorija:Imunologija]]</text>
      <sha1>5iipd4f3xfp6bwg9xm4urdd0x9ur5c8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Id, ego i super-ego</title>
    <ns>0</ns>
    <id>458948</id>
    <revision>
      <id>3925793</id>
      <parentid>3924198</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40850" sha1="romd2eguh7ymt9irfhl9py30zuu3gpn" xml:space="preserve">{{Psihoanaliza}}
[[Datoteka:Freudov ledeni brijeg - Svjesno predsvjesno i nesvjesno (bs).png|mini|mini|desno|300px|Metafora ledenog brijega često se koristi za objašnjavanje odnosa između različitih dijelova psihe]]
'''Id, ego i super-ego''' predstavljaju tri međusobno povezana i međudjelujuća dijela [[Psihički aparat|psihičkog aparata]], opisana u strukturnom modelu [[psiha (psihologija)|psihe]] [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]]. Ovi pojmovi su teorijski konstrukti koje je Freud koristio kako bi objasnio osnovnu strukturu psihičkog života onako kako se ona ispoljava u psihoanalitičkoj praksi. Freud je koristio [[Njemački jezik|njemačke]] izraze ''das Es'', ''Ich'' i ''Über-Ich'', koji doslovno znače ″ono″, ″ja″ i ″nad-ja″. [[Latinski jezik|Latinski]] termini ''id'', ''ego'' i ''super-ego'' uvedeni su u prijevodima njegovih djela te su ostali u širokoj upotrebi.

Strukturni model uveden je u Freudovom djelu ''[[S one strane principa zadovoljstva]]'' iz 1920, a dodatno je razrađen i formalizovan u kasnijim djelima, među kojima je i ''[[Ego i Id]]'' iz 1923. Sigmund Freud razvio je ovaj model kao odgovor na nejasnoće koje su se pojavile u vezi s pojmovima ″svjesno″ i ″nesvjesno″ u njegovom ranijem topografskom modelu psihe.&lt;ref name=&quot;Bullock_Trombley_1999&quot;&gt;{{cite book |editor1-last=Bullock |editor1-first=Alan |editor2-last=Trombley |editor2-first=Stephen |date=1999 |title=The New Fontana Dictionary of Modern Thought |edition=3. |publisher=HarperCollins Publishers |location=London |isbn=978-0-00-255869-3 |url=https://archive.org/details/newfontanadictio0000unse |access-date=10. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freud_1920&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1920 |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XVIII (1920–1922): Beyond the Pleasure Principle, Group Psychology and Other Works |publisher=The Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis |location=London |url=https://www.sas.upenn.edu/~cavitch/pdf-library/Freud_Beyond_P_P.pdf |access-date=10. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U najširem smislu, ''id'' predstavlja nesvjesni skup [[Instinkt|nagonskih]] potreba, impulsa i želja koje nisu međusobno usklađene. ''Super-ego'' je dio psihe koji sadrži internalizirane društvene norme, pravila i vrijednosti, oblikovane prvenstveno pod utjecajem roditeljskih zahtjeva, zabrana i očekivanja tokom djetinjstva. ''Ego'' je psihička instanca koja nastoji uskladiti zahtjeve ida, ograničenja vanjske stvarnosti i moralne zahtjeve super-ega te na osnovu toga usmjerava ponašanje pojedinca.

Objašnjavajući odnos između ega i ida, Sigmund Freud uporedio je ego s jahačem, a id s konjem. Prema toj analogiji, jahač mora obuzdavati i usmjeravati znatno snažniju energiju konja, istovremeno mu povremeno dopuštajući ostvarenje njegovih nagona u granicama onoga što je moguće i prihvatljivo. Na sličan način, ego nastoji upravljati energijama ida i usmjeravati ih prema djelovanju koje je prilagođeno stvarnosti. Freud je stoga smatrao da ego ″ima običaj pretvarati volju ida u djelovanje kao da je riječ o njegovoj vlastitoj volji″.&lt;ref name=&quot;Freud_1966&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1966 |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume XIX (1923–1925): The Ego and the Id and Other Works |publisher=The Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis |location=London |url=https://archive.org/details/standardeditiono0019freu_dfi9 |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Preveo James Strachey}}&lt;/ref&gt;

== Historija i prijevod termina ==

Izrazi ''id'', ''ego'' i ''super-ego'' nisu termini koje je koristio sam [[Sigmund Freud]], nego latinizirani oblici koje je uveo njegov prevodilac [[James Strachey]]. Freud je u svojim djelima koristio njemačke izraze ''das Es'', ''das Ich'' i ''das Über-Ich'',&lt;ref name=&quot;Laplanche_Pontalis_1974&quot;&gt;{{cite book |last1=Laplanche |first1=Jean |last2=Pontalis |first2=J.-B. |date=1974 |title=The Language of Psycho-Analysis |publisher=W. W. Norton &amp; Company |location=New York |isbn=978-0-393-01105-0 |url=https://archive.org/details/languageofpsycho00lapl |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Preveo Donald Nicholson-Smith}}&lt;/ref&gt; koji doslovno ″ono″, ″ja″ i ″nad-ja″. Zbog toga su ovi pojmovi njemačkim čitaocima bili relativno lako razumljivi i povezani sa svakodnevnim jezikom.

Izraz ''das Es'' prvobitno je koristio [[Georg Groddeck]], čije su ideje privukle Freudovu pažnju. U engleskim prijevodima Groddeckovih djela ovaj termin preveden je kao ''the It'' (″ono″).&lt;ref name=&quot;Groddeck_1928&quot;&gt;{{cite book |last=Groddeck |first=Georg |date=1928 |title=The Book of the It: Psychoanalytic Letters to a Friend |publisher=Nervous and Mental Disease Publishing Company |location=New York |url=https://archive.org/details/b29815101 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Termin ''ego'' preuzet je neposredno iz [[Latinski jezik|latinskog jezika]], u kojem predstavlja [[nominativ]] prvog lica jednine [[Lična zamjenica|lične zamjenice]] i doslovno znači ″ja″.

Način na koji su Freudovi termini prevedeni na engleski jezik bio je predmet kritika. Tako je [[Bruno Bettelheim]] smatrao da su engleski prijevodi otežali razumijevanje Freudovih ideja jer su svakodnevni i neposredni jezik njegovih originalnih njemačkih tekstova zamijenili formalizovanom stručnom terminologijom.&lt;ref name=&quot;Symington_2018&quot;&gt;{{cite book |last=Symington |first=Neville |date=2018 |title=Narcissism: A New Theory |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-1-85575-047-0 |url=https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9780429902246_A35080221/preview-9780429902246_A35080221.pdf |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Id ==

[[Sigmund Freud]] smatrao je da je id [[Nesvjesno|nesvjesni]] izvor tjelesnih potreba, impulsa i [[želja]], posebno onih povezanih s agresivnošću i seksualnim nagonom.&lt;ref name=&quot;Martin_2010&quot;&gt;{{cite book |last1=Martin |first1=G. Neil |last2=Carlson |first2=Neil R. |last3=Buskist |first3=William |date=2010 |title=Psychology |edition=4. |publisher=Pearson Education Limited |location=Harlow, Essex |isbn=978-0-273-72011-9 |url=http://www.sociology.org.uk/notes/Psychology4ed.pdf |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Id djeluje u skladu s [[Princip zadovoljstva (psihologija)|principom zadovoljstva]] — psihičkom načelom usmjerenim ka trenutnom zadovoljenju impulsa i želja.&lt;ref name=&quot;Schacter_2009&quot;&gt;{{cite book |last1=Schacter |first1=Daniel L. |last2=Gilbert |first2=Daniel T. |last3=Wegner |first3=Daniel M. |date=2009 |title=Psychology |edition=2. |publisher=Worth Publishers |location=New York City |isbn=978-1-4292-3719-2 |url=https://archive.org/details/psychology0000scha/page/481 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Freud je id opisivao kao ″tamni, nepristupačni dio naše ličnosti″. Prema njegovom mišljenju, id nije moguće neposredno spoznati, već se o njemu može zaključivati uglavnom na osnovu analize snova i neurotskih simptoma. Budući da djeluje izvan svjesnog iskustva, može se opisati prvenstveno kroz njegov odnos i suprotnost prema egu. Freud je smatrao da id nema organizovanu strukturu niti jedinstvenu volju. Njegovo djelovanje usmjereno je isključivo na zadovoljenje nagona u skladu s [[Princip zadovoljstva (psihologija)|principom zadovoljstva]].&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1933 |title=New Introductory Lectures On Psycho-analysis |publisher=Carlton House |location=New York |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.49982 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U idu ne postoje logičko rasuđivanje ni pretpostavke koje karakterišu svjesni mentalni život. Suprotstavljeni impulsi mogu postojati istovremeno, bez međusobnog poništavanja, a u njemu ne postoji ništa što bi odgovaralo pojmovima negacije ili vremena. Freud je također isticao da id ne poznaje vrijednosne sudove, moralna načela niti razlikovanje dobra i zla. Prema njegovom shvatanju, id se sastoji od nagonskih ulaganja psihičke energije koja teži neposrednom pražnjenju i zadovoljenju.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt;

Sa razvojnog stanovišta, id prethodi egu. Prema Freudovom shvatanju, id se sastoji od osnovnih nagonskih pobuda koje su prisutne od rođenja, ukorijenjene u tjelesnoj organizaciji pojedinca i vođene isključivo [[Princip zadovoljstva (psihologija)|principom zadovoljstva]].&lt;ref name=&quot;Lapsley_Stey_2012&quot;&gt;{{cite book |last1=Lapsley |first1=Daniel K. |last2=Stey |first2=Paul C. |editor-last=Ramachandran |editor-first=V. S. |date=2012 |title=Encyclopedia of Human Behavior |edition=2. |chapter=Id, Ego, and Superego |publisher=Academic Press |location=San Diego |pages=393–399 |isbn=978-0-08-096180-4 |doi=10.1016/B978-0-12-375000-6.00199-3 |chapter-url=http://www3.nd.edu/~dlapsle1/Lab/Articles_%26_Chapters_files/Entry%20for%20Encyclopedia%20of%20Human%20BehaviorFInal%20Submitted%20Formatted4.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161213073830/http://www3.nd.edu/~dlapsle1/Lab/Articles_%26_Chapters_files/Entry%20for%20Encyclopedia%20of%20Human%20BehaviorFInal%20Submitted%20Formatted4.pdf |archive-date=13. 12. 2016 |url-status=dead |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freud_1949&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1949 |title=An Outline of Psycho-Analysis |publisher=The Hogarth Press and the Institute of Psycho-Analysis |location=London |url=https://archive.org/details/b2981487x |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Freud je smatrao da psihički aparat u početku postoji kao nediferencirani id. Tokom razvoja, iz jednog njegovog dijela postepeno se oblikuje strukturirani ego, odnosno doživljaj [[Self|vlastitog ja]] kao integrisane cjeline. Za razliku od ida, ego svoje djelovanje ne zasniva samo na principu zadovoljstva, već uzima u obzir i zahtjeve vanjske stvarnosti, odnosno princip realnosti.

Freud je id opisivao kao ″veliki rezervoar [[libido|libida]]″, odnosno psihičke energije želje, koja se u psihoanalitičkoj teoriji najčešće povezuje sa seksualnim nagonima.&lt;ref name=&quot;Freud_1984&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1984 |title=On Metapsychology: The Theory of Psychoanalysis |series=The Pelican Freud Library |volume=11 |editor-last=Richards |editor-first=Angela |publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth |url=https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Preveo James Strachey}}&lt;/ref&gt; Libido predstavlja energiju životnih nagona, usmjerenih na održavanje, obnavljanje i razvoj života. Kasnije je Freud u svoju teoriju uveo i koncept [[Nagon smrti|nagona smrti]], za koji je smatrao da teži vraćanju organskog života u neživo stanje.&lt;ref name=&quot;Freud_1984&quot; /&gt; Prema njegovom mišljenju, nagon smrti djelimično se ispoljava kao ''″nagon destrukcije″'' usmjeren prema vanjskom svijetu i drugim živim bićima, prvenstveno kroz agresivno ponašanje.&lt;ref name=&quot;Freud_1984&quot; /&gt; Budući da id obuhvata sve nagonske impulse, Freud je smatrao da su i destruktivni nagoni i [[Eros]], odnosno životni nagoni, sastavni dijelovi ida.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt;

== Ego ==
[[Datoteka:Structural-Model1.png|mini|mini|desno|300px|″Ego nije jasno odvojen od ida; njegov donji dio stapa se s njim. Potisnuti sadržaji također se stapaju s idom i predstavljaju njegov dio. Od ega su jasno odvojeni jedino otporima potiskivanja, ali s egom mogu komunicirati posredstvom ida.″ ([[Sigmund Freud]], 1923)]]
Ego djeluje u skladu s [[Princip realnosti|principom realnosti]]. Njegova funkcija je da obrađuje i organizuje opažaje, misli, sjećanja i snove, povezujući ih u logički koherentne cjeline i usmjeravajući ponašanje pojedinca. Budući da su nagoni ida često u sukobu s moralnim normama, društvenim pravilima i kulturnim zahtjevima,&lt;ref name=&quot;Freud_1930&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1930 |title=Das Unbehagen in der Kultur |publisher=Internationaler Psychoanalytischer Verlag |location=Wien |url=https://archive.org/details/DasUnbehagenInDerKultur |access-date=11. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freud_1927&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1927 |title=Die Zukunft einer Illusion |publisher=Internationaler Psychoanalytischer Verlag |location=Wien / Leipzig / Zürich |url=https://archive.org/details/Freud_1927_Die_Zukunft_einer_Illusion_k |access-date=11. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; ego nastoji usmjeriti nagonsku energiju i omogućiti zadovoljenje nagona na način koji je usklađen sa zahtjevima stvarnosti.&lt;ref name=&quot;Noam_1984&quot;&gt;{{cite journal |last=Noam |first=Gil G. |last2=Hauser |first2=Stuart T. |last3=Santostefano |first3=Sebastiano |last4=Garrison |first4=William |last5=Jacobson |first5=Alan M. |last6=Powers |first6=Sally I. |last7=Mead |first7=Merrill |date=1984 |title=Ego Development and Psychopathology: A Study of Hospitalized Adolescents |journal=Child Development |volume=55 |issue=1 |pages=184–194 |doi=10.1111/j.1467-8624.1984.tb00283.x |url=https://www.jstor.org/stable/1129844 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Freud je ego opisivao kao posrednika između ida i vanjskog svijeta. U toj ulozi ego pokušava pomiriti nagonske zahtjeve ida sa ograničenjima stvarnosti, pri čemu često racionalizuje ili prikriva nesvjesne impulse ida. Prema Freudu, ego je nerijetko ″primoran prikrivati nesvjesne zahtjeve ida vlastitim [[Racionalizacija (psihologija)|racionalizacijama]], prikrivati sukobe između ida i stvarnosti te stvarati privid da uvažava zahtjeve stvarnosti čak i onda kada id ostaje nepopustljiv i nepromijenjen″.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt;

Freud je u početku izraz ego koristio za označavanje osjećaja vlastitog ja, ali je kasnije njegovo značenje proširio tako da obuhvati različite psihičke funkcije, uključujući prosuđivanje, toleranciju, [[Testiranje realnosti|provjeru stvarnosti]], kontrolu, planiranje, [[Odbrambeni mehanizmi|odbrambene mehanizme]], sintezu informacija, intelektualno funkcionisanje i [[pamćenje]]. U tom smislu, ego predstavlja organizacijsko načelo na kojem se zasnivaju mišljenje i tumačenje stvarnosti.&lt;ref name=&quot;Snowden_2005&quot;&gt;{{cite book |last=Snowden |first=Ruth |date=2005 |title=Freud |url=https://archive.org/details/freud0000snow |publisher=Teach Yourself |location=London |access-date=11. 6. 2026 |language=en |isbn=978-0-340-88402-7}}&lt;/ref&gt;

Prema Freudu, ego je dio ida koji je oblikovan neposrednim utjecajem vanjskog svijeta. Za razliku od ida, koji sadrži nagonske strasti i impulse, ego predstavlja ono što se može nazvati razumom i zdravim razumom. Freud je odnos između ega i ida ponovo ilustrovao metaforom jahača i konja. Kao što jahač mora obuzdavati i usmjeravati snažnijeg konja, tako i ego nastoji upravljati energijama ida. Međutim, za razliku od jahača koji koristi vlastitu snagu, ego se pri tome služi energijom koju posuđuje od ida.&lt;ref name=&quot;Freud_1984&quot; /&gt; Freud je također smatrao da ego istovremeno služi ″trojici strogih gospodara″: vanjskom svijetu, super-egu i idu.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt; Njegova osnovna zadaća jeste održavanje ravnoteže između nagonskih zahtjeva ida, ograničenja koja nameće stvarnost i moralnih zahtjeva superega. U tom smislu, ego je usmjeren na samoodržavanje, nastojeći nagonske impulse ida zadržati u granicama koje su prilagođene stvarnosti i prihvatljive superegu.

Prema Freudu, ego se nalazi između suprotstavljenih zahtjeva ida, superega i vanjske stvarnosti te nastoji održati ravnotežu među njima. Takav položaj čini ga izloženim različitim oblicima [[anksioznost]]i: realističkoj, moralnoj i neurotskoj. Realistička anksioznost povezana je s opasnostima iz vanjskog svijeta, moralna proizlazi iz zahtjeva super-ega, dok neurotska nastaje kao posljedica pritiska nagonskih impulsa ida.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt; Freud je smatrao da ego često pokušava ublažiti sukobe između ida i stvarnosti prikrivajući ili preoblikujući određene aspekte realnosti. Istovremeno, super-ego kontroliše njegovo djelovanje i reaguje osjećajima [[Krivica (emocija)|krivice]], [[anksioznost]]i i [[Kompleks inferiornosti|manje vrijednosti]] kada procijeni da ego nije postupio u skladu s internalizovanim moralnim normama.

Kako bi se nosio s unutrašnjim konfliktima i anksioznošću, ego koristi [[Odbrambeni mehanizmi|odbrambene mehanizme]]. Njihova funkcija je smanjenje psihičke napetosti i anksioznosti tako što prikrivaju, preoblikuju ili usmjeravaju impulse koji se doživljavaju kao prijeteći.&lt;ref name=&quot;Myers_2015&quot;&gt;{{cite book |last=Myers |first=David G. |date=2015 |title=Psychology in Modules |url=https://archive.org/details/psychologyinmodu0000myer |publisher=Worth Publishers, A Macmillan Education Imprint |location=New York |access-date=11. 6. 2026 |language=en |isbn=978-1-4641-6752-2}}&lt;/ref&gt; Među odbrambenim mehanizmima koje je opisao Sigmund Freud nalaze se [[poricanje]], [[Pomjeranje (psihologija)|pomjeranje]], [[intelektualizacija]], [[Maštanje (psihologija)|maštanje]], [[Kompenzacija (psihologija)|kompenzacija]], [[Psihološka projekcija|projekcija]], [[Racionalizacija (psihologija)|racionalizacija]], [[reaktivna formacija]], [[Regresija (psihologija)|regresija]], [[potiskivanje]] i [[Sublimacija (psihologija)|sublimacija]]. Freudova kćerka, [[Anna Freud]], dodatno je proširila teoriju odbrambenih mehanizama opisujući [[Poništavanje (psihologija)|poništavanje]], [[Potiskivanje misli|supresiju]], [[Disocijacija (psihologija)|disocijaciju]], [[Idealizacija i devalvacija|idealizaciju]], [[Identifikacija (psihologija)|identifikaciju]], [[Introjekcija|introjekciju]], preokretanje, [[Somatizacija|somatizaciju]], [[Cijepanje (psihologija)|cijepanje]] i supstituciju kao dodatne načine psihološke odbrane.

U dijagramu koji prikazuje strukturni i topografski model psihe, ego je predstavljen kao instanca koja se jednim dijelom nalazi u svjesnom, jednim dijelom u [[predsvjesno]]m, a jednim dijelom u [[nesvjesno]]m području psihe. Prema tom prikazu, približno polovina ega pripada svjesnom, četvrtina predsvjesnom, a četvrtina nesvjesnom dijelu psihe.

== Super-ego ==

Super-ego predstavlja dio psihe koji odražava internalizaciju društvenih normi, moralnih pravila i kulturnih vrijednosti. Ovi sadržaji prvenstveno se usvajaju od roditelja, ali i od drugih autoriteta te šire kulturne sredine. Sigmund Freud razvio je koncept super-ega nadovezujući se na ranije pojmove [[ego-ideal]]a i posebne psihičke instance koja kontroliše ostvarivanje ego-ideala i djeluje kao ono što nazivamo savješću.&lt;ref name=&quot;Freud_1984&quot; /&gt; Freud je smatrao da se super-ego razvija kroz identifikaciju s roditeljima. Tokom razvoja, on ne usvaja samo roditeljske norme i vrijednosti nego i utjecaje drugih osoba koje preuzimaju roditeljsku ulogu, kao što su odgajatelji, nastavnici i uzori koje pojedinac idealizuje.

{{Citat|Dječiji super-ego zapravo nije izgrađen prema uzoru na roditelje, nego prema uzoru na super-ego roditelja. Sadržaji koji ga ispunjavaju isti su, te on postaje nosilac tradicije i vrijednosnih sudova koji se na taj način prenose s generacije na generaciju.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt;}}

Super-ego teži savršenstvu.&lt;ref name=&quot;Myers_2015&quot; /&gt; On predstavlja dio strukture ličnosti, uglavnom, ali ne u potpunosti nesvjestan, koji obuhvata ego-ideal, moralne i duhovne ciljeve pojedinca, kao i psihičku instancu koja se najčešće naziva [[Savjest|savješću]]. Savjest kritikuje, procjenjuje i ograničava izražavanje nagona, fantazija, osjećaja i postupaka. U tom smislu, super-ego djeluje suprotno idu. Dok id teži neposrednom zadovoljenju nagonskih potreba, super-ego predstavlja internalizovani mehanizam koji nastoji usmjeriti ego prema ponašanju koje je prihvatljivo sa stanovišta društvenih i moralnih normi.&lt;ref name=&quot;Calian_2012&quot;&gt;{{cite book |last=Calian |first=Florian |date=2012 |title=Plato's Psychology of Action and the Origin of Agency |url=https://www.researchgate.net/publication/233852125_Plato's_Psychology_of_Action_and_the_Origin_of_Agency |publisher=L'Harmattan |pages=17–19 |access-date=11. 6. 2026 |language=en |isbn=978-963-236-587-9}}&lt;/ref&gt;

Razvoj ega i super-ega povezan je s dva važna faktora: djetetovom bespomoćnošću i razrješenjem [[Edipov kompleks|Edipovog kompleksa]].&lt;ref name=&quot;Sedat_2005&quot;&gt;{{cite book |last=Sedat |first=Jacques |date=2005 |title=Freud |url=https://archive.org/details/freud0000seda |publisher=Other Press |location=New York |access-date=11. 6. 2026 |language=en |isbn=978-1-59051-168-8}}&lt;/ref&gt; Kod dječaka se super-ego formira tokom razrješenja Edipovog kompleksa, kroz proces identifikacije s ocem. Do toga dolazi nakon odustajanja od majke kao objekta ljubavi, uslijed [[Strah od kastracije|straha od kastracije]]. Freud je smatrao da super-ego zadržava osobine očinske figure te da njegova snaga zavisi od intenziteta Edipovog kompleksa i načina na koji je on razriješen. U tom kontekstu navodi:

{{Citat|Super-ego zadržava karakter oca, a što je Edipov kompleks bio snažniji i što je brže podlegao potiskivanju (pod utjecajem autoriteta, religijskog odgoja, školovanja i čitanja), to će kasnije dominacija super-ega nad egom biti stroža – u obliku savjesti ili možda nesvjesnog osjećaja krivice.&lt;ref name=&quot;Freud_1927_1&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1927 |title=The Ego and the Id |url=https://archive.org/details/freud-1927-id |translator=Riviere, Joan |publisher=The Hogarth Press &amp; The Institute of Psycho-Analysis |location=London |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

U djelu ''[[Ego i id]]'' Freud opisuje [[ego-ideal]] kao instancu koja se odlikuje strogošću i sklonošću nametanju zahtjeva pojedincu. Prema njegovom mišljenju, oblikovanje super-ega usko je povezano s načinom na koji dijete doživljava roditelje tokom ranog razvoja. Budući da dijete u najranijim godinama roditelje doživljava kao izuzetno moćne i autoritativne figure, upravo ta rana iskustva imaju presudan utjecaj na formiranje super-ega.

{{Citat|...ne treba zaboraviti ni to da dijete različito procjenjuje svoje roditelje u različitim razdobljima života. U vrijeme kada Edipov kompleks ustupa mjesto super-egu, roditelji su za dijete gotovo veličanstvene figure. Kasnije, međutim, gube veliki dio te idealizovane slike. Tada dolazi i do identifikacije s roditeljima kakvi se doživljavaju u tom kasnijem periodu, a te identifikacije redovno značajno doprinose oblikovanju karaktera. Međutim, one utječu samo na ego i više ne djeluju na super-ego, koji je već oblikovan najranijim roditeljskim slikama.
|''Nova uvodna predavanja iz psihoanalize''&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt;}}

Kada dijete doživljava roditelja kao suparnika ili autoritativnu figuru, ono se suočava s osjećajem zabrane i obaveze koji Freud opisuje kao diktatorsko ″Moraš″. Taj osjećaj povezan je s roditeljskim [[imago]]m, odnosno unutrašnjom psihičkom predstavom roditelja.&lt;ref name=&quot;APA_Imago&quot;&gt;{{Cite web |url=https://dictionary.apa.org/imago |title=APA Dictionary of Psychology: Imago |publisher=American Psychological Association |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prema psihoanalitičkoj teoriji, utjecaj roditeljskog imaga može se ispoljavati na različitim nivoima psihoseksualnog razvoja, uključujući autoerotsku, narcističku, analnu i falusnu fazu.&lt;ref name=&quot;Pederson_2015&quot;&gt;{{cite book |last=Pederson |first=Trevor C. |date=2015 |title=The Economics of Libido: Psychic Bisexuality, the Superego, and the Centrality of the Oedipus Complex |url=https://books.google.ba/books/about/The_Economics_of_Libido.html?id=XRv3BgAAQBAJ |publisher=Karnac Books |access-date=11. 6. 2026 |language=en |isbn=9781781814376}}&lt;/ref&gt; Odnosi uspostavljeni u tim razvojnim fazama povezani su s formiranjem različitih obrazaca emocionalnih i agresivnih impulsa, koji imaju važnu ulogu u razvoju ličnosti.&lt;ref name=&quot;Hommel_2019&quot;&gt;{{Cite journal |last=Hommel |first=Bernhard |date=1. 10. 2019 |title=Affect and control: A conceptual clarification |url=https://zenodo.org/record/3634804 |journal=International Journal of Psychophysiology |volume=144 |pages=1–6 |doi=10.1016/j.ijpsycho.2019.07.006 |hdl=1887/81987 |issn=0167-8760 |pmid=31362029 |s2cid=198998249 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Koncept Edipovog kompleksa, koji se prema Freudu internalizira u super-egu i koji je povezao s hipotetičkim ubistvom praoca darvinističke horde od strane njegovih sinova, bio je predmet kritika zbog navodnog [[Seksizam|seksizma]]. Freud je razvoj super-ega povezao sa [[Strah od kastracije|strahom od kastracije]] i identifikovanjem s ocem, smatrajući da se taj proces kod dječaka i djevojčica odvija različito zbog anatomskih razlika. Zbog toga je tvrdio da se super-ego kod žena ne razvija na isti način kao kod muškaraca te da je prosuđivanje kod žena češće pod utjecajem osjećaja privrženosti ili neprijateljstva nego straha od kastracije, koji je prema njegovoj teoriji imao ključnu ulogu u razvoju super-ega kod muškaraca.&lt;ref name=&quot;Freud_1977&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1977 |title=On Sexuality: Three Essays on the Theory of Sexuality and Other Works |url=https://archive.org/details/onsexualitythree0000freu |publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth; New York |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ovakva tumačenja kasnije su često kritikovana kao rodno pristrasna. Ipak, Freud je naknadno ublažio vlastito stajalište ističući da većina muškaraca također ne odgovara u potpunosti idealizovanom modelu muškosti. Smatrao je da svaka osoba, bez obzira na spol, u sebi objedinjuje i muške i ženske osobine, koje je opisivao kao općeljudske karakteristike.&lt;ref name=&quot;Freud_1977&quot; /&gt;

== Psihički aparat ==
Kako bi prevladao poteškoće u razumijevanju psihičkih procesa, Sigmund Freud razvio je koncept ″metapsihologije″, koji je [[Jacques Lacan]] opisao kao ''tehničku razradu'' modela psihe.&lt;ref name=&quot;Lacan_1988&quot;&gt;{{cite book |last=Lacan |first=Jacques |date=1988 |title=The Seminar of Jacques Lacan: Book 1: Freud's Papers on Technique 1953-1954 |editor-last=Miller |editor-first=Jacques-Alain |publisher=W. W. Norton &amp; Company |location=New York / London |url=https://books.google.com.gi/books?id=jXw4AAAAIAAJ |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Preveo John Forrester}}&lt;/ref&gt; U okviru tog pristupa Freud je psihički aparat prikazao kao sistem sastavljen od tri međusobno povezane instance: ida, ega i super-ega. Id je smatrao izvornom psihičkom strukturom iz koje se tokom razvoja diferenciraju ego i super-ego. Pokretačku snagu psihičkog života predstavlja [[libido]], energija nagona koju je Freud dovodio u vezu s Platonovim [[Eros]]om.&lt;ref name=&quot;Plato_2008&quot;&gt;{{cite book |last=Plato |first= |date=2008 |title=The Symposium |editor-last1=Howatson |editor-first1=M. C. |editor-last2=Sheffield |editor-first2=Frisbee C. C. |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-68298-5 |url=https://www.cambridge.org/9780521682985 |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Prevela M. C. Howatson}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Freud_1921&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1921 |title=Massenpsychologie und Ich-Analyse |publisher=Internationaler Psychoanalytischer Verlag |location=Wien / Leipzig / Zürich |url=https://archive.org/details/massenpsycholog00freugoog |access-date=11. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;

Freud je smatrao da se psihički procesi mogu proučavati iz više perspektiva, uključujući topografski, dinamički i ekonomski aspekt. Vjerovao je da će takav metapsihološki okvir omogućiti usklađivanje [[Psihoanaliza|psihoanalize]] s [[Biologija|biologijom]] i [[Evolucija|evolucijskom]] teorijom te pružiti naučnu osnovu za razumijevanje [[Mentalno zdravlje|mentalnog zdravlja]] i psihičkog razvoja. U tom kontekstu razvio je teoriju psihoseksualnog razvoja kroz oralnu, analnu i genitalnu fazu.&lt;ref name=&quot;Freud_1948&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1948 |title=Gesammelte Werke. Chronologisch geordnet. XIV. Band. Werke aus den Jahren 1925-1931 |publisher=Imago Publishing Co. |location=London |url=https://archive.org/details/freud-1948-gw-14 |access-date=11. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;

Važno mjesto u Freudovim kasnijim razmatranjima zauzima hipoteza o pračoporu, koju je izložio u djelu ''[[Totem i tabu]]''. Prema toj pretpostavci, najranije ljudske zajednice bile su organizovane oko dominantnog oca koji je imao monopol nad ženama. Nakon njegovog nasilnog uklanjanja, sinovi su uspostavili nova pravila zajedničkog života, uključujući zabranu [[incest]]a i različite moralne norme. Freud je smatrao da su iz takvih procesa postepeno nastali osnovni oblici društvene organizacije, moralnosti i religije. Ova hipoteza povezana je i s njegovim tumačenjem Edipovog kompleksa, porijekla totemizma te kasnijim razmatranjima kulture i civilizacije.&lt;ref name=&quot;Freud_1930&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Freud_2004&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2004 |title=Totem and Taboo |publisher=Routledge (Taylor &amp; Francis e-Library) |location=London / New York |isbn=0-203-16470-9 |url=https://archive.org/details/SigmundFreud/Sigmund%20Freud%20%5B1913%5D%20Totem%20and%20Taboo%20%28James%20Strachey%20translation%2C%201950%29 |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Preveo James Strachey}}&lt;/ref&gt;

Međutim, Freud je pred kraj života naglašavao da su takve rekonstrukcije rane ljudske historije ostale hipotetičke. U djelu ''[[Mojsije i monoteizam]]'' ukazao je na nedostatak empirijskih saznanja o ponašanju primata i ranim oblicima ljudske društvene organizacije, zbog čega njegove pretpostavke o pračoporu nije bilo moguće neposredno potvrditi ili opovrgnuti.&lt;ref name=&quot;Freud_1939&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1939 |title=Der Mann Moses und die monotheistische Religion: Drei Abhandlungen |publisher=Verlag Allert de Lange |location=Amsterdam |url=https://archive.org/details/DerMannMosesUndDieMonotheistischeReligion_520 |access-date=11. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; Ipak, smatrao je da vrijednost jedne hipoteze ne zavisi isključivo od neposredne provjerljivosti, nego i od njene sposobnosti da poveže i objasni različite pojave u novim područjima istraživanja.&lt;ref name=&quot;Freud_1921&quot; /&gt;

== Strukturni model i neuropsihoanaliza ==
Freudova osnovna metapsihološka pretpostavka bila je da se psihički život, sa svojim potrebama, sviješću i pamćenjem, može posmatrati kao psihički aparat kojem se mogu pripisati ″prostorna rasprostranjenost i sastavljenost od više dijelova″, te čije je mjesto smješteno u [[mozak|mozgu]], odnosno [[Nervni sistem|nervnom sistemu]].&lt;ref name=&quot;Freud_2010&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=2010 |title=Abriss der Psychoanalyse |series=Reclams Universal-Bibliothek |publisher=Reclam |location=Stuttgart |isbn=978-3-15-018728-9 |url=https://archive.org/details/abrissderpsychoa0000freu_v8g2 |access-date=11. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;

Razvoj savremenih neuroloških metoda omogućio je posmatranje bioelektrične aktivnosti [[neuron]]a u živom mozgu.&lt;ref name=&quot;Solms_Turnbull_2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Solms |first1=Mark |last2=Turnbull |first2=Oliver H. |date=2011 |title=What Is Neuropsychoanalysis? |journal=Neuropsychoanalysis |volume=13 |issue=2 |pages=133–145 |doi=10.1080/15294145.2011.10773670 |url=https://www.academia.edu/51359194 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Takva istraživanja doprinijela su boljem razumijevanju moždanih područja povezanih s osnovnim potrebama i nagonima, poput potrebe za hranom ili tjelesnim kontaktom, kao i regija odgovornih za složene procese svjesnog [[mišljenje|mišljenja]], koji se najčešće povezuju s funkcijama [[Čeoni režanj|frontalnog režnja]]. Istovremeno, utvrđeno je da su pojedini dijelovi mozga specijalizovani za pohranjivanje i obradu pamćenja, što pojedini autori dovode u vezu s funkcijama koje je Freud pripisivao super-egu.

Za ovakvo shvatanje značajno je bilo Freudovo djelo ''Nacrt naučne psihologije'', napisano 1895. U njemu je iznio pretpostavku da se iskustva pohranjuju u neuronskoj mreži putem trajnih promjena nastalih nakon određenog događaja. Iako je Freud ubrzo napustio ovaj pokušaj povezivanja [[Psihologija|psihologije]] i [[Neurofiziologija|neurofiziologije]], te rukopis nije objavio za života, on predstavlja jedan od prvih pokušaja objašnjenja psihičkih procesa na osnovu funkcionisanja nervnog sistema.&lt;ref name=&quot;Freud_1895&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |date=1966 |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume III (1893-1899): Early Psycho-Analytic Publications |chapter=Project for a Scientific Psychology |editor-last=Strachey |editor-first=James |publisher=Hogarth Press |location=London |pages=347–445 |url=http://users.clas.ufl.edu/burt/freud%20fleiss%20letters/200711781-013.pdf |access-date=11. 6. 2026 |language=en |others=Originalno napisano 1895. godine}}&lt;/ref&gt; Spoznaje o neuronskim procesima koji omogućavaju trajno pohranjivanje iskustava u mozgu pripadaju području [[Fiziologija|fiziologije]] i [[Neuronauka|neuronauke]]. Takva istraživanja usmjerena su na objašnjavanje mehanizama nastanka i pohranjivanja tragova pamćenja, dok se psihoanaliza prvenstveno bavi pitanjem odnosa između svjesnih i nesvjesnih psihičkih procesa. Prema Freudu, svijest je neposredno dostupna iskustvu, ali se ne može u potpunosti objasniti fiziološkim procesima. Smatrao je da se o psihičkom životu sa sigurnošću mogu utvrditi dvije činjenice: postojanje mozga i nervnog sistema kao njegovog biološkog osnova te postojanje svjesnih iskustava. Između ta dva pola postoje brojne pojave koje se mogu lokalizovati i proučavati, ali samo njihovo neurološko smještanje ne pruža potpuno objašnjenje prirode svijesti.&lt;ref name=&quot;Freud_1948&quot; /&gt;

== Prednosti strukturnog modela ==

U svom ranijem, ″topografskom modelu″ psihe Freud je razlikovao tri psihička sistema: svjesno, predsvjesno i nesvjesno. Svjesno obuhvata sadržaje koji su u određenom trenutku prisutni u svijesti, uključujući informacije koje dolaze iz vanjskog okruženja i unutrašnjih psihičkih procesa. [[Predsvjesno]] sadrži sadržaje koji trenutno nisu prisutni u svijesti, ali mogu postati svjesni bez većih poteškoća. Nesvjesno obuhvata ideje, želje i impulse koji su [[potiskivanje]]m učinjeni nedostupnim svijesti. Uvođenjem ″strukturnog modela″ Freud je nastojao prevazići ograničenja topografskog prikaza psihe. Smatrao je da pojam nesvjesnog ne treba koristiti samo za označavanje posebnog psihičkog područja, nego i za opisivanje procesa koji djeluju unutar različitih dijelova psihičkog aparata. Zbog toga je koncept nesvjesnog kao zasebnog sistema djelimično zamijenio pojmom ida, koji predstavlja izvor nagona i psihičke energije.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt; Za razliku od topografskog modela, koji psihu dijeli na svjesno, predsvjesno i nesvjesno, strukturni model razlikuje id, ego i super-ego. Ove instance ne odgovaraju direktno pojedinim nivoima svijesti, jer svaka od njih može sadržavati svjesne, predsvjesne i nesvjesne elemente. Na taj način strukturni model presijeca raniju podjelu na ″svjesno″ i ″nesvjesno″ te omogućava složenije objašnjenje psihičkog funkcioniranja.

Freud je razvio strukturni model psihe jer je smatrao da omogućava precizniji i složeniji prikaz psihičkog funkcionisanja od ranijeg topografskog modela. Prema tom shvatanju, sadržaji ida su prvenstveno [[Nesvjesno|nesvjesni]], iako neki sadržaji mogu postati nesvjesni i naknadnim procesom [[Potiskivanje|potiskivanja]]. Nasuprot tome, sadržaji ega, poput [[mišljenje|mišljenja]] i [[Percepcija|percepcije]], kao i sadržaji super-ega, uključujući savjest, vrijednosti i sjećanja, mogu djelovati na svjesnom, predsvjesnom i nesvjesnom nivou. Freud je smatrao da novi model omogućava naučno osnovanije opisivanje strukture i funkcija psihičkog aparata, kako kod [[Mentalno zdravlje|psihički zdravih osoba]] tako i kod osoba s [[Mentalni poremećaj|mentalnim poremećajima]]. Zbog toga je strukturni model smatrao korisnim dijagnostičkim okvirom za razumijevanje različitih oblika [[Psihopatologija|psihopatologije]]. U tom kontekstu Freud je tvrdio da se pojedini psihički poremećaji mogu razumjeti kao posljedica sukoba između različitih psihičkih instanci. Tako [[transferne neuroze]] proizlaze iz sukoba između ega i ida, [[narcističke neuroze]] iz sukoba između ega i super-ega, dok [[Psihoza|psihoze]] nastaju kao posljedica sukoba između ega i vanjske stvarnosti.&lt;ref name=&quot;Freud_1948&quot; /&gt;

Iako je uveo nove psihičke instance – id, ego i superego – Freud ih nije posmatrao kao potpuno odvojene od svojih ranijih koncepata. Naprotiv, one su bile usko povezane s prethodnim teorijskim formulacijama. Tako je id u velikoj mjeri odgovarao onome što je ranije nazivao sistemskim nesvjesnim, dok je super-ego predstavljao daljnji razvoj pojmova savjesti i idealnog ega.&lt;ref name=&quot;Richards_Metapsychology&quot;&gt;{{cite book |last=Richards |first=Angela |date=1984 |title=On Metapsychology: The Theory of Psychoanalysis |chapter=Editor's Introduction |series=The Penguin Freud Library |volume=11 |publisher=Penguin Books |location=Harmondsworth |contribution-url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.190734 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Freud pritom nije odbacio ni svoju raniju podjelu psihe na svjesno, predsvjesno i nesvjesno. Međutim, naglašavao je da se topografski i strukturni model ne podudaraju u potpunosti. Drugim riječima, tri nivoa svijesti ne odgovaraju direktno trima psihičkim instancama, jer svaka od njih može sadržavati svjesne, predsvjesne i nesvjesne elemente. Zbog toga je Freud smatrao da odnos između nivoa svijesti i psihičkih instanci nije jednostavan niti strogo određen, nego predstavlja složenu mrežu međusobno povezanih funkcija i procesa.&lt;ref name=&quot;Freud_1933&quot; /&gt;

Metafora ledenog brijega, koju je predložio [[G. Stanley Hall]], vizuelno prikazuje odnos između ida, ega i super-ega u Freudovom strukturnom modelu psihe te svjesnog i nesvjesnog u njegovom topografskom modelu. Prema toj metafori, cjelokupni id, kao i dijelovi ega i superega, nalaze se ispod površine vode i predstavljaju nesvjesni dio psihe. Iznad površine prikazani su samo oni dijelovi ega i superega koji pripadaju području svijesti.&lt;ref name=&quot;Martin_2010&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Cenzura (psihoanaliza)]]
* [[Smrt ega]]
* [[Platonova teorija duše]]
* [[Psihologija selfa]]
* [[Otpor (psihoanaliza)]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
* {{cite journal |last1=Freud |first1=Sigmund |date=1910 |title=The Origin and Development of Psychoanalysis |jstor=1413001 |journal=American Journal of Psychology |volume=21 |issue=2 |pages=181–218 |doi=10.2307/1413001 |url=https://archive.org/details/americanjournalo21halluoft/page/181 |access-date=11. 6. 2026 |language= en}}
* {{cite book |last=Freud |first=Sigmund | date=1961 |title=Beyond the Pleasure Principle |translator=James Strachey |publisher=W. W. Norton &amp; Company |location=New York |isbn=0-393-00769-3 |url=https://archive.org/details/SigmundFreud/Sigmund%20Freud%20%5B1920%5D%20Beyond%20The%20Pleasure%20Principle%20%28James%20Strachey%20Translation%201961%29.pdf |access-date = 11. 6. 2026 |language=en}}
* {{cite book |date=1989 |title=The Freud Reader |editor-last=Gay |editor-first=Peter |publisher=W. W. Norton &amp; Company |location=New York |isbn=0-393-02686-8 |url=https://archive.org/details/freudreader0000freu_q1q6 |access-date=11. 6. 2026 |language=en}}
* {{cite journal | last = Eissler | first = Kurt R. | date = 1953 | title = The Effect of the Structure of the Ego on Psychoanalytic Technique | journal = The Psychoanalytic Quarterly | volume = 22 | issue = 1 | pages = 104–124 | url = https://www.psychomedia.it/pm/modther/probpsiter/eiss53-1.htm | access-date = 11. 6. 2026 | language = en | others = Ponovno objavljeno na portalu Psychomedia }}

== Vanjski linkovi ==
* [http://apa.org/ Američko psihološko udruženje (APA)] (en)
* [http://education-portal.com/academy/lesson/id-ego-and-superego.html Video lekcija o idu, egu i superegu] (en)
* [https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bhchar.html Informacije o Charcotu, Freudovom učitelju i mentoru] (en)
* [https://www.freudfile.org/childhood.html Osnovne informacije o Freudovom djetinjstvu i životu] (en)

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Id, Ego, And Super-Ego}}
[[Kategorija:Frojdovska psihologija]]
[[Kategorija:Koncepcije sebe]]
[[Kategorija:Psihodinamika]]
[[Kategorija:Psihoanalitička terminologija]]
[[Kategorija:Psihoanalitička teorija]]
[[Kategorija:Psihološki modeli]]</text>
      <sha1>romd2eguh7ymt9irfhl9py30zuu3gpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ponos i predrasude</title>
    <ns>0</ns>
    <id>459222</id>
    <revision>
      <id>3925999</id>
      <parentid>3898002</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16366" sha1="bnwj0mt3ldtr3uxjl326fsqcpawk4sd" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}

{{Infokutija knjiga 
| naziv           = Ponos i predrasude
| naziv_originala = Pride and Prejudice
| prijevod        = 
| slika           = PrideAndPrejudiceTitlePage.jpg
| veličina_slike  = 
| opis_slike      = 
| autor           = [[Jane Austen]]
| ilustrator      = 
| dizajn korica   = 
| država          = {{flagcountry|ENG}}
| jezik           = [[Engleski jezik]]
| žanr            = [[Roman]]
| vrsta_djela     = 
| izdavač         = T. Egerton, Whitehall
| vrijeme i mjesto nastanka = 
| datum_izdanja   = 28. 1. 1813.
| vrsta_korica    = Tvrd povez
| broj_stranica   = 351
| pripovjedač     = 
| gledište        = 
| vrijeme_radnje  = Rani 19. vijek (1812.)
| mjesto_radnje   = [[Hertfordshire]], [[Derbyshire]]
| glavni_lik      = 
| vrhunac         = 
| teme            = 
| isbn            = 38659585
}}
'''Ponos i predrasude''' je romantični [[roman]] o manirima iz 1813. godine koji je napisala [[Jane Austen]]. Roman prati razvoj ličnosti Elizabeth Bennet, dinamične protagonistice knjige, koja uči o posljedicama brzopletih prosuđivanja i na kraju spoznaje razliku između površne dobrote i stvarne dobrote. Ovo klasično djelo je ispunjeno komedijom, a njegov humor leži u iskrenom prikazu manira, obrazovanja, braka i novca za vrijeme ere Regency u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]].

Gospodin Bennet sa imanja Longbourn ima pet kćeri, ali obzirom da je njegova imovina unesena, može se prenijeti samo od muškog nasljednika na muškog nasljednika. Budući da i njegova žena ne posjeduje nasljedstvo, porodica gospodina Benneta bit će napuštena nakon njegove smrti. Stoga je neophodno da se barem jedna od djevojaka vjenča dobro kako bi izržavala ostale, što je motivacija koja pokreće zavjeru. Uvodna rečenica Jane Austen: {{Citat|&quot;Opšte je poznata činjenica da je bogatom neoženjenom čovjeku žena prijeko potrebna.&quot;}} Ova rečenica je ispunjena [[Ironija|ironijom]] i postavlja ton knjige. Roman se vrti oko važnosti braka zbog ljubavi, a ne zbog novca ili društvenog prestiža, unatoč društvenom pritisku da se uhvati dobra (tj. bogata) prilika.

''Ponos i predrasude'' se dosljendo pojavljuje na vrhu popisa &quot;najomiljenijih knjiga&quot; među [[Književna kritika|književnim učenjacima]] i čitalačkom javnošću. Postao je jedan od najpopularnijih romana u [[Engleska književnost|engleskoj književnosti]] s više od 20 miliona prodanih primjeraka i nadahnuo mnoge izvedene riječi koje obiluju u savremenoj literaturi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.monstersandcritics.com/dvd/reviews/article_1475660.php/Pride_and_Prejudice_%E2%80%93_Blu-ray_Review|title=Monstersandcritics.com|date=7. 5. 2009|publisher=Monstersandcritics.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20091026154330/http://www.monstersandcritics.com/dvd/reviews/article_1475660.php/Pride_and_Prejudice_%E2%80%93_Blu-ray_Review|archive-date=26. 10. 2009|url-status=dead|access-date=27. 1. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/austen-power-200-years-of-pride-and-prejudice-8454448.html|title=Austen power: 200 years of Pride and Prejudice|date=19. 1. 2013|language=en|access-date=7. 12. 2018}}&lt;/ref&gt; Tokom više od jednog stoljeća, amaterske i profesionalne dramske adaptacije, reprinti, neslužbeni nastavci, filmovi i TV verzije ''Ponosa i predrasuda'' prikazuju nezaboravne likove i teme romana, te su dosegnule[iroku publiku.  Film ''Ponos i predrasude'' iz 2005. godine, u kojem igraju [[Keira Knightley]] i [[Matthew Macfadyen]], najnovija je filmska adaptacija koja pomno predstavlja knjigu, pri čemu je akcijski horor-komedija iz 2016. godine  ''Ponos i predrasude i zombiji'' najnovija holivudska filmska adaptacija .&lt;ref&gt;{{Citation|title=Pride and Prejudice and Zombies|url=http://www.imdb.com/title/tt1374989/|access-date=25. 6. 2019}}&lt;/ref&gt;

== Likovi ==
{{Široka slika|Pride_and_Prejudice_Character_Map.svg|600px|Diagram showing relationships among the principal characters of ''Pride and Prejudice''}}

'''Genealogija likova'''
[[Datoteka:Scenes_from_Pride_and_Prejudice.png|mini|Scene iz ''djela Ponos i predrasude'', autora CE Brocka (oko 1885.)]]
[[Datoteka:Thomson-PP14.jpg|mini|Elizabeta i gospodin Darcy, Hugh Thomson, 1894.]]
• [[Elizabet Benet (lik)|Elizabet Benet]] - druga po redu kćerka Benetovih. Ona je atraktivna, oštroumna i inteligentna, ali ima sklonost da formira prve utiske o ljudima sa predrasudama. Kako se priča odvija, tako se razvija i njen odnos sa gospodinom Darsijem. Tok razvoja njihovog odnosa doživio je vrhunac kad Darcy prevaziđe svoj ponos a Elizabet svoje predrasude, vodeći ih oboje da se prepuste ljubavi koju su gajili jedno prema drugome.

• [[Fitzvilijam Darsi (lik)|Gospodin Fitzvilijam Darsi]] - prijatelj gospodina Binglija i vlasnik porodičnog imanja Darsijevih u Derbišajru, za koje se smatra da donosi 10 hiljada funti godišnje (vrijednost ekvivalentna milionima u današnje vrijeme). Iako je zgodan, visok i inteligentan, Darsi ne posjeduje osnovne socijalne manire, pa se njegova povučenost često tumači kao ponos. Iako se na prvu čini ponosan te ga zbog toga često nisu simpatisali, njegovi zaposlenici svjedoče o njegovoj ljubaznosti i dobrodušnosti.

• [[Gospodin Benet (lik)|Gospodin Benet]] - Sredovječni čovjek koji se vodi razumom  logikom. Zarađuje skromniji iznos od dvije hiljade funti godišnje. Gospodin Benet je glava porodice Benet koja ima pet neudatih kćeri. Njegov posjed, Longbourn, u naslijedstvo prelazi muškom linijom. Njegova naklonost prema supruzi izblijedila je u rano i sada se brak svodi samo na toleranciju. Često je opisan kao lijen i nezainteresovan u knjizi. Njegova odsutnost iz života njegove supruge i mlađih kćeri, nezainteresovanost da se posveti povećanju  njihovih primanja je glavni razlog zašto se nalaze u takvom stanju, ali iako je svjestan toga i kaje se, ništa ne poduzima da to i promijeni.

• Gospođa Benet - žena ranih srednjih godina, žena gospodina Beneta, i majka njihovih pet kćeri.  Gospođa Benet je hipohondar koji zamišlja da je sklona napadima drhtavice i palptacija (njezini 'jadni živci') kad stvari ne idu po njenom. Ona je glupa, površna i bez takta, i često sramoti i svog muža i kćeri. Njena glavna ambicija je naći bogate muževe za svoje kćeri bez obzira da li će one biti sretne u takvom braku. Dobila je miraz od 5 hiljada funti od svog oca koji obuhvata njen doživotni džeparac i miraz za njene kćeri nakon njene smrti. Nakon smrti njenog oca dobila je još 4 hiljade funti, ali umjesto da se pomiri sa svojim ograničenjima, ona ih pokušava izbjeći kroz brakove svojih kćeri.

[[Datoteka:William_Blake_Mrs_Q_1820_engraving_after_Francois_Huet_Villiers_The_British_Museum.jpg|desno|mini|U pismu upućenom Cassandri u maju 1813. godine, Jane Austen opisuje sliku koju je vidjela u galeriji, a koja je dobro ličila na &quot;gospođu Bingley&quot; - Jane Bennet. Deirdre Le Faye u ''djelu &quot;Svijet njenih romana&quot;'' sugerira da je &quot;Portret gospođe Q&quot; slika na koju se Austen pozivala. (str. 201–203)]]
• [[Jane Bennet|Džejn Benet]] - najstarija od Benet kćerki. Smatraju je najljepšom mladom djevojkom u okrugu i sklona je vidjeti samo dobro u drugima. Zaljjubljuje se u gospodina Binglija, bogatog mladog gospodina koji se nedavno preselio u Hertfordšajr i koji je blizak prijatelj sa gospodinom Darsijem.

• [[Mary bennet|Meri Benet]] - treća po redu kćerka u porodici i najobičnija od svih. Ozbiljna je i uglavnom provodi vrijeme čitajući i svirajući, iako ne voli da pokazuje svoje sposobnosti.

• Ketrin &quot;Kiti&quot; Benet - četvrta kćerka u porodici, iako starija od Lidije, uglavnom je u njenoj sjeni. Opisana je kao često ljubomorna na Lidiju i opisana je kao smiješna mala žena. Međutim nakon što je napustila Lidijin utjecaj počela je da se mijenja na bolje.

• Lidija Benet - najmlađa sestra Benet. Kao lik je neodgovorna i razmažena, te igra ulogu majčine miljenice. Njena glavna zanimacija je druženje, posebno flertovanje sa oficirima. Ovo je odvelo do njenog bijega sa Džordžom Vikamom iako on nije imao namjeru da je oženi. Lidija ne mari za moral njene sredine.

• Čarls Bingli - zgodan, poželjan i bogat mladić koji dolazi u Nederfild Park s nadom da ga kupi. Iako ga odlikuju lijepi maniri, lahko pada pod utjecaj njegovog prijatelja g. Darsija i njegove sestre, što dovodi do problema u njegovom romantičnom odnosu sa Džejn Benet. Naslijedio je 100 hiljada funti.

• Karolina Bingli - sestra gospodina Binglija sa nasljedstvom od 20 hiljada funti. Zainteresovana je za g. Darsija i ljubomorna je na Elizabet. Također ne odobrava bratov odnos sa Džejn i prezire društvo u Meritonu.

• [[Džordž Vikam (lik)|Džordž Vikam]] - Vikam je šarmantan, ali osoran lik. Poznaje gospodina Darsija još od djetinjstva, budući da je sin upravitelja g. Darsijevog oca. Oficir u miliciji, površno je šarmantan i brzo uspostavlja naklonost prema Elizabet Benet. Kasnije pobjegne s Lidijom bez namjere da je oženi, što bi dovelo do potpunog sramoćenja nje i njene porodice, međutim zahvaljujući Darsijevoj intervenciji, koji je podmitio Vikama da je oženi tako što je platio njegove trenutne dugove i kupio mu čin u redovnom pješadijskom puku.

• Gospodin Viliam Kolins -  daleki rođak g. Beneta, svećenik i rektor Hunsforda u Kentu; i trenutni nasljednik njegovog imanja Longburn Haus. On je servilni, licemjerni i pompozni čovjek, sklon dugim i zamornim govorima, koji je pretjerano odan svojoj zaštitnici i susjedi, Lejdi Ketrin de Bourg; i redovno večera s njom u Rosingsu, pružajući im kanal informacija o mnogim povjerljivim stvarima koje se tiču ​​župe Hunsford i njenih domaćinstava. Međutim, Kolinsovi nisu redovno pozivani na večere u bilo koje drugo domaćinstvo u tom području (niti ta domaćinstva večeraju u Rosingsu), kako zato što prihod župnog dvora Hunsford nije dovoljan da bi se uskladio s &quot;stilom života&quot; koji se očekuje od kentskog zemljoposjedničkog plemstva; ali i implicitno, zato što se g. Kolinsu ne može vjerovati da će skrivati ​​povjerljivosti od Lejdi Ketrin.

• Lejdi Ketrin de Bourg - dominantna tetka gospodina Darsija. Lady Ketrin je bogata udovica Sir Luisa de Bourga iz Rosings Parka, gdje živi sa svojom kćerkom Ane, koja je naslijedila očevo imanje koje se, što je neobično, ne nasljeđuje po muškoj liniji. Ona se neprimjereno miješa u poslove nadzornika siromašnih i sudaca za mir, ohola je, zadirkujuća, pompozna, dominantna i pokroviteljska, te je dugo planirala udati svoju kćerku Ane za Darsija kako bi &quot;ujedinila dva imanja&quot;, tvrdeći da je to najveća želja i nje i njene pokojne sestre, Lejdi Ane Darsi (rođene Fitzvilijiam). Neizrečeno, ali uvijek shvaćeno, je da Lejdi Ketrin ima malo drugih očiglednih opcija. Ane je možda jedina vlasnica Rosingsa, ali je istih godina kao i gospodin Darcy - oko 28 godina - i nije dobrog zdravlja. Malo je vjerovatno da će se inače udati i možda neće dugo živjeti.

• G. Edvard Garinder i gđa. Garinder - Edvard je brat i uspješni trgovac. Gospođa je nježna i elegantna i bliska sa Džejn i Elizabeth. Imaju četvero djece.

• Šarlot Lukas – Šarlot je 27-godišnja prijateljica Elizabet Benet. Udaje se za G. Kolinsa iz finansijske sigurnosti, bojeći se da bi mogla postati teret svojoj porodici.

Džejn Ostin koristi Šarlotinu odluku kako bi pokazala da su se žene tog vremena često udavale iz praktičnih razloga, a ne iz ljubavi, bez osuđivanja njenog izbora. Charlotte je kći komšija porodice Bennet.

• Pukovnik Ficvilijam – Pukovnik Ficvilijam je mlađi sin grofa te sestrić lejdi Ketrin de Bur i lejdi Ane Darsi; zbog toga je rođak Ane de Bur te Darcyjeve djece, Ficvilijam Darsi i Džordžijana Darsi.

Na početku romana ima oko 30 godina. On je jedan od staratelja gospođice Džordžijane Darsi, zajedno sa svojim rođakom, gospodinom Darsijem. Prema vlastitim riječima pukovnika Ficvilijama, kao mlađi sin ne može stupiti u brak bez razmišljanja o mirazu svoje buduće nevjeste.

{{Široka slika|Pride_and_Prejudice_Character_Map.svg|600px|Diagram showing relationships among the principal characters of ''Pride and Prejudice''}}

== Historija objavljivanja romana ==
Autorica je prodala autorska prava za roman [[Tomas Egerton|Tomasu Egertonu]] iz Vojne biblioteke u Whitehall-u za 110 [[Funta sterlinga|funti]],&lt;ref name=&quot;OWC&quot;&gt;{{Cite book|last=Stafford|first=Fiona|title=Pride and Prejudice|publisher=Oxford University Press|year=2004|isbn=978-0-19-280238-5|series=Oxford World's Classics (ed. James Kinley)|chapter=Notes on the Text}}&lt;/ref&gt; što se kasnije pokazalo kao skupa odluka. Austen je ''[[Razum i osjećajnost (roman)|Razum i osjećajnost]]'' objavila po komisijskom modelu izdavanja, prema kojem je snosila odgovornost za sve eventualne gubitke izdavača, ali je imala i pravo na sav ostvareni profit, umanjen za troškove i proviziju izdavača. Nesvjesna da će se ''Razum i osjećajnost'' rasprodati, što bi joj donijelo 140 funti,&lt;ref name=&quot;Rogers&quot;&gt;{{Cite book|title=The Cambridge Edition of the Works of Jane Austen: Pride and Prejudice|publisher=Cambridge University Press|year=2006|isbn=978-0-521-82514-6|editor-last=Rogers|editor-first=Pat}}&lt;/ref&gt; prenijela je autorska prava na Egertona za jednokratnu isplatu, što je značilo da će sav rizik, kao i profit, pasti na njega. Jan Fergus je izračunao da je Egerton naknadno zaradio oko 450 funti samo od prva dva izdanja.&lt;ref name=&quot;Fergus&quot;&gt;{{Cite book|last=Fergus|first=Jan|title=The Cambridge Companion to Jane Austen|url=https://archive.org/details/cambridgecompani0000cope|publisher=Cambridge University Press|year=1997|isbn=978-0-521-49867-8|editor-last=Copeland|editor-first=E.|chapter=The professional woman writer|editor-last2=McMaster|editor-first2=J.}}&lt;/ref&gt;

Egerton je objavio prvo izdanje romana ''Ponos i predrasude'' u tri tvrdo ukoričena toma, datuma 28. januara 1813. godine.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Anniversaries of 2013|url=https://www.telegraph.co.uk/history/9770133/Anniversaries-of-2013.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20121231203151/http://www.telegraph.co.uk/history/9770133/Anniversaries-of-2013.html|archive-date=31. 12. 2012|work=Daily Telegraph|date=28. 12. 2012|last=Howse|first=Christopher}}&lt;/ref&gt; Bio je reklamiran u ''časopisu The Morning Chronicle (Jutarnje Hronike)'' po cijeni od 18 [[šiling]]a.&lt;ref name=&quot;LeFaye&quot;&gt;{{Cite book|last=Le Faye|first=Deidre|title=Jane Austen: The World of Her Novels|url=https://archive.org/details/janeaustenworldo0000lefa_g2g5|publisher=Harry N. Abrams|year=2002|isbn=978-0-8109-3285-2|location=New York}}&lt;/ref&gt; Pozitivne kritike dovele su do toga da se ta edicija rasproda, dok je druga objavljena u oktobru iste godine. Treće izdanje je izašlo tek 1817. godine.

Prijevodi na strane jezike se prvi put pojavljuju 1813. godine na [[Francuski jezik|francuskom jeziku]], a kasniji prijevodi objavljeni su i na [[Njemački jezik|njemačkom]], [[Danski jezik|danskom]], te [[Švedski jezik|švedskom jeziku]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Cossy|first=Valérie|title=Jane Austen in Context|url=https://archive.org/details/janeaustenincont0000unse|last2=Saglia|first2=Diego|publisher=Cambridge University Press|year=2005|isbn=978-0-521-82644-0|editor-last=Todd|editor-first=Janet|editor-link=Janet Todd|chapter=Translations}}&lt;/ref&gt; Roman ''&quot;Ponos i predrasude&quot;'' prvi put je objavljen u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] u augustu 1832. godine pod nazivom &quot;''Elizabeth Bennet ili Ponos i predrasude&quot;''. Roman je također bio uključen u seriju Standardni roman [[Richard Bentley (izdavač)|Richarda Bentleyja]].

Prvobitno, roman je bio objavljen anonimno, kao i njeni ostali romani u tom trenutku. Međutim, kako je njen prvi objavljeni roman - ''Razum i osjećaji,'' predstavljen kao roman napisan &quot;od strane jedne dame&quot;, ''Ponos i predrasude'' su pripisane &quot;autorici Razuma i osjećaja&quot;. Ovo je dodatno utvrdilo autoričin status kao spisateljice iako je publici bila anonimna. Njeni sljedeći romani su na sličan način bili pripisani anonimnom autoru ostalih djela koji su do tog trenutka bili objavljeni.&lt;ref name=&quot;OWC&quot; /&gt;
==Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Engleska književnost]]
[[Kategorija:Romani]]
[[Kategorija:Knjige iz 1813.]]
[[Kategorija:Romansa]]</text>
      <sha1>bnwj0mt3ldtr3uxjl326fsqcpawk4sd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skulptura &quot;Nermine, dođi!&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>459826</id>
    <revision>
      <id>3925973</id>
      <parentid>3915852</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:12:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6081" sha1="e2j7i4uug7ogmy6g5aae8kcb5tn2efu" xml:space="preserve">{{Infokutija spomenik
| naziv         = Skulptura Nermine dođi...!
| nativno_ime   = 
| slika         = Skulptura Nermine dodji....jpg
| tekst         = 
| lokacija      = [[Veliki park]], [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| dizajner      = [[Mensud Kečo]]
| tip           = skulptura
| materijal     = različiti materijali (beton, gips, plastika, silikon)
| dužina        = 
| širina        = 
| visina        = oko 2 metra
| početak       = 
| završetak     =  
| otvoreno_za   = 
| posvećeno     = Stradalim u genocidu u Srebrenici
| slika_mape    = 
| map_text      = 
| map_width     = 
| relief        = 
| coordinates   = 
| latd  = | latm  = | lats  = | latNS  = 
| longd = | longm = | longs = | longEW = 
| lat           = 
| long          = 
| web-sajt      =
| dodaci        = 
}}
'''Skulptura Nermine dođi...!'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/skulptura-nermine-dodi-u-sarajevu-znate-li-pricu-o-najpotresnijem-srebrenickom-vrisku/546700|title=Skulptura &quot;Nermine, dođi!&quot; u Sarajevu: Znate li priču o najpotresnijem srebreničkom vrisku?|date=24. 5. 2024|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=1. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; predstavlja spomen skulpturu koja je ovjekovječila Srebreničana i događaj koji se desio tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]] jula 1995. Skulptura je djelo umjetnika Mensuda Keče, a postavljena je 10. jula 2015. u [[Sarajevo|sarajevskom]] [[Veliki park|Velikom parku]], u neposrednoj blizini [[Spomen-obilježje ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva 1992–1995.|Spomen-obilježja ubijenoj djeci opkoljenog Sarajeva]].

Skulptura je u nekoliko navrata oskrnavljena.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Oštećena skulptura &quot;Nermine, dođi!&quot; u Sarajevu, policija traga za počiniteljem |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/ostecena-skulptura-nermine-dodji-u-sarajevu-policija-traga-za-pociniteljem/190228023 |website=klix.ba |access-date=5. 2. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=OTKINUTA PLOČA PORED SKULPTURE “NERMINE, DOĐI” U SARAJEVU |url=https://jajce-online.com/2019/11/16/otkinuta-ploca-pored-skulpture-nermine-dodi-u-sarajevu/ |website=jajce-online.com/ |access-date=5. 2. 2020 |archive-date=5. 2. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134541/https://jajce-online.com/2019/11/16/otkinuta-ploca-pored-skulpture-nermine-dodi-u-sarajevu/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== O skulpturi ==

Skulptura je izrađena od različitih materijala kao što su: [[beton]], [[gips]], [[plastika]], [[silikon]] i drugi čvrsti materijali. Visoka je oko dva metra odnosno predstavlja prirodnu visinu osobe koju predstavlja. Kao njen sastavni dio, iza skulpture je postavljena instalacija tj. ogledalo koje je okrenuto horizontalno na zemlju, dimenzija dva metra dužine i 60 centimetara širine sa zemljom okolo što simbolizira otkopan [[mezar]]. Sam autor skulpture o prizoru koji je ovjekovječen video snimkom i koji je inicirao izradu skulpture je kazao sljedeće:

''To mi je najužasnija scena, čak gora od one gdje se vidi direktno ubijanje. Nisam mogao da ne reagiram na to. Izradio sam skulpturu koja se zove Nermine, dođi.&lt;ref name=&quot;Nd&quot;&gt;{{Cite news|url=http://kliker.info/nermine-dodi-u-sarajevu-postavljena-skulptura-srebrenicanina-koji-je-sina-dozivao-u-smrt-video/|title=NERMINE, DOĐI : U SARAJEVU POSTAVLJENA SKULPTURA SREBRENIČANINA KOJI JE SINA DOZIVAO U SMRT (VIDEO)|date=5. 2. 2020|newspaper=Kliker|author=|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205134542/http://kliker.info/nermine-dodi-u-sarajevu-postavljena-skulptura-srebrenicanina-koji-je-sina-dozivao-u-smrt-video/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Historijska pozadina ==

Nakon pada Srebrenice 11. jula 1995. pod kontrolu [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS), većina stanovništva [[Ujedinjene nacije|UN]]-ove &quot;zaštićene zone Srebrenice&quot; pokušalo se probiti do teritorije pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] (ARBiH). Mnogi od njih nisu uspjeli u toj namjeri što je rezultiralo [[Genocid u Srebrenici|genocidom u Srebrenici]] koji se desio tokom prvih nekoliko dana nakon pada grada. Pripadnici VRS-a na različite načine pokušavali su doći do stanovništva u zbijegu kako bi se, &quot;poslije bune protiv dahija, 'Turcima' osvetili na ovom prostoru&quot;.&lt;ref name=&quot;Os&quot;&gt;{{Cite news|url=https://akos.ba/da-se-ne-zaboravi-ulazak-zlocinca-ratka-mladica-u-srebrenicu-i-osveta-turcima/|title=Da se ne zaboravi: Ulazak zločinca Ratka Mladića u Srebrenicu i osveta “Turcima”|date=5. 2. 2020|newspaper=Akos|author=|access-date=5. 2. 2020|archive-date=5. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200205132620/https://akos.ba/da-se-ne-zaboravi-ulazak-zlocinca-ratka-mladica-u-srebrenicu-i-osveta-turcima/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Jedan od takvih primjera zabilježen je i videosnimkom gdje pripadnici VRS zarobljenog Srebreničana koriste kao mamac kako bi privukli druge Bošnjake koji su se krili u obližnjim šumama.&lt;ref&gt;{{cite web |title=„Nermine, slobodno kod Srba“-Skulptura opomena u centru BiH |url=https://www.youtube.com/watch?v=zqWkDlDKDPU |website=youtube.com |access-date=5. 2. 2020}}&lt;/ref&gt; Srebreničanin s videosnimka bio je Ramo Osmanović koji je pod prisilom u smrt dozivao svog sina riječima: &quot;Nermineee, hajde dolamo, ja sam dolamo. Slobodno kod Srba, svi hajte…&quot;&lt;ref name=&quot;Nd&quot;/&gt;

Ramo Osmanović i njegov Nermin sin ubijeni su i žrtve su genocida u Srebrenici. Skelet Nermina pronađen je u [[Masovne grobnice|masovnoj grobnici]] u Snagovu kod [[Zvornik]]a, a Ramin u Zelenom Jadru kod Srebrenice. Obojica su sahranjena u [[Memorijalni centar Srebrenica - Potočari|Memorijalnom centru u Potočarima]].&lt;ref name=&quot;Nd&quot;/&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Genocid u Srebrenici]]
* [[Spomenici u Sarajevu]]

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Genocid u Srebrenici}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Genocid u Srebrenici]]
[[Kategorija:Spomenici u Sarajevu]]
[[Kategorija:Sklupture u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>e2j7i4uug7ogmy6g5aae8kcb5tn2efu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opisthokonta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>459864</id>
    <revision>
      <id>3926618</id>
      <parentid>3887465</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16739" sha1="qlxb9vep3ty6zikqit06tkj69sh5vj7" xml:space="preserve">{{Taksokvir
|boja=lightblue
|naziv=Opisthokonta&lt;br&gt;(Grupa [[eukariota]] sa stražnjim bičem&lt;br&gt;Vremenski raspon:&lt;br&gt;[[Arhaik]], prije 1.010 miliona godina → [[holocen|Sadašnjost]]
| slika = Opisthokonta collage.jpg 
| slika_opis = U smjeru kazaljke na satu, od lijevog vrha: ''[[Abeoforma whisleri]]'' ([[Ichthyosporea]]); ''[[Amanita muscaria]]'' ([[Fungi]]); ''[[Desmarella moniliformis]]'' ([[Choanoflagellatea]]); [[Bonnet Macaque]] ([[Metazoa]]); ''[[Nuclearia thermophila]]'' ([[Nucleariida]]); ''[[Ministeria vibrans]]'' ([[Filozoa]])
|Razred_ autorstvo = [[Herbert Copeland|Copeland]] 1956,&lt;ref&gt;Copeland, H. F. (1956). ''[https://archive.org/details/classificationof00cope The Classification of Lower Organisms]''. Palo Alto: Pacific Books.&lt;/ref&gt;''emend''. [[Thomas Cavalier-Smith|Cavalier-Smith]] 1987,&lt;ref name=&quot;cavalier1987&quot; /&gt; ''emend''. Adl ''et al''., 2005&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Adl | first1 = S.M. | display-authors = etal   | date = September–October 2005 | title = The new higher level classification of eukaryotes with emphasis on the taxonomy of protists | url = | journal = Journal of Eukaryotic Microbiology | volume = 52 | issue = 5| pages = 399–451 | pmid = 16248873 | doi=10.1111/j.1550-7408.2005.00053.x}}&lt;/ref&gt;
| razdioba= Podgrupe:
*[[Holomycota]]
*[[Holozoa]]
}}
'''Opisthokonta''' ([[grčki|grč.]]:  ὀπίσθιος - ''opístios'' = zadnji, stražnji + κοντός - ''kontós'' = &quot;pol&quot;, tj. [[flagela|bič]]) su široka grupa [[eukariota]] , uključujući  [[carstvo (biologija)|carstva]] [[životinja]] i [[gljiva]].&lt;ref name=&quot;pmid18461162&quot;&gt;{{cite journal |authors=Shalchian-Tabrizi K, Minge MA, Espelund M, etal |editor1-last=Aramayo|editor1-first=Rodolfo |title=Multigene phylogeny of choanozoa and the origin of animals |journal=PLoS ONE |volume=3 |issue=5 |pages=e2098 |date=7. 5. 2008 |pmid=18461162 |pmc=2346548 |doi=10.1371/journal.pone.0002098 |bibcode = 2008PLoSO...3.2098S }}&lt;/ref&gt; Opisthokonta, prethodno su označavane kao grupa &quot;[[Fungi]]/[[Metazoa]],&lt;ref name=&quot;urlFungi/Metazoa group&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.uniprot.org/taxonomy/33154 |title=Fungi/Metazoa group |format= |website= |access-date=8. 3. 2009}}&lt;/ref&gt; a općenito su prepoznavane kao [[kladus]]. Opisthokonta skupa sa [[Apusomonadida]] i [[Breviata]] čine veći [[kladus]] [[Obazoa]].&lt;ref name=&quot;pmid16151185&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Steenkamp ET, Wright J, Baldauf SL|date=januar 2006|title=The protistan origins of animals and fungi|url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=16151185|journal=Mol. Biol. Evol.|volume=23|issue=1|pages=93–106|doi=10.1093/molbev/msj011|pmid=16151185}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Huang |first1=Jinling |first2=Ying |last2=Xu |first3=Johann Peter |last3=Gogarten |title=The presence of a haloarchaeal type tyrosyl-tRNA synthetase marks the opisthokonts as monophyletic |url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2005-11_22_11/page/2142 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=22 |issue=11 |date=novembar 2005 |pages=2142–2146 |doi=10.1093/molbev/msi221 |pmid=16049196}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Parfrey, Laura Wegener|title=Evaluating support for the current classification of eukaryotic diversity |journal=PLOS Genetics |volume=2 |issue=12 |date=decembar 2006 |page=e220 |doi=10.1371/journal.pgen.0020220|display-authors=etal |pmid=17194223 |pmc=1713255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Torruella, Guifré|title=Phylogenetic relationships within the Opisthokonta based on phylogenomic analyses of conserved single-copy protein domains |url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2012-02_29_2/page/531|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=29 |issue=2 |date=februar 2012 |pages=531–544 |doi=10.1093/molbev/msr185|display-authors=etal |pmid=21771718 |pmc=3350318}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Eme|first=Laura|last2=Sharpe|first2=Susan C.|last3=Brown|first3=Matthew W.|last4=Roger|first4=Andrew J.|date=1. 8. 2014|title=On the Age of Eukaryotes: Evaluating Evidence from Fossils and Molecular Clocks|journal=Cold Spring Harbor Perspectives in Biology|language=en|volume=6|issue=8|pages=a016139|doi=10.1101/cshperspect.a016139|issn=1943-0264|pmid=25085908|pmc=4107988}}&lt;/ref&gt;

==Bičevi i ostala svojstva==
Zajednička karakteristika opistokonta je su bičaste ćelije, poput [[spermatozoid]]a većine životinja i [[zoospore|spore]] [[chytrida|hitridnih]] [[gljiva]], sa  samo jednim &quot;opisto&quot; (stražnjim) bičem. Upravo ova karakteristika grupi daje ime. Suprotno tome, ćelije flagelata u drugim eukariotskim grupama pokreću [[Zoospora|jedan ili više ''prednjih'' flagela]]. Međutim, u nekim skupinama opisthokonta, uključujući većinu gljiva, ćelije su se potpuno izgubile.&lt;ref name =&quot;pmid16151185&quot;/&gt;

Karakteristike opistokonta uključuju opća svojstva kao što su
*sinteza vanćelijskog  [[hitin]]a  u [[egzoskelet]]u, zidu cisti / spora ili ćelijskom zidu vlaknastog tijela i hifa;
* vančelijska digestiju supstrata sa osmotrofnom apsorpcijom hranljivih sastojaka; i
*drugi ćelijski biosintetski i metabolički put. &lt;br&gt; Rodovi u osnovi svakog kladusa su ameboidni i fagotrofni.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Adl|first=Sina M.|last2=Bass|first2=David|last3=Lane|first3=Christopher E.|last4=Lukeš|first4=Julius|last5=Schoch|first5=Conrad L.|last6=Smirnov|first6=Alexey|last7=Agatha|first7=Sabine|last8=Berney|first8=Cedric|last9=Brown|first9=Matthew W.|date=26. 9. 2018|title=Revisions to the Classification, Nomenclature, and Diversity of Eukaryotes|journal=Journal of Eukaryotic Microbiology|volume=66|issue=1|pages=4–119|language=en|doi=10.1111/jeu.12691|pmid=30257078|pmc=6492006|issn=1066-5234}}&lt;/ref&gt;

==Historija==
Bliske odnose [[životinja]] i [[gljiva]] sugerirao je [[Thomas Cavalier-Smith]], 1987.,&lt;ref name=&quot;cavalier1987&quot;&gt;{{cite book|last=Cavalier-Smith|first=T.|authorlink=Thomas Cavalier-Smith|chapter=The origin of fungi and pseudofungi|editor=Rayner, Alan D. M.|title=Evolutionary biology of Fungi|url=https://archive.org/details/evolutionarybiol0000brit|edition=|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge|year=1987|isbn=0-521-33050-5|pages=[https://archive.org/details/evolutionarybiol0000brit/page/339 339]–353}}&lt;/ref&gt; koji je koristio neformalno ime Opisthokonta (formalni naziv je 1956. koristio za [[Chytridiomycota]] od [[Herbert Copeland|Copelanda]]), a podržale su ga i kasnije genetičke studije.&lt;ref name=&quot;pmid8469985&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Wainright PO, Hinkle G, Sogin ML, Stickel SK |title=Monophyletic origins of the metazoa: an evolutionary link with fungi |url=https://archive.org/details/sim_science_1993-04-16_260_5106/page/340 |journal=Science |volume=260 |issue=5106 |pages=340–2 |date=april 1993 |pmid=8469985 |doi= 10.1126/science.8469985|bibcode=1993Sci...260..340W}}&lt;/ref&gt;

Rane filogenije su postavile gljive u blizini [[biljke|biljaka]] i drugih grupa koje imaju [[mitohondrija|mitohondrije]] sa ravnim [[krista]]ma (grebenima), ali taj karakter varira. U novije vrijeme govorilo se da su holoza ([[životinje]]) i holomikota ([[gljive]]) međusobno mnogo bliže nego biljkama, jer opisthokonti imaju trostruko spajanje [[karbamoil-fosfat sintetaza|karbamoil-fosfat sintetaze]], [[dihidroorotaza|dihidroorotaze]] i [[aspartat karbamoiltransferaza]] kojih nema nije u biljkama, a biljke imaju fuziju [[timidilat sintaza]] i [[dihidrofolat reduktaza]] kojih nema u opistokontima. Životinje i gljive su također bliže amebama nego biljkama, a biljke su bliže [[supergrupa SAR|supergrupi SAR]] [[protista]] nego životinjama ili gljivama. Životinje i gljive su [[heterotrof]]i, za razliku od biljaka, i dok su gljive  sesilne poput biljaka, postoje i sesilne životinje.

Cavalier-Smith i Stechmann &lt;ref&gt;{{cite journal|last=Stechmann|first=A.|author2=Cavalier-Smith, T. |authorlink2=Thomas Cavalier-Smith |date=5. 7. 2002|title=Rooting the eukaryote tree by using a derived gene fusion|url=https://archive.org/details/sim_science_2002-07-05_297_5578/page/89|journal=Science|volume=297|issue=5578|pages=89–91|doi=10.1126/science.1071196|pmid=12098695|bibcode = 2002Sci...297...89S}}&lt;/ref&gt; tvrde da su se netrepljasti eukarioti kao što su opistokonte i [[Amoebozoa]], skupno zvani [[Unikonta]], odvojili od ostalih dvotrepljastih eukariota, nazvanih [[Bikonta]], nedugo nakon što su se [[evolucija|pojavili]].

==Taksonomija==
Opistokonte se dijele na [[Holomycota]] ili Nucletmycea (gljive i svi organizmi koji su bliže gljivama nego životinjama) i [[Holozoa]] (životinje i svi organizmi koji su bliže životinjama nego gljivama); još nije identificiran opistokont baziran na razdvajanje Holomycota / Holozoa. 
Taksonomiju  opistokonti  su  u velikoj mjeri riješili  Torriella et al.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Torruella|first=Guifré|last2=Mendoza|first2=Alex de|last3=Grau-Bové|first3=Xavier|last4=Antó|first4=Meritxell|last5=Chaplin|first5=Mark A.|last6=Campo|first6=Javier del|last7=Eme|first7=Laura|last8=Pérez-Cordón|first8=Gregorio|last9=Whipps|first9=Christopher M.|title=Phylogenomics Reveals Convergent Evolution of Lifestyles in Close Relatives of Animals and Fungi|journal=Current Biology|volume=25|issue=18|pages=2404–2410|doi=10.1016/j.cub.2015.07.053|pmid=26365255|year=2015}}&lt;/ref&gt; Holomycota i Holozoa sastavljene su od sljedećih grupa:
* [[Holomycota]] (Gljivolike)
** [[Fungi]]
***uključuju:
**** [[Chytrida]] (bičari, gljive sa [[zoospora]]ma)
**** ''[[Fonticula]]''&lt;ref&gt;{{citation | title = Phylogeny of the &quot;Forgotten&quot; Cellular Slime Mold, Fonticula alba, Reveals a Key Evolutionary Branch within Opisthokonta | author = Matthew W. Brown, Frederick W. Spiegel and Jeffrey D. Silberman | journal = Molecular Biology and Evolution | year = 2009 | volume = 26 | issue = 12 | pages = 2699–2709 | doi = 10.1093/molbev/msp185 | pmid=19692665}}&lt;/ref&gt; ([[Filogenija]]  novijih radova smatra ih dijrlovima [[Cristidiscoidea]], sestrinske grupe gljiva)
**** ''Hyaloraphidium'' (prethodno smatran da je [[Chlorophyta|zelena alga]], sada se svrstava u gljive)
**** [[Microsporidia]] (prethodno  u [[Apicomplexia]])
**** [[Nucleariida]] (Novija [[filogenija]] smatra ih dijelom [[Cristidiscoidea]], sestrinske grupe gljiva)
*** Isključujući:
**** [[Labyrinthulomycetes]] (sluzave mreže) (uključene u [[SAR|supergrupu SAR]])
**** [[Myxogastria]] (sada u  [[Amoebozoa]])
**** [[Oomycete]] (vodene plijesni) (sada u [[SAR|supergrupi SAR]])
** [[Rozellida]] (pozicija neizvjesna)
* [[Holozoa]] (Životinjolike)
** ''[[Corallochytrium]]'' (bivše  [[Heterokonta]])
** [[Filozoa]]
*** [[Animalia]]
*** [[Choanoflagellata]] (bičari, renije uključeni u [[Protozoa]])
*** [[Filasterea]]
** [[Mesomycetozoea]]
*** [[Amoebidiales]] (bivše  Trichomycete)
*** [[Dermocystida]] (smatrane paratzitskim gljivama ili [[Sporozoa]])
*** [[Eccrinales]] (bivše  [[Trichomycete]])
*** [[Ichthyophonida]] (ranije smatrane parazitskim gljivama ''incertae sedis'')

===Filogenija===
Hoanoflagelati imaju kružni mitohondrijski [[DNK]] [[genom]] s dugim međugenskim  regijama. Oko  četiri puta je veći od životinjskih mitohondrijskih genoma i sadrži dvostruko više gena koji kodiraju proteine.
Čini se da je ''[[Corallochytrium]]'' vjerovatno bliže gljivama nego životinjama, na osnovu prisustva [[ergosterol]]a u membranama i sposobnosti za sintezu [[lizin]]a putem [[alfa-aminoadipatski put|puta AAA]].
Oblici sa ihtio[[spora]]ma  imaju deleciju dvije aminokiseline u svom genu  [[EEF1A1]], koji se smatra karakterističnim za gljive. Njihov  genom je dug  &gt;200 kilobaznih pairova, sa nekoliko stotina linearnih [[hromosom]]a.
U sljedećem [[filogenetsko stablo|filogenetskom stablu]] prikazano je koliko su se miliona miliona godina (Mya) [[kladus]]i  razdvajali u novije grane. Stablo Holomycota prikazano je prema  Tedersoo-u et al.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tedersoo|first=Leho|last2=Sánchez-Ramírez|first2=Santiago|last3=Kõljalg|first3=Urmas|last4=Bahram|first4=Mohammad|last5=Döring|first5=Markus|last6=Schigel|first6=Dmitry|last7=May|first7=Tom|last8=Ryberg|first8=Martin|last9=Abarenkov|first9=Kessy|date=2018|title=High-level classification of the Fungi and a tool for evolutionary ecological analyses|journal=Fungal Diversity|language=en|volume=90|issue=1|pages=135–159|doi=10.1007/s13225-018-0401-0|issn=1560-2745}}&lt;/ref&gt;
{{clade
|label1=[[Eukaryota]]

|1={{clade
|label1=[[Bikonta]]
|1={{clade
|1=[[Archaeplastida]] ([[Biljke]] ''[[sensu lato]]'') [[slika:Pediastrum (cropped).jpg|60 px]]
|2=[[Hacrobia]] [[slika:Coccolithus pelagicus.jpg|60 px]]
|3=[[Supergrupa SAR]] [[slika:Ochromonas.png|40 px]] 
}}

|label3=[[Podiata]]
|3={{clade     
|1=[[CRuM]] [[slika:Collodictyon anterior view, showing sulcus, nucleus, blepharoplast, rhizoplast, and four flagella..jpg|60 px]]
|label2=[[Amorphea]]/

|sublabel2=[[Unikonta]]
|2={{clade
|1=[[Amoebozoa]] [[slika:Chaos carolinensis Wilson 1900.jpg|60 px]]
|label2=[[Obazoa]]
|2={{clade     
|1=[[Breviatea]] [[slika:Mastigamoeba invertens.jpg|80 px]]
|2={{clade
|1=[[Apusomonadida]] [[slika:Apusomonas.png|60 px]]

|label2='''Opisthokonta''' |sublabel2=1300 mya
|2={{clade
|label1=[[Holomycota]]
|1={{clade
|label1 = [[Cristidiscoidea]]
|1={{Clade
|1=[[Fonticulida]] 
|2=[[Nucleariid]]a [[slika:Nuclearia sp Nikko.jpg|60 px]]
}}

|label2=[[Gljive]]/
|sublabel2=[[Opisthosporidia]]
|2={{clade
|1=[[BCG2]]
|2={{clade
|1={{clade
|2=[[Aphelida]]
|1=[[Eumycota|Prave [[gljive]] [[slika:Asco1013.jpg|60 px]]}}
|2={{clade
|1=[[BCG1]]
|label2=[[Rozellomyceta]]/
|sublabel2=[[Cryptomycota]]

|2={{clade
|1=[[Rozella]] [[slika:Rozella allomycis2.jpg|80 px]]
|2={{clade
|1=[[Namako-37]]
|2=[[Microsporidia]] [[slika:Fibrillanosema spore.jpg|60 px]]
}}
}}
}}}}}}
}}

|label2 =[[Holozoa]]
|2={{clade
|1=[[Ichthyosporea]] [[slika:Abeoforma whisleri-2.jpg|50 px]]
|2={{clade
|label1=[[Pluriformea]]
|1={{clade
|1=[[Corallochytrium]] [[slika:Corallochytrium limacisporum.png|60 px]]
|2=[[Syssomonas]]
}}

|label2 =[[Filozoa]]
|2={{clade
|1=[[Filasterea]] [[slika:Ministeria vibrans.jpeg|60 px]]
|label2=[[Choanozoa]]
|2={{clade
|1=[[Choanoflagellatea]] [[slika:Desmarella moniliformis.jpg|60 px]]
|2=[[Animalia]] [[slika:Comb jelly.jpg|45 px]]
}}
}}}}
}}}}
}}}}}}}}

|state2=double
|2=[[Excavata]] [[slika:Euglena mutabilis - 400x - 1 (10388739803) (cropped).jpg|55px]]
}}
|style1=font-size:80%;line-height:80%}}

Jedan pogled na velika carstva i njihove matične grupe.&lt;ref name=&quot;Stem group kingdoms&quot;&gt;Filogenija na osnovu:
* {{Cite journal | last1 = Eichinger | first1 = L. | last2 = Pachebat | first2 = J. A. | last3 = Glöckner | first3 = G. | last4 = Rajandream | first4 = M. A. | last5 = Sucgang | first5 = R. | last6 = Berriman | first6 = M. | last7 = Song | first7 = J. | last8 = Olsen | first8 = R. | last9 = Szafranski | first9 = K. | display-authors = 8| doi = 10.1038/nature03481 | title = The genome of the social amoeba ''Dictyostelium discoideum'' | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-05_435_7038/page/n73 | journal = Nature | volume = 435 | issue = 7038 | pages = 43–57 | year = 2005 | pmid =  15875012| pmc =1352341 | bibcode = 2005Natur.435...43E }}
* {{Cite journal | last1 = Steenkamp | first1 = E. T. | last2 = Wright | first2 = J. | last3 = Baldauf | first3 = S. L. | doi = 10.1093/molbev/msj011 | title = The Protistan Origins of Animals and Fungi | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 23 | issue = 1 | pages = 93–106 | year = 2005 | pmid =  16151185| pmc = }}&lt;/ref&gt;

== Galerija ==
&lt;center&gt;
&lt;gallery&gt;
slika:Nuclearia sp Nikko.jpg|''[[Nuclearia]]'' ([[Nucleariida]])
slika:Rozella allomycis2.jpg|''[[Rozella]]'' sp. ([[Rozellida]])
slika:Msp tubule EM.jpg|Mikrosporidijske [[spore]] ([[Microsporidia]])
slika:CSIRO ScienceImage 1392 Scanning Electron Micrograph of Chytrid Fungus.jpg|[[Chytrida]] (bičaste gljive)
slika:Sphaeroforma arctica.jpg|''[[Sphaeroforma]]'' sp. ([[Mesomycetozoea]])
slika:Ministeria vibrans.jpeg|''[[Ministeria]]'' sp. ([[Filasterea]])
slika:Capsaspora owczarzaki.jpeg|''[[Capsaspora]]'' sp. ([[Filasterea]])
slika:Protero-7.png|''[[Salpingoeca]]''  ([[Choanoflagellatea]])
slika:Desmarella moniliformis.jpg|''[[Desmarella]]'' sp. kolonijska ([[Choanoflagellatea]])
slika:Matsutakeredpinemushroomhunting.jpg|Dvije opistokonte: muškarac ([[Metazoa]]) i pečurka ([[Fungi]])
&lt;/gallery&gt;
&lt;/center&gt;

==Također pogledajte==
*[[Bikonta]]
*[[Unikonta]]
*[[Supergrupa SAR]]

==Reference==
{{refspisak|30em}}

==Vanjski linkovi==
{{Commons category|Opisthokonta}}
* [http://tolweb.org/Eukaryotes/3 Tree of Life Eukaryotes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129074456/http://tolweb.org/Eukaryotes/3 |date=29. 1. 2012 }}
{{Eukarioti}}

[[Kategorija:Opisthokonta| ]]
[[Kategorija:Taksonomija]]
[[Kategorija:Živi svijet Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>qlxb9vep3ty6zikqit06tkj69sh5vj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Endosimbioza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>460736</id>
    <revision>
      <id>3925685</id>
      <parentid>3884145</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:15:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50926-03</username>
        <id>185982</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>3925685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10235" sha1="hivmdooz61zsfqxyrjrwqayel9m49pk" xml:space="preserve">'''Endosimbioza''' je pojava asocijacije u kojoj jedan [[organizam]] živi unutar drugog organizma. [[Etimologija|Etimološki]] taj se termin se može upotrijebiti za označavanje bilo kojeg procesa [[simbioza|simbioze]] u kojem simbiot boravi unutar tijela drugog živog bića,&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Starr M. P. |year=1975 |title=A generalized scheme for classifying organismic associations |journal=Symposia of the Society for Experimental Biology |volume=29 |pages=1-20}}&lt;/ref&gt; iako se može upotrijebiti i termin ''endosomatski'' (npr. endosomatski simbiont). To je slučaj, naprimjer, s mnogim [[bakterija]]ma koje su dio crijevne mikrobiote.

Godine 1967. [[Lynn Margulis]] predložila je teoriju [[serijska endosimbioza]], koja objašnjava pojavu eukariotske ćelije u simbiotskoj asimilaciji nekoliko bakterija s diferenciranim sposobnostima. Dakle, kako se ovaj termin obično koristi i za objašnjenje procesa kojim se prokariotske ćelije [[evolucija|razvijala]] prema eukariotima, dobijajući njihove [[organele]]  (poput [[hloroplast]]a i [[mitohondrija]]), proces poznat kao [[serijska endosimbioza|teorija eukariotskog endosimbiotskog porijekla]].&lt;ref&gt;Cotton DW. Intimate relations: the serial endosymbiotic theory of the origin of eukaryotes. J Pathol. 1993 Feb;169(2):189-90.&lt;/ref&gt; Organele endosimbiotskog porijekla izgledaju vrlo transformirane, ali zadržavaju svoj [[genom]] i množe se autonomno, otkrivajući svoje porijeklo kao različitih organizama.

Zahvaljujući endosimbiozi, eukariotski organizmi imaju sposobnost obavljanja metaboličkih procesa koji su se prvobitno razvili u bakterijama. Stoga, favorizirajući ovu endosimbiozu, [[prirodna selekcija]] je  odabirala jedinke  sa simbiontima. To je slučaj sa [[disanje]]m u [[mitohondrija]]ma, a [[fotosinteza|fotosintezu]] obavljaju [[plastid]]i ili [[dušik|biološka fiksacija dušika]] ili, što obavljaju [[bakterije]], često unutarćelijske, u [[korijen]]ima određenih biljaka.

== Primjeri endosimbiotskih organizama ==
* Zelena [[alga]] s [[fotosinteza|fotosintezom]] tipa ''[[Chlorella]]'' koja živi u ćelijama [[bičar]]skog [[protista|protiste]]  ''[[Paramecium viride]]''.
* [[Dinoflagelate]], kao što je  [[Zooxanthella|zooksantela]] koji žive unutar ćelija određenih [[Cnidaria]] (poput nekih [[meduza]] i mnogih [[korali|korala]]), između ostalih organizama.
*[[Rhizobia]]: [[dušik]]-fiksirajuće [[bakterije]] koje na korijenu imaju čvorove, posebno [[Fabaceae|mahunarke]]:
* Jednoćelijske [[foraminifera]]  koji uključuju jednoćelijsku algu unutar ćelije. To je 'fakultativno', što znači da to mogu učiniti ili ne moraju. Dalekosežnija verzija je '' idioplastna'' endosimbioza. Ovdje foraminifera troši algu, ali održava njene  [[hloroplast]]e u ispravnom stanju.
* [[Zelene alge]] u [[okean|morskim]] [[poliheta]]ma.
* Jednoćelijske alge unutar [[koralni greben|grebena]]  [[koral]]a.
* [[Crijevna flora]] (često [[flagellata]]) unutar probavnih sistema [[insekti|insekata]][]  i [[kičmenjak]]a, koja probavlja bilnnu  [[celuloza|celulozu]]. To su 'obligaTIVNI' simbionti, što znači da ih domaćin mora imati.&lt;ref name=Buchner&gt;Buchner P. 1965. ''Endosymbioses of animals with plant microorganisms''. Wiley N.Y.&lt;/ref&gt;
*[[Lišaj]]: [[gljiva]]+[[alga]] ili [[bakterija]].
*[[Mikoriza]]: hljivične  [[hife]] i  [[korijen]] [[drvo|deveća]].
*Bakterijski endosimbionti [[insekti|insekata]] mogu biti u dva tipa:
**Primarni endosimbionti koji su obvezni i imaju vrlo prisnu vezu koja datira milionima godina. Ove vrste insekata s primarnim endosimbiontima ne mogu preživjeti bez svojih simbionata.
.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Douglas A E |year =1998|title=Nutritional interactions in insect-microbial symbioses: Aphids and their symbiotic bacteria Buchnera |url=https://archive.org/details/sim_annual-review-of-entomology_1998_43/page/17 |journal =Annual Review of Entomology | volume =43 | pages =17–38 | issn =00664170 | doi =10.1146/annurev.ento.43.1.17}}&lt;/ref&gt;
**Sekundarni simbioti koji su noviji i ne formiraju tako bliske odnose.

== Teorija endosimbioze kod eukariota== 
[[slika:Endosimbiosis.jpg|thumb|300px| Opisna slika endosimbiontskog porijekla eukariota]]
Endosimbiotska teorija o porijeklu eukariota predložena je u 19. stoljeću, a kasnije je potkrijepljena eksperimentima koje je izveo Lynn Margulis.&lt;ref&gt;Campbell  NA; Reece JB. (2010):  Biología, 7° Edition, Editorial Panamericana, pages:  523,524, 550, 551.&lt;/ref&gt;
[[slika:Endosymbiotic_theory_Diagram.jpg|thumb|300px|Endosimbiotski proces, prikaz nasljeđivanja]]
Endosimbiontska teorija je ideja da je [[eukariot]]ska [[ćelija]] nastala u [[evolucija|evoluciji]] fuzijom prethodno slobodnoživljećih [[protista]] ([[prokariot]]a).&lt;ref&gt;King R.C. Stansfield W.D. &amp; Mulligan P.K. 2006. ''A dictionary of genetics'', 7th ed. Oxford.&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;p143&lt;/sup&gt; Teoriju je prvi predložio ruski  botaničar Mereshkovsky 1905.&lt;ref&gt;Mereshkovsky C 1905. Über Natur und Ursprung der Chromatophoren im Pflanzenreiche. ''Biol Centralbl'' '''25''': 593–604.&lt;/ref&gt; Bila je razrađena priroda [[lišaj]]eva;&lt;ref&gt;de Bary, Antoine 1879. ''Die Erscheinung der Symbiose''. Strassburg.&lt;/ref&gt; U ćelijama posmatrane su [[mitohondrije]] i [[hloroplast]] &lt;ref&gt;Schimper A.F.W. 1883. Über die Entwicklung der Chlorophyllkörner und Farbkörper. ''Bot. Zeitung'' '''41''': 105–14, 121–31, 137–46, 153–62.&lt;/ref&gt; i zabilježena njihova sličnost sa [[bakterija]]ma.&lt;ref&gt;Wallin I.E. 1927. ''Symbionticism and the origin of species''. Williams &amp; Wilkins, Baltimore.&lt;/ref&gt; Teorija je u početku odbačena, ali je preispitana kada se saznalo više o [[citologija|biologiji ćelije]].&lt;ref&gt;Lederberg J. 1952. Cell genetics and hereditary symbiosis. ''Physiological Reviews'' '''32''', 403–430.&lt;/ref&gt;

Ćelija eukariota je vrsta ćelija od koje se sastoje životinje i biljke. Neke ćelijske [[organele]], poput [[mitochondrija]] i [[hloroplast]]a sadrže [[DNK]]. U svakom slučaju smatra se  da je ova DNK ostatak [[genom]]a nekad neovisne [[bakterije]]. Teorija je da je ćelija eukariota natale fuzijom nekoliko bakterija ili jedinki [[archaea]]. Zajedno, nove ćelije su preživjele, napredovale i evoluirale u nove i složene oblike života.&lt;ref&gt;Margulis, Lynn 1998. ''The symbiotic planet: a new look at evolution''. Weidenfeld &amp; Nicolson, London. Margulis believes symbiosis is the most important force in evolution.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Sapp J. 1994. ''Evolution by association: a history of symbiosis''. Oxford. A balanced overview.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Khakhina L.N. 1992. ''Concepts of symbiogenesis: a historical and critical survey of the research of Russian botanists''. Yale, New Haven CN.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Lake, James A. Evidence for an early prokaryote symbiogenesis. ''Nature'' '''460''' 967–971.&lt;/ref&gt; Porijeklo ostalih organela u eukariotskoj ćeliji je još uvijek u reviziji: [[ćelijsko jedro]], njegova membrana, [[hromosom]]i i [[centromere]],  [[Golgijev aparat]], [[flagela|bičevi]] ili [[cilije]], [[ćelijska membrana|unutarćelijske membrane]]. Neke od njih su možda imale i endosimbiotsko porijeklo.&lt;ref&gt;Dyer, Betsy Dexter and Obar, Robert Alan 1994. ''Tracing the history of eukaryotic cells: the enigmatic smile''. Columbia N.Y.&lt;/ref&gt;

Postoje [[mikrofosil]]ski  dokazi da su se prvi eukarioti pojavili prije otprilike 1.500 miliona godina. Endosimbiotska teorija sugerira da je eukariotska ćelija bila sposobna ugraditi drugu za održavanje obostrano korisnog suživota jer bi [[Domaćin (biologija)|domaćin]] iskoristio proizvode koje je pravio endosimbiont, a domaćin bi im pružao zaštitu.

Predlaže se da su prve [[organele]]  bile [[mitohondrija]] (budući da sve eukariotske ćelije nemaju [[hloroplast]]e), a potom serijskom endosimbiozom, ćelija predačkog  eukariota stekla  je endosimbionta koji je sposoban da vrši fotosintezu ([[cijanobakterije]]), koja bi kasnije evoluirale u [[plastid]]e, kada su nastale prve [[zelene alge|zelene]] i [[crvene alge]]. Taj je proces poznat i kao primarna endosimbioza.&lt;ref&gt;Sadava D, Heller C; Orians G. Vida La ciencia de la Biología, 8° Edición, Editorial Panamericana. Buenos Aires (2009).pages: 585, 588, 589.&lt;/ref&gt;

Postoji nekoliko dokaza koji podržavaju endosimbiotsku teoriju, kao što su činjenice da:
* Mitohondrije sadrže svoju vlastitu [[DNK]], koja se razlikuju od nuklearne DNK;
* Enzimi prisutni u mitohondrijskim membranama nalaze se također i u bakterijskim membranama;
* Mitohondrije nastaju samo od sopstvenih mitohondrija, to jest dijele se u ćeliju domaćina.
* Mitohondrijski [[ribosomi]] su sličniji prokariotskim, nego onima prisutnim u [[citoplazma|citoplazmi]] ćelije.

=== Ostale eukariotske endosimbioze===
U nekim ćelijama plastide imaju tri ili više membrana, što govori da su pretrpjele ponovljenu endosimbiozu; ovaj fenomen se  tumači  endosimbiozom  kao &quot;[[paradigma|paradigmom]] [[ruska lutka|ruske lutke]]&quot;.

Tako su neke [[zelene alge|želene]]  i [[crvene alge]] pretrpjele sekundarnu endosimbiozu kada su okružene hranjivom [[vakuola|vakuolom]] drugog eukariota, a dokaz ovog procesa su [[plazmid]]i [[Chlorarachniophyta]] koji imaju četiri membrane; za prve se smatra da su originalne [[cijanobakterije|cijanobakterijske]] membrane, treća je izvedena iz membrana fagocitnih algi, a četvrta je ostatak membrane hranjive  vakuole. U nekima od njih mogu se vidjeti ostaci onoga što je bilo  [[ćelijsko jedro]] ([[nukleomorf]]).&lt;ref&gt;Curtis H, Barnes S, Schnek A, Massarini A. Curtis Biología. 7° Edición, Madrid (2011). Pag. 24, 25, 480, 481, 484.&lt;/ref&gt;

== Endosimbioza u prokariota ==
Postoje dokazi da se simbioza dogodila između drevnih [[bakterija]] da bi se stvorila dvostrukomembranska klasa poznata kao [[Gram-negativna bakterija|gram-negativnih]] [[bakterija]].&lt;ref&gt;Lake, James A. 2009. Evidence for an early prokaryotic endosymbiosis. ''Nature'' '''460''': p967.&lt;/ref&gt; Budući da se gram-negativne bakterije uključuju [[cijanobakterije]], ovo je bio prvi od nekoliko takvih događaja u historiji [[eukariot]]a.

== Također pogledajte ==
* [[Simbiogeneza]]
* [[Simbioza]]
* [[Kleptoplastija]]

== Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Evolucijska biologija]]
[[Kategorija:Ekologija]]
[[Kategorija:Biološka terminologija]]</text>
      <sha1>hivmdooz61zsfqxyrjrwqayel9m49pk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ugrožene vrste životinja u Bosni i Hercegovini</title>
    <ns>0</ns>
    <id>461517</id>
    <revision>
      <id>3925678</id>
      <parentid>3884199</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T12:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>117934</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Acipenser naccarii.001 - Aquarium Finisterrae.jpg]] → [[File:Huso naccarii.001 - Aquarium Finisterrae.jpg]] [[c:COM:FR#FR1|Criterion 1]] · Request from the original uploader</comment>
      <origin>3925678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24862" sha1="e9u6r9g8cz0ufxfalgxvv74qp4vtlaj" xml:space="preserve">Ovaj '''spisak ugroženih životinjskih vrsta u Bosni i Hercegovini'''  sastavljen je na osnovu [[IUCN]]-ove Crvene knjige ugroženih vrsta u svim kategorijama ugroženosti. Nije isključeno da je nekompletan, niti da će do trenutka kad se ovo čita, već biti dopunjen novim ugroženim taksonima.&lt;ref&gt;Federalno ministarstvo okoliša: Crvena lista Bosne i Hercegovine [https://www.hbsume.ba/public/files/crvena_lista_bih.pdf] Pristupljeno Mrch 17, 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Crvena lista faune Federacije bosne i hercegovine [https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/okolis/crvena%20lista%20faune%20fbih.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210116082156/https://www.fmoit.gov.ba/upload/file/okolis/Crvena%20lista%20Faune%20FBiH.pdf |date=16. 1. 2021 }} EU „Greenway“ 2013, Sarajevo|Pristupljeno Mrch 17, 2020&lt;/ref&gt;

{{compact ToC|side=yes|top=yes|num=yes}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Vrsta
!Porodica
! Slika
|-
| colspan = 3|
==A==
|-
|''[[Acipenser naccarii]]'' &lt;small&gt;Bonaparte, 1836&lt;/small&gt;||''[[Acipenseridae]]''  ||[[Datoteka:Huso naccarii.001 - Aquarium Finisterrae.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Acipenser ruthenus]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||''[[Acipenseridae]]''  ||[[Datoteka:Acipenser ruthenus Prague Vltava_1.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Acipenser sturio]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||''[[Acipenseridae]]''  ||[[Datoteka:Acipenser sturio 1879.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Adriaphaenops pretneri]]'' &lt;small&gt;Scheibel, 1935&lt;/small&gt;|| ''[[Carabidae]]'' ||
|-
|''[[Aegolius funereus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Strigidae]]''||[[Datoteka:Aegolius-funereus-001.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Aesalus scarabaeoides]]'' &lt;small&gt;(Panzer, 1794)&lt;/small&gt;||''[[Licanidae]] ||
|-
|''[[Alosa immaculata]]'' &lt;small&gt;Bennett, 1835&lt;/small&gt;||''[[Clupeidae]]'' ||[[Datoteka:Caspialosa kessleri pontica Dunai hering.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Anax marinkovicae]]''&lt;small&gt;  Malicky 1977&lt;/small&gt;||''[[Aeshnidae]]''   ||
|-
|''[[Anax apfelbecki]]'' &lt;small&gt;(Klapalek 1900)&lt;/small&gt;||''[[Aeshnidae]]''  ||
|-
|''[[Anax parthenope]]'' &lt;small&gt;(Selys, 1839)&lt;/small&gt;||''[[Aeshnidae]]'' ||
|-
|''[[Aphaenopsis apfelbecki]]'' &lt;small&gt;Ganglbauer, 1891&lt;/small&gt;||''[[Carabidae]]''  ||
|-
|''[[Aphaenopsis pfeiferi gracilis]]'' &lt;small&gt;Winkler, 1927 &lt;/small&gt;||''[[Aeshnidae]]''  ||
|-
|''[[Aquila chrysaetos]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Accipitridae]]'' ||[[Datoteka:Aquila chrysaetos Flickr.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Aquila pomarina]]'' &lt;small&gt;C. L. Brehm, 1831&lt;/small&gt;||''[[Accipitridae]]''  ||[[Datoteka:Aquila pomarina orlik krzykliwyAM-crop.jpg|align=center|150px]] 
|-
|''[[Ardea cinerea]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||''[[Ardeidae]]''  ||[[Datoteka:Graureiher KA.jpg |aligned=center|150px]]
|-
|''[[Ardeola ralloides]]'' &lt;small&gt;(Scopoli, 1769)&lt;/small&gt;|| ''[[Ardeidae]]'' ||[[Datoteka:090504-squacco-heron-in-flight.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Aricia anteros]]'' &lt;small&gt;(Freyer, 1838)&lt;/small&gt;|| ''[[Lycaenidae]]'' ||
|-
|''[[Asio flammeus]]'' &lt;small&gt;(Pontoppidan, 1763)&lt;/small&gt;|| ''[[Strigidae]]'' ||[[Datoteka:Short Eared Owl on the Ground.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Astacus astacus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus)&lt;/small&gt;||''[[Astacidae]]''  ||[[Datoteka:Astacus_astacus_male.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Astacus leptodactylus]]'' &lt;small&gt; Eschscholtz&lt;/small&gt;|| ''[[Astacidae]]'' ||[[Datoteka:Blausteinsee Tierwelt 05.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Aulopyge huegelii]]'' &lt;small&gt;Heckel, 1843&lt;/small&gt;|| ''[[Cyprinodae]]'' ||[[Datoteka:Aulopyge huegelii.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Austropotamobius torrentium]]'' &lt;small&gt;(Schrank)&lt;/small&gt;||''[[Astacidae]]''   ||[[Datoteka:Austropotamobius pallipes.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Austropotamobius pallipes]]'' &lt;small&gt; Lereboullet&lt;/small&gt;||''[[Astacidae]]'' ||[[Datoteka:Steinkrebs.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Aythya nyroca]]'' &lt;small&gt;(Güldenstädt, 1770)&lt;/small&gt;||''[[Anatidae]]''  ||[[Datoteka:Aythya nyroca at Martin Mere 1.jpg|aligned=center|150px]]
|-
| colspan = 3|
==B==
|-
|''[[Botaurus stellaris]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Ardeidae]]'' ||[[Datoteka:2015-10-19 Botaurus stellaris, Gosforth Park 5.jpg|aligned=center|150px]]  
|-
|''[[Brachyptera graeca]]'' &lt;small&gt;Berthelemy, 1971&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Brachyptera helenica]]'' &lt;small&gt;Aubert, 1956&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Brachyptera tristis]]'' &lt;small&gt;(Klapälek, 1901)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Bubo bubo]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Strigidae]]''||[[Datoteka:Uhu-muc.jpg |aligned=center|150px]] 
|-           
|''[[Buteo rufinus]]'' &lt;small&gt;(Cretzschmar, 1827)&lt;/small&gt;||''[[Accipitridae]]''||[[Datoteka:Buteo rufinus.jpg|aligned=center|150px]]
|-
| colspan = 3|
==C==
|-
|''[[Canis lupus]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Carabus (Morphocarabus) kollari illigeri]]'' &lt;small&gt;Dejean, 1826 (?)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Castor fiber]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;|| ''[[Castoridae]]''||[[Datoteka:American Beaver.jpg|150px]]
|-
|''[[Cecropis daurica ]]'' &lt;small&gt;(Laxmann, 1769)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cercotrichas galactotes]]'' &lt;small&gt;(Temminck, 1820)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ceruchus chrysomelinus]]'' &lt;small&gt;(Hochenwarth, 1785)&lt;/small&gt;||  ||[[Datoteka:Ceruchus chrysomelinus2.jpg|220x220piksel]]
|-
|''[[Charaxes jasius]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1767)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Chironomus bosniaca]]'' &lt;small&gt;Marinković 1955&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Chironomus gonospina]]'' &lt;small&gt;Marinković 1966&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Chondrostoma knerii]]'' &lt;small&gt; Heckel, 1843&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Chondrostoma phoxinus]]'' &lt;small&gt;Heckel, 1843&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Chthonius cavernicola]]'' &lt;small&gt;Beier, 1939&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Chthonius occultus]]'' &lt;small&gt;Beier, 1939&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ciconia ciconia]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Circaetus gallicus]]'' &lt;small&gt;(J. F. Gmelin, 1788)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Circus aeruginosus]]'' &lt;small&gt;(Linneus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Circuspygargus]]'' &lt;small&gt;(Linneus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cisticola juncidis]]'' &lt;small&gt;(Rafinesque, 1810)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cobitis narentana]]'' &lt;small&gt;Karaman, 1928&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Coenonympha orientalis]]'' &lt;small&gt;Rebel, 1910&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Coenonympha tullia]]'' &lt;small&gt;(Müller, 1764)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Colias balcanica]]'' &lt;small&gt;Rebel, 1903&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cordulegaster heros]]'' &lt;small&gt;Theischinger, 1979&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cordulegaster lepida]]'' &lt;small&gt;(Pictet 1834)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Crex crex]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cupido alcetas]]''&lt;small&gt;  (Hoffmannsegg, 1804) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cupido decolorata]]'' &lt;small&gt;(Staudinger, 1886)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cychrus rugicollis]]'' &lt;small&gt;K. Daniel &amp; J. Daniel, 1898&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Cymindis (Cymindis) imitatrix]]'' &lt;small&gt; Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==D==
|-
|''[[Delminichthys adspersus]]'' &lt;small&gt; (Heckel, 1843)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Delminichthys ghethaldii]]'' &lt;small&gt; Steindachner, 1885&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Dendrocopos leucotos]]'' &lt;small&gt;(Bechstein, 1803)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Dinarolacerta mosorensis]]'' &lt;small&gt;(Kolombatovic, 1886) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Dinaromys bogdanovi]]'' &lt;small&gt;(Martino, 1922) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Drusus bosnicus]]'' &lt;small&gt;Klapalek 1900&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Drusus klapaleki]]'' &lt;small&gt;Marinković 1970&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Drusus medianus]]'' &lt;small&gt;Marinković 1976&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Drusus ramae]]'' &lt;small&gt;Marinković 1970&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Drusus schmidi]]'' &lt;small&gt; Botosaneanu 1960&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Drusus vespertinus]]'' &lt;small&gt;Marinković 1976&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Biharotrechus) brevipilosus]]'' &lt;small&gt;(Knirsch, 1927)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Biharotrechus) piliferpilifer]]'' &lt;small&gt;(Ganglbauer, 1891)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Biharotrechus) speiseri hercegovinensis]]'' &lt;small&gt;(Krauss, 1906)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Biharotrechus) treskavicensis bjelasnicensis]] '' &lt;small&gt;Winkler, 1926&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Duvalius) brandisi]]'' &lt;small&gt;(Ganglbauer, 1897)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Duvalius) leonhardi leonhardi]]'' &lt;small&gt;(Reitter, 1901)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Euduvalius) maglajensis]]'' &lt;small&gt;(Apfelbeck, 1908)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Euduvalius) reiseri]]''&lt;small&gt;  (Ganglbauer, 1891) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) cuniculinus]]'' &lt;small&gt;(Knirsch, 1929)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) humerosus]]'' &lt;small&gt;(Knirsch, 1926)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) klimeschi]] ''&lt;small&gt; (Winkler, 1914)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) neumanni]]'' &lt;small&gt;(J. Müller, 1911)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) petraeus]]'' &lt;small&gt;(Knirsch, 1927)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) reitter]]'' &lt;small&gt;(Miller, 1880)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) schatzmayri]]'' &lt;small&gt;(G. Muller, 1912)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Duvalius (Neoduvalius) vranensis]]'' &lt;small&gt;(Breit, 1904)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==E==
|-
|''[[Echinogammarus acarinatus]]'' &lt;small&gt;(S. Karaman, 1931)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Echinogammarus cari]]'' &lt;small&gt;(S. Karaman, 1931)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Echinogammarus thoni]]'' &lt;small(Schaferna, 1922) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Egretta garzetta]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1766)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Elaphe quatuorlineata]]'' &lt;small&gt;(Lacépede, 1789)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Eliomys quercinus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1766)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Emys orbicularis]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ephemera jugoslavicus]]'' &lt;small&gt;(Samal, 1935.)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ephemera zettana]]'' &lt;small&gt;(Kimmins, 1937)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ephemerella ignita]]'' &lt;small&gt;(Poda, 1761.)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ephemerella ikonomovi]]''&lt;small&gt; (Puthz 1971.) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Erebia gorge]]'' &lt;small&gt;(Hübner, 1804)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Erebia manto]]'' &lt;small&gt;(Denis &amp; Schiffermüller, 1775)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Erebia pandrose]]'' &lt;small&gt;(Borkhausen, 1788)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Eremophila alpestris]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Erinaceus concolor]]'' &lt;small&gt;Martin 1837&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Euheptaulacus porcellus]]'' &lt;small&gt;(Friwaldszky, 1879)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Euphydryas maturna]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==F==
|-
|''[[Falco naumanni]]'' &lt;small&gt;Fleischer, 1818&lt;/small&gt;|| ''[[Falconidae]]'' ||[[Datoteka:Lesser Kestrel from Fujeirah.jpg|150px]]
|-
|''[[Favonius quercus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||''[[Lycaenidae]]''||[[Datoteka:Neozephyrus quercus - Thécla du chêne - Femelle - dos - MNHT.jpg|150px]]
|-
| colspan = 3|
==G==
|-
|''[[Gallinago gallinago]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Gammarus bosniacus]]'' &lt;small&gt;Schaferna, 1922&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Gasterosteus aculeatus aculeatus]]'' &lt;small&gt; Linnaeus&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Gegenes pumilio]]'' &lt;small&gt;(Hoffmannsegg, 1804)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Glaucidium passerinum]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Gnorimus variabilis]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Gonepteryx neretvae]]'' &lt;small&gt;Marinković, 1988&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Gonepteryx cleopatra]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==H==
|-
|''[[Hadzinia karamani]]'' &lt;small&gt; (Hadţi, 1940)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Hipparchia statilinus]]'' &lt;small&gt; (Hufnagel, 1766)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Hoplia herminiana]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1912&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Hucho hucho]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Huso huso]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Hydropsyche dinarica]]'' &lt;small&gt;Marinković, 1979&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Hydropsyche smiljae]]'' &lt;small&gt;Marinković, 1979&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==I== 
|-
|''[[Iolana iolas]]'' &lt;small&gt;(Ochsenheimer, 1816)&lt;/small&gt;||''[[Lycaenidae]]''||[[Datoteka:iolana_iolas_farriolsi.jpg|150px]]  
|-
|''[[Isoperla albanica]]'' &lt;small&gt;Aubert, 1964&lt;/small&gt;||''[[Perlodideae]]''  ||[[Datoteka:Steinfliege_Isoperla_sp2.jpg|150px]] 
|-
|''[[Ixobrychus minutus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1766)&lt;/small&gt;||''[[Ardeidae]]''  ||[[Datoteka:Zwergdommel.jpg|150px]]
|-
| colspan = 3|
==L==
|-
|''[[Laemostenus (Antisphodrus) cavicola bosnicus]]'' &lt;small&gt;Reitter, 1889&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Laemostenus (Antisphodrus) cavicola ganglbaueri]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Laemostenus (Antisphodrus) cavicola nivalis]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Lampetra fluviatilis]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Lampetra planen]]'' &lt;small&gt;(Bloch, 1784)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Leistus (Pogonophorus) bjelasnicensis]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Leptidea morsei]]'' &lt;small&gt;Fenton, 1881&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Leptotes pirithous]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1767)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Lestes barbarus]]'' &lt;small&gt;(Fabricius, 1798)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Leucaspius delineatus]]'' &lt;small&gt;(Heckel, 1843)&lt;/small&gt;||''[[Cyprinidae]]''||[[Datoteka:Alburnus_alburnus_cropped.jpg|150px]]
|-
|''[[Leuctra digitata]]''&lt;small&gt;  Kempny, 1899&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Leuctra hippopoides]]'' &lt;small&gt;Kacanski &amp; Zwick, 1970&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Lissotriton vulgaris]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Salamandridae]]''||[[Datoteka:Teichmolch maennchen web.jpg|150px]]  
|-
|''[[Lucanus cervus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||''[[Lucanidae]]''||[[Datoteka:Cerf-volant MHNT male et femelle.jpg|150px]]
|-
|''[[Lutra lutra]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Mustelidae]]''||[[Datoteka:Lutra.lutra.standing.1.jpg|150px]]  
|-
|''[[Lynx lynx]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||''[[Felidae]]'' ||[[Datoteka:Lynx lynx 2 (Martin Mecnarowski).jpg|150px]]
|-
| colspan = 3|
==M==
|-
|''[[Miniopterus schreibersi]]'' &lt;small&gt;(Kuhl, 1817)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops alpestris sarajevoensis]]'' &lt;small&gt;G. Muller, 1930&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops obtusangulus cabuljensis]]'' &lt;small&gt;Mlynar, 1977&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops obtusangulus hybridus]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops obtusangulus mendax]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops obtusangulus obtusangulus]]'' &lt;small&gt;Ganglbauer, 1889&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops obtusangulus vranensis]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops pentheri gracilis]]'' &lt;small&gt;Mlynar, 1977&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops pentheri pentheri]]''&lt;small&gt; Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops pentheri pseudonarentinus]]''&lt;small&gt;  Mlynar, 1977&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops piceus mostarensis]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops prenjus prenjus]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops prenjus preslicensis]]'' &lt;small&gt;Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Molops simplexparviceps]]'' &lt;small&gt;Mlynar, 1977&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Montifringilla nivalis]] ''&lt;small&gt;(Linnaeus, 1766) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Myotis blythii]]'' &lt;small&gt;(Tomes, 1857)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Myotis capaccinii]]'' &lt;small&gt;(Binaparte, 1837)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Myotis emarginatus]]'' &lt;small&gt;(Geoffroy, 1806)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Myotis myotis]]'' &lt;small&gt;(Borkhausen, 1797) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Myotis mystacinus]]'' &lt;small&gt; (Khul, 1817)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==N==
|-
|''[[Nebria (Nebria) bosnica bosnica]]'' &lt;small&gt; Ganglbauer, 1889&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nebria (Nebria) bosnica cvrsnicensis]]'' &lt;small&gt; Horvatovic, 1974&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nebria (Nebria) bosnica prenjensis]]'' &lt;small&gt;Horvatovic, 1974&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nemastoma bidentatum]]'' &lt;small&gt;Roewer, 1914 ssp. ''pluridentatum'' (Hadţi, 1973)&lt;/small&gt; 
|-
|''[[Nemoura dubitans]]'' &lt;small&gt; Morton, 1894&lt;/small&gt;
|-
|''[[Neobisium bosnicum]]'' &lt;small&gt; Beier, 1939 ssp. ''bosnicum'' Beier, 1939&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neobisium caecum]]'' &lt;small&gt; Beier, 1939&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neobisium gracilipalpe]]'' &lt;small&gt; Beier, 1939&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neobisium letheum]]'' &lt;small&gt;Beier, 1939 ssp. ''parvum''&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neobisium tantaleum]]'' &lt;small&gt;Beier, 1939 ssp. ''tantaleum'' Beier, 1939; &lt;br&gt;ssp. ''jablanicae'' Beier, 1939; ssp. ''rivale'' Beier, 1939)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neobisium vjetrenicae]]'' &lt;small&gt;Hadţi, 1933&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus hilf.jeanneli]] ''&lt;small&gt;Winkler, 1933&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus ivicensis]]'' &lt;small&gt;Knirsch, 1929&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus lupoglavensis]]'' &lt;small&gt;Knirsch, 1927&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus muharnicensis]]'' &lt;small&gt;Knirsch, 1927&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus oreophilus]]'' &lt;small&gt; Knirsch, 1927&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus suturalis cernjuljensis]]'' &lt;small&gt; Absolon &amp; Maran, 1947&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus suturalis halmai]]'' &lt;small&gt; (Apfelbeck, 1904)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus terrenus]]'' Knirsch, 1929&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Neotrechus weiratheri]]'' &lt;small&gt;Winkler, 1926&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Netta rufina]]'' (Pallas, 1773) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nimbus contaminatus]]'' &lt;small&gt;(Herbst, 1783)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Niphargus dabarensis]]'' &lt;small&gt;Fišer, Trontelj &amp; Sket 2006&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Niphargus dalmatinus]]''&lt;small&gt; Schaferna, 1932&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Niphargus illidzensis]]''&lt;small&gt; Schaferna, 1922&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Niphargus polymorphus]]'' &lt;small&gt;Fišer, Trontelj &amp; Sket 2006&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Niphargus vjeternicensis vjeternicensis]]'' &lt;small&gt; S.Karaman, 1932&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Niphargus zvalanus]]'' &lt;small&gt;S.Karaman, 1950&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nyctalus lasiopterus]]'' &lt;small&gt;(Schreber, 1780)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nyctalus noctula]]'' &lt;small&gt;(Schreber, 1774)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nycticorax nycticorax]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nymphalis album]] &lt;small&gt;(Esper, 1780)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Nymphalis xanthomelas]]'' &lt;small&gt; (Esper, 1781)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==O==
|-
|''[[Ocydromus (Ocyturanes) reiseri reiseri]]'' &lt;small&gt; (Apfelbeck, 1902)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ocydromus (Ocyturanes) reiseri vranensis]]'' &lt;small&gt;(Apfelbeck 1902)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Omphreus (Neomphreus) apfelbecki cabuljensis]]'' &lt;small&gt; Winkler, 1933&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Omphreus (Neomphreus) apfelbecki dinaricus]]''&lt;small&gt;  Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Omphreus (Neomphreus) apfelbecki plasensis]]'' &lt;small&gt; Apfelbeck, 1904&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Omphreus (Omphreus) morio strupii]]''&lt;small&gt; Winkler, 1933&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Osmoderma eremita]]'' &lt;small&gt;(Scopoli, 1763)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==P==
|-
|''[[Paranemastoma radewi]]'' &lt;small&gt; (Roewer, 1926)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Parnassius apollo]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Petromyzon marinus]]'' &lt;small&gt; Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Phalacrocorax carbo]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Phalacrocorax pygmaeus]]'' &lt;small&gt;(Pallas, 1773)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Phengaris arion]]'' &lt;small&gt; (Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Phoxinellus alepidotus]]'' &lt;small&gt; Heckel, 1843&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Picoides tridactylus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pipistrellus kuhlii]]'' &lt;small&gt;(Kuhl, 1817) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pipistrellus pipistrellus]]'' &lt;small&gt; (Schreber, 1774)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pipistrellus savii]]'' &lt;small&gt; (Bonaparte, 1837)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Plebejus dardanus]]'' &lt;small&gt;(Frejer, 1843)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Plecotus auritus]]'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Plecotus austriacus]]'' &lt;small&gt; (Fischer, 1829)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Poecilus (Macropoec.) koyi vranensis]]'' &lt;small&gt;(Schatz., 1930)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Polyommatus admetus]]'' &lt;small&gt;Esper, 1783&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Polyommatus ripartii]]'' &lt;small&gt; (Freyer, 1830)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Polyphylla fullo]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ponticola kessleri]]'' &lt;small&gt;(Gunther, 1861)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Procerus gigas gigas]]'' &lt;small&gt;Creutzer, 1799&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Protaetia aeruginosa]]'' &lt;small&gt;(Drury, 1770) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Protaetia mirifica]]'' &lt;small&gt;(Mulsant, 1842)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Protaetia fieberi]]'' &lt;small&gt; (Kraatz 1880)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Proteus anguinus]]'' &lt;small&gt; Laurenti, 1768 &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pseudochazara anthelea]]'' &lt;small&gt;(Hübner, 1804) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pyrgus andromedae]]'' small&gt;(Wallengren, 1853)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pyrgus bosniaca]]''&lt;small&gt;  Marinković 1970&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pyrgus smiljae]]'' &lt;small&gt; Marinković, 1966&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Pyrgus winneguthi]]'' &lt;small&gt; Klapalek 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==R==
|-
|''[[Remiz pendulinus]]'' &lt;small&gt; (Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhinolophus blasii]]'' &lt;small&gt;Peters, 1866&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhinolophus euryale]]'' &lt;small&gt;  Blasius, 1853&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhinolophus hipposideros]]'' &lt;small&gt; (Bechstein, 1800)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhinolophusferrumequinum]]'' &lt;small&gt;(Schreber, 1774)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhithrogena ryszardi]]'' &lt;small&gt;(Tanasijević, 1984.)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhithrogena bosniaca]]'' &lt;small&gt;(Schmid 1970)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhithrogena neretvana]]'' &lt;small&gt;(Tanasijević, 1984.)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhithrogena puthzi]]''&lt;small&gt; (Sowa, 1984.)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhithrogena sowai]]'' &lt;small&gt;  (Puthz, 1972) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rhithrogena vranitzensis]]'' &lt;small&gt; Marinković i Bosaneanu 1967&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Romanogobio albipinnatus]]'' &lt;small&gt;(Lukasch, 1933) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Romanogobio kesslerii]]''&lt;small&gt;  (Dybowski, 1862) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Romanogobio uranoscopus]]'' &lt;small&gt; (Agassiz, 1828) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rupicapra rupicapra ]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rutilus basak]]''&lt;small&gt;  (Heckel, 1843) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Rutilus pigus]]'' &lt;small&gt; (La Cepede, 1803)&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==S==
|-
|''[[Sabanejewia balcanica]]''&lt;small&gt;  (Karaman, 1922) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Salamandra atra]]'' &lt;small&gt; Laurenti, 1768 &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Salaria fluviatilis]]''&lt;small&gt; (Asso, 1801) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Salmo marmoratus]]'' &lt;small&gt; Cuvier, 1829&lt;/small&gt;||''[[Salmonidae]]''  ||[[Datoteka:Salmo marmoratus.jpg|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Salmo obtusirostris]]'' &lt;small&gt;(Heckel, 1851) &lt;/small&gt;|| ''[[Salmonidae]]'' ||[[Datoteka:Mehkousna.png|aligned=center|150px]]
|-
|''[[Scardinius plotizza]]'' &lt;small&gt; Heckel et Kner, 1858&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Scotoplanetes arenstorffianus arenstorffianus]]''&lt;small&gt;  Absolon, 1913&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Siphlonurus croaticus]]'' &lt;small&gt; (Ulmer, 1924; Tanasijević, 1974)  1881.) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Spialia sertorius]]'' &lt;small&gt; (Hoffmansegg, 1804&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Squalius microlepis]]''&lt;small&gt; Heckel, 1843&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Squalius svallize]]'' &lt;small&gt;Heckel et Kner, 1852&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Strix uralensis]]'' &lt;small&gt;Pallas, 1771&lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==T==
|-
|''[[Telestes metohiensis]]'' &lt;small&gt;(Steindachner, 1901)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Telestes tursky]]'' &lt;small&gt; (Heckel, 1843)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Testudo hercegovinensis]]'' &lt;small&gt;Werner, 1899&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Tetrao urogallus]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Tichodroma muraria]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1766)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Travunia vjetrenicae]]''&lt;small&gt;Hadţi, 1932&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Trechus (Trechus) validipes validipes]]''&lt;small&gt; K. Daniel, 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Trechus (Trechus) winkleri]]''&lt;small&gt;  Jeannel, 1927&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Tringa totanus]]''&lt;small&gt; (Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Triturus macedonicus]]''&lt;small&gt;(Karaman, 1922)&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Trogulus torosus]]'' &lt;small&gt; Simon, 1885&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Turdus pilaris]]'' &lt;small&gt; Linnaeus, 1758 &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Typhlotrechus bilimeki droveniki]]'' &lt;small&gt;M. Etonti, 1995&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Typhlotrechus bilimeki prochazkai]]'' &lt;small&gt;(Obenberger, 1913) 
|-
|''[[Tyto alba]]'' &lt;small&gt;  (Scopoli, 1769) &lt;/small&gt;||  ||
|-
| colspan = 3|
==U==
|-
|''[[Umbra krameri]]'' &lt;small&gt; Walbaum, 1792&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Ursus arctos]]'' &lt;small&gt; Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;|| ''[[Ursidae]]'' ||[[Datoteka:Kodiak_bear_in_germany.jpg|aligned=center|150px]]
|-
| colspan = 3|
==V==
|-
|''[[Vanellus vanellus]]''&lt;small&gt; (Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||''[[Charadriidae]]''  ||[[Datoteka:Northern-Lapwing-Vanellus-vanellus_crop.jpg|150px]]
|-
|''[[Vereshiana singular]]''&lt;small&gt; is]]''&lt;small&gt;  Klapalek 1902&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Vespertilio murinus]]''&lt;small&gt;  Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Vipera ursinii]]''&lt;small&gt;  Bonaparte, 1835&lt;/small&gt;||''[[Viperidae]]''  ||[[Datoteka:Vipera ursinii macrops.jpg|150px]]
|-
| colspan = 3|
==Z== 
|-
|''[[Zamenis situla]]''&lt;small&gt; (Linnaeus, 1758) &lt;/small&gt;||  ||[[Datoteka:Elaphe situla.jpg|150x150piksel]]
|-
|''[[Zerynthia cerisyi]]''&lt;small&gt;  (Godart, 1934) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Zingel streber]]''&lt;small&gt;  (Siebold, 1863) &lt;/small&gt;||  ||
|-
|''[[Zingel zingel]]'' &lt;small&gt;(Linnaeus, 1766)&lt;/small&gt;||  ||
|}

==Također pogledajte==
*[[Ugrožene biljke u Bosni i Hercegovini]]

==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Zoologija]]
[[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>e9u6r9g8cz0ufxfalgxvv74qp4vtlaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Asparagaceae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>461926</id>
    <revision>
      <id>3926637</id>
      <parentid>3887503</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:27:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19101" sha1="04uj8f7cssdg7rdnyj63c776sk90c3k" xml:space="preserve">{{italic title}}
{{Taksokvir 
| boja= lightgreen
| naziv = ''Asparagaceae'' &lt;br&gt;(Porodica asparagusa)
| slika = Asperge_in_bloei_Asparagus_officinalis.jpg
| slika_širina = 250px
| slika_opis =''[[Asparagus officinalis]]''
| regnum = [[Plantae]]
| divisio = [[Magnoliophyta]]
| classis = [[Liliopsida]]
| ordo = [[Asparagales]]
| familia = '''''Asparagaceae'''''
| familia_autorstvo=[[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] (1789)
| razdioba_stepen = Potporodice
| razdioba = Vidi tekst
}}
'''Asparagaceae''' je [[porodica (biologija)|porodica]] [[cvjetnica]] iz [[red (biologija)|reda]] [[Asparagales]], [[monokotiledone]].&lt;ref name=&quot;APG3&quot;&gt;{{Citation |last=Angiosperm Phylogeny Group III|year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=161 |issue=2|pages=105–121|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x}}&lt;/ref&gt; Najpoznatija vrsta porodice je [[šparoga]] (''[[Asparagus officinalis]]'').

== Taksonomija==
U ranijim klasifikacijskim sistemima, uključene vrste često su tretirane kao pripadnici porodice [[Liliaceae]]. [[APG II sistem]] iz 2003., u pogledu zaokruživanja porodice, dopuštao je dvije mogućnosti: 
*Asparagaceae '' sensu lato '' (u širem smislu) kombinirajući sedam prethodno priznatih porodica, ili 
*''Asparagaceae'' ''sensu stricto'' (u užem smislu) koji se sastoji od vrlo malo rodova (posebno ''[[Asparagus]]'', a također i ''[[Hemiphylacus]]''), koje uključuju ukupno nekoliko stotina vrsta. Revidirani [[APG III sistem]] iz 2009. godine omogućava samo širi smisao. U radu koji je objavljen u isto vrijeme, predloženo je sedam potporodica koje će odgovarati izvorno odvojenim porodicama.&lt;ref name=&quot;Chase_Reveal_Fay_2009&quot;&gt;{{Citation |last=Chase |first=M.W. |last2=Reveal |first2=J.L. |last3=Fay|first3=M.F. |year=2009 |title=A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae|journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161|issue=2 |pages=132–136|doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00999.x |lastauthoramp=yes}}&lt;/ref&gt; 
To su:
*''[[Agavoideae]]'' = porodice ''Agavaceae'' i ''Hesperocallidaceae''
*''[[Aphyllanthoideae]]'' = porodica ''Aphyllanthaceae''
*''[[Asparagoideae]]'' = porodica ''Asparagaceae'' ''sensu stricto''
*''[[Brodiaeoideae]]'' = porodica ''Themidaceae''
*''[[Lomandroideae]]'' = porodica ''Laxmanniaceae''
*''[[Nolinoideae]]'' = porodica ''Ruscaceae''
*''[[Scilloideae]]'' = porodica ''Hyacinthaceae''

==Rodovi==
''Asparagaceae'' ima 114 rodova sa ukupno oko 2900 poznatih vrsta.&lt;ref name=&quot;Christenhusz-Byng2016&quot;&gt;{{cite journal |author1=Christenhusz, M. J. M. |author2=Byng, J. W. |lastauthoramp=yes | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = Phytotaxa | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 | publisher = Magnolia Press }}&lt;/ref&gt; 
Ako nije drugačije navedeno, abecedni popis niže zasnovan je na rodovima prihvaćenim u „Svjetskoj listi odabranih biljnih porodica“ kao u porodici ''Asparagaceae'' (sa sinonimima iz istog izvora).&lt;ref name=wcspf/&gt; 
Upućivanje na ime potporodica odnosi se na izvor koji rod stavlja u tu potporodicu.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; border=&quot;0&quot;
|+ Rodovi porodice ''Asparagaceae''&lt;ref name=wcspf/&gt;
! style=&quot;text-align:left&quot; | Potporodica
! style=&quot;text-align:left&quot; | Rod
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Acanthocarpus]]'' &lt;small&gt;Lehm.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Agave]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Albuca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; (ponekad uključuje i ''[[Ornithogalum]]''&lt;ref name=GRINquery/&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Alrawia]]'' &lt;small&gt;(Wendelbo) Perss. &amp; Wendelbo&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Androstephium]]'' &lt;small&gt;Torr.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Anemarrhena]]'' &lt;small&gt;Bunge&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Anthericum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
|-
|''Aphyllanthoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Aphyllanthes]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Arthropodium]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
|-
|''Asparagoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Asparagus]]'' &lt;small&gt;Tourn. ex L.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Aspidistra]]'' &lt;small&gt;Ker Gawl.&lt;/small&gt; (uključujući ''Antherolophus'' &lt;small&gt;Gagnep.&lt;/small&gt;, ''Colania'' &lt;small&gt;Gagnep.&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Barnardia]]'' &lt;small&gt;Lindl.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Beaucarnea]]'' &lt;small&gt;Lem.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Behnia]]'' &lt;small&gt;Didr.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Bellevalia]]'' &lt;small&gt;Lapeyr.&lt;/small&gt; (ukljljučujući ''Strangweja'' &lt;small&gt;Bertol.&lt;/small&gt;)
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Beschorneria]]'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Bessera]]'' &lt;small&gt;Schult.f.&lt;/small&gt; (uključujući ''Behria'')
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Bloomeria]]'' &lt;small&gt;Kellogg&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Bowiea]]'' &lt;small&gt;Harv. ex Hook.f.&lt;/small&gt; 
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Brimeura]]'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Brodiaea]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Calibanus]]'' &lt;small&gt;Rose&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Camassia]]'' &lt;small&gt;Lindl.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Campylandra]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Chamaescilla]]'' &lt;small&gt;F.Muell. ex Benth.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Chamaexeros]]'' &lt;small&gt;Benth.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Chionodoxa]]'' &lt;small&gt;Boiss.&lt;/small&gt; (po nekima, u rodu ''[[Scilla]]''&lt;small&gt; L.&lt;/small&gt;) 
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Chlorogalum]]'' &lt;small&gt;(Lindl.) Kunth&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Chlorophytum]]'' &lt;small&gt;Ker Gawl.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Comospermum]]'' &lt;small&gt;Rauschert&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Convallaria]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Cordyline]]'' &lt;small&gt;Comm. ex R.Br.&lt;/small&gt; (uključujći ''Cohnia'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;)
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Danae]]'' &lt;small&gt;Medik.&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Dandya]]'' &lt;small&gt;H.E.Moore&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Dasylirion]]'' &lt;small&gt;Zucc.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Daubenya]]'' &lt;small&gt;Lindl.&lt;/small&gt; (uključujući ''Amphisiphon'' &lt;small&gt;W.F.Barker&lt;/small&gt;, ''Androsiphon'' &lt;small&gt;Schltr.&lt;/small&gt;)
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Diamena]]'' &lt;small&gt;Ravenna&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Dichelostemma]]'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt; (uključujući ''Brevoortia'', ''Dipterostemon'', ''Stropholirion'')
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Dichopogon]]'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt; (može biti uključen u ''Arthropodium'')
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Diora (plant)|Diora]]'' &lt;small&gt;Ravenna&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Dipcadi]]'' &lt;small&gt;Medik.&lt;/small&gt; (ponekad uključuje i ''[[Ornithogalum]]''&lt;ref name=GRINquery/&gt;)
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Disporopsis]]'' &lt;small&gt;Hance&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Dracaena]]'' &lt;small&gt;Vand. ex L.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Drimia]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt; (uključujući ''Litanthus'' &lt;small&gt;Harv.&lt;/small&gt;, ''Rhadamanthus'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt;, ''Rhodocodon'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;, ''Sypharissa'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt;, ''Tenicroa'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt;, ''Thuranthos'' &lt;small&gt;C.H.Wright&lt;/small&gt;, ''Urginea'' &lt;small&gt;Steinh.&lt;/small&gt;, ''Urgineopsis'' &lt;small&gt;Compton&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Drimiopsis]]'' &lt;small&gt;Lindl. &amp; Paxton&lt;/small&gt; (ponekad uključen u rod ''[[Ledebouria]]''&lt;ref name=GRINquery/&gt;)
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Echeandia]]'' &lt;small&gt;Ortega&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Eremocrinum]]'' &lt;small&gt;M.E.Jones&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Eriospermum]]'' &lt;small&gt;Jacq.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Eucomis]]'' &lt;small&gt;L'Hér.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Eustrephus]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Furcraea]]'' &lt;small&gt;Vent.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Galtonia]]'' &lt;small&gt;Decne.&lt;/small&gt; (po nekima uključuje i ''[[Ornithogalum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;)
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Hagenbachia]]'' &lt;small&gt;Nees &amp; Mart.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Hastingsia]]'' &lt;small&gt;S.Watson&lt;/small&gt;
|-
|''Asparagoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Hemiphylacus]]'' &lt;small&gt;S.Watson&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Herreria (plant)|Herreria]]'' &lt;small&gt;Ruiz &amp; Pav.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Herreriopsis]]'' &lt;small&gt;H.Perrier&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Hesperaloe]]'' &lt;small&gt;Engelm. in S.Watson&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Hesperocallis]]'' &lt;small&gt;A.Gray&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Hesperoyucca]]'' &lt;small&gt;(Engelm.) Trel.&lt;/small&gt; (po nekima, uključen u rod ''[[Yucca]]'')
|-
|''''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Heteropolygonatum]]'' &lt;small&gt;M.N.Tamura &amp; Ogisu&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Hosta]]'' &lt;small&gt;Tratt.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Hyacinthella]]'' &lt;small&gt;Schur&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Hyacinthoides]]'' &lt;small&gt;Heist. ex Fabr.&lt;/small&gt; (uklučujući ''Endymion'' &lt;small&gt;Dumort.&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Hyacinthus]]'' &lt;small&gt;Tourn. ex L.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Lachenalia]]'' &lt;small&gt;Jacq. ex Murray&lt;/small&gt; (uključujući ''Brachyscypha'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;, ''Periboea'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;, ''Polyxena'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;)
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Laxmannia]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt; (uključujući ''Bartlingia'' &lt;small&gt;F. Mueller&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Ledebouria]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; (uključujući ''Resnova'' &lt;small&gt;van der Merwe&lt;/small&gt;&lt;ref name=GRINquery/&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Leopoldia]]'' &lt;small&gt;Parl.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Leucocrinum]]'' &lt;small&gt;Nutt. ex A.Gray&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Liriope (plant)|Liriope]]'' &lt;small&gt;Lour.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Lomandra]]'' &lt;small&gt;Labill.&lt;/small&gt; (uključujući ''Xerotes'' &lt;small&gt;R. Brown&lt;/small&gt;)
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Maianthemum]]'' &lt;small&gt;F.H.Wigg.&lt;/small&gt; (uključujući ''Oligobotrya'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;, ''Smilacina'' &lt;small&gt;Desf.&lt;/small&gt;)
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Manfreda]]'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt; (prema nekima, uključen u rod ''[[Agave]]'')
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Massonia]]'' &lt;small&gt;Thunb. ex Houtt.&lt;/small&gt; (uključujući ''Neobakeria'' &lt;small&gt;Schltr.&lt;/small&gt;, ''Whiteheadia'' &lt;small&gt;Harv.&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Merwilla]]'' &lt;small&gt;Speta&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Milla]]'' &lt;small&gt;Cav.&lt;/small&gt; (uključujući ''Diphalangium'')
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Muilla]]'' &lt;small&gt;S.Watson ex Benth.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Murchisonia]]'' &lt;small&gt;Brittan&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Muscari]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt; (uključujući ''Botryanthus'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;, ''Muscarimia'' &lt;small&gt;Kostel.&lt;/small&gt;, ''Pseudomuscari'' &lt;small&gt;Garbari &amp; Greuter&lt;/small&gt;)
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Nolina]]'' &lt;small&gt;Michx.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Ophiopogon]]'' &lt;small&gt;Ker Gawl.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Ornithogalum]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; (uključujući ''Battandiera'' &lt;small&gt;Maire, Elsiea F.M.Leight.&lt;/small&gt;, ''Neopatersonia'' &lt;small&gt;Schonl.&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Oziroe]]'' &lt;small&gt;Raf.&lt;/small&gt; (uključujući ''Fortunatia'' &lt;small&gt;J.F.Macbr.&lt;/small&gt;)
|-
|''Agavoidea''e&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Paradisea]]'' &lt;small&gt;Mazzuc.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Peliosanthes]]'' &lt;small&gt;Andrews&lt;/small&gt;
|-
|''Brodiaeoideae&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Petronymphe]]'' &lt;small&gt;H.E.Moore&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Pleomele (genus)|Pleomele]]'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt; (često uključen u rod ''Dracaena'')
|-
|Agavoideae&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Polianthes]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; (po nekima, u rodu ''[[Agave]]'')
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Polygonatum]]'' &lt;small&gt;Mill.&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Prochnyanthes]]'' &lt;small&gt;S.Watson&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Prospero]]'' &lt;small&gt;Salisb.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Pseudogaltonia]]'' &lt;small&gt;(Kuntze) Engl.&lt;/small&gt; (ponekad uključen u ''[[Ornithogalum]]''&lt;ref name=GRINquery/&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Pseudoprospero]]'' &lt;small&gt;Speta&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Puschkinia]]'' &lt;small&gt;Adams&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Reineckea]]'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Rohdea]]'' &lt;small&gt;Roth&lt;/small&gt; (uključujući ''Gonioscypha'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;)
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Romnalda]]'' &lt;small&gt;P.F.Stevens&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Ruscus]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=apw/&gt;||''[[Sansevieria]]'' &lt;small&gt;Thunb.&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Schizobasis]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt; (poneks+ad uključen u rod ''[[Drimia]]''&lt;ref name=GRINquery/&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Schizocarphus]]'' &lt;small&gt;van der Merwe&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Schoenolirion]]'' &lt;small&gt;Durand&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Scilla]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Semele (plant)|Semele]]'' &lt;small&gt;Kunth&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Sowerbaea]]'' &lt;small&gt;Sm.&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Speirantha]]'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Spetaea]]'' &lt;small&gt;Wetschnig &amp; Pfosser&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Theropogon]]'' &lt;small&gt;Maxim.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Thysanotus]]'' &lt;small&gt;R.Br.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Trichopetalum (plant)|Trichopetalum]]'' &lt;small&gt;Lindl.&lt;/small&gt; (uključujući ''Bottinaea'' &lt;small&gt;Colla&lt;/small&gt;)
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Triteleia]]'' &lt;small&gt;Douglas ex Lindl.&lt;/small&gt; (uključujući ''Hesperoscordium'', ''Themis'')
|-
|''Brodiaeoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Triteleiopsis]]'' &lt;small&gt;Hoover&lt;/small&gt;
|-
|''Nolinoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Tupistra]]'' &lt;small&gt;Ker Gawl.&lt;/small&gt; (uključujući ''Campylandra'' &lt;small&gt;Baker&lt;/small&gt;, ''Tricalistra'' &lt;small&gt;Ridl.&lt;/small&gt;)
|-
|''Scilloideae''&lt;ref name=GRINquery/&gt;||''[[Veltheimia]]'' &lt;small&gt;Gled.&lt;/small&gt;
|-
|''Lomandroideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Xerolirion]]'' &lt;small&gt;A.S.George&lt;/small&gt;
|-
|''Agavoideae''&lt;ref name=Chase2009/&gt;||''[[Yucca]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt; (uključujući ''Samuela'')
&lt;!--content ends here--&gt;
|}

==Reference==
{{refspisak|refs=

&lt;ref name=Chase2009&gt;{{Citation |last=Chase |first=M.W. |last2=Reveal |first2=J.L. |last3=Fay |first3=M.F. |year=2009 |title=A subfamilial classification for the expanded asparagalean families Amaryllidaceae, Asparagaceae and Xanthorrhoeaceae |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=132–136 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00999.x|lastauthoramp=yes }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=GRINquery&gt;{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl |title=Query GRIN Taxonomy for Plants |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |access-date=30. 5. 2011 |archive-date=15. 10. 2004 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041015111803/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxfam.pl |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=apw&gt;{{Citation |last=Stevens |first=P.F. |title=Angiosperm Phylogeny Website |url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/ |access-date=29. 5. 2011 | archive-url= https://web.archive.org/web/20110603230449/http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/| archive-date=3. 6. 2011| url-status= live}}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=wcspf&gt;{{Citation|author=WCSP |year=2011 |title=World Checklist of Selected Plant Families |publisher=The Board of Trustees of the [[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/home.do |access-date=25. 5. 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/65ybb5i6r?url=http://apps.kew.org/wcsp/home.do |archive-date=7. 3. 2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
}}

== Bibliografija ==
{{refbegin}}
* {{cite journal|last1=Pires|first1=J. C.|last2=Sytsma|first2=K. J.|title=A phylogenetic evaluation of a biosystematic framework: ''Brodiaea'' and related petaloid monocots (Themidaceae)|url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2002-08_89_8/page/1342|journal=[[American Journal of Botany]]|date=1. 8. 2002|volume=89|issue=8|pages=1342–1359|doi=10.3732/ajb.89.8.1342|pmid=21665737}}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category|Asparagaceae}}
* [http://delta-intkey.com/angio/www/asparaga.htm Asparagaceae] [sensu stricto] in L. Watson and M.J. Dallwitz (1992 onwards). ''[https://web.archive.org/web/20101213041459/http://delta-intkey.com/angio/ The families of flowering plants]: descriptions, illustrations, identification, information retrieval.'' Version: 27 April 2006. https://web.archive.org/web/20070103200438/http://delta-intkey.com/
* [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&amp;taxon_id=10507 Liliaceae in ''Flora of North America'']
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&amp;id=40552&amp;lvl=3&amp;lin=f&amp;keep=1&amp;srchmode=1&amp;unlock NCBI Taxonomy Browser] [Asparagaceae sensu stricto]
* [http://www.csdl.tamu.edu/FLORA/cgi/gateway_Porodica?fam=Asparagaceae links at CSDL, Texas]{{Mrtav link}}
* [http://www.botanical-dermatology-database.info/BotDermFolder/ASPA.html Asparagaceae] in [http://www.botanical-dermatology-database.info/index.html BoDD – Botanical Dermatology Database]

[[Kategorija:Asparagales]]
[[Kategorija:Flora Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>04uj8f7cssdg7rdnyj63c776sk90c3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sekundarna struktura proteina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>462886</id>
    <revision>
      <id>3926566</id>
      <parentid>3921010</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:11:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19419" sha1="jrjapy962muqgqzar5zhsga7e092cuv" xml:space="preserve">[[Datoteka:Primary_structure.png|thumb|420px|Razine strukture proteinskih polimera]]
'''Sekundarna struktura proteina''' je trodimenzijska  [[konformacijski izomerizam|oblik]]  ''lokalnnih segmenata'' [[protein]]a. Dva najčešća sekundarna strukturna elementa su [[alfa heliks]]i i [[beta list]]ovi, mada se pojavljuju i [[P-list]]ovi i [[omega petlja]]. Elementi sekundarne strukture obično se spontano formiraju kao intermedijar prije nego što se protein [[savijanje proteina|preklopi]] u njegovu trodimenziijsku [[tercijarna struktura proteina|tercijarnu strukturu]].

Sekundarna struktura formalno je definirana uzorkom [[vodikova veza|vodikovih veza]] između [[Amin (hemija)|amino]] vodika i [[karboksil]] atoma kisika u peptidu [[kičmeni lanac|kičmenog lanca]]. Sekundarna struktura može se alternativno definirati na temelju pravilnog obrasca njegovih dvokrakih uglova u određenom području [[Ramachandranov plot|Ramachandranovog plota]] bez obzira da li ima ispravne vodikove veze.
Koncept sekundarne strukture prvi je uveo [[Kaj Ulrik Linderstrøm-Lang]] u [[Stanford]]u 1952.&lt;ref&gt;{{cite book | author = Linderstrøm-Lang KU | title = Lane Medical Lectures: Proteins and Enzymes | year = 1952 | publisher = Stanford University Press | pages = 115 | asin = B0007J31SC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9144781&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schellman JA, Schellman CG | title = Kaj Ulrik Linderstrøm-Lang (1896–1959) | journal = Protein Sci. | volume = 6 | issue = 5 | pages = 1092–100 | year = 1997 | pmid = 9144781 | pmc = 2143695 | doi = 10.1002/pro.5560060516 | quote = He had already introduced the concepts of the primary, secondary, and tertiary structure of proteins in the third Lane Lecture (Linderstram-Lang, 1952) }}&lt;/ref&gt; Ostali tipovi  [[biopolimer]]a kao što je [[nukleinska kiselina]] također imaju karakteristike sekundarnih struktura

[[Datoteka: Myoglobin.png |thumb|250px|3D prezentacija strukture proteina [[mioglobin]]a: [[alfa heliks]]i prikazani su u boji; [[Beta list|preklopljeni listovi beta]] nisu prikazani.&lt;br&gt; Struktura ovog proteina je prvi put razrešena [[rendgenska kristalografija|rendgenskom kristalografijom]] (1958. godine). &lt;br&gt; Za to otkriće, [[Max Perutz]] i [[John Kendrew|Sir John Cowdery Kendrew]]  dobili su  [[Nobelova nagrada za hemiju]] 1962.]]

== Tipovi ==
{| class=&quot;wikitable sortable floatright&quot;
|+ Strukturne karakteristike tri glavna oblika proteinskih heliksa &lt;ref&gt;{{cite web | url = http://www.biomed.curtin.edu.au/biochem/tutorials/prottute/helices.htm | title = Interactive Protein Structure Tutorial | author = Steven Bottomley | year = 2004 | access-date = 9. 1. 2011 | archive-date = 1. 3. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110301175611/http://www.biomed.curtin.edu.au/biochem/tutorials/prottute/helices.htm | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;
!Geometrijsko obilježje
!α-heliks
!3&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; helix
!π-heliks
|-
|Ostaci po okretu||align=&quot;right&quot;| 3,6 ||align=&quot;right&quot;| 3,0 ||align=&quot;right&quot;| 4,4
|-
|Translacije po ostatku||align=&quot;right&quot;| 1,5 Å||align=&quot;right&quot;| 2,0 Å ||align=&quot;right&quot;| 1,1 Å
|-
|Radijus heliksa ||align=&quot;right&quot;| 2,3 Å ||align=&quot;right&quot;|1,9 Å ||align=&quot;right&quot;| 2,8 Å
|-
|Nagib ||align=&quot;right&quot;| 5,4 Å||align=&quot;right&quot;| 6,0 Å&lt;!-- 3.0 r/t * 2.0Å trans --&gt; ||align=&quot;right&quot;| 4,8 Å&lt;!-- 4.4 r/t * 1,1 Å trans --&gt;
|}

Najčešće sekundarne strukture su [[alfa heliks]]i i [[P-list]]ovi. Za ostale helikse, poput [[310 heliks|3 &lt;10 &lt;/sub&gt; heliksa]] i [[pi heliks|π heliksa]], računa se da imaju energetski povoljne obrasce vezanja vodika, ali se rijetko primjećuju u prirodnim proteinima osim na krajevima α-helikonata zbog nepovoljnog pakovanja kičme u centri heliksa. Ostale proširene strukture kao što su [[poliprolinski heliks]] i [[a-list]] su rijetke u matičnom stanju proteina, ali često se hipotetiziraju kao važni intermedijari  savijanje proteina. Uski okretaji i labave, fleksibilne petlje povezuju više &quot;pravilnih&quot; sekundarnih elemenata strukture. [[Slučajni heliks]] nije istinski sekundarna struktura, ali je klasa konformacija koje ukazuju na nepostojanje pravilne sekundarne strukture.

[[Aminokiseline]] razlikuju se u sposobnosti formiranja različitih elemenata sekundarne strukture. [[Prolin]] i [[glicin]] su ponekad poznati i kao „spiralni prekidači“ jer narušavaju pravilnost α-spiralne konformacije kičme; međutim, oba imaju neobične konformacijske sposobnosti i obično se nalaze u [[promet (biohemija)|prometu]]. Aminokiseline koje preferiraju usvajanje [[alfa heliks|heliksnu]] konformaciju u proteinima uključuju [[metionin]], [[alanin]], [[leucin]], [[glutamat]] i [[lizin]] (&quot;MALEK&quot;, oznake  [[aminokiselina]] jednim slovom); nasuprot tome, veliki aromatski ostaci [[triptofan]]a, [[tirozin]]a i [[fenilalanin]]a) i C&lt;sup&gt;β&lt;/sup&gt;-razgranate  aminokiseline ([[izoleucin]], [[valin]] i [[treonin]]) češće prave konformacije. [[beta list|β-niti]] Međutim, ove postavke nisu dovoljno jake da proizvedu pouzdan metod predviđanja sekundarne strukture samo iz sekvence.

Smatra se da su skupne vibracije niske frekvencije osjetljive na lokalnu krutost proteina, otkrivajući da su beta strukture općenito kruće od alfa ili poremećenih proteina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Perticaroli S, Nickels JD, Ehlers G, O'Neill H, Zhang Q, Sokolov AP | title = Secondary structure and rigidity in model proteins | journal = Soft Matter | volume = 9 | issue = 40 | pages = 9548–56 | date = oktobar 2013 | pmid = 26029761 | doi = 10.1039/C3SM50807B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Perticaroli S, Nickels JD, Ehlers G, Sokolov AP | title = Rigidity, secondary structure, and the universality of the boson peak in proteins | journal = Biophysical Journal | volume = 106 | issue = 12 | pages = 2667–74 | date = juni 2014 | pmid = 24940784 | pmc = 4070067 | doi = 10.1016/j.bpj.2014.05.009 }}&lt;/ref&gt;  Mjerenja neutronskog raspršivanja direktno su povezala spektarsku karakteristiku na ~ 1 THz sa skupnim motivima sekundarne strukture proteina beta-bačvastog GFP.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nickels JD, Perticaroli S, O'Neill H, Zhang Q, Ehlers G, Sokolov AP | title = Coherent neutron scattering and collective dynamics in the protein, GFP | url = https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2013-11-05_105_9/page/2182 | journal = Biophys. J. | volume = 105 | issue = 9 | pages = 2182–87 | year = 2013 | pmid = 24209864 | pmc = 3824694 | doi = 10.1016/j.bpj.2013.09.029 }}&lt;/ref&gt;

Obrasci vezanja vodika u sekundarnim strukturama mogu biti značajno narušeni, što otežava automatsko određivanje sekundarne strukture. Postoji nekoliko metoda za formalno definiranje sekundarne strukture proteina (npr. [[DSSP (algoritam procjene vodikove veze)|DSSP]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kabsch W, Sander C | title = Dictionary of protein secondary structure: pattern recognition of hydrogen-bonded and geometrical features | url = https://archive.org/details/sim_biopolymers_1983-12_22_12/page/2577 | journal = Biopolymers | volume = 22 | issue = 12 | pages = 2577–637  | date = Dec 1983 | pmid = 6667333 | doi = 10.1002/bip.360221211 }}&lt;/ref&gt; DEFINE,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Richards FM, Kundrot CE | title = Identification of structural motifs from protein coordinate data: secondary structure and first-level supersecondary structure | journal = Proteins | volume = 3 | issue = 2 | pages = 71–84 | year = 1988 | pmid = 3399495 | doi = 10.1002/prot.340030202 }}&lt;/ref&gt; [[STRIDE (protein)|STRIDE]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Frishman D, Argos P | title = Knowledge-based protein secondary structure assignment | journal = Proteins | volume = 23 | issue = 4 | pages = 566–79 | date = Dec 1995 | pmid = 8749853 | doi = 10.1002/prot.340230412 | url = http://nook.cs.ucdavis.edu/~koehl/Classes/ECS289/reprints/Paper_Stride.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100613184204/http://nook.cs.ucdavis.edu/~koehl/Classes/ECS289/reprints/Paper_Stride.pdf | archive-date = 13. 6. 2010 |}}&lt;/ref&gt;   ScrewFit,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Calligari PA, Kneller GR | title = ScrewFit: combining localization and description of protein secondary structure | journal = Acta Crystallographica Section D | volume = 68 | issue = Pt 12 | pages = 1690–3 | date = decembar 2012 | pmid = 23151634 | doi = 10.1107/s0907444912039029 }}&lt;/ref&gt; [http://lcb.infotech.monash.edu.au/sst SST]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Konagurthu AS, Lesk AM, Allison L | title = Minimum message length inference of secondary structure from protein coordinate data | journal = Bioinformatics | volume = 28 | issue = 12 | pages = i97–i105  | date = Jun 2012 | pmid = 22689785 | pmc = 3371855 | doi = 10.1093/bioinformatics/bts223 }}&lt;/ref&gt;).

===Klasifikacija  DSSP ===
[[Datoteka:SegmentLengths.dist.png|thumb|300px|Sekundarna struktura prema DSSP-a; osam konformacijskih stanja svedeno na 3 stanja: H=HGI, E=EB, C=STC.&lt;br&gt; Vidljive su mješavine (Gaussovih) distribucija koje su rezultat i smanjenja DSSP stanja]]
Rječnik sekundarnih struktura proteina, ukratko DSSP, obično se koristi za opisivanje proteinske sekundarne strukture s kodovima s jednim slovom. Sekundarna struktura dodijeljena je na osnovu obrazaca vezanja vodika kao što su prvobitno predložili Pauling i sur. u 1951. (prije nego što je bilo koja [[struktura proteina]] ikada eksperimentalno određena). Postoji osam vrsta sekundarne strukture koju definira DSSP:

* G = 3-obrtni heliks ([[3 10 heliks|3&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; heliks]]). Minimalna dužina tri ostatka.
* H = 4-obrtni heliks ([[α heliks]]). Minimalna dužina četiri ostatka.
* I = 5-obrtni heliks ([[π helix]]). Minimalna dužina pet ostataka.
* T = Obrtaji vodikove veze (3, 4 ili 5)
* E = produženi lanac paralelne i/ili antiparalelne konformacije  [[β-list]]a. Min. dva ostataka.
* B = ostatak u izoliranom β-mostu (formiranje vodika jednostrukog β-lista)
* S = savijanje (jedina funkcija koja se zasniva na vodikovoj vezi).
* C = zavojnica (ostaci koji nisu ni u jednom od gore navedenih konformacija).

'Zavojnica' je često kodificirana kao (razmak), C (zavojnica) ili '–' (crtica). Svi heliksi (G, H i I) i listovi  moraju imati razumnu dužinu. To znači da dva susjedna ostatka u primarnoj strukturi moraju formirati isti obrazac vezanja vodika. Ako je obrazac vezanja spiralne spiralne kiseline ili lima prekratak, označavaju se kao T ili B. Postoje druge kategorije dodjeljivanja sekundarnih struktura proteina (oštri zavoji, [[Omega petlja]], itd.), Ali se rjeđe javljaju.

Sekundarna struktura je definirana [[vodikova veza|vodikovim vezanjem]], tako da je tačna definicija vodikove veze kritična. Definicija vodikove veze za sekundarnu strukturu je definicija [[DSSP (protein)|DSSP]], koja je čisto elektrostatsčki model. Ona određuje  odgovarajući električni  naboj ±''q''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;≈&amp;nbsp;0,42[[elementarni naboj|''e'']] do karbonilnog ugljika i kisika, i naboja ±''q''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;≈&amp;nbsp;0.20''e'' na amidni vodik, odnosno  dušik. Elektrostatska energija je:
:&lt;math&gt;
E = q_{1} q_{2} 
\left( \frac{1}{r_\mathrm{ON}} + \frac{1}{r_\mathrm{CH}} - \frac{1}{r_\mathrm{OH}} - \frac{1}{r_\mathrm{CN}} \right) \cdot 332 \text{ kcal/mol}.
&lt;/math&gt;
Prema DSSP-u, vodik-veza postoji ako, i samo, ako je '' E '' manji od – 0,5 kcal / mol. Iako je DSSP formula relativno gruba aproksimacija „fizičke“ energije vodikove veze, općenito je prihvaćena kao alat za definiranje sekundarne strukture.
 
=== Klasifikacija SST===
[http://lcb.infotech.monash.edu.au/sstweb2 SST] je metod pristrasnosti za dodjeljivanje sekundarne strukture podacima koordinatnih proteina pomoću kriterija interferencije Shannonove informacije o minimalnoj dužini poruke ([[Minimalna dužina poruke|MML]]. [http://lcb.infotech.monash.edu.au/sstweb2 SST]  tretira bilo koje označavanje sekundarne strukture kao potencijalnu hipotezu koja pokušava objasniti ([[kompresija bez gubitka|komprimiranje]]) datih podataka o koordinaciji proteina. Temeljna ideja je da je sekundarni strukturna uloga koja može objasniti ([[kompresija bez gubitaka|komprimiranja]]) koordinatama datih koordinata proteina na najekonomičniji način, povezivanjem zaključaka o sekundarnim strukturama sa [[kompresija podataka bez gubitaka]]. SST precizno razgrađuje bilo koji proteinski lanac u regijama povezanim sa sljedećim tipovima označavanja:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lcb.infotech.monash.edu.au/sst|title=SST web server|access-date=17. 4. 2018}}&lt;/ref&gt;
* E = (Produženi) niz [[Beta list|β-lista]]
* G = Desnostrani  '''[[310 heliks|3 &lt;sub&gt; 10 &lt;/sub&gt; heliks]]'''
* H = Desnostrani  '''[[alfa heliks|'α-heliks]]'''
* I = Desnostrani  '''[[Pi heliks|π - heliks]]'''
* g = Ljevostrani '''[[310 heliks|3 &lt;sub&gt; 10 &lt;/sub&gt; helix]]'''
* h = Ljevostrani  '''[[alfa heliks|α-heliks]]'''
* i = Ljevostrani  '''[[Pi heliks|π -heliks]]'''
* 3 = '''3 &lt;sub&gt; 10 &lt;/sub&gt;''' –  slično [[obrtaj (biohemija)|'''obrtanju''']]
* 4 = '''α''' - slično [[obrtaj (biohemija)|'''obrtanju''']]
* 5 = '''π -''' slično [[obrtaj (biohemija)|'''obrtanju''']]
* C = '''Zavojnica'''
*x –  = Neoznačeni ostaci
[http://lcb.infotech.monash.edu.au/sstweb2 SST] otkriva '''π''' i '''3 &lt;sub&gt; 10 &lt;/sub&gt;''' spiralne kape na standardnim '''α'''- heliksima i automatski sastavlja razne proširene nizove u konzistentne β-pločaste listove. Omogućuje čitljiv izlaz odlomljenih sekundarnih strukturnih elemenata i odgovarajuću [[PyMOL|PyMol]] učitljivi zapis za pojedinačnu vizualizaciju označenih sekundarnih strukturnih elemenata.

== Eksperimentalno određivanje ==
Grubi sadržaj sekundarne strukture biopolimera (npr., &quot;Ovaj protein je 40% [[alfs-heliks|α-heliksa]] i 20% [[beta list|β-lista]].&quot;)  može se proceniti [[spektroskopija|spektroskopski]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pelton JT, McLean LR | title = Spectroscopic methods for analysis of protein secondary structure | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_2000-01-15_277_2/page/167 | journal = Anal. Biochem. | volume = 277 | issue = 2 | pages = 167–76 | year = 2000 | pmid = 10625503 | doi = 10.1006/abio.1999.4320}}&lt;/ref&gt; Za proteine je uobičajen metod daleko-ultraljubičasti (daleko UV, 170-250&amp;nbsp;nm) [[kružni dihroizam]]. Izraženi dvostruki minimum na 208 i 222&amp;nbsp;nm ukazuje na α-spiralnu strukturu, dok pojedinačni minimum na 204&amp;nbsp;nm ili 217&amp;nbsp;nm odražava strukturu slučajnih zavojnica, odnosno β-listova. Manje uobičajen metod je [[infracrvena spektroskopija]] koja otkriva razlike u oscilacijama veze amidnih grupa zbog vezanja vodika. Konačno, sadržaj sekundarne strukture može se precizno procijeniti koristeći [[hemijski pomak]] inicijalno neodređenog [[nuklearna magnetna rezonanca|NMR]] spektra.&lt;ref name=&quot;pmid14668443&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Meiler J, Baker D | title = Rapid protein fold determination using unassigned NMR data | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 100 | issue = 26 | pages = 15404–09 | year = 2003 | pmid = 14668443 | pmc = 307580 | doi = 10.1073/pnas.2434121100 | url =https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-12-23_100_26/page/15404}}&lt;/ref&gt;

== Primjena ==
Sekundarne strukture, i proteina i nukleinskih kiselina, mogu se koristiti u [[poravnavanje višestrukih sekvenci|poravnavanju višestrukih sekvenci]]. Ta poravnanja mogu se učiniti preciznijim uključivanjem informacija sekundarne strukture pored jednostavnih informacija o sekvenci. Ovo je ponekad manje korisno u [[RNK]] jer je uparivanje baza mnogo više očuvano od ekvence. Udaljeni odnosi između proteina čije su primarne strukture ponegdje neuskladive ponekad se mogu pronaći i pomoću sekundarne strukture.
Pokazalo se da su α-heliksi stabilniji, otporniji na mutacije i znakovitiji od β lanaca u prirodnim proteinima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Abrusan G, Marsh JA | title = Alpha helices are more robust to mutations than beta strands | journal = PLoS Computational Biology | volume = 12 | issue = 12 | pages = e1005242 | date = 2016 | pmid = 27935949 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1005242 | pmc=5147804}}&lt;/ref&gt; na taj način oblikovanje funkcionalnih proteina all-α vjerojatno će biti lakše od dizajniranja proteina s heliksima i sa lancima, što je nedavno i eksperimentalno potvrđeno.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rocklin GJ et al. | title = Global analysis of protein folding using massively parallel design, synthesis, and testing | journal = Science | volume = 357 | issue = 6347 | pages = 168–175 | date = 2017 | pmid = 28706065 | doi = 10.1126/science.aan0693 | pmc=5568797}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
*[[Primarna struktura proteina]]
* [[Translacija (biologija)|Translacija]]
* [[Strukturni motiv]]

== References ==
{{refspisak|33em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|33em}}
* {{cite book | author = Branden C, Author J | title = Introduction to protein structure | year = 1999 | publisher = Garland Science | location = New York | isbn = 978-0815323051 | edition = 2nd }}
* {{cite journal | vauthors = Pauling L, Corey RB | author-link1 = Linus Pauling| title = Configurations of Polypeptide Chains With Favored Orientations Around Single Bonds: Two New Pleated Sheets | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1951-11_37_11/page/729 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 37 | issue = 11 | pages = 729–40 | year = 1951 | pmid = 16578412 | pmc = 1063460 | doi = 10.1073/pnas.37.11.729}} (The original beta-sheet conformation article.)
* {{cite journal | vauthors = Pauling L, Corey RB, Branson HR | author-link1 = Linus Pauling| title = The structure of proteins; two hydrogen-bonded helical configurations of the polypeptide chain | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 37 | issue = 4 | pages = 205–11 | year = 1951 | pmid = 14816373 | pmc = 1063337 | doi = 10.1073/pnas.37.4.205| url =https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1951-04_37_4/page/205}} (alpha- and pi-helix conformations, since they predicted that &lt;math&gt;3_{10}&lt;/math&gt; helices would not be possible.)
{{refend}}

==Vanjski linkovi ==
*[http://www.cbs.dtu.dk/services/NetSurfP/ NetSurfP – Secondary Structure and Surface Accessibility predictor]
*[http://www.predictprotein.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201127214046/http://www.predictprotein.org/ |date=27. 11. 2020 }}
*[http://dirac.cnrs-orleans.fr/ScrewFit/ ScrewFit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130702021354/http://dirac.cnrs-orleans.fr/ScrewFit/ |date=2. 7. 2013 }}
*[http://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/PSSpred/ PSSpred] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190501061500/https://zhanglab.ccmb.med.umich.edu/PSSpred/ |date=1. 5. 2019 }} A multiple neural network training program for protein secondary structure prediction
*[https://genesilico.pl/meta2/ Genesilico metaserver] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131220124154/https://genesilico.pl/meta2/ |date=20. 12. 2013 }} Metaserver which allows to run over 20 different secondary structure predictors by one click
*[http://lcb.infotech.monash.edu.au/sstweb SST] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190629142351/http://lcb.infotech.monash.edu.au/sstweb |date=29. 6. 2019 }}  webserver: An information-theoretic (compression-based) secondary structural assignment.

[[Kategorija:Stereohemija]]
[[Kategorija:Struktura proteina]]</text>
      <sha1>jrjapy962muqgqzar5zhsga7e092cuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alifatski spoj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>462974</id>
    <revision>
      <id>3926006</id>
      <parentid>3884298</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Marbletan</username>
        <id>135886</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]])  [[File:Buten21.PNG]] → [[File:Kekule structure of trans-but-2-ene.svg]]</comment>
      <origin>3926006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6632" sha1="nm36d2bnj8x3d4go89oxce63a54rckh" xml:space="preserve">[[Datoteka:Butan Lewis.svg|thumb|right|250px|Aciklični alifatski spoj  ([[butan]])]] [[Datoteka:Cyclobutane2.svg|thumb|right|200px|Ciklični alifatski, nearomatski spoj  ([[ciklobutan]])]]
'''Alifatski spojevi''' ([[grčki|grč.]] ''aleifar'' = mast. ulje) – u  [[organska hemija|organskoj hemiji]] – su jedna od dvije velike klase [[ugljikovodik]]a ([[hemijski spoj|spojeva]] koji se sastoje samo od [[ugljik]]a i [[vodik]]a).  Druga su [[aromatski ugljikovodici]]. Na osnovu toga, alifatski se nazivaju i nearomatskim ugljikovodicima'''.&lt;ref name=Cicolella2008&gt;Cicolella, A. (2008). [https://s3.amazonaws.com/academia.edu.documents/50348155/S0761-8425_2808_2971513-420161116-11719-iwjkpn.pdf?response-content-disposition=inline%3B%20filename%3DLes_composes_organiques_volatils_COV_def.pdf&amp;X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&amp;X-Amz-Credential=AKIAIWOWYYGZ2Y53UL3A%2F20191006%2Fus-east-1%2Fs3%2Faws4_request&amp;X-Amz-Date=20191006T090104Z&amp;X-Amz-Expires=3600&amp;X-Amz-SignedHeaders=host&amp;X-Amz-Signature=78e42f7af0e7e5e6b47339ae3b7402ba743f5a37bdda85431a0fac87bae912f6 Les composés organiques volatils (COV): définition, classification et propriétés]{{Mrtav link}}''. Revue des Maladies Respiratoires, 25(2), 155-163&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.iupac.org/publications/pac/1995/pdf/6708x1307.pdf (page 7, aliphatic compounds)&lt;/ref&gt;

Alifatski spojevi mogu biti [[ciklični spoj|cillični]]; međutim, ugljikovodici sa konjugiranim pi-sistemima koji se ponašaju po [[Hückelovo pravilo|Hückelovom pravilu]], umjesto toga, smatraju se [[aromatski ugljikovodici|aromatskim]]. Alifatici mogu biti [[zasićeni i nezasićeni spojevi|zasićeni]], poput [[heksan]]a ili nezasićeni, poput [[heksen]]a i [[heksin]]a. [[Spoj sa otvorenim lancem]] (bilo ravan ili razgranat) ne sadrže nikakve prstenove i stoga su alifatski.

== Struktura ==
U alifatskim spojevima, atomi ugljika su spojeni u pravim ili razgranatim lancima ili u nearomatskim prstenovima (u tom slučaju se nazivaju [[aliciklični spoj]]evi). Ovi spojevi mogu biti [[Zasićenost (hemija)|zasićeni]], kada sadrže samo jednostruke veze ([[alkani]]), ili nezasićeni, sa dvostrukim ([[alken (spoj)|alkeni]]) ili trostrukim vezama ([[alkini]]). Pored [[vodik]]a, drugi elementi mogu biti vezani za atome ugljika, obično [[kisik]], [[dušik]], [[sumpor]] ili [[hlor]].

Najjednostavniji alifatski spoj je [[metan]] ([[ugljik|C]][[vodik|H]]&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;). Alifatici uključuju [[alkan]]e (npr. [[parafin]]ske [[ugljovodonik]]e),  alkene (npr. [[etilen]]) i [[alkin]]e (npr. [[acetilen]]). [[Masna kiselina|Masne kiseline]] se sastoje od nerazgranatog alifatskog repa vezanog za [[Karboksilna grupa|karboksilnu grupu]].

== Obilježja ==
Većina alifatskih spojeva je zapaljiva. [[Ugljikovodici]] se koriste kao goriva, npr. [[metan]] u [[Bunzenov plamenik|Bunzenovom plameniku]],  [[tečni prirodni gas]] i [[acetilen]] pri zavarivanju.

== Primjeri ==
Najvažnije grupe alifatskih spojeva su:
*n, izo- i ciklo-alk'''an'''i (zasićeni ugljikovodici)
*n, izo- i ciklo-alk'''en'''i i -alk'''in'''i (nezasićeni ugljikovodici).
Značajni primjeri niskomolekulskih alifatskih  spojeva, u slijedećem popisu, sortirani su po broju atoma ugljika:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Formula || Ime ||  CAS -broj || Strukturna formula || Hemijska klasifikacija
|-
|  CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;  || [[Metan]] || 74-82-8 || [[ Datoteka:Methane-2D-stereo.svg|75px]] || Alkan
|-
|  C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  || [[Etin|Acetilen]] || 74-86-2 || [[ Datoteka:Ethyne-2D-flat.png|75px]] || Alkin
|-
|  C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;  || [[Eten]] || 74-85-1 || [[ Datoteka:Ethene structural.svg|75px]] || Alken
|-
|  C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;  || [[Etan]] || 74-84-0 || [[ Datoteka:Ethan Lewis.svg|75px]] || Alkan 
|-
|  C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;  || [[Propin]] || 74-99-7 || [[ Datoteka:Propyne-2D-flat.png|75px]] || Alkin 
|-
|  C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;  || [[Propen]] || - || [[ Datoteka:Propen21.PNG|100px]] || Alken 
|-
|  C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;  || [[Propan]] || -  || [[ Datoteka:Propane-2D-flat.png|100px]] || Alkan
|-
|   C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;  || [[1,2-Butadien]] || 590-19-2 || [[ Datoteka:Buta-1,2-dien.svg|100px]] || Dien 
|-
|  C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;  || [[1-Butin]] || - || [[ Datoteka:Ethylacetylene.png|100px]] || Alkin 
|-
|  C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;  || [[Buten (jedinjenje)|Buten]] || - || e.g. [[ Datoteka:Kekule structure of trans-but-2-ene.svg|100px]] || Alken 
|-
|  C&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;  || [[Butan (plin)|Butan]] || - || [[ Datoteka:Butane-2D-flat.png|100px]] || Alkan 
|-
|  C&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;  || [[Cikloheksen]] || 110-83-8 || [[ Datoteka:Cyclohexen - Cyclohexene.svg|40px]] || Cikloalken 
|-
|  C&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;  || [[N-Pentan|''N'' -Pentan]] || 109-66-0 || [[ Datoteka:Pentan Skelett.svg|75px]] || Alkan 
|-
|  C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;  || [[Cikloheptan]] || 291-64-5 || [[ Datoteka:Cycloheptane.svg|50px]] || Cikloalkan 
|-
|  C&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;  || [[Metilcikloheksan]] || 108-87-2 || [[ Datoteka:Methylcyclohexane.png|75px]] || Cikloheksan 
|-
|  C&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt;  || [[Kuban]] || 277-10-1 || [[ Datoteka:Cuban.svg|75px]] || Ciklobutan 
|-
|  C&lt;sub&gt;9&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;20&lt;/sub&gt;  || [[Nonan]] || 111-84-2 || [[ Datoteka:Nonan Skelett.svg|100px]] || Alkan 
|-
|  C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;  || [[Diciklopentadien]] || 77-73-6 || [[ Datoteka:Di-Cyclopentadien ENDO &amp; EXO.png|125px]] || [[Dien]], Cikloalken
|-
|  C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;  || [[Felandren]] || 99-83-2 || [[ Datoteka:Alpha-phellandren.png|50px]][[ Datoteka:Beta-phellandren.png|50px]] || [[Terpen]], Dien Cikloalken 
|-
|  C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;  || [[α-Terpinen]] || 99-86-5 || [[ Datoteka:Alpha-Terpinene.svg|30px]] || Terpen, Cikloalken, Dien 
|-
|  C&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;16&lt;/sub&gt;  || [[Limonen]] || 5989-27-5 || [[ Datoteka:(R)-Limonen.svg|50px]][[ Datoteka:(S)-Limonen.svg|50px]] || Terpen, Dien, Cikloalken 
|-
|  C&lt;sub&gt;11&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;24&lt;/sub&gt;  || [[Undekan]] || 1120-21-4 || [[ Datoteka:Undecan Skelett.svg|125px]] || Alkan
|-
|  C&lt;sub&gt;30&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;50&lt;/sub&gt;  || [[Skvalen]] || 111-02-4 || [[ Datoteka:Squalene.svg|125px]] || Terpen, [[Polien (hemija)|Polien]] 
|-
|  C&lt;sub&gt;2n&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;4n&lt;/sub&gt;  || [[Polietilen]] || 9002-88-4 || [[ Datoteka:Polyethylene-repeat-2D-flat.png|75px]] || Alkan 
|}

([[CAS registarski broj]] koji je prikazan za neka od jedinjenja je zaštitni znak [[Američko hemijsko društvo|Američkog hemijskog društva]].)

== Također pogledajte==
* [[Aromatski ugljikovodici]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Aliphatic compounds}}

[[Kategorija:Alifatski spojevi]]
[[Kategorija:Organski spojevi]]</text>
      <sha1>nm36d2bnj8x3d4go89oxce63a54rckh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zrnaste ćelije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>466956</id>
    <revision>
      <id>3926570</id>
      <parentid>3919687</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:18:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8475" sha1="nggbj66bajw5cdeay7vpw8zldbl0grn" xml:space="preserve">[[datoteka:Pig oocyte dapi 4.jpg|thumb|Svinjski oocit okružen zrnastim ćelijama.&lt;br&gt; Fluorescentna mikroskopija, boja [[DAPI]].]]
'''Zrnasta ćelija''', '''granulozna ćelija''' ili '''folikulska ćelija'''  je  [[somatska ćelija]]  [[spolna vrpca|spolne vrpce]] koja je usko povezana sa razvoju ženskih [[gamet]]a (koji se nazivaju [[oocit]]i ili jajašca) u [[jajnik|jajnicima]] [[sisar]]a.

== Struktura i funkcija ==
U [[folikulageneza|primordijalnim]] [[jajnički folikul|jajničkim folikulima]], a kasnije i u razvoju folikula ([[folikulikugeneza]]), granulozne ćelije napreduju do formiranja višeslojnog [[cumulus oophorus]] koji okružuje [[oocit]] u preovulacijskom ili [[antrijski folikul|antrijskom]] (ili Graafovom) folikulu.

Glavne funkcije granuloznih ćelija uključuju proizvodnju [[spolni steroid|spolnih steroida]], kao i bezbroj faktora rasta za koje se misli da su u interakciji s [[oocit]]om tokom njegovog razvoja. Proizvodnja spolnih steroida započinje s [[folikul-stimulirajući hormon|folikul-stimulirajućim hormonom]] (FSH) iz prednjeg režnja  hipofize, stimulirajući ćelije granuloze da pretvaraju [[androgen]]e (koji dolaze iz [[ćelije teke|ćelija teke]]) u [[estradiol]] od [[aromataza]] tokom [[folikulska faza|folikulske faze]] [[menstrualni ciklus|menstruacijskog ciklusa]].&lt;ref&gt;{{Cite journal 
| doi = 10.1016/0002-9378(84)90769-5 
| last1 = Garzo | first1 = V. G. 
| last2 = Dorrington | first2 = J. H. 
| title = Aromatase activity in human granulosa cells during follicular development and the modulation by follicle-stimulating hormone and insulin 
| url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_1984-03-01_148_5/page/656
| journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology 
| volume = 148 
| issue = 5 
| pages = 657–662 
| year = 1984 
| pmid = 6422764
}}&lt;/ref&gt; Međutim, nakon ovulacije zrnaste ćelije pretvaraju se u [[granulozne luteinske ćelije]] koje proizvode [[progesteron]]. Progesteron može održati potencijalnu trudnoću i uzrokovati stvaranje guste cerviksne sluzi koja inhibira ulazak sperme u maternicu.

== Embriologija zrnastih ćelija jajnika ==
U razvoju [[urogenitalni sistem|mokraćnih i reproduktivnih organa]], [[oogonija]] postaje invagirana u [[gonadni greben]].

Embrionsko porijeklo čelija granuloze i dalje je kontroverzno. Sedamdesetih godina prošlog stoljeća pojavili su se dokazi da su prve ćelije koje su stupile u kontakt sa oogonijom mezonefroskog porijekla. Sugerirano je da su se mezonefroske ćelije već usko povezane s oogonijom razmnožavale tokom razvoja da bi formirale  sloj zrnastih ćelija granuloze.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Satoh M | title = Histogenesis and organogenesis of the gonad in human embryos | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-anatomy_1991-08_177/page/85 | journal = J Anat | volume = 177 | issue = | pages = 85–107 | year = 1991| pmid = 1769902 | pmc = 1260417}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Upadhyay S, Zamboni L | title = Preliminary observations on the role of the mesonephros in the development of the adrenal cortex | journal = Anat Rec | volume = 202 | issue = 1 | pages = 105–111 | year = 1982 | pmid = 7059014 | doi = 10.1002/ar.1092020112}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Zamboni | first1 = L. | last2 = Bezard | first2 = J. | last3 = Mauleon | first3 = P. | year = 1979 | title = The role of the mesonephros in the development of the sheep fetal ovary | url = https://rnd.edpsciences.org/10.1051/rnd:19790801/pdf | journal = Annales de Biologie Animal Biochimie et Biophysique | volume = 19 | issue =  | pages = 1153–78 | doi = 10.1051/rnd:19790801 | doi-access = free }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

U novije vrijeme, ova je hipoteza dovedena u pitanje sa temeljnom histologijom. Sawyer et al. pretpostavili da se kod ovaca većina ćelija granuloze razvija iz ćelija [[mezotelij]]a (tj. epitelnih ćelija iz pretpostavljenog površinskog epitela jajnika).&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Sawyer H, Smith P, Heath D, Juengel J, Wakefield S, McNatty K | title = Formation of ovarian follicles during fetal development in sheep | journal = Biol Reprod | volume = 66 | issue = 4 | pages = 1134–50 | year = 2002 | pmid = 11906935 | doi = 10.1095/biolreprod66.4.1134}}&lt;/ref&gt; U 2013. godini predloženo je da se i zrnaste ćelije  i površinske epitelne ćelije jajnika dobijaju iz ćelije prekursora koja se naziva epitelna ćelija gonadnog grebena.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hummitzsch|first1=K|last2=Irving-Rodgers|first2=HF|last3=Hatzirodos|first3=N|last4=Bonner|first4=W|last5=Sabatier|first5=L|last6=Reinhardt|first6=DP|last7=Sado|first7=Y|last8=Ninomiya|first8=Y|last9=Wilhelm|first9=D|last10=Rodgers|first10=RJ|title=A new model of development of the mammalian ovary and follicles.|journal=PLOS ONE|date=2013|volume=8|issue=2|pages=e55578|pmid=23409002|doi=10.1371/journal.pone.0055578|pmc=3567121}}&lt;!--|access-date=13 September 2014--&gt;&lt;/ref&gt;

== Tipovi granuloznih ćelija==
Oocit okružuju kumulusne ćelije. Osiguravaju im  hranjive sastojke i utiču na razvoj oocita na parakrinski način. Ćelije mišje granuloze usmjeravaju folikularni zid i okružuju antrum ispunjen tekućinom.&lt;ref&gt;Eppig, J. J., Pendola, F. L., Wigglesworth, K., &amp; Pendola, J. K. (2005). Mouse oocytes regulate metabolic cooperativity between granulosa cells and oocytes: amino acid transport. Biology of reproduction, 73(2), 351-357.&lt;/ref&gt;.  Oociti izlučuju faktore koji određuju funkcionalne razlike između CC-a i MGG-a. CC primarno podržavaju rast i razvoj oocita, dok MGC primarno služe endokrinoj funkciji i podržavaju rast folikula. Kumulusne ćelije pomažu u razvoju oocita i pokazuju veću ekspresiju SLC38A3, transportera aminokiselina i Aldoa, Eno1, Ldh1, Pfkp, Pkm2 i Tpi1, enzima odgovornih za glikolizu MGC-i su steroidogenički aktivniji i imaju višu razinu ekspresije [[iRNK]] steroidnih enzima kao što je [[citohrom]] P450.&lt;ref&gt;Li, R., Norman, R. J., Armstrong, D. T., &amp; Gilchrist, R. B. (2000). Oocyte-secreted factor (s) determine functional differences between bovine mural granulosa cells and cumulus cells. Biology of reproduction, 63(3), 839-845.&lt;/ref&gt;.   MGC stvaraju sve veću količinu estrogena što dovodi do porasta LH. Nakon porasta LH, kumulusne ćelije prolaze kumulusnu ekspanziju, pri čemu se razmnožavaju deset puta višom brzinom od MGC-a kao odgovor na FSH.&lt;ref&gt;Diaz, F. J., Wigglesworth, K., &amp; Eppig, J. J. (2007). Oocytes determine cumulus cell lineage in mouse ovarian follicles. Journal of cell science, 120(8), 1330-1340.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Khamsi, F., &amp; Roberge, S. (2001). Granulosa cells of the cumulus oophorus are different from mural granulosa cells in their response to gonadotrophins and IGF-I. Journal of endocrinology, 170(3), 565-574.&lt;/ref&gt;. Tokom ekspanzije CC također proizvode mucificiranu matricu koja je  potrebna za ovulaciju.&lt;ref&gt;Chen, L., Russell, P. T., &amp; Larsen, W. J. (1993). Functional significance of cumulus expansion in the mouse: roles for the preovulatory synthesis of hyaluronic acid within the cumulus mass. Molecular reproduction and development, 34(1), 87-93.&lt;/ref&gt;.

== Ćelijska kultura ==
[[kultura tkiva|Ćelijska kultura]] ćelija granuloze može se izvesti '' [[in vitro]] ''. [[Gustoća oplata]] (broj ćelija po volumenu kulture) ima kritičnu ulogu za diferencijaciju. Niža gustina oplata čini da zrnaste ćelije pokazuju proizvodnju estrogena, dok veća gustoća oplata čini da se pojavljuju kao [[progesteron]] koga proizvode [[tekine ćelije|teka luteinske ćelije]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Portela VM, Zamberlam G, Price CA |title=Cell plating density alters the ratio of estrogenic to progestagenic enzyme gene expression in cultured granulosa cells |journal=Fertil. Steril. |volume=93 |issue=6 |pages=2050–5 |date=april 2010 |pmid=19324349 |doi=10.1016/j.fertnstert.2009.01.151 |url=}}&lt;/ref&gt;

==Dodatne slike==
[[datoteka:Gray1164.png|thumb|left|Presjek vezikule jajni jajničkog folikula mačke. X 50. Membrana granulosa označena je gore lijevo.]]

== Također pogledajte ==
* [[Ovulacija]]
* [[Membrana granulosa]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

==Vanjski linkovi==
* {{BUHistology|18404loa}} - &quot;Female Reproductive System: ovary, cumulus oophorus&quot;
* {{BUHistology|14808loa}} - &quot;Female Reproductive System: ovary, membrana granulosa&quot;
* {{MeshName|Granulosa+Cells}}
{{commonscat| Granulosa Cells}}
{{ženski reproduktivni sistem}}

[[Kategorija:Hormoni]]
[[Kategorija:Endokrini sistem]]</text>
      <sha1>nggbj66bajw5cdeay7vpw8zldbl0grn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2-Arahidonoilglicerol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>467623</id>
    <revision>
      <id>3926514</id>
      <parentid>3921132</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:24:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12936" sha1="8zaxbms85nw9viaet6i9ucbnyj4beqc" xml:space="preserve">{{Infokutija hemijski spoj
|slika=
| Strukturna formula =[[datoteka:2-Ara-Gl.svg |250px]]
| Hemijski spoj =2-Arahidonolglicerol
| Druga imena =2-AG, 2-arahidonoilglicerol&lt;br&gt;[[IUPAC]] ime:1,3-Dihidroksi-2-propanil (5''Z'',8''Z'',11''Z'',14''Z'')-5,8,11,14-eikosatetraenoat
| Sumarna formula = C&lt;sub&gt;23&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;38&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;
| CAS registarski broj =53847-30-6
| SMIILES= O=C(OC(CO)CO)CCC\C=C/C\C=C/C\C=C/C\C=C/CCCCC
| SMILES1 = 
| Kratki opis = 
| Molarna masa =378,3 g/mol
| Agregatno stanje =
| Gustoća =
| Tačka topljenja =
| Tačka ključanja =
| pKa=
| Rastvorljivost =
| Dipolni moment =
|InChI =1/C23H38O4/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-23(26)27-22(20-24)21-25/h6-7,9-10,12-13,15-16,22,24-25H,2-5,8,11,14,17-21H2,1H3/b7-6-,10-9-,13-12-,16-15-
|StedInchI=1S/C23H38O4/c1-2-3-4-5-6-7-8-9-10-11-12-13-14-15-16-17-18-19-23(26)27-22(20-24)21-25/h6-7,9-10,12-13,15-16,22,24-25H,2-5,8,11,14,17-21H2,1H3/b7-6-,10-9-,13-12-,16-15-
| ChEBI =
| KEGG =  &lt;br&gt;[[PubChem]]: 5282280
|HAZARD=
}}
'''2-Arahidonolglicerol''' ('''2-AG''') je [[endokanabinoid]], [[endogeni]] [[agonist]] [[CB1 receptor|CB&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; receptor]] i primarni endogeni ligand za CB2 receptor.&lt;ref name=&quot;pmid9285589&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Stella N, Schweitzer P, Piomelli D |title=A second endogenous cannabinoid that modulates long-term potentiation |journal=Nature |volume=388 |issue=6644 |pages=773–8 |date=august 1997 |pmid=9285589 |doi=10.1038/42015 |url=https://cloudfront.escholarship.org/dist/prd/content/qt88z4q16s/qt88z4q16s.pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9915812&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sugiura T, Kodaka T, Nakane S |title=Evidence that the cannabinoid CB1 receptor is a 2-arachidonoylglycerol receptor. Structure-activity relationship of 2-arachidonoylglycerol, ether-linked analogues, and related compounds |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-01-29_274_5/page/2794 |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=274 |issue=5 |pages=2794–801 |date=januar 1999 |pmid=9915812 |doi= 10.1074/jbc.274.5.2794|display-authors=etal|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; To je [[ester]] formiran iz [[omega-6 masne kiselina|omega-6 masne kiseline]] [[arahidonske kiselina|arahidonske kiseline]] i [[glicerol]]. Prisutan je u relativno visokom nivou u [[centralni nervni sistem|centralnom nervnom sistemu]], sa kanabinoidnim neuromodulatornim efektima. Pronađen je u mlijeku oteljenih  [[goveda|krava]] i  ljudskom [[majčino mlijeko|majčinom mlijeku]]. Hemikalija je prvi put opisana 1994−1995, iako je otkrivena neko vrijeme prije toga. U njenom nastanku posreduju aktivnosti [[fosfolipaza C]] (PLC) i [[diacilglicerol-lipaza]] (DAGL). 2-AG je [[biosinteza|sintetiziran]] iz [[arahidonska kiselina|arahidonske kiseline]] – sadrži [[Diglicerid|diacilglicerol (DAG)]].

== Izvori==
2-AG, za razliku od [[anandamid]]a, (drugi [[endokanabinoid]]), prisutan je na relativno visokim razinama u centralnom nervnom sistemu; to je najobilnija molekulska vrsta monoacilglicerola koja se nalazi u mozgu [[miš]]a i [[pacov]]a (~ 5-10 nmol/g tkiva).&lt;ref name=&quot;pmid9915812&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9650580&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kondo S, Kondo H, Nakane S |title=2-Arachidonoylglycerol, an endogenous cannabinoid receptor agonist: identification as one of the major species of monoacylglycerols in various rat tissues, and evidence for its generation through Ca2+-dependent and -independent mechanisms |url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_1998-06-12_429_2/page/n27 |journal=FEBS Letters |volume=429 |issue=2 |pages=152–6 |date=juni 1998 |pmid=9650580 |doi= 10.1016/S0014-5793(98)00581-X|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; Otkriće 2-AG u moždanom tkivu komplicirano je relativnom lahkoćom njegove izomerizacije na 1-AG, tokom standardnih uslova ekstrakcije lipida. Nađen je kod majčinskih goveda, kao i u ljudskom majčinom mlijeku.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Fride E, Bregman T, Kirkham TC |date=april 2005 |title=Endocannabinoids and food intake: newborn suckling and appetite regulation in adulthood |journal=Experimental Biology and Medicine |volume=230 |issue=4 |pages=225–234 |doi=10.1177/153537020523000401 |pmid=15792943 |url=http://www.ebmonline.org/cgi/reprint/230/4/225.pdf |format= |access-date= |archive-date=2. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090802181308/http://www.ebmonline.org/cgi/reprint/230/4/225.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.nel.edu/pdf_/25_12/NEL251204A01_Fride_.pdf The Endocannabinoid-CB Receptor System: Importance for development and in pediatric disease] Neuroendocrinology Letters Nos.1/2, Feb-Apr Vol.25, 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cannabis-med.org/data/pdf/2002-03-04-3.pdf Cannabinoids and Feeding: The Role of the Endogenous Cannabinoid System as a Trigger for Newborn Suckling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001042840/http://www.cannabis-med.org/data/pdf/2002-03-04-3.pdf |date=1. 10. 2020 }} Women and Cannabis: Medicine, Science, and Sociology, 2002 The Haworth Press, Inc.&lt;/ref&gt;

== Otkriće ==
2-AG su otkrili [[Raphael Mechoulam]] i njegov učenik Shimon Ben-Shabat.&lt;ref&gt;Pizzorno, Lara; MDiv; MA; LMT. [http://www.lmreview.com/articles/print/new-developments-in-cannabinoid-based-medicine-an-interview-with-dr-raphael-mechoulam/ &quot;New Developments in Cannabinoid-Based Medicine: An Interview with Dr. Raphael Mechoulam&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180619210540/http://www.lmreview.com/articles/print/new-developments-in-cannabinoid-based-medicine-an-interview-with-dr-raphael-mechoulam/ |date=19. 6. 2018 }}. Longevity Medicine Review. Retrieved 2011-05-26.&lt;/ref&gt; 2-AG je bio poznati hemijski spoj, ali je njegova pojava u sisara i njegov afinitet prema kanabinoidnim receptorima prvi put opisan u 1994−1995. Istraživačka grupa na ''Teikyo University'' objavila je afinitet 2-AG za kanabinoidne receptore u 1994−1995,&lt;ref&gt;Sugiura T, Itoh K, Waku K, Hanahan DJ (1994) Proceedings of Japanese conference on the Biochemistry of Lipids, 36, 71-74 (in Japanese)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7575630&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sugiura T, Kondo S, Sukagawa A |title=2-Arachidonoylglycerol: a possible endogenous cannabinoid receptor ligand in brain |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1995-10-04_215_1/page/89 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=215 |issue=1 |pages=89–97 |date=oktobar 1995 |pmid=7575630 |doi= 10.1006/bbrc.1995.2437|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; ali izolaciju 2-AG u [[Canidae|kanidnim]] [[crijevo|crijevima]] prvi put prijavila je 1995. istraživačka grupa [[Raphael Mechoulam|Raphaela Mechoulama]] na ''Hebrew University of Jerusalem'', što je dodatno okarakteriziralo njegova farmakološka svojstva ''[[in vivo]]''.&lt;ref name=&quot;pmid7605349&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Mechoulam R, Ben-Shabat S, Hanuš L |title=Identification of an endogenous 2-monoglyceride, present in canine gut, that binds to cannabinoid receptors |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-pharmacology_1995-06-29_50_1/page/82 |journal=Biochemical Pharmacology |volume=50 |issue=1 |pages=83–90 |date=juni 1995 |pmid=7605349 |doi= 10.1016/0006-2952(95)00109-D|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; 2-Arachidonoilglicerol, zajedno sa [[anandamid]]om, bio je drugi otkriveni [[endokanabinoid]]. Kanabinoid  uspostavlja kanabinoidni neuromodulacijski sistem u [[nervni sistem|nervnom sistemu]].&lt;ref&gt;{{cite book|last=Marzo|first=Vincenzo Di|title=Cannabinoids (Neuroscience Intelligence Unit)|url=https://archive.org/details/isbn_9790306482280|year=2004|publisher=Springer Science+Business Media|location=Georgetown, Texas|isbn=978-0-306-48228-1|pages=[https://archive.org/details/isbn_9790306482280/page/99 99], 181|edition=1st}}&lt;/ref&gt;

== Farmakologija ==
Za razliku od [[anandamid]]a, formiranje 2-AG zavisi od [[kalcij]]a i posredovan je aktivnostima [[fosfolipaza C]] (PLC) i [[diacilglicerol-lipaza]] (DAGL).&lt;ref name=&quot;pmid11588122&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Savinainen JR, Järvinen T, Laine K, Laitinen JT |title=Despite substantial degradation, 2-arachidonoylglycerol is a potent full efficacy agonist mediating CB(1) receptor-dependent G-protein activation in rat cerebellar membranes |journal=British Journal of Pharmacology |volume=134 |issue=3 |pages=664–72 |date=oktobar 2001 |pmid=11588122 |pmc=1572991 |doi=10.1038/sj.bjp.0704297 |url=https://archive.org/details/sim_british-journal-of-pharmacology_2001-10_134_3/page/664}}&lt;/ref&gt; U koncentraciji od 0,3 nM, 2-AG inducira brzo, prolazno povećanje unutarćelijskog slobodnog kalcija u [[NG108-15]] [[neuroblastom]]u X gliomskih ćelija preko mehanizma ovisnog o CB1 receptoru. 2-AG se hidrolizira ''[[in vitro]]'' [[monoacilglicerol- lipaza]] (MAGL), [[amid hidrolata masne kiseline]] (FAAH) i nekarakterizovanim enzimima [[serin-hidrolaza]] [[ABHD6]] i [[ABHD12]].&lt;ref name=&quot;pmid18096503&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Blankman JL, Simon GM, Cravatt BF |title=A comprehensive profile of brain enzymes that hydrolyze the endocannabinoid 2-arachidonoylglycerol |journal=Chemistry &amp; Biology |volume=14 |issue=12 |pages=1347–56 |date=decembar 2007 |pmid=18096503 |doi=10.1016/j.chembiol.2007.11.006 |url= |pmc=2692834}}&lt;/ref&gt; Tačan doprinos svakog od ovih enzima za prekid 2-AG signalizacije ''in vivo'' nije poznat, iako se procjenjuje da je MAGL odgovoran za ~ 85% ove aktivnosti u mozgu.&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 21418147 | year = 2012 | last1 = Savinainen | first1 = JR | last2 = Saario | first2 = SM | last3 = Laitinen | first3 = JT | title = The serine hydrolases MAGL, ABHD6 and ABHD12 as guardians of 2-arachidonoylglycerol signalling through cannabinoid receptors | volume = 204 | issue = 2 | pages = 267–76 | doi = 10.1111/j.1748-1716.2011.02280.x | pmc = 3320662 | journal = Acta Physiologica }}&lt;/ref&gt; Identificirani su [[transporter endokannabinoida|transportni proteini]] za 2-arahidonoilglicerol i anandamid. Tu spadaju proteini toplotnih udara ([[Hsp70]]) i [[protein koji veže masne kiseline|proteini koji vežu masne kiseline]] (FABP-ovi).&lt;ref name = &quot;pnasus2009&quot;&gt;{{cite journal |title=Identification of intracellular carriers for the endocannabinoid anandamide |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2009-04-14_106_15/page/6375 |year=2009 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=106 | issue=15 |pages=6375–6380 |last1=Kaczocha |first1=M. |last2=Glaser |first2=S.T. |last3=Deutsch |first3=D.G. |pmid=19307565 |doi=10.1073/pnas.0901515106 |pmc=2669397}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;cb2009&quot;&gt;{{cite journal |title=Molecular identification of albumin and Hsp70 as cytosolic anandamide-binding proteins |year=2009 | journal=Chemistry &amp; Biology |volume=16 |issue=6 |pages=624–632 |last1=Oddi | first1=S. |last2=Fezza |first2=F. |last3=Pasquariello |first3=N. | last4=d'Agostino |first4=A. |last5=Catanzaro |first5=G. |last6=De Simone | first6=C. |last7=Rapino |first7=C. |last8=Finazzi-Agrò |first8=A. | last9=MacCarrone |first9=M. |pmid=19481477 | doi=10.1016/j.chembiol.2009.05.004|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Biosinteza ==
2-Arahidonoilglicerol se [[biosinteza|sintetizira]] iz [[arahidonska kiselina|arahidonske kiseline]] – sadrži [[diglicerid|diacilglicerol (DAG)]], koji se izvodi iz povećanja [[metabolizam|metabolizma]] [[lipidna signalizacija|inozitol-fosfolipida]] djelovanjem [[diacilglicerol-lipaza]]. Molekula se može formirati i iz puteva poput [[hidroliza|hidrolize]] koji su izvedeni ([[diglicerid]]om) iz [[fosfatidilholin| fosfatidilholina (PC)]] i [[fosfatidinska kiselina|fosfatidinske kiseline (PA)]], djelovanjem DAG lipaze i hidrolizom [[lizofosfatidna kiselina|lizofosfatidne kiseline]] koja sadrži arahidonsku kiselinu djelovanjem [[fosfataza]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Murataeva N, Straiker A, Mackie K | date = Mar 2014 | title = Parsing the players: 2-arachidonoylglycerol synthesis and degradation in the CNS | url = | journal = Br J Pharmacol | volume = 171 | issue = 6| pages = 1379–91 | doi = 10.1111/bph.12411 | pmid = 24102242 | pmc = 3954479 }}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte==
* [[2-arahidonoil gliceril-eter]]
* [[Transporteri endokkanabinoida]]

==Reference==
{{refspisak|2}}

===Dopunska literatura===
*{{cite journal |vauthors=Dinh TP, Carpenter D, Leslie FM |title=Brain monoglyceride lipase participating in endocannabinoid inactivation |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=99 |issue=16 |pages=10819–24 |date=august 2002 |pmid=12136125 |pmc=125056 |doi=10.1073/pnas.152334899 |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-08-06_99_16/page/10819|display-authors=etal}}

==Vanjski linkovi==
{{commonscat|2-Arachidonoylglycerol}} 
{{Neurotransmiteri}}

{{DEFAULTSORT:Arachidonoylglycerol, 2-}}
[[Kategorija:Endokanabinoidi]]
[[Kategorija:Neurotransmiteri]]
[[Kategorija:Esteri]]
[[Kategorija:Agonisti receptora]]</text>
      <sha1>8zaxbms85nw9viaet6i9ucbnyj4beqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antimilerovski hormon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>467984</id>
    <revision>
      <id>3926076</id>
      <parentid>3884934</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13972" sha1="sinsu5icej4b9x1qkujc03e8l0xn5q8" xml:space="preserve">{{infokutija protein
| Ime = Antimüllerovski hormon
| width = 
| HGNCid = 464
| Symbol = AMH
| AltSymbols = MIS
| EntrezGene = 268
| OMIM = 600957
| RefSeq = NM_000479
| UniProt = P03971
| PDB = 
| ECnumber = 
| Chromosome = 19
| Arm = p
| Band = 13.3
| LocusSupplementaryData = 
}}
[[Datoteka:Ideogram_human_chromosome_19.svg|350px|right]]
[[Datoteka: Human_chromosome_19_ideogram.svg|350px|thumb|right|Kod čovjeka, genski lokus AMH je na kratkom (p) kraku [[hromosom 19 (čovjek)|hromosoma 19]]; pozicija: 19p.13.3.]]
'''Antimüllerovski hormon'''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://drive.google.com/open?id=1a9QA-HlGHTGxoyn6kCYXfAy4YKmMRVPR|title=Hormona antimulleriana / antimülleriana|author=Fundéu BBVA}}&lt;/ref&gt; je dimerni [[glikoprotein]] koji inhibira razvoj [[Mullerov kanak|Mullerovih kanala]] u muškom [[embrion]]u. Kanal je imenovan po otkrivaču [[Johannes Peter Müller|Johannesu Peteru Mülleru]]. Hormon se označava  i kao '''Müllerovski inhibitorni faktor''' (MIH),'''Müllerovski inhibitorni hormon''' (HIM) ili '''Müllerovska inhibitorna supstanca''' (MIS). Ovaj [[glikoprotein]] [[hormone]] structurno je srodan  [[Aktivin i inhibin|inhibinu i aktivinu]] iz  superporodice [[transformirajući faktor rasta|beta fakrora rasta]], koji imaju ključnu ulogu u  diferencijaciji rasta i  [[folikulogeneza|folikulogenezi]].&lt;ref name=&quot;Rzeszowska_2016&quot; /&gt;

Supstanca koju proizvode postnatalne [[Sertolijeve ćelije|Sertolijeve]] i postnatalne [[granulozne ćelije]], čija procjena može biti korisna za otkrivanje [[sjemenici|testisnog]] tkiva i njegovu pret[[pubertet]]sku  procjenu funkcije i u potrazi za tumorima granuloznih ćelija kod odraslih.

==Struktura ==
AMH je proteinski hormon strukturno povezan sa [[inhibin i aktivin|inhibinom i aktivinom]] i član je porodice transformirajućih [[faktor rasta|faktora rasta]] ([[TGF-β]]). Prisutan je u [[riba]]ma, [[gmizavci]]ma, [[ptica]]ma, [[torbari]]ma  i [[sisari]]ma  sa [[posteljica|posteljicom]]. AMH je proteinski dimerni [[glikoprotein]] sa [[molarna masa|molarnom masom]] od140 [[kilodalton|kDa]].&lt;ref&gt;[http://www.biomed.cas.cz/physiolres/pdf/prepress/932076.pdf] {{cite journal | vauthors = Hampl R, Šnajderová M, Mardešić T | title = Antimüllerian hormone (AMH) not only a marker for prediction of ovarian reserve | journal = Physiological Research | volume = 60 | issue = 2 | pages = 217–23 | year = 2011 | pmid = 21114374 | doi = 10.33549/physiolres.932076 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Molekukla sadrži dvije identične podjedinice  vezane sulfidnom mostovima, sa karakterisičnim [[N-kraj]]njim (pro-region) i [[C-kraj]]njim dimerima.&lt;ref name=&quot;Rzeszowska_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rzeszowska M, Leszcz A, Putowski L, Hałabiś M, Tkaczuk-Włach J, Kotarski J, Polak G | title = Anti-Müllerian hormone: structure, properties and appliance | journal = Ginekologia Polska | volume = 87 | issue = 9 | pages = 669–674 | date = 2016 | pmid = 27723076 | doi = 10.5603/gp.2016.0064 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; AMH se veže za svoj tip 2 receptora [[AMHR2]], koji fosforilizira receptor tipa I, preko [[TGF-beta signalizirajući put|TGF-beta signalizirajućeg puta]].&lt;ref name=&quot;Rzeszowska_2016&quot; /&gt;

== Geni ==
Kod ljudi, gen za antimullerovski hormon  je &quot;AMH&quot;, koji se nalazi na [[hromosom]]u 19, pozicija 19p13.3, dok gen &quot;AMH-RII&quot; kodira receptor na [[hromosom 12 (čovjek)|hromosomu 12]].&lt;ref name=&quot;pmid3754790&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cate RL, Mattaliano RJ, Hession C, Tizard R, Farber NM, Cheung A, Ninfa EG, Frey AZ, Gash DJ, Chow EP | title = Isolation of the bovine and human genes for Müllerian inhibiting substance and expression of the human gene in animal cells | journal = Cell | volume = 45 | issue = 5 | pages = 685–98 | date = juni 1986 | pmid = 3754790 | doi = 10.1016/0092-8674(86)90783-X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7493017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Imbeaud S, Faure E, Lamarre I, Mattéi MG, di Clemente N, Tizard R, Carré-Eusèbe D, Belville C, Tragethon L, Tonkin C, Nelson J, McAuliffe M, Bidart JM, Lababidi A, Josso N, Cate RL, Picard JY | title = Insensitivity to anti-müllerian hormone due to a mutation in the human anti-müllerian hormone receptor | journal = Nature Genetics | volume = 11 | issue = 4 | pages = 382–8 | date = decembar 1995 | pmid = 7493017 | doi = 10.1038/ng1295-382 }}&lt;/ref&gt;

== Funkcije ==
=== Embriogeneza===
Kod sisara,  tokom embriogeneze,  antimullerovski hormon izlučuju Sertolijeve ćelije u testisima muškog ploda i sprečavaju razvoj interoternih Mullerovih kanala ili drugih mullerovskih struktura. Učinak je ipsilolateralni, što znači da se suzbijanje mullerovskog razvoja javlja u svakom testisu na istoj strani. Kod ljudi, ova aktivnost se odvija tokom 8. sedmice trudnoće.&lt;ref name=boron&gt;{{cite book | first = Walter F. | last = Boron | name-list-format = vanc |title=Medical Physiology: A Cellular and Molecular Approaoch | url = https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro |publisher=Elsevier/Saunders |location= |year=2003 |isbn=978-1-4160-2328-9 | page = [https://archive.org/details/medicalphysiolog0000boro/page/1114 1114] }}&lt;/ref&gt;. U embriogenezi ženskog ploda, odgovoran za razvoj [[vagina|vagine]], [[maternica|maternice]], [[grlić maternice|cerviksa]] i [[jajovod]]a. Količina hormona koja se može izmjeriti u krvi varira ovisno o dobi i spolu. Djeluje  u interakciji sa specifičnim receptorima na površini ciljnih ćelija. Najpoznatiji i najspecifičniji efekt, posredovan putem njegovih receptora tipa II, uključuje [[programirana ćelijska smrt|programiranu ćelijsku smrt (apoptozu)]] ciljne ćelije (fetusnog Müllerovog kanala).

===Jajnička funkcija ===
Iako je razina antimullerovski hormona kod muškaraca mjerljiva  tokom djetinjstva i odrasle dobi, kod [[žena]] se ne može otkriti do [[pubertet]]a.  U [[jajnici]]ma, ovaj hormon se ispoljava u granuloznim ćelijama,  tokom reproduktivne dobi i kontrolira formiranje primarnih folikula, inhibirajući prekomjernu folikulsnku aktivaciju [[FSH]]–hormonom. Također ima ulogu u folikulogenezi, a neki ga predlažu kao mjeru za neke aspekte funkcije jajnika, korisnu u uvjetima pristupa kao što su [[sindrom policističnih jajnika]] i [[prezrelosno zatajenje jajnika]].&lt;ref name=&quot;DewaillyAndersen2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dewailly D, Andersen CY, Balen A, Broekmans F, Dilaver N, Fanchin R, Griesinger G, Kelsey TW, La Marca A, Lambalk C, Mason H, Nelson SM, Visser JA, Wallace WH, Anderson RA | title = The physiology and clinical utility of anti-Mullerian hormone in women | journal = Human Reproduction Update | volume = 20 | issue = 3 | pages = 370–85 | year = 2014 | pmid = 24430863 | doi = 10.1093/humupd/dmt062 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dumont 2015 137&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dumont A, Robin G, Catteau-Jonard S, Dewailly D | title = Role of Anti-Müllerian Hormone in pathophysiology, diagnosis and treatment of Polycystic Ovary Syndrome: a review | journal = Reproductive Biology and Endocrinology | volume = 13 | pages = 137 | date = decembar 2015 | pmid = 26691645 | pmc = 4687350 | doi = 10.1186/s12958-015-0134-9 }}&lt;/ref&gt; Some authorities suggest it is a measure of certain aspects of ovarian function,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Broer SL, Eijkemans MJ, Scheffer GJ, van Rooij IA, de Vet A, Themmen AP, Laven JS, de Jong FH, Te Velde ER, Fauser BC, Broekmans FJ | title = Anti-mullerian hormone predicts menopause: a long-term follow-up study in normoovulatory women | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 96 | issue = 8 | pages = 2532–9 | date = august 2011 | pmid = 21613357 | doi = 10.1210/jc.2010-2776 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Visser JA, de Jong FH, Laven JS, Themmen AP | title = Anti-Müllerian hormone: a new marker for ovarian dysfunction | journal = Reproduction | volume = 131 | issue = 1 | pages = 1–9 | date = januar 2006 | pmid = 16388003 | doi = 10.1530/rep.1.00529 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== Ostale funkcije ===
Proizvodnja antimuulerovskog hormona u Sertolijevim ćelijama u testisima ostaje visoka tokom [[djetinjstvo|djetinjstva]], ali je smanjena na nizak nivo tokom puberteta i odrasle dobi. Mjerenja razine ovog hormona su se široko koristila posljednjih godina za procjenu prisustva i funkcije testisa kod dječaka sa određenim abnormalnostima i spolnom diferencijacijom. Functional AMH receptors have also been found to be expressed in neurons in the brains of embryonic mice, and are thought to play a role in sexually [[Sexual dimorphism|dimorphic]] brain development and consequent development of gender-specific behaviours.&lt;ref name=&quot;pmid19359476&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang PY, Protheroe A, Clarkson AN, Imhoff F, Koishi K, McLennan IS | title = Müllerian inhibiting substance contributes to sex-linked biases in the brain and behavior | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 17 | pages = 7203–8 | date = april 2009 | pmid = 19359476 | pmc = 2678437 | doi = 10.1073/pnas.0902253106 }}&lt;/ref&gt;

== Patologija ==
Kod [[muškarac]]a, neadekvatna [[embrion]]ska aktivnost AMH-a može dovesti do trajnog sindroma Müllerovog kanala (PMDS), gdje je prisutna rudimentna [[maternica]], a [[sjemenici|testisi]] su obično neodorađeni. AMH-RII gen za njegove receptore obično je abnormalan.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=Elevated prenatal anti-Müllerian hormone reprograms the fetus and induces polycystic ovary syndrome in adulthood|first1=Brooke|last1=Tata|first2=Nour El Houda|last2=Mimouni|first3=Anne-Laure|last3=Barbotin|first4=Samuel A.|last4=Malone|first5=Anne|last5=Loyens|first6=Pascal|last6=Pigny|first7=Didier|last7=Dewailly|first8=Sophie|last8=Catteau-Jonard|first9=Inger|last9=Sundström-Poromaa|first10=Terhi T.|last10=Piltonen|first11=Federica|last11=Dal Bello|first12=Claudio|last12=Medana|first13=Vincent|last13=Prevot|first14=Jerome|last14=Clasadonte|first15=Paolo|last15=Giacobini|date=14. 5. 2018|journal=Nature Medicine|volume=24|issue=6|pages=834–846|doi=10.1038/s41591-018-0035-5|pmid=29760445|pmc=6098696}}&lt;/ref&gt;

Studija objavljena u časopisu [[Nature]] Medicine pronašla je vezu između hormonske neravnoteže u maternici i [[sindrom policističnih jajnika|sindroma policističnih jajnika]] (PCOS), posebno prenatalne izloženosti antimullerovskom hormonu (AMH).&lt;ref&gt;https://www.nature.com/articles/s41591-018-0035-5&lt;/ref&gt; U jednoj studiji,  istraživači su trudnim miševima ubrizgali  AMH-om tako da su imali višu od normalne koncentracije hormona. Nakon toga okotile su se kćeri koje su kasnije razvile slične sklonosti ka sindromu policističnih jajnika. Uključuju probleme s plodnošću, odgođenim pubertetom i neredovitom [[ovulacija|ovulacijom]]. Da bi to preokrenuli, istraživači su dozirali policističnim miševima [[cetroreliks]], nakon čega su simptomi nestajali. Ovi eksperimenti bi trebali biti potvrđeni na ljudima, ali mogli bi biti prvi korak u razumijevanju odnosa između sindroma policističnog jajnika i antimullerovskog hormona.

== Referentni rasponi==
Referentni opsezi za antimelerovski hormon, kako je procijenjeno iz referirajuće grupe u [[SAD|Sjedinjenim državama]], su kako slijedi, za vrijednosti mase: 
* [http://www.mayomedicallaboratories.com/test-catalog/print/89711 Anti-Müllerian Hormone (AMH), Serum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130729050717/http://www.mayomedicallaboratories.com/test-catalog/print/89711 |date=29. 7. 2013 }} from Mayo Medical Laboratories. Retrieved April 2012.
For molar values: Derived from mass values using 140,000 g/mol, as given in:
* [http://www.biomed.cas.cz/physiolres/pdf/prepress/932076.pdf] {{cite journal | vauthors = Hampl R, Šnajderová M, Mardešić T | title = Antimüllerian hormone (AMH) not only a marker for prediction of ovarian reserve | journal = Physiological Research | volume = 60 | issue = 2 | pages = 217–23 | year = 2011 | pmid = 21114374 | doi = 10.33549/physiolres.932076 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

'''Žene:'''
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Dob!! Jedinica !! Vrijednost
|-
|rowspan=2| Mlađi od 24 mjdsedca|| ng/mL || &gt;5
|-
| pmol/l || Less than 35
|-
|rowspan=2| 24 mjeseca – 12 godina || ng/mL ||&gt;10
|-
| pmol/l || &gt;70
|-
|rowspan=2| 13–45 godina || ng/mL || 1 do 10
|-
| pmol/l || 7 do 70
|-
|rowspan=2| &lt;45 godina|| ng/mL || &gt; 1
|-
| pmol/l || &gt;7
|}

'''Muškarci:'''
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Dob!! Jedinica !! Vrijednost
|-
|rowspan=2| Mlađi od 24 mjeseca || ng/mL || 15 do 500
|-
| pmol/l || 100 do 3.500
|-
|rowspan=2| 24 mjeseci – 12 godina || ng/mL ||7 do 240
|-
| pmol/l || 50 do 1.700
|-
|rowspan=2| &gt;12 godina || ng/mL || 0,7 do 20
|-
| pmol/l || 5 do 140
|}

Mjere AMH mogu biti manje precizne ako osobi kojoj se mjeri nedostaje [[vitamina D]].&lt;ref name=&quot;Dennis2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dennis NA, Houghton LA, Jones GT, van Rij AM, Morgan K, McLennan IS | title = The level of serum anti-Müllerian hormone correlates with vitamin D status in men and women but not in boys | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 97 | issue = 7 | pages = 2450–5 | date = juli 2012 | pmid = 22508713 | doi = 10.1210/jc.2012-1213 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Treba imajti na umu da se muškarci rađaju s višim razinama AMH u odnosu na žene, kako bi se inicirala spolna diferencijacija, a kod žena, razina  AMH s vremenom opada, jer se i plodnost smanjuje.

== Istraživanje ==

Antimullerovski hormon  je i sintetiziran. Njegova sposobnost da inhibira rast tkiva izvedenog iz Mullerovih kanala pobudila je nade u liječenju različitih vrsta bolesti, poput endometrioze, adenomioze i [[rak maternice|raka maternice]].

== Reference ==
{{refspisak}}
==Vanjski linkovi==
{{commonscat|Antimullerian ormone}}
{{hormoni}}

[[Kategorija:Hormoni]]
[[Kategorija:Sjemenik]]
[[Kategorija:Maternica]]
[[Kategorija:Glikoproteini]]
[[Kategorija:Faktori rasta]]
[[Kategorija:Endokrinologija]]</text>
      <sha1>sinsu5icej4b9x1qkujc03e8l0xn5q8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spisak naselja u Crnoj Gori (Nj)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>468121</id>
    <revision>
      <id>3925873</id>
      <parentid>3922059</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="fyxw6e8abvf6hhycoibib6gx961ahd6" xml:space="preserve">{{Naselja u Crnoj Gori|Nj|2}}

== Nj&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=|title=|url=https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|journal=SPISAK NASELJA|access-date=20. 3. 2024|archive-date=20. 3. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240320105031/https://www.monstat.org/userfiles/file/klasifikacije/spisak%20naselja%20cg.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! [[Naseljeno mjesto|Naselje]] || [[Spisak općina u Crnoj Gori|Općina]] || [[Popis stanovništva u Crnoj Gori 2011.|Br. stanovnika]] || [[Nadmorska visina|N.V.]] || [[Geografske koordinate|Koordinate]] || [[Fotografija]]
|-
| [[Njegnjevo]] || [[Bijelo Polje]] || 404 || 655 || {{Coord|43|05|01|N|19|47|09|E|}} || 
|-
| [[Njeguši]] || [[Cetinje]] ||  ||  || {{Coord}} || 
|-
| [[Njegovuđa]] || [[Žabljak]] ||  ||  || {{Coord}} || 
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://monstat.org/cg/page.php?id=534&amp;pageid=322|title=MONSTAT {{!}} UPRAVA ZA STATISTKU|website=monstat.org|access-date=25. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Spiskovi naselja u Crnoj Gori|Nj]]</text>
      <sha1>fyxw6e8abvf6hhycoibib6gx961ahd6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bubrežna arterija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>468264</id>
    <revision>
      <id>3926634</id>
      <parentid>3884972</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:21:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6645" sha1="6oxxldlmxl6usop4s04gn9uztwtp1w3" xml:space="preserve">{{Infokutija anatomija
| Ime = Bubrežna arterija
| Latinski = ''Arteria renalis''
| Image = Gray1121.png
| Caption = Razgranavanje bubrežnih arterija, lijevo o desno od aorte (crveno)
| Image2 = Kidney PioM.png
| Caption2 = {{div col|style=text-align:left; font-size:smaller|colwidth=30em}}{{ubl|1. [[Bubrežna piramida]] | 2. [[Međurežanjska arterija]] | 3. Bubrežna arterija | 4. [[Bubrežna vena]] | 5. [[Bubrežni hilum]] | 6. [[Bubrežna karlica]] | 7. [[Mokraćovod]] | 8. [[Mala čaša]] | 9. [[Bubrežna kapsula]] | 10. [[Donja bubrežna kapsula]] | 11. [[Gornja bubrežna kapsula]] |12. [[Međurežanjska vena]] | 13. [[Nefron]] | 14. [[Bubrežni sinus]] | 15. [[Glavna čaša]] | 16. [[Bubrežna papila]] | 17. [[Bubrežni stubac]]}} {{div col end}}  
}}
'''Bubrežne arterije''' normalno se nalaze  sa lijeve unutrašnje strane [[trbušna aorta|trbušne aorte]], odmah ispod [[gornja mezenterna arterija|gornje mezenterne arterije]], a [[krv]]lju opskrbljuju [[bubreg]]. Svaka je usmjerena preko  [[dijafragma|dijafragminog]] nastavka, tako da tvori gotovo pravi kut.

Bubrežne arterije prenose veliki dio ukupnog protoka krvi u bubrege. Do trećine ukupnog srčanog izlaza može proći kroz bubrežne arterije kako bi ih bubrezi filtrirali.

== Struktura ==
Ima radijus otprilike 0,25&amp;nbsp;cm,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kem |first1=D. C. |last2=Lyons |first2=D. F. |last3=Wenzl|first3=J. |last4=Halverstadt |first4=D. |last5=Yu |first5=X. |title=Renin-Dependent Hypertension Caused by Nonfocal Stenotic Aberrant Renal Arteries: Proof of a New Syndrome |url=https://archive.org/details/sim_hypertension_2005-08_46_2/page/380 |journal=Hypertension |volume=46 |issue=2 |year=2005 |pages=380–5 |doi=10.1161/01.HYP.0000171185.25749.5b |pmid=15967872 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 0.26&amp;nbsp;cm at the root.&lt;ref&gt;{{cite book |editor1-first=Johnny T. |editor1-last=Ottesen |editor2-first=Michael |editor2-last=Danielsen |year=2000 |title=Mathematical Modelling in Medicine |publisher=IOS Press |isbn=978-4-274-90318-2}}&lt;/ref&gt; Izmjereni srednji promjer može se razlikovati, ovisno o korištenom slikovnom metodu. Naprimjer, [[ultrazvuk]]om utvrđen je promjer od 5,04 ± 0,74&amp;nbsp;mm, ali angiografski bio je 5,68 ± 1,19&amp;nbsp;mm.&lt;ref&gt;{{cite journal |first1=Suat K. |last1=Aytac |first2=Hasan |last2=Yigit |first3=Tanzer |last3=Sancak |first4=Hasan |last4=Ozcan |title=Correlation between the diameter of the main renal artery and the presence of an accessory renal artery: sonographic and angiographic evaluation |journal=Journal of Ultrasound in Medicine |volume=22 |issue=5 |pages=433–9; quiz 440–2 |year=2003 |pmid=12751854 |url=http://www.jultrasoundmed.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=12751854 |doi=10.7863/jum.2003.22.5.433 }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Zbog položaja [[aorta|aorte]], [[donja šuplja vena|donje šuplje vene]] i [[bubreg]]a u tijelu, desna  bubrežna arterija obično je duža od lijeve.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Saldarriaga |first1=Bladimir |last2=Pinto |first2=Sergio A |last3=Ballesteros |first3=Luis E |title=Morphological Expression of the Renal Artery: A Direct Anatomical Study in a Colombian Half-caste Population |journal=International Journal of Morphology |volume=26 |issue=1 |year=2008 |pages=31–8 |doi=10.4067/S0717-95022008000100005|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.anatomyatlases.org/AnatomicVariants/Cardiovascular/Text/Arteries/Renal.shtml}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

* Desna prolazi iza [[donja šuplja vena|donje šuplje vene]], desne [[bubrežna vena|bubrežne vene]], [[glava gušterače|glave gušterače]] i silaznog dijela [[dvanaestopalačno crijevo|duodenuma]]. Nešto je niža od lijeve.
* Lijeva arterija je iza lijeve bubrežne vene, [[gušterača|tijela gušterače]] i [[slezenska vena|slezenske vene]], a presijeca je [[donja mezenterna vena]].

=== Grane ===
Prije nego što dosegne [[bubrežni hilum]], svaka arterija podijeli se na četiri ili pet grana; veći broj ovih (prednjih grana) leži između bubrežne vene i [[mokraćovod]]a, pri čemu je vena sprijeda, mokraćovod straga, ali jedna ili više grana (stražnje grane) obično se nalaze iza mokraćovoda. 

Svaki sud odašilje male [[donje nadbubrežna grana|donje nadbubrežne grane]] u [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnu žlijezdu]], [[mokraćovod]] i okolno ćelijsko tkivo i [[mišić]]e.Često se nađu jedna ili dvije pomoćne bubrežne arterije, posebno na lijevoj strani, jer obično proizlaze iz aorte, a mogu se otkinuti iznad (češće) ili ispod glavne arterije. Umjesto da uđu u bubreg na hilusu, one obično probijaju gornji ili donji dio organa.

=== Varijacija ===
Arterijska opskrba bubrega je promjenjiva i može postojati jedna ili više bubrežnih arterija koje opskrbljuju svaki bubreg. Smještena je iznad bubrežne vene. Prekomjerne bubrežne arterije (dvije ili više arterija na jednom bubregu) najčešća su obnovljena vaskularna anomalija, a pojava se sreće između 25% i 40% bubrega.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Coello-Torà|first=Iris|last2=Segura-Sampedro|first2=Juan José|last3=Pérez-Celada|first3=Judit|last4=Jiménez-Morillas|first4=Patricia|last5=Morales-Soriano|first5=Rafael|date=January 2020|title=[Accessory renal artery arising from infrarenal aorta, exposed during linphadenectomy due to cytoreductive surgery and HIPEC.]|journal=Archivos Espanoles de Urologia|volume=73|issue=1|pages=76–77|issn=0004-0614|pmid=31950928}}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
[[Stenoza bubrežne arterije]] ili sužavanje jedne ili obje bubrežne arterije izaziva [[hipertenzija|hipertenziju]], jer se zahvaćeni bubrezi oslobađaju [[renin]], kako bi se povećao [[krvni pritisak]] i očuvala perfuzija bubrega. Obično se dijagnosticira dupleksnom ultrazvukom bubrežnih arterija. Po potrebi se liječi balonskom angioplastikom i stentovima.

[[Ateroskleroza]] također može utjiati na bubrežne arterije i može dovesti do slabe perfuzije bubrega što dovodi do smanjene funkcije i, moguće, [[zatajenje bubrega|zatajenja bubrega]].

== Dodatne slike ==
&lt;gallery&gt;
Volume rendered CT scan of abdominal and pelvic blood vessels (smaller).gif | [[CT snimak]] krvnih sudova trbuha i karlice  
 Gray1123.png | Stražnja površina bubrega, sa  odnosima područja.
 Slide4nn.JPG | Bubrežna arterija
 Slide7pp.JPG | Bubrežna arterija
 Slide10iii.JPG | Bubrežna arterija
 Slide2kkk.JPG | Bubrežna arterija
&lt;/gallery&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
{{commonscat|Renal artery}}

[[Kategorija:Kardiovaskularni sistem]]
[[Kategorija:Vene]]
[[Kategorija:Angiologija]]
[[Kategorija:Anatomija čovjeka]]
[[Kategorija:Anatomija životinja]]
[[Kategorija:Fiziologija životinja]]</text>
      <sha1>6oxxldlmxl6usop4s04gn9uztwtp1w3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uzlazna aorta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>468395</id>
    <revision>
      <id>3926546</id>
      <parentid>3887668</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7074" sha1="kfet1jusabrqavp9py3mqrlbhoxa0oy" xml:space="preserve">{{Infokutija anatomija
| Ime        = Uzlazna aorta
| Latinski       = ''Aorta ascendens'' &lt;br&gt;(''Pars ascendens aortae'')
| Image       = Gray506.svg
| Caption     = Uzlazna aorta i  [[aortni luk]] sa njihovim granama
| Image2      = Relations of the aorta, trachea, esophagus and other heart structures.png
| Caption2    = Tok uzlazne aorte (prednji pogled), koja leđno  prolazi do [[plućna arterija|plućnog stabla]], ali ventralno do [[desna plućna arterija|desne plućne arteruje]]
| BranchFrom  = [[Lijeva srčana komora]]
| BranchTo    = [[Lijeva srčana arterija]], [[desna srčanana arterija]] i nastavlja se kao [[aortni luk]] 
| Vein        = Kombinacija [[gornja šuplja vena|gornje]], [[donja šuplja vena|donje šuplje vene]] i [[srčani sinus|srčanog sinusa]]
| Precursor   = ''[[Truncus arteriosus]]''
| Supplies    = Cijelo tijelo, sa izuzetkom [[disanje|respiracijske]] zone [[pluća]] }}
'''Uzlazna  aorta''' ('''AAo''')&lt;ref name=loganabbrev /&gt; je dio [[aorta|aorte]] koji započinje u gornjem dijelu dna [[lijeva srčana komora|lijeve komore]], u razini s donjom granicom treće rebarne hrskavice,  iza lijeve polovine [[grudna kost|grudne kosti]].

== Struktura ==
Uzlazna aorta prolazi koso prema gore, naprijed i udesno, u smjeru srčane osi, visoko do gornje granice druge desne [[rebrena hrskavica|rebrene hrskavice]], opisujući lagahnu krivinu u toku, smještena oko 6 iza stražnje površine [[grudna kost]]. Ukupna dužina je oko 5&amp;nbsp;cm.

=== Komponente ===
'''Korijen aorte''' je dio aorte koji započinje u njenom prstenastom dijelu i proteže se do sinotubulskog spoja. Ponekad se smatra dijelom uzlazne aorte,&lt;ref name=&quot;Nataf2006&quot;&gt;{{cite journal|last1=Nataf|first1=P|title=Dilation of the thoracic aorta: medical and surgical management|url=https://archive.org/details/sim_british-heart-journal_2006-09_92_9/page/6|journal=Heart|volume=92|issue=9|year=2006|pages=1345–1352|issn=1355-6037|doi=10.1136/hrt.2005.074781|pmc=1861150|pmid=16908722}}&lt;/ref&gt; a ponekad  zasebnim entitetom od ostatka uzlazne aorte.&lt;ref name=&quot;FreemanYoung2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Freeman|first1=Laura A.|last2=Young|first2=Phillip M.|last3=Foley|first3=Thomas A.|last4=Williamson|first4=Eric E.|last5=Bruce|first5=Charles J.|last6=Greason|first6=Kevin L.|title=CT and MRI Assessment of the Aortic Root and Ascending Aorta|journal=American Journal of Roentgenology|volume=200|issue=6|year=2013|pages=W581–W592|issn=0361-803X|doi=10.2214/AJR.12.9531}}&lt;/ref&gt;

Između svake komisure [[aortni zalistak|aortnog zaliska]] i nasuprot njegovim kvržicama aortnog, tri male dilatacije nazvane su  [[aortni sinusi]].

Sinotubulski spoj je tačka u uzlaznoj aorti gdje završavaju aortni sinusi  i aorta postaje cjevasta struktura.

=== Veličina ===
Promjer grudne aorte veći od 3,5&amp;nbsp;cm obično se smatra proširenim, dok promjer veći od 
4,5&amp;nbsp;cm obično se označava kao  [[aneurizma grudne aorte]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://emedicine.medscape.com/article/761627-overview|title=Thoracic Aneurysm|author=Bret P Nelson|date=1. 10. 2015|website=Medscape|access-date=16. 4. 2017}}&lt;/ref&gt; Ipak, prosječni promjer populacije varira ovisno o dobi i spolu. Gornja granica [[standardni referentni opseg|standardnog referentnog opsega]] uzlazne aorte može biti do 4,3&amp;nbsp;cm kod velikih starijih osoba.&lt;ref name=&quot;WolakGransar2008&quot;&gt;{{cite journal|last1=Wolak|first1=Arik|last2=Gransar|first2=Heidi|last3=Thomson|first3=Louise E.J.|last4=Friedman|first4=John D.|last5=Hachamovitch|first5=Rory|last6=Gutstein|first6=Ariel|last7=Shaw|first7=Leslee J.|last8=Polk|first8=Donna|last9=Wong|first9=Nathan D.|last10=Saouaf|first10=Rola|last11=Hayes|first11=Sean W.|last12=Rozanski|first12=Alan|last13=Slomka|first13=Piotr J.|last14=Germano|first14=Guido|last15=Berman|first15=Daniel S.|title=Aortic Size Assessment by Noncontrast Cardiac Computed Tomography: Normal Limits by Age, Gender, and Body Surface Area|journal=JACC: Cardiovascular Imaging|volume=1|issue=2|year=2008|pages=200–209|issn=1936-878X|doi=10.1016/j.jcmg.2007.11.005|pmid=19356429|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Odnosi ==
Pri spajanju uzlazne aorte sa [[aortni luk|lukom aorte]] kalibar suda se povećava zbog ispupčenja desnog zida.

Ova dilatacija naziva se [[aorta|aortni]] bulbus, koji na poprečnom presjeku ima pomalo ovalni lik.

Uzlazna aorta nalazi se je unutar [[perikard]]a i zatvorena je u cijev seroznog perikarda, zajedničkog njoj i [[šlućna arterija|plućnoj arteriji]].
 
Uzlazna aorta na početku je prekrivena trupom [[plućna arterija|plućne arterije]] i [[desna pretkomora|desnom aurikulom]], a gore je od grudne kosti odvojena perikardom, desnom pleurom, prednjim rubo, desnog plućnog krila, malo rastresitog areolarnog tkiva i ostacima [[timus]]a. Straga se oslanja na lijevu pretkomoru i desnu plućnu arteriju.

S desne strane, je u odnosu sa [[gornja šuplja vena|gornjom šuplju venu]] i [[desna pretkomora|desnu pretkomoru]], pri čemu je prva dijelom iza nje; s lijeve strane je sa plućnom arterijom.

== Grane ==
Jedine grane uzlazne aorte su dvije [[srčana arterija|srčanene arterije]] koje opskrbljuju srce; nastaju u blizini početka aorte iz njenog sinusa,  koji su nasuprot [[aortni zalistak|aortnog zaliska]]. 
== Klinički značaj ==
'''Porculanska aorta''' opsežna je [[ateroskleroza|aterosklerotska]] kalcifikacija uzlazne aorte.&lt;ref name=&quot;Van MieghemVan Der Boon2013&quot;&gt;{{cite journal|last1=Van Mieghem|first1=Nicolas M.|last2=Van Der Boon|first2=Robert M.A.|title=Porcelain Aorta and Severe Aortic Stenosis: Is Transcatheter Aortic Valve Implantation the New Standard?|journal=Revista Española de Cardiología (English Edition)|volume=66|issue=10|year=2013|pages=765–767|issn=1885-5857|doi=10.1016/j.rec.2013.05.008}}&lt;/ref&gt; To otežava operaciju aorte, posebno [[ukrštanje aorte|njenog ukrštanja]], a rezovi mogu rezultirati pretjeranom povredom aorte i / ili [[embolija|arterijskom embolijom]].&lt;ref name=&quot;Van MieghemVan Der Boon2013&quot;/&gt;

==Dodatne slike==
&lt;gallery&gt;
Gray490.png|Čeoni izgled srca i pluća
Gray505.png|Aortni luk i njegove grane
Thoracic cavity of foetus - great vessels.JPG|Fetusna uzlazn aorta
Slide7eeee.JPG|Uzlazna aorta
 File:Slide12eeee.JPG|Uzlazna aorta
 File:Slide8gggg.JPG|Uzlazna aorta
 File:Slide2wwww.JPG| Uzlazna aorta
 File:Slide5444.JPG| Uzlazna aorta
 File:Slide11444.JPG| Uzlazna aorta
 File:Ascending aorta.png| Uzlazna aorta
&lt;/gallery&gt;

==Reference==
{{Gray's}}
{{refspisak | refs=
*&lt;ref name=loganabbrev&gt;{{cite book|author1=Logan, Carolynn M.|author2=Rice, M. Katherine|title=Logan's Medical and Scientific Abbreviations|date=1987|publisher=J. B. Lippincott Company|location=Philadelphia|isbn=0-397-54589-4|page=[https://archive.org/details/logansmedicalsci00loga/page/3 3]|ref=logansaabrev|url-access=registration|url=https://archive.org/details/logansmedicalsci00loga/page/3}}&lt;/ref&gt;
}}

==Vanjski linkovi==
{{kardiovaskularni sistem}}
{{Srce}}

{{commonscat|Ascedetung aorta}}

[[Kategorija:Angiologija]]
[[Kategorija:Kardiovaskularni sistem]]
[[Kategorija:Anatomija čovjeka]]
[[Kategorija:Anatomija životinja]]</text>
      <sha1>kfet1jusabrqavp9py3mqrlbhoxa0oy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kapitol Sjedinjenih Američkih Država</title>
    <ns>0</ns>
    <id>470882</id>
    <revision>
      <id>3926389</id>
      <parentid>3270265</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2299" sha1="jvho53oqsiwtcuosvavn91ovxrdw1hv" xml:space="preserve">[[Datoteka:US Capitol west side.JPG|desno|mini|Zapadna fronta Kapitola Sjedinjenih Država (pogled iz 2013.)]]
'''Kapitol Sjedinjenih Američkih Država''', koji se često naziva i '''Zgradom Kapitola''', mjesto je okupljanja [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|Kongresa Sjedinjenih Država]] i sjedište [[Kongres Sjedinjenih Američkih Država|zakonodavnog ogranka]] američke savezne vlade. Smješten je na brdu Capitol na istočnom kraju National Mall-a u [[Washington, D.C.|Washingtonu, DC.]] Iako više nije u zemljopisnom središtu saveznog okruga, Capitol čini ishodište sistema brojčanog označavanja ulica i četiri kvadranta okruga .

Izvorna zgrada završena je 1800. godine. Iako je Kapitol privremeno postao neupotrebljiv kao posljedica paljenja Washingtona 1814. godine, zgrada je u potpunosti obnovljena u roku od pet godina. Zgrada je kasnije proširena, dodavanjem masivne kupole, i proširenim krilima s proširenim odajama za dvodomno zakonodavno tijelo, [[Zastupnički dom Sjedinjenih Američkih Država|Zastupnički dom]] u južnom krilu i [[Senat Sjedinjenih Američkih Država|Senat]] u sjevernom krilu. Poput glavnih zgrada [[Izvršna vlast|izvršne]] i [[Sudska vlast|sudske]] vlasti, Kapitol je izgrađen u neoklasičnom stilu i bijele je vanjske strane. Istočno i zapadno uzvišenje formalno se nazivaju ''frontama'', iako je samo istočni front bio predviđen za prihvat posjetilaca i uglednika. 6. januara 2021. godine, tokom potvrđivanja rezultata izbora 2020. godine, [[Donald Trump|Trumpove]] pristalice su [[Protestno zauzimanje Kapitola SAD 2021|provalile]] u zgradu Kapitola podržavajući demonstrante, od kojih je većina skandirala SAD &lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pro-Trump Protesters Break Into U.S. Capitol, Congress Members Evacuated|url=https://www.tmz.com/2021/01/06/pro-trump-protesters-breach-storm-capitol-fight-dc-police-break-fence/|access-date=6. 1. 2021|work=TMZ|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Pro-Trump protesters storm Capitol building; Electoral College debate halted|url=https://www.fox5dc.com/news/pro-trump-protesters-storming-capitol-building|access-date=6. 1. 2021|work=FOX 5 DC|date=6. 1. 2021}}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>jvho53oqsiwtcuosvavn91ovxrdw1hv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>17α-Hidroksipregnenolon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>472322</id>
    <revision>
      <id>3925929</id>
      <parentid>3885253</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:10:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4672" sha1="3a1aszv6j4o4nkxm03v64cwtf95y4cn" xml:space="preserve">{{Infokutija lijek
| Naziv lijeka               = 17α-Hidroksipregnenolon
| Druga_imena                = 
| Grupa                      = 
| Trgovačka imena            = 
| ATC kodovi                 = 
| CAS_registarski_broj       = 387-79-1
| Dostupnost bez recepta     = Djelimično
| Strukturna formula         = [[Datoteka:17-Hydroxypregnenolone.svg |225px]][[Datoteka:17-Hidroxipregnenolona3D.png|225px]]
| IUPAC ime                  = 3β,17α-dihidroksipregn-5-en-20-on
| Sumarna formula            = C&lt;sub&gt;21&lt;/sub&gt;H&lt;sub&gt;32&lt; /sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;
| SMILES = CC[C@@]2(O)CC[C@H]1[C@@H]3CCC4CC(O)C(=O)C[C@]4(C)[C@H]3CC[C@@]12C
| StdInChI = 1S/C21H34O3/c1-4-21(24)10-8-16-14-6-5-13-11-17(22)18(23)12-19(13,2)15(14)7-9-20(16,21)3/h13-17,22,24H,4-12H2,1-3H3/t13?,14-,15+,16+,17?,19+,20+,21-/m1/s1
| Molarna masa               = 
| Tačka topljenja            = 268
| Tačka ključanja            = 
| Biološka raspoloživost     = 
| Metabolizam                = [[Nadbubrežne žlijezde]] i u [[gonada]]ma
| Poluvrijeme eliminacije    = 
| Izlučivanje                = [[bubreg|Bubrežno]]&lt;br&gt;[[PubChem]]: 3032570
}}
'''17α-Hidroksipregnenolon''' je [[pregnan]] (C21) [[steroid]] koji se dobija [[hidroksilacija|hidroksilacijom]] [[pregnenolon]]a na položaju C17α. Ovaj korak izvodi [[mitohondrija|mitohondrijski]] [[enzim]] [[citohrom P450-oksidaza|citohrom P450]] 17α-hidroksilaza ([[CYP17A1]]), koja je prisutna u [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]] i [[gonada]]ma. Vršni nivo kod ljudi dostiže se na kraju [[pubertet]]a, a zatim opada.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hill M, Lukác D, Lapcík O, Sulcová J, Hampl R, Pouzar V, Stárka L | title = Age relationships and sex differences in serum levels of pregnenolone and 17-hydroxypregnenolone in healthy subjects | journal = Clinical Chemistry and Laboratory Medicine | volume = 37 | issue = 4 | pages = 439–47 | date = april 1999 | pmid = 10369116 | doi = 10.1515/CCLM.1999.072 }}&lt;/ref&gt; Visoki nivoi se  postižu i tokom [[trudnoća|trudnoće]]. Također je poznat[[Neuromodulacija|neuromodulator]].

==Prohormon==
17α-Hidroksipregnenolon smatra se [[prohormon]]om u formiranju [[dehidroepiandrosteron]]a (DHEA), koji je i sam prohormon [[spolni steroidi|spolnih steroida]].

Ovom konverzijom posreduje enzim 17,20 liaza. Kao takav, 17α-hidroksipregenolon predstavlja posrednika u Δ&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; putu koji vodi od pregnenolona do DHEA. 17α-hidroksipregneolon također se pretvara u [[17α-hidroksiprogesteron]], prohormon za [[glukokortikosteroid]] i [[androstendion]] aktivnošću [[3α-hidroksisteroid-dehidrogenaza|3α-hidroksisteroid-dehidrogenaze]].

== Klinička upotreba ==
Mjerenja 17α-hidroksipregnenolona korisna su u dijagnozi određenih oblika [[urođena nadbubrežna hiperplazija|urođene nadbubrežne hiperplazije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Riepe FG, Mahler P, Sippell WG, Partsch CJ | title = Longitudinal study of plasma pregnenolone and 17-hydroxypregnenolone in full-term and preterm neonates at birth and during the early neonatal period | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 87 | issue = 9 | pages = 4301–6 | date = septembar 2002 | pmid = 12213889 | doi = 10.1210/jc.2002-020452 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Kod pacijenata sa [[kongenitalna nadbubrežna hiperplazija usljed nedostatka 3β-hidroksisteroidne dehidrogenaze|kongenitalne nadbubrežne hiperplazija usljed nedostatka 3β-hidroksisteroidne dehidrogenaze]] povećan je 17α-hidroksipregnenolon, dok je u pacijenata sa [[kongenitalna nadbubrežna hiperplazija zbog nedostatka 17α-hidroksilaze|kongenitalnom nadbubrežnom hiperplazijom zbog nedostatka 17α-hidroksilaze]] nizak ili odsutan.
[[Slika:Steroidogenesis.svg|thumb|246x246px|[[Steroidogeneza]]]]
== Neurosteroid ==
17α-hidroksipregnenolon je poznati neuromodulator koji djeluje na [[centralni nervni sistem]]. Konkretno, poznato je da modulira[[kretanje životinja|kretanje]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tsutsui K, Haraguchi S, Vaudry H | title = 7α-Hydroxypregnenolone regulating locomotor behavior identified in the brain and pineal gland across vertebrates | journal = General and Comparative Endocrinology | volume = 265 | pages = 97–105 | date = septembar 2018 | pmid = 28919448 | doi = 10.1016/j.ygcen.2017.09.014 }}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Steroidogeneza]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/17-Hydroxypregnenolone
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Hydroxypregnenolone, 17α-}}
[[Kategorija:Hormoni]]
[[Kategorija:Steroidi]]
[[Kategorija:Agonisti receptora za trudnoću]]
[[Kategorija:Trudnoća]]</text>
      <sha1>3a1aszv6j4o4nkxm03v64cwtf95y4cn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edvard Moser</title>
    <ns>0</ns>
    <id>472419</id>
    <revision>
      <id>3926234</id>
      <parentid>3642471</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:11:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4832" sha1="dlxegeq6oiawpvrn0xiky09jw6y57lu" xml:space="preserve">{{Standardi}}{{Preuređivanje}}[[Datoteka:Edvard Moser 2015.jpg|mini|Edvard Moser]]
'''Edvard Ingjald Moser''' (rođen 27. aprila 1962.) jeste norveški profesor psihologije i neuronauke na [[Kavli institutu za sistemsku neuronauku]] na [[Norveški univerzitet za nauku i tehnologiju|Norveškom univerzitetu za nauku i tehnologiju]] (NTNU) u Trondheimu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ntnu.no/ansatte/edvard.moser|title=Edvard Ingjald Moser|website=www.ntnu.no|language=nb|access-date=4. 9. 2018}}&lt;/ref&gt; Godine 2005, on i May-Britt Moser otkrili su mrežne ćelije &lt;ref name=&quot;pmid15965463&quot;&gt;{{Cite journal|last=Hafting T, Fyhn M, Molden S, Moser MB, Moser EI|year=2005|title=Microstructure of a spatial map in the entorhinal cortex.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&amp;tool=sumsearch.org/cite&amp;retmode=ref&amp;cmd=prlinks&amp;id=15965463|journal=Nature|volume=436|issue=7052|pages=801–6|bibcode=2005Natur.436..801H|doi=10.1038/nature03721|pmid=15965463}}&lt;/ref&gt; u medijalnoj entorinalnoj kori mozga. Mrežne ćelije su specijalizovani neuroni koji mozgu pružaju koordinatni sistem i metriku za prostor. Godine 2018. otkrio je neuronsku mrežu koja izražava naš osjećaj za vrijeme u iskustvima i sjećanjima&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://norwegianscitechnews.com/2018/08/how-your-brain-experiences-time/|title=How your brain experiences time|last=Nilsen|first=Rita Elmkvist|date=29. 8. 2018|website=Norwegian SciTech News|language=en-US|access-date=15. 8. 2024}}&lt;/ref&gt; smještenim u lateralnom entorinalnom korteksu mozga .&lt;ref name=&quot;pmid30158699&quot;&gt;{{Cite journal|last=Tsao A, Sugar J, Lu L, Wang C, Knierim JJ, Moser MB|display-authors=etal|year=2018|title=Integrating time from experience in the lateral entorhinal cortex.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&amp;tool=sumsearch.org/cite&amp;retmode=ref&amp;cmd=prlinks&amp;id=30158699|journal=Nature|volume=561|issue=7721|pages=57–62|bibcode=2018Natur.561...57T|doi=10.1038/s41586-018-0459-6|pmid=30158699}}&lt;/ref&gt; [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]] podijelio je 2014. s dugogodišnjom saradnicom i tadašnjom suprugom May-Britt Moser, i prethodnim mentorom Johnom O'Keefeom za njihov rad na identificiranju sistema pozicioniranja mozga. Dvije glavne komponente GPS-a mozga su ; mrežne ćelije i neuroni mjesta,&lt;ref name=&quot;pmid5124915&quot;&gt;{{Cite journal|last=O'Keefe J, Dostrovsky J|year=1971|title=The hippocampus as a spatial map. Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&amp;tool=sumsearch.org/cite&amp;retmode=ref&amp;cmd=prlinks&amp;id=5124915|journal=Brain Res|volume=34|issue=1|pages=171–5|doi=10.1016/0006-8993(71)90358-1|pmid=5124915}}&lt;/ref&gt; specijalizirani tip neurona koji reagira na određene lokacije u prostoru.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2014/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2014|website=www.nobelprize.org|access-date=7. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fenton|first=André A.|author-link=André Fenton|date=1. 6. 2015|title=Coordinating with the &quot;Inner GPS&quot;|url=|journal=Hippocampus|language=en|volume=25|issue=6|pages=763–769|doi=10.1002/hipo.22451|issn=1098-1063|pmid=25800714}}&lt;/ref&gt; Zajedno s May-Britt Moser uspostavio je Moser istraživačko okruženje, koje oni vode.

Moser je rođen od njemačkih roditelja koji su se 1950-ih preselili u [[Norveška|Norvešku]], a odrastao je u Ålesundu . Stekao je obrazovanje za psihologa na Odsjeku za psihologiju Univerziteta u Oslu i doktorirao iz neurofiziologije na Medicinskom fakultetu istog univerziteta 1995; 1996. imenovan je za vanrednog profesora biološke psihologije na Odsjeku za psihologiju Norveškog univerziteta za nauku i tehnologiju (NTNU); promoviran je u profesora neuronauke 1998. Njegova istraživačka grupa je 2002. dobila status odvojenog &quot;centra izvrsnosti&quot;. Edvard Moser vodio je niz istraživačkih grupa i centara, zajednički poznatih kao Moser istraživačko okruženje. Vanjski je naučni član Instituta za neurobiologiju Max Planck, s kojim sarađuje nekoliko godina.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.neuro.mpg.de/3274636/1508_Moser_AuWiMi |title=Nobel laureate Moser becomes external member of the Max Planck Institute of Neurobiology |access-date=21. 2. 2021 |archive-date=19. 6. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619034538/https://www.neuro.mpg.de/3274636/1508_Moser_AuWiMi |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu}}
{{Normativna kontrola|}}

{{DEFAULTSORT:Moser, Edvard}}
[[Kategorija:Rođeni 1962.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Norveški nobelovci]]
[[Kategorija:Norveški psiholozi]]
[[Kategorija:Biografije, Ålesund]]</text>
      <sha1>dlxegeq6oiawpvrn0xiky09jw6y57lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Projekt konsenzusnog kodiranja sekvenci</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473244</id>
    <revision>
      <id>3926604</id>
      <parentid>3885337</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26649" sha1="6rhq6qf2tqkzcap6mdlh1wu6b39xfkv" xml:space="preserve">{{Infokutija organizacija
| ime                            = Projekt CCDS
| slika                          = 
| veličina_slike                 = 250px
| opis_slike                     =
| karta                          = 
| veličina_karte                 = 
| opis_karte                     = 
| skraćenica                     = CCDS
| uzrečica                       = 
| nasljednik                     =
| datum_osnivanja                = 2009.
| datum_gašenja                  =
| vrsta                          = Standardizacija genomskih podataka
| status                         = Aktivna, izdanje CCDS  21
| cilj                           = Konvergencija prema standardnom skupu zapisa o genima
| glavno_sjedište                = [[Nacionalni centar za informacije o biotehnologiji]]&lt;br/&gt;[[Evropski institut za bioinformatiku]]&lt;br/&gt;[[Kalifornijski Univerzitet, Santa Cruz]]&lt;br/&gt;[[Institut Wellcome Trust Sanger]]
| glavno_sjedište_koordinate     = 
| područje_uticaja               =Globalno
| članstvo                       =
| jezik                          = [[Engleski jezik|Engleski]]
| generalni_sekretar             = 
| direktor                       = Autor: Pruitt KD&lt;ref&gt;Pruitt KD, et al. (2009)&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Pruitt KD, Harrow J, Harte RA, Wallin C, Diekhans M, Maglott DR, Searle S, Farrell CM, Loveland JE, Ruef BJ, Hart E, Suner MM, Landrum MJ, Aken B, Ayling S, Baertsch R, Fernandez-Banet J, Cherry JL, Curwen V, Dicuccio M, Kellis M, Lee J, Lin MF, Schuster M, Shkeda A, Amid C, Brown G, Dukhanina O, Frankish A, Hart J, Maidak BL, Mudge J, Murphy MR, Murphy T, Rajan J, Rajput B, Riddick LD, Snow C, Steward C, Webb D, Weber JA, Wilming L, Wu W, Birney E, Haussler D, Hubbard T, Ostell J, Durbin R, Lipman D |title=The consensus coding sequence (CCDS) project: Identifying a common protein-coding gene set for the human and mouse genomes. |journal=Genome Res. |volume=19 |issue=7 |pages=1316–23 |year=2009 |pmid=19498102 |doi=10.1101/gr.080531.108 |pmc=2704439}}&lt;/ref&gt;
| broj_volontera=Neograničen
| web_stranica                   = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/CCDS/CcdsBrowse.cgi
}}
'''Projekt konsenzusnog kodiranja sekvenci''' (CCDS) zajednički je napor da se održi skup podataka o regionima koje kodiraju [[protein]]e koji su identično označeni na skupovima [[genom]]a čovjeka i [[miš]]a. Projekt CCDS prati identične proteinske zapis na referentnom mišjem i ljudskom genomu, sa stabilnim identifikatorom (CCDS ID) i osigurava da ih dosljedno predstavlja [[Nacionalni centar za biotehnološke informacije| (NCBI)]] , [[Ensembl]] i [[UCSC pretraživač genoma]]. Integritet CCDS skupa podataka održava se strogim [[#testiranje osiguranja kvaliteta|testiranjem sigurnosti kvaliteta]] i u toku [[#Priručnik za rukovanje|ručnog održavanja]].&lt;ref name=Second&gt;{{cite journal|last1=Harte|first1=RA|last2=Farrell|first2=CM|last3=Loveland|first3=JE|last4=Suner|first4=MM|last5=Wilming|first5=L|last6=Aken|first6=B|last7=Barrell|first7=D|last8=Frankish|first8=A|last9=Wallin|first9=C|last10=Searle|first10=S|last11=Diekhans|first11=M|last12=Harrow|first12=J|last13=Pruitt|first13=KD|title=Tracking and coordinating an international curation effort for the CCDS project.|journal=Database |date=2012|volume=2012|pages=bas008|doi=10.1093/database/bas008|pmid=22434842|pmc=3308164}}&lt;/ref&gt;

== Motivacija i podloga ==
Biološka i biomedicinska istraživanja zasnivaju se na preciznoj i dosljednoj anotaciji [[gen]]a i njihovih proizvoda na sklopovima [[genom]]a. Referentne anotacije genoma dostupne su iz različitih izvora, svaka sa svojim nezavisnim ciljevima i politikama, što rezultira njihovim određenim varijacijama.

Projekt CCDS uspostavljen je kako bi se identificirao zlatni standardni skup genskih anotacija koje kodiraju proteine i koje su identificirane na sklopovima [[referentni genom|referentnih genoma]]  čovjeka i miša u grupama koje su sudjelovale. Genetički setovi CCDS-a, do kojih se došlo konsenzusom različitih partnera &lt;ref name=Second /&gt; sada se sastoje od preko 18.000 ljudskih i preko 20.000 mišjih gena. CCDS skup podataka sve više predstavlja više događaja alternativni oblici [[prerada RNK|prerade RNK]] sa svakim novim izdanjem.&lt;ref name=third&gt;{{cite journal|last1=Farrell|first1=CM|last2=O'Leary|first2=NA|last3=Harte|first3=RA|last4=Loveland|first4=JE|last5=Wilming|first5=LG|last6=Wallin|first6=C|last7=Diehans|first7=M|last8=Barrell|first8=D|last9=Searle|first9=SM|last10=Aken|first10=B|last11=Hiatt|first11=SM|last12=Frankish|first12=A|last13=Suner|first13=MM|last14=Rajput|first14=B|last15=Steward|first15=CA|last16=Brown|first16=GR|last17=Bennet|first17=R|last18=Murphy|first18=M|last19=Wu|first19=W|last20=Kay|first20=MP|last21=Hart|first21=J|last22=Rajan|first22=J|last23=Weber|first23=J|last24=Snow|first24=C|last25=Riddick|first25=LD|last26=Hunt|first26=T|last27=Webb|first27=D|last28=Thomas|first28=M|last29=Tamez|first29=P|last30=Rangwala|first30=SH|last31=McGarvey|first31=KM|last32=Pujar|first32=S|last33=Shkeda|first33=A|last34=Mudge|first34=JM|last35=Gonzale|first35=JM|last36=Gilbert|first36=JG|last37=Trevaion|first37=SJ|last38=Baetsch|first38=R|last39=Harrow|first39=JL|last40=Hubbard|first40=T|last41=Ostell|first41=JM|last42=Haussler|first42=D|last43=Pruitt|first43=KD|title=Current status and new features of the Consensus Coding Sequence database.|journal=Nucleic Acids Res.|date=2014|volume=42|pages=D865–D872|doi=10.1093/nar/gkt1059|pmid=24217909|pmc=3965069|issue=D1}}&lt;/ref&gt;

== Učesnici ==
Grupe učesnika prikupljanja bilješki koje uključuju:
*[[Nacionalni centar za informacije o biotehnologiji|(NCBI)]]
*[[Evropski institut za bioinformatiku|(EBI)]]
*Institut  Wellcome Trust Sanger| (WTSI)]]
*[[Komitet za gensku nomenklaturu HUGO|(HGNC)]]
* [[Informatika mišjeg genoma|(MGI)]]
;Ručno bilježenje pruža:
* Referentna sekvenca ([[RefSeq]]) na NCBI
* Analiza i zapisi o genima ljudi i kičmenjaka (HAVANA) na Institutu „Wellcome Trust Sanger“.

== Definiranje CCDS genskih setova == 
'''Konsenzus''' je definiran kao regije za kodiranje proteina, koje se slažu na startnom kodonu, stop kodonu i spojnim [[prerada RNK|preradama]] i za koje predviđanje ispunjava mjerila osiguranja kvaliteta. Kombinaciju ručnih i automatiziranih bilješki genoma napisali su [[Nacionalni centar za informacije o biotehnologiji |(NCBI)]]
i [[Ensembl]] (koji uključuje ručne HAVANA bilješke), koje se uspoređuju, kako bi se identificirale napomene s odgovarajućim genomskim koordinatama.

== Testiranje osiguranja kvaliteta ==
Kako bi se osiguralo da su CDS visokokvalitetni, provode se testovi višestrukog osiguranja kvaliteta (QA) . Svi testovi se izvode prateći korak upoređivanja napomena svake ugradnje u CCDS i neovisni su o pojedinačnim QA testovima grupe zapisa izvršenih prije njihovog upoređivanja. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ Primjeri tipova testova CCDS QA,  izvedenih prije prihvatanja CCDS kandidatskog podatka&lt;ref name=third /&gt;
&lt;br&gt;
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;290px&quot; | Test QA 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;640px&quot; | Svrha testa
|-
| Podložno NMD || Provjerava transkripte koji mogu biti podložni propadanju zbog besmislica (nonsens-zapisa: NMD
|-
|  Nizak kvalitet|| Provjera niske sklonost kodiranju 
|-
| Neonsenzusni sajtovi za [[prerada RNK|preradu RNK]] || Provjere nekanonskih mjesta prerade
|-
| Predviđeni [[pseudogen]] || Provjera UCSC-a za gena koji su predvivi pseudogeni 
|-
| Prekratki|| Provjera transkripata ili proteina koji su neobično kratki, obično &lt;100 [[aminokiselina]]
|-
| Ortolog nije pronađen/nije konzerviran || Provjera gena koji nisu konzervirani i/ili nisu u  HomoloGene-klasteru 
|-
| CDS startuju ili zaustavljaju bez poravnanja || Provjera [[startni kodon|startnih]] ili [[stop kodon]]a u referentnoj sekvenci  [[genom]]a
|-
| Unutrašni stop || Provjera prisutnost internog [[stop kodon]]a u genomskoj sekvenci
|-
| NCBI: Razliirta dužina [[Ensembl]]lovog  protein   || Provjera je li protein kodiran NCBI RefSeq iste dužine kao i EBI / WTSI protein
|-
| NCBI:[[Ensembl]]  niskog identiteta || Provjera &gt; 99% ukupnog identiteta između NCBI i EBI / WTSI proteina
|-
| Diskontinuirani gen|| Provjera da li GeneID više nije validan
|}
Anotacije koje ne uspiju proći QA testove, ručno se provjeravaju, što može poboljšati rezultate ili donijeti odluku o odbijanju podudaranja zapisa na temelju neuspjeha u QA (provjeri kvaliteta). 

== Proces recenziranja ==
Baza podataka CCDS jedinstvena je po tome što postupak recenzija mora provoditi više suradnika, a prije bilo kakvih promjena mora se postići konsenzus. To je omogućeno sistemom koordinacije suradnika koji uključuje tok radnog procesa i forume za analizu i diskusiju. Baza podataka CCDS ima internu web stranicu koja služi u više svrha, uključujući komunikaciju kustosa, glasanje suradnika, pružanje posebnih izvještaja i praćenje statusa CCDS reprezentacija. Kada član CCDS grupe koji surađuje identificira CCDS ID koji će možda trebati pregledati, koristi se postupak glasanja za odlučivanje o konačnom ishodu.

==Izazovi nadgledanja i  anotacijske smjernice ==
'''Nonsens-posredovano propadanje (NMD):'''
[[Nonsens-posredovano propadanje |NMD]] je najmoćniji nadzorni proces [[informacijska RNK|iRNK]].  Ono uklanja oštećenu [[iRNK]] prije nego što se može prevesti u [[protein]].&lt;ref name=fourth&gt;{{cite book|last1=Alberts|first1=B|last2=Johnson|first2=A|last3=Lewis|first3=J|last4=Raff|first4=M|last5=Roberts|first5=K|last6=Walter|first6=P|title=Molecular Biology of the Cell 5th edn|date=2002|publisher=Garland Science|location=New York}}&lt;/ref&gt; Ovo je važno jer ako se prevede oštećena iRNK, krnji protein može uzrokovati bolest. Predloženi su različiti mehanizmi za objašnjenje NMD; jedan je model [[kompleks spojeva egzona]] (EJC). U ovom modelu, ako je [[stop kodon]] &gt; 50 nt uzvodno od posljednjeg spoja [[egzon]]-egzon, pretpostavlja se da je transkript kandidat za NMD. Saradnici CCDS-a koristite konzervativni metod, zasnovan na EJC modelu, za pregled  transkripata [[iRNK]]. Svi transkripti za koje je utvrđeno da su kandidati za NMD, izuzeti su iz CCDS skupa podataka, osim u sljedećim situacijama:
# procjenjuje se da su svi transkripti na određenom lokusu kandidati  NMD, ali ranije je poznato da je lokus regija koja kodira proteine;
# postoje eksperimentalni dokazi koji sugeriraju da se funkcionalni protein proizvodi iz transkripta kandidata NMD.

Prije su [[RefSeq]] i HAVANA kandidatski transkripti NMD smatrani transkriptima koji kodiraju proteine, a time su i ovi transkripti kandidata za NMD predstavljeni u CCDS skupu podataka. Grupa [[RefSeq]] i projekt HAVANA naknadno su revidirali svoje politike zapisa

'''Multipla početna stranica u translacijskom okviru ''':
Više inicijatora doprinosi inicijaciji translacije, kao što su uzvodno [[otvoreni okvir čitanja]] (uORF), sekundarna struktura i kontekst sekvence oko mjesta inicijacije prijevoda. Uobičajena početna lokacija kod kičmenjaka definirana je u Kozakovom konsenzusnom sekvencom: (GCC) GCCACCAUGG. Sekvenca u zagradama (GCC), motiv je s nepoznatim biološkim uticajem.&lt;ref name=seventh&gt;{{cite journal|last1=Kozak|first1=M|title=Pushing the limits of the scanning mechanism for initiation of translation.|url=https://archive.org/details/gene_2002-10-16_299_1-2/page/1|journal=Gene|date=2002|volume=299|pages=1–34|doi=10.1016/S0378-1119(02)01056-9|pmid=12459250|issue=1–2|pmc=7126118}}&lt;/ref&gt; Unutar Kozakove konsenzusne sekvence ostoje varijacije, kao što su G ili A tri uočena uzvodna [[nukleotid]]a  (na položaju -3) od AUG. Baze između položaja –3 i +4 Kozakove sekvence imaju najznačajniji uticaj na translacijsku efikasnost. Stoga je sekvenca (A/G) NNAUGG definirana kao jak Kozakov signal u projektu CCDS. 
	
Prema mehanizmu skeniranja, mala [[ribosom]]ska podjedinica može inicirati translaciju od prvog postignutog početnog [[kodon]]a. Postoje izuzeci od modela skeniranja:
# kada mjesto inicijacije nije okruženo jakim Kozakovim signalom, što rezultira propuštanjem skeniranja. Na taj način, [[ribosom]] preskače ovaj AUG i započinje translaciju sa početne stranice nizvodno;
# kada kraći [[otvoreni okvir čitanja|ORF]] može dozvoliti da [[ribosom]] ponovo pokrene prevođenje nizvodno od ORF-a.

Prema smjernicama za bilježenje CCDS-a, najduži [[otvoreni okvir čitanjs| ORF]] mora biti označen, osim ako postoje eksperimentalni dokazi da se interno početno mjesto koristi za pokretanje prevođenja. Pored toga, drugi tipovi  novih podataka, poput onih za profiliranje ribosoma,&lt;ref name=Ninth&gt;{{cite journal|last1=Ingolia|first1=NT|last2=Brar|first2=GA|last3=Rouskin|first3=S|last4=McGeachy|first4=AM|last5=Weissman|first5=JS|title=Genome-wide Annotation and Quantitation of Translation by Ribosome Profiling.|journal=Curr. Protoc. Mol. Biol.|date=2014|volume=Chapter 4|page=Unit–4.18|doi=10.1002/0471142727.mb0418s103|pmid=23821443|pmc=3775365|isbn=9780471142720}}&lt;/ref&gt;mogu se koristiti za identifikaciju početnih kodona. CCDS skup podataka bilježi jedno mjesto pokretanja translacije po CCDS ID-u. Bilo koja alternativna početna mjesta može se koristiti za translaciju  i bit će navedena u javnom zapisu CCDS-a.

'''Uzvodni otvoreni okviri čitanja:'''
Inicijacijski kodoni AUG smješteni unutar vođa transkripata poznati su kao uzvodni AUG (uAUG). Ponekad su uAUG povezani s u [[otvoreni okvir čitanja|ORF]]. U ORF-u nalazi se u približno 50% transkripata ljudi i miša.&lt;ref name=Sixth&gt;{{cite journal|last1=Calvo|first1=SE|last2=Pagliarni|first2=DJ|last3=Mootha|first3=VK|title=Upstream open reading frames cause widespread reduction of protein expression and are polymorphic among humans.|journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.|year=2009|volume=106|pages=7507–12|doi=10.1073/pnas.0810916106|pmid=19372376|pmc=2669787|issue=18|bibcode=2009PNAS..106.7507C|url=http://dspace.mit.edu/bitstream/1721.1/50259/1/Calvo-2009-Upstream%20open%20readin.pdf}}&lt;/ref&gt; Postojanja u  ORF-u su još jedan izazov za CCDS skup podataka. Mehanizam skeniranja za iniciranje prevođenja sugerira da se male ribosomske podjedinice (40S) vežu na 5 'kraju novonastalog [[iRNK]] transkripta i skeniraju za prvi AOD [[startni kodon]]. To je moguće ako se prvo prepozna uAUG, a zatim prevede odgovarajući uORF. Prevod u ORF-u mogao bi biti kandidat  NMD, iako su studije pokazale da neki u [[otvoreni okvir čitanja|ORF]] mogu izbjeći NMD. Prosječna granica veličine za u ORF-ove koji će izbjeći [[NMD]] je približno 35 [[aminokiselina]].&lt;ref name=Second /&gt;&lt;ref name=Eighth&gt;{{cite journal|last1=Silva|first1=AL|last2=Pereira|first2=FJC|last3=Morgado|first3=A|last4=Kong|first4=J|last5=Martins|first5=R|last6=Faustino|first6=P|last7=Liebhaber|first7=SA|last8=Romao|first8=L|title=The canonical UPF1-dependent nonsense-mediated mRNA decay is inhibited in transcripts carrying a short open reading frame independent of sequence context.|journal=RNA|date=2006|volume=12|pages=2160–70|doi=10.1261/rna.201406|pmid=17077274|pmc=1664719|issue=12}}&lt;/ref&gt; Također se sugerira da [[otvoreni okvir čitanja|ORF]] inhibiraju translaciju gena nizvodno, zarobljavanjem inicijacijskog kompleksa [[ribosom]]a i uzrokujući disocijaciju ribosoma od [[iRNK]] prije nego što stigne do regija koje kodiraju proteine. Do sada, ni jedna studija nije izvijestila o globalnom uticaju u ORF-u na translacijsku regulaciju.

Sadašnje smjernice za zapise CCDS-a omogućavaju uključivanje transkripata [[iRNK]] koji se sadrže  u ORF-ovima, ako ispunjavaju sljedeća dva biološka zahtjeva: 
# Transkript [[iRNK]] ima jak Kozakov signal;
# Transkript [[iRNK]] je ili ≥ 35 [[aminokiselina]] ili se preklapa sa primarnim [[otvoren okvir čitanja|otvorenim okvirom čitanja]]. 

'''Pročitani transkripti:'''
Pročitani transkripti poznati su i kao [[spojeni gen]] ili kotranskribirani geni. Pročitani transkripti definirani su kao transkripti koji kombiniraju barem dio jednog [[egzon]]a iz svakog od dva ili više različitih poznatih (partnerskih) gena koji na istom [[hromosom]]u u istoj orijentaciji.&lt;ref name = Tenth&gt;{{cite journal|last1=Prakash|first1=Tulika|last2=Sharma|first2=Vineet K.|last3=Adati|first3=Naoki|last4=Ozawa|first4=Ritsuko|last5=Kumar|first5=Naveen|last6=Nishida|first6=Yuichiro|last7=Fujikake|first7=Takayoshi|last8=Takeda|first8=Tadayuki|last9=Taylor|first9=Todd D.|last10=Michalak|first10=Pawel|title=Expression of Conjoined Genes: Another Mechanism for Gene Regulation in Eukaryotes|journal=PLOS ONE|date=12 October 2010|volume=5|issue=10|pages=e13284|doi=10.1371/journal.pone.0013284|pmid=20967262|pmc=2953495|bibcode=2010PLoSO...513284P}}&lt;/ref&gt; Biološka funkcija pročitanih transkripata i njihovih odgovarajućih molekula proteina ostaje nepoznata. Međutim, definicija čitavog gena u CCDS skupu podataka glasi da pojedinačni partnerski geni moraju biti različiti, a pročitani transkripti moraju dijeliti ≥ 1 [[egzon]] (ili ≥ 2 mjesta [[prerada RNK|prerade]], osim u slučaju zajedničkog terminalnog [[egzon]]a) sa svakim od različitih kraćih lokusa. Transkripti se ne smatraju pročitanim u sljedećim okolnostima:
# kada se transkripti proizvode iz [[preklapajući geni|preklapajućim genima]], ali ne dijele iste lokacije za preradu;
# kada se transkripti prevode iz gena koji imaju međusobno ugniježđene stukture. U ovom slučaju, saradnici CCDS-a i [[HUGO komitet za gensku nomenklaturu|HGNC]] složili su se da se pročitani transkript predstavlja kao zasebno mjesto.

'''Kvalitet referentne sekvence genoma:''' 
Kako je CCDS skup podataka izgrađen tako da predstavlja genomske zapisee čovjeka i miša, problemi s kvalitetom sekvenci [[referentni genom|referentnog genoma]] čovjeka i miša postaju još jedan izazov. Problemi s kvalitetom nastaju kada se referentni genom pogrešno sklopi. Zato rastavljeni genom može sadržavati preuranjene [[stop kodon]]e, [[mutacija pomicanja okvira| indeks sa pomicanjem okvira]] ili vjerovatno polimorfne [[pseudogen]]e. Kada se utvrde ovi problemi s kvalitetom, saradnici CCDS-a prijavljuju ih referentnom konzorciju za [[genom]], koji istražuje i vrši potrebne ispravke.

== Pristup CCDS podacima ==

Projekt CCDS dostupan je na stranici skupa podataka NCBI CCDS[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/CCDS/ (ovdje)], koji pruža FTP veze za preuzimanje i interfejs upita za prikupljanje informacija o CCDS sekvencama i lokacijama. CCDS izvještaji mogu se dobiti korištenjem interfejsa za upit, koje se nalazi na vrhu stranice skupa podataka CCDS-a. Korisnici mogu odabrati različite tipove identifikatora kao što su CCDS ID, ID gena, simbol gena, ID nukleotida i ID proteina za traženje određenih CCDS informacija. Izvještaji CCDS (slika) predstavljeni su u obliku tabele, pružajući veze do određenih resursa, poput izvještaja o povijesti, [[Entrez|Entrez gena]] &lt;ref name=Eleventh&gt;{{cite journal|last1=Maglott|first1=D.|last2=Ostell|first2=J.|last3=Pruitt|first3=K. D.|last4=Tatusova|first4=T.|title=Entrez Gene: gene-centered information at NCBI|journal=Nucleic Acids Res.|date=28 November 2010|volume=39|issue=Database|pages=D52–D57|doi=10.1093/nar/gkq1237|pmid=21115458|pmc=3013746}}&lt;/ref&gt; ili ponovnogo upisa CCDS skupa podataka. Tabela identifikatora sekvence prikazuje informacije o transkriptima u [[Projekt anotacije kičmenjaka i genoma| VEGA]], [[Ensembl]] i [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sutils/blink.cgi?mode=query Blink]. Tabela lokacija na hromosomima uključuje genomske koordinate za svaki pojedinačni [[egzon]] određene kodirajuće sekvence. Također nudi veze do nekoliko različitih preglednika genoma, koji omogućavaju vizualiziranje strukture kodirajuće regije. Tačne [[nukleotid]]ne i proteinske sekvence određene kodirajuće sekvence također su prikazane u odjeljku CCDS za podatke o sekvencama.
[[slika:Itm2a report.jpg|thumb|none|500px|'''Snimak zaslona skupa podataka CCDS koji prikazuje izvještaj o proteinu Itm2a (CCDS 30349)''']]

== Sadašnje aplikacije ==
CCDS skup podataka sastavni je dio projekta [[GENCODE]] označavanja gena&lt;ref name=Twelfth&gt;{{cite journal|last1=Harrow|first1=J.|last2=Frankish|first2=A.|last3=Gonzalez|first3=J. M.|last4=Tapanari|first4=E.|last5=Diekhans|first5=M.|last6=Kokocinski|first6=F.|last7=Aken|first7=B. L.|last8=Barrell|first8=D.|last9=Zadissa|first9=A.|last10=Searle|first10=S.|last11=Barnes|first11=I.|last12=Bignell|first12=A.|last13=Boychenko|first13=V.|last14=Hunt|first14=T.|last15=Kay|first15=M.|last16=Mukherjee|first16=G.|last17=Rajan|first17=J.|last18=Despacio-Reyes|first18=G.|last19=Saunders|first19=G.|last20=Steward|first20=C.|last21=Harte|first21=R.|last22=Lin|first22=M.|last23=Howald|first23=C.|last24=Tanzer|first24=A.|last25=Derrien|first25=T.|last26=Chrast|first26=J.|last27=Walters|first27=N.|last28=Balasubramanian|first28=S.|last29=Pei|first29=B.|last30=Tress|first30=M.|last31=Rodriguez|first31=J. M.|last32=Ezkurdia|first32=I.|last33=van Baren|first33=J.|last34=Brent|first34=M.|last35=Haussler|first35=D.|last36=Kellis|first36=M.|last37=Valencia|first37=A.|last38=Reymond|first38=A.|last39=Gerstein|first39=M.|last40=Guigo|first40=R.|last41=Hubbard|first41=T. J.|title=GENCODE: The reference human genome annotation for The ENCODE Project|journal=Genome Res.|date=5 September 2012|volume=22|issue=9|pages=1760–1774|doi=10.1101/gr.135350.111|pmid=22955987|pmc=3431492}}&lt;/ref&gt; i koristi se kao standard za visokokvalitetno kodiranje definicije [[egzon]]a u raznim poljima istraživanja, uključujući kliničke studije, velike [[genomika|epigenomske]] studije, [[egzom]]ne projekte i dizajn egzonske sekvence. Zbog konsenzusne anotacije CCDS egzona nezavisnih grupa za anotaciju, [[egzom]]ski projekti su posebno smatrali CCDS kodirajuće egzone pouzdanim ciljevima za nizvodna ispitivanja (npr. za  detekciju [[jednonukleotidni polimorfizam| jednonukleotidnih varijanti]]), a ovi egzoni korišteni su kao [[kodirajuća regija]] ciljeva u komercijalno dostupnim [[egzom]]skim setovima.&lt;ref name=Thirteenth&gt;{{cite journal|last1=Parla|first1=Jennifer S|last2=Iossifov|first2=Ivan|last3=Grabill|first3=Ian|last4=Spector|first4=Mona S|last5=Kramer|first5=Melissa|last6=McCombie|first6=W Richard|title=A comparative analysis of exome capture|journal=Genome Biol.|year=2011|volume=12|issue=9|pages=R97|doi=10.1186/gb-2011-12-9-r97|pmid=21958622|pmc=3308060}}&lt;/ref&gt;

== Historija izdanja CCDS-a ==
Veličina CCDS skupova podataka nastavila je da se povećava, kako ažuriranjem računarskih zapisa genoma, koje integriraju nove skupove podataka dostavljene u Bazi podataka za međunarodnu saradnju o nukleotidnoj sekvenci ('''I'''nternational '''N'''ucleotide '''S'''equence '''D'''atabase '''C'''ollaboration [http://www.insdc.org/ (INSDC]), tako i tokom tekuće provjere aktivnosti koje dopunjuju ili poboljšavaju tu anotaciju. Slijedeća tabela sažima ključnu statistiku za svaku izradu CCDS-a, gdje su Javni CCDS ID-ovi svi oni koji nisu bili na pregledu ili na čekanju do ažuriranja ili povlačenja na datum objavljivanja. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|+ Sažetak statističkih podataka za prošla izdanja CCDS-a 
|-
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;80px&quot; | Izdanje
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;150px&quot; |Vrsta
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;180px&quot; | Naziv sklopa
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;180px&quot; | Broj javnih CCDS ID-ova
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;180px&quot; | Broj ID-ova 
! scope=&quot;col&quot; width=&quot;180px&quot; | Sadašnji podatak 
|-
| 1 ||  ''[[Homo sapiens]]'' || NCBI35 || 13,740 || 12,950 || Mar 14, 2007 
|-
| 2 || ''Mus musculus'' || MGSCv36 || 13,218 || 13,012 || Nov 28, 2007
|-
| 3 ||  ''Homo sapiens'' || NCBI36 || 17,494 || 15,805 || Maj 1, 2008 
|-
| 4 || ''[[Mus musculus]]'' || MGSCv37 || 17, 082 || 16,888 || Jan 24, 2011
|-
| 5 ||  ''Homo sapiens'' || NCBI36 || 19,393 || 17,053 || Sep 2, 2009
|-
| 6 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh37 || 22,912 || 18,174 || Apr 20, 2011 
|-
| 7 || ''Mus musculus'' || MGSCv37 || 21,874 || 19,507 || Avg 14, 2012
|-
| 8 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh37.p2 || 25,354 || 18,407 || Sep 6, 2011 
|-
| 9 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh37.p5 || 26,254 || 18,474 || Okt 25, 2012 
|-
| 10 || ''Mus musculus'' || GRCm38 || 22,934 || 19,945 || Avg 5, 2013
|-
| 11 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh37.p9 || 27,377 || 18,535 || Apr 29, 2013 
|-
| 12 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh37.p10 || 27,655 || 18,607 || Okt 24, 2013 
|-
| 13 || ''Mus musculus'' || GRCm38.p1 || 23,010 || 19,990 || Apr 7, 2014
|-
| 14 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh37.p13 || 28,649 || 18,673 || Nov 29, 2013 
|-
| 15 ||  ''[[Homo sapiens]]'' || GRCh37.p13 || 28,897 || 18,681 || Avg 7, 2014 
|-
| 16 || ''[[Mus musculus]]'' || GRCm38.p2 || 23,835 || 20,079 || Sep 10, 2014
|-
| 17 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh38 || 30,461 || 18,800 || Sep 10, 2014 
|-
| 18 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh38.p2 || 31,371 || 18,826 || Maj 12, 2015 
|-
| 19 ||  ''Mus musculus'' || GRCm38.p3 || 24,834 || 20,215 || Juli 30, 2015 
|-
| 20 ||  ''Homo sapiens'' || GRCh38.p7 || 32,524 || 18,892 || Sep 8, 2016
|-
| 21 ||  ''Mus musculus'' || GRCm38.p4 || 25,757 || 20,354 || Dec 8, 2016 
|}

Kompletna statistika izdanja može se naći na službenoj web stranici CCDS-a na njihovom sajtu [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/CCDS/CcdsBrowse.cgi?REQUEST=SHOW_STATISTICS#Current_Homo_sapiens_1 Releases &amp; Statistics] .

== Budući izgledi ==
Dugoročni ciljevi uključuju dodavanje atributa koji pokazuju gdje je anotacija transkripta također identična (uključujući [[neprevedeni region|UTR]]) i ukazivanje na varijante [[prerad a RNK|prerade ]] različitim [[neprevedena regija|UTR-ova]] koji imaju isti CCDS ID . Također se očekuje da će, kako potpuniji i kvalitetniji podaci o sekvencama genoma postaju dostupni za druge organizme, anotacije tih organizama možda biti u opsegu za predstavljanje CCDS-a.

Skup CCDS-a postat će cjelovitiji, kako se neovisne grupe provjerivača dogovore o slučajevima u kojima se u početku razlikuju, kako se javlja dodatna eksperimentalna provjera slabo podržanih gena i kako se metode automatskog bilježenja nastavljaju poboljšavati. Komunikacija između CCDS grupa za suradnju je u toku i riješit će razlike i identificirati usavršavanja između ciklusa ažuriranja CCDS-a. Očekuje se da će se  ažuriranja ljudskih gena događati otprilike svakih šest mjeseci, a za miševe se izdaju svake godine. 

==Također pogledajte==
* [[GENCODE]]
* [[Ljudski genom]]
* [[RefSeq]]
* [[Ensembl]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/CCDS/CcdsBrowse.cgi CCDS home page]

[[Kategorija: Biološke baze podataka]]
[[Kategorija: Genetičko inženjerstvo]]
[[Kategorija:Biotehnologija]]
[[Kategorija: Genetičke baze podataka]]
[[Kategorija: Nauka i tehnologija]]</text>
      <sha1>6rhq6qf2tqkzcap6mdlh1wu6b39xfkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Označavanje gena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473401</id>
    <revision>
      <id>3926625</id>
      <parentid>3921130</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11800" sha1="i1ytz5qxdlyh3ji8dw4bjd1djrgw592" xml:space="preserve">[[slika:Chromosome_X_Etude_Inactivation_X.PNG|thumb|300px|Ljudski [[hromosom X]] sa označenim genskim [[lokus (genetika)|lokusima]] i rasponom [[ekspresija gena|ekspresije gena]]]]
'''Označavanje gena''', '''obilježavanje gena''' ili '''anotacija gena''' i/ili [[DNK]]/[[genom]]a  je postupak identifikacije lokacije [[gen]]a i svih [[kodirajuća regija|kodirajućih regija]] u [[genom]]u i utvrđivanje njihovog djelovanja. Oznaka (bez obzira na kontekst) je dodatak u obliku objašnjenja ili komentara. Jednom kada se genom sekvencira, potrebno ga je označiti da bi to imalo smisla.&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://www.medterms.com/script/main/art.asp?articlekey=16833
|title=Definition of genome annotation
|access-date=15. 3. 2021
|archive-date=8. 3. 2016
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308002842/http://www.medicinenet.com/script/main/art.asp?articlekey=16833
|url-status=dead
}}&lt;/ref&gt;

Za obilježavanje DNK, prethodno nepoznata sekvenca predstavljanja genetičkog materijala obogaćena je informacijama koje se odnose [[genomski položaj]] do granica [[intron]] – [[egzon]], [[regulacija ekspresije gena|regulacijska sekvenca]] , [[ponavljanje jednostavne sekvence|ponavljanja]], imena [[gen]]a  i [[protein]]skih proizvoda. Ova oznaka pohranjena je u [[baza podataka|genomskim bazama podataka]] kao to su [[Informatika o mišjem genomu]], [[FlyBaza]] i [[WormBaza]]. Obrazovni materijali o nekim aspektima bioloških anotacija iz 2006  [[Gene Ontology]] anotacijskog kampa i slični događaji dostupni su na web lokaciji ''Gene Ontology''.&lt;ref&gt;{{cite web|title=GO Teaching Resources|url=http://www.geneontology.org/GO.teaching.resources.shtml|access-date=21. 9. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20061010053534/http://www.geneontology.org/GO.teaching.resources.shtml|archive-date=10. 10. 2006|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Nacionalni centar za biomedicinsku ontologiju (www.bioontology.org) razvio je alate za automatizirano označavanje&lt;ref&gt;http://bioontology.stanford.edu/annotator-service&lt;/ref&gt; oznaka baze podataka na osnovu tekstnih opisa tih zapisa.

Kao općeniti metod, [[dcGO]]&lt;ref name=&quot;pmid23161684&quot;&gt;{{cite journal|pmid=23161684|pmc=3531119|year=2013|last1=Fang|first1=H|title=DcGO: Database of domain-centric ontologies on functions, phenotypes, diseases and more|journal=Nucleic Acids Research|volume=41|issue=Database issue|pages=D536–44|last2=Gough|first2=J|doi=10.1093/nar/gks1080}}&lt;/ref&gt; ima automatiziranu proceduru za statističko zaključivanje asocijacija između pojmova ontologije i proteinskih domena ili kombinacija domena iz postojećih zapisa na nivou gena/proteina.

== Proces ==
Anotacija genoma sastoji se od tri glavna koraka:&lt;ref name=Stein2001&gt;{{cite journal
 | last = Stein
 | first = L.
 | year = 2001
 | title = Genome annotation: from sequence to biology
 | journal = Nature Reviews Genetics
 | volume = 2
 | pages = 493–503
 | doi = 10.1038/35080529
 | pmid = 11433356
 | issue = 7
 }}&lt;/ref&gt;
# identificiranje dijelova genoma koji ne kodiraju proteine
# identificiranje elemenata na [[genom]]u, proces koji se naziva [[predviđanje gena]]
# vezanje bioloških informacija sa ovim elementima.

Alati za automatsko bilježenje pokušavaju izvršiti ove korake računarskom analizom, za razliku od ručne anotacije (tzv. kuracije ili nadgledanja) koja uključuje ljudsku stručnost. U idealnom slučaju, ovi pristupi koegzistiraju i nadopunjuju se u istoj oznaci [[kanal (računarstvo)|kanala]].

Jednostavan metod anotacije gena oslanja se na alate pretraživanja zasnovane na homologiji, poput [[BLAST]], za traženje homolognih gena u određenim bazama podataka, a rezultirajuće informacije se zatim koriste za označavanje gena i genoma.&lt;ref name='pevsner2009'&gt;{{Cite book
| edition = 2nd
| publisher = Wiley-Blackwell
| isbn = 9780470085851
| last = Pevsner
| first = Jonathan
| title = Bioinformatics and functional genomics
| location = Hoboken, N.J
| year = 2009
| url-access = registration
| url = https://archive.org/details/bioinformaticsfu00pevs_0
}}&lt;/ref&gt; Međutim, kako se informacije dodaju na platformu za označavanje, ručni bilježnici postaju sposobni ukloniti odstupanja između gena kojima se daje ista bilješka. Neke baze podataka koriste informacije o kontekstu genoma, ocjene sličnosti, eksperimentalne podatke i integracije drugih resursa za pružanje anotacija genoma kroz svoj pristup podsistemima. Ostale baze podataka (npr. [[Ensembl]] oslanjaju se na kurirane izvore podataka, kao i na niz različitih softverskih alata u svom automatiziranom kanalu za oznake  genoma.&lt;ref name=ensembl&gt;{{cite web |url=http://www.ensembl.org/info/genome/genebuild/index.html |title=Ensembl's genome annotation pipeline online documentation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305050730/http://www.ensembl.org/info/genome/genebuild/index.html |archive-date=5. 3. 2016 }}&lt;/ref&gt;

'''Strukturno označavanje''' sastoji se od identifikacije genomskih elemenata:
* [[Otvoreni okvir čitanja|ORF-ovi]] i njihova lokalizacija
* [[DNK|Struktura gena]]
*[[Kodirajuće regije]] 
* Lokacija regulacijskih motiva

'''Funkcijske oznake''' sastoje se od vezanja bioloških informacija o genomskim elementima.
*Biohemijska funkcija
*Biološka funkcija
* Uključene regulacije i interakcije
* [[Ekspresija gena|Ekspresija]]

Ovi koraci mogu uključivati i biološke eksperimente i analizu '' [[in silico]] ''. Pristupi zasnovani na [[proteomika|proteogenomici]] koriste informacije iz eksprimiranih proteina, često izvedenih iz analize [[masena spektrometrija|masenom spektrometrijom]], za poboljšanje genomskih zapisa.&lt;ref name=&quot;Gupta07&quot;&gt;{{Cite journal | doi = 10.1101/gr.6427907 | issn = 1088-9051 | volume = 17 | issue = 9 | pages = 1362–1377 | last = Gupta | first = Nitin |author2=Stephen Tanner |author3=Navdeep Jaitly |author4=Joshua N Adkins |author5=Mary Lipton |author6=Robert Edwards |author7=Margaret Romine |author8=Andrei Osterman |author9=Vineet Bafna |author10=Richard D Smith |author11=Pavel A Pevzner | title = Whole proteome analysis of post-translational modifications: applications of mass-spectrometry for proteogenomic annotation | journal = Genome Research | date = septembar 2007 | pmid=17690205 | pmc=1950905}}&lt;/ref&gt;

Razvijeni su razni softverski alati koji omogućavaju da se  gledaju i dijele komentari o genomu; naprimjer, [http://www.yandell-lab.org/software/maker.html MAKER] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403030358/http://www.yandell-lab.org/software/maker.html |date=3. 4. 2016 }}.

Anotacija genoma ostaje glavni izazov za naučnike koji istražuju [[Projekt ljudskog genoma|ljudski genom]], sada kada su uglavnom dovršene sekvence genoma više od hiljadu ljudi (''The 100.000 Genomes Project'', UK) i nekoliko [[model organizam]]a.&lt;ref name='encode2012plosGuide'&gt;{{Cite journal | editor = Becker PB | author = ENCODE Project Consortium| title = A User's Guide to the Encyclopedia of DNA Elements (ENCODE) | doi = 10.1371/journal.pbio.1001046 | journal = PLOS Biology | volume = 9 | issue = 4 | pages = e1001046 | year = 2011 | pmid =  21526222| pmc = 3079585}} {{open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='1001genomes2012'&gt;{{Cite journal | last1 = McVean | first1 = G. A. | last2 = Abecasis | first2 = D. M. | last3 = Auton | first3 = R. M. | last4 = Brooks | first4 = G. A. R. | last5 = Depristo | first5 = D. R. | last6 = Durbin | first6 = A. | last7 = Handsaker | first7 = A. G. | last8 = Kang | first8 = P. | last9 = Marth | first9 = E. E. | last10 = McVean | doi = 10.1038/nature11632 | first10 = P. | last11 = Gabriel | first11 = S. B. | last12 = Gibbs | first12 = R. A. | last13 = Green | first13 = E. D. | last14 = Hurles | first14 = M. E. | last15 = Knoppers | first15 = B. M. | last16 = Korbel | first16 = J. O. | last17 = Lander | first17 = E. S. | last18 = Lee | first18 = C. | last19 = Lehrach | first19 = H. | last20 = Mardis | first20 = E. R. | last21 = Marth | first21 = G. T. | last22 = McVean | first22 = G. A. | last23 = Nickerson | first23 = D. A. | last24 = Schmidt | first24 = J. P. | last25 = Sherry | first25 = S. T. | last26 = Wang | first26 = J. | last27 = Wilson | first27 = R. K. | last28 = Gibbs (Principal Investigator) | first28 = R. A. | last29 = Dinh | first29 = H. | last30 = Kovar | first30 = C. | display-authors = 29 | title = An integrated map of genetic variation from 1,092 human genomes | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-11-01_491_7422/page/56 | journal = Nature | volume = 491 | issue = 7422 | pages = 56–65 | year = 2012 | pmid =  23128226| pmc =3498066 | bibcode = 2012Natur.491...56T }}&lt;/ref&gt; Identificiranje lokacija gena i drugih genetičkih kontrolnih elemenata često se opisuje kao definiranje biološke &quot;liste dijelova&quot; za sklop i normalan rad organizma.&lt;ref name='pevsner2009'/&gt; Nauka je  još uvijek u ranoj fazi procesa definiranja ovog popisa dijelova i razumijevanja kako se svi dijelovi &quot;uklapaju&quot;.&lt;ref name='encode2012'&gt;{{Cite journal | last1 = Dunham | first1 = I. | last2 = Bernstein | first2 = A. | last3 = Birney | first3 = S. F. | last4 = Dunham | first4 = P. J. | last5 = Green | first5 = C. A. | last6 = Gunter | first6 = F. | last7 = Snyder | first7 = C. B. | last8 = Frietze | first8 = S. | last9 = Harrow | first9 = J. | last10 = Kaul | doi = 10.1038/nature11247 | first10 = R. | last11 = Khatun | first11 = J. | last12 = Lajoie | first12 = B. R. | last13 = Landt | first13 = S. G. | last14 = Lee | first14 = B. K. | last15 = Pauli | first15 = F. | last16 = Rosenbloom | first16 = K. R. | last17 = Sabo | first17 = P. | last18 = Safi | first18 = A. | last19 = Sanyal | first19 = A. | last20 = Shoresh | first20 = N. | last21 = Simon | first21 = J. M. | last22 = Song | first22 = L. | last23 = Trinklein | first23 = N. D. | last24 = Altshuler | first24 = R. C. | last25 = Birney | first25 = E. | last26 = Brown | first26 = J. B. | last27 = Cheng | first27 = C. | last28 = Djebali | first28 = S. | last29 = Dong | first29 = X. | last30 = Dunham | first30 = I. | display-authors = 29 | title = An integrated encyclopedia of DNA elements in the human genome | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-09-06_489_7414/page/57 | journal = Nature | volume = 489 | issue = 7414 | pages = 57–74 | year = 2012 | pmid = 22955616| pmc =     3439153| bibcode = 2012Natur.489...57T }}&lt;/ref&gt;

Označavanje genoma aktivno je područje istraživanja i uključuje niz različitih organizacija u zajednici nauka o životu, koje objavljuju rezultate napora u javnim [[baza podataka|biološkim bazama podataka]], dostupnim putem [[Internet]]a i drugih elektronskih sredstava. Evo abecednog popisa tekućih projekata relevantnih za označavanje genoma:
* [[ENCODE|Enciklopedija DNK elemenata (ENCODE)]] 
* [[Entrez Gene]]
* [[Ensembl]]
* [[GENCODE]]
* [[Gene ontology|Gene Ontology konzorcij]]
* [[GeneRIF]]
* [[RefSeq]]
* [[Uniprot]]
* [[Projekt anotacija kičmenjaka i genoma]]  (Vega).
Na Wikipediji, anotacije genoma počele su se automatizirati pod pokroviteljstvom [[Portal: Gene Wiki|portala Gene Wiki]] kojim upravlja [[Internet bot|bot]] koji prikuplja genetičke podatke iz istraživačkih baza podataka i kreira genske isječke na na toj osnovi.&lt;ref name=Huss2008&gt;{{Cite journal
 | last1 = Huss | first1 = Jon W.
 | year = 2008
 | title = A Gene Wiki for Community Annotation of Gene Function
 | journal = PLOS Biology
 | volume = 6
 | pages = e175
 | doi = 10.1371/journal.pbio.0060175
 | pmid = 18613750
 | last2 = Orozco
 | first2 = C
 | last3 = Goodale
 | first3 = J
 | last4 = Wu
 | first4 = C
 | last5 = Batalov
 | first5 = S
 | last6 = Vickers
 | first6 = TJ
 | last7 = Valafar
 | first7 = F
 | last8 = Su
 | first8 = AI
 | issue = 7
 | pmc = 2443188
}}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:DNK]]
[[Kategorija:Geni]]
[[Kategorija:Citogenetika]]</text>
      <sha1>i1ytz5qxdlyh3ji8dw4bjd1djrgw592</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stranka za Bosnu i Hercegovinu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>473469</id>
    <revision>
      <id>3925886</id>
      <parentid>3921966</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10462" sha1="4t5qdn1uib30majkx41tvz1of3vgr45" xml:space="preserve">{{Infokutija stranka
| ime_bosanski         = Stranka za Bosnu i Hercegovinu
| izvorno_ime          = 
| logo                 = Stranka za Bosnu i Hercegovinu Logo.svg
| tekst                = Logo stranke.
| skraćenica           = SBiH, SzBiH
| predsjednik          = [[Semir Efendić]]
| predsjednik_osnivač  = &lt;!--Ako je predsjednik i osnivač ista osoba--&gt;
| potpredsjednik       = 
| predsjedavajući      = 
| generalni_sekretar   = Džemal Smajić
| sekretar             = 
| glasnogovornik       = 
| osnivač              = [[Haris Silajdžić]]
| osnovana             = 13. april 1996.
| raspuštena           = 
| prethodnik           = &lt;!--U slučaju da je naslijedila neku bivšu stranku--&gt;
| nastala_iz           = [[Stranka demokratske akcije]]
| nasljednik           = &lt;!--Za bivše stranke, u slučaju da je naslijedila neka stranka--&gt;
| spojena_u            = &lt;!--U slučaju da se spojila u novu stranku--&gt;
| slogan               = &quot;Zajedno ZA jedno&quot;
| himna                = 
| sjedište             = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| adresa               = Reisa Džemaludina Čauševića 2/1
| novine               = 
| mladi_ogranak        = 
| ženski_ogranak       = 
| seniorski_ogranak    = 
| broj članova         = 
| politička_pozicija   = [[Centrizam|Centar]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|title=Federation of Bosnia and Herzegovina|last=Nordsieck|first=Wolfram|date=2018|website=Parties and Elections in Europe|access-date=18. 2. 2020|archive-date=15. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215042024/http://parties-and-elections.eu/bosnia-herzegovina-fbih.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Europe Elects&quot; /&gt;
| ideologija           = {{Unbulleted list|class=nowrap
 | [[Bošnjački nacionalizam]]{{Nedostaje referenca}}
 | [[Društveni konzervativizam]]{{sfn|Hudson|Bowman|2011|p=121}}{{sfn|Shields|Baldwin|2008|p=93}}
 | [[Unitarizam]]{{sfn|Van Willigen|2013|p=119}}&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Vogel|first=T. K.|date=2006|title=2006: A watershed year|url=https://www.jstor.org/stable/resrep11069.6|journal=Bosnia and Herzegovina: The Challenge of Legitimacy: FAST Country Risk Profile Bosnia and Herzegovina|pages=12–26|quote=Both Dodik and Silajdzic are pursuing the main strategies that politicians from their ethnic group have been pursuing since Dayton: the Bosnian Serbs’ primary strategy to keep power and protect the integrity of their community has been to preserve a strong RS, with only grudging transfers of responsibility to the central government, while the Bosniaks’ primary strategy has been to build an effective central state at the expense of entity power.}}&lt;/ref&gt;
 | [[Proevropejstvo]]&lt;ref name=&quot;Europe Elects&quot;&gt;{{cite web |title=Bosnia and Herzegovina |url=https://europeelects.eu/bosnia-and-herzegovina/ |website=europeelects.eu}}&lt;/ref&gt;
 | [[Atlantizam]]{{Nedostaje referenca}}
 }}
| religija             = 
| nacionalno_članstvo  = 
| regionalno_članstvo  = 
| evropsko_članstvo    = 
| međunarodno_članstvo = 
| prazna_oznaka1       = 
| prazni_podaci1       = 
| prazna_oznaka2       = 
| prazni_podaci2       = 
| boje                 = {{colorbox|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| sestrinske_stranke   = 
| skupština1           = [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Dom naroda BiH]]
| broj_mandata1        = {{Infokutija stranka/mandati|1|15|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština2           = [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom BiH]]
| broj_mandata2        = {{Infokutija stranka/mandati|0|42|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština3           = [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Dom naroda FBiH]]
| broj_mandata3        = {{Infokutija stranka/mandati|2|80|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština4           = [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupnički dom FBiH]]
| broj_mandata4        = {{Infokutija stranka/mandati|2|98|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština5           = [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština RS]]
| broj_mandata5        = {{Infokutija stranka/mandati|0|83|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština6           = [[Skupština Brčko distrikta|Skupština DB]]
| broj_mandata6        = {{Infokutija stranka/mandati|1|31|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština7           = [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|Skupštine kantona FBiH]]
| broj_mandata7        = {{Infokutija stranka/mandati|10|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| skupština8           = [[Spisak gradonačelnika i načelnika Bosne i Hercegovine|(Grado)načelnici]]
| broj_mandata8        = {{Infokutija stranka/mandati|1|145|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
| zastava              = 
| veb-sajt             = {{URL|zabih.ba}}
}}
'''Stranka za Bosnu i Hercegovinu''' ('''SBiH''' ili '''SzBiH''') unitarna je politička stranka u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] koju je 13. aprila 1996. osnovao [[Haris Silajdžić]], bivši predsjednik [[Vijeće ministara Bosne i Hercegovine|vlade BiH]]. Stranka je osnovana nakon razilaženja sa [[Stranka demokratske akcije|Strankom demokratske akcije]] (SDA). Iako je definirana kao &quot;multietnička&quot;, to je stranka s većinskim [[Bošnjaci|bošnjačkim]] biračkim tijelom. Sjedište se nalazi u [[Sarajevo|Sarajevu]].

Od 2000. do 2002. sudjelovala je u [[Vlada Federacije Bosne i Hercegovine|Vladi Federacije Bosne i Hercegovine]], kao dio [[Demokratski savez za promjene|Demokratskog saveza za promjene]]. Godine 2006. njen lider Haris Silajdžić izabran je člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|reda bošnjačkog naroda]].

Dana 23. aprila 2021. na poziciji predsjednika stranke dolazi [[Semir Efendić]], načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] [[Općina|općine]] [[Novi Grad]] i bivši član SDA, nakon neopozive ostavke bivšeg predsjednika [[Amer Jerlagić|Amera Jerlagića]] gdje je &quot;Glavni razlog potpuni idejni razlaz o budućnosti stranke sa ostalim članovima rukovodstva&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bhrt.ba/efendic-istupio-iz-sda-preuzima-stranku-za-bih/|title=Efendić istupio iz SDA, preuzima Stranku za BiH|date=26. 4. 2021|website=BHRT|access-date=14. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;

== Spisak predsjednika ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |#
! colspan=&quot;2&quot; rowspan=&quot;2&quot; |Predsjednik
! colspan=&quot;3&quot; |Mandat
|-
!Od
!Do
!Trajanje
|-
!1.
|[[Datoteka:Haris Silajdžić 1995.jpg|bez okvira|100px]]
|[[Haris Silajdžić]]&lt;br&gt;{{Malo|(r. 1945)}}
|13. april 1996
|6. mart 2012.
|{{ayd|1996|04|13|2012|03|06}}
|-
!2.
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|bez okvira|100px]]
|[[Amer Jerlagić]]&lt;br&gt;{{Malo|(r. 1967)}}
|6. mart 2012.
|23. april 2021.
|{{ayd|2012|03|06|2021|04|23}}
|-
!3.
|[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|bez okvira|100px]]
|[[Semir Efendić]]&lt;br&gt;{{Malo|(r. 1983)}}
|23. april 2021.
|''trenutno''
|{{ayd|2021|04|23}}
|}

== Izbori ==
=== Opći izbori ===

==== Kantonalni nivo ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; |Kanton
!Mandati
|-
!2022.
|-
|{{ZID|Unsko-sanski kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|1|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Posavski kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|21|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Tuzlanski kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|2|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Zeničko-dobojski kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Bosansko-podrinjski kanton Goražde}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Srednjobosanski kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Hercegovačko-neretvanski kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|30|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Zapadnohercegovački kanton}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|23|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Kanton Sarajevo}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|3|35|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
|{{ZID|Kanton 10}}
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|0|25|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|-
!Ukupno
| style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;&quot; |{{Infokutija stranka/mandati|6|289|#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}}}}
|}

== Također pogledajte ==
* [[Spisak političkih stranaka u Bosni i Hercegovini|Spisak političkih stranaka u BiH]]
* [[Stranka demokratske akcije]]
* [[Aprilski paket]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Literatura ==
{{Refbegin}}
*{{cite book|last1=Hudson|first1=Robert|last2=Bowman|first2=Glenn|year=2011|title=After Yugoslavia: Identities and Politics Within the Successor States|url=https://archive.org/details/isbn_9780230201316|location=Basingstoke|publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230201316}}
*{{cite book|last1=Shields|first1=Vanessa E.|last2=Baldwin|first2=Nicholas|year=2008|title=Beyond Settlement: Making Peace Last After Civil Conflict|location=Cranbury, NJ|publisher=Associated University Presses|isbn=9780838641835}}
*{{cite book|last=Van Willigen|first=Niels|year=2013|title=Peacebuilding and International Administration: The Cases of Bosnia and Herzegovina and Kosovo|location=London|publisher=Routledge|isbn=9781134117185}}
{{Refend}}

[[Kategorija:Političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Političke stranke osnovane 1996.]]
[[Kategorija:Stranka za Bosnu i Hercegovinu|*]]
[[Kategorija:Bošnjački nacionalizam]]
[[Kategorija:Bošnjačke političke stranke]]
[[Kategorija:Bošnjačke političke stranke u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Bošnjačke nacionalističke stranke]]
[[Kategorija:Nacionalističke stranke u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>4t5qdn1uib30majkx41tvz1of3vgr45</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NRK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474427</id>
    <revision>
      <id>3926556</id>
      <parentid>3919442</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:58:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3259" sha1="b8rg9oa7zxte9ateqtm4mtfvm65yzyh" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Nik-srodna protein-kinaza''' je [[enzim]]  koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''NRK'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: NRK Nik related kinase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=203447| access-date = }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal  | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA Cloning Using In Vitro Site-Specific Recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000  | pmc=310948  }}
*{{cite journal   |vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, etal |title=Toward a Catalog of Human Genes and Proteins: Sequencing and Analysis of 500 Novel Complete Protein Coding Human cDNAs |url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R  | pmc=311072 }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal   |vauthors=Nakano K, Kanai-Azuma M, Kanai Y, etal |title=Cofilin phosphorylation and actin polymerization by NRK/NESK, a member of the germinal center kinase family |url=https://archive.org/details/experimental-cell-research_2003-07-15_287_2/page/219 |journal=Exp. Cell Res. |volume=287 |issue= 2 |pages= 219–27 |year= 2003 |pmid= 12837278 |doi=10.1016/S0014-4827(03)00136-8  }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W, etal |title=From ORFeome to Biology: A Functional Genomics Pipeline |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704  | pmc=528930 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ross MT, Grafham DV, Coffey AJ, etal |title=The DNA sequence of the human X chromosome |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-03-17_434_7031/page/n110 |journal=Nature |volume=434 |issue= 7031 |pages= 325–37 |year= 2005 |pmid= 15772651 |doi= 10.1038/nature03440  | pmc=2665286 }}
*{{cite journal   |vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I, etal |title=The LIFEdb database in 2006 |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139  | pmc=1347501 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu X]]</text>
      <sha1>b8rg9oa7zxte9ateqtm4mtfvm65yzyh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ZNF182</title>
    <ns>0</ns>
    <id>474587</id>
    <revision>
      <id>3926515</id>
      <parentid>3906002</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8132" sha1="4s3l5a9mmo3ek9nkdpvhn05wqyqz1g4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Protein cinkovog prsta 182''' jest [[protein]]  koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ZNF182'''.&lt;ref name=&quot;pmid8088786&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Knight JC, Grimaldi G, Thiesen HJ, Bech-Hansen NT, Fletcher CD, Coleman MP | title = Clustered organization of Krüppel zinc-finger genes at Xp11.23, flanking a translocation breakpoint at OATL1: a physical map with locus assignments for ZNF21, ZNF41, ZNF81, and ELK1 | journal = Genomics | volume = 21 | issue = 1 | pages = 180–7 | date = maj 1994 | pmid = 8088786 | doi = 10.1006/geno.1994.1240 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2014798&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Huebner K, Druck T, Croce CM, Thiesen HJ | title = Twenty-seven nonoverlapping zinc finger cDNAs from human T cells map to nine different chromosomes with apparent clustering | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1991-04_48_4/page/726 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 48 | issue = 4 | pages = 726–40 | date = Apr 1991 | pmid = 2014798 | pmc = 1682948 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8914609&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang R, Cukerman E, Heng HH, Liew CC | title = Localization of a novel zinc finger gene to the human chromosome 7p11.2-p12 by fluorescence in situ hybridization | url = https://archive.org/details/somatic-cell-and-molecular-genetics_1996-05_22_3/page/237 | journal = Somatic Cell and Molecular Genetics | volume = 22 | issue = 3 | pages = 237–9 | date = maj 1996 | pmid = 8914609 | doi = 10.1007/BF02369914 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ZNF182 zinc finger protein 182| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=7569}}&lt;/ref&gt;

== Modelni organizmi ==
U proučavanju funkcije ZNF182 korišteni su [[modelni organizam|modelni organizmi]]. Uvjetna linija [[nokaut miš]]a zvana '''Zfp182&lt;sup&gt;tm1b(KOMP) Wtsi&lt;/sup&gt;''' generirana je u ''Wellcome Trust Sanger Institute''.&lt;ref name=&quot;mgp_reference&quot;&gt;{{cite journal |title=The Sanger Mouse Genetics Programme: high throughput characterisation of knockout mice |author=Gerdin AK |year=2010 |journal=Acta Ophthalmologica|volume=88 |pages=925–7|doi=10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x }}&lt;/ref&gt; Kako bi se utvrdili efekti [[delecija (genetika)|delecije]], muške i ženske životinje prolazile su standardizirano [[fenotipski snimanje]]&lt;ref name=&quot;IMPCsearch_ref&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mousephenotype.org/data/search?q=Zfp182#fq=*:*&amp;facet=gene |title=International Mouse Phenotyping Consortium}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21677750&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Skarnes WC, Rosen B, West AP, Koutsourakis M, Bushell W, Iyer V, Mujica AO, Thomas M, Harrow J, Cox T, Jackson D, Severin J, Biggs P, Fu J, Nefedov M, de Jong PJ, Stewart AF, Bradley A | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–42 | date = Jun 2011 | pmid = 21677750 | pmc = 3572410 | doi = 10.1038/nature10163 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mouse_library&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dolgin E | title = Mouse library set to be knockout | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-06-16_474_7351/page/262 | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | date = Jun 2011 | pmid = 21677718 | doi = 10.1038/474262a | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mouse_for_all_reasons&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Collins FS, Rossant J, Wurst W | title = A mouse for all reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | journal = Cell | volume = 128 | issue = 1 | pages = 9–13 | date = Jan 2007 | pmid = 17218247 | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23870131&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = White JK, Gerdin AK, Karp NA, Ryder E, Buljan M, Bussell JN, Salisbury J, Clare S, Ingham NJ, Podrini C, Houghton R, Estabel J, Bottomley JR, Melvin DG, Sunter D, Adams NC, Tannahill D, Logan DW, Macarthur DG, Flint J, Mahajan VB, Tsang SH, Smyth I, Watt FM, Skarnes WC, Dougan G, Adams DJ, Ramirez-Solis R, Bradley A, Steel KP | title = Genome-wide generation and systematic phenotyping of knockout mice reveals new roles for many genes | journal = Cell | volume = 154 | issue = 2 | pages = 452–64 | date = Jul 2013 | pmid = 23870131 | pmc = 3717207 | doi = 10.1016/j.cell.2013.06.022 }}&lt;/ref&gt; Izvršeni su dodatni pregledi: Dubinsko imunosko fenotipiziranje &lt;ref name=&quot;iii_ref&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.immunophenotyping.org/data/search?keys=Zfp182&amp;field_gene_construct_tid=All |title= Infection and Immunity Immunophenotyping (3i) Consortium |access-date= 1. 4. 2021 |archive-date= 21. 5. 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150521123419/http://www.immunophenotyping.org/data/search?keys=Zfp182&amp;field_gene_construct_tid=All |url-status= dead }}&lt;/ref&gt; –  dubinskim fenotipiziranjem kostiju i hrskavice.&lt;ref name=&quot;obcd_ref&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.boneandcartilage.com/ |title=Potrošnja OBCD |access-date=1. 4. 2021 |archive-date=12. 8. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200812145250/http://boneandcartilage.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed&quot; border=&quot;1&quot; cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;float: left;&quot; |
|+ ''Zfp182'' fenotip nokaut-miša
|-
! Svojstvo!! Fenotip
|-
| colspan=2; style=&quot;text-align: center;&quot; | Svi podaci raspoloživi na linkuAll data available at.&lt;ref name=&quot;IMPCsearch_ref&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iii_ref&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;obcd_ref&quot;/&gt;

|-
| Leukociti periferne krvi od 6 sedmica || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalni

|-
| ''[[Hematologija]]'' 6 sedmica || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| [[Insulin]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
| [[Homozigot]]na varijabilnost P14 || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Homozigotna plodnost || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Tjelesna težina || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Nervni snimak || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
| Snaga prianjanja || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| [[Dismorfologija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| [[kalorimetrija|Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
| [[Slušni odgovor moždanog debla]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
| [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]]-a || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| [[Radiografija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Morfologija oka || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| [[Klinička hemija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| ''[[Hematologija]]'' 16 sedmica || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Leukociti periferne krvi 16 sedmica || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalni

|-
| Težina srca|| bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
|Infekcija bakterijom  ''[[Salmonella]]'' || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Citotoksična funkcija [[T-ćelija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Imunofenotipizacija slezene || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Imunofenotipizacija mezenterskih limfnih čvorova || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalni

|-
| Imunofenotipizacija koštane srži || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna

|-
| Epidermni imunski sastav || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
| Izazov gripe || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
| Izazov ''Trichuris''-a || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan

|-
|}
{{clear|left}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Brandenberger R, Wei H, Zhang S, Lei S, Murage J, Fisk GJ, Li Y, Xu C, Fang R, Guegler K, Rao MS, Mandalam R, Lebkowski J, Stanton LW | title = Transcriptome characterization elucidates signaling networks that control human ES cell growth and differentiation | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2004-06_22_6/page/707 | journal = Nature Biotechnology | volume = 22 | issue = 6 | pages = 707–16 | date = Jun 2004 | pmid = 15146197 | doi = 10.1038/nbt971 }}
* {{cite journal | vauthors = Thiesen HJ | title = Multiple genes encoding zinc finger domains are expressed in human T cells | journal = The New Biologist | volume = 2 | issue = 4 | pages = 363–74 | date = Apr 1990 | pmid = 2288909 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu X]]
[[Kategorija:Citogenetika]]</text>
      <sha1>4s3l5a9mmo3ek9nkdpvhn05wqyqz1g4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XXXX sindrom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>475219</id>
    <revision>
      <id>3926534</id>
      <parentid>3919646</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:15:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39963" sha1="hcryfk972ju8al8wr6psk22uoljrx3v" xml:space="preserve">{{Infokutija bolest
 |ime            = Tetrasomija X&lt;br&gt;Sindrom 48,XXXX)
 |slika      = File:G-banded-chromosomal-analysis-showing-48-XXXX.jpg
 |opis         = Kariotip tetrasomije X
*Simptomi: Intelektualna invalidnost, dismorfologija lica, srčane mane, koštane anomalije, visok stas
 *Pojava: pri [[oplodnja|oplodnji]]       
 *Trajanje: Doživotno     
 *Uzrok:         = [[Nerazdvajanje]]
 *Dijagnoza: Analiza  [[kariotip]]a
 *Diferencijalne:    = [[Trisomija X]], [[pentasomija X]], [[Downov sindrom]]
}}

'''Tetrasomija X''', znana i kao  '''sindrom 48,XXXX''', je [[hromosomski poremećaj]] u kojem žena ima četiri, a ne dvije kopije [[hromosom X|X hromosoma]]. Povezan je s [[intelektualna invalidnost|intelektualnom invalidnošću]] različite težine, karakterističnim &quot;grubim&quot; crtama lica, [[srčana mana|srčanim mahanama]] i skeletnim anomalijama, kao što su povećana visina, [[klinodaktilija]] (iskrivljeni  [[mali prst]]i ) i [[radioulnina sinostoza]] (spajanje dugih kostiju na podlaktici). Tetrasomija X je rijetko stanje, s nekoliko medicinski priznatih slučajeva; procjenjuje se da se javlja kod približno 1/50.000 do 1/100.000 žena.

Poremećaj ima širok spektar simptoma, s [[fenotip]]ovima u rasponu od blagih do ozbiljnih. Sumnja se da je nedovoljno dijagnosticirana, kao i drugi poremećaji spolnih hromosoma. Ishodi života se razlikuju; neke žene imale su obrazovanje, zaposlenje i djecu, dok su druge ostale ovisne i u odrasloj dobi. Čini se da životni vijek nije bitno smanjen. Tetrasomija X ima fenotipsko preklapanje s nizom češćih poremećaja, kao što su [[trisomija X]] i [[Downov sindrom]], a dijagnoza je obično nejasna prije testiranja hromosoma.

Tetrasomija X se uglavnom ne nasljeđuje, već se javlja slučajnim događajem koji se naziva [[nerazdvajanje]] tokom razvoja [[gamet]]a ili [[zigot]]a. Formalni termin za [[kariotip]] za tetrasomiju X je 48, XXXX, jer je stanje tipizirano komplementom od 48 hromosoma, a ne 46 kao u normalnom ljudskom razvoju.

==Ispoljavanje ==
Tetrasomija X ima varijabilnu prezentaciju sa spektrom ozbiljnosti, a nedostaju joj očigledne kliničke abnormalnosti koje mogu dovesti do konačne dijagnoze u odsustvu testiranja.&lt;ref name=&quot;pediatrics&quot;&gt;{{cite journal|title=Sex chromosome tetrasomy and pentasomy|url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_1995-10_96_4/page/672|journal=Pediatrics|volume=96|issue=4|pages=672–682|date=oktobar 1995|vauthors=Linden MG, Bender BG, Robinson A|pmid=7567329}}&lt;/ref&gt; Prepoznatljive karakteristike uključuju povećanu visinu i blagu [[intelektualna invalidnost|intelektualnu invalidnost]]; prosječna visina odrasle osobe je 169&amp;nbsp;cm, u poređenju sa referentnom visinom od oko 162&amp;nbsp;cm za žene u  zapadnom svijetu,&lt;ref name=&quot;cdc&quot;&gt;{{cite journal|url=https://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_03/sr03_039.pdf|title=Anthropometric reference data for children and adults: United States, 2011–2014|journal=National Health Statistics Reports|volume=11|date=august 2016|author=US Dept. of Health and Human Services|display-authors=etal|access-date=23. 3. 2021|archive-date=2. 2. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202010330/https://www.cdc.gov/nchs/data/series/sr_03/sr03_039.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Australia&gt;{{cite web|title=Australian health survey: first fesults|url=http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/4338.0main+features212011-13|publisher=Australian Bureau of Statistics|access-date=23. 3. 2021|date=29. 10. 2012|archive-date=20. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120095340/http://www.abs.gov.au/ausstats/abs@.nsf/Lookup/4338.0main+features212011-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt; dok je pregled prvih 27 žena kojima je dijagnosticirana tetrasomija X utvrdio [[koeficijent inteligencije|IQ]] u rasponu od 30 do 101, sa prosjekom 62.&lt;ref name=&quot;hereditas&quot; /&gt; Iako je neki stepen intelektualnog invaliditeta tradicionalno karakterističan, dva slučaja prijavljena u medicini bila su normalne inteligencije. Neurorazvojna varijabilnost kod tri mlade djevojke s rijetkim hromozomskim poremećajem,&lt;ref name=&quot;ajmg&quot;&gt;{{cite journal|title=Neurodevelopmental variability in three young girls with a rare chromosomal disorder, 48,XXXX|journal=American Journal of Medical Genetics Part A|volume=167A|issue=10|pages=2251–2259|date=18. 6. 2015|vauthors=Samango-Sprouse C, Keen C, Mitchell F, Sadeghin T, Gropman A|doi=10.1002/ajmg.a.37198}}&lt;/ref&gt; i organizacije pacijenata prijavljuju članove koji su pogođeni samo određenim [[smetnje u učenju|smetnjama u učenju]] kao što je [[disleksija]].&lt;ref name=&quot;unique&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rarechromo.org/media/information/Chromosome_X/Tetrasomy_X%20FTNW.pdf|title=Tetrasomy X|work=Unique|vauthors=Unique, Rooman R, Hultén M|date=2005|access-date=23. 3. 2021|archive-date=18. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318195853/https://www.rarechromo.org/media/information/Chromosome_X/Tetrasomy_X%20FTNW.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Kašnjenje pro[[govor]]avanja i [[kašnjenje jezika]]  mogu biti povezani sa tetrasomijom X, iako je to nejasno; neki izvještaji opisuju govorne i jezične sposobnosti u skladu s ukupnom inteligencijom, dok drugi opisuju probleme neovisne o inteligenciji, posebno s ispitanicima koji imaju normalnu inteligenciju, ali sa značajnim jezičkim kašnjenjima.&lt;ref name=&quot;jmg&quot;&gt;{{cite journal|title=A case of 48,XXXX female with normal intelligence|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1972-06_9_2/page/230|journal=Journal of Medical Genetics|volume=9|issue=2|pages=230–232|date=juni 1972|vauthors=Blackston RD, Chen AT|doi=10.1136/jmg.9.2.230|pmid=5046634|pmc=1469029|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Brojne anomalije lica i mišićno-koštanog sistema zajedničke su svim [[aneuploidija]]ma [[spolni hromosom|spolnih hromosoma]]. Aneuploidija je prisustvo previše ili premalo hromosoma u ćeliji,&lt;ref name=&quot;eh&quot;&gt;{{cite journal|title=Aneuploidy: a common and early evidence-based biomarker for carcinogens and reproductive toxicants|journal=Environmental Health|volume=15|issue=97|date=12. 10. 2016|vauthors=Mandrioli D, Belpoggi F, Silbergeld EK, Perry MJ|doi=10.1186/s12940-016-0180-6|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;}} uključujući [[polisomija|polisomiju]] hromosoma X, kao što je tetrasomija X.&lt;ref name=&quot;trisomy&quot;&gt;{{cite journal|title=A review of trisomy X (47,XXX)|journal=Orphanet Journal of Rare Diseases|volume=5|issue=8|date=11. 5. 2010|vauthors=Tartaglia NR, Howell S, Sutherland A, Wilson R, Wilson L|page=8|doi=10.1186/1750-1172-5-8|pmid=20459843|pmc=2883963|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Učestala obilježja su i [[epikantusni nabor]] (dodatni kožni nabot u uglovima očnih kapaka i and [[hipertelorizam]] (široko razmaknute oči). U više izvještaja karakteristične crte lica opisane su kao &quot;grube&quot;.&lt;ref name=&quot;pituitary&quot;&gt;{{cite journal|title=Acromegaloidism with normal growth hormone secretion associated with X-Tetrasomy|journal=Pituitary|volume=9|issue=2|pages=145–149|date=10. 7. 2006|vauthors=Álvarez-Vázquez P, Rivera A, Figueroa I, Páramo C, García-Mayor RV|doi=10.1007/s11102-006-9330-0|pmid=16832583}}&lt;/ref&gt; Ove [[morfologija|dismorfne osobine]] su relativno blage i ne moraju se &quot;isticati u gomili&quot;;  općenito, polisomija X hromosoma nije povezana s teškom fizičkom dismorfizmom, iako tetrasomija i [[pentasomija X]] imaju tendenciju da budu nešto uočljivije u ovom pogledu od blaže i češće [[trisomija X|trisomije X]]. [[Hipotonija]] (smanjem mišićni tonus), sa često teškom i ranom pojavom, često je uočena mišićno-koštana abnormalnost.&lt;ref name=&quot;ejp&quot;&gt;{{cite journal|title=Tetrasomy and pentasomy of the X chromosome|journal=European Journal of Pediatrics|volume=170|issue=10|pages=1325–1327|date=18. 5. 2011|vauthors=Schoubben E, Decaestecker K, Quaegebeur K, Danneels L, Mortier G, Cornette L|doi=10.1007/s00431-011-1491-9|pmid=21590264}}&lt;/ref&gt; Česti su  [[klinodaktilja]], savijanje prema unutra [[mali prst|malog prsta]] i [[radioulnarna sinostoza]], spajanje dugih kostiju u podlaktici. Zubne abnormalnosti povezane su sa sindromom, posebno [[taurodontizam]], gdje je  zubna [[pulpa (zub)|pulpa]] povećana i proteže se u korijene.&lt;ref name=&quot;bjmg&quot;&gt;{{cite journal|title=48,XXXX, a rare aneuploidy|journal=Balkan Journal of Medical Genetics|volume=12|issue=1|pages=65–68|date=2009|vauthors=Kaur A, Pandi M, Singh JR|doi=10.2478/v10034-009-0006-8|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Ovi nalazi nisu jedinstveni za tetrasomiju X; epikantusni nabori i hipertelorizam se vide kod trisomije X, dok su klinodaktilija i radioulnarna sinostoza zajedničke svim aneuploidijama spolnih hromosoma,&lt;ref name=&quot;orphanet&quot;&gt;{{cite journal|title=Klinefelter syndrome and other sex chromosomal aneuploidies|journal=Orphanet Journal of Rare Diseases|volume=1|issue=1|date=24. 10. 2006|vauthors=Visootsak J, Graham JM|page=42|doi=10.1186/1750-1172-1-42|pmid=17062147|pmc=1634840|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; a taurodontizam je prevladavajući u polisomiji X.&lt;ref name=&quot;xyclinic&quot;&gt;{{cite journal|title=The eXtraordinarY Kids Clinic: an interdisciplinary model of care for children and adolescents with sex chromosome aneuploidy|journal=Journal of Multidisciplinary Healthcare|volume=8|issue=1|date=17. 7. 2015|vauthors=Tartaglia N, Howell S, Wilson R, Janusz J, Boada R, Martin S, Frazier JB, Pfeiffer M, Regan K, McSwegin S, Zeitler P|pages=323–334|doi=10.2147/JMDH.S80242|pmid=26229481|pmc=4514383}}&lt;/ref&gt;

Srčane greške različitih tipova povezane su sa sindromom, iako u nejasnoj prevalenciji. Organizacije pacijenata izvještavaju da je približno jedna trećina slučajeva u njenom članstvu imala urođene srčane greške, što je veći udio nego što je zabilježeno u medicinskoj literaturi. Većina medicinskih izvještaja o tetrasomiji X datira iz 1960-ih i 1970-ih, otvarajući mogućnost da se ova povećana stopa izvještaja odnosi na dugoročno preživljavanje novorođenčadi rođene sa urođenim srčanim mahanama.&lt;ref name=&quot;jaha&quot;&gt;{{cite journal|title=Survival in children with congenital heart disease: have we reached a peak at 97%?|journal=Journal of the American Heart Association|volume=9|issue=22|pages=e017704|date=6. 11. 2020|vauthors=Mandalenakis Z, Giang KW, Eriksson P, Liden H, Synnergren M, Wåhlander H, Fedchenko M, Rosengren A, Dellborg M|doi=10.1161/JAHA.120.017704|pmid=33153356|pmc=7763707|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Srčane greške koje se često prijavljuju uključuju ''[[patent ductus arteriosus]]''&lt;ref name=&quot;hkjpaed&quot;&gt;{{cite journal|title=Tetrasomy X in a child with multiple abnormalities: case report and literature review from China|journal=Hong Kong Journal of Paediatrics|volume=19|issue=1|pages=37–40|date=januar 2014|vauthors=Xiong WY, Jiang ZY, Zou CC}}&lt;/ref&gt; i [[defekt komorske pregrade]] s.&lt;ref name=&quot;ip&quot;&gt;{{cite journal|title=Mosaic pentasomy X/tetrasomy X syndrome and premature ovarian failure|journal=Indian Pediatrics|volume=48|issue=5|pages=402–404|date=17. 5. 2011|vauthors=Wood A, Kleis L, Toriello H, Cemeroglu AP|pmid=21654007}}&lt;/ref&gt; Problemi s bubrezima i mokraćnim mjehurom slabo su povezani sa ovim sindromom, kao i [[epilepsija]].&lt;ref name=&quot;acta&quot;&gt;{{cite journal|title=Tetrasomy X, a rare cause of epilepsy and behavior disorder|journal=Acta Scientific Neurology|volume=3|issue=9|pages=56–58|date=septembar 2020|vauthors=Bilge S, Mert GG, Özcan N, Özcanyüz D}}&lt;/ref&gt; Epilepsija u aneuploidijama spolnih hromozoma uglavnom je blaga, podložna liječenju i često s vremenom umanjuje ili nestaje.&lt;ref name=&quot;axys&quot;&gt;{{cite web|url=https://genetic.org/wp-content/uploads/2020/12/AXYS-Consensus-Document-Seizures-and-Tremors.-pdf.pdf|title=Seizures and tremor in people with X &amp; Y chromosome variations|work=AXYS: Association for X and Y Chromosome Variations|vauthors=AXYS, Berry Kravis E|date=decembar 2020|access-date=26. 3. 2021}}&lt;/ref&gt; Područje od posebnog interesa je potencijalna povezanost između tetrasomije X i [[autoimunost|autoimunskog poremećaja]], posebno [[lupus]]a, koja je zabilježena kod dvije žene s tetrasomijom X i čini se da je sve češća kako se broj X hromosoma povećava.&lt;ref name=&quot;sar&quot;&gt;{{cite journal|title=Female polysomy-X and systemic lupus erythematosus|journal=Seminars in Arthritis and Rheumatism|volume=43|issue=4|pages=508–512|date=2014|vauthors=Slae M, Heshin-Bekenstein M, Simckes A, Heimer G, Engelhard D, Eisenstein EM|doi=10.1016/j.semarthrit.2013.07.014|pmid=24012046}}&lt;/ref&gt;

Psihološki  [[fenotip]] i [[ponašanje]] pri  tetrasomiji X su nedovoljno proučavani. Neki izvještaji opisuju djevojke i žene s tetrasomijom X kao općenito mirne i ugodne, dok drugi navode [[emocijska labilnost|emocijsku labilnost]] i neprimjereno ponašanje. Porodična pozadina i okolina imaju značajan uticaj na ponašanje i slučajeve s ozbiljnom poremećajem u ponašanju često imaju slično disfunkcionalne srodnike bez utjecaja. Izražena jezična kašnjenja i [[izvršna disfunkcija]] uobičajeni su nagovještaji problema u ponašanju zbog poteškoća koje uzrokuju obrazovno, profesionalno i socijalno funkcioniranje.  Poznato je da je i kod muškaraca i kod žena polisomija X-hromosoma povezano sa [[psihoza|psihozom]],&lt;ref name=&quot;bulletin&quot;&gt;{{cite journal|title=Schizophrenia and sex chromosome anomalies|url=https://archive.org/details/sim_schizophrenia-bulletin_1994_20_3/page/495|journal=Schizophrenia Bulletin|volume=20|issue=3|pages=495–505|date=1994|vauthors=DeLisi LE, Friedrich U, Wahlstrom J, Boccio-Smith A, Forsman A, Eklund K, Crow TJ|doi=10.1093/schbul/20.3.495|pmid=7973466|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; a poznat je slučaj djevojčice s tetrasomijom X i [[shizofrenija|šizofrenije s početkom u djetinjstvu]].&lt;ref name=&quot;aacap&quot;&gt;{{cite journal|title=Schizophrenia in a 48,XXXX child|url=https://archive.org/details/journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_1988-07_27_4/page/474|journal=Journal of the American Academy of Child &amp; Adolescent Psychiatry|volume=27|issue=4|pages=474–478|date=juli 1988|vauthors=O'Connor MJ, Sherman J|doi=10.1097/00004583-198807000-00016|pmid=3182603}}&lt;/ref&gt; Izvještaji roditelja opisuju djecu i mlade koji su uglavnom ugodni i privrženi, a sramežljivi i imaju problema u vezi s gnjevom, promjenom raspoloženja i frustracijom zbog nesposobnosti za komunikaciju.

Tetrasomija X može ometati [[pubertet]]ski razvoj. Od odraslih žena sa tetrasomijom X, polovina je imala normalan pubertetni razvoj sa [[menarha|menarhom]] u odgovarajućoj dobi, dok je druga polovina imala neki oblik pubertetske disfunkcije, kao što je [[primarna amenoreja]], a zabilježeni su neredovni menstruacijski ciklusi ili nepotpuni razvoj [[sekundarne spolne oznake|sekundarnih spolnih obilježja]], [[preuranjeno zatajivanje jajnika]] ili rana [[menopauza]].&lt;ref name=&quot;jpem&quot;&gt;{{cite journal|title=Growth and ovarian function in girls with 48,XXXX karyotype – patient report and review of the literature|journal=Journal of Pediatric Endocrinology &amp; Metabolism|volume=15|issue=7|pages=1051–1055|date=2002|vauthors=((Rooman RPA)), Van Driessche K, ((Du Caju MVL))|doi=10.1515/JPEM.2002.15.7.1051|pmid=12199336}}&lt;/ref&gt; U trisomiji X, prijevremena menopauza se dogodila u dobi između 19 i 40 godina, dok je u tetrasomiji X zabilježena u dobi od 15 godina.&lt;ref name=&quot;ejp2&quot;&gt;{{cite journal|title=Premature ovarian failure due to tetrasomy X in an adolescent girl|journal=European Journal of Pediatrics|volume=173|issue=12|pages=1627–1630|date=decembar 2014|vauthors=Kara C, Üstyol A, Yılmaz A, Altundağ E, Oğur G|doi=10.1007/s00431-013-2209-y|pmid=24221609}}&lt;/ref&gt; U tetrasomiji X, kao i za druge uzroke prerane menopauze ili nepotpunog puberteta, neki autori preporučuju [[nadomjesna hormonska terapija|nadomjesnu hormonsku terapiju]]. Osobe sa  tetrasomijom X mogu biti  je plodne, a zabilježena su tri slučaja žena koje su rađale. Jedna žena imala je dvoje djece, jedno s normalnim hromosomskim  komplementom, a drugo s [[Downov sindrom|Downovim sindromom]]. Dvije žene imale su po jedno dijete; jedna je  imala kćer s normalnim hromosomima, dok je druga imao mrtvorođeno dijete sa [[omfalokela|omfalokelom]].&lt;ref name = &quot;pediatrics&quot; /&gt;

== Uzroci == 
[[slika:XXXX syndrome.svg|thumb|Nerazdvajanje u tetrasomiji X]]
Tetrasomija X, kao i drugi [[aneuploidija|aneuploidni]] poremećaji, uzrokovana je procesom koji se naziva [[nedisjunkcija]]. Do nedisunkcije dolazi kada se [[homologni hromosom]] ili [[sestrinska hromatida]] ne odvoje pravilno tokom [[mejoza|mejoze]], procesa koji proizvodi [[spolne ćelije]]  (jajašca ili spermu) i rezultiraju spolnim ćelijama sa previše ili premalo hromosoma.&lt;ref name=&quot;mb&quot;&gt;{{cite journal|title=Mechanisms of oocyte aneuploidy associated with advanced maternal age|journal=Mutation Research/Reviews in Mutation Research|volume=785|date=4. 7. 2020|vauthors=Mikwar M, MacFarlane AJ, Marchetti F|page=108320|doi=10.1016/j.mrrev.2020.108320|pmid=32800274|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; U konkretnom slučaju, tetrasomije i pentasomije spolnih hromosomska, nedisjunkcija se javlja više puta kod istog roditelja; konkretno za tetrasomiju X, svi poznati slučajevi naslijedili su ili tri majčina X hromosoma i jedan očinski, ili četiri majčinska X, bez očevog doprinosa &lt;ref name=&quot;hg&quot;&gt;{{cite journal|title=Analysis of non-disjunction in sex chromosome tetrasomy and pentasomy|journal=Human Genetics|volume=85|issue=6|pages=648–850|date=oktobar 1990|vauthors=Hassold T, Pettay D, May K, Robinson A|doi=10.1007/bf00193591|pmid=1977687}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;multi&quot;&gt;{{cite journal|title=Multiple origins of X chromosome tetrasomy|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1994-05_31_5/page/424|journal=Journal of Medical Genetics|volume=31|issue=5|pages=424-425|date=maj 1994|vauthors=Robinson WP, Binkert F, Schnizel AA, Basaran S, Mikelsaar R|pmc=1049884|doi=10.1136/jmg.31.5.424|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Uzrok ovog specifičnog obrasca nasljeđivanja nije jasan. Jedna rana istraživačka grupa predložila je da zbog jaza u prevalenciji između srodnih stanja [[49, XXXXY]], koja ima sličnu prevalenciju kao tetrasomija X i [[pentasomija X]], koja je daleko rjeđa, X-hromosomi po ocu često se mogu izgubiti u aneuploidiji visokog nivoa.&lt;ref name=&quot;hg2&quot;&gt;{{cite journal|title=X pentasomy: a case and review|url=https://archive.org/details/human-genetics_1979_52_1/page/66|journal=Human Genetics|volume=52|issue=1|pages=66–77|date=novembar 1979|vauthors=Archidiacono N, Rocchi M, Valente M, Filipi G|doi=10.1007/bf00284599|pmid=527976}}&lt;/ref&gt; U novije vrijeme, nagađanja se temelje na [[genom|genomskom utiskivanju]], sa sugestijom da bi slično velik broj očinskih X-hromosoma bio nespojiv sa životom.&lt;ref name=&quot;abc&quot;&gt;{{cite journal|title=Análisis clínico y molecular de una pacientecon pentasomia del cromosoma X|journal=Acta Biológica Colombiana|volume=15|issue=2|pages=61-72|date=maj 2010|vauthors=((Arbelaez HEM)), ((Aldana CTS)), ((Bravo NCC)), Ospina SY, ((Mendoza DJF))|language=es}}&lt;/ref&gt; Do nedisjunkcije može doći i nakon začeća, što često rezultira [[Mozaik (genetika)|mozaičnim]] [[kariotip]]om.&lt;ref name=&quot;hru&quot;&gt;{{cite journal|title=Meiotic and mitotic nondisjunction: lessons from preimplantation genetic diagnosis|journal=Human Reproduction Update|volume=10|issue=5|pages=401–407|date=1. 10. 2004|vauthors=Kuliev A, Verlinsky Y|doi=10.1093/humupd/dmh036|pmid=15319376|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Nerazdvajanje je povezano sa uznapredovalom  dobi majke.&lt;ref name=&quot;bop&quot;&gt;{{cite journal|title=Meiotic origins of maternal age-related aneuploidy|journal=Biology of Reproduction|volume=86|issue=1|pages=1–7|date=1. 1. 2012|vauthors=Chiang T, Schultz RM, Lampson MA|doi=10.1095/biolreprod.111.094367|pmid=21957193|pmc=3313661|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; U uobičajenim aneuploidijama kao što je [[Downov sindrom]], veza sa dobom majke opsežno se proučava.&lt;ref name=&quot;ds&quot;&gt;{{cite book|title=Genetics and Etiology of Down Syndrome|chapter=Etiology of Down Syndrome: Risk of Advanced Maternal Age and Altered Meiotic Recombination for Chromosome 21 Nondisjunction|pages=23–31|last1=Dey|first1=Subrata Kumar|last2=Ghosh|first2=Sujoy|publisher=IntechOpen|location=London|date=29. 8. 2011|isbn=978-953-307-631-7}}&lt;/ref&gt; Kod osoba sa [[Klinefelterov sindrom|Klinefelterovim sindromom]], najčešćom i najviše proučavanom aneuploidijom spolnih hromosoma, incidencija se znatno povećava s porastom dobi majke.&lt;ref name=&quot;jcem&quot;&gt;{{cite journal|title=Prenatal and postnatal prevalence of Klinefelter syndrome: a national registry study|journal=Journal of Clinical Endocrinology &amp; Metabolism|volume=88|issue=2|pages=622–626|date=1. 2. 2003|vauthors=Bojesen A, Juul S, Gravholt GH|doi=10.1210/jc.2002-021491|pmid=12574191|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Manje se razumije uloga majčine dobi u uvjetima tetrasomije spolnih hromosoma i pentasomije, prvenstveno zbog njihove rijetkosti, a nije utvrđena jasna veza.&lt;ref name=&quot;hereditas&quot;&gt;{{cite journal |title= Women with tetra-X (48,XXXX)|url= https://archive.org/details/sim_hereditas_1977_85_2/page/151|journal=Hereditas|volume=85|issue=2|pages=151–156|year=1977|vauthors=Nielsen J, Homma A, Christiansen F, Rasmussen K|doi= 10.1111/j.1601-5223.1977.tb00962.x |pmid=885729 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;crog&quot;&gt;{{cite journal|title=A new case of prenatally diagnosed pentasomy X: review of the literature|journal=Case Reports in Obstetrics and Gynecology|volume=2015|date=29. 1. 2015|vauthors=((Pirollo LMA)), Salehi LB, Sarta S, Cassone M, Capogna MV, Piccione E, Novelli G, Pietropolli P|pmc=4325205|doi=10.1155/2015/935202|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Tetrasomija X je obično slučajna pojava i ne ponavlja se u istoj porodici. U rijetkim slučajevima može biti povezana s majkom koja ima [[trisomijaX|trisomiju X]], mozaik ili na neki drugi način. Nije uzrokovana faktorima okoline.

== Dijagnoza i diferencijacija polisomija ==
[[Aneuploidija|Aneuploidni]] hromosom, kao što je tetrasomiji X, dijagnosticira se putem analize [[kariotip]]a,&lt;ref name=&quot;natureed&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/chromosomal-abnormalities-aneuploidies-290/|title=Chromosomal abnormalities: aneuploidies|work=Nature Education|vauthors=O'Connor C|date=2008|access-date=24. 3. 2021|archive-date=3. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103224725/https://www.nature.com/scitable/topicpage/chromosomal-abnormalities-aneuploidies-290/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; postupak u kojem se hromosomi testiraju iz krvi, koštane srži, [[amnion]]ske tečnosti ili ćelija placente.&lt;ref name=&quot;medline&quot;&gt;{{cite web|url=https://medlineplus.gov/ency/article/003935.htm|title=Karyotyping|work=MedlinePlus|vauthors=Edens Hurst AC, Zieve D, Conaway B|date=2. 4. 2021|access-date=9. 4. 2021}}&lt;/ref&gt; Zbog značajnog [[diferencijalna dijagnoza|diferencijalnog dijagnoznosticiranja]] potencijala, dijagnoza se ne može postaviti samo na osnovu [[fenotip]]a.

Tetrasomija X ima mnogo mogućnosti za diferencijalnu dijagnozu, s više drugih stanja koja se preklapaju sa fenotipom. Jedna diferencijalna dijagnoza je [[trisomija X]], u kojoj žena ima tri kopije X hromosoma. Ta dva stanja imaju preklapajuće fenotipove sa širokim rasponom ozbiljnosti.&lt;ref name=&quot;ajhg&quot;&gt;{{cite journal|title=Divergent phenotypes among 48,XXXX and 47,XXX females|journal=American Journal of Human Genetics|volume=22|issue=3|pages=326–335|date=maj 1970|vauthors=Telfer MA, Richardson CE, Helmken J, Smith GF|pmid=4392739|pmc=1706538}}&lt;/ref&gt; Obje su povezane sa [[hipotonija|hipotonijom]], blagim anomalijama lica, kao što su [[hipertelorizam]] i [[epikantusni nabor]]i, povećanom visinom, Tu su i  [[preuranjeno zatajenje jajnika]] i određeno smanjenje [[inteligencija|inteligencije]]. Međutim, fenotip tetrasomije X općenito je teži od fenotipa trisomije X. Pored toga, iako su obje u određenoj mjeri povezane s visokim rastom, povezanost je mnogo jača za trisomiju X.&lt;ref name=&quot;unique&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ajmga2&quot;&gt;{{cite journal|title=Increased number of sex chromosomes affects height in a nonlinear fashion: A study of 305 patients with sex chromosome aneuploidy|journal=American Journal of Medical Genetics Part A|volume=152A|issue=5|pages=1206–1212|date=maj 2010|vauthors=Ottesen AM, Aksglaede L, Garn I, Tartaglia N, Tassone F, Gravholt CH, Bojesen A, ((Sørensen K)), ((Jørgensen N)), Rajpert-De Meyts E, Gerdes T, Lind AM, Kjaergaard S, Juul A|doi=10.1002/ajmg.a.33334|pmid=20425825|pmc=5454803}}&lt;/ref&gt; Klinička slika  je složenije zbog mogućnosti [[Mozaik (genetika)|mozaicizma]], gdje su prisutne i ćelijske linije 47, XXX i 48, XXXX; takvi slučajevi su često, ali ne sigurno, bliži profilu tetrasomije nego trisomije.&lt;ref name=&quot;jmdr2&quot;&gt;{{cite journal|title=Mosaic XXX/XXXX sex chromosome complement case report and review of literature|journal=Journal of Mental Deficiency Research|volume=14|issue=2|pages=141–148|date=1970|vauthors=Rerrick EG|doi=10.1111/j.1365-2788.1970.tb01108.x|pmid=5512214}}&lt;/ref&gt; Osim jednostavnog mozaicizma 47, XXX / 48, XXXX, zabilježen je i složeni mozaicizam 46, XX / 47, XXX / 48, XXXX.&lt;ref name=&quot;aps&quot;&gt;{{cite journal|title=Cutis verticis gyrata in a woman with supernumerary X chromosomes (46,XX/47,XXX/48,XXXX)|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=46|issue=2|pages=120–125|date=1970|vauthors=Olanders S, Wålinder J|doi=10.1111/j.1600-0447.1970.tb02107.x|pmid=5478539}}&lt;/ref&gt;

[[Pentasomija X]], kariotip sapet X hromohoma, još je jedna od glavnih diferencijalnih dijagnoza. Fenotip pentasomije X je sličan, ali u prosjeku teži. Intelektualni invaliditet je teži, sa prosječnim IQ-om 50, a pubertetsko kašnjenje ili nepotpuni pubertet su češći.  Za razliku od ostalih polisomija X-hromosoma, pentasomija X povezana je sa [[nizak rast|niskim rastom]].&lt;ref name = &quot;trisomy&quot;/&gt; Slično tome, pentasomija X je obično povezana sa nalazima koji su rijetki u tetrasomiji X, kao što su [[mikrocefalija]] i [[ograničenje intrauterinog rasta]].&lt;ref name=&quot;ejp&quot;/&gt; Izviješteni su slučajevi sa mozaicizmom  48,XXXX/49,XXXXX, koji su često kategorizirani u pentasomiju X.&lt;ref name=&quot;ap&quot;&gt;{{cite journal|title=The 49,XXXXX syndrome|url=https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_1979-09_68_5/page/769|journal=Acta Paediatrica|volume=68|issue=5|pages=769–771|date=septembar 1979|vauthors=Cirillo Silengo A, Davi GF, Franceschini P|doi=10.1111/j.1651-2227.1979.tb18456.x}}&lt;/ref&gt; Publicirani su i kompleksni mozaicizmi, kao što su 47,XXX/48,XXXX/49,XXXXX&lt;ref name=&quot;ip&quot;/&gt; i 45,X0/46,XX/47,XXX/48,XXXX/49,XXXXX.&lt;ref name=&quot;im&quot;&gt;{{cite journal|title=Pentasomy X mosaic in two adult sisters with diabetes mellitus|journal=Internal Medicine|volume=31|issue=9|pages=1102–1106|date=septembar 1992|vauthors=Nakano S, Sasame A, Azukizawa S, Kigoshi T, Uchida K, Takahashi H, Morimoto S|doi=10.2169/internalmedicine.31.1102|pmid=1421717|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Dodatna diferencijalna dijagnoza u nekim slučajevima je [[Downov sindrom]]. Neki slučajevi tetrasomije X opisani su kao da imaju &quot;lažni zrak trisomije 21&quot; (temeljna hromosomska aneuploidija u Downovom sindromu), a analiza kariotipa rezultira dijagnozom tetrasomije X,  izvedeno je zbog sumnje na Downov sindrom.&lt;ref name=&quot;ae&quot;&gt;{{cite journal|title=A new case of tetrasomy X in a 8 year old girl|journal=Acta Endocrinologica|volume=8|issue=4|pages=627–632|date=oktobar 2012|vauthors=Plaiasu V, Ochiana D, Motei G, Anca IA|doi=10.4183/aeb.2012.627}}&lt;/ref&gt; Međutim, ovo je samo diferencijalna dijagnoza za podskup slučajeva, dok drugi imaju normalnije fenotipove ili abnormalnosti koje nisu u skladu s Downovim profilom.  Problem  je kompliciran zapažanjem da je određeni broj žena s polisomijom X hromosoma, uključujući tetrasomiju X, imao djecu s Downovim sindromom.&lt;ref name=&quot;pediatrics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jmg3&quot;&gt;{{cite journal|title=Triple X female and a Down's syndrome offspring|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1972-06_9_2/page/238|journal=Journal of Medical Genetics|volume=9|issue=2|pages=238–239|date=juni 1972|vauthors=Singer J, Sachdeva S, Smith GF, Hsia JY|doi=10.1136/jmg.9.2.238|pmid=4261628|pmc=1469037}}&lt;/ref&gt;

== Prognoza ==
Dugoročna prognoza za tetrasomiju X čini se generalno dobrom. Iako je očekivani životni vijek nejasan, pacijentima je dijagnosticirana u 50-ima i 60-ima, a dugoročno praćenje pojedinačnih slučajeva pokazuje zdravo starenje uz dobro fizičko zdravlje. Neke žene žive potpuno neovisno, dok druge zahtijevaju uporniju podršku roditelja i njegovatelja, u skladu s drugim sindromima intelektualnog invaliditeta slične težine. [Mnoge su sposobne raditi skraćeno radno vrijeme, a neke puno vrijeme; neke mlade žene pohađaju [[fakultet|tercijarno obrazovanje]], uglavnom  stručno [[obrazovanje]].&lt;ref name = &quot;livingwith&quot; /&gt; Devojke i žene sa tetrasomijom X i dobrim ishodima tipiziraju podržavajuće porodično okruženje i snažno lično zalaganje za njihov uspjeh; &quot;[djeca] su bila izložena raznim različitim aktivnostima i iskustvima i hvale se za njihove snage, dok su njihova ograničenja i kašnjenja svedeni na minimum&quot;.

== Epidemiologija ==
Dijagnosticira se samo oko 100 poznatih slučajeva tetrasomije X. Uzimajući u obzir varijabilni fenotip, organizacije za podršku tetrasomiji X i istraživači smatraju da vjerovatno ima više slučajeva koji nisu došli do medicinske pomoći. To je zajedničko svim aneuploidijama spolnih hromosoma, koje imaju vrlo niske stope dijagnoze u usporedbi s njihovom ukupnom prevalencijom stanovništva.&lt;ref name =&quot;trisomy&quot;/&gt; Pojave tetrasomije i pentasomije spolnih hromosoma  ukupno se javljaju u 1/18.000 do 1/100.000 živorođenih muškaraca, a nešto su rjeđe kod žena.&lt;ref name=&quot;pediatrics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ap2&quot;&gt;{{cite journal|title=48,XXYY, 48,XXXY and 49,XXXXY syndromes: not just variants of Klinefelter syndrome|journal=Acta Paediatrica|volume=100|issue=6|pages=851–860|date=juni 2011|vauthors=Tartaglia N, Ayari N, Howell S, D'Epagnier C, Zeitler P|doi=10.1111/j.1651-2227.2011.02235.x|pmid=21342258|pmc=3314712}}&lt;/ref&gt; Neke specifične procjene prevalencije tetrasomije X kreću se oko 1/50 000,&lt;ref name=&quot;psychopathology&quot;&gt;{{cite book|title=Psychopathology of Childhood and Adolescence: A Neuropsychological Approach|pages=596–597|chapter=Sex Chromosome Aneuploidies|last1=Wilson|first1=Rebecca|last2=Bennett|first2=Elizabeth|last3=Howell|first3=Susan E|last4=Tartaglia|first4=Nicole|publisher=Springer Publishing|location=New York|date=20. 12. 2012|isbn=978-0826109200}}&lt;/ref&gt; dok su uvjeti s istim brojem dijagnosticiranih slučajeva procijenili prevalenciju populacije od oko 1/85.000 do 1/100.000.&lt;ref name=&quot;unique49&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.rarechromo.org/media/information/Chromosome_X/XXXXY%20syndrome%20FTNW.pdf|title=XXXXY syndrome|work=Unique|vauthors=Unique, Tartaglia N|date=2020|access-date=26. 3. 2021|archive-date=21. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321053443/https://www.rarechromo.org/media/information/Chromosome_X/XXXXY%20syndrome%20FTNW.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Tetrasomija X javlja se samo kod žena, jer je [[hromosom Y]] u većini slučajeva neophodan za spolni razvoj muškarca.&lt;ref name=&quot;gard&quot;&gt;{{cite web|url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/7754/tetrasomy-x|title=Tetrasomy X|work=Genetic and Rare Diseases Information Center|date=19. 2. 2014|access-date=10. 4. 2021|archive-date=28. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190528122930/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/7754/tetrasomy-x|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;biopsych&quot;&gt;{{cite journal|title=Female-to-male transsexual with 47,XXX karyotype|journal=Biological Psychiatry|volume=48|issue=1|pages=1116–1117|date=1. 12. 2000|vauthors=Turan MT, Eşel E, Dündar M, Candemir Z, Baştürk M, Sofuoğlu S, Özkul Y|doi=10.1016/S0006-3223(00)00954-9|pmid=11094147}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajmgtrisomy&quot;&gt;{{cite journal|title=47,XXX male: A clinical and molecular study|journal=American Journal of Medical Genetics|volume=98|issue=4|pages=353–356|date=1. 2. 2001|vauthors=Ogata T, Matsuo M, Muroya K, Koyama Y, Fukutani K|doi=10.1002/1096-8628(20010201)98:4&lt;353::AID-AJMG1110&gt;3.0.CO;2-D|pmid=11170081}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ajmgtrisomy2&quot;&gt;{{cite journal|title=Y‐specific DNA sequences in male patients with 46,XX and 47,XXX karyotypes|journal=American Journal of Medical Genetics|volume=28|issue=2|pages=393–401|date=oktobar 1987|vauthors=Müller U, Latt SA, Donlon T, Opitz JM|doi=10.1002/ajmg.1320280218|pmid=2827475}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Tetrasomija X prvi put je zabilježena 1961. godine kod dvije žene s intelektualnim teškoćama koje su boravile u instituciji.&lt;ref name=&quot;cmaj&quot;&gt;{{cite journal|title=An XXXX sex chromosome complex in two mentally defective females|journal=Canadian Medical Association Journal|volume=84|issue=3|pages=131–137|date=21. 1. 1961|vauthors=Carr DH, Barr ML, Plunkett ER|pmid=13690988|pmc=1939166}}&lt;/ref&gt; Krajem 1950-ih i početkom 1960-ih bio je period čestog utvrđivanja ranije nepoznatih aneuploidija spolnih hromosoma, s tim što je otkriće 48, XXXX kariotipa bilo paralelno s onim [[Turnerov sindrom|45, X0]],&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ford CE, Jones KW, Polani PE, ((de Almeida JCC)), Briggs JH|title=A sex-chromosome anomaly in a case of gonadal dysgenesis (Turner's syndrome)|journal=The Lancet|volume=273|issue=7075|pages=711–713|doi=10.1016/S0140-6736(59)91893-8|pmid=13642858|date=1959}}&lt;/ref&gt; [[Klinefelterov sindrom|47,XXY]],&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Jacobs PA, Strong JA|date=31. 1. 1959 |title=A case of human intersexuality having a possible XXY sex-determining mechanism |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1959-01-31_183_4657/page/302|journal=[[Nature]] |volume=183 |issue=4657 |pages=302–303 |doi= 10.1038/183302a0 |pmid=13632697|bibcode=1959Natur.183..302J }}&lt;/ref&gt; i [[Trisomija X|47,XXX]]&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Jacobs PA, Baikie AG, Court Brown WM, MacGregor TN, Harnden DG|date=26. 9. 1959 |title=Evidence for the existence of the human 'super female' |journal=The Lancet|volume=274 |issue=7100 |pages=423–425 |doi=10.1016/S0140-6736(59)90415-5 |pmid=14406377}}&lt;/ref&gt; u 1959., [[48,XXYY]] u 1960.,&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Muldal S, Ockey CH|date=27. 8. 1960 |title=The 'double male': a new chromosome constitution in Klinefelter's syndrome |journal=The Lancet|volume=276 |issue=7147 |pages=492–493 |doi=10.1016/S0140-6736(60)91624-X}}&lt;/ref&gt; i iste godine i [[47,XYY]].&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sandberg AA, Koepf GF, Ishihara T, Hauschka TS|date=26. 8. 1961 |title=An XYY human male |journal=The Lancet|volume=278 |issue=7200 |pages=488–489 |pmid=13746118 |doi=10.1016/S0140-6736(61)92459-X}}&lt;/ref&gt; Jedna od dvije žene kojima je prvi put dijagnosticirana tetrasomija X praćena je dvadeset i šest godina kasnije u kasnim pedesetim godinama, do tada je napustila ustanovu i živjela napola neovisno sa sestrom; bila je dobrog fizičkog zdravlja, imala je menarhu i menopauzu u tipičnoj dobi (14 i 50) i nije pokazivala znakove opadanja kognitivnih sposobnosti.&lt;ref name=&quot;jmdr&quot;&gt;{{cite journal|title=Twenty-six years later: a woman with tetra-X chromosomes|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-intellectual-disability-research_1988-02_32_1/page/67|journal=Journal of Mental Deficiency Research|volume=32|issue=1|pages=67–74|date=1988|vauthors=Berg JM, Karlinsky H, Korossy M, Pakula Z|doi=10.1111/j.1365-2788.1988.tb01389.x|pmid=3361607}}&lt;/ref&gt;

Većina medicinske literature o tetrasomiji X datira u šezdesete i sedamdesete godine, ere od posebnog interesa i istraživanja aneuploidije spolnih hromosoma. Rani izvještaji često su otkriveni tokom pregleda hromosoma u institucijama za intelektualnu invalidnost.&lt;ref name=&quot;hereditas&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;jmg2&quot;&gt;{{cite journal|title=A female with the 48,XXXX karyotype|journal=Journal of Medical Genetics|volume=7|issue=1|pages=83–85|date=mart 1970|vauthors=Berkeley MI, Faed MJ|doi=10.1136/jmg.7.1.83|pmid=5480970|pmc=1468910}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cytogenics&quot;&gt;{{cite journal|title=48, XXXX/49, XXXXX mosaic: asynchronies among the late-replicating X chromosomes|url=https://archive.org/details/sim_cytogenetic-and-genome-research_1968_7_4/page/249|journal=Cytogenetics |volume=7|issue=4|pages=249–259|date=1968|vauthors=Ricci N, Dallapiccola B, Ventimiglia B, Tiepolo L, Fraccaro M|doi=10.1159/000129989|pmid=5722744 }}&lt;/ref&gt; Rana preferencija za dijagnozu aneuploidije spolnih hromosoma u odabranim uzorcima, kao što su stanovnici ustanova i zatvorenici, dovela je do pristrasne perspektive o uslovima koji su stvorili pretjerano negativan portret njihovih fenotipova i prognoza. Daljnja istraživanja aneuploidije spolnih hromosoma putem neodabranih uzoraka poput novorođenčadi, omogućila su da se glavna stanja kao što su XYY sindrom, [[Klinefelterov sindrom]] i [[trisomija X]] redefiniraju reprezentativnijim fenotipovima; međutim, rjeđa stanja, kao što je  tetrasomija X, nisu utvrđena ni u jednom takvom istraživanju, pa stoga medicinska literatura i dalje opisuje slučajeve koji su dijagnosticirani zbog problema u razvoju ili ponašanju. Aspekti ranih studija i dalje su prihvaćeni; prijedlog iz 1969. godine da svaki prekobrojni X hromosom smanjuje IQ u prosjeku za 15 poena&lt;ref name=&quot;nature&quot;&gt;{{cite journal|title=Abnormal sex chromosomes and mental disorders|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1969-08-16_223_5207/page/n37|journal=[[Nature]]|volume=223|issue=5207|pages=680–686|date=16. 8. 1969|vauthors=Polani PE|doi=10.1038/223680a0|pmid=4896514|bibcode=1969Natur.223..680P}}&lt;/ref&gt; is još uvijek se koristi kao pravilo.&lt;ref name=&quot;pediatrics&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;unique&quot; /&gt;

Ispoljavanje  tetrasomije i pentasomije spolnih hromozoma neprestano su dobivali malo pažnje u odnosu na češća stanja trisomije. Istraživanje stanja poput tetrasomije X ometeno je pristranim uzorcima, zastarjelim informacijama i nedostatkom publikacija iznad nivoa izvještaja o slučaju. Namenske grupe za podršku pacijentima i porodicama, kao što su grupe za podršku  ''Unique'', ''Tetrasomy X'' i ''Pentasomy X'',&lt;ref name=&quot;support&quot;&gt;{{cite web|url=https://rarediseases.org/organizations/tetrasomypentasomy-x-support-group/|title=Tetrasomy/Pentasomy X Support Group|work=[[National Organization for Rare Disorders]]|access-date=10. 4. 2004|archive-date=24. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424122915/http://rarediseases.org/organizations/tetrasomypentasomy-x-support-group/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; počele su se pojavljivati na mreži početkom 2000-ih. [[Registar pacijenata]] u Ujedinjenom Kraljevstvu osnovan je 2004. godine, usred zabrinutosti da se dugi niz godina nije provodilo imalo ozbiljnih istraživanja na tetrasomiji X.

Izbor metoda dijagnostike aneuploidija spolnih hromosoma se povećava,&lt;ref name = &quot;xyclinic&quot; /&gt; kao i broj porodicama dostupnih potpora.&lt;ref name=&quot;emory&quot;&gt;{{cite web|url=http://emoryhealthdigest.emory.edu/issues/2018/spring/features/an-extraordinary-clinic/index.html|title=Extraordinary care|work=Emory Health Digest|last=Auchmutey|first=Pam|date=2018|access-date=26. 3. 2021|archive-date=6. 8. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806133313/https://emoryhealthdigest.emory.edu/issues/2018/spring/features/an-extraordinary-clinic/index.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Rijetkost i varijacije u tetrasomiji X ograničavaju količinu dostupne specifične podrške, ali glavne organizacije za poremećaje hromosoma opslužuju to stanje i imaju članove koji su ili su saradnici ljudi s njima.&lt;ref name=&quot;livingwith&quot;&gt;{{cite book|title=Living with Klinefelter Syndrome (47,XXY) Trisomy X (47, XXX) and 47, XYY: A Guide for Families and Individuals Affected by Extra X and Y Chromosome Variations|chapter=Trisomy X, Tetrasomy X and Pentasomy X|pages=114–116|last=Isaacs Cover|first=Virginia|date=2012|publisher=Friesens|location=Altona, Manitoba|isbn=978-0-615-57400-4}}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

{{Hromosomske abnormalnosti}}

[[Kategorija:Aneuploidije spolnih hromosoma]]
[[Kategorija:Hromosomske abnormalnosti]]
[[Kategorija:Nasljedne bolesti i poremećaji]]</text>
      <sha1>hcryfk972ju8al8wr6psk22uoljrx3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krek</title>
    <ns>0</ns>
    <id>475421</id>
    <revision>
      <id>3926423</id>
      <parentid>3916915</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4953" sha1="n6maiwldagn65e8tnzj2glb86jyeu5e" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Wiki}}{{Nedostaju izvori}}'''Krek'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://americanaddictioncenters.org/stimulants/cocaine/differences-with-crack|title=Crack vs Cocaine: What's The Difference Between Crack &amp; Cocaine?|last=&quot;lastReviewed&quot;:&quot;2025-05-08&quot;|last2=&quot;image&quot;:&quot;https://admin.americanaddictioncenters.org/wp-content/uploads/2022/03/Madeline-Hodgman-Korth-150x150.jpg&quot;|website=American Addiction Centers|language=en|access-date=2. 3. 2026|last3=Hodgman-Korth|first3=&quot;name&quot;:&quot;Madeline|last4=MSSA|last5=LISW&quot;|last6=University|first6=&quot;description&quot;:&quot;Madeline is a licensed independent social worker in the Midwest working as a mental health therapist After receiving her Master’s degree in social work from Case Western Reserve|last7=Drug|first7=She Worked as a|last8=Counselor|first8=Alcohol|last9=Intensive...&quot;|archive-date=18. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260218221126/https://americanaddictioncenters.org/stimulants/cocaine/differences-with-crack|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je ulični naziv za slobodnu bazu kokaina koja se dobija tako što se kokain hidrohlorid u prahu prerađuje da bi se dobila supstanca pripremljena za pušenje. Termin &quot;crack&quot; nastao je zbog toga što se čuje pucketanje kad se dobijena smesa puši.

== Izgled ==
Krek se prodaje u obliku sitnih, trvdih grudvica boje voska.

== Hemijski sastav ==
Krek se dobija kada se kokain pomiješa sa [[amonijak]]om ili [[Soda bikarbona|sodom bikarbonom]] i vodom, a zatim zagrije da ispari hidrohlorid.

== Način upotrebe ==
Krek se uz dodatak vode ili alkohola puši iz staklenih ili keramičkih lulica ispod kojih se drži upaljen upaljač. Kod pušenja, kokainska para se apsorbira u krvotok u plućima, čime se početak delovanja ubrzava.

== Efekat ==
Efekat je isti kao kod konzumiranja kokaina. Kada se krek puši, korisnik oseća euforiju za manje od 10 sekundi. Ovakav brz i snažan efekat doveo je do toga da krek stekne ogromnu popularnost sredinom 80-tih godina. Osim toga, krek se jeftino proizvodi i prodaje, pa je i to uticalo na njegovu popularnost.

Kokain skoro trenutno izaziva snažnu euforiju, osoba oseća snagu, hrabrost, fizički nemir i potreba za stalnom aktivnošću, kokain podiže samopouzdanje i čini joj se da je važnija u očima drugih. Zenice su proširene i neosetljive na svetlost.

=== Stadiji djelovanja kokaina i kreka ===
'''Prvi stadij (euforični)''' karakterizira subjektivni '''osjećaj''' velike intelektualne moći, uz smanjenje tjelesnog i mentalnog napora.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Schwartz|first=Elizabeth K. C.|last2=Wolkowicz|first2=Noah R.|last3=De Aquino|first3=Joao P.|last4=MacLean|first4=R. Ross|last5=Sofuoglu|first5=Mehmet|date=2022|title=Cocaine Use Disorder (CUD): Current Clinical Perspectives|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9451050/|journal=Substance Abuse and Rehabilitation|volume=13|pages=25–46|doi=10.2147/SAR.S337338|issn=1179-8467|pmc=9451050|pmid=36093428}}&lt;/ref&gt; Zjenice se šire, rad srca se ubrzava, krvni sudovi se sužavaju, a krvni pritisak raste. Također, dolazi do povišenja tjelesne temperature. Osoba pod utjecajem kokaina ili kreka izrazito je brbljiva, vrlo impulsivna, uživa u osjećaju samozadovoljstva, poduzetnu je i seksualno dezinhibirana.

'''Drugi stadij (konfuzno-delirantni)''' javlja se povećanjem doze. Ovdje dominiraju halucinacije ugodnog karaktera u vidu prividnog smanjenja predmeta ('''liliputanske halucinacije'''), ali i iluzije, stanja anksioznosti, te razdražljivost koja može prerasti u prave psihotične reakcije (kokainski delirij).

'''Treći stadij (depresivni)''' odlikuje se apatijom, depresivnošću i smanjenom voljnom motorikom.

=== Ponašanje i posljedice ovisnosti ===
Ovisnik se pod utjecajem kokaina hvali pretjeranom sigurnošću i dobrim raspoloženjem; stalno ima potrebu nešto reći, iako nema konkretan sadržaj, a pri tome ne sluša druge. Pati od nesanice jer ga kokain drži u stanju stalne uzbuđenosti. U ponašanju je prepotentan, razdražljiv i sklon nasilju. Umišljena sigurnost dovodi ga do megalomanije i snova o grandioznosti.

Pušenjem kreka, veoma visoke doze kokaina brzo dopiru do mozga i stvaraju snažno i trenutno uzbuđenje koje traje oko 20 minuta. Konzumiranje krek-kokaina može uzrokovati agresivno '''paranoidno ponašanje'''.

Glavna karakteristika kreka je brzi razvoj tolerancije, te psihičke i fizičke ovisnosti, zbog čega je znatno opasniji od običnog kokaina. Ovisnost se može razviti čak i nakon samo jednog uzimanja. Konzumiranje kreka dovodi do potpunog propadanja osobe u psihičkom i fizičkom smislu, uz upadljiv nedostatak samopoštovanja i samokontrole. Ponašanjem ovisnika dominiraju depresija, ekstremne oscilacije raspoloženja i '''osjećaj progonjenosti'''.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Američki izumi]]
[[Kategorija:Kokain]]
[[Kategorija:Psihoaktivne droge]]
[[Kategorija:Anglicizmi]]


{{stub}}</text>
      <sha1>n6maiwldagn65e8tnzj2glb86jyeu5e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ADAMTS1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>475489</id>
    <revision>
      <id>3926567</id>
      <parentid>3919987</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9138" sha1="75yjgr1prlqwgv9efsxfjfs377rdqil" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Disintegrin i metaloproteinaza sa trombospondinskim motivima 1''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ADAMTS1'''.&lt;ref name=&quot;pmid10438512&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vazquez F, Hastings G, Ortega MA, Lane TF, Oikemus S, Lombardo M, Iruela-Arispe ML | title = METH-1, a human ortholog of ADAMTS-1, and METH-2 are members of a new family of proteins with angio-inhibitory activity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-08-13_274_33/page/23349 | journal = J Biol Chem | volume = 274 | issue = 33 | pages = 23349–57 |date=septembar 1999| pmid = 10438512 | doi =10.1074/jbc.274.33.23349  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ADAMTS1 ADAM metallopeptidase with thrombospondin type 1 motif, 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=9510}}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==

Ovaj gen kodira člana proteinske porodice [[ADAMTS]] ([[dezintegrin]] i [[metaloproteinaza]] sa [[trombospondin]]skim motivom). Članovi porodice dijele nekoliko različitih proteinskih modula, uključujući [[propeptid]]nu regiju, domen [[metaloproteinaza]], domen sličan dezintegrinu i [[trombospondin]]ski  (TS) motiv tipa 1. Pojedini članovi ove porodice razlikuju se u broju [[C-terminal]]nih TS motiva, a neki imaju jedinstvene C-terminalne domene. Protein kodiran ovim genom sadrži dvije dezintegrinske petlje i tri C-terminalna TS motiva i ima antiangiogeno djelovanje.

[[ekspresija gena|Ekspresija ovog gena]] može biti povezana s različitim [[upala|upalnim procesima]], kao i razvojem [[kaheksijski rak|kaheksijskog raka]] (kaheksije). Vjerojatno je neophodan za normalan rast, plodnost i morfologiju i funkciju organa.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da ADAMTS1  ima [[interakcija protein-protein|interakcija]] sa [[faktor vaskularnog endotelnog rasta A|faktorom vaskularnog endotelnog rasta A]].&lt;ref name=&quot;pmid12716911&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Luque A, Carpizo DR, Iruela-Arispe ML | title = ADAMTS1/METH1 inhibits endothelial cell proliferation by direct binding and sequestration of VEGF165 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 26 | pages = 23656–65 | date = juni 2003 | pmid = 12716911 | doi = 10.1074/jbc.M212964200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Tang BL, Hong W |title=ADAMTS: a novel family of proteases with an ADAM protease domain and thrombospondin 1 repeats |journal=FEBS Lett. |volume=445 |issue= 2–3 |pages= 223–5 |year= 1999 |pmid= 10094461 |doi=10.1016/S0014-5793(99)00119-2 |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Hirohata S |title=[ADAMTS family--new extracellular matrix degrading enzyme] |journal=Seikagaku |volume=73 |issue= 11 |pages= 1333–7 |year= 2002 |pmid= 11831030 }}
*{{cite journal  | vauthors=Kuno K, Kanada N, Nakashima E |title=Molecular cloning of a gene encoding a new type of metalloproteinase-disintegrin family protein with thrombospondin motifs as an inflammation associated gene | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-03_272_1/page/556 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 1 |pages= 556–62 |year= 1997 |pmid= 8995297 |doi=10.1074/jbc.272.1.556  |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kuno K, Matsushima K |title=ADAMTS-1 protein anchors at the extracellular matrix through the thrombospondin type I motifs and its spacing region |journal=J. Biol. Chem. |volume=273 |issue= 22 |pages= 13912–7 |year= 1998 |pmid= 9593739 |doi=10.1074/jbc.273.22.13912  |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kuno K, Terashima Y, Matsushima K |title=ADAMTS-1 is an active metalloproteinase associated with the extracellular matrix | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-06-25_274_26/page/18821 |journal=J. Biol. Chem. |volume=274 |issue= 26 |pages= 18821–6 |year= 1999 |pmid= 10373500 |doi=10.1074/jbc.274.26.18821  |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Nagase T, Kikuno R, Ishikawa KI |title=Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XVI. The complete sequences of 150 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro |journal=DNA Res. |volume=7 |issue= 1 |pages= 65–73 |year= 2000 |pmid= 10718198 |doi=10.1093/dnares/7.1.65  |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Glienke J, Schmitt AO, Pilarsky C |title=Differential gene expression by endothelial cells in distinct angiogenic states |journal=Eur. J. Biochem. |volume=267 |issue= 9 |pages= 2820–30 |year= 2000 |pmid= 10785405 |doi=10.1046/j.1432-1327.2000.01325.x  |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Shindo T, Kurihara H, Kuno K |title=ADAMTS-1: a metalloproteinase-disintegrin essential for normal growth, fertility, and organ morphology and function | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2000-05_105_10/page/1345 |journal=J. Clin. Invest. |volume=105 |issue= 10 |pages= 1345–52 |year= 2000 |pmid= 10811842 |doi=10.1172/JCI8635  | pmc=315464  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Hattori M, Fujiyama A, Taylor TD |title=The DNA sequence of human chromosome 21 |journal=Nature |volume=405 |issue= 6784 |pages= 311–9 |year= 2000 |pmid= 10830953 |doi= 10.1038/35012518 |bibcode=2000Natur.405..311H |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kuno K, Okada Y, Kawashima H |title=ADAMTS-1 cleaves a cartilage proteoglycan, aggrecan | url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_2000-08-04_478_3/page/241 |journal=FEBS Lett. |volume=478 |issue= 3 |pages= 241–5 |year= 2000 |pmid= 10930576 |doi=10.1016/S0014-5793(00)01854-8 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Sandy JD, Westling J, Kenagy RD |title=Versican V1 proteolysis in human aorta in vivo occurs at the Glu441-Ala442 bond, a site that is cleaved by recombinant ADAMTS-1 and ADAMTS-4 |journal=J. Biol. Chem. |volume=276 |issue= 16 |pages= 13372–8 |year= 2001 |pmid= 11278559 |doi= 10.1074/jbc.M009737200 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Wei P, Zhao YG, Zhuang L |title=Protein engineering and properties of human metalloproteinase and thrombospondin 1 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=293 |issue= 1 |pages= 478–88 |year= 2002 |pmid= 12054626 |doi= 10.1016/S0006-291X(02)00255-3 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Rodríguez-Manzaneque JC, Westling J, Thai SN |title=ADAMTS1 cleaves aggrecan at multiple sites and is differentially inhibited by metalloproteinase inhibitors |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=293 |issue= 1 |pages= 501–8 |year= 2002 |pmid= 12054629 |doi= 10.1016/S0006-291X(02)00254-1 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Luque A, Carpizo DR, Iruela-Arispe ML |title=ADAMTS1/METH1 inhibits endothelial cell proliferation by direct binding and sequestration of VEGF165 | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-06-27_278_26/page/23656 |journal=J. Biol. Chem. |volume=278 |issue= 26 |pages= 23656–65 |year= 2003 |pmid= 12716911 |doi= 10.1074/jbc.M212964200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | vauthors=Russell DL, Doyle KM, Ochsner SA |title=Processing and localization of ADAMTS-1 and proteolytic cleavage of versican during cumulus matrix expansion and ovulation |journal=J. Biol. Chem. |volume=278 |issue= 43 |pages= 42330–9 |year= 2004 |pmid= 12907688 |doi= 10.1074/jbc.M300519200 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |display-authors=etal|doi-access=free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* The [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=M12.222 M12.222] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210418162756/https://www.ebi.ac.uk/merops/ |date=18. 4. 2021 }}
* [http://AtlasGeneticsOncology.org/Genes/ADAMTS1ID574ch21q21.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111007022934/http://atlasgeneticsoncology.org/Genes/ADAMTS1ID574ch21q21.html |date=7. 10. 2011 }} ADAMTS1 on the Atlas of Genetics and Cytogenetics in Oncology and Haematology|Atlas of Genetics and Oncology]
* {{UCSC gen info|ADAMTS1}}
* {{PDBe-KB2|Q9UHI8|A disintegrin and metalloproteinase with thrombospondin motifs 1}}

{{Metaloproteinaze}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu X]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>75yjgr1prlqwgv9efsxfjfs377rdqil</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abbey Road</title>
    <ns>0</ns>
    <id>476894</id>
    <revision>
      <id>3925841</id>
      <parentid>3923083</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119050" sha1="5t1ifo2wpo65lsxlta8dvdn3vmv5x1g" xml:space="preserve">{{Infokutija album
| naziv           = Abbey Road
| izvođač_gen     = [[The Beatles]]
| slika           = The Beatles Abbey Road album cover.jpg
| objavljen       = 26. 9. 1969.
| snimljen        = 22. februar – 20. august 1969.
| mjesto          = [[Abbey Road Studios]], [[London]]
| žanr            = {{flatlist|
* [[rok-muzika|rok]]&lt;ref&gt;{{cite book |last=Matthews |first=Rex D. |title=Timetables of History for Students of Methodism |publisher=Abingdon Press |date=2007 |page=224 |isbn=978-1426764592}}&lt;/ref&gt;
* [[pop-muzika|pop]]&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Womack |first1=Kenneth |author1-link=Kenneth Womack |title=Beatles' epic 'Abbey Road' remains the greatest mic drop in pop music history, 50 years later |url=https://www.nbcnews.com/think/opinion/beatles-epic-abbey-road-remains-greatest-mic-drop-pop-music-ncna1059186 |website=[[NBC News]] |access-date=29. 8. 2026|date=26. 9. 2019 |ref=none}}&lt;/ref&gt;
}} 
| trajanje        = 47:23
| izdavač         = Apple
| producent       = [[George Martin]]
| prethodni_album = [[Yellow Submarine (album)|Yellow Submarine]] &lt;br/&gt; (1969)
| ovaj_album      = Abbey Road &lt;br/&gt; (1969)
| sljedeći_album  = [[Let It Be]] &lt;br/&gt; (1970)
| dodatno         = {{Singlovi
 | naziv       = Abbey Road
 | vrsta       = studio
 | singl1      = [[Something (The Beatles)|Something]]&quot; / &quot;[[Come Together]]
 | singl1datum = 6. 10. 1969
}}
}}

'''Abbey Road''' jedanaesti je studijski album engleske [[Rok-muzika|rok]]-grupe [[The Beatles]]. To je posljednji album kojeg je grupa počela snimati,{{sfn|MacDonald|1997|p=300}} iako je ''[[Let It Be]]'' bio posljednji dovršeni album prije nego što se grupa raspala u aprilu 1970.{{sfn|MacDonald|1997|p=322}} Uglavnom snimljen u aprilu, julu i augustu 1969, objavljen je 26. septembra 1969. u [[Velika Britanija|Velikoj Britaniji]] i 1. oktobra 1969. u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Državama]], dosegnuvši prvo mjesto u obje zemlje. Dvostruki singl s A strane albuma, &quot;[[Something (The Beatles)|Something]]&quot; / &quot;[[Come Together]]&quot;, objavljen je u oktobru i također je dostigao prvo mjesto u SAD-u.

Abbey Road je [[Rok-muzika|rok]]-album&lt;ref&gt;{{cite book|last=Matthews|first=Rex D.|title=Timetables of History for Students of Methodism|url=https://archive.org/details/timetablesofhist0000matt|date=2007|publisher=Abingdon Press|ISBN=1426764596|page=[https://archive.org/details/timetablesofhist0000matt/page/224 224]}}&lt;/ref&gt; koji uključuje žanrove poput [[bluz]]a, [[Pop-muzika|popa]] i [[Progresivni rock|progresivnog roka]]&lt;ref&gt;{{cite book|author=James E. Perone|title=The Album: A Guide to Pop Music's Most Provocative, Influential, and Important Creations|page=215}}&lt;/ref&gt; i koji se ističe korištenjem [[Moogov sintisajzer|moogovog sintisajzera]] i [[Zvučnik Leslie|zvučnika Leslie]]. Također sadrži dugu mješavinu pjesama na drugoj strani albuma koje su kasnije obradili kao suite drugi poznati umjetnici. Album je snimljen u kolegijalnoj atmosferi nego ''Get Back / Let It Be'' sesije ranije tokom godine, ali je još uvijek bilo značajnih sukoba unutar grupe, posebno oko pjesme [[Paul McCartney|Paula McCartneyja]] &quot;[[Maxwell's Silver Hammer]]&quot;. [[John Lennon]] je bio odsutan na nekoliko pjesama. U vrijeme kada je album objavljen, Lennon je napustio grupu, iako to nije bilo javno objavljeno sve dok McCartney također nije napustio grupu sljedeće godine.

Iako je album ubrzo nakon objave pridobio komercijalni uspjeh, dobio je mješovite kritike. Neki su kritičari njegovu muziku smatrali neautentičnom i kritizirali umjetne efekte produkcije. Nasuprot tome, današnji kritičari album ocjenjuju jednim od najboljih albuma Beatlesa i svrstavaju ga među najbolje albume svih vremena. Pjesme [[George Harrison|Georgea Harrisona]] na albumu, &quot;Something&quot; i &quot;[[Here Comes the Sun]]&quot;, smatraju se jednima od najboljih koje je napisao za grupu. Naslovnica albuma, koja prikazuje grupu kako hoda preko pješačkog prijelaza ispred studija [[Abbey Road Studios|Abbey Road]], postala je jedna od najpoznatijih i imitiranih u historiji snimljene muzike.

== Pozadina ==
Nakon završetka snimanja za planirani album ''[[Let It Be|Get Back]]'', [[Paul McCartney]] je predložio producentu [[George Martin|Georgeu Martinu]] da se grupa okupi i snimi album &quot;kao nekada&quot;,{{sfn|Buckley|2003|p=76}} bez konflikta koji je počeo tokom snimanja albuma ''[[The Beatles (album)|The Beatles]]'' (poznatog i kao &quot;Bijeli album&quot;).  Martin je pristao, ali pod strogim uvjetom da mu cijela grupa – posebno John Lennon – dopusti da producira ploču na isti način kao i ranije albume i da se pridržava discipline.{{sfn|Miles|1997|p=552}}

Mnoga tradicionalna djela u okviru izučavanja historije Beatlesa navode da su sva četvorica članova tokom rada na albumu ''Abbey Road'' znala da se njihovo zajedničko vrijeme bliži kraju. Međutim, ove tvrdnje su u međuvremenu osporene;{{sfn|Williams|2019}}{{sfn|Willman|2019}} tokom snimljenog sastanka u oktobru 1969, nakon što je album već objavljen, grupa je razmatrala strategije o tome kako da prevaziđu autorske razlike – Lennon je predlagao izdavanje nove muzike,  dok je McCartney insistirao na tome da ponovo komponuju zajedno kao nekada – ali nijedan od tih prijedloga na kraju nije ostvaren.{{sfn|Womack|2019|pp=204–208}}

Ipak, pojedine osobe bliske grupi imale su svoje sumnje. Tonski snimatelj [[Alan Parsons]], koji je radio na albumu, napisao je u predgovoru knjige ''Solid State'' (2019): „Također sam znao da će, realno gledano, ''Abbey Road'' biti posljednji put da su Beatlesi zaista Beatlesi.”{{sfn|Womack|2019|p=xi}} George Martin je također osjećao nedvosmislen kraj njihovog partnerstva, dok je [[Ethan Russell]] na osnovu fotografisanja za omot albuma zaključio da „nisu bili sretna grupa”.{{sfn|Womack|2019|pp=99, 187}} Iako nije znao sa sigurnošću, [[George Harrison]] je izjavio da je „izgledalo kao da stižu do kraja puta”.{{sfn|''Rolling Stone''|2020}}

== Produkcija ==

=== Historija snimanja ===
Prve sesije za ''Abbey Road'' započele su 22. februara 1969, samo tri sedmice nakon sesija za ''Get Back'', u [[Trident Studios|studiju Trident]]. Grupa je tamo snimila prateću matricu za &quot;[[I Want You (She's So Heavy)]]&quot; uz pratnju [[Billy Preston|Billyja Prestona]] na [[Hammond orgulje|Hammond orguljama]].{{sfn|MacDonald|1997|p=300}} Nakon toga nije bilo novih zajedničkih snimanja sve do aprila zbog obaveza [[Ringo Starr|Ringa Starra]] na snimanju filma ''[[The Magic Christian (film)|The Magic Christian]]''.{{sfn|MacDonald|1997|pp=302, 304}} Nakon manjeg obima posla tokom tog mjeseca i sesije za &quot;[[You Never Give Me Your Money]]&quot; 6. maja, grupa je napravila pauzu od osam sedmica prije nego što je nastavila rad 2. jula.{{sfn|MacDonald|1997|pp=308, 310}} Snimanje je nastavljeno tokom jula i augusta, a posljednja prateća matrica, za &quot;[[Because (The Beatles)|Because]]&quot;, snimljena je 1. augusta.{{sfn|MacDonald|1997|p=320}} Dosnimavanja su nastavljena tokom čitavog mjeseca, dok je konačni redoslijed pjesama na albumu sklopljen 20. augusta – što je bio posljednji put da su sva četvorica članova Beatlesa bila zajedno u studiju.{{sfn|MacDonald|1997|p=322}}

McCartney, Starr i Martin iznosili su pozitivna sjećanja na ove sesije,{{sfn|MacDonald|1997|p=321}} dok je Harrison izjavio: &quot;ponovo smo zapravo svirali kao muzičari&quot;.{{sfn|MacFarlane|2007|p=23}} Lennon i McCartney su uživali radeći zajedno na singlu &quot;[[The Ballad of John and Yoko]]&quot; u aprilu (koji se nije našao na albumu), razmjenjujući prijateljske šale između snimanja, pa se dio te atmosfere prenio i na sesije za ''Abbey Road''.{{sfn|Miles|1997|p=551}} Uprkos tome, u grupi je postojala značajna količina napetosti. Prema tvrdnjama [[Ian MacDonald|Iana MacDonalda]], McCartney se tokom snimanja žestoko posvađao s Lennonom. Lennonova supruga [[Yoko Ono]] postala je stalno prisutna na snimanjima Beatlesa, što je dovodilo do sukoba s ostalim članovima.{{sfn|MacDonald|1997|p=321}} Sredinom snimanja, u junu, Lennon i Ono su doživjeli saobraćajnu nesreću. Pošto joj je doktor naložio strogo mirovanje u krevetu, Lennon je organizovao da se krevet unese direktno u studio kako bi ona odatle mogla posmatrati proces snimanja.{{sfn|Miles|1997|p=552}}

Tokom ovih sesija, Lennon je izrazio želju da sve njegove pjesme budu na jednoj strani albuma, a McCartneyjeve na drugoj.{{sfn|MacFarlane|2007|p=23}} Dvije strane albuma predstavljale su kompromis: Lennon je želio tradicionalno izdanje sa zasebnim i nezavisnim pjesmama, dok su McCartney i Martin željeli nastaviti konceptualni pristup s albuma ''[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]'' ubacivanjem spleta pjesama (medley). Lennon je na kraju izjavio da mu se ''Abbey Road'' kao cjelina nije dopadao i da je smatrao da mu nedostaje autentičnost, nazivajući McCartneyjeve doprinose &quot;[muzikom] za babe&quot; a ne &quot;pravim pjesmama&quot;,{{sfn|Stark|2005|p=261}} dok je splet pjesama opisao kao &quot;smeće... samo nabacani dijelovi pjesama&quot;.{{sfn|Wenner|Lennon|2001|p=89}}

=== Tehnički aspekti ===
''Abbey Road'' je snimljen na [[Višekanalno snimanje|osmokanalnim]] [[Magnetofonsko snimanje|magnetofonskim uređajima]],{{sfn|MacDonald|1997|p=321}} umjesto na četverokanalnim koji su korišteni za ranije albume Beatlesa kao što je ''Sgt. Pepper'', te je bio prvi album Beatlesa koji nigdje u svijetu nije objavljen u mono formatu.&lt;ref name=&quot;sos&quot;&gt;{{cite journal|last=Inglis|first=Sam|date=oktobar 2009|title=Remastering The Beatles|url=http://www.soundonsound.com/sos/oct09/articles/beatlesremasters.htm|journal=Sound on Sound|archive-url=https://web.archive.org/web/20140401191528/http://www.soundonsound.com/sos/oct09/articles/beatlesremasters.htm|archive-date=1. 4. 2014|access-date=3. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Na albumu je uočljiva upotreba gitare svirane kroz [[Leslie zvučnik]], kao i [[Moog sintisajzer]]a. Moog se ne koristi samo kao efekat u pozadini, već ponekad ima i centralnu ulogu, kao u pjesmi &quot;Because&quot;, gdje se koristi za prelaz (''middle eight''). Također je izražen u pjesmama &quot;Maxwell's Silver Hammer&quot; i &quot;Here Comes the Sun&quot;. Sintisajzer je grupi predstavio Harrison, koji ga je nabavio u novembru 1968. i koristio za kreiranje svog albuma ''[[Electronic Sound]]''.{{sfn|MacDonald|1997|p=321}} Starr je na albumu ''Abbey Road'' znatnije koristio [[tom-tom]] bubnjeve, kasnije rekavši da je album bio &quot;ludilo tom-tomova... posve sam poludio na tomovima.&quot;{{sfn|Everett|1999|p=245}}

''Abbey Road'' je također bio jedini album Beatlesa koji je u potpunosti snimljen putem [[Elektronika na bazi čvrstog stanja|tranzistorske]] miksete ([[EMI TG12345|TG12345 Mk I]]), za razliku od ranijih mikseta [[EMI REDD|REDD]] baziranih na [[Elektronska cijev|elektronskim cijevima]]. Mikseta TG također je omogućila bolju podršku za osmokanalno snimanje, olakšavajući obimnu upotrebu [[Dosnimavanje|dosnimavanja]] (''overdubbing'').&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Lawrence|first1=Alistair|url=https://books.google.com/books?id=WoZsngEACAAJ|title=Abbey Road: The Best Studio in the World|last2=Martin|first2=George|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2012|isbn=978-1-4088-3241-7|page=236|access-date=6. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822192503/https://books.google.com/books?id=WoZsngEACAAJ|archive-date=22. 8. 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Emerick se prisjeća da je mikseta TG korištena za snimanje albuma imala pojedinačne limitere i kompresore na svakom zvučnom kanalu{{sfn|Gottlieb|2010|p=104}} i napomenuo da je cjelokupni zvuk bio &quot;mekši&quot; u odnosu na ranije cijevne miksete.{{sfn|Gottlieb|2010|p=105}} U svojoj studiji o ulozi miksete TG12345 u zvuku Beatlesa na albumu ''Abbey Road'', muzički historičar [[Kenneth Womack]] primjećuje da su &quot;široka paleta zvuka i mogućnosti miksanja koje je pružala TG12345 omogućile Georgeu Martinu i Geoffu Emericku da zvuku Beatlesa udahnu veću definiciju i jasnoću. Toplina tranzistorske tehnologije snimanja podarila je njihovoj muzici i svjetlije [[Timbar|boje zvuka]] te dublji niski spektar po kojem se ''Abbey Road'' izdvajao od ostatka njihovog opusa, pružajući slušaocima trajan osjećaj da se posljednji dugosvirajući album Beatlesa znatno razlikovao od prethodnih.&quot;{{sfn|Womack|2019|p=235}}

[[Alan Parsons]] je radio kao pomoćni snimatelj na albumu. Kasnije je radio kao glavni snimatelj na prekretničkom albumu grupe [[Pink Floyd]] ''[[The Dark Side of the Moon]]'', te je i sam producirao mnoge popularne albume sa sastavom [[the Alan Parsons Project]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultimate-guitar.com/interviews/interviews/alan_parsons_working_with_the_beatles_was_an_amazing_experience.html|title=Alan Parsons: 'Working with the Beatles Was An Amazing Experience|date=3. 8. 2011|publisher=Ultimate Guitar|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421051828/http://www.ultimate-guitar.com/interviews/interviews/alan_parsons_working_with_the_beatles_was_an_amazing_experience.html|archive-date=21. 4. 2014|access-date=5. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; John Kurlander je također asistirao na mnogim sesijama, a kasnije je postao uspješan snimatelj i producent, najpoznatiji po svom radu na muzici za filmsku trilogiju ''[[Gospodar prstenova]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.studioexpresso.com/profiles/johnkurlander.htm|title=Producer Profile : John Kurlander|publisher=studioexpresso|archive-url=https://web.archive.org/web/20130201132528/http://www.studioexpresso.com/profiles/johnkurlander.htm|archive-date=1. 2. 2013|access-date=6. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

== Pjesme ==

=== Strana jedan ===

==== &quot;Come Together&quot; ====
&quot;[[Come Together]]&quot; je bila proširenje pjesme &quot;Let's Get It Together&quot;, koju je Lennon prvobitno napisao za [[Timothy Leary|Timothyja Learyja]] i njegovu kampanju za [[Guverner Kalifornije|guvernera Kalifornije]] protiv [[Ronald Reagan|Ronalda Reagana]].{{sfn|MacDonald|1997|p=314}} Gruba verzija teksta za &quot;Come Together&quot; napisana je tokom drugog Lennonovog i Oninog [[bed-in]] protesta u Montrealu.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Wardlaw|first=Matt|date=10. 5. 2011|title=The Beatles 'Come Together' Lyrics Uncovered|url=http://ultimateclassicrock.com/the-beatles-come-together-lyrics-uncovered/|journal=Classic Rock Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304200420/http://ultimateclassicrock.com/the-beatles-come-together-lyrics-uncovered/|archive-date=4. 3. 2014|access-date=6. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

Biograf Jonathan Gould sugerisao je da pjesma ima samo jednog &quot;protagonistu nalik pariji&quot; i da je Lennon &quot;slikao još jedan sardonični autoportret&quot;.{{sfn|Gould|2008|p=575}} MacDonald je naveo da se tvrdilo kako se izraz &quot;juju eyeballs&quot; odnosi na [[Dr. John]]a, a &quot;spinal cracker&quot; na Ono.{{sfn|MacDonald|1997|p=315}} Pjesma je kasnije bila predmet [[Come Together#Tužba|tužbe]] koju je protiv Lennona podnio [[Morris Levy]] jer je početni stih u &quot;Come Together&quot; – &quot;Here come old flat-top&quot; – bio priznato preuzet iz stiha pjesme &quot;[[You Can't Catch Me]]&quot; [[Chuck Berry|Chucka Berryja]]. Vanparnična nagodba postignuta je 1973, pri čemu se Lennon obavezao da će snimiti tri pjesme iz Levyjevog izdavačkog kataloga za svoj [[Rock 'n' Roll (John Lennon)|naredni album]].{{sfn|Wenner|Lennon|2001|p=90}}

&quot;Come Together&quot; je kasnije objavljena kao singl s dvije A-strane zajedno s pjesmom &quot;Something&quot;.{{sfn|Wallgren|1982|p=57}} U propratnim bilješkama za kompilacijski album ''[[Love (The Beatles)|Love]]'', Martin je opisao numera kao &quot;jednostavnu pjesmu, ali koja se ističe zbog čiste briljantnosti izvođača&quot;.&lt;ref&gt;{{cite AV media notes|title=Love|others=The Beatles|first=George|last=Martin|author-link=George Martin|publisher=Parlophone|id=0946-3-79808-2-8}}&lt;/ref&gt;

==== &quot;Something&quot; ====
Harrison je dobio inspiraciju da napiše &quot;[[Something (The Beatles)|Something]]&quot; tokom sesija za ''White Album'' slušajući pjesmu &quot;[[Something in the Way She Moves]]&quot; kolege iz izdavačke kuće [[James Taylor|Jamesa Taylora]] s njegovog istoimenog albuma ''[[James Taylor (album)|James Taylor]]''.{{sfn|Gould|2008|p=576}} Nakon što je tekst dorađen tokom sesija za ''Let It Be'' (trake otkrivaju da je Lennon davao Harrisonu savjete o pisanju pjesme tokom komponovanja), pjesma je prvobitno ponuđena [[Joe Cocker|Joeu Cockeru]], ali je naknadno snimljena za ''Abbey Road''. Cockerova verzija pojavila se na njegovom albumu ''[[Joe Cocker!]]'' u novembru iste godine.{{sfn|Everett|1999|p=249}}

&quot;Something&quot; je bila Lennonova omiljena pjesma na albumu, a McCartney je smatrao da je to najbolja pjesma koju je Harrison napisao.{{sfn|MacDonald|1997|pp=305–306}} Iako je pjesmu napisao Harrison, [[Frank Sinatra]] je jednom prilikom prokomentarisao da mu je to omiljena kompozicija autorskog dvojca [[Lennon–McCartney]]&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://vegasblog.latimes.com/vegas/2006/12/sinatra_elvis_a.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20061217022025/http://vegasblog.latimes.com/vegas/2006/12/sinatra_elvis_a.html|url-status=dead|archive-date=17. 12. 2006|title=Sinatra, Elvis and The Beatles|work=Los Angeles Times|date=13. 12. 2006|first=Richard|last=Abowitz}}&lt;/ref&gt; i &quot;najveća ljubavna pjesma ikada napisana&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1432634.stm|title=George Harrison: The Quiet Beatle|publisher=[[BBC News]]|date=30. 11. 2001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080303201645/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/1432634.stm|archive-date=3. 3. 2008}}&lt;/ref&gt; Lennon je doprinio dionicom na klaviru tokom snimanja; iako je većina te dionice uklonjena, tragovi su ostali u konačnom miksu, posebno u prelazu, prije Harrisonovog soloa na gitari.{{sfn|Everett|1999|p=249}}

Pjesma je izdata kao singl s dvije A-strane zajedno s &quot;Come Together&quot; u oktobru 1969. i provela je sedmicu dana na vrhu američkih top-lista, postavši prvi singl Beatlesa na broju jedan koji nije bio kompozicija Lennona i McCartneyja.{{sfn|MacDonald|1997|p=412}} Bio je to i prvi singl Beatlesa s već objavljenog albuma u Ujedinjenom Kraljevstvu.{{refn|U 1960-im, protokol diskografske industrije u UK bio je da se singlovi obično ne pojavljuju na albumima.{{sfn|MacDonald|1997|p=201}}||group=&quot;nb&quot;}} [[Neil Aspinall]] iz kompanije Apple snimio je promotivni video koji je kombinovao odvojene snimke Beatlesa i njihovih supruga.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Kozinn|first=Allan|url=https://www.nytimes.com/2008/03/24/arts/music/24cnd-aspinall.html?pagewanted=all|title=Neil Aspinall, Beatles Aide, Dies at 66|work=The New York Times|date=24. 3. 2008|access-date=15. 2. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140406221729/http://www.nytimes.com/2008/03/24/arts/music/24cnd-aspinall.html?pagewanted=all|archive-date=6. 4. 2014|url-access=limited}}&lt;/ref&gt;

==== &quot;Maxwell's Silver Hammer&quot; ====
&quot;[[Maxwell's Silver Hammer]]&quot;, McCartneyjeva prva pjesma na albumu, prvi put je izvedena tokom sesija za ''Let It Be'' (što se vidi i u [[Let It Be (film iz 1970)|istoimenom filmu]]). Napisao je pjesmu nakon [[Beatlesi u Indiji|putovanja grupe u Indiju]] 1968. i želio ju je snimiti za ''White Album'', ali su je ostali članovi odbili kao &quot;previše komplikovanu&quot;.{{sfn|Gould|2008|p=575}}

Snimanje je bilo prožeto napetošću između članova grupe, jer je McCartney nervirao ostale insistirajući na savršenoj izvedbi. Ova numera je bila prva na kojoj je Lennon pozvan da radi nakon saobraćajne nesreće, ali mu se nije dopadala i odbio je učestvovati.{{sfn|MacDonald|1997|p=313}} Prema riječima tonskog snimatelja [[Geoff Emerick|Geoffa Emericka]], Lennon je rekao da je to &quot;još jedna od Paulovih muzika za babe&quot; i napustio sesiju.{{sfn|Emerick|Massey|2006|p=281}} Naredne dvije sedmice proveo je s Ono i nije se vratio u studio sve dok 21. jula nije snimljena prateća matrica za &quot;Come Together&quot;.{{sfn|MacDonald|1997|p=314}} Harrison je također bio umoran od pjesme, rekavši: &quot;morali smo je svirati iznova i iznova dok se Paulu ne svidi. Bilo je to pravo smaranje&quot;. Starr je imao više saosjećanja prema pjesmi: &quot;Jeste bila muzika za babe&quot;, priznao je, &quot;ali trebale su nam takve stvari na albumu kako bi ga i drugi ljudi slušali&quot;.{{sfn|Emerick|Massey|2006|p=281}} Dugogodišnji rekviziter [[Mal Evans]] svirao je zvuk [[Nakovanj|nakovnja]] u refrenu.{{sfn|Lewisohn|1988|p=179}} Na ovoj numeri također se koristi Harrisonov [[Moog synthesiser|Moog sintisajzer]], koji je svirao McCartney.{{sfn|MacDonald|1997|p=313}}

==== &quot;Oh! Darling&quot; ====
&quot;[[Oh! Darling]]&quot; je napisao McCartney u [[doo-wop]] stilu, nalik savremenim radovima [[Frank Zappa|Franka Zappe]].{{sfn|MacDonald|1997|p=307}} Isprobana je na sesijama za ''Get Back'', a jedna verzija se pojavljuje na izdanju ''[[Anthology 3]]''.{{refn|U verziji objavljenoj na ''Anthology 3'', čuje se kako Lennon pjeva glavni vokal u improvizovanoj strofi povodom vijesti da je razvod Yoko Ono od njenog prethodnog supruga [[Anthony Cox (producent)|Anthonyja Coxa]] okončan.&lt;ref&gt;{{cite AV media |work=Anthology 3 |people=[[John Lennon]] |title=Disc 2, track 9 |time=3:28 |medium=CD |publisher=[[Apple Records]] |id=7423-8-34451-2-7 |quote=&quot;Just heard that Yoko's divorce has gone through&quot;}}&lt;/ref&gt;||group=&quot;nb&quot;}} Nakon toga je ponovo snimljena u aprilu, uz dosnimavanja u julu i augustu.{{sfn|MacDonald|1997|p=307}}

McCartney je pokušavao snimiti glavni vokal samo jednom dnevno. Rekao je: &quot;Dolazio sam u studio rano svaki dan tokom jedne sedmice da bih pjevao sam, jer mi je glas u početku bio previše čist. Želio sam da zvuči kao da sam je izvodio na sceni čitavu sedmicu.&quot;{{sfn|Beatles|2000|p=339}} Lennon je smatrao da je on trebao pjevati tu pjesmu, napominjući da je to više bio njegov stil.{{sfn|Sheff|2000|p=203}}

==== &quot;Octopus's Garden&quot; ====
Kao što je bio slučaj s većinom albuma Beatlesa, Starr je pjevao glavni vokal na jednoj numeri. &quot;[[Octopus's Garden]]&quot; je njegova druga i posljednja samostalna kompozicija objavljena na nekom albumu grupe. Inspirisana je putovanjem s porodicom na [[Sardinija|Sardiniju]] na jahti [[Peter Sellers|Petera Sellersa]], nakon što je Starr napustio grupu na dvije sedmice tokom sesija za ''White Album''. Starr je dobio pune autorske zasluge i napisao većinu teksta, iako je melodijsku strukturu pjesme u studiju djelimično osmislio Harrison.{{sfn|MacDonald|1997|pp=307–308}} Dvojac je kasnije sarađivao kao autori na Starrovim solo singlovima &quot;[[It Don't Come Easy]]&quot;, &quot;[[Back Off Boogaloo]]&quot; i &quot;[[Photograph (Ringo Starr)|Photograph]]&quot;.{{sfn|Spizer|2005|pp=293, 297, 303}}

==== &quot;I Want You (She's So Heavy)&quot; ====
Pjesmu &quot;[[I Want You (She's So Heavy)]]&quot; napisao je Lennon o svom odnosu s Ono,{{sfn|MacDonald|1997|p=300}} pri čemu je svjesno odlučio da tekst bude jednostavan i sažet.{{sfn|Wenner|Lennon|2001|p=83}} Autor Tom Maginnis piše da je pjesma imala uticaj [[Progresivni rok|progresivnog roka]], sa svojom neobičnom dužinom i strukturom, ponavljajućim gitarskim rifom i efektima [[Bijeli šum|bijelog šuma]], iako je napomenuo da dio &quot;I Want You&quot; ima jednostavnu bluz strukturu.&lt;ref name=&quot;maginnis&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/song/i-want-you-shes-so-heavy-mt0010100296|title=I Want You (She's So Heavy) song review|last=Maginnis|first=Tom|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907003637/http://www.allmusic.com/song/i-want-you-shes-so-heavy-mt0010100296|archive-date=7. 9. 2013|access-date=5. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;{{sfn|MacDonald|1997|p=301}}

Konačna pjesma je kombinacija dva različita pokušaja snimanja. Prvi pokušaj dogodio se u februaru 1969, gotovo odmah nakon sesija za ''Get Back'' / ''Let It Be'' s [[Billy Preston|Billyjem Prestonom]]. Ovo je naknadno spojeno s drugom verzijom napravljenom tokom samih sesija za ''Abbey Road'' u aprilu. Dva dijela zajedno trajala su skoro osam minuta, što je čini drugom najdužom objavljenom numerom Beatlesa.{{refn|Sa 8:22, &quot;[[Revolution 9]]&quot; je najduža numera koja se pojavljuje na nekom albumu Beatlesa.|group=&quot;nb&quot;}} Lennon je koristio Harrisonov Moog sintisajzer s postavkom za bijeli šum kako bi stvorio efekat &quot;vjetra&quot; koji je dosnimljen na drugu polovinu numere.{{sfn|MacDonald|1997|p=300}} Tokom konačne montaže, Lennon je rekao Emericku da &quot;presječe tačno tu&quot; na 7 minuta i 44 sekunde, stvarajući iznenadnu, naglu tišinu koja završava prvu stranu albuma ''Abbey Road'' (traka za snimanje bi inače istekla u roku od 20 sekundi).{{sfn|Lewisohn|1988|p=178}} Konačno miksanje i montaža numere odigrali su se 20. augusta 1969, posljednjeg dana kada su sva četvorica članova Beatlesa bila zajedno u studiju.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Gaar|first=Gillian|title=100 Things Beatles Fans Should Know and Do Before They Die|publisher=Triumph Books|year=2013|isbn=978-1-62368-202-6|page=77}}&lt;/ref&gt;

=== Strana dva ===

==== &quot;Here Comes the Sun&quot; ====
Pjesmu &quot;[[Here Comes the Sun]]&quot; napisao je Harrison u vrtu [[Eric Clapton|Erica Claptona]] u Surreyju tokom predaha od stresnih poslovnih sastanaka benda.{{sfn|MacDonald|1997|p=312}} Osnovna matrica snimljena je 7. jula 1969. Harrison je pjevao glavni vokal i svirao akustičnu gitaru, McCartney je pjevao prateće vokale i svirao bas-gitaru, dok je Starr svirao bubnjeve.{{sfn|Lewisohn|1988|p=178}} Lennon se još oporavljao od saobraćajne nesreće i nije učestvovao u snimanju ove numere. Martin je pripremio orkestarski aranžman u saradnji s Harrisonom, koji je dosnimio dionicu na Moog sintisajzeru 19. augusta, neposredno prije konačnog miksa.{{sfn|MacDonald|1997|p=312}}

Iako nije izdata kao singl, pjesma je privukla pažnju i pohvale kritike, te je uvrštena na kompilaciju ''[[1967–1970]]''. Nekoliko puta je uvrštena u emisiju ''[[Desert Island Discs]]'' na [[BBC Radio 4]], a odabrali su je [[Sandie Shaw]], [[Jerry Springer]], [[Boris Johnson]] i [[Elaine Paige]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/radio4/features/desert-island-discs/find-a-castaway/search/beatles%2Bhere%2Bcomes%2Bthe%2Bsun|title=Desert Island Discs – Beatles – Here Comes The Sun|publisher=BBC Radio 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20140424094950/http://www.bbc.co.uk/radio4/features/desert-island-discs/find-a-castaway/search/beatles%2Bhere%2Bcomes%2Bthe%2Bsun|archive-date=24. 4. 2014|access-date=8. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Martin Chilton iz novina ''[[The Daily Telegraph]]'' rekao je da je &quot;gotovo nemoguće ne pjevati uz nju&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Chilton|first=Martin|date=18. 7. 2013|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/10187297/20-songs-for-a-heatwave.html|title=20 songs for a heatwave|work=The Daily Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20140520011728/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/rockandpopfeatures/10187297/20-songs-for-a-heatwave.html|archive-date=20. 5. 2014}}&lt;/ref&gt; Otkako su digitalna preuzimanja stekla pravo na ulazak na top-liste, pjesma je dospjela na 56. mjesto 2010. nakon što je katalog Beatlesa objavljen na usluzi [[ITunes Store|iTunes]].&lt;ref name=&quot;bloomberg&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2010-11-24/beatles-rank-among-top-itunes-sellers-week-after-going-on-sale.html|title='Here Comes the Sun' Is No. 1 Beatles Song After a Week of Sales on iTunes|author-first1=Andy|author-last1=Fixmer|work=Bloomberg|date=24. 11. 2010|access-date=6. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222150937/http://www.bloomberg.com/news/2010-11-24/beatles-rank-among-top-itunes-sellers-week-after-going-on-sale.html|archive-date=22. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

Harrison je snimio solo na gitari za ovu numeru koji se nije pojavio u konačnom miksu. Ponovo je otkriven 2012, a snimak na kojem Martin i Harrisonov sin [[Dhani Harrison|Dhani]] slušaju taj solo u studiju objavljen je na DVD-u dokumentarca ''[[George Harrison: Living in the Material World]]''.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2012/mar/28/new-george-harrison-guitar-solo|title=New George Harrison guitar solo uncovered|first=Sean|last=Michaels|date=28. 3. 2012|work=The Guardian|access-date=5. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223005157/http://www.theguardian.com/music/2012/mar/28/new-george-harrison-guitar-solo|archive-date=23. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

==== &quot;Because&quot; ====
Pjesma &quot;[[Because (The Beatles)|Because]]&quot; nastala je tako što je Lennon slušao Ono kako na klaviru svira &quot;[[Klavirska sonata br. 14 (Beethoven)|Mjesečevu sonatu]]&quot; [[Ludwig van Beethoven|Ludwiga van Beethovena]]. Prisjećao se: &quot;Ležao sam na sofi u našoj kući, slušajući Yoko kako svira... Odjednom sam rekao: 'Možeš li odsvirati te akorde unazad?' Odsvirala ih je, a ja sam oko njih napisao 'Because'.&quot;{{sfn|Sheff|2000|p=191}} Numera sadrži troglasne harmonije koje pjevaju Lennon, McCartney i Harrison, a koje su potom trostruko dosnimljene kako bi se u konačnom miksu dobilo devet glasova. Članovi grupe su ove vokale smatrali jednim od najtežih i najkompleksnijih koje su ikada pokušali izvesti. Harrison je svirao Moog sintisajzer, a Martin [[čembalo]] kojim numera počinje.{{sfn|MacDonald|1997|p=320}}

==== Splet (Medley) ====
Ostatak druge strane (s izuzetkom pjesme &quot;[[Her Majesty (The Beatles)|Her Majesty]]&quot;) čini 16-minutni splet kratkih pjesama i fragmenata predstavljenih u osam numera.&lt;ref name=&quot;ultimateclassicrock.com Abbey Road Medley&quot;&gt;{{cite web|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-original-abbey-road-medley/|title=Why the Beatles Reordered the 'Abbey Road' Medley|date=26. 9. 2019|website=ultimateclassicrock.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190927233606/https://ultimateclassicrock.com/beatles-original-abbey-road-medley/|archive-date=27. 9. 2019|url-status=live|access-date=28. 9. 2019|author-last1=DeRiso|author-first1=Nick}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ultimateclassicrock.com/beatles-original-abbey-road-medley/|title=Why the Beatles Reordered the 'Abbey Road' Medley|last=DeRiso|first=Nick|date=26. 9. 2019|website=Ultimate Classic Rock|access-date=24. 10. 2021}}&lt;/ref&gt; Poznat tokom sesija snimanja kao &quot;Duga&quot; (&quot;The Long One&quot;), snimljen je tokom jula i augusta i spojen u cjelinu radom McCartneyja i Martina.{{sfn|Lewisohn|1988|p=183}} Neke pjesme su napisane (i prvobitno snimljene u demo formatu) tokom sesija za ''The Beatles'' i ''Get Back'' / ''Let It Be'', a kasnije su se pojavile na ''Anthology 3''.{{sfn|MacDonald|1997|pp=318–319}} Iako je ideja za splet bila McCartneyjeva, Martin preuzima zasluge za dio strukture, dodajući da je &quot;želio navesti Johna i Paula da ozbiljnije razmisle o svojoj muzici&quot;.{{sfn|''Rolling Stone''|2020}}

Prva pjesma snimljena za splet bila je uvodna numera, &quot;[[You Never Give Me Your Money]]&quot;. McCartney je izjavio da su sporovi u bendu oko [[Allen Klein|Allena Kleina]] i ono što je McCartney vidio kao Kleinova prazna obećanja bili inspiracija za tekst pjesme.{{sfn|Miles|1997|p=556}} Međutim, MacDonald sumnja u to, s obzirom na to da je prateća matrica, snimljena 6. maja u [[Olympic Studios|studiju Olympic]], nastala prije najžešćih sukoba između Kleina i McCartneyja. Pjesma je suita različitih stilova, u rasponu od balade vođene klavirom na početku do [[Arpeđato|arpeđiranih]] gitara na kraju.{{sfn|MacDonald|1997|p=310}} I Harrison i Lennon su pridonijeli gitarskim solima, pri čemu je Lennon svirao solo na samom kraju numere.{{sfn|Everett|1999|p=247}}

Ova pjesma prelazi u Lennonovu &quot;[[Sun King (The Beatles)|Sun King]]&quot; koja, poput &quot;Because&quot;, prikazuje trostruko dosnimljene troglasne harmonije Lennona, McCartneyja i Harrisona. Nakon nje slijede Lennonove &quot;[[Mean Mr. Mustard]]&quot; (napisana tokom boravka Beatlesa u Indiji 1968.) i &quot;[[Polythene Pam]]&quot;.{{sfn|MacDonald|1997|pp=318, 319}} Iza njih slijede četiri McCartneyjeve pjesme: &quot;[[She Came In Through the Bathroom Window]]&quot; (napisana nakon što je jedna obožavateljica ušla u McCartneyjevu kuću kroz prozor kupatila),{{sfn|Turner|1994|p=198}} &quot;[[Golden Slumbers]]&quot; (zasnovana na pjesmi [[Thomas Dekker (writer)|Thomasa Dekkera]] iz 17. stoljeća uglazbljenoj na nov način),{{sfn|Miles|1997|p=557}}{{sfn|Womack|2019|pp=108–109}} &quot;[[Carry That Weight]]&quot; (koja ponavlja elemente iz &quot;You Never Give Me Your Money&quot; i sadrži refrenske vokale sva četiri Beatlesa), te se završava s &quot;[[The End (The Beatles)|The End]]&quot;.{{sfn|MacDonald|1997|pp=311–312}}

&quot;The End&quot; sadrži jedini solo na bubnjevima Ringa Starra u čitavom katalogu Beatlesa (bubnjevi su miksani na dva kanala u &quot;pravom stereu&quot;, za razliku od većine izdanja iz tog vremena gdje su bili oštro panirani lijevo ili desno). Pedeset i četiri sekunde nakon početka pjesme slijedi 18 taktova solo gitare: prva dva takta svira McCartney, druga dva Harrison, a treća dva Lennon, i ta se sekvenca ponavlja još dva puta.{{sfn|MacDonald|1997|p=317}} Harrison je predložio ideju za gitarski solo u numeri, Lennon je odlučio da trebaju naizmjenično razmjenjivati sola, a McCartney je izabrao da ide prvi. Sola su snimljena uživo preko postojeće prateće matrice u jednom pokušaju.{{sfn|''Rolling Stone''|2020}} Odmah nakon Lennonovog trećeg i posljednjeg sola započinju akordi na klaviru za završni dio pjesme. Pjesma se završava upečatljivim stihom: &quot;And in the end, the love you take is equal to the love you make&quot; (&quot;I na kraju, ljubav koju primaš jednaka je ljubavi koju pružaš&quot;). Ovaj dio je snimljen odvojeno od prvog i zahtijevao je da McCartney ponovo snimi klavir, što je urađeno 18. augusta.{{sfn|MacDonald|1997|p=317}}

Muzikolog [[Walter Everett (muzikolog)|Walter Everett]] tumači da se većina tekstova u spletu na drugoj strani bavi &quot;sebičnošću i samoudovoljavanjem – finansijske pritužbe u 'You Never Give Me Your Money', [[škrtost]] g. Mustarda, zadržavanje jastuka u 'Carry That Weight', želja da neka druga osoba posjeti pjevačeve snove – možda 'jedan slatki san' iz 'You Never Give Me Your Money'? – u 'The End'&quot;.&lt;ref name=&quot;WE&quot;&gt;{{cite book|last1=Marvin|first1=Elizabeth West|url=https://books.google.com/books?id=OhUVusniuzoC&amp;pg=PA227|title=Concert Music, Rock, and Jazz Since 1945: Essays and Analytical Studies|last2=Hermann|first2=Richard|publisher=University of Rochester Press|year=2002|isbn=978-1-58046-096-5|editor1-last=Marvin|editor1-first=Elizabeth West|page=227|access-date=6. 11. 2020|editor2-last=Hermann|editor2-first=Richard|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822192507/https://books.google.com/books?id=OhUVusniuzoC&amp;pg=PA227|archive-date=22. 8. 2021|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Everett dodaje da se &quot;sebični trenuci&quot; spleta odvijaju u kontekstu [[Tonalitet|tonskog centra]] [[A (ton)|A]], dok je &quot;velikodušnost&quot; izražena u pjesmama gdje je [[C-dur]] centralni tonalitet.&lt;ref name=&quot;WE&quot; /&gt; Splet se završava &quot;velikim kompromisom u 'pregovorima'&quot; u pjesmi &quot;The End&quot;, koja služi kao [[struktura]]lno uravnotežena [[Koda (muzika)|koda]]. Kao odgovor na ponavljane refrene u A-duru s riječima &quot;love you&quot;, McCartney pjeva shvatajući da ima onoliko samoudovoljavajuće ljubavi (&quot;ljubav koju primaš&quot;) koliko i velikodušne ljubavi (&quot;ljubav koju pružaš&quot;), u [[A-dur]]u, odnosno C-duru.&lt;ref name=&quot;WE&quot; /&gt;

==== &quot;Her Majesty&quot; ====
Pjesmu &quot;[[Her Majesty (The Beatles)|Her Majesty]]&quot; snimio je McCartney 2. jula kada je stigao prije ostatka grupe u studio Abbey Road. Prvobitno je bila uvrštena u grubi miks spleta na drugoj strani, pojavljujući se između &quot;Mean Mr. Mustard&quot; i &quot;Polythene Pam&quot;. McCartneyju se nije dopalo kako je splet zvučao kada je uključivao &quot;Her Majesty&quot;, pa je tražio da se izreže. Drugi [[Tonska obrada|tonski snimatelj]], John Kurlander, imao je instrukcije da ništa ne baca, pa je nakon McCartneyjevog odlaska zalijepio tu numeru na sam kraj glavne trake nakon 20 sekundi tišine. Beatlesima se dopao ovaj efekat i uvrstili su ga na album; Kurlander se prisjeća: &quot;Samo pretpostavljam, ali... [Paulu] se sigurno dopalo što čuje 'Her Majesty' prikačenu na kraju. Beatlesi su uvijek prihvatali slučajne stvari. Došlo je kao lijepo iznenađenje tamo na kraju.&quot;{{sfn|Lewisohn|1988|p=178}}{{sfn|Everett|1999|p=269}}{{sfn|Womack|2019|pp=152–153}}

&quot;Her Majesty&quot; počinje završnim, žestokim akordom pjesme &quot;Mean Mr. Mustard&quot;, dok je njen posljednji ton ostao zakopan u miksu pjesme &quot;Polythene Pam&quot;, kao rezultat izrezivanja s koluta tokom izrade grubog miksa spleta 30. jula. Splet je naknadno ponovo miksan od nule, iako ta pjesma više nije dirana i još uvijek se na albumu pojavljuje u svom grubom miksu.{{sfn|MacDonald|1997|p=311}} Međutim, originalni omot albuma ne navodi je na spisku pjesama.{{sfn|Everett|1999|p=269}}

=== Neobjavljeni materijal ===
Tri dana nakon sesije za &quot;I Want You (She's So Heavy)&quot;, Harrison je snimio solo demo snimke za &quot;[[All Things Must Pass (song)|All Things Must Pass]]&quot; (koja je postala naslovna numera njegovog [[All Things Must Pass|trostrukog albuma iz 1970.]]), &quot;[[Something (The Beatles)|Something]]&quot; i &quot;[[Old Brown Shoe]]&quot;.{{sfn|MacDonald|1997|pp=302, 305}} Ovu posljednju su Beatlesi ponovo snimili u aprilu 1969. i izdali kao B-stranu singla &quot;The Ballad of John and Yoko&quot; narednog mjeseca. Sva tri Harrisonova demo snimka kasnije su se pojavila na kompilaciji ''Anthology 3''.{{sfn|MacDonald|1997|pp=305, 447}}

Tokom sesija za splet, McCartney je snimio &quot;[[Come and Get It (Badfinger)|Come and Get It]]&quot;, svirajući sve instrumente. Pretpostavljalo se da je to bio [[demo snimak]] za drugog izvođača,{{sfn|Lewisohn|1988|p=182}} ali je McCartney kasnije rekao da je prvobitno namjeravao uvrstiti pjesmu na ''Abbey Road''. Umjesto toga, obradio ju je bend [[Badfinger]], dok se McCartneyjev originalni snimak pojavio na ''Anthology 3''.{{sfn|MacDonald|1997|p=318}}

Originalna prateća matrica za &quot;Something&quot;, koja sadrži koda dio vođen klavirom,{{sfn|Everett|1999|p=249}} i &quot;You Never Give Me Your Money&quot;, koja prelazi u brzi rokenrol [[jam session]],{{sfn|MacDonald|1997|p=310}} pojavile su se na [[Piratski snimci Beatlesa|piratskim izdanjima (bootleg)]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Gallucci|first=Michael|date=16. 2. 2013|title=Top 10 Beatles Bootleg Albums|url=http://ultimateclassicrock.com/beatles-bootleg-albums/|journal=Classic Rock Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20140408064817/http://ultimateclassicrock.com/beatles-bootleg-albums/|archive-date=8. 4. 2014|access-date=19. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.recmusicbeatles.com/public/files/faqs/rare.html|title=A beginner's guide to Beatles bootlegs|last1=Sulpy|first1=Doug|last2=Chen|first2=Ed|date=1990–1994|publisher=rec.music.beatles|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407073237/http://www.recmusicbeatles.com/public/files/faqs/rare.html|archive-date=7. 4. 2014|access-date=19. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

== Fotografija na omotu ==
Kreativni direktor diskografske kuće [[Apple Records]], [[John Kosh]], dizajnirao je omot albuma. To je jedini originalni omot nekog albuma Beatlesa u Ujedinjenom Kraljevstvu koji na prednjoj strani nema ni ime izvođača ni naziv albuma. U izdavačkoj kući EMI vjerovali su da se ploča neće prodavati bez tih podataka, ali je Kosh rekao da &quot;nismo imali potrebu pisati ime benda na omotu [...] Oni su bili najpoznatiji bend na svijetu&quot;. Prednja strana omota bila je fotografija grupe kako prelazi preko pješačkog prelaza (&quot;zebre&quot;), zasnovana na idejama koje je McCartney skicirao,{{sfn|Miles|1997|p=559}}{{refn|Radni naziv albuma bio je ''Everest'', po marki cigareta koje je preferirao Emerick, ali bend nije želio putovati na Himalaje radi fotografisanja.{{sfn|MacDonald|1997|p=321}}||group=&quot;nb&quot;}} a snimljena je 8. augusta 1969. ispred [[Abbey Road Studios|studija EMI]] u ulici [[Abbey Road, London|Abbey Road]]. U 11:35 tog jutra, fotograf [[Iain Macmillan]] dobio je deset minuta da napravi fotografiju dok je stajao na merdevinama, dok je policajac zaustavljao saobraćaj iza kamere. McCartney je kasnije pod povećalom pregledao svaku od šest fotografija koje je Macmillan napravio prije nego što je odlučio koja će se koristiti na omotu albuma.&lt;ref name=&quot;BBCCover&quot; /&gt;{{sfn|Lewisohn|1992|pp=328–329}}

Na fotografiji koju je odabrao McCartney, grupa prelazi ulicu u koloni jedan po jedan slijeva nadesno, pri čemu Lennon predvodi, a slijede ga Starr, McCartney i Harrison. McCartney je bos i u raskoraku s ostalima. Osim Harrisona, koji je obučen u teksas, članovi grupe nose odijela koja je dizajnirao [[Tommy Nutter]].&lt;ref name=&quot;IndObit&quot;&gt;{{cite news|last=Etherington-Smith|first=Meredith|title=Obituary: Tommy Nutter|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-tommy-nutter-1541027.html|work=The Independent|location=London|date=18. 8. 1992|access-date=23. 4. 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314011513/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-tommy-nutter-1541027.html|archive-date=14. 3. 2014}}&lt;/ref&gt; Bjelkasta [[Volkswagen Buba]] nalazi se na lijevoj strani slike, parkirana pored pješačkog prelaza, a pripadala je jednom od stanovnika zgrade preko puta studija. Nakon što je album objavljen, registarska tablica (LMW 281F) više puta je kradena s automobila.{{refn|Automobil je 1986. godine prodan na aukciji za 2.530 funti,&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/thebeatles/story/0,11212,606515,00.html |title=Eyewitness: The long and winding road to an icon |first=Tom |last=McNichol |date=9. 8. 1989 |work=The Guardian |location=London |archive-url=https://web.archive.org/web/20121112020328/http://www.guardian.co.uk/thebeatles/story/0%2C11212%2C606515%2C00.html |archive-date=12. 11. 2012 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; a 2001. godine bio je izložen u muzeju u Njemačkoj.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://livedesignonline.com/news/show_business_online_exclusive_volkswagen/ |title=Online Exclusive: Volkswagen Autostadt |first=Judith |last=Rubin |work=Live Design |date=16. 3. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20131111002904/http://livedesignonline.com/news/show_business_online_exclusive_volkswagen |archive-date=11. 11. 2013}}&lt;/ref&gt;|group=nb}} Godine 2004, medijski izvori objavili su tvrdnju Paula Colea, penzionisanog američkog trgovačkog putnika, da je upravo on čovjek koji stoji na trotoaru pored policijskog kombija, na desnoj strani slike.&lt;ref name=&quot;tcpalm&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.tcpalm.com/entertainment/paul-cole-man-on-beatles-abbey-road-cover-dies-ep-404324971-332216652.html|title=Paul Cole, man on Beatles' 'Abbey Road' cover, dies|last=DeYoung|first=Bill|date=7. 6. 2016|work=TCPalm|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107215146/http://www.tcpalm.com/entertainment/paul-cole-man-on-beatles-abbey-road-cover-dies-ep-404324971-332216652.html|archive-date=7. 11. 2015}}&lt;/ref&gt;

== Objavljivanje ==
Sredinom 1969, Lennon je osnovao novu grupu, [[Plastic Ono Band]], djelimično i zato što su Beatlesi odbili njegovu pjesmu &quot;[[Cold Turkey]]&quot;.{{sfn|Urish|2007|p=11}} Dok je Harrison do kraja godine sarađivao s umjetnicima kao što su [[Leon Russell]], [[Doris Troy]], Preston i [[Delaney &amp; Bonnie]],{{sfn|Rodriguez|2010|pp=1, 73}} McCartney je napravio pauzu u radu s grupom nakon što je 28. augusta rođena njegova kćerka [[Mary McCartney|Mary]].{{sfn|Miles|1997|p=559}} Dana 20. septembra, šest dana prije nego što je ''Abbey Road'' objavljen, Lennon je saopštio McCartneyju, Starru i poslovnom menadžeru [[Allen Klein|Allenu Kleinu]] (Harrison nije bio prisutan) da &quot;želi razvod&quot; od grupe.{{sfn|Miles|1997|p=561}} Apple je u SAD-u 6. oktobra 1969. objavio singl &quot;Something&quot; s pjesmom &quot;Come Together&quot; na B-strani.{{sfn|Womack|2009|p=290}} Objavljivanje singla u Ujedinjenom Kraljevstvu uslijedilo je 31. oktobra,{{sfn|Womack|2009|p=286}} dok je Lennon istog mjeseca objavio pjesmu &quot;Cold Turkey&quot; s sastavom Plastic Ono Band.{{sfn|Urish|2007|p=12}}

Beatlesi su radili vrlo malo direktne promocije za ''Abbey Road'', a nikakvo zvanično saopštenje o raspadu benda nije poslano u javnost sve dok McCartney u aprilu 1970. godine nije objavio da [[Raspad Beatlesa|napušta grupu]].{{sfn|Miles|1997|p=574}} Do tog trenutka, projekt ''Get Back'' (do tada preimenovan u ''[[Let It Be]]'') ponovo je bio u opticaju, a dosnimavanja i sesije miksanja nastavili su se i u 1970. godini. Zbog toga je ''Let It Be'' postao posljednji album koji su Beatlesi dovršili i objavili, iako je njegovo snimanje započelo prije albuma ''Abbey Road''.{{sfn|MacDonald|1997|p=322}}

''Abbey Road'' se prodao u četiri miliona primjeraka u prva dva mjeseca od objavljivanja.{{sfn|Everett|1999|p=271}} U Ujedinjenom Kraljevstvu, album je debitovao na prvom mjestu, gdje je ostao jedanaest sedmica, prije nego što ga je na jednu sedmicu potisnuo album ''[[Let It Bleed]]'' grupe [[The Rolling Stones]]. Naredne sedmice (koja je bila Božić), ''Abbey Road'' se vratio na vrh i zadržao još šest sedmica (čineći ukupno sedamnaest sedmica), prije nego što ga je zamijenio album ''[[Led Zeppelin II]]'' grupe [[Led Zeppelin]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/all-the-number-one-albums-list/_/1969/|title=1969 The Number One Albums|publisher=Official Chart Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20121005133552/http://www.officialcharts.com/all-the-number-one-albums-list/_/1969/|archive-date=5. 10. 2012|url-status=live|access-date=7. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/all-the-number-one-albums-list/_/1970/|title=1970 The Number One Albums|publisher=Official Chart Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222043302/http://www.officialcharts.com/all-the-number-one-albums-list/_/1970/|archive-date=22. 2. 2014|url-status=live|access-date=7. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Ukupno je proveo 81 sedmicu na britanskoj top-listi albuma.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.theguardian.com/news/datablog/2009/sep/09/beatles-albums-singles-music-rock-band|title=The Beatles: every album and single, with its chart position|date=9. 9. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20140527110359/http://www.theguardian.com/news/datablog/2009/sep/09/beatles-albums-singles-music-rock-band|archive-date=27. 5. 2014|access-date=7. 2. 2014|newspaper=The Guardian}}&lt;/ref&gt; Album je ostvario snažan rezultat i u inostranstvu. U SAD-u je proveo jedanaest sedmica na prvom mjestu top-liste [[Billboard 200|''Billboard'' Top LPs]].{{sfn|Schaffner|1978|p=[https://archive.org/details/beatlesforever00scha/page/216 216]}} Bio je najprodavaniji album 1969. prema izboru [[National Association of Recording Merchandisers|Nacionalne asocijacije trgovaca muzičkim izdanjima]] (NARM).&lt;ref&gt;{{cite magazine|title=NARM Awards|magazine=Billboard|date=6. 3. 1971|page=N27}}&lt;/ref&gt; U Japanu je bio jedan od albuma s najdužim zadržavanjem na top-listama do tada, ostavši među prvih 100 ukupno 298 sedmica tokom 1970-ih.&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot;&gt;{{cite book|title=Oricon Album Chart Book: Complete Edition 1970–2005|publisher=Oricon Entertainment|year=2006|isbn=978-4-87131-077-2|location=Roppongi, Tokyo}}&lt;/ref&gt;

== Prijem kod kritike ==

=== Savremeni prijem ===
''Abbey Road'' je u početku dobio podijeljene recenzije [[Muzika|muzičkih kritičara]],{{sfn|Gould|2008|p=593}} koji su kritikovali umjetne zvuke produkcije i smatrali njegovu muziku neautentičnom.{{sfn|Stark|2005|p=262}} [[William Mann (critic)|William Mann]] iz novina ''[[The Times]]'' rekao je da će album &quot;oni koji žele da ploča zvuči baš kao nastup uživo nazvati jeftinim trikom&quot;,{{sfn|Stark|2005|p=262}} iako je smatrao da &quot;vri od muzičkog pronalazaštva&quot; i dodao: &quot;Koliko god bili lijepi 'Come Together' i Harrisonov 'Something' – to su manja zadovoljstva u kontekstu čitavog diska{{nbsp}}[...] Druga strana je čudesna&quot;.&lt;ref name=&quot;Fricke/Mojo&quot;&gt;Fricke, David (2003). &quot;Road to Nowhere&quot;. In ''Mojo: The Beatles' Final Years Special Edition''. London: Emap. p. 112.&lt;/ref&gt; [[Ed Ward (pisac)|Ed Ward]] iz časopisa ''[[Rolling Stone]]'' nazvao je album &quot;zamršenim umjesto kompleksnim&quot; i osjećao da Moog sintisajzer &quot;obezdušuje i umjetno prikazuje&quot; zvuk benda, dodajući da oni &quot;stvaraju zvuk koji nipošto ne bi mogao postojati izvan studija&quot;.{{sfn|Stark|2005|p=262}} Iako je smatrao da je splet pjesama na drugoj strani njihova &quot;najimpresivnija muzika&quot; još od albuma ''[[Rubber Soul]]'', [[Nik Cohn]] iz novina ''[[The New York Times]]'' rekao je da su, &quot;pojedinačno&quot;, pjesme na albumu &quot;ništa posebno&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|last=Cohn|first=Nik|author-link=Nik Cohn|date=5. 10. 1969|url=https://www.nytimes.com/1969/10/05/archives/the-beatles-for-15-minutes-tremendous.html|title=The Beatles: For 15&amp;nbsp;Minutes, Tremendous|newspaper=[[The New York Times]]|at=Hi Fi and Recordings section, p. HF13|access-date=4. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421052907/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F20E1EFA3454127B93C7A9178BD95F4D8685F9|archive-date=21. 4. 2014|url-access=limited}}&lt;/ref&gt; [[Albert Goldman]] iz časopisa ''[[Life (magazine)|Life]]'' napisao je da ''Abbey Road'' &quot;nije jedan od velikih albuma Beatlesa&quot; i da, uprkos nekim &quot;divnim&quot; muzičkim frazama i &quot;uzbudljivim&quot; prelazima, suita na drugoj strani &quot;djeluje simbolično za najnoviju fazu Beatlesa, koja bi se mogla opisati kao cjelodnevna produkcija jednokratnih muzičkih efekata&quot;.&lt;ref name=&quot;Goldman&quot;&gt;{{cite magazine|last=Goldman|first=Albert|author-link=Albert Goldman|title=Beatles: Nostalgia, Irony|url=https://books.google.com/books?id=1VAEAAAAMBAJ&amp;pg=PA22|access-date=25. 2. 2013|date=21. 11. 1969|location=Chicago|page=22|magazine=[[Life (magazine)|Life]]|archive-date=9. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130609152834/http://books.google.com/books?id=1VAEAAAAMBAJ&amp;pg=PA22|url-status=live}}&lt;/ref&gt; John Gabree iz časopisa ''[[High Fidelity (magazine)|High Fidelity]]'' napisao je o albumu: &quot;Šta reći? Ako volite Beatlese, svidjet će vam se i ploča. Ako imate sumnje, ovo neće učiniti ništa da ih otkloni. Naravno, kao što je neko upravo rekao, oni zaista imaju 'nešto' ('something').&quot;&lt;ref&gt;[https://worldradiohistory.com/hd2/IDX-Audio/Archive-High-Fidelity-IDX/IDX/70s/High-Fidelity-1970-01-IDX-142.pdf In Brief], ''High-Fidelity'', January 1970, p. 142.&lt;/ref&gt;

Nasuprot tome, [[Chris Welch]] je u časopisu ''[[Melody Maker]]'' napisao: &quot;Istina je da je njihov najnoviji LP jednostavno rođena senzacija, potpuno lišen pretencioznosti, dubokih značenja ili simbolizma{{nbsp}}[...] Iako je produkcija jednostavna u poređenju s ranijim zapletima, i dalje je izuzetno sofisticirana i inventivna.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Welch|first=Chris|title=The Beatles: ''Abbey Road'' (Apple)|work=[[Melody Maker]]|date=27. 9. 1969}} Available at [http://www.rocksbackpages.com/Library/Article/the-beatles-abbey-road-apple Rock's Backpages] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210225011507/https://www.rocksbackpages.com/Library/Article/the-beatles-abbey-road-apple|date=25. 2. 2021}} (subscription required).&lt;/ref&gt; [[Derek Jewell]] iz novina ''[[The Sunday Times]]'' smatrao je album &quot;osvježavajuće sažetim i nepretencioznim&quot;, i iako je žalio za &quot;šalama u stilu 1920-ih (Maxwell's Silver Hammer) i{{nbsp}}[...] Ringovim obaveznim dječijim arijama (Octopus's Garden)&quot;, smatrao je da ''Abbey Road'' &quot;dosiže više vrhunce nego njihov prethodni album&quot;.&lt;ref name=&quot;Fricke/Mojo&quot; /&gt; [[John Mendelsohn (musician)|John Mendelsohn]], pišući za ''Rolling Stone'', nazvao ga je &quot;zapanjujuće snimljenim&quot; i posebno pohvalio drugu stranu, izjednačavajući je s &quot;čitavim albumom ''Sgt. Pepper''&quot; i navodeći: &quot;To što Beatlesi mogu ujediniti prividno bezbrojne muzičke fragmente i tekstualne piskotline u ujednačeno divnu suitu{{nbsp}}[...] čini se kao snažno svjedočanstvo da ne, daleko od toga da su izgubili osjećaj, i ne, nisu prestali pokušavati.&quot;&lt;ref name=&quot;Mendelsohn&quot;&gt;{{cite magazine|last=Mendelsohn|first=John|author-link=John Mendelsohn (musician)|date=15. 11. 1969|url=https://www.rollingstone.com/music/albumreviews/abbey-road-19691115|title=Abbey Road|magazine=[[Rolling Stone]]|location=New York|access-date=25. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421055432/http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/abbey-road-19691115|archive-date=21. 4. 2014}}&lt;/ref&gt; Don Heckman iz časopisa ''[[Stereo Review]]'' proglasio je album jednim od &quot;Najboljih snimaka mjeseca&quot; u januaru 1970, primijetivši da je &quot;bolji od ''[[The Beatles (album)|The Beatles]]'' ili ''[[Magical Mystery Tour]]'', te vjerovatno jednak albumu ''[[Sgt. Pepper]]''&quot;, dodajući: &quot;Pretpostavljam da zapravo nisam smislio nijedan novi kompliment za Beatlese – ne da su im i potrebni. Ali se nadam da sam vas barem ubijedio da poslušate 'Abbey Road'. Naći ćete da je to sretno iskustvo.&quot;&lt;ref&gt;[https://worldradiohistory.com/Archive-All-Audio/Archive-HiFI-Stereo/70s/HiFi-Stereo-Review-1970-01.pdf#page=85 Best of the Month: Stereo Review's Selection of Recordings of Special Merit], ''Stereo Review'', January 1970.&lt;/ref&gt;

Dok je izvještavao o američkoj turneji Rolling Stonesa 1969. za ''[[The Village Voice]]'', [[Robert Christgau]] je napisao sa sastanka s [[Greil Marcus|Greilom Marcusom]] u [[Berkeley, Kalifornija|Berkeleyju]] da se &quot;mišljenje okrenulo protiv Beatlesa. Svi kritiziraju ''Abbey Road''.&quot; Ubrzo nakon toga, u Los Angelesu, napisao je da je njegova kolegica [[Ellen Willis]] zavoljela ploču, dodajući: &quot;Neka sam proklet ako nije u pravu – ima mana, ali je sjajna. Zato što je svijet okrugao, to je pokreće. [[Charlie Watts]] nam kaže da se i njemu sviđa.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|last=Christgau|first=Robert|author-link=Robert Christgau|date=decembar 1969|access-date=19. 10. 2018|url=https://www.robertchristgau.com/xg/bk-aow/dcfive.php|title=In Memory of the Dave Clark Five|newspaper=[[The Village Voice]]|archive-date=20. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181020011502/https://www.robertchristgau.com/xg/bk-aow/dcfive.php|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Retrospektivni prijem ===
{{Recenzije albuma
| rec1 = [[AllMusic]]
| rec1ocjena = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;am&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.allmusic.com/album/abbey-road-r1700348 |title=Abbey Road&amp;nbsp;– The Beatles |publisher=[[AllMusic]]. [[Rovi Corporation]] |first1=Stephen Thomas |last1=Erlweine |author-link1=Stephen Thomas Erlewine |first2=Richie |last2=Unterberger |author-link2=Richie Unterberger|access-date=18. 11. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018132022/http://www.allmusic.com/album/abbey-road-r1700348 |archive-date=18. 10. 2011 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| rec2 = ''[[The A.V. Club]]''
| rec2ocjena = A&lt;ref name=&quot;Klosterman&quot;&gt;{{cite news |last=Klosterman |first=Chuck |author-link=Chuck Klosterman |date=8. 9. 2009 |url=https://www.avclub.com/chuck-klosterman-repeats-the-beatles-1798217828 |title=Chuck Klosterman Repeats The Beatles |newspaper=[[The A.V. Club]] |location=Chicago |access-date=26. 5. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522154556/http://www.avclub.com/articles/chuck-klosterman-repeats-the-beatles%2C32560/ |archive-date=22. 5. 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| rec3 = ''[[Consequence of Sound]]''
| rec3ocjena = A+&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://consequence.net/2009/09/album-review-the-beatles-abbey-road-remastered/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421055300/http://consequenceofsound.net/2009/09/album-review-the-beatles-abbey-road-remastered/|url-status=live |title=Album Review: The Beatles - Abbey Road [Remastered] |date=26. 9. 2009|archive-date=21. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;
| rec4 = ''[[The Daily Telegraph]]''
| rec4ocjena = {{Rating|5|5}}&lt;ref name=&quot;McCormick&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/music/the-beatles/6138860/The-Beatles-Abbey-Road-review.html |location=London |work=The Daily Telegraph |first=Neil |last=McCormick |title=The Beatles – Abbey Road, review |date=8. 9. 2009| archive-url=https://web.archive.org/web/20121106122053/http://www.telegraph.co.uk/culture/music/the-beatles/6138860/The-Beatles-Abbey-Road-review.html | archive-date=6. 11. 2012}}&lt;/ref&gt;
| rec5 = ''[[Encyclopedia of Popular Music]]''
| rec5ocjena =  {{Rating|5|5}}{{sfn|Larkin|2006|p=489}}
| rec6 = ''[[MusicHound Rock]]''
| rec6ocjena = {{Rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{cite book|editor1-last=Graff|editor1-first=Gary|editor2-last=Durchholz|editor2-first=Daniel |title=MusicHound Rock: The Essential Album Guide |publisher=Visible Ink Press |location=Farmington Hills, MI |year=1999 |isbn=1-57859-061-2 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9781578590612/page/87 87–88] |url=https://archive.org/details/isbn_9781578590612/page/87}}&lt;/ref&gt;
| rec7 = ''[[Paste (časopis)|Paste]]''
| rec7ocjena = 100/100&lt;ref name=&quot;Kemp&quot;&gt;{{cite journal |last=Kemp |first=Mark|author-link=Mark Kemp |url=https://www.pastemagazine.com/articles/2009/09/the-beatles-the-long-and-winding-repertoire.html |title=The Beatles: The Long and Winding Repertoire |journal=Paste |date=8. 9. 2009|access-date=6. 1. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023065059/http://www.pastemagazine.com/articles/2009/09/the-beatles-the-long-and-winding-repertoire.html|archive-date=23. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;
|rec8 = ''[[Pitchfork (veb-sajt)|Pitchfork]]''
| rec8ocjena = 10/10&lt;ref name=&quot;Richardson&quot;&gt;{{cite web |last=Richardson |first=Mark |date=10. 9. 2009 |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/13431-abbey-road/ |title=The Beatles: Abbey Road |publisher=[[Pitchfork Media]]|access-date=25. 2. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140502231141/http://pitchfork.com/reviews/albums/13431-abbey-road/|archive-date=2. 5. 2014}}&lt;/ref&gt;
| rec9 = ''[[The Rolling Stone Album Guide]]''
| rec9ocjena = {{Rating|5|5}}&lt;ref&gt;{{Cite magazine |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/the-beatles/albumguide|archive-url=https://web.archive.org/web/20140404194100/http://www.rollingstone.com/music/artists/the-beatles/albumguide |title=The Beatles {{pipe}} Album Guide {{pipe}} Rolling Stone Music|magazine=[[Rolling Stone]]|archive-date=4. 4. 2014}}&lt;/ref&gt; 
}}
Mnogi kritičari od tada navode ''Abbey Road'' kao najbolji album Beatlesa.{{sfn|Roberts|2011|p=80}} U retrospektivnoj recenziji, Nicole Pensiero iz časopisa ''[[PopMatters]]'' nazvala ga je &quot;nevjerovatno kohezivnim komadom muzike, inovativnim i bezvremenskim&quot;.&lt;ref name=&quot;Pensiero&quot;&gt;{{cite magazine|last=Pensiero|first=Nicole|date=23. 3. 2004|url=https://www.popmatters.com/review/beatles-abbeyroadmft/|title=The Beatles: Abbey Road|magazine=[[PopMatters]]|access-date=8. 2. 2014|archive-date=3. 8. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140803185955/http://www.popmatters.com/review/beatles-abbeyroadmft/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Mark Kemp]] iz časopisa ''[[Paste (magazine)|Paste]]'' smatrao je da spada &quot;među najbolja djela Beatlesa, čak i ako nagovještava [[arena rok]] koji će tehnički vješti, ali od kritike osporavani izvođači od grupe [[Journey (grupa)|Journey]] do [[Meat Loaf]]a razrađivati tokom 70-ih i 80-ih&quot;. Neil McCormick iz novina ''[[The Daily Telegraph]]'' prozvao ga je &quot;posljednjim ljubavnim pismom svijetu&quot; od Beatlesa i pohvalio njegov &quot;veliki, moderni zvuk&quot;, nazivajući ga &quot;bujnim, bogatim, glatkim, epskim, emotivnim i potpuno predivnim&quot;.

[[Richie Unterberger]] sa portala [[AllMusic]] osjećao je da album dijeli &quot;lažno-konceptualne forme&quot; s albumom ''Sgt. Pepper'', ali da ima &quot;jače kompozicije&quot;, te je o njegovom položaju u katalogu benda napisao: &quot;Da li je ''Abbey Road'' najbolje djelo Beatlesa je debatabilno, ali je svakako najbesprijekornije produciran (s mogućim izuzetkom ''Sgt. Peppera'') i najčvršće konstruisan.&quot; Ian MacDonald dao je podijeljeno mišljenje o albumu, napominjući da je nekoliko numera napisano najmanje godinu dana ranije i da bi vjerovatno bile neprikladne da nisu ugrađene u splet na drugoj strani. Ipak, pohvalio je produkciju, posebno zvuk bubnja Ringa Starra.{{sfn|MacDonald|1997|p=321}}

''Abbey Road'' je ostvario visoke pozicije na nekoliko lista i u anketama &quot;najboljih albuma svih vremena&quot; koje su sproveli kritičari i publikacije.&lt;ref name=&quot;RS1234&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/daily-blog/blogs/rsstaffblogpost_2011/45525/39509|title=Celebrating 40 Years of The Beatles' 'Abbey Road'|date=25. 9. 2009|access-date=11. 10. 2010|magazine=Rolling Stone|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320234319/http://www.rollingstone.com/music/blogs/staff-blog/celebrating-40-years-of-the-beatles-abbey-road-20090925|archive-date=20. 3. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;timepieces.nl&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.timepieces.nl/Top100's/2001VH1MusicRadio.html|title=2001 VH1 Cable Music Channel All Time Album Top 100|work=[[VH1]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121025162343/http://www.timepieces.nl/Top100%27s/2001VH1MusicRadio.html|archive-date=25. 10. 2012|access-date=19. 11. 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.rocklistmusic.co.uk/qlists.html#100%20Greatest%20British%20Albums|title=The 100 Greatest British Albums Ever|work=[[Q (magazine)|Q]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20071126065024/http://www.rocklistmusic.co.uk/qlists.html|archive-date=26. 11. 2007|url-status=usurped|access-date=20. 11. 2007}}&lt;/ref&gt; Izglasan je na 8. mjesto u trećem izdanju knjige ''[[All Time Top 1000 Albums]]'' [[Colin Larkin|Colina Larkina]] (2000).&lt;ref name=&quot;Larkin&quot;&gt;{{cite book|title=All Time Top 1000 Albums|date=2000|publisher=[[Virgin Books]]|isbn=0-7535-0493-6|editor=[[Colin Larkin]]|edition=3rd|page=36}}&lt;/ref&gt; Časopis ''[[Time (časopis)|Time]]'' uvrstio ga je na svoju listu 100 najboljih albuma svih vremena 2006. godine.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.time.com/time/2006/100albums/index.html|title=The All-Time 100 Albums|magazine=Time|access-date=20. 11. 2007|date=2. 11. 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109195005/http://www.time.com/time/2006/100albums/index.html|archive-date=9. 11. 2007|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Godine 2009, čitaoci časopisa ''Rolling Stone'' proglasili su ''Abbey Road'' najboljim albumom Beatlesa.&lt;ref name=&quot;RS1234&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/news/story/6597647/14_abbey_road|title=The 500 Greatest Albums of All Time|access-date=19. 11. 2007|magazine=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20071113095528/http://www.rollingstone.com/news/story/6597647/14_abbey_road|archive-date=13. 11. 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Časopis ga je 2020. rangirao na 5. mjesto svoje liste &quot;500 najboljih albuma svih vremena&quot;, što je najviše plasirani album Beatlesa na listi;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=22. 9. 2020|title=The 500 Greatest Albums of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/|access-date=25. 9. 2020|magazine=Rolling Stone|language=en-US|archive-date=22. 9. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922163403/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; prethodna verzija liste iz 2012. svrstavala ga je na 14. mjesto.&lt;ref name=&quot;rollingstone1&quot;&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/the-beatles-abbey-road-19691231|title=500 Greatest Albums of All Time: The Beatles, 'Abbey Road'|magazine=Rolling Stone|date=31. 5. 2009|access-date=12. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718000825/http://www.rollingstone.com/music/lists/500-greatest-albums-of-all-time-20120531/the-beatles-abbey-road-19691231|archive-date=18. 7. 2012}}&lt;/ref&gt; Album je uvršten i u knjigu ''1001 album koji morate čuti prije nego što umrete''.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Dimery|first1=Robert|title=1001 Albums You Must Hear Before You Die|last2=Lydon|first2=Michael|date=7. 2. 2006|publisher=Universe|isbn=0-7893-1371-5|edition=Revised and Updated}}&lt;/ref&gt;

== Naslijeđe ==

=== Pješački prelaz na Abbey Roadu i teorija &quot;Paul je mrtav&quot; ===
Fotografija na prednjoj strani omota na kojoj Beatlesi prelaze pješački prelaz na Abbey Roadu postala je jedna od najpoznatijih i najviše oponašanih u historiji snimanja muzike.&lt;ref name=&quot;BBCCover2&quot;&gt;{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/8188475.stm|title=Revisiting Abbey Road 40 years on|publisher=BBC News|first=Lawrence|last=Pollard|date=7. 8. 2009|access-date=4. 2. 2014|archive-date=20. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020204726/http://news.bbc.co.uk/1/hi/8188475.stm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Prelaz je popularno odredište za obožavatelje Beatlesa,&lt;ref name=&quot;BBCCover2&quot; /&gt; a od 2011. tamo radi i veb-kamera.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/music/live-feed-view-famed-abbey-road-crossing-article-1.1927962|first=Joel|last=Landau|title=SEE IT: Live feed gives continuous view of Abbey Road crossing made famous by the Beatles|newspaper=[[New York Daily News]]|date=4. 9. 2014|access-date=15. 5. 2017|archive-date=26. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026122045/https://www.nydailynews.com/entertainment/music/live-feed-view-famed-abbey-road-crossing-article-1.1927962|url-status=live}}&lt;/ref&gt; U decembru 2010. pješački prelaz je dobio status zaštićenog spomenika druge kategorije (''Grade II'') zbog svog &quot;kulturnog i historijskog značaja&quot;; sam studijski kompleks na Abbey Roadu dobio je sličan status ranije iste godine.&lt;ref name=&quot;BBCListed&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12059385|title=Beatles' Abbey Road zebra crossing given listed status|date=22. 12. 2010|publisher=BBC News|access-date=6. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720174732/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12059385|archive-date=20. 7. 2011}}&lt;/ref&gt;

Ubrzo nakon objavljivanja albuma, omot je postao dio teorije zavjere „[[Paul je mrtav]]” koja se širila po univerzitetskim kampusima širom SAD-a. Prema zagovornicima ove glasine, omot prikazuje Beatlese kako izlaze s groblja u pogrebnoj povorci. Povorku je predvodio Lennon obučen u bijelo kao vjerska ličnost; Starr je bio obučen u crno kao pogrebnik; McCartney, u raskoraku s ostalima, bio je bosi leš; a Harrison obučen u teksas bio je grobar. Ljevoruki McCartney u desnoj ruci drži cigaretu, što navodno ukazuje na to da je uljez, a dio registarske tablice na Volkswagenu parkiranom u ulici je 281F (pogrešno pročitano kao 28IF), što bi značilo da bi McCartney imao 28 godina da je preživio – uprkos činjenici da je u vrijeme fotografisanja i naknadnog objavljivanja ploče imao tek 27 godina.{{sfn|MacDonald|1997|p=273}}&lt;ref&gt;{{cite news|last=Scott|first=Jane|date=24. 10. 1969|title=Paul's death 'exaggerated'|work=The Plain Dealer|location=Cleveland, Ohio}}&lt;/ref&gt; Eskalacija glasine „Paul je mrtav” bila je predmet intenzivnih analiza na vodećim radio-stanicama i doprinijela je komercijalnom uspjehu albuma ''Abbey Road'' u SAD-u.{{sfn|Schaffner|1978|pp=127–28}} Lennon je dao intervju u Londonu za njujorški radio [[WMCA (AM)|WMCA]], gdje je ismijao ovu glasinu, ali je priznao da je to bila neprocjenjiva reklama za album.{{sfn|Winn|2009|p=333}}

Fotografija s omota parodirana je u više navrata, uključujući albume ''[[McLemore Avenue]]'' (1970) grupe [[Booker T. &amp; the M.G.'s]], ''[[Late Orchestration]]'' (2006) [[Kanye West]]a, te samog McCartneyja na njegovom koncertnom albumu ''[[Paul Is Live]]'' iz 1993. godine.{{sfn|Womack|2019|p=236}}&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.grammy.com/news/every-parody-tells-a-story|title=Every Parody Tells A Story|last=Cooney|first=Caroline|date=6. 4. 2012|publisher=grammy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221182540/http://www.grammy.com/news/every-parody-tells-a-story|archive-date=21. 2. 2014|access-date=4. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Na omotu svog izdanja iz oktobra 1977, satirični časopis ''[[National Lampoon (magazine)|National Lampoon]]'' prikazao je četvoricu Beatlesa zgnječene na pješačkom prelazu, dok se [[parni valjak]] udaljava ulicom.{{sfn|Rodriguez|2010|p=339}} Mini-album ''[[The Abbey Road E.P.]]'' grupe [[Red Hot Chili Peppers]] parodira omot tako što bend pređe preko sličnog pješačkog prelaza gotovo nag.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-abbey-road-ep-mw0000201264|title=The Abbey Road EP|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130828164846/http://www.allmusic.com/album/the-abbey-road-ep-mw0000201264|archive-date=28. 8. 2013|access-date=6. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Godine 2003, nekoliko američkih kompanija za izradu postera retuširanjem je uklonilo McCartneyjevu cigaretu sa slike bez dozvole kompanije Apple ili samog McCartneyja.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2681219.stm|title=Beatles Abbey Road cigarette airbrushed|date=21. 1. 2003|publisher=BBC News|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903083809/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/2681219.stm|archive-date=3. 9. 2017|url-status=live|access-date=25. 12. 2014}}&lt;/ref&gt; Godine 2013, policija Kolstate pokrenula je kampanju za podizanje svijesti o bezbjednosti u saobraćaju protiv [[Prelaženje ceste izvan pješačkog prelaza|nepropisnog prelaženja ceste]], koristeći omot i natpis: &quot;Ako mogu oni, zašto ne možete vi?&quot;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=19. 2. 2013|title=Beatles' Abbey Road cover in Calcutta traffic campaign|language=en-GB|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-21502047|access-date=26. 6. 2022}}&lt;/ref&gt; Film ''[[Yesterday (film iz 2019)|Yesterday]]'' (2019) govori o muzičaru koji se iznenada zatekne kao jedina osoba na svijetu koja se sjeća Beatlesa i postaje poznat izvodeći njihove pjesme. Jedan od postera za film prikazuje ga kako sam hoda po sličnom pješačkom prelazu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.amazon.com/YESTERDAY-MOVIE-POSTER-Sided-ORIGINAL/dp/B07PC111LL/ref=sr_1_1?crid=37GO60EF961MD&amp;dib=eyJ2IjoiMSJ9.dtj3aGRORr-d3ZjdaVHCJXuQfeHJ62dUvyOneVB6Lj2qXF25FncgmZEQLTHl2Su2Y0-zKiAwETUiLxwwuDFeVlJk5QxyaGedlU-wrXZ_x05Aig1ptrl9Aps2bms5rNVZqLiyufEZXRee3C94-P97m4SbsHk7VcasZR-g3dkZHhr6gXdMpFhfuR1KcANdgrB9WHxfAYMearmEyLoLJq8suwDRd6wPI7ysMSA7KKN0ZcTJNmCueeeYNcZWRFudAAqwCJ0snzKMqkPuETwm4uyzKz3KN-3_MorOy999HEq-5Z52qPUBKdR7wSqQnoMdo1m1N--lQp4zWJbn1xVPVSc6a6cFw6WPEICPZIiQMYQgivfjQBb2wWDAKcDO5cclbz_GwoJHKQg-x6NNMsBn2zuMqbcgfkPd7GjCsp-ivNj-Z90b9yXkD-MyaULF4ICOR2Ps.Fu-AvuhcQIQf4PP8nPjUQMOPscI_LxAS7zQhl0RXUxU&amp;dib_tag=se&amp;keywords=official+movie+posters+yesterday&amp;qid=1735234294&amp;sprefix=official+movie+posters+yesterday%2Caps%2C181|title=Movie Poster YESTERDAY 2 Sided ORIGINAL 27x40 DANNY BOYLE LILY JAMES|website=Amazon}}&lt;/ref&gt;

=== Obrade i uticaj ===
Pjesme s albuma ''Abbey Road'' obrađivane su mnogo puta, a sam album obrađen je i u cjelini (od pjesme do pjesme). Mjesec dana nakon izlaska albuma ''Abbey Road'', [[George Benson]] je snimio obradu albuma pod nazivom ''[[The Other Side of Abbey Road]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/the-other-side-of-abbey-road-mw0000187718|title=The Other Side of Abbey Road|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130103100843/http://www.allmusic.com/album/the-other-side-of-abbey-road-mw0000187718|archive-date=3. 1. 2013|access-date=6. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Kasnije iste 1969, sastav [[Booker T. &amp; the M.G.'s]] snimio je album ''[[McLemore Avenue]]'' (nazvan po lokaciji izdavačke kuće [[Stax Records]] u Memphisu), koji je sadržavao obrade pjesama s albuma ''Abbey Road'' i imao sličnu fotografiju na omotu.&lt;ref&gt;{{cite web|url={{AllMusic |pure_url=yes |class=album |id=r2307}}|title=McLemore Avenue|website=AllMusic|access-date=6. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

Iako je dostigao albume poput ''Sgt. Pepper'' po popularnosti, ''Abbey Road'' nije uspio ponoviti ranije uspjehe Beatlesa u podsticanju rivala da ih oponašaju.{{sfn|Stark|2005|p=262}} Prema opisu autora Petera Doggetta, &quot;previše izveštačen da bi ga [[rok podzemlje]] kopiralo, previše složen da bi ga brigada bubble gum popa oponašala, album nije uticao ni na koga – osim na [Paula McCartneyja]&quot;, koji je godinama pokušavao da dostigne njegov zamah u svojoj solo karijeri.{{sfn|Stark|2005|p=262}} Pišući za časopis ''[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]]'' 2014, [[Jon Anderson]] iz progresivnog rok benda [[Yes (grupa)|Yes]] rekao je da je njegov bend bio pod stalnim uticajem Beatlesa još od albuma ''[[Revolver (Beatles album)|Revolver]]'', ali da je upravo osjećaj da druga strana čini &quot;jednu zaokruženu ideju&quot; bio inspiracija za njega da stvara duže muzičke forme.&lt;ref name=&quot;Anderson/CR&quot;&gt;{{cite magazine|first=Jon|last=Anderson|title='They were the leaders of everything, and everybody else slowly followed': Jon Anderson on why the Beatles were the original progressive rock band|magazine=[[Classic Rock (magazine)|Classic Rock]]|date=oktobar 2014|page=37}}&lt;/ref&gt;{{refn|Anderson je dodao: &quot;[Beatlesi] su nam pokazali da možete napraviti bilo šta... Da ako to uradite s ljubavlju, srcem i iskrenošću, to će uspeti.&quot;&lt;ref name=&quot;Anderson/CR&quot; /&gt;||group=&quot;nb&quot;}}

Nekoliko izvođača obradilo je dio ili čitav splet s druge strane albuma, uključujući [[Phil Collins|Phila Collinsa]] (za posvetni album Georgeu Martinu/Beatlesima ''[[In My Life (George Martin album)|In My Life]]''),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/in-my-life-mw0000037930|title=In My Life – George Martin|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130714134116/http://www.allmusic.com/album/in-my-life-mw0000037930|archive-date=14. 7. 2013|access-date=4. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; sastav [[The String Cheese Incident]],&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://news.google.com/newspapers?nid=861&amp;dat=20010504&amp;id=L9BHAAAAIBAJ&amp;pg=4924,810743|title=Jam band draws thousands|work=The Victoria Advocate|date=4. 5. 2001|access-date=6. 2. 2014|archive-date=22. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822192505/https://news.google.com/newspapers?nid=861&amp;dat=20010504&amp;id=L9BHAAAAIBAJ&amp;pg=4924,810743|url-status=live}}&lt;/ref&gt; [[Transatlantic (grupa)|Transatlantic]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/live-in-europe-mw0000320583|title=Transatlantic – Live in Europe|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819051020/http://www.allmusic.com/album/live-in-europe-mw0000320583|archive-date=19. 8. 2013|access-date=6. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; i [[Tenacious D]] (koji su izveli splet s klavijaturistom sastava [[Phish]] [[Page McConnell|Pageom McConnellom]]).&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.glidemagazine.com/hiddentrack/watch-page-mcconnell-team-up-with-tenacious-d-on-flash-wonderboy-and-beatles-abbey-road-medley/|title=Watch Page McConnell Team Up With Tenacious D on Flash, Wonderboy and Beatles Abbey Road Medley|date=11. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421055252/http://www.glidemagazine.com/hiddentrack/watch-page-mcconnell-team-up-with-tenacious-d-on-flash-wonderboy-and-beatles-abbey-road-medley/|archive-date=21. 4. 2014|access-date=4. 2. 2014|magazine=Glide Magazine}}&lt;/ref&gt; [[Furthur (grupa)|Furthur]], džem-bend u kojem su svirali bivši članovi sastava [[Grateful Dead]] [[Bob Weir]] i [[Phil Lesh]], izveo je čitav album ''Abbey Road'' tokom proljetne turneje 2011. godine. Izvođenje je započelo otvaranjem uz &quot;Come Together&quot; u Bostonu 4. marta, a završilo se čitavim spletom u New Yorku 15. marta, uz &quot;Her Majesty&quot; kao dodatak na bisu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.glidemagazine.com/hiddentrack/furthur-celebrates-phils-birthday-w-abbey-road-b-side-medley-and-cupcakes/|title=Furthur Celebrates Phil's Birthday w/ Abbey Road B-Side Medley and Cupcakes|date=16. 3. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421054714/http://www.glidemagazine.com/hiddentrack/furthur-celebrates-phils-birthday-w-abbey-road-b-side-medley-and-cupcakes/|archive-date=21. 4. 2014|access-date=4. 2. 2014|magazine=Glide Magazine}}&lt;/ref&gt;

=== Kontinuirana prodaja i reizdanja ===
U junu 1970, Allen Klein je izvijestio da je ''Abbey Road'' bio najprodavaniji album Beatlesa u SAD-u s prodajom od oko pet miliona primjeraka.&lt;ref&gt;{{cite magazine|last=Dove|first=Ian|title=Beatlemania Returns As 'Let It Be' Clicks|url=https://books.google.com/books?id=dCkEAAAAMBAJ&amp;pg=PA1|access-date=6. 2. 2014|date=6. 6. 1970|publisher=Nielsen Business Media, Inc.|page=1|magazine=Billboard|archive-date=22. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822192506/https://books.google.com/books?id=dCkEAAAAMBAJ&amp;pg=PA1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Do 1992, ''Abbey Road'' je prodat u devet miliona primjeraka.{{sfn|Everett|1999|p=271}} Album je postao deveti najpreuzimaniji album na usluzi [[iTunes Store]] sedmicu dana nakon što je tamo objavljen 16. novembra 2010. godine.&lt;ref name=&quot;bloomberg2&quot; /&gt; U izvještaju CNN-a navedeno je da je to bio najprodavaniji vinilni album u 2011. godini.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://edition.cnn.com/2014/01/30/showbiz/celebrity-news-gossip/beatles-ed-sullivan-50-years-anniversary/|title=Beatles + Sullivan = Revolution: Why Beatlemania could never happen today|first=Todd|last=Leopold|work=CNN|date=31. 1. 2014|access-date=6. 2. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222072645/http://edition.cnn.com/2014/01/30/showbiz/celebrity-news-gossip/beatles-ed-sullivan-50-years-anniversary/|archive-date=22. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; To je prvi album iz 1960-ih koji je prodat u više od pet miliona primjeraka od 1991, kada je [[Nielsen SoundScan]] počeo pratiti prodaju.&lt;ref name=&quot;US sales&quot;&gt;{{cite web|url=http://music.yahoo.com/blogs/music-news/chart-watch-taylor-swift-4-4-million-210041545.html|title=Chart Watch: Taylor Swift Is 4 For 4 (Million)|last=Grein|first=Paul|date=19. 2. 2014|publisher=Yahoo Music|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304042130/http://music.yahoo.com/blogs/music-news/chart-watch-taylor-swift-4-4-million-210041545.html|archive-date=4. 3. 2014|access-date=19. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; U SAD-u, album je prodat u 7.177.797 primjeraka do kraja 1970-ih.&lt;ref name=&quot;How many records did the Beatles actually sell?&quot;&gt;{{cite web|url=http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell|title=How Many Records did the Beatles actually sell?|date=29. 4. 2009|publisher=Deconstructing Pop Culture by David Kronemyer|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306054326/http://deconstructingpopculture.com/2009/04/how-many-records-did-the-beatles-actually-sell/|archive-date=6. 3. 2016|url-status=dead|access-date=11. 7. 2015}}&lt;/ref&gt; Do 2011, album je prodat u više od 31 milion primjeraka širom svijeta i jedan je od najprodavanijih albuma benda.&lt;ref name=&quot;euronews&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.euronews.com/2011/09/26/back-in-the-day-abbey-road-hits-the-shelves/|title=Back in the Day: Abbey Road hits the shelves|date=26. 9. 2011|publisher=[[Euronews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103001031/http://www.euronews.com/2011/09/26/back-in-the-day-abbey-road-hits-the-shelves/|archive-date=3. 11. 2012|url-status=live|access-date=14. 5. 2016}}&lt;/ref&gt; U oktobru 2019, ''Abbey Road'' se ponovo vratio na britanske top-liste, ponovo dospjevši na prvo mjesto.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-49931789|title=The Beatles' Abbey Road returns to number one 50 years on|first=Paul|last=Glynn|publisher=BBC News|date=4. 10. 2019|access-date=4. 10. 2019|archive-date=4. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191004164202/https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-49931789|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

''Abbey Road'' se kontinuirano štampa i prodaje od svog prvog objavljivanja 1969.. Originalni album objavljen je 26. septembra u Ujedinjenom Kraljevstvu{{sfn|MacDonald|1997|p=410}} i 1. oktobra u SAD-u u izdanju diskografske kuće Apple Records.{{sfn|MacDonald|1997|p=411}} Ponovo ga je objavio Capitol na vinilu kao ograničeno izdanje sa slikom na ploči (''picture disc'') u SAD-u 27. decembra 1978. godine,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/release/abbey-road-mr0001156811|title=Abbey Road (1978 LP)|date=17. 2. 2014|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130408073240/http://www.allmusic.com/album/release/abbey-road-mr0001156811|archive-date=8. 4. 2013}}&lt;/ref&gt; dok je CD reizdanje albuma objavljeno 1987, a remasterovana verzija pojavila se 2009.&lt;ref name=&quot;am_releases&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/abbey-road-mw0000192938/releases|title=Abbey Road – releases|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511175512/http://www.allmusic.com/album/abbey-road-mw0000192938/releases|archive-date=11. 5. 2013|access-date=17. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Remaster je uključivao dodatne fotografije s propratnim tekstom, a prvo, ograničeno izdanje, sadržavalo je i kratki dokumentarni film o stvaranju albuma.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/release/abbey-road-2009-remaster-mr0001030694|title=Abbey Road [2009 Remaster]|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921052447/http://www.allmusic.com/album/release/abbey-road-2009-remaster-mr0001030694|archive-date=21. 9. 2016|url-status=live|access-date=17. 2. 2014}}&lt;/ref&gt;

Godine 2001, [[Američko udruženje diskografskih kuća]] (RIAA) certificiralo je ''Abbey Road'' 12× platinastim tiražem.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=2001&amp;resultpage=16&amp;id=33A3B118-7574-587E-A0E0-6E777DE6E1BF|title=Gold &amp; Platinum News|date=februar 2001|publisher=RIAA|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221203114/http://www.riaa.com/newsitem.php?news_year_filter=2001&amp;resultpage=16&amp;id=33A3B118-7574-587E-A0E0-6E777DE6E1BF|archive-date=21. 2. 2014|access-date=5. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; Album se i dalje iznova objavljuje na vinilu. Uvršten je kao dio serije Beatlesa ''Collector's Crate'' u septembru 2009,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.allmusic.com/album/release/abbey-road-collectors-crate-black-mr0001047758|title=Abbey Road (Collector's Crate Black)|website=AllMusic|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307031354/http://www.allmusic.com/album/release/abbey-road-collectors-crate-black-mr0001047758|archive-date=7. 3. 2013|access-date=17. 2. 2014}}&lt;/ref&gt; te je doživio remasterovano LP izdanje na 180-gramskom vinilu 2012.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/inside-the-beatles-vinyl-album-remasters-20121112|title=Inside the Beatles' vinyl album remasters|first=Steve|last=Knopper|magazine=Rolling Stone|date=12. 11. 2012|access-date=17. 2. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140411052535/http://www.rollingstone.com/music/news/inside-the-beatles-vinyl-album-remasters-20121112|archive-date=11. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;

Izuzetno luksuzno izdanje albuma (''super deluxe''), koje je sadržavalo nove mikseve [[Giles Martin|Gilesa Martina]], objavljeno je u septembru 2019. povodom proslave 50. godišnjice albuma. Uključivalo je 23 neobjavljena demo snimka i studijska uzimanja (''take'') napravljena tokom rada na albumu ''Abbey Road''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ew.com/music/2019/08/08/beatles-abbey-road-50th-anniversary-re-release/|title=Abbey Road: 50th Anniversary Edition|last1=Aquilina|first1=Tyler|date=8. 8. 2019|website=[[Entertainment Weekly]]|access-date=6. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Do oktobra 2019. godine, ''Abbey Road'' je ostvario prodaju od 2.240.608 čistih primjeraka u Ujedinjenom Kraljevstvu, dok je ukupna prodaja sa strimingom iznosila 2.327.230 jedinica. Prodaja ostvarena nakon 1994. iznosi 827.329 primjeraka.&lt;ref name=&quot;musicweek&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.worldradiohistory.com/hd2/IDX-UK/Music/Archive-Music-Week-IDX/IDX/MISC/Music%20Week%2010072019-IDX-77.pdf|title=Golden oldie: Abbey Road returns to the summit 50 years on|last=Jones|first=Alan|date=7. 10. 2019|website=[[Music Week]]|page=77|access-date=4. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;

== Spisak pjesama ==
{{Track listing|headline=Strana jedan|all_writing=[[Lennon–McCartney]], osim gdje je drugačije napomenuto|extra_column=Glavni vokal|title1=[[Come Together]]|extra1=Lennon|length1=4:19|title2=[[Something (The Beatles)|Something]]|writer2=Harrison|extra2=Harrison|length2=3:02|title3=[[Maxwell's Silver Hammer]]|extra3=McCartney|length3=3:27|title4=[[Oh! Darling]]|extra4=McCartney|length4=3:27|title5=[[Octopus's Garden]]|writer5=Starr|extra5=Starr|length5=2:51|title6=[[I Want You (She's So Heavy)]]|extra6=Lennon|length6=7:47|total_length=24:53}}{{Track listing|headline=Strana dva|extra_column=Glavni vokal|title1=[[Here Comes the Sun]]|writer1=Harrison|extra1=Harrison|length1=3:05|title2=[[Because (The Beatles)|Because]]|extra2=Lennon, McCartney i Harrison|length2=2:45|title3=[[You Never Give Me Your Money]]|extra3=McCartney|length3=4:03|title4=[[Sun King (The Beatles)|Sun King]]|extra4=Lennon s McCartneyjem i Harrisonom|length4=2:26|title5=[[Mean Mr. Mustard]]|extra5=Lennon|length5=1:06|title6=[[Polythene Pam]]|extra6=Lennon|length6=1:13|title7=[[She Came In Through the Bathroom Window]]|extra7=McCartney|length7=1:58|title8=[[Golden Slumbers]]|extra8=McCartney|length8=1:31|title9=[[Carry That Weight]]|extra9=McCartney s Lennonom, Harrisonom i Starrom|length9=1:36|title10=[[The End (The Beatles)|The End]]|extra10=McCartney|length10=2:05|title11=[[Her Majesty (The Beatles)|Her Majesty]]|note11=[[skrivena pjesma]]|extra11=McCartney|length11=0:23|total_length=22:10}}'''Napomene'''

* &quot;Her Majesty&quot; se pojavljuje kao [[skrivena pjesma]] nakon pjesme &quot;The End&quot; i 14 sekundi tišine. Kasnija izdanja albuma uvrstila su pjesmu na spisak, osim nekih vinilnih izdanja.
* Neke verzije na kasetama u Ujedinjenom Kraljevstvu i SAD-u imale su zamijenjena mjesta pjesama &quot;Come Together&quot; i &quot;Here Comes the Sun&quot; kako bi se izjednačilo trajanje obje strane.&lt;ref&gt;{{cite AV media|title=Abbey Road|format=cassette|publisher=EMI|id=TC-PCS 7088|url=http://6tffxa.bay.livefilestore.com/y1pYZHq0H5QYC1WtjJcrCJgzVQghA29aDSf2oTGZx9zoWg2Oytj7-pXIlfF2zOzJ-AMvSDgvJ3nBZ9psn57U29HpPscFEEPBkNR/1969AbbeyRoad_tape.JPG|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113135253/http://6tffxa.bay.livefilestore.com/y1pYZHq0H5QYC1WtjJcrCJgzVQghA29aDSf2oTGZx9zoWg2Oytj7-pXIlfF2zOzJ-AMvSDgvJ3nBZ9psn57U29HpPscFEEPBkNR/1969AbbeyRoad_tape.JPG|archive-date=13. 11. 2013}}&lt;/ref&gt;

== Sastav ==
Izvori:{{refn|[[Mark Lewisohn]];{{sfn|Lewisohn|1988}} [[Ian MacDonald]];{{sfn|MacDonald|1997|pp=300–321}} [[Barry Miles]];{{sfn|Miles|1997}} Kevin Howlett;&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Abbey Road (50th Anniversary Super Deluxe Version) (book). |last=Howlett |first=Kevin |publisher=The Beatles. Apple Records. |year=2019}}&lt;/ref&gt; i [[Geoff Emerick]]&lt;ref&gt;{{cite web |last=Bosso |first=Joe |title=&quot;For the first time, John and Paul knew that George had risen to their level&quot; – Beatles engineer Geoff Emerick track-by-track interview on Abbey Road |url=https://www.musicradar.com/news/beatles-geoff-emerick-abbey-road-interview |website=musicradar |access-date=14. 1. 2022}}&lt;/ref&gt;|group=&quot;nb&quot;}}{{col-begin}}
{{col-2}}
'''The Beatles'''
* [[John Lennon]] – glavni, harmonizirajući i prateći vokali; ritam, solo i akustična gitara; [[Klavir|akustični]] i [[električni klavir]]i, [[Moog sintisajzer]]; [[bijeli šum|generator bijelog šuma]] i [[zvučni efekti]]; perkusije
* [[Paul McCartney]] – glavni, harmonizirajući i prateći vokali; bas, ritam, solo i akustična gitara; akustični i električni klaviri, Moog sintisajzer; zvučni efekti; [[zvučna zvona]], pljeskanje rukama i perkusije
* [[George Harrison]] – harmonizirajući i prateći vokali; solo, ritam, akustična i bas-gitara; Moog sintisajzer; [[harmonijum]]; pljeskanje rukama i perkusije; glavni vokal (na pjesmama &quot;Something&quot;, &quot;Here Comes the Sun&quot; i &quot;Because&quot;{{sfn|MacDonald|2005|p=365}})
* [[Ringo Starr]] – bubnjevi i perkusije; prateći vokali; [[nakovanj]] na pjesmi &quot;Maxwell's Silver Hammer&quot;;{{sfn|Lewisohn|1988|p=179}} glavni vokal (na pjesmi &quot;Octopus's Garden&quot;)

'''Dodatni muzičari'''
* [[George Martin]] – orgulje, [[čembalo]], perkusije
* [[Billy Preston]] – [[Hammond organ|Hammond orgulje]] (na pjesmama &quot;Something&quot; i &quot;I Want You (She's So Heavy)&quot;)
{{col-2}}
'''Produkcija'''
* &quot;[[Something (The Beatles)|Something]]&quot; i &quot;[[Here Comes the Sun]]&quot; – orkestrirali i dirigovali George Martin (s Georgeom Harrisonom)
* &quot;[[Golden Slumbers]]&quot;, &quot;[[Carry That Weight]]&quot; i &quot;[[The End (The Beatles)|The End]]&quot; – orkestrirali i dirigovali George Martin (s Paulom McCartneyjem)
* Producent: [[George Martin]] (s Beatlesima)
* [[Tonska obrada|Tonski snimatelji]]: [[Geoff Emerick]] i [[Phil McDonald]]
* Pomoćnik tonskog snimatelja: [[Alan Parsons]]
* [[Miksanje zvuka]]: Geoff Emerick, Phil McDonald i George Martin (s Beatlesima)
* [[Programiranje muzike|Programiranje Moog sintisajzera]]: [[Mike Vickers]]
{{col-end}}

== Top-liste ==
{{col-begin}}
{{col-3}}
'''Originalno izdanje'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Top-lista (1969–1971)
! Najviša&lt;br /&gt;pozicija
|-
|align=&quot;left&quot;|Australija ([[Kent Music Report]])&lt;ref name=&quot;auchart&quot;&gt;{{cite book |last=Kent |first=David| author-link = David Kent (historian) |title=[[Kent Music Report|Australian Chart Book 1970–1992]] |year=1993 |publisher=Australian Chart Book |location=[[St Ives, New South Wales|St Ives, NSW]] |isbn=978-0-646-11917-5}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Kanada (''[[RPM (magazine)|RPM]]'' LP Chart)&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&amp;file_num=nlc008388.8263&amp;volume=12&amp;issue=11&amp;issue_dt=November%2001%201969&amp;type=1&amp;interval=24&amp;PHPSESSID=m89iq841abagb37ld9c0fdc1f3 |title=RPM – Library and Archives Canada |magazine=[[RPM (magazine)|RPM]]|access-date=13. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140513170601/http://www.collectionscanada.gc.ca/rpm/028020-119.01-e.php?&amp;file_num=nlc008388.8263&amp;volume=12&amp;issue=11&amp;issue_dt=November%2001%201969&amp;type=1&amp;interval=24&amp;PHPSESSID=m89iq841abagb37ld9c0fdc1f3|archive-date=13. 5. 2014}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Nizozemska ([[MegaCharts|MegaChart Albums]])&lt;ref name=&quot;nlchart&quot;&gt;{{cite web |title=dutchcharts.nl The Beatles – ''Abbey Road'' |publisher=[[MegaCharts]] |url=http://dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |language=nl |work=Hung Medien, dutchcharts.nl |access-date=13. 10. 2012 |format=ASP |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224174851/http://www.dutchcharts.nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=24. 12. 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Finska ([[Suomen virallinen lista]])&lt;ref name=Finland&gt;{{cite book |first=Jake |last=Nyman |year=2005 |title=Suomi soi 4: Suuri suomalainen listakirja |edition=1st |publisher=Tammi |location=Helsinki |isbn=951-31-2503-3 |language=fi}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Italija (''[[Musica e dischi]]'')&lt;ref&gt;{{cite magazine |date=31. 1. 1970 |title=Hits of the World |url=https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1970/BB-1970-01-31-i.pdf |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |page=70 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210307142033/https://worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/70s/1970/BB-1970-01-31-i.pdf |archive-date=7. 3. 2021 |access-date= 9. 6. 2021 |via=World Radio History}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Japan ([[Oricon]] LPs Chart)&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot; /&gt;
|3
|-
|align=&quot;left&quot;|Norveška ([[VG-lista]])&lt;ref name=&quot;norchart&quot;&gt;{{cite web |title=norwegiancharts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |url=http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |access-date=13. 10. 2012 |format=ASP |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421053659/http://norwegiancharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=21. 4. 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Švedska ([[Sverigetopplistan|Kvällstoppen]])&lt;ref name=&quot;swechart&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200969-0872.pdf |title=Swedish Charts 1969–1972 |publisher=Hitsallertijden |language=sv|access-date=13. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014071535/http://hitsallertijden.nl/charts/swedish%20charts/SwedishCharts%200969-0872.pdf|archive-date=14. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Španija ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])&lt;ref&gt;{{cite book |last=Salaverri |first=Fernando |title=Sólo éxitos año a año, 1959–2002 |edition=1st |date=septembar 2005 |publisher=Fundación Autor-SGAE |location=Spain |isbn=978-84-8048-639-2}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref name=&quot;UKchart1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/ |title=The Beatles – Full official Chart History |work=[[Official Charts]] |date=17. 10. 1962 |access-date=13. 5. 2016|archive-date=12. 5. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160512024604/http://www.officialcharts.com/artist/10363/beatles/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|SAD (''[[Billboard 200|Billboard]]'' Top LPs)&lt;ref name=&quot;BB200&quot;&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/artist/383540/beatles/chart |title=The Beatles – Chart history |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=13. 5. 2016|archive-date=30. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171230161620/https://www.billboard.com/music/the-beatles|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
|align=&quot;left&quot;|Zapadna Njemačka ([[GfK Entertainment charts|Media Control]])
|1
|}

'''Reizdanje iz 1987.'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Top-lista
! Najviša&lt;br /&gt;pozicija
|-
|align=&quot;left&quot;|Japan ([[Oricon]])&lt;ref name=&quot;Jachart1&quot; /&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref name=&quot;UKchart2&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.officialcharts.com/search/albums/Abbey%20Road%20%281987%20Version%29 |title=The Official Charts Company – The Beatles – Abbey Road (1987 version) |work=[[UK Albums Chart]]| access-date=12. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;
|30
|}
{{col-3}}

'''Reizdanje iz 2009.'''
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Top-lista
! Najviša&lt;br /&gt;pozicija
|-
|align=&quot;left&quot;|Australija ([[ARIA Charts]])&lt;ref name=&quot;auchart1&quot;&gt;{{cite web |title=australian-charts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |url=http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |format=ASP |access-date=13. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214090955/http://australian-charts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=14. 12. 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|Austrija ([[Ö3 Austria Top 40]])&lt;ref name=&quot;atchart&quot;&gt;{{cite web |title=austriancharts.at The Beatles – ''Abbey Road'' |work=Hung Medien |language=de |format=ASP |url=http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |access-date=13. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421055952/http://austriancharts.at/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=21. 4. 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|36
|-
|align=&quot;left&quot;|Belgija (Flandrija) ([[Ultratop]])&lt;ref name=&quot;beVlchart&quot;&gt;{{cite web |title=ultratop.be The Beatles – ''Abbey Road'' |url=https://www.ultratop.be/nl/album/173c/The-Beatles-Abbey-Road |language=nl |publisher=Ultratop |work=Hung Medien |format=ASP |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131025102945/http://www.ultratop.be/nl/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=25. 10. 2013 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|20
|-
|align=&quot;left&quot;|Belgija (Valonija) ([[Ultratop]])&lt;ref name=&quot;bewachart&quot;&gt;{{cite web |title=ultratop.be The Beatles – ''Abbey Road'' |url=https://www.ultratop.be/fr/album/173c/The-Beatles-Abbey-Road |language=nl |work=Hung Medien |format=ASP |publisher=Ultratop |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113233308/http://www.ultratop.be/fr/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=13. 11. 2012 |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|28
|-
|align=&quot;left&quot;|Danska ([[Hitlisten]])&lt;ref name=&quot;dkchart&quot;&gt;{{cite web |title=danishcharts.dk The Beatles – ''Abbey Road'' |work=danishcharts.dk |url=https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |format=ASP |access-date=12. 10. 2012 |archive-date=6. 11. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106210544/https://danishcharts.dk/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|18
|-
|align=&quot;left&quot;|Finska ([[Suomen virallinen lista]])&lt;ref name=&quot;fichart&quot;&gt;{{cite web |title=finnishcharts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |url=http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |work=Hung Medien |format=ASP  |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225011200/http://finnishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a  |archive-date=25. 12. 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|Njemačka ([[GfK Entertainment charts]])&lt;ref name=&quot;dechart2&quot;&gt;{{cite web |publisher=hitparade.ch |url=http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Starr,Ringo/24271/?type=longplay |title=musicline.de chartverfolgung |access-date=13. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321043924/http://www.musicline.de/de/chartverfolgung_summary/artist/Starr%2CRingo/24271/?type=longplay |archive-date=21. 3. 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|41
|-
|align=&quot;left&quot;|Italija ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])&lt;ref name=&quot;itachart&quot;&gt;{{cite web |title=italiancharts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |work=Hung Medien |publisher=[[Recording Industry Association of New Zealand]] |url=http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |format=ASP |access-date=13. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140305083609/http://italiancharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=5. 3. 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|7
|-
|align=&quot;left&quot;|Japan ([[Oricon]])&lt;ref name=&quot;Jachart2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/ |title=All of the Beatles' &quot;Remastered&quot; Albums Enter the Top 100: Grossing 2,310 Million Yen in One Week |language=ja |work=oricon.co.jp |publisher=[[Oricon]] Style| access-date=14. 10. 2012| archive-url =https://web.archive.org/web/20130309122433/http://www.oricon.co.jp/news/rankmusic/69149/full/| archive-date = 9. 3. 2013| url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|12
|-
|align=&quot;left&quot;|Meksiko ([[AMPROFON]])&lt;ref name=&quot;mxchart&quot;&gt;{{cite web |title=mexicancharts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |publisher=mexicancharts.com |url=http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a|access-date=12. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20100928062458/http://mexicancharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a|archive-date=28. 9. 2010}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|Portugal ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])&lt;ref name=&quot;porchart&quot;&gt;{{cite web |title=portuguesecharts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |work=Hung Medien |format=ASP |url=http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140304124829/http://portuguesecharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=4. 3. 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|4
|-
|align=&quot;left&quot;|Španija ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])&lt;ref name=&quot;spanishchart&quot;&gt;{{cite web |title=The Beatles – ''Abbey Road'' |work=spanishcharts.com |url=http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |format=ASP |publisher=Hung Medien |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140421051127/http://spanishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=21. 4. 2014 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|13
|-
|align=&quot;left&quot;|Švedska ([[Sverigetopplistan]])&lt;ref name=&quot;sechart&quot;&gt;{{cite web |title=swedishcharts.com The Beatles – ''Abbey Road'' |format=ASP |url=http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |language=sv |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131225042327/http://swedishcharts.com/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=25. 12. 2013 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|Švicarska ([[Schweizer Hitparade]])&lt;ref name=&quot;chchart&quot;&gt;{{cite web |title=The Beatles – ''Abbey Road'' – hitparade.ch |url=http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |language=de |work=Hung Medien |format=ASP |publisher=Swiss Music Charts |access-date=12. 10. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070615170551/http://hitparade.ch/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |archive-date=15. 6. 2007 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|28
|-
|align=&quot;left&quot;|Novi Zeland ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])&lt;ref name=&quot;NZchart&quot;&gt;{{cite web |title=charts.nz The Beatles – ''Abbey Road'' |work=Hung Medien |publisher=[[Recording Industry Association of New Zealand]] |url=https://charts.nz/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |format=ASP |access-date=12. 10. 2012 |archive-date=6. 11. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106213534/https://charts.nz/showitem.asp?interpret=The+Beatles&amp;titel=Abbey+Road&amp;cat=a |url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|8
|-
|align=&quot;left&quot;|Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref name=&quot;UKchart1&quot; /&gt;
|6
|-
|align=&quot;left&quot;|SAD (''[[Billboard Comprehensive Albums]]'')&lt;ref name=&quot;BillboardBIZ&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/news/e3i54adc2f71aebbaa47ef735ff09a4e96e |title=Beatles and Jay-Z Dominate Charts |last=Caulfield |first=Keith |work=Billboard.biz|access-date=12. 10. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417234017/http://www.billboard.biz/bbbiz/content_display/industry/news/e3i54adc2f71aebbaa47ef735ff09a4e96e|archive-date=17. 4. 2012}}&lt;/ref&gt;
|3
|}
{{col-3}}

'''Reizdanje iz 2019.'''
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! Top-lista
! Najviša&lt;br /&gt;pozicija
|-
|align=&quot;left&quot;|Australija ([[ARIA Charts]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ariacharts.com.au/charts/albums-chart |title=ARIA Australian Top 50 Albums |publisher=[[Australian Recording Industry Association]] |date=7. 10. 2019|access-date=5. 10. 2019|archive-date=28. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171128180212/https://www.ariacharts.com.au/charts/albums-chart|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 2
|-
|align=&quot;left&quot;|Belgija (Flandrija) ([[Ultratop]])&lt;ref name=&quot;beVlchart&quot; /&gt;
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Belgija (Valonija) ([[Ultratop]])&lt;ref name=&quot;bewachart&quot; /&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|Kanada (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fyimusicnews.ca/articles/2019/10/06/beatles-chart-post-malone-world |title=The Beatles Chart In A Post Malone World |website=FYIMusicNews |date=6. 10. 2019|access-date=8. 10. 2019|archive-date=7. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007150906/https://www.fyimusicnews.ca/articles/2019/10/06/beatles-chart-post-malone-world|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Češka ([[ČNS IFPI]])
| 23
|-
|align=&quot;left&quot;|Danska ([[Hitlisten]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://hitlisten.nu/default.asp?w=39&amp;y=2019&amp;list=a40|title=Hitlisten.NU – Album Top-40 Uge 39, 2019|publisher=[[Hitlisten]]|artist=The Beatles|album=Abbey Road|access-date=9. 10. 2019}}&lt;/ref&gt;
| 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Nizozemska ([[Album Top 100]])
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Finska ([[Suomen virallinen lista]])
| 13
|-
|align=&quot;left&quot;|Njemačka ([[GfK Entertainment charts]])
| 2
|-
|align=&quot;left&quot;|Grčka (''[[Billboard (magazine)|Billboard]]'')&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.billboard.com/artist/the-beatles/chart-history/gra/ |publisher=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=10. 12. 2021 |title=The Beatles Chart History (Greece Albums) |language=en |date=10. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Mađarska ([[MAHASZ]])
| 34
|-
|align=&quot;left&quot;|Irska ([[Irish Recorded Music Association|IRMA]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albumas |title=IRMA – Irish Charts |publisher=[[Irish Recorded Music Association]]|access-date=5. 10. 2019|archive-date=16. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216013230/http://www.irma.ie/index.cfm?page=irish-charts&amp;chart=Albumas|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Italija ([[Federazione Industria Musicale Italiana|FIMI]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.fimi.it/top-of-the-music/archivio-classifiche-settimanali/archivio-classifiche-per-settimana/?tipo=2&amp;anno=2019&amp;settimana=40 |title=Album – Classifica settimanale WK 40 (dal 27.09.2019 al 03.10.2019) |publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |language=it|access-date=5. 10. 2019|archive-date=18. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318054616/https://www.fimi.it/top-of-the-music/classifiche.kl#/charts/1/2019/40|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Meksiko ([[AMPROFON]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://amprofon.com.mx/es/pages/rankings/top-album.php |title=Top Album – Semanal (del 27 de septiembre al 3 de octubre de 2019)|access-date=2. 10. 2019 |language=es |publisher=Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas |archive-url=https://web.archive.org/web/20191021175948/http://amprofon.com.mx/es/pages/rankings/top-album.php|archive-date=21. 10. 2019}}&lt;/ref&gt;
| 5
|-
|align=&quot;left&quot;|Novi Zeland ([[Recorded Music NZ|RMNZ]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2019-10-04 |title=NZ Top 40 Albums Chart |publisher=[[Recorded Music NZ]] |date=7. 10. 2019|access-date=5. 10. 2019|archive-date=6. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006095720/https://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=4757|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 6
|-
|align=&quot;left&quot;|Norveška ([[VG-lista]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vglista.no/topplister/topp-40-album-2019-40/ |title=VG-lista – Topp 40 Album uke 40, 2019 |publisher=[[VG-lista]]|access-date=5. 10. 2019|archive-date=11. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011152918/https://www.vglista.no/topplister/topp-40-album-2019-40/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 2
|-
|align=&quot;left&quot;|Poljska ([[ZPAV]])
| 16
|-
|align=&quot;left&quot;|Portugal ([[Associação Fonográfica Portuguesa|AFP]])
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Škotska ([[Official Charts Company]])
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Španija ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.promusicae.es/listas/semana/4190-%C3%81lbumes-semana-40-2019 |title=Top 100 Albumes – Semana 40: del 27.9.2019 al 3.10.2019 |publisher=[[Productores de Música de España]] |language=es|access-date=9. 10. 2019|archive-date=8. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008223650/https://www.promusicae.es/listas/semana/4190-%C3%81lbumes-semana-40-2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|Švedska ([[Sverigetopplistan]])&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2019&amp;dspp=40 |title=Veckolista Album, vecka 40 |publisher=[[Sverigetopplistan]]|access-date=4. 10. 2019|archive-date=20. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020204809/https://www.sverigetopplistan.se/chart/54?dspy=2019&amp;dspp=40|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 4
|-
|align=&quot;left&quot;|Švicarska ([[Schweizer Hitparade]])
| 3
|-
|align=&quot;left&quot;|Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])
| 1
|-
|align=&quot;left&quot;|SAD (''[[Billboard 200]]'')&lt;ref&gt;{{cite magazine |url=https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8532280/dababy-earns-first-no-1-album-on-billboard-200-chart-with-kirk |title=DaBaby Earns First No. 1 Album on Billboard 200 Chart With 'Kirk' |magazine=Billboard |last=Caulfield |first=Keith |date=6. 10. 2019|access-date=7. 10. 2019|archive-date=27. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227173841/https://www.billboard.com/articles/business/chart-beat/8532280/dababy-earns-first-no-1-album-on-billboard-200-chart-with-kirk|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| 3
|-
|align=&quot;left&quot;|SAD (''[[Billboard]]'' Top Rock Albums)
| 1
|}
{{col-end}}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;float:left;margin-right:1em;&quot;
|+Godišnje top-liste
!Top-lista (1969)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Australija ([[Kent Music Report]])&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|3
|-
| align=&quot;left&quot; |Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref name=&quot;UKYE69&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|title=The Official UK Charts Company : ALBUM CHART HISTORY|archive-url=https://web.archive.org/web/20071217020421/http://www.theofficialcharts.com/album_chart_history_1969.php|archive-date=17. 12. 2007|access-date=17. 12. 2007}}&lt;/ref&gt;
|1
|-
!Top-lista (1970)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Australija ([[Kent Music Report]])&lt;ref name=&quot;auchart&quot; /&gt;
|7
|-
| align=&quot;left&quot; |Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref name=&quot;UKYearend70s&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.everyhit.com/chartalb3.html|title=1970s Albums Chart Archive|work=everyhit.com|publisher=[[The Official Charts Company]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006222356/http://www.everyhit.com/chartalb3.html|archive-date=6. 10. 2009|access-date=12. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;
|7
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''[[Billboard]]'' Pop Albums)&lt;ref name=&quot;USYearend70&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/archivesearch/article_display/855911?imw=Y|title=Billboard.BIZ – TOP POP ALBUMS OF 1970|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008070045/http://www.billboard.biz/bbbiz/charts/archivesearch/article_display/855911?imw=Y|archive-date=8. 10. 2012|access-date=12. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;
|4
|-
!Top-lista (2017)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' 200)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2017|magazine=Billboard|access-date=17. 6. 2020|archive-date=24. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171224115207/https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-billboard-200-albums|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|138
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' Top Rock Albums)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2017|magazine=Billboard|access-date=17. 9. 2020|archive-date=14. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214003518/https://www.billboard.com/charts/year-end/2017/top-rock-albums|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|27
|-
!Top-lista (2018)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' 200)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2018|magazine=Billboard|access-date=17. 6. 2020|archive-date=21. 3. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321134659/https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-billboard-200-albums|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|163
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' Top Rock Albums)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2018|magazine=Billboard|access-date=17. 9. 2020|archive-date=7. 10. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007214703/https://www.billboard.com/charts/year-end/2018/top-rock-albums|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|26
|-
!Top-lista (2019)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Australija ([[ARIA Charts]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2019/albums-chart|title=ARIA End of Year Albums Chart 2019|publisher=Australian Recording Industry Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123012120/https://www.aria.com.au/charts/2019/albums-chart|archive-date=23. 11. 2020|url-status=live|access-date=10. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;
|40
|-
| align=&quot;left&quot; |Austrija ([[Ö3 Austria Top 40]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://austriancharts.at/year.asp?cat=a&amp;id=2019|title=Jahreshitparade Alben 2019|website=austriancharts.at|archive-url=https://web.archive.org/web/20200313232534/https://austriancharts.at/year.asp?cat=a&amp;id=2019|archive-date=13. 3. 2020|url-status=live|access-date=2. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;
|72
|-
| align=&quot;left&quot; |Belgija (Flandrija) ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2019&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten 2019|publisher=Ultratop|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222160725/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2019&amp;cat=a|archive-date=22. 2. 2020|url-status=live|access-date=20. 12. 2019}}&lt;/ref&gt;
|41
|-
| align=&quot;left&quot; |Belgija (Valonija) ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2019&amp;cat=a|title=Rapports Annuels 2019|publisher=Ultratop|archive-url=https://web.archive.org/web/20200222203201/https://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2019&amp;cat=a|archive-date=22. 2. 2020|url-status=live|access-date=20. 12. 2019}}&lt;/ref&gt;
|90
|-
| align=&quot;left&quot; |Danska ([[Hitlisten]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitlisten.nu/top2019.asp|title=Album Top-100 2019|publisher=Hitlisten|language=da|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114175340/http://hitlisten.nu/top2019.asp|archive-date=14. 1. 2020|url-status=live|access-date=15. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;
|68
|-
| align=&quot;left&quot; |Nizozemska ([[Album Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2019&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten – Album 2019|website=dutchcharts.nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20200111043645/https://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2019&amp;cat=a|archive-date=11. 1. 2020|url-status=live|access-date=5. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;
|47
|-
| align=&quot;left&quot; |Meksiko ([[AMPROFON]])
|85
|-
| align=&quot;left&quot; |Španija ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2019|title=Top 100 Albums Annual 2019|website=El portal de Música|access-date=21. 1. 2022}}&lt;/ref&gt;
|73
|-
| align=&quot;left&quot; |Švedska ([[Sverigetopplistan]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sverigetopplistan.se/chart/83?dspy=2019&amp;dspp=1|title=Årslista Album, 2019|publisher=Sverigetopplistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20200322185410/https://www.sverigetopplistan.se/chart/83?dspy=2019&amp;dspp=1|archive-date=22. 3. 2020|url-status=live|access-date=14. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;
|94
|-
| align=&quot;left&quot; |Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-albums-of-2019__28073/|title=The Official Top 40 biggest albums of 2019|last=Copsey|first=Rob|date=1. 1. 2020|publisher=Official Charts Company|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101100712/https://www.officialcharts.com/chart-news/the-official-top-40-biggest-albums-of-2019__28073/|archive-date=1. 1. 2020|url-status=live|access-date=1. 1. 2020}}&lt;/ref&gt;
|38
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' 200)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2019|magazine=Billboard|access-date=6. 12. 2019|archive-date=23. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223153312/https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-billboard-200-albums|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|57
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' Top Rock Albums)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2019|magazine=Billboard|access-date=17. 9. 2020|archive-date=6. 12. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206164800/https://www.billboard.com/charts/year-end/2019/top-rock-albums|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|7
|-
| align=&quot;left&quot; |Svijet ([[Međunarodna federacija fonografske industrije|IFPI]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://archive.org/details/ifpi-global-music-report-2020-full-report/IFPI%20Global%20Music%20Report%202020%20%28Full%20Report%29.pdf|title=Global Music Report – Data and Analysis for 2019|date=19. 3. 2020|publisher=[[International Federation of the Phonographic Industry]]|pages=55–62|access-date=4. 7. 2025}}&lt;/ref&gt;
|10
|-
!Top-lista (2020)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Australija ([[ARIA Charts]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/2020/albums-chart|title=ARIA Top 100 Albums for 2020|publisher=Australian Recording Industry Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114210516/https://www.aria.com.au/charts/2020/albums-chart|archive-date=14. 1. 2021|url-status=live|access-date=15. 1. 2021}}&lt;/ref&gt;
|95
|-
| align=&quot;left&quot; |Belgija (Flandrija) ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2020&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten 2020|publisher=Ultratop|archive-url=https://web.archive.org/web/20201222205127/https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2020&amp;cat=a|archive-date=22. 12. 2020|url-status=live|access-date=18. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;
|145
|-
| align=&quot;left&quot; |Nizozemska ([[Album Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2020&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten – Album 2020|publisher=MegaCharts|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119090142/https://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2020&amp;cat=a|archive-date=19. 1. 2021|url-status=live|access-date=6. 1. 2021}}&lt;/ref&gt;
|90
|-
| align=&quot;left&quot; |Španija ([[Productores de Música de España|PROMUSICAE]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.elportaldemusica.es/lists/top-100-albums/2020|title=Top 100 Albums Annual 2020|website=El portal de Música|language=en|access-date=21. 1. 2022}}&lt;/ref&gt;
|91
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' 200)
|66
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' Top Rock Albums)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2020/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2020|magazine=Billboard|access-date=7. 1. 2021}}&lt;/ref&gt;
|5
|-
!Top-lista (2021)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Belgija (Flandrija) ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2021&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten 2021|publisher=Ultratop|access-date=5. 1. 2022}}&lt;/ref&gt;
|128
|-
| align=&quot;left&quot; |Nizozemska ([[Album Top 100]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dutchcharts.nl/jaaroverzichten.asp?year=2021&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten – Album 2021|website=dutchcharts.nl|language=nl|access-date=4. 1. 2022}}&lt;/ref&gt;
|68
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' 200)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-billboard-200-albums/|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2021|magazine=Billboard|access-date=2. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
|96
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' Top Rock Albums)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2021/top-rock-albums|title=Top Rock Albums – Year-End 2021|magazine=Billboard|access-date=3. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
|11
|-
!Top-lista (2022)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Belgija (Flandrija) ([[Ultratop]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2022&amp;cat=a|title=Jaaroverzichten 2022|publisher=[[Ultratop]]|language=nl|access-date=14. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;
|192
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' 200)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-billboard-200-albums/|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2022|magazine=Billboard|access-date=3. 12. 2022}}&lt;/ref&gt;
|103
|-
| align=&quot;left&quot; |SAD (''Billboard'' Top Rock Albums)&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2022/top-rock-albums/|title=Top Rock Albums – Year-End 2022|magazine=Billboard|access-date=3. 12. 2022}}&lt;/ref&gt;
|16
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center;float:left;margin-right:1em;&quot;
|+Decenijske top-liste
!Top-lista (1960-e)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Ujedinjeno Kraljevstvo ([[UK Albums Chart]])&lt;ref name=&quot;UKYE69&quot; /&gt;
|4
|-
!Top-lista (1970-e)
!Pozicija
|-
| align=&quot;left&quot; |Japan ([[Oricon]])&lt;ref name=&quot;Jachart12&quot; /&gt;
|22
|}
{{Clear}}

== Napomene ==
{{napspisak}}

== Reference ==
{{refspisak}}

{{Abbey Road}}
{{Albumi Beatlesa}}

[[Kategorija:Albumi Beatlesa]]
[[Kategorija:Albumi iz 1969.]]</text>
      <sha1>5t1ifo2wpo65lsxlta8dvdn3vmv5x1g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ENTPD6</title>
    <ns>0</ns>
    <id>477003</id>
    <revision>
      <id>3926537</id>
      <parentid>3906816</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:24:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9726" sha1="7jdx2nin4ya6gtorvdep8fz55j4v25x" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Ektonukleozid-trifosfat difosfohidrolaza 6''' je  [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ENTPD6'''.&lt;ref name=&quot;pmid9676430&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chadwick BP, Frischauf AM | title = The CD39-like gene family: identification of three new human members (CD39L2, CD39L3, and CD39L4), their murine homologues, and a member of the gene family from Drosophila melanogaster | journal = Genomics | volume = 50 | issue = 3 | pages = 357–67 | date = Jun 1998 | pmid = 9676430 | doi = 10.1006/geno.1998.5317 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ENTPD6 ectonucleoside triphosphate diphosphohydrolase 6 (putative function)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=955}}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==
ENTPD6 je sličan nukleotidazama E-tipa (NTPaze). NTPaze, poput CD39, posreduju u katabolizmu vanćelijskih [[nukleotid]]a. ENTPD6 sadrži četiri konzervirane regije apiraze, što je karakteristično za NTPaze.&lt;ref name = &quot;entrez&quot;/&gt;

== Model organizmi ==
U proučavanju funkcije korišteni su ENTPD6 [[model organizmi]]. Uvjetna linija [[nokaut miš]]a zvana ''Entpd6&lt;sup&gt;tm1a(KOMP) Wtsi&lt;/sup&gt;'' generirana je u ''Wellcome Trust Sanger Institute''.&lt;ref name=&quot;mgp_reference&quot;&gt;{{cite journal |title=The Sanger Mouse Genetics Programme: high throughput characterisation of knockout mice |author=Gerdin AK |year=2010 |journal=Acta Ophthalmologica|volume=88 |pages=925–7|doi=10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x |s2cid=85911512 }}&lt;/ref&gt; Muške i ženske životinje prošle su standardizirani [[fenotipski pregled]]&lt;ref name=&quot;IMPCsearch_ref&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mousephenotype.org/data/search?q=Entpd6#fq=*:*&amp;facet=gene |title=International Mouse Phenotyping Consortium}}&lt;/ref&gt; za određivanje efekata delecije.&lt;ref name=&quot;pmid21677750&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Skarnes WC, Rosen B, West AP, Koutsourakis M, Bushell W, Iyer V, Mujica AO, Thomas M, Harrow J, Cox T, Jackson D, Severin J, Biggs P, Fu J, Nefedov M, de Jong PJ, Stewart AF, Bradley A | title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 337–42 | date = Jun 2011 | pmid = 21677750 | pmc = 3572410 | doi = 10.1038/nature10163 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mouse_library&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dolgin E | title = Mouse library set to be knockout | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-06-16_474_7351/page/262 | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | date = Jun 2011 | pmid = 21677718 | doi = 10.1038/474262a | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mouse_for_all_reasons&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Collins FS, Rossant J, Wurst W | title = A mouse for all reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | journal = Cell | volume = 128 | issue = 1 | pages = 9–13 | date = Jan 2007 | pmid = 17218247 | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 | s2cid = 18872015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23870131&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = White JK, Gerdin AK, Karp NA, Ryder E, Buljan M, Bussell JN, Salisbury J, Clare S, Ingham NJ, Podrini C, Houghton R, Estabel J, Bottomley JR, Melvin DG, Sunter D, Adams NC, Tannahill D, Logan DW, Macarthur DG, Flint J, Mahajan VB, Tsang SH, Smyth I, Watt FM, Skarnes WC, Dougan G, Adams DJ, Ramirez-Solis R, Bradley A, Steel KP | title = Genome-wide generation and systematic phenotyping of knockout mice reveals new roles for many genes | journal = Cell | volume = 154 | issue = 2 | pages = 452–64 | date = Jul 2013 | pmid = 23870131 | pmc = 3717207 | doi = 10.1016/j.cell.2013.06.022 }}&lt;/ref&gt; Izvršeni dodatni pregledi: Dubinsko imunsko fenotipiziranje &lt;ref name=&quot;iii_ref&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.immunophenotyping.org/data/search?keys=Entpd6&amp;field_gene_construct_tid=All |title= Infection and Immunity Immunophenotyping (3i) Consortium }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; 
{| class=&quot;wikitable 
|+Fenotip  ''Entpd6'' nokaut-miša
|-
! Svojstvo!! Fenotip
|-
| colspan=2; style=&quot;text-align: center;&quot; |Svi raspoloživi podaci su prema&lt;ref name=&quot;IMPCsearch_ref&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;iii_ref&quot; /&gt;
|-
|[[Insulin]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan
|-
| Vijabilnost [[homozigot]]a na P14 || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
|Plodnost homozigota || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
|Tjelesna težina || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| Neurološka procjena || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| Snaga stiska || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| [[Dismorfologija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan
|-
| [[Slušni odgovor moždanog debla]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalan
|-
| [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| [[Radiografija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
|Morfologija oka|| bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| [[Klinička hemija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| ''[[Hematologija]]'', 16 sedmica || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
| Leukociti periferne krvi, 16 sedmica|| bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalni
|-
| ''[[Salmonella]]'' infekcija || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalna
|-
|}

== Reference==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Chadwick BP, Frischauf AM | title = Cloning and mapping of a human and mouse gene with homology to ecto-ATPase genes | journal = Mammalian Genome | volume = 8 | issue = 9 | pages = 668–72 | date = Sep 1997 | pmid = 9271669 | doi = 10.1007/s003359900534 | s2cid = 42644202 }}
* {{cite journal | vauthors = Hicks-Berger CA, Chadwick BP, Frischauf AM, Kirley TL | title = Expression and characterization of soluble and membrane-bound human nucleoside triphosphate diphosphohydrolase 6 (CD39L2) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-11-03_275_44/page/34041 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 44 | pages = 34041–5 | date = Nov 2000 | pmid = 10948193 | doi = 10.1074/jbc.M004723200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Yeung G, Mulero JJ, McGowan DW, Bajwa SS, Ford JE | title = CD39L2, a gene encoding a human nucleoside diphosphatase, predominantly expressed in the heart | journal = Biochemistry | volume = 39 | issue = 42 | pages = 12916–23 | date = Oct 2000 | pmid = 11041856 | doi = 10.1021/bi000959z }}
* {{cite journal | vauthors = Hartley JL, Temple GF, Brasch MA | title = DNA cloning using in vitro site-specific recombination | url = https://archive.org/details/genome-research_2000-11_10_11/page/1788 | journal = Genome Research | volume = 10 | issue = 11 | pages = 1788–95 | date = Nov 2000 | pmid = 11076863 | pmc = 310948 | doi = 10.1101/gr.143000 }}
* {{cite journal | vauthors = Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, Gassenhuber J, Glassl S, Ansorge W, Böcher M, Blöcker H, Bauersachs S, Blum H, Lauber J, Düsterhöft A, Beyer A, Köhrer K, Strack N, Mewes HW, Ottenwälder B, Obermaier B, Tampe J, Heubner D, Wambutt R, Korn B, Klein M, Poustka A | title = Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | url = https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 | journal = Genome Research | volume = 11 | issue = 3 | pages = 422–35 | date = Mar 2001 | pmid = 11230166 | pmc = 311072 | doi = 10.1101/gr.GR1547R }}
* {{cite journal | vauthors = Ivanenkov VV, Murphy-Piedmonte DM, Kirley TL | title = Bacterial expression, characterization, and disulfide bond determination of soluble human NTPDase6 (CD39L2) nucleotidase: implications for structure and function | journal = Biochemistry | volume = 42 | issue = 40 | pages = 11726–35 | date = Oct 2003 | pmid = 14529283 | doi = 10.1021/bi035137r }}
* {{cite journal | vauthors = Wiemann S, Arlt D, Huber W, Wellenreuther R, Schleeger S, Mehrle A, Bechtel S, Sauermann M, Korf U, Pepperkok R, Sültmann H, Poustka A | title = From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 10B | pages = 2136–44 | date = Oct 2004 | pmid = 15489336 | pmc = 528930 | doi = 10.1101/gr.2576704 }}
* {{cite journal | vauthors = Otsuki T, Ota T, Nishikawa T, Hayashi K, Suzuki Y, Yamamoto J, Wakamatsu A, Kimura K, Sakamoto K, Hatano N, Kawai Y, Ishii S, Saito K, Kojima S, Sugiyama T, Ono T, Okano K, Yoshikawa Y, Aotsuka S, Sasaki N, Hattori A, Okumura K, Nagai K, Sugano S, Isogai T | title = Signal sequence and keyword trap in silico for selection of full-length human cDNAs encoding secretion or membrane proteins from oligo-capped cDNA libraries | journal = DNA Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 117–26 | year = 2007 | pmid = 16303743 | doi = 10.1093/dnares/12.2.117 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I, del Val C, Arlt D, Hahne F, Bechtel S, Simpson J, Hofmann O, Hide W, Glatting KH, Huber W, Pepperkok R, Poustka A, Wiemann S | title = The LIFEdb database in 2006 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = Database issue | pages = D415-8 | date = Jan 2006 | pmid = 16381901 | pmc = 1347501 | doi = 10.1093/nar/gkj139 }}
* {{cite journal | vauthors = Lim J, Hao T, Shaw C, Patel AJ, Szabó G, Rual JF, Fisk CJ, Li N, Smolyar A, Hill DE, Barabási AL, Vidal M, Zoghbi HY | title = A protein-protein interaction network for human inherited ataxias and disorders of Purkinje cell degeneration | url = https://archive.org/details/cell_2006-05-19_125_4/page/801 | journal = Cell | volume = 125 | issue = 4 | pages = 801–14 | date = maj 2006 | pmid = 16713569 | doi = 10.1016/j.cell.2006.03.032 | s2cid = 13709685 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 20]]</text>
      <sha1>7jdx2nin4ya6gtorvdep8fz55j4v25x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lipidna kapljica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>477076</id>
    <revision>
      <id>3926592</id>
      <parentid>3887834</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14204" sha1="5qkaxhi5ow1ewn3fwxckisnx501cxjr" xml:space="preserve">'''Lipidne kapljice''', znane i kao  '''lipidna tijela''', [[ulje|uljna tijela]] ili '''adiposomi''',&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Martin|first=Sally|author2=Parton, Robert G. |title=Lipid droplets: a unified view of a dynamic organelle|journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology|date=8. 3. 2006|volume=7|issue=5|pages=373–378|doi=10.1038/nrm1912|pmid=16550215|s2cid=34926182}}&lt;/ref&gt; jesu ćelijske [[organele]] bogate lipidima, koje reguliraju skladištenje i [[hidroliza|hidrolizu]] neutralnih lipida, a uglavnom se nalaze u masnom tkivu.&lt;ref name=&quot;mehta&quot;&gt;{{Cite web |url=http://pharmaxchange.info/press/2013/10/mobilization-and-cellular-uptake-of-stored-fats-triacylglycerols-with-animation/ |title=Mobilization and cellular uptake of stored fats and triacylglycerol (with Animation) |access-date=6. 5. 2021 |archive-date=9. 2. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230209131057/http://pharmaxchange.info/press/2013/10/mobilization-and-cellular-uptake-of-stored-fats-triacylglycerols-with-animation/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Također služe kao rezervoar za [[holesterol]] i acil-glicerole za stvaranje i održavanje membrane. Kapljice lipida nalaze se u svim [[eukariot]]skim organizmima, a velike količine [[lipid]]a čuvaju u sisarskim [[adipocit]]ima. U početku se smatralo da ove kapljice služe samo kao depoi masti, ali otkako su 1990-ih otkriveni proteini u ovojnici kapljica lipida koji reguliraju dinamiku kapljica lipida i [[metabolizam]] lipida, na lipidne kapljice gleda se kao na vrlo dinamične organele koje imaju vrlo važnu ulogu. Jadna od uloga je  u regulaciji unutarćelijskog skladištenja lipida i metabolizma lipida. Uloga kapljica lipida izvan skladišta lipida i holesterola nedavno je počela da se pojašnjava i uključuje blisku povezanost sa upalnim odgovorima putem sinteze i metabolizma [[eikozanoid]]a i na metaboličke poremećaje kao što su [[pretilost]], rak ,&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bozza|first=PT|author2=Viola, JP |title=Lipid droplets in inflammation, cancer|journal=Prostaglandins, Leukotrienes, and Essential Fatty Acids|date=Apr–Jun 2010|volume=82|issue=4–6|pages=243–50|pmid=20206487|doi=10.1016/j.plefa.2010.02.005}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Melo|first=Rossana C. N.|author2=Dvorak, Ann M. |author3=Chitnis, Chetan E. |title=Lipid Body–Phagosome Interaction in Macrophages during Infectious Diseases: Host Defense or Pathogen Survival Strategy?|journal=PLOS Pathogens|date=5. 7. 2012|volume=8|issue=7|pages=e1002729|doi=10.1371/journal.ppat.1002729|pmid=22792061|pmc=3390411}}&lt;/ref&gt; i  [[ateroskleroza]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Greenberg|first=Andrew S.|author2=Coleman, Rosalind A. |author3=Kraemer, Fredric B. |author4=McManaman, James L. |author5=Obin, Martin S. |author6=Puri, Vishwajeet |author7=Yan, Qing-Wu |author8=Miyoshi, Hideaki |author9= Mashek, Douglas G.  |title=The role of lipid droplets in metabolic disease in rodents and humans|journal=Journal of Clinical Investigation|date=1. 6. 2011|volume=121|issue=6|pages=2102–2110|doi=10.1172/JCI46069|pmid=21633178|pmc=3104768}}&lt;/ref&gt; U neadipocitima je poznato da kapljice lipida imaju ulogu u zaštiti od [[lipotoksičnost]]i,  skladištenjem [[masne kiseline|masnih kiselina]], u obliku neutralnog triacilglicerola, koji se sastoji od tri masne kiseline vezane za glicerol. Alternativno, masne kiseline mogu se pretvoriti u lipidne međuprodukte, kao što su diacilglicerol, (DAG), ceramid i masni acil-CoA. Ovi lipidni intermedijari mogu oslabiti signalizaciju [[insulin]]a, što se naziva lipidno induciranom rezistencijom na insulin i lipotoksičnošću.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bosma | first1 = M | last2 = Kersten | first2 = S | last3 = Hesselink | first3 = MKC | last4 = Schrauwen | first4 = P | year = 2012 | title = Re-evaluating lipotoxic triggers in skeletal muscle: Relating intramyocellular lipid metabolism to insulin sensitivity | journal = Prog Lipid Res | volume = 51 | issue = 1| pages = 36–49 | doi = 10.1016/j.plipres.2011.11.003 | pmid = 22120643 }}&lt;/ref&gt; Kapljice lipida također služe kao platforme za vezanje i razgradnju proteina. Napokon, poznato je da kapljice lipida eksploatišu patogeni kao što su [[virus hepatitisa C]], [[virus denge]] i '' [[Chlamydia trachomatis]] '', između ostalog.&lt;ref&gt;{{Cite journal
 | pmid = 21075353
| year = 2010
| last1 = Heaton
| first1 = N.S.
| title = Dengue virus-induced autophagy regulates lipid metabolism.
| journal = Cell Host Microbe
| pages = 422–32
| last2 = Randall
| first2 = G
| doi = 10.1016/j.chom.2010.10.006
 | volume=8
 | issue = 5
| pmc=3026642
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Suzuki|first=M.|author2=Shinohara, Y. |author3=Ohsaki, Y. |author4= Fujimoto, T. |title=Lipid droplets: size matters|journal=Journal of Electron Microscopy|date=15. 8. 2011|volume=60|issue=supplement 1|pages=S101–S116|doi=10.1093/jmicro/dfr016|pmid=21844583}}&lt;/ref&gt;

== Struktura ==
Kapljice lipida sastoje se od neutralnog lipidnog jezgra koje se sastoji uglavnom od [[Triglicerid|triacilglicerola]] (TAG) i holesterilestera,  okruženih fosfolipidnim jednoslojem.&lt;ref name = &quot;mehta&quot; /&gt; Površina kapljica lipida ukrašena je brojnim  proteinima koji su uključeni u regulaciju [[metabolizam lipida|metabolizma lipida]].&lt;ref name = &quot;mehta&quot; /&gt; Prva i najbolje okarakterizirana porodica proteina omotača lipidnih kapljica  je porodica proteina perilipina, koja se sastoji od pet proteina. Tu spadaju [[perilipin 1]] (PLIN1), [[perilipin 2]] (PLIN2 / ADRP),&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Bosma | first1 = M | last2 = Hesselink | first2 = MKC | last3 = Sparks | first3 = LM | last4 = Timmers | first4 = S | last5 = Ferraz | first5 = MJ | last6 = Mattijssen | first6 = F | last7 = van Beurden | first7 = D | last8 = Schaart | first8 = G | last9 = de Baets | first9 = MH | last10 = Verheyen | first10 = FK | last11 = Kersten | first11 = S | last12 = Schrauwen | first12 = P | year = 2012 | title = Perilipin 2 improves insulin sensitivity in skeletal muscle despite elevated intramuscular lipid levels | journal = Diabetes | volume = 61 | issue = 11| pages = 2679–2690 | doi = 10.2337/db11-1402 | pmid=22807032 | pmc=3478528}}&lt;/ref&gt; [[perilipin 3]] (PLIN3/ TIP47), [[perilipin 4]] (PLIN4/ S3-12) i [[perilipin 5]] (PLIN5/ OXPAT/ LSDP5/ MLDP).&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Martin|first=S|author2=Parton, RG |title=Caveolin, cholesterol, and lipid bodies.|journal=Seminars in Cell &amp; Developmental Biology|date=Apr 2005|volume=16|issue=2|pages=163–74|pmid=15797827|doi=10.1016/j.semcdb.2005.01.007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Brasaemle|first=D. L.|title=Thematic review series: Adipocyte Biology. The perilipin family of structural lipid droplet proteins: stabilization of lipid droplets and control of lipolysis|journal=The Journal of Lipid Research|date=25. 8. 2007|volume=48|issue=12|pages=2547–2559|doi=10.1194/jlr.R700014-JLR200|pmid=17878492|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Kimmel|first=AR|author2=Brasaemle, DL |author3=McAndrews-Hill, M |author4=Sztalryd, C |author5= Londos, C |title=Adoption of PERILIPIN as a unifying nomenclature for the mammalian PAT-family of intracellular lipid storage droplet proteins.|journal=Journal of Lipid Research|date=Mar 2010|volume=51|issue=3|pages=468–71|pmid=19638644|doi=10.1194/jlr.R000034|pmc=2817576}}&lt;/ref&gt;  [[Proteomika|Proteomičke]] studije razjasnile su povezanost mnogih drugih porodica proteina sa površinom lipida, uključujući proteine koji su uključeni u promet membrana, pristajanje vezikula, endocitozu i egzocitozu.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Goodman|first=JM|title=The gregarious lipid droplet.|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-10-17_283_42/page/28005|journal=The Journal of Biological Chemistry|date=Oct 17, 2008|volume=283|issue=42|pages=28005–9|pmid=18611863|doi=10.1074/jbc.R800042200|pmc=2568941}}&lt;/ref&gt; Analiza lipidnog sastava lipidnih kapljica otkrila je prisustvo različitih tipova fosfolipida;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Bartz|first=R.|author2=Li, W.-H. |author3=Venables, B. |author4=Zehmer, J. K. |author5=Roth, M. R. |author6=Welti, R. |author7=Anderson, R. G. W. |author8=Liu, P. |author9= Chapman, K. D.  |title=Lipidomics reveals that adiposomes store ether lipids and mediate phospholipid traffic|journal=The Journal of Lipid Research|date=22. 1. 2007|volume=48|issue=4|pages=837–847|doi=10.1194/jlr.M600413-JLR200|pmid=17210984|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; najzastupljeniji su [[fosfatidilholin]] i [[fosfatidiletanolamin]], a zatim [[fosfatidilinozitol]].

Kapljice lipida uveliko se razlikuju u rasponu od 20-40&amp;nbsp;nm do 100&amp;nbsp;um.&lt;ref name=&quot;Guo 749–52&quot;&gt;{{cite journal|vauthors = Guo Y, Cordes KR, Farese RV, Walther TC |title=Lipid droplets at a glance.|journal=Journal of Cell Science|date=Mar 15, 2009|volume=122|issue=Pt 6|pages=749–52|pmid=19261844|doi=10.1242/jcs.037630|pmc=2714424}}&lt;/ref&gt; U adipocitima, lipidna tijela imaju tendenciju da budu veća i mogu sačinjavati većinu ćelija, dok se u drugim ćelijama mogu inducirati samo pod određenim uvjetima i znatno su manje veličine.

== Formiranje ==
Kapljice lipida pupaju sa membrane [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskog retikuluma]]. U početku se sočivo formira nakupljanjem TAG-a između dva sloja  [[lipidni dvosloj|fosfolipidne membrane]]. Kapljice lipida u nastajanju mogu rasti difuzijom masnih kiselina, endocitozom sterola ili fuzijom manjih kapljica lipida uz pomoć [[SNARE (protein)|SNARE proteina]].&lt;ref name = &quot;Guo 749–52&quot;/&gt; Pupanje kapljica lipida podstiče se asimetričnom nakupinom fosfolipida koji smanjuju [[površinski napon]] prema [[citosol]]u.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Chorlay |first1=Aymeric |last2=Thiam |first2=Abdou Rachid |title=An Asymmetry in Monolayer Tension Regulates Lipid Droplet Budding Direction |journal=Biophysical Journal |date=februar 2018 |volume=114 |issue=3 |pages=631–640 |doi=10.1016/j.bpj.2017.12.014 |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0006349517350944|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Uočeno je da lipidne kapljice nastaju i cijepanjem postojećih lipidnih kapljica, iako se smatra da je to rjeđe od stvaranja '' [[de novo]]''.&lt;ref name=&quot;Wilfling 39-45&quot;&gt;{{cite journal|last=Wilfling|first=Florian|author2=Haas, J.|author3=Walther, T.|author4=Farese, R.|title=Lipid droplet biogenesis|journal=Current Opinion in Cell Biology|date=august 2014|volume=29|pages=39–45|doi=10.1016/j.ceb.2014.03.008|pmid=24736091|pmc=4526149}}&lt;/ref&gt;

[[slika:Lipid droplets.gif|thumb|280px|Kapljice lipida vizualizirane bez oznaka ([[snimanje živih ćelija]])]]

Stvaranje kapljica lipida iz endoplazmatskog retikuluma započinje sintezom neutralnih lipida koji se transportuju. Proizvodnja TAG-a od diacilglicerola (dodatkom masnog acilnog lanca) katalizirana je proteinima [[Diglicerid-aciltransferaza|DGAT]], iako mjera u kojoj su potrebni ovi i drugi proteini ovisi o tipu ćelije.&lt;ref name=&quot;Harris 657-667&quot;&gt;{{cite journal|last=Harris|first=Charles|display-authors=etal|title=DGAT enzymes are required for triacylglycerol synthesis and lipid droplets in adipocytes|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-lipid-research_2011-04_52_4/page/657|journal=Journal of Lipid Research|date=april 2011|volume=52|issue=4|pages=657–667|doi=10.1194/jlr.M013003|pmid=21317108|pmc=3284159}}&lt;/ref&gt; Ni DGAT1 ni DGAT2 nisu posebno bitni za sintezu TAG ili stvaranje kapljica, iako ćelije sisara kojima nedostaje obje ne mogu stvoriti kapljice lipida i imaju jako zaostalu sintezu TAG. DGAT1, za koji se čini da preferira egzogene supstrate masnih kiselina, nije bitan za život; DGAT2, koji izgleda da više voli endogeno sintetizirane [[masne kiseline]], jeste.&lt;ref name=&quot;Wilfling 39-45&quot;/&gt;

U neadipocitima, skladištenje lipida, sinteza lipidnih kapljica i rast kapljica lipida mogu biti inducirani različitim podražajima, uključujući [[faktor rasta]], dugolančane [[nezasićene masti|nezasićene masne kiseline]] (uključujući [[oleinska kiselina|oleinsku]] i [[arahidonska kiselina|arahidonsku kiselinu]]), oksidativni stres i upalni podražaji, poput bakterijskih [[lipopolisaharid]]a, različitih mikrobioloških [[patogen]]a, [[faktor aktiviranja trombocita|faktora aktivacije trombocita]], [[eikozanoid]]a i [[citokin]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Melo|first=R. C. N.|author2=D'Avila, H. |author3=Wan, H.-C. |author4=Bozza, P. T. |author5=Dvorak, A. M. |author6= Weller, P. F. |title=Lipid Bodies in Inflammatory Cells: Structure, Function, and Current Imaging Techniques|journal=Journal of Histochemistry &amp; Cytochemistry|date=23. 3. 2011|volume=59|issue=5|pages=540–556|doi=10.1369/0022155411404073|pmid=21430261|pmc=3201176}}&lt;/ref&gt;

Primjer su [[kanabinoid|endokanabinoidi]] koji su nezasićeni derivati masnih kiselina, za koje se uglavnom smatra da su [[biosinteza|sintetizirani]] „na zahtjev“ [[fosfolipid]]nih prekursora koji u [[ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]] , ali se također mogu sintetizirati i čuvati u unutarćelijskim kapljicama lipida i puštati iz tih zaliha pod odgovarajućim uvjetima.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Ayakannu|first1=Thangesweran|last2=Taylor|first2=Anthony H.|last3=Marczylo|first3=Timothy H.|last4=Willets|first4=Jonathon M.|last5=Konje|first5=Justin C.|date=2013|title=The Endocannabinoid System and Sex Steroid Hormone-Dependent Cancers|journal=International Journal of Endocrinology|volume=2013|page=259676|doi=10.1155/2013/259676|issn=1687-8337|pmc=3863507|pmid=24369462}}&lt;/ref&gt;

Moguće je primijetiti stvaranje kapljica lipida, živih i bez omotača, koristeći bez  [[snimanje živih ćelija]].

==Dodatne slike==
&lt;gallery&gt;
slika:AMPK-activation-promotes-lipid-droplet-dispersion-on-detyrosinated-microtubules-to-increase-ncomms8176-s6.ogv|&lt;center&gt;Aktivacija i promoviranje lipidne kapljice u deteroziranim [[mikrotubula]]ma&lt;/center&gt;
slika:Nardia scalaris Blattzellen IMG 8353.jpg|&lt;center&gt; [[Uljno tijelo|Uljna tijela]] u ''[[Nardia]] scalaris'', lisnatoj [[mahovine|mahovini]]  jetrenjači &lt;/center&gt;
&lt;/gallery&gt;

==Također pogledajte==
* [[Ulje]]
* [[Adipocit]]
* [[Lipoliza]]
* [[Seipin]]

== Reference ==
{{refspisak | 30em}}

== Vanjski linkovi==
*{{Commonscat-inline|Lipid droplets}}

{{Portal|Metabolizam}}

[[Kategorija:Biohemija]]
[[Kategorija:Metabolizam]]</text>
      <sha1>5qkaxhi5ow1ewn3fwxckisnx501cxjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PRNP</title>
    <ns>0</ns>
    <id>477331</id>
    <revision>
      <id>3926527</id>
      <parentid>3918925</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:57:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44855" sha1="c000qyltixmcuatodpndio99520skw4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
{{Razlikovati|Prion}}
'''''PRNP''''' ili '''prionski protein''' je ljudski  [[gen]] koji kodira glavni [[prion]]ski protein '''PrP''' (proteaza-rezistentni-protein, Pr od '''pr'''ion, +  P od '''p'''rotein), znan i kao  '''CD230''' ([[klaster diferencijacije]] 230).&lt;ref name = &quot;pmid3755672&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kretzschmar HA, Stowring LE, Westaway D, Stubblebine WH, Prusiner SB, Dearmond SJ | title = Molecular cloning of a human prion protein cDNA | journal = DNA | volume = 5 | issue = 4 | pages = 315–24 | date = august 1986 | pmid = 3755672 | doi = 10.1089/dna.1986.5.315}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid3094007&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sparkes RS, Simon M, Cohn VH, Fournier RE, Lem J, Klisak I, Heinzmann C, Blatt C, Lucero M, Mohandas T | title = Assignment of the human and mouse prion protein genes to homologous chromosomes | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 83 | issue = 19 | pages = 7358–62 | date = oktobar 1986 | pmid = 3094007 | pmc = 386716 | doi = 10.1073/pnas.83.19.7358 | bibcode = 1986PNAS...83.7358S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid3014653&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liao YC, Lebo RV, Clawson GA, Smuckler EA | title = Human prion protein cDNA: molecular cloning, chromosomal mapping, and biological implications | url = https://archive.org/details/sim_science_1986-07-18_233_4761/page/364 | journal = Science | volume = 233 | issue = 4761 | pages = 364–7 | date = juli 1986 | pmid = 3014653 | doi = 10.1126/science.3014653 | bibcode = 1986Sci...233..364L }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid2877664&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Robakis NK, Devine-Gage EA, Jenkins EC, Kascsak RJ, Brown WT, Krawczun MS, Silverman WP | title = Localization of a human gene homologous to the PrP gene on the p arm of chromosome 20 and detection of PrP-related antigens in normal human brain | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1986-10-30_140_2/page/758 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 140 | issue = 2 | pages = 758–65 | date = oktobar 1986 | pmid = 2877664 | doi = 10.1016/0006-291X(86)90796-5 }}&lt;/ref&gt; Ekspresija proteina je najdominantnija u [[nervni sistem|nervnom sistemu]], ali se javlja i u mnogim drugim tkivima u tijelu.&lt;ref name = &quot;pmid11357156&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Prusiner SB | title = Shattuck lecture--neurodegenerative diseases and prions | journal = N Engl J Med | volume = 344 | issue = 20 | pages = 1516–26 | year = 2001 | pmid = 11357156 | doi = 10.1056/NEJM200105173442006}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid15494743&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Weissmann C | title = The state of the prion | journal = Nat Rev Microbiol | volume = 2 | issue = 11 | pages = 861–71 | year = 2004 | pmid = 15494743 | doi = 10.1038/nrmicro1025| s2cid = 20992257 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;review2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zomosa-Signoret V, Arnaud JD, Fontes P, Alvarez-Martinez MT, Liautard JP | title = Physiological role of the cellular prion protein | journal = Vet. Res. | volume = 39 | issue = 4 | pages = 9 | year = 2008 | pmid = 18073096 | doi = 10.1051/vetres:2007048| url = https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00902908/file/hal-00902908.pdf | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Protein može postojati u više [[izoforma|izoformi]], normalni '''PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt;''' i [[proteaza]] rezistentnim oblicima označenim kao '''PrP&lt;sup&gt;Res&lt;/sup&gt;''', poput obrasca bolesti '''PrP&lt;sup&gt;Sc (scrapie)&lt;/sup&gt;''' i izoforma koja se nalazi u [[mitohondrija]]ma. [[savijanje proteina|Pogrešno savijena]] verzija PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; povezana je sa raznim [[kognitivni poremećaj|kognitivnim poremećajima]] i [[neurodegeneracija|neurodegenerativnim]] bolestima, kao što su životinje: [[ovca]] [[grebanje]], [[goveđa spongiformna encefalopatija]] (BSE, bolest ludih krava), [[mačja spongiformna encefalopatija]], [[transmisivna encefalopatija nerca]] (TME), [[egzotično kopitarska encefalopatija]], [[hronična bolest rasipanja]] (CWD) koja pogađa ''[[Cervidae]]''; i kod ljudi: [[Creutzfeldt-Jakobova bolest]] (CJD), [[fatalna porodična nesanica]] (FFI), [[Gerstmann-Sträussler-Scheinkerov sindrom]] (GSS), [[Kuru (bolest)|kuru]] i [[varijantna Creutzfeldt-Jakobova bolest]] (vCJD). Postoje sličnosti između kurua, za koji se smatra da je prouzrokovan [[ljudožderstvo]]m dijelova oboljelih osoba, i vCJD-a, za koji se smatra da je posljedica ljudskog unosa goveđih proizvoda obojenih od [[BSE]].

== Gen == 
[[slika:Location of PRNP-gene in chromosome 20.svg |thumbnail|left|170px| [[Hromosom 20 (čovjek)|Hromosom 20]]]]
Ljudski gen ''PRNP'' nalazi se na kratkom (p) kraku [[hromosom 20 (čovjek)|hromosoma 20]], između kraja (završetka) kraka i položaja 13, iza [[bazni par|baznog para]] 4,615.068 prema osnovnom paru 4,630.233.

== Struktura ==
PrP je visoko konzerviran kod sisara, što daje vjerodostojnost primjeni zaključaka na test životinjama, poput [[miš]]eva.&lt;ref name = &quot;pmid21987789&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Damberger FF, Christen B, Pérez DR, Hornemann S, Wüthrich K | title = Cellular prion protein conformation and function | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 108 | issue = 42 | pages = 17308–13 | date = oktobar 2011 | pmid = 21987789 | pmc = 3198368 | doi = 10.1073/pnas.1106325108| bibcode = 2011PNAS..10817308D }}&lt;/ref&gt; Razlika između [[primat]]a je posebno mala, u rasponu od 92,9-99,6% sličnosti u [[Peptidna sekvenca|sekvenci aminokiselina]]. Struktura ljudskog proteina sastoji se od  domena loptastih proteina. s tri [[Alfa-heliks|α-heliksa]] i dvolančanog [[Antiparallelnost (biohemija)|antiparalelnog]] [[Beta-list|β-lista]], [[amin (hemija)|NH&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;]] – završni rep, a kratki [[karboksilna kiselina|COOH]]-završni rep.&lt;ref name = &quot;pmid7837269&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schätzl HM, Da Costa M, Taylor L, Cohen FE, Prusiner SB | title = Prion protein gene variation among primates | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1995-01-27_245_4/page/362 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 245 | issue = 4 | pages = 362–74 | date = januar 1995 | pmid = 7837269 | doi = 10.1006/jmbi.1994.0030}}&lt;/ref&gt; Membrana se  sidri za  [[glikofosfatidilinozitol]] (GPI) na COOH-terminalnim vezicama PrP do [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]], i to se pokazuje kao sastavni dio prenošenja konformacijske promjene; na izlučeni PrP kojem nedostaje sidrena komponenta ne utiče zarazna [[izoforma]].&lt;ref name = &quot;pmid15933194&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chesebro B, Trifilo M, Race R, Meade-White K, Teng C, LaCasse R, Raymond L, Favara C, Baron G, Priola S, Caughey B, Masliah E, Oldstone M | title = Anchorless prion protein results in infectious amyloid disease without clinical scrapie | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-06-03_308_5727/page/n75 | journal = Science | volume = 308 | issue = 5727 | pages = 1435–9 | date = juni 2005 | pmid = 15933194 | doi = 10.1126/science.1110837| citeseerx = 10.1.1.401.781 | bibcode = 2005Sci...308.1435C }}&lt;/ref&gt;

Primarna sekvenca PrP ima 253 [[aminokiseline]] s mnogo [[posttranslacijske modifikacije|posttranslacijska modifikacija]]. [[Signalni peptid|Signalne sekvence]] na [[amin (hemija)|amino]] –  i [[karboksilna kiselina|karboksi]] – terminalnim krajevima uklanjaju se posttranslacijski, što rezultira zrelom dužinom od 208 aminokiselina. Za PrP ljudi i [[hrčak|zlatnog hrčka]] postoje dva [[Glikozilacija|glikozilirana]] položaja na spiralama 2 i 3 kod [[Asparagin|Asn]] 181 i Asn197. [[Murinae|Mišji]] PrP ima mjesta glikozilacije kao Asn180 i Asn196. Postoji [[disulfidna veza]] između [[Cistein|Cys]] 179 druge i Cys214 treće zavojnice (ljudsko numeriranje PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt;).

PrP [[iRNK]] sadrži [[pseudoknot]]nu strukturu ([[prion pseudoknot]]), za koju se smatra da je uključena u regulaciju PrP [[Biosinteza proteina|proteina]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Barrette I, Poisson G, Gendron P, Major F | title = Pseudoknots in prion protein mRNAs confirmed by comparative sequence analysis and pattern searching | journal = Nucleic Acids Res | volume = 29 | issue = 3 | pages = 753&amp;ndash;758 | year = 2001 | pmid = 11160898 | pmc = 30388 | doi = 10.1093/nar/29.3.753}}&lt;/ref&gt;

=== Vezanje liganda ===
Pretpostavlja se da je mehanizam konformacijske konverzije u ''scrapie'' izoformu  nedostižni [[ligand]]-protein, ali do sada nije identificiran takav spoj. Međutim, razvilo se veliko istraživanje o kandidatima i njihovoj interakciji s PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt;.&lt;ref name = &quot;review1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Linden R, Martins VR, Prado MA, Cammarota M, Izquierdo I, Brentani RR | title = Physiology of the prion protein | url = https://archive.org/details/sim_physiological-reviews_2008-04_88_2/page/673 | journal = Physiol. Rev. | volume = 88 | issue = 2 | pages = 673–728 | date = april 2008 | pmid = 18391177 | doi = 10.1152/physrev.00007.2007}}&lt;/ref&gt;

Potvrđeni ligandi PrP-a su [[bakar]], [[cink]], [[mangan]] i [[nikl]], koji se vežu za njegovo oktoponavljajuće područje.&lt;ref name = &quot;Human PrP Heavy metals&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Prčina M, Kontseková E, Novák M | title = Prion protein prevents heavy metals overloading of cells and thus protects them against their toxicity | journal = Acta Virol. | volume = 59 | issue = 2 | pages = 179–84 | year = 2015 | pmid = 26104335 | doi =  10.4149/av_2015_02_179| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Vezanje liganda uzrokuje konformacijsku promjenu s nepoznatim učinkom. Vezsanje teških metala na PrP povezano je s otpornošću na [[oksidativni stres]] koji proizlazi iz [[toksičnost teških metala|toksičnosti teških metala]].&lt;ref name = &quot;Human PrP Heavy metals&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;pmid11145979&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brown DR, Clive C, Haswell SJ | title = Antioxidant activity related to copper binding of native prion protein | journal = J. Neurochem. | volume = 76 | issue = 1 | pages = 69–76 | date = januar 2001 | pmid = 11145979 | doi = 10.1046/j.1471-4159.2001.00009.x| s2cid = 45647133 }}&lt;/ref&gt;

=== Normalna ćelijska izoforma PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; ===
Iako precizna funkcija PrP još nije poznata, možda je uključen u transport [[ion]]skog bakra u ćelije iz okolnog okruženja. Istraživači su takođe predložili uloge PrP-a u ćelijskoj signalizaciji ili u formiranju [[sinapsa|sinapsi]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kanaani J, Prusiner SB, Diacovo J, Baekkeskov S, Legname G | title = Recombinant prion protein induces rapid polarization and development of synapses in embryonic rat hippocampal neurons in vitro | journal = Journal of Neurochemistry | volume = 95 | issue = 5 | pages = 1373–86 | date = decembar 2005 | pmid = 16313516 | doi = 10.1111/j.1471-4159.2005.03469.x | s2cid = 24329326 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; pričvršćuje se za vanjsku površinu [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]] sidrom [[glikozilfosfatidilinozitol]]a na njegovom [[serin|Ser]] 231 [[C-kraj]]u.

[[Prion protein]] sadrži pet [[peptid|oktapeptidnih]] ponavljanja sa sekvencom PHGGGWGQ (iako prvo ponavljanje ima malo modificiranu, [[histidin]] – deficijentnu sekvencu PQGGGGWGQ). Smatra se da ovo stvara bakar-[[vezujuću domen]] putem atoma dušika u histidinskom [[imidazol]]u [[bočni lanac|bočnih lanaca]] i deprotoniranim [[amid]]nim dušicima iz drugog i trećeg glicina u ponavljanju. Sposobnost vezanja bakra, prema tome, ovisi o [[pH]]. [[Nuklearna magnetna rezonanca|NMR]] pokazuje rezultate vezanja bakra u promjeni [[struktura proteina|konformacija]] na [[N-kraj]]u.

===Izoforma  PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt;(&lt;small&gt;scrapie&lt;/small&gt;) ===

PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; je konformacijska izoforma PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt;, ali ova orijentacija ima tendenciju da se akumulira u kompaktnim, [[proteaza]]-rezistentnim agregatima unutar neuronskog tkiva.&lt;ref name = &quot;pmid15272267&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ross CA, Poirier MA | title = Protein aggregation and neurodegenerative disease | journal = Nat. Med. | volume = 10 Suppl | issue =  7| pages = S10–7 | date = juli 2004 | pmid = 15272267 | doi = 10.1038/nm1066| s2cid = 205383483 }}&lt;/ref&gt; Nenormalna izoforma PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; ima drugačiju [[sekundarna struktura proteina|sekundarnu]] i [[tercijarna struktura proteina|tercijarnu strukturu]] PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt;, ali identičnu primarnu sekvencu. [[Kružni dikroizam]] pokazuje da normalni PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; ima 43% [[alfa-heliks]]a i 30% [[beta list]]ova, dok PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; sadrži samo 30% alfa-heliksa i 43% beta listova.&lt;ref name = &quot;pmid7902575&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pan KM, Baldwin M, Nguyen J, Gasset M, Serban A, Groth D, Mehlhorn I, Huang Z, Fletterick RJ, Cohen FE | title = Conversion of alpha-helices into beta-sheets features in the formation of the scrapie prion proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1993-12-01_90_23/page/10962 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 90 | issue = 23 | pages = 10962–6 | date = decembar 1993 | pmid = 7902575 | pmc = 47901 | doi = 10.1073/pnas.90.23.10962| bibcode = 1993PNAS...9010962P }}&lt;/ref&gt; However, the presence of alpha helices in infectious PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; has come into question, with current models proposing a lack of alpha helices altogether, replaced instead with a total beta sheet composition.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Baskakov|first1=Ilia V.|last2=Caughey|first2=Byron|last3=Requena|first3=Jesús R.|last4=Sevillano|first4=Alejandro M.|last5=Surewicz|first5=Witold K.|last6=Wille|first6=Holger|date=1. 1. 2019|title=The prion 2018 round tables (I): the structure of PrPSc|journal=Prion|volume=13|issue=1|pages=46–52|doi=10.1080/19336896.2019.1569450|issn=1933-6896|pmid=30646817|pmc=6422368}}&lt;/ref&gt; Ovo presavijanje čini izoformu PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; izuzetno otpornom na [[proteoliza|proteolizu]].

Umnožavanje PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; tema je od velikog interesa, jer je njegovo nakupljanje patološki uzrok [[neurodegeneracija]]. Na osnovu progresivne prirode spužvastih encefalopatija, pretežna hipoteza smatra da je promjena u odnosu na normalni PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; uzrokovanu prisustvom i interakcijom sa PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt;.&lt;ref name = &quot;pmid21350487&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sandberg MK, Al-Doujaily H, Sharps B, Clarke AR, Collinge J | title = Prion propagation and toxicity in vivo occur in two distinct mechanistic phases | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-02-24_470_7335/page/540 | journal = Nature | volume = 470 | issue = 7335 | pages = 540–2 | date = februar 2011 | pmid = 21350487 | doi = 10.1038/nature09768| bibcode = 2011Natur.470..540S | s2cid = 4399936 }}&lt;/ref&gt; Snažna podrška ovome dolazi iz studija u kojima su ''PRNP''-nokautirani miševi otporni na uvođenje PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt;.&lt;ref name = &quot;pmid8100741&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Büeler H, Aguzzi A, Sailer A, Greiner RA, Autenried P, Aguet M, Weissmann C | title = Mice devoid of PrP are resistant to scrapie | url = https://archive.org/details/cell_1993-07-02_73_7/page/1339 | journal = Cell | volume = 73 | issue = 7 | pages = 1339–47 | date = juli 1993 | pmid = 8100741 | doi = 10.1016/0092-8674(93)90360-3| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Uprkos širokom prihvatanju hipoteze o konverziji konformacije, neke studije ublažavaju tvrdnje o direktnoj vezi između PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; i [[citotoksičnost]]i.&lt;ref name = &quot;elusive&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Aguzzi A, Baumann F, Bremer J | title = The prion's elusive reason for being | journal = Annu. Rev. Neurosci. | volume = 31 | pages = 439–77 | year = 2008 | pmid = 18558863 | doi = 10.1146/annurev.neuro.31.060407.125620}}&lt;/ref&gt;

[[Polimorfizam (biologija)|Polimorfizmi]] na mjestima 136, 154 i 171 povezani su s različitom osjetljivošću ovaca na [[češanje]]. (Ova ovčja mjesta odgovaraju ljudskim pozicijama 133, 151 i 168.) Polimorfizmi oblika PrP-VRQ i PrP-ARQ povezani su s povećanom osjetljivošću, dok je PrP-ARR povezan s rezistencijom. Nacionalni plan za češanje ima za cilj umnožavanje ovih polimorfizama, povećavajući učestalost rezistentnog alela.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Atkinson M | title = National scrapie plan | url = https://archive.org/details/sim_veterinary-record_2001-10-13_149_15/page/462 | journal = The Veterinary Record | volume = 149 | issue = 15 | pages = 462 | date = oktobar 2001 | pmid = 11688751 }}&lt;/ref&gt; Međutim, PrP-ARR polimorfizmi su osjetljivi na atipske grebene, pa se ovo može pokazati besplodnim.

== Funkcija ==

=== Nervni sistem ===
Snažna povezanost sa neurodegenerativnim bolestima otvara mnoga pitanja o funkciji PrP u mozgu. Uobičajeni pristup je korištenje PrP-nokauta i [[transgenoza|transgenih]] miševa za istraživanje nedostataka i razlika.&lt;ref name = &quot;pmid14522848&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Weissmann C, Flechsig E | title = PrP knock-out and PrP transgenic mice in prion research | url = https://archive.org/details/sim_british-medical-bulletin_2003_66/page/n66 | journal = Br. Med. Bull. | volume = 66 | pages = 43–60 | year = 2003 | pmid = 14522848 | doi = 10.1093/bmb/66.1.43| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Početni pokušaji proizveli su dva soja PrP-null miševa koji ne pokazuju fiziološke ili razvojne razlike, kada su podvrgnuti nizu testova. Međutim, noviji sojevi pokazali su značajne kognitivne abnormalnosti.&lt;ref name = &quot;review1&quot;/&gt;

Kako nulti miševi stare, izraziti gubitak [[Purkinjeove ćelije|Purkinjeovih ćelija]] u [[mali mozak|malom mozgu]] rezultira smanjenom motornom koordinacijom. Međutim, ovaj efekt nije izravan rezultat odsutnosti PrP, već proizlazi iz povećane ekspresije gena [[PRND|Doppel]].&lt;ref name = &quot;pmid9876879&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Katamine S, Nishida N, Sugimoto T, Noda T, Sakaguchi S, Shigematsu K, Kataoka Y, Nakatani A, Hasegawa S, Moriuchi R, Miyamoto T | title = Impaired motor coordination in mice lacking prion protein | journal = Cell. Mol. Neurobiol. | volume = 18 | issue = 6 | pages = 731–42 | date = decembar 1998 | pmid = 9876879 | doi = 10.1023/A:1020234321879| s2cid = 23409873 }}&lt;/ref&gt; Ostale uočene razlike uključuju smanjeni odgovor na stres i pojačano istraživanje novih sredina.&lt;ref name = &quot;pmid15970215&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nico PB, de-Paris F, Vinadé ER, Amaral OB, Rockenbach I, Soares BL, Guarnieri R, Wichert-Ana L, Calvo F, Walz R, Izquierdo I, Sakamoto AC, Brentani R, Martins VR, Bianchin MM | title = Altered behavioural response to acute stress in mice lacking cellular prion protein | journal = Behav. Brain Res. | volume = 162 | issue = 2 | pages = 173–81 | date = juli 2005 | pmid = 15970215 | doi = 10.1016/j.bbr.2005.02.003| s2cid = 37511702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid10521590&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Roesler R, Walz R, Quevedo J, de-Paris F, Zanata SM, Graner E, Izquierdo I, Martins VR, Brentani RR | title = Normal inhibitory avoidance learning and anxiety, but increased locomotor activity in mice devoid of PrP(C) | url = https://archive.org/details/sim_molecular-brain-research_1999-08-25_71_2/page/n218 | journal = Brain Res. Mol. Brain Res. | volume = 71 | issue = 2 | pages = 349–53 | date = august 1999 | pmid = 10521590 | doi = 10.1016/S0169-328X(99)00193-X}}&lt;/ref&gt;

Kod nultih miševa promijenjen je [[Cirkadijski ritam]]. Smatra se da je [[fatalna porodična nesanica]] rezultat [[tačkasta mutacija|tačkaste mutacije]] u ''PRNP'' [[kodon]]u 178, što potvrđuje uključenost PrP-a u ciklusima spavanja i buđenja.&lt;ref name = &quot;pmid1346338&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Medori R, Tritschler HJ, LeBlanc A, Villare F, Manetto V, Chen HY, Xue R, Leal S, Montagna P, Cortelli P | title = Fatal familial insomnia, a prion disease with a mutation at codon 178 of the prion protein gene | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1992-02-13_326_7/page/444 | journal = N. Engl. J. Med. | volume = 326 | issue = 7 | pages = 444–9 | date = februar 1992 | pmid = 1346338 | pmc = 6151859 | doi = 10.1056/NEJM199202133260704}}&lt;/ref&gt; Pored toga, pokazana je i cirkadijska regulacija u [[iRNK]]  PrP-a, koja ima redovne ciklira i dnevno-noćne cikluse.&lt;ref name = &quot;pmid10391428&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cagampang FR, Whatley SA, Mitchell AL, Powell JF, Campbell IC, Coen CW | title = Circadian regulation of prion protein messenger RNA in the rat forebrain: a widespread and synchronous rhythm | url = https://archive.org/details/neuroscience_1999_91_4/page/1201 | journal = Neuroscience | volume = 91 | issue = 4 | pages = 1201–4 | year = 1999 | pmid = 10391428 | doi = 10.1016/S0306-4522(99)00092-5}}&lt;/ref&gt;

==== Memorija ====
Iako nulti miševi pokazuju normalnu sposobnost učenja i [[kratkotrajno pamćenje]], demonstrirani su nedostaci konsolidacije [[dugoročno pamćenje|dugoročnog pamćenja]]. Međutim, kao i kod [[ataksija]], to se može pripisati ekspresiji Doppel gena. Ipak, [[prostorno učenje]], pretežno [[hipokampus]]na funkcija, smanjuje se kod nultih miševa i može se oporaviti ponovnim uspostavljanjem PrP u [[neuron]]ima; to ukazuje da je uzrok gubitak PrP funkcije.&lt;ref name = &quot;pmid15837581&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Criado JR, Sánchez-Alavez M, Conti B, Giacchino JL, Wills DN, Henriksen SJ, Race R, Manson JC, Chesebro B, Oldstone MB | title = Mice devoid of prion protein have cognitive deficits that are rescued by reconstitution of PrP in neurons | journal = Neurobiol. Dis. | volume = 19 | issue = 1–2 | pages = 255–65 | year = 2005 | pmid = 15837581 | doi = 10.1016/j.nbd.2005.01.001| s2cid = 2618712 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid20133875&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Balducci C, Beeg M, Stravalaci M, Bastone A, Sclip A, Biasini E, Tapella L, Colombo L, Manzoni C, Borsello T, Chiesa R, Gobbi M, Salmona M, Forloni G | title = Synthetic amyloid-beta oligomers impair long-term memory independently of cellular prion protein | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-02-02_107_5/page/2295 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 107 | issue = 5 | pages = 2295–300 | date = februar 2010 | pmid = 20133875 | pmc = 2836680 | doi = 10.1073/pnas.0911829107| bibcode = 2010PNAS..107.2295B }}&lt;/ref&gt; Interakcija [[hipokampus]]nog PrP-a sa [[lamina|lamininom]] (LN) presudna je u obradi memorije i vjerovatno je modulirana od [[kinaza]] PKA i ERK1/2.&lt;ref name = &quot;pmid17156386&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Coitinho AS, Freitas AR, Lopes MH, Hajj GN, Roesler R, Walz R, Rossato JI, Cammarota M, Izquierdo I, Martins VR, Brentani RR | title = The interaction between prion protein and laminin modulates memory consolidation | journal = Eur. J. Neurosci. | volume = 24 | issue = 11 | pages = 3255–64 | date = decembar 2006 | pmid = 17156386 | doi = 10.1111/j.1460-9568.2006.05156.x| s2cid = 17164351 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid15931169&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Shorter J, Lindquist S | title = Prions as adaptive conduits of memory and inheritance | journal = Nat. Rev. Genet. | volume = 6 | issue = 6 | pages = 435–50 | date = juni 2005 | pmid = 15931169 | doi = 10.1038/nrg1616| s2cid = 5575951 }}&lt;/ref&gt;

Daljnja podrška ulozi PrP u formiranju memorije izvedena je iz nekoliko populacijskih studija. Test zdravih mladih ljudi pokazao je povećanu sposobnost dugoročnog pamćenja povezanu sa MM ili MV [[genotip]]om u odnosu na VV.&lt;ref name = &quot;pmid15987701&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Papassotiropoulos A, Wollmer MA, Aguzzi A, Hock C, Nitsch RM, de Quervain DJ | title = The prion gene is associated with human long-term memory | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 14 | issue = 15 | pages = 2241–6 | date = august 2005 | pmid = 15987701 | doi = 10.1093/hmg/ddi228| url = http://doc.rero.ch/record/297873/files/ddi228.pdf | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Pacijenti koji imaju [[Downov sindrom]] sa jednostrukom supstitucijom [[valin]]a  povezani su s ranijim kognitivnim padom.&lt;ref name = &quot;pmid12796830&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Del Bo R, Comi GP, Giorda R, Crimi M, Locatelli F, Martinelli-Boneschi F, Pozzoli U, Castelli E, Bresolin N, Scarlato G | title = The 129 codon polymorphism of the prion protein gene influences earlier cognitive performance in Down syndrome subjects | journal = J. Neurol. | volume = 250 | issue = 6 | pages = 688–92 | date = juni 2003 | pmid = 12796830 | doi = 10.1007/s00415-003-1057-5| s2cid = 21049364 }}&lt;/ref&gt; Nekoliko [[polimorfizam (biologija)|polimorfizama]] u '' PRNP '' povezano je sa kognitivnim oštećenjima starijih osoba, kao i ranijim kognitivnim padom.&lt;ref name = &quot;pmid9748018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Berr C, Richard F, Dufouil C, Amant C, Alperovitch A, Amouyel P | title = Polymorphism of the prion protein is associated with cognitive impairment in the elderly: the EVA study | url = https://archive.org/details/sim_neurology_1998-09_51_3/page/734 | journal = Neurology | volume = 51 | issue = 3 | pages = 734–7 | date = septembar 1998 | pmid = 9748018 | doi = 10.1212/wnl.51.3.734| s2cid = 11352163 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid12891686&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Croes EA, Dermaut B, Houwing-Duistermaat JJ, Van den Broeck M, Cruts M, Breteler MM, Hofman A, van Broeckhoven C, van Duijn CM | title = Early cognitive decline is associated with prion protein codon 129 polymorphism | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_2003-08_54_2/page/275 | journal = Ann. Neurol. | volume = 54 | issue = 2 | pages = 275–6 | date = august 2003 | pmid = 12891686 | doi = 10.1002/ana.10658}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid16023289&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kachiwala SJ, Harris SE, Wright AF, Hayward C, Starr JM, Whalley LJ, Deary IJ | title = Genetic influences on oxidative stress and their association with normal cognitive ageing | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2005-09-30_386_2/page/n52 | journal = Neurosci. Lett. | volume = 386 | issue = 2 | pages = 116–20 | date = septembar 2005 | pmid = 16023289 | doi = 10.1016/j.neulet.2005.05.067 }}&lt;/ref&gt; Sve ove studije istraživale su razlike u kodonu 129, ukazujući na njegovu važnost u ukupnoj funkcionalnosti PrP-a, posebno u pogledu memorije.

==== Neuroni i sinapse ====
PrP je prisutan u pred– i post-sinapsnom odjeljku, s najvećom koncentracijom u pred-sinapsnom dijelu.&lt;ref name = &quot;pmid10516306&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Herms J, Tings T, Gall S, Madlung A, Giese A, Siebert H, Schürmann P, Windl O, Brose N, Kretzschmar H | title = Evidence of presynaptic location and function of the prion protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroscience_1999-10-15_19_20/page/8866 | journal = J. Neurosci. | volume = 19 | issue = 20 | pages = 8866–75 | date = oktobar 1999 | pmid = 10516306 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.19-20-08866.1999| pmc = 6782778 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Uzimajući u obzir ovo i PrP-ov niz utjecaja na ponašanje, funkcije i interakcije neuronskih ćelija su od posebnog interesa. Na osnovu bakarnog liganda, jedna predložena funkcija uključuje PrP kao bakarni pufer za [[sinapsa|sinapsnu pukotinu]]. U ovoj ulozi protein može služiti ili kao mehanizam [[homeostaza|homeostaze]] bakra. modulator kalcija ili senzor za bakar ili oksidativni stres.&lt;ref name = &quot;pmid2549468&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kardos J, Kovács I, Hajós F, Kálmán M, Simonyi M | title = Nerve endings from rat brain tissue release copper upon depolarization. A possible role in regulating neuronal excitability | url = https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_1989-08-28_103_2/page/n22 | journal = Neurosci. Lett. | volume = 103 | issue = 2 | pages = 139–44 | date = august 1989 | pmid = 2549468 | doi = 10.1016/0304-3940(89)90565-X| s2cid = 24917999 }}&lt;/ref&gt; Gubitak PrP funkcije povezan je s dugoročnim potenciranjem (LTP). Ovaj efekt može biti pozitivan ili negativan, a posljedica je promjena u neuronskoj ekscitabilnosti i sinapsnom prijenosu u [[hipokampus]]u.&lt;ref name = &quot;pmid15450159&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bailey CH, Kandel ER, Si K | title = The persistence of long-term memory: a molecular approach to self-sustaining changes in learning-induced synaptic growth | journal = Neuron | volume = 44 | issue = 1 | pages = 49–57 | date = septembar 2004 | pmid = 15450159 | doi = 10.1016/j.neuron.2004.09.017| s2cid = 2637074 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid16805766&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Barco A, Bailey CH, Kandel ER | title = Common molecular mechanisms in explicit and implicit memory | journal = J. Neurochem. | volume = 97 | issue = 6 | pages = 1520–33 | date = juni 2006 | pmid = 16805766 | doi = 10.1111/j.1471-4159.2006.03870.x| s2cid = 26307975 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Neka istraživanja pokazuju da je PrP uključen u razvoj, diferencijaciju i [[neurit]]e [[neuron]]a. Put transdukcije signala aktiviran PrP-om povezan je s [[akson]]skim i [[dendrit]]skim izraštajem sa sekvencom [[kinaza]].&lt;ref name = &quot;elusive&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;pmid19242475&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Laurén J, Gimbel DA, Nygaard HB, Gilbert JW, Strittmatter SM | title = Cellular prion protein mediates impairment of synaptic plasticity by amyloid-beta oligomers | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-26_457_7233/page/1128 | journal = Nature | volume = 457 | issue = 7233 | pages = 1128–32 | date = februar 2009 | pmid = 19242475 | pmc = 2748841 | doi = 10.1038/nature07761 | bibcode = 2009Natur.457.1128L}}&lt;/ref&gt;

=== Imunski sistem ===
Iako je najviše pažnje usredotočeno na prisustvo PrP-a u nervnom sistemu, obilan je i u tkivima [[imunski sistem|imunskog sistema]]. Imunske ćelije PrP-a uključuju hematopoetske [[matične ćelije]], zrele limfoidne i mijeloidne odjeljke i određene [[limfocit]]e; također je otkriven u [[ćelije ubice|ćelijama prirodnim ubicama]], [[trombociti]]ma i [[monociti]]ma. Aktivacija [[T-ćelija]] praćena je snažnom regulacijom PrP-a, iako nije potrebna. Nedostatak imuno odgovora na [[transmisivna spongiformna encefalopatija|transmisivnu spongiformnu encefalopatiju]] (TSE), neurodegenerativne bolesti uzrokovane prionima, može proizaći i iz tolerancije na PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt;.&lt;ref name = &quot;pmid16968391&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Isaacs JD, Jackson GS, Altmann DM | title = The role of the cellular prion protein in the immune system | journal = Clin. Exp. Immunol. | volume = 146 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = oktobar 2006 | pmid = 16968391 | pmc = 1809729 | doi = 10.1111/j.1365-2249.2006.03194.x}}&lt;/ref&gt;

=== Mišići, jetra i hipofiza ===
PrP-null miševi daju naznake uloge u mišićnoj fiziologiji kada su podvrgnuti testu prisilnog plivanja, koji je pokazao smanjenu lokomotornu aktivnost. Stareći, miševi s prekomjernom ekspresijom PRNP-a pokazali su značajnu degradaciju mišićnog tkiva.

Iako prisutni, vrlo niskim nivoima, PrP postoje u jetri i mogu biti povezani sa fibrozom jetre. Dokazano je da prisustvo u [[hipofiza|hipofizi]] utiče na neuroendrokrinsku funkciju vodozemaca, ali malo se zna o PrP sisarske hipofize.&lt;ref name = &quot;review1&quot;/&gt;

=== Ćelijski===
Variranje ekspresije PrP-a kroz [[ćelijski ciklus]] dovelo je do spekulacija o uključenosti u razvoj. Izveden je širok spektar studija koji istražuju ulogu u proliferaciji ćelija, diferencijaciji, smrti i preživljavanju.&lt;ref name = &quot;review1&quot;/&gt; Angažman PrP-a povezan je s aktivacijom [[transdukcija signala|transdukcije signala]].

Pokazana je modulacija puteva prenosa signala u unakrsnom povezivanju s antitijelima i vezanjem liganda (hmelj/ STI1 ili bakar).&lt;ref name = &quot;review1&quot;/&gt; S obzirom na raznolikost interakcija, efekata i distribucije, predložen je PrP kao faktor dinamičkog površinskog funkcioniranja proteina u signalnim putevima. Određena mjesta duž proteina vežu druge proteine, biomolekule i metale. Ova sučelja omogućavaju komunikaciju određenih skupova ćelija na osnovu nivoa ekspresije i okolnog mikrookruženja. Sidrenje na [[glikofosfatidilinozitol|GPI splav]] u [[lipidni dvosloj]] podržava tvrdnje o funkciji [[vanćelijski matriks|vanćelijske skele]].&lt;ref name = &quot;review1&quot;/&gt;

== Bolesti pogrešnog savijanja PrP-a ==
{{glavni|Transmisivna spongiformna encefalopatija}}

Identifikovano je više od 20 mutacija gena ''PRNP'',  kod ljudi sa nasljednom [[prionska bolest|prionskom bolešću]], što uključuje sledeće:&lt;ref name = &quot;pmid15354870&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Castilla J, Hetz C, Soto C | title = Molecular mechanisms of neurotoxicity of pathological prion protein | journal = Curr Mol Med | volume = 4 | issue = 4 | pages = 397–403 | year = 2004 | pmid = 15354870 | doi = 10.2174/1566524043360654}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid12420099&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kovács GG, Trabattoni G, Hainfellner JA, Ironside JW, Knight RS, Budka H | title = Mutations of the prion protein gene phenotypic spectrum | journal = J Neurol | volume = 249 | issue = 11 | pages = 1567–82 | year = 2002 | pmid = 12420099 | doi = 10.1007/s00415-002-0896-9| s2cid = 22688729 }}&lt;/ref&gt;

*[[Creutzfeldt–Jakobova bolest]] – [[glutaminska kiselina]] - 200 zamjenjuje se [[lizin]]om, dok je [[valin]] prisutan u aminokiselini broj 129
* [[Gerstmann – Sträussler – Scheinkerov sindrom]] – obično promjena u [[kodon]]u 102 iz [[prolin]]a u [[leucin]]&lt;ref name = &quot;pmid11535002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Collins S, McLean CA, Masters CL | title = Gerstmann-Straussler-Scheinker syndrome, fatal familial insomnia, and kuru: a review of these less common human transmissible spongiform encephalopathies | journal = J Clin Neurosci | volume = 8 | issue = 5 | pages = 387–97 | year = 2001 | pmid = 11535002 | doi = 10.1054/jocn.2001.0919| s2cid = 31976428 }}&lt;/ref&gt;
*[[Fatalna porodična isnomija]] – [[asparaginska kiselina]] – 178 zamjenjuje se [[asparagin]]om, dok je [[metionin]] prisutan u aminokiselini 129&lt;ref name = &quot;pmid12849238&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Montagna P, Gambetti P, Cortelli P, Lugaresi E | title = Familial and sporadic fatal insomnia | journal = Lancet Neurol | volume = 2 | issue = 3 | pages = 167–76 | year = 2003 | pmid = 12849238 | doi = 10.1016/S1474-4422(03)00323-5| s2cid = 20822956 }}&lt;/ref&gt;

Konverzija PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; u PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; konformaciju mehanizam je prenosa fatalnih, neurodegenerativnih transmisivnih spongiformnih encefalopatija (TSE). To može nastati djelovanjem genetičkih faktora, infekcije iz vanjskog izvora ili spontano iz nepoznatih razloga. Akumulacija PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; odgovara napredovanju neurodegeneracije i predloženi je uzrok. Neke &quot;PRNP&quot; mutacije dovode do promjene pojedinačnih [[aminokiselina]] (gradivnih blokova proteina) u prionskom proteinu. Druge ubacuju dodatne aminokiseline u protein ili uzrokuju stvaranje neobično kratkog proteina. Te mutacije uzrokuju da ćelija stvara prionske proteine abnormalne strukture. Nenormalni protein PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt; akumulira se u mozgu i uništava nervne ćelije, što dovodi do mentalnih karakteristika i ponašanja kod  prionskih bolesti.

Nekoliko drugih promjena u genu '' PRNP '' (zvane polimorfizmi) ne uzrokuju prionske bolesti, ali mogu uticati na rizik osobe da razvije ove bolesti ili promijeniti tok poremećaja. [[Alel]] koji kodira PRNP varijantu, G127V, daje otpornost prema [[Kuru (bolest)|kuru bolesti]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mead S, Whitfield J, Poulter M, Shah P, Uphill J, Campbell T, Al-Dujaily H, Hummerich H, Beck J, Mein CA, Verzilli C, Whittaker J, Alpers MP, Collinge J | title = A Novel Protective Prion Protein Variant that Colocalizes with Kuru Exposure | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 361 | issue = 21 | pages = 2056–2065 | year = 2009 | pmid = 19923577 | doi = 10.1056/NEJMoa0809716 |lay-url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/11/091120091959.htm |lay-source=Science Daily |lay-date=21. 11. 2009 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/4514/1/nejmoa0809716.pdf }}&lt;/ref&gt;

Pored toga, neke prionske bolesti mogu se prenijeti iz vanjskih izvora PrP&lt;sup&gt;Sc&lt;/sup&gt;.&lt;ref name = &quot;pmid19308092&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hwang D, Lee IY, Yoo H, Gehlenborg N, Cho JH, Petritis B, Baxter D, Pitstick R, Young R, Spicer D, Price ND, Hohmann JG, Dearmond SJ, Carlson GA, Hood LE | title = A systems approach to prion disease | journal = Mol. Syst. Biol. | volume = 5 | issue = 1 | pages = 252 | year = 2009 | pmid = 19308092 | pmc = 2671916 | doi = 10.1038/msb.2009.10}}&lt;/ref&gt;
* [[Češanje]] – fatalna neurodegenerativna bolest kod ovaca koja nije prenosiva na ljude
* [[Goveđa spongiformna encefalopatija]] (bolest ludih krava) – fatalna neurodegenerativna bolest krava, koja se može prenijeti na ljude jedenjem mozga, kičmene moždine ili probavnog trakta zaražene krave
* [[Kuru (bolest)|Kuru]] – TSE kod ljudi, prenosi se pogrebnim [[kanibalizam|kanibalizmom]]. Općenito, pogođenim članovima porodice su po tradiciji davani dijelovi [[CNS|centralnog nervnog sistema]] prema ritualu kada su konzumirali preminule članove porodice.

=== Alzheimerova bolest ===
Protein PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; je jedan od nekoliko ćelijskih receptora topljivih [[amiloid beta]] (Aβ) oligomera, koji kanonski sudjeluju u izazivanju [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]].&lt;ref name= &quot;Laurén_2014&quot; &gt;{{cite journal | vauthors = Laurén J | title = Cellular prion protein as a therapeutic target in Alzheimer's disease | journal = Journal of Alzheimer's Disease | volume = 38 | issue = 2 | pages = 227–244 | date = 2014 | pmid = 23948943 | doi = 10.3233/JAD-130950 }}&lt;/ref&gt; Ovi [[oligomer]]i su sastavljeni manjih Aβ plakova i najviše štete integritetu [[neuron]]a.&lt;ref name=&quot;Laurén_2014&quot;/&gt; Precizan mehanizam djelovanja rastvorljivih beta-oligomera koji direktno izazivaju [[neurotoksičnost]] nije poznat, a eksperimentalna delecija ''PRNP'' na životinjama dala je nekoliko oprečnih nalaza. Kada su Aβ oligomeri ubrizgani u [[mozak|moždane komore]] mišjeg modela Alzheimerove bolesti, delecija ''PRNP'' nije pružala zaštitu, samo su [[antitijela]] na PrP &lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; sprečavala dugotrajnu pojmovnu memoriju i deficitno  [[prostorno učenje]].&lt;ref name= &quot;Zhou_2013&quot; &gt;{{cite journal | vauthors = Zhou J, Liu B | title = Alzheimer's disease and prion protein | journal = Intractable &amp; Rare Diseases Research | volume = 2 | issue = 2 | pages = 35–44 | date = maj 2013 | pmid = 25343100 | doi = 10.5582/irdr.2013.v2.2.35 | pmc=4204584}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= &quot;Laurén_2009&quot; &gt;{{cite journal | vauthors = Laurén J, Gimbel DA, Nygaard HB, Gilbert JW, Strittmatter SM | title = Cellular prion protein mediates impairment of synaptic plasticity by amyloid-beta oligomers | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2009-02-26_457_7233/page/1128 | journal = Nature | volume = 457 | issue = 7233 | pages = 1128–1132 | date = Feb 2009 | pmid = 19242475 | doi = 10.1038/nature07761 | pmc=2748841 | bibcode = 2009Natur.457.1128L}}&lt;/ref&gt; To bi sugeriralo ili nejednaku vezu između PRNP-a i Ap oligomera posredovanog [[neurodegeneracija]]ma ili relacijski značaj specifičan za određenu lokaciju. U slučaju direktne injekcije Aβ oligomera u [[hipokampus]], utvrđeno je da se ''PRNP'' – [[nokautirani miš]]evi ne mogu razlikovati od kontrole, s obzirom na stopu smrtnosti neurona i mjerenja [[sinapsa|sinapsne plastičnosti]].&lt;ref name = &quot;Laurén_2014&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;Laurén_2009&quot;/&gt; Dalje je utvrđeno da se beta-oligomeri vežu za PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; na [[postsinapsna gustoća|postsinapsnu gustoću]], indirektno preaktivirajući [[NMDA receptor]] putem enzima [[FYN|Fyn]], što rezultira [[eksitotoksičnost|eksitotoksičnošću]].&lt;ref name = &quot;Zhou_2013&quot;/&gt; Rastvorljivi Aβ oligomeri se također vezuju za PrP&lt;sup&gt;C&lt;/sup&gt; na [[dendrit]]ske  kičme, formirajući kompleks sa Fynom i pretjerano aktivirajući [[Tau protein|tau]], još jedan protein uključen u Alzheimerovu bolest.&lt;ref name = &quot;Zhou_2013&quot;/&gt; Kako gen [[FYN]] kodira enzim Fyn, FYN-nokautirani miševi ne pokazuju ni [[ekstoksičnost]] niti [[dendrit|skupljanje dendritske kičme]] kada se ubrizgavaju Aβ oligomeri.&lt;ref name = &quot;Zhou_2013&quot;/&gt; U [[sisar]]a, puni funkcionalni značaj PRNP-mreža nije jasna, jer je stočarska industrija profilaksno provodila deletirani ''PRNP'' bez očite štete.&lt;ref name = &quot;Laurén_2014&quot;/&gt; Kod miševa ta ista delecija [[fenotip]]ski varira između linija mišje Alzheimerove bolesti, kao i hAPPJ20 miševi i miševi TgCRND8, pokazujući blagi porast [[epilepsija|epilepsijske]] aktivnosti, što doprinosi oprečnim rezultatima pri ispitivanju stope preživljavanja od Alzheimerove vbolesti.&lt;ref name = &quot;Laurén_2014&quot;/&gt; Delecija '' PRNP '' u APPswe i SEN1dE9, dva druga [[transgeneza|transgena]] modela Alzheimerove bolesti, umanjili su pojavu letalnog  [[fenotip]]a, izazvanog epilepsijom u podskupini ovih životinja.&lt;ref name = &quot;Laurén_2014&quot;/&gt; Skupljeni, nedavni dokazi ukazuju na to da bi PRNP mogao biti važan za provođenje neurotoksičnih efekata rastvorljivih Aβ-oligomera i novonastalo bolesno stanje od Alzheimerove bolesti.&lt;ref name=&quot;Laurén_2014&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Zhou_2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Laurén_2009&quot; /&gt;

Kod ljudi, [[metionin]]/[[valin]] [[polimorfizam (biologija)|polimorfizam]] na [[kodon]]u 129 iz '' PRNP '' (rs1799990) najuže je povezan s Alzheimerovom bolešću.&lt;ref name=&quot;He_2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = He J, Li X, Yang J, Huang J, Fu X, Zhang Y, Fan H | title = The association between the methionine/valine (M/V) polymorphism (rs1799990) in the PRNP gene and the risk of Alzheimer disease: an update by meta-analysis | journal = Journal of the Neurological Sciences | volume = 326 | issue = 1–2 | pages = 89–95 | date = Mar 2013 | pmid = 23399523 | doi = 10.1016/j.jns.2013.01.020 | s2cid = 31070331 }}&lt;/ref&gt; Nositelji V [[alel]]a (VV i MV) pokazuju 13% smanjeni rizik s obzirom na razvoj Alzheimerove bolesti u odnosu na metioninski [[homozigot]] (MM). Međutim, zaštitni efekti nosača varijante V pronađeni su isključivo u [[kavkazoidi|kavkazoida]]. Smanjen rizik kod nositelja V alela dalje je ograničen samo na kasno nastalu Alzheimerovu bolest (≥ 65 godina).&lt;ref name = &quot;He_2013&quot;/&gt; PRNP također može funkcionalno komunicirati sa polimorfizmima u dva druga gena umiješana u Alzheimerovu bolest, [[PSEN1]] i [[Apolipoprotein E|APOE]], kako bi se povećao rizik za Alzheimerovu bolest i [[Creutzfeldt-Jakobova bolest|sporadičnu Creutzfeldt-Jakobovu bolest]].&lt;ref name = &quot;Laurén_2014&quot;/&gt; A [[tačkasta mutacija]] na [[kodon]]u 102 iz ''PRNP'',  barem je dijelom pridonio atipskoj [[demencija|frontotemporalnoj demenciji]] tri odvojena pacijenta u istoj porodici, sugerirajući novi fenotip za [[Gerstmann-Sträussler-Scheinkerov sindrom]].&lt;ref name=&quot;Laurén_2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Giovagnoli_2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Giovagnoli AR, Di Fede G, Aresi A, Reati F, Rossi G, Tagliavini F | title = Atypical frontotemporal dementia as a new clinical phenotype of Gerstmann-Straussler-Scheinker disease with the PrP-P102L mutation. Description of a previously unreported Italian family | journal = Neurological Sciences | volume = 29 | issue = 6 | pages = 405–10 | date = decembar 2008 | pmid = 19030774 | doi = 10.1007/s10072-008-1025-z | s2cid = 20553167 }}&lt;/ref&gt; Ista studija predložila je sekvenciranje ''PRNP'' u slučajevima dvosmisleno dijagnosticirane demencije, jer se različiti oblici [[demencija]] mogu pokazati izazovnim za [[Diferencijalna dijagnoza|diferencijalno dijagnosticiranje]].&lt;ref name = &quot;Giovagnoli_2008&quot;/&gt;

== Interakcije ==
Postoji jaka [[interakcija protein-protein|interakcija]] između PrP i [[šaperon|košaperona]] [[Hmelj (protein)|Hmelj]] ([[HSP70|Hsp70]] / [[HSP90|Hsp90]] koji organizuje protein; također se naziva i STI1 (protein izazvan stresom)).&lt;ref name = &quot;pmid17498662&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Americo TA, Chiarini LB, Linden R | title = Signaling induced by hop/STI-1 depends on endocytosis | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 358 | issue = 2 | pages = 620–5 | date = juni 2007 | pmid = 17498662 | doi = 10.1016/j.bbrc.2007.04.202}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid12093732&gt;{{cite journal | vauthors = Zanata SM, Lopes MH, Mercadante AF, Hajj GN, Chiarini LB, Nomizo R, Freitas AR, Cabral AL, Lee KS, Juliano MA, de Oliveira E, Jachieri SG, Burlingame A, Huang L, Linden R, Brentani RR, Martins VR | title = Stress-inducible protein 1 is a cell surface ligand for cellular prion that triggers neuroprotection | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2002-07-01_21_13/page/3307 | journal = EMBO J. | volume = 21 | issue = 13 | pages = 3307–16 | date = Jul 2002 | pmid = 12093732 | pmc = 125391 | doi = 10.1093/emboj/cdf325}}&lt;/ref&gt;

== Reference==
{{refspisak|33em}}

== Vanjski linkovi ==
*PRNP (PrP) gene at [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp?PRNP GeneCard]
*{{MeshName | PRNP+protein,+human}}
*[https://www.ibiology.org/archive/surprising-world-prion-biology/ Susan Lindquist's Seminar: &quot;The Surprising World of Prion Biology&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210510144006/https://www.ibiology.org/archive/surprising-world-prion-biology/ |date=10. 5. 2021 }}

{{Klasteri diferencijacije}}

{{DEFAULTSORT:Prnp}}
[[Kategorija:Klasteri diferencijacije]]
[[Kategorija:Amiloidoza]]
[[Kategorija:Geni]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 20]]</text>
      <sha1>c000qyltixmcuatodpndio99520skw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SRXN1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>477413</id>
    <revision>
      <id>3926666</id>
      <parentid>3919428</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:44:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10779" sha1="3x0s9ld2uf5p41ny7ccz9708bakxir3" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Sulfiredoksin-1''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''SRXN1'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: SRXN1 sulfiredoxin 1 homolog (S. Cerevisiae)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=140809| access-date = }}&lt;/ref&gt;

==Kloniranje i ekspresija==
Analizom baze podataka, Chang et al. (2004) identificirali [[ortolog]]e kvasca za  Srx sisara. Izvedeni 137-aminokiselinski ljudski protein SRXN1, koji su nazvali SRX, ima konzervirani [[cistein]],  potreban za [[kataliza|katalitsku]] aktivnost. Western blot analizom otkriven je SRX pri prividnoj molekulskoj masi od približno 14 kD u svih 17 ispitanih ljudskih tkiva, s najvećim obiljem u [[bubrezi]]ma, [[pluća|plućima]], [[slezena|slezeni]] i [[timus]]u. SRX je otkriven u [[citosol]]noj frakciji liziranih [[HeLa]] ćelija.&lt;ref&gt;Chang, T.-S., Jeong, W., Woo, H. A., Lee, S. M., Park, S., Rhee, S. G. Characterization of mammalian sulfiredoxin and its reactivation of hyperoxidized peroredoxin through reduction of cysteine sulfinic acid in the active site to cysteine. J. Biol. Chem. 279: 50994-51001, 2004. [PubMed]: 15448164&lt;/ref&gt;

==Funkcija gena==
Chang et al. (2004) otkrili su da je rekombinantni SRX za ljude, miševe i pacove smanjio oksidirani oblik PRXI u prisustvu [[ATP]], sistema za regeneraciju ATP, Mg (2+) i [[glutation]]a (GSH). Smanjenje PRXI praćeno je oporavkom aktivnosti PRXI peroksidaze. Pacov Srx je u reakciji koristio i GTP. Smanjene ekspresije SRX kratke nterferirajuće molekule  [[RNK]] (siRNA) inhibiralo je redukciju oksidiranih oblika PRXI i PRXII (PRDX2; 600538) u ljudskim plućnim epitelnim ćelijama A549. Kinetička analiza sugerira da su GSH i TRX (TXN; 187700) slično efikasni u pružanju redukcionih ekvivalenata za SRX reakciju..&lt;ref&gt;Jonsson, T. J., Murray, M. S., Johnson, L. C., Lowther, W. T. Reduction of cysteine sulfinic acid in peroredoxin by sulfiredoxin proceeds directly through a sulfinic phosphoryl ester intermediate. J. Biol. Chem. 283: 23846-23851, 2008. [PubMed: 18579529&lt;/ref&gt;

Lijek diazeniumdiolat p-aminobenzoeva kiselina/dušikov oksid (PABA / NO) katalizira konjugaciju GSH na proteinske cisteine i uzrokuje ćelijski oksidativni/nitrozativni stres. Findlay et al. (2006) &lt;ref&gt;Findlay, V. J., Townsend, D. M., Morris, T. E., Fraser, J. P., He, L., Tew, K. D. A novel role for human sulfiredoxin in the reversal of glutathionylation. Cancer Res. 66: 680--6806, 2006.&lt;/ref&gt; otkrili su da je prekomjerna ekspresija ljudskih SRX1 zaštitila HEK293 ćelije od globalne PABA/NO-inducirane bjelančevine cistinske glutationilacije. ''[[In vitro]]'', proteinski [[enzim]] tirozin-kinaza PTP1B (PTPN1; 176885) glutationiliran je i inaktiviran PABA/O plus GSH, a inaktivacija PTP1B obrnuta je dodatkom SRX1. U ćelijama HEK293, PABA/NO uzrokovao je depolimerizaciju F-[[aktin]]a i stvaranje lamelipodijskih produžetaka, istovremeno s glutationionilacijom topljivog aktina. Prekomerna ekspresija SRX1 u HEK293 tretiranim PABA / NO ćelijama povećala je polimerizaciju aktina i obnovila zaobljeniju morfologiju. [[Mutageneza]], usmjerena na ovaj lokus otkrila je da je katalitski cys99 SRX1-a bio potreban za zaštitu od glutationilacije proteina, ali nije bio potreban za interakciju SRX1 s proteinskim ciljem i nije bio izravni akceptor GSH motiva tokom reakcije deglutationilacije.

Baek et al. (2012) otkrili su da niski nivoi stabilnog stanja H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; nisu uzrokovali značajnu oksidativnu ozljedu u ljudskim epitelnim ćelijama [[pluća]] A549 ili embrionskim [[fibroblast]]ima [[miš]]a (MEF) zbog eliminacije viška H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; [[peroksidaza]]ma. Međutim, iscrpljivanje SRX putem siRNK u ćelijama A549 ili delecija Srx u MEF-ima rezultiralo je dramatičnim povećanjem ekstra- i unutarćelijskog H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; sulfinskih 2-cis peroksidaza i [[apoptoze]]. Istovremeno sa hiperoksidacijom mitohondrijskog PRXIII (PRDX3; 604769), A549 osiromašene SRX ćelije pokazale su aktivaciju apoptotskih puteva posredovanih [[mitohondrija]]ma, uključujući potencijalni kolaps mitohondrijske membrane, oslobađanje citohroma c i aktivaciju [[kaspaza]]. Ponovno uvođenje SRX-a poništilo je ove efekte. Baek et al, (2012) zaključili su da SRX održava ravnotežu između proizvodnje i eliminacije H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;  i štiti stanice od apoptoze, čak i u prisustvu njegovog niskog ravnotežnog stanja.&lt;ref&gt;Baek, J. Y., Han, S. H., Sung, S. H., Lee, H. E., Kim, Y., Noh, Y. H., Bae, S. H., Rhee, S. G., Chang, T.-S. Sulfiredoxin protein is critical for redox balance and survival of cells exposed to low steady-state levels of H2O2. J. Biol. Chem. 287: 81-89, 2012. [PubMed]: 22086924&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
;Simboli
{{refbegin|2}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGLRAGGTLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAGAGRGAPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPGPSGGAQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSIHSGRIAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHNVPLSVLI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RPLPSVLDPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVQSLVDTIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDPDSVPPID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLWIKGAQGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DYFYSFGGCH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RYAAYQQLQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETIPAKLVQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLSDLRVYLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASTPDLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA cloning using in vitro site-specific recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000  | pmc=310948  }}
*{{cite journal   |vauthors=Venter JC, Adams MD, Myers EW, etal |title=The sequence of the human genome |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1304 |journal=Science |volume=291 |issue= 5507 |pages= 1304–51 |year= 2001 |pmid= 11181995 |doi= 10.1126/science.1058040 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, etal |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R  | pmc=311072 }}
*{{cite journal   |vauthors=Deloukas P, Matthews LH, Ashurst J, etal |title=The DNA sequence and comparative analysis of human chromosome 20 |journal=Nature |volume=414 |issue= 6866 |pages= 865–71 |year= 2002 |pmid= 11780052 |doi= 10.1038/414865a |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal   |vauthors=Chang TS, Jeong W, Woo HA, etal |title=Characterization of mammalian sulfiredoxin and its reactivation of hyperoxidized peroxiredoxin through reduction of cysteine sulfinic acid in the active site to cysteine |journal=J. Biol. Chem. |volume=279 |issue= 49 |pages= 50994–1001 |year= 2005 |pmid= 15448164 |doi= 10.1074/jbc.M409482200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Wiemann S, Arlt D, Huber W, etal |title=From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704  | pmc=528930 }}
*{{cite journal   |vauthors=Woo HA, Jeong W, Chang TS, etal |title=Reduction of cysteine sulfinic acid by sulfiredoxin is specific to 2-cys peroxiredoxins |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-02-04_280_5/page/3125 |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue= 5 |pages= 3125–8 |year= 2005 |pmid= 15590625 |doi= 10.1074/jbc.C400496200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Jönsson TJ, Murray MS, Johnson LC, etal |title=Structural basis for the retroreduction of inactivated peroxiredoxins by human sulfiredoxin |journal=Biochemistry |volume=44 |issue= 24 |pages= 8634–42 |year= 2005 |pmid= 15952770 |doi= 10.1021/bi050131i |pmc=3928543 }}
*{{cite journal   |vauthors=Mehrle A, Rosenfelder H, Schupp I, etal |title=The LIFEdb database in 2006 |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139  | pmc=1347501 }}
*{{cite journal   |vauthors=Jeong W, Park SJ, Chang TS, etal |title=Molecular mechanism of the reduction of cysteine sulfinic acid of peroxiredoxin to cysteine by mammalian sulfiredoxin |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2006-05-19_281_20/page/14400 |journal=J. Biol. Chem. |volume=281 |issue= 20 |pages= 14400–7 |year= 2006 |pmid= 16565085 |doi= 10.1074/jbc.M511082200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Findlay VJ, Townsend DM, Morris TE, etal |title=A novel role for human sulfiredoxin in the reversal of glutathionylation |url=https://archive.org/details/sim_cancer-research_2006-07-01_66_13/page/6800 |journal=Cancer Res. |volume=66 |issue= 13 |pages= 6800–6 |year= 2006 |pmid= 16818657 |pmc=6361143 |doi= 10.1158/0008-5472.CAN-06-0484 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 20]]</text>
      <sha1>3x0s9ld2uf5p41ny7ccz9708bakxir3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spisak gradova u Meksiku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>477828</id>
    <revision>
      <id>3926497</id>
      <parentid>3871848</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T23:04:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926497</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23936" sha1="ct17qhwnbx8kwgbmqarn8s14y1h1mpe" xml:space="preserve">'''Spisak gradova u Meksiku''' sadrži 100 najvećih gradova [[Meksiko|Meksika]] po broju stanovnika, prema meksičkom nacionalnom popisu stanovništva obavljenom 2020.&lt;ref name=&quot;census2020&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.inegi.org.mx/app/scitel/Default?ev=9|title=Censo de Población y Vivienda 2020 - SCITEL|language=es|publisher=INEGI|access-date=20. 5. 2021}}&lt;/ref&gt;

Prema Meksičkom nacionalnom institutu za statistiku i geografiju (INEGI), naselje je ''svako mjesto s jednim ili više domaćinstava, koje može biti naseljeno ili ne, a koje je poznato po zakonu ili tradiciji''. Urbana naselja su ona s više od 2.500 stanovnika, koja se prema zakonima svake države mogu označiti kao gradovi ili sela. Nacionalni urbani sistem, koji je sastavilo Nacionalno vijeće za stanovništvo (CONAPO) 2018. godine, identificira 401 urbani lokalitet u Meksiku s više od 15.000 stanovnika i definiše ih kao ''gradove''.

== 100 najvećih gradova prema broju stanovnika ==

Samo jedna od meksičkih saveznih država (Tlaxcala) nema gradova među 100 najvećih. Mexico City obuhvata sve površine saveznog entiteta, uključujući ruralna područja s relativno malom populacijom.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|style=&quot;background:#ffff99; width:1em&quot;|
|'''Glavni grad savezne države'''
|-
|style=&quot;background:#cfecec; width:1em&quot;|
|''Najveći grad savezne države''
|-
|style=&quot;background:#ccff99; width:1em&quot;|
|'''''Glavni i najveći grad savezne države'''''
|-
|style=&quot;background:#ff9999; width:1em&quot;|
|'''''Glavni grad Meksika'''''
|}

{|class=&quot;wikitable sortable&quot;
! style=&quot;text-align: center;&quot; | Rang
! style=&quot;text-align: center;&quot; | Grad
! style=&quot;text-align: center;&quot; | Općina
! style=&quot;text-align: center;&quot; | [[Administrativna podjela Meksika|Savezna država]]
! style=&quot;text-align: center;&quot; | Geografske koordinate
! style=&quot;text-align: center;&quot; | Popis 2020.
! style=&quot;text-align: center;&quot; | Popis 2010.

|-
| 1.||style=&quot;background:#ff9999|'''''[[Ciudad de México]]'''''||16 općina ‡||[[Ciudad de México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|25|57|N|99|07|52|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||9209944||8851080
|-
| 2.||style=&quot;background:#cfecec|''[[Tijuana]]''||[[Tijuana Municipality, Baja California|Tijuana]]||[[Donja Kalifornija]]||&lt;small&gt;{{coord|32|32|05|N|117|02|37|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1810645||1300983
|-
| 3.||style=&quot;background:#cfecec|[[Ecatepec de Morelos|''Ecatepec'']]||[[Ecatepec de Morelos|Ecatepec]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|36|35|N|99|03|36|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1643623||1655015
|-
| 4.||style=&quot;background:#cfecec|[[León, Guanajuato|''León'']]||[[León, Guanajuato|León]]||[[Guanajuato]]||&lt;small&gt;{{coord|21|07|11|N|101|40|50|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1579803||1238962
|-
| 5.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Puebla (city)|'''''Puebla''''']]||[[Puebla (city)|Puebla]]||[[Puebla]]||&lt;small&gt;{{coord|19|02|43|N|98|11|51|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1542232||1434062
|-
| 6.||style=&quot;background:#cfecec|''[[Ciudad Juárez]]''||[[Juárez Municipality, Chihuahua|Juárez]]||[[Chihuahua (state)|Chihuahua]]||&lt;small&gt;{{coord|31|44|22|N|106|29|13|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1501551||1321004
|-
| 7.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Guadalajara]]'''''||[[Guadalajara]]||[[Jalisco]]||&lt;small&gt;{{coord|20|40|35|N|103|20|32|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1385621||1495182
|-
| 8.||[[Zapopan]]||[[Zapopan]]||[[Jalisco]]||&lt;small&gt;{{coord|20|43|14|N|103|23|18|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1257547||1142483
|-
| 9.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Monterrey]]'''''||[[Monterrey Municipality|Monterrey]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|40|17|N|100|18|31|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1142952||1135512
|-
| 10.||[[Ciudad Nezahualcóyotl]]||[[Ciudad Nezahualcóyotl|Nezahualcóyotl]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|24|00|N|98|59|20|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||1072676||1104585
|-
| 11.||style=&quot;background:#ffff99|[[Chihuahua City|'''Chihuahua''']]||[[Chihuahua Municipality|Chihuahua]]||[[Chihuahua (state)|Chihuahua]]||&lt;small&gt;{{coord|28|38|07|N|106|05|20|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||925762||809232
|-
| 12.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Mérida, Yucatán|'''''Mérida''''']]||[[Mérida Municipality|Mérida]]||[[Yucatán]]||&lt;small&gt;{{coord|20|58|04|N|89|37|18|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||921771||777615
|-
| 13.||[[Naucalpan]]||[[Naucalpan]], [[Huixquilucan de Degollado|Huixquilucan]]‡||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|28|31|N|99|14|16|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||911168||913681
|-
| 14.||style=&quot;background:#cfecec;|''[[Cancún]]''||[[Benito Juárez Municipality, Quintana Roo|Benito Juárez]]||[[Quintana Roo]]||&lt;small&gt;{{coord|21|09|38|N|86|50|51|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||888797||628306
|-
| 15.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Saltillo]]'''''||[[Saltillo Municipality|Saltillo]]||[[Coahuila]]||&lt;small&gt;{{coord|25|26|00|N|101|00|00|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||864431||709671
|-
| 16.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Aguascalientes City|'''''Aguascalientes''''']]||[[Aguascalientes Municipality|Aguascalientes]]||[[Aguascalientes]]||&lt;small&gt;{{coord|21|52|51|N|102|17|46|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||863893||722250
|-
| 17.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Hermosillo]]'''''||[[Hermosillo Municipality|Hermosillo]]||[[Sonora]]||&lt;small&gt;{{coord|29|05|56|N|110|57|15|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||855563||715061
|-
| 18.||style=&quot;background:#ffff99|'''[[Mexicali]]'''||[[Mexicali Municipality|Mexicali]]||[[Donja Kalifornija]]||&lt;small&gt;{{coord|32|39|48|N|115|28|04|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||854186||689775
|-
| 19.||style=&quot;background:#ccff99;|[[San Luis Potosí City|'''''San Luis Potosí''''']]||[[San Luis Potosí City|San Luis Potosí]]||[[San Luis Potosí]]||&lt;small&gt;{{coord|22|08|59|N|100|58|30|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||845941||722772
|-
| 20.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Culiacán]]'''''||[[Culiacán Municipality|Culiacán]]||[[Sinaloa]]||&lt;small&gt;{{coord|24|47|31|N|107|23|53|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||808416||675773
|-
| 21.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Querétaro City|'''''Querétaro''''']]||[[Querétaro City#The municipality|Querétaro]]||[[Querétaro]]||&lt;small&gt;{{coord|20|35|17|N|100|23|17|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||794789||626495
|-
| 22.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Morelia]]'''''||[[Morelia#The municipality|Morelia]]||[[Michoacán]]||&lt;small&gt;{{coord|19|42|08|N|101|11|08|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||743275||597511
|-
| 23.||[[Chimalhuacán]]||[[Chimalhuacán]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|26|15|N|98|57|15|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||703215||612383
|-
| 24.||style=&quot;background:#cfecec;|[[Reynosa, Tamaulipas|''Reynosa'']]||[[Reynosa Municipality|Reynosa]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|26|05|32|N|98|16|40|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||691557||589466
|-
| 25.||[[Torreón]]||[[Torreón Municipality|Torreón]]||[[Coahuila]]||&lt;small&gt;{{coord|25|32|40|N|103|26|30|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||690193||608836
|-
| 26.||[[Tlalnepantla de Baz|Tlalnepantla]]||[[Tlalnepantla de Baz|Tlalnepantla]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|32|12|N|99|11|41|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||658907||653410
|-
| 27.||style=&quot;background:#cfecec;|''[[Acapulco]]''||[[Acapulco (municipality)|Acapulco]]||[[Guerrero]]||&lt;small&gt;{{coord|16|51|42|N|99|53|11|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||658609||673479
|-
| 28.||[[Tlaquepaque]]||[[Tlaquepaque]]||[[Jalisco]]||&lt;small&gt;{{coord|20|38|19|N|103|18|26|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||650123||575942
|-
| 29.||[[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]||[[Guadalupe, Nuevo León|Guadalupe]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|40|45|N|100|14|06|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||635862||673616
|-
| 30.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Durango City|'''''Durango''''']]||[[Durango (municipality)|Durango]]||[[Durango]]||&lt;small&gt;{{coord|24|01|22|N|104|39|16|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||616068||518709
|-
| 31.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Tuxtla Gutiérrez]]'''''||[[Tuxtla Gutiérrez]]||[[Chiapas]]||&lt;small&gt;{{coord|16|45|11|N|93|06|56|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||578830||537102
|-
| 32.||style=&quot;background:#cfecec;|[[Veracruz (city)|''Veracruz'']]||[[Veracruz (city)|Veracruz]], [[Boca del Río, Veracruz|Boca del Río]]‡||[[Veracruz]]||&lt;small&gt;{{coord|19|11|25|N|96|09|12|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||537963||554830
|-
| 33.||[[Apodaca|Ciudad Apodaca]]||[[Apodaca]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|46|54|N|100|11|20|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||536436||467157
|-
| 34.||[[Ciudad López Mateos]]||[[Atizapán de Zaragoza]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|33|40|N|99|14|49|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||523065||489160
|-
| 35.||[[Cuautitlán Izcalli]]||[[Cuautitlán Izcalli]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|38|46|N|99|12|41|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||515353||484573
|-
| 36.||[[Matamoros, Tamaulipas|Matamoros]]||[[Matamoros Municipality, Tamaulipas|Matamoros]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|25|52|47|N|97|30|15|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||510739||449815
|-
| 37.||[[General Escobedo]]||[[General Escobedo]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|48|31|N|100|19|37|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||454967||352444
|-
| 38.||[[Irapuato]]||[[Irapuato]]||[[Guanajuato]]||&lt;small&gt;{{coord|20|40|27|N|101|20|51|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
|452090||380941
|-
| 39.||style=&quot;background:#ffff99;|'''[[Xalapa]]'''||[[Xalapa#The municipality|Xalapa]]||[[Veracruz]]||&lt;small&gt;{{coord|19|32|17|N|96|54|33|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||443063||424755
|-
| 40.||[[Tonalá, Jalisco|Tonalá]]||[[Tonalá, Jalisco|Tonalá]]||[[Jalisco]]||&lt;small&gt;{{coord|20|37|24|N|103|14|44|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||442440||408759
|-
| 41.||[[Mazatlán]]||[[Mazatlán Municipality|Mazatlán]]||[[Sinaloa]]||&lt;small&gt;{{coord|23|14|29|N|106|24|35|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||441975||381583
|-
| 42.||[[Nuevo Laredo]]||[[Nuevo Laredo Municipality|Nuevo Laredo]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|27|29|11|N|99|30|29|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||416055||373725
|-
| 43.||[[San Nicolás de los Garza]]||[[San Nicolás de los Garza]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|44|30|N|100|18|08|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||412199||443273
|-
| 44.||[[Ojo de Agua, State of Mexico|Ojo de Agua]]||[[Tecámac]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|40|49|N|99|00|36|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||386290||242272
|-
| 45.||[[Xico, State of Mexico|Xico]]||[[Valle de Chalco]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|17|30|N|98|56|20|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||384327||356352
|-
| 46.||[[Celaya]]||[[Celaya]]||[[Guanajuato]]||&lt;small&gt;{{coord|20|31|44|N|100|48|54|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||378143||340387
|-
| 47.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Tepic]]'''''||[[Tepic Municipality|Tepic]]||[[Nayarit]]||&lt;small&gt;{{coord|21|30|59|N|104|53|39|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||371387||332863
|-
| 48.||[[Ixtapaluca]]||[[Ixtapaluca]]||[[State of Mexico]]||&lt;small&gt;{{coord|19|19|07|N|98|52|56|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||368585||322271
|-
| 49.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Cuernavaca]]'''''||[[Cuernavaca Municipality|Cuernavaca]]||[[Morelos]]||&lt;small&gt;{{coord|18|55|07|N|99|14|03|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||341029||338650
|-
| 50.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Villahermosa]]'''''||[[Centro Municipality|Centro]]||[[Tabasco]]||&lt;small&gt;{{coord|17|59|21|N|92|55|41|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||340060||353577
|-
| 51.||style=&quot;background:#ffff99;|'''[[Ciudad Victoria]]'''||[[Victoria Municipality, Tamaulipas|Victoria]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|23|44|10|N|99|08|46|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||332100||305155
|-
| 52.||[[Ensenada, Baja California|Ensenada]]||[[Ensenada Municipality|Ensenada]]||[[Donja Kalifornija]]||&lt;small&gt;{{coord|31|51|28|N|116|36|21|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||330652||279765
|-
| 53.||[[Ciudad Obregón]]||[[Cajeme]]||[[Sonora]]||&lt;small&gt;{{coord|27|29|21|N|109|56|06|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||329404||298625
|-
| 54.||[[Ciudad Nicolás Romero]]||[[Ciudad Nicolás Romero|Nicolás Romero]]||[[State of Mexico]]||&lt;small&gt;{{coord|19|37|30|N|99|18|51|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||323545||281799
|-
| 55.||[[Soledad de Graciano Sánchez|Soledad]]||[[Soledad de Graciano Sánchez|Soledad]]||[[San Luis Potosí]]||&lt;small&gt;{{coord|22|10|59|N|100|56|27|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||310192||255015
|-
| 56.||[[Juárez, Nuevo León|Ciudad Benito Juárez]]||[[Juárez, Nuevo León|Juárez]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|38|51|N|100|05|41|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||308285||151893
|-
| 57.||[[Playa del Carmen]]||[[Solidaridad, Quintana Roo|Solidaridad]]||[[Quintana Roo]]||&lt;small&gt;{{coord|20|37|39|N|87|04|52|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||304942||149923
|-
| 58.||[[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]||[[Santa Catarina, Nuevo León|Santa Catarina]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|40|32|N|100|27|44|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||304052||268347
|-
| 59.||[[Gómez Palacio, Durango|Gómez Palacio]]||[[Gómez Palacio Municipality|Gómez Palacio]]||[[Durango]]||&lt;small&gt;{{coord|25|33|40|N|103|29|54|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||301742||257352
|-
| 60.||[[Uruapan]]||[[Uruapan#The municipality|Uruapan]]||[[Michoacán]]||&lt;small&gt;{{coord|19|25|10|N|102|03|30|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||299523||264439
|-
| 61.||[[Los Mochis]]||[[Ahome]]||[[Sinaloa]]||&lt;small&gt;{{coord|25|47|37|N|108|59|49|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||298009||256613
|-
| 62.||style=&quot;background:#ccff99;|'''''[[Pachuca]]'''''||[[Pachuca Municipality|Pachuca]]||[[Hidalgo (state)|Hidalgo]]||&lt;small&gt;{{coord|20|07|18|N|98|44|09|W|sale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||297848||256584
|-
| 63.||[[Tampico, Tamaulipas|Tampico]]||[[Tampico Municipality|Tampico]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|22|15|19|N|97|52|07|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||297373||297284
|-
| 64.||[[Tehuacán]]||[[Tehuacán]]||[[Puebla]]||&lt;small&gt;{{coord|18|27|50|N|97|23|35|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||293825||248716
|-
| 65.||[[Coacalco de Berriozábal|San Francisco Coacalco]]||[[Coacalco de Berriozábal|Coacalco]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|38|00|N|99|05|35|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||293245||277959
|-
| 66.||[[Nogales, Sonora|Nogales]]||[[Nogales Municipality, Sonora|Nogales]]||[[Sonora]]||&lt;small&gt;{{coord|31|19|07|N|110|56|45|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||261137||212533
|-
| 67.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Oaxaca City|'''''Oaxaca''''']]||[[Oaxaca City|Oaxaca]]||[[Oaxaca]]||&lt;small&gt;{{coord|17|04|04|N|96|43|12|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||258913||255029
|-
| 68.||style=&quot;background:#ccff99;|[[La Paz, Baja California Sur|'''''La Paz''''']]||[[La Paz Municipality, Baja California Sur|La Paz]]||[[Baja California Sur]]||&lt;small&gt;{{coord|24|08|32|N|110|18|39|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||250141||215178
|-
| 69.||style=&quot;background:#ccff99;|[[Campeche City|'''''Campeche''''']]||[[Campeche Municipality|Campeche]]||[[Campeche]]||&lt;small&gt;{{coord|19|50|45|N|90|32|12|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||249623||220389
|-
| 70.||[[Monclova]]||[[Monclova Municipality|Monclova]]||[[Coahuila]]||&lt;small&gt;{{coord|26|54|03|N|101|25|00|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||237169||215271
|-
| 71.||[[García, Nuevo León|García]]||[[García, Nuevo León|García]]||[[Nuevo León]]||&lt;small&gt;{{coord|25|49|00|N|100|35|00|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||234698||93641
|-
| 72.||style=&quot;background:#ffff99;|'''[[Chilpancingo]]'''||[[Chilpancingo de los Bravo (municipality)|Chilpancingo]]||[[Guerrero]]||&lt;small&gt;{{coord|17|33|00|N|99|30|04|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||225728||187251
|-
| 73.||[[Puerto Vallarta]]||[[Puerto Vallarta]]||[[Jalisco]]||&lt;small&gt;{{coord|20|36|49|N|105|13|38|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||224166||203342
|-
| 74.||style=&quot;background:#ffff99;|'''[[Toluca]]'''||[[Toluca]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|17|32|N|99|39|14|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||223876||489333
|-
| 75.||[[Tapachula]]||[[Tapachula]]||[[Chiapas]]||&lt;small&gt;{{coord|14|54|29|N|92|15|38|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||217550||202672
|-
| 76.||[[Buenavista, State of Mexico|Buenavista]]||[[Tultitlán de Mariano Escobedo|Tultitlán]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|36|30|N|99|10|10|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||216776||206081
|-
| 77.||[[Coatzacoalcos]]||[[Coatzacoalcos Municipality|Coatzacoalcos]]||[[Veracruz]]||&lt;small&gt;{{coord|18|08|09|N|94|27|48|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||212540||235983
|-
| 78.||[[Ciudad Madero]]||[[Ciudad Madero]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|22|16|35|N|97|49|53|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||205933||197216
|-
| 79.||[[Cabo San Lucas]]||[[Los Cabos Municipality|Los Cabos]]||[[Baja California Sur]]||&lt;small&gt;{{coord|22|53|23|N|109|54|56|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||202694||68463
|-
| 80.||[[Chicoloapan de Juárez|Chicoloapan]]||[[Chicoloapan de Juárez|Chicoloapan]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|24|55|N|98|54|04|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||193532||172919
|-
| 81.||[[Ciudad del Carmen]]||[[Carmen Municipality|Carmen]]||[[Campeche]]||&lt;small&gt;{{coord|18|38|18|N|91|50|07|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||191238||169466
|-
| 82.||[[San Cristóbal de las Casas]]||[[San Cristóbal de las Casas]]||[[Chiapas]]||&lt;small&gt;{{coord|16|44|12|N|92|38|18|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||183509||158027
|-
| 83.||[[Poza Rica]]||[[Poza Rica]]||[[Veracruz]]||&lt;small&gt;{{coord|20|32|03|N|97|26|37|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||180057||185242
|-
| 84.||[[San Juan del Río]]||[[San Juan del Río Municipality, Querétaro|San Juan del Río]]||[[Querétaro]]||&lt;small&gt;{{coord|20|23|20|N|99|59|47|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||177719||138878
|-
| 85.||[[San Luis Río Colorado]]||[[San Luis Río Colorado Municipality|San Luis Río Colorado]]||[[Sonora]]||&lt;small&gt;{{coord|32|28|36|N|114|45|45|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
|n|176685||158089
|-
| 86.||[[Chalco de Díaz Covarrubias|Chalco]]||[[Chalco de Díaz Covarrubias|Chalco]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|15|53|N|98|53|51|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||174704||168720
|-
| 87.||[[Jiutepec]]||[[Jiutepec]]||[[Morelos]]||&lt;small&gt;{{coord|18|52|53|N|99|10|40|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||174629||162427
|-
| 88.||[[Piedras Negras, Coahuila|Piedras Negras]]||[[Piedras Negras Municipality|Piedras Negras]]||[[Coahuila]]||&lt;small&gt;{{coord|28|42|00|N|100|31|23|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||173959||150178
|-
| 89.||style=&quot;background:#cfecec;|[[Guadalupe, Zacatecas|''Guadalupe'']]||[[Guadalupe Municipality, Zacatecas|Guadalupe]]||[[Zacatecas]]||&lt;small&gt;{{coord|22|45|10|N|102|30|28|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||170029||124623
|-
| 90.||style=&quot;background:#ffff99;|'''[[Chetumal]]'''||[[Othón P. Blanco, Quintana Roo|Othón P. Blanco]]||[[Quintana Roo]]||&lt;small&gt;{{coord|18|30|13|N|88|18|19|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||169028||151243
|-
| 91.||[[Miramar, Tamaulipas|Miramar]]||[[Altamira Municipality, Tamaulipas|Altamira]]||[[Tamaulipas]]||&lt;small&gt;{{coord|22|19|59|N|97|51|59|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||161820||118614
|-
| 92.||[[Salamanca, Guanajuato|Salamanca]]||[[Salamanca, Guanajuato|Salamanca]]||[[Guanajuato]]||&lt;small&gt;{{coord|20|34|13|N|101|11|50|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||160682||160169
|-
| 93.||[[Ciudad Acuña]]||[[Acuña Municipality|Acuña]]||[[Coahuila]]||&lt;small&gt;{{coord|29|19|27|N|100|55|54|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||160225||134233
|-
| 94.||style=&quot;background:#cfecec;|[[Manzanillo, Colima|''Manzanillo'']]||[[Manzanillo Municipality, Colima|Manzanillo]]||[[Colima]]||&lt;small&gt;{{coord|19|03|08|N|104|18|57|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||159853||130035
|-
| 95.||[[San Pablo de las Salinas]]||[[Tultitlán de Mariano Escobedo|Tultitlán]]||[[México (savezna država)|México]]||&lt;small&gt;{{coord|19|39|56|N|99|05|30|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||157998||189453
|-
| 96.||[[Cuautla, Morelos|Cuautla]]||[[Cuautla, Morelos|Cuautla]]||[[Morelos]]||&lt;small&gt;{{coord|18|48|44|N|98|57|21|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||157336||154358
|-
| 97.||[[Zamora, Michoacán|Zamora]]||[[Zamora Municipality, Michoacán|Zamora]]||[[Michoacán]]||&lt;small&gt;{{coord|19|59|08|N|102|16|59|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||154546||141627
|-
| 98.||[[Minatitlán, Veracruz|Minatitlán]]||[[Minatitlán, Veracruz|Minatitlán]], [[Cosoleacaque]]‡||[[Veracruz]]||&lt;small&gt;{{coord|32|28|36|N|114|45|45|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||149162||159545
|-
| 99.||[[Villa de Álvarez, Colima|Villa de Álvarez]]||[[Villa de Álvarez Municipality|Villa de Álvarez]]||[[Colima]]||&lt;small&gt;{{coord|19|16|02|N|103|44|16|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||147496||117600
|-
| 100.||style=&quot;background:#ffff99;|[[Colima City|'''Colima''']]||[[Colima City|Colima]]||[[Colima]]||&lt;small&gt;{{coord|19|14|37|N|103|43|51|W|scale:50000_source:INEGI}}&lt;/small&gt;
||146965||137383
|}

‡ Ovi gradovi se prostiru izvan granica jedne općine.

=== Distribucija ===

Za ovih 100 najvećih gradova Meksika prema popisu iz 2020. vrijede sljedeće distribucije:

* Ukupno stanovništvo: 57.930.969 - 45,97% meksičkog stanovništva
* Prosječni broj stanovnika ovih gradova je 579.310. Grad čiji je broj stanovnika najpribližniji prosječnom broju stanovnika je grad Villahermosa.

Prosječni rast broja stanovnika imeđu popisa 2010. i 2020. iznosi 20,77%, u poređenju sa stopom rasta stanovništva Meksika od 12,17%.&lt;ref name=&quot;census2020&quot; /&gt; Najpribližniji prosječan rast broja stanovnika u odnosu na prosječan rast ovih 100 najvećih gradova ima grad Ixtapaluca.

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Populacija
!Broj gradova
|-
|&gt; 1.000.000
|10
|-
|500.000–999.999
|26
|-
|250.000–499.999
|32
|-
|100.000–249.999
|32
|-
|'''Ukupno'''
|'''100'''
|}

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Savezna država
!Broj gradova savezne države
|-
|[[México (savezna država)|México]]
|17
|-
|[[Nuevo León]]
|8
|-
|[[Tamaulipas]]
|7
|-
|[[Coahuila]], [[Jalisco]], [[Veracruz]]
|5
|-
|[[Guanajuato]], [[Sonora]]
|4
|-
|[[Donja Kalifornija]], [[Chiapas]], [[Colima]], [[Michoacán]],&lt;br&gt;[[Morelos]], [[Quintana Roo]]. [[Sinaloa]]
|3
|-
|[[Baja California Sur]], [[Campeche]], [[Chihuahua (state)|Chihuahua]], [[Durango]],&lt;br&gt;[[Guerrero]], [[Puebla]], [[Querétaro]], [[San Luis Potosí]]
|2
|-
|[[Aguascalientes]], [[Hidalgo (state)|Hidalgo]], [[Ciudad de México]], [[Nayarit]],&lt;br&gt;[[Oaxaca]], [[Tabasco]], [[Yucatán]], [[Zacatecas]]
|1
|-
|[[Tlaxcala]]
|0
|}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commons category|Cities in Mexico}}
* [http://www.conapo.gob.mx/ National Population Council (CONAPO)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151227054531/http://www.conapo.gob.mx/ |date=27. 12. 2015 }} — Službeni sajt 
* https://web.archive.org/web/20120528181141/http://www.inegi.org.mx/ Nacionalni institut za statistiku i geografiju — Službeni sajt
* [http://cinefog.com/cities-to-visit-in-mexico-23-best-travel-destinations/ Glavni gradovi u Meksiku za posjetiti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311032201/http://cinefog.com/cities-to-visit-in-mexico-23-best-travel-destinations/ |date=11. 3. 2016 }} — 
* [http://en.mexico.pueblosamerica.com/ Towns of Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210518173511/https://en.mexico.pueblosamerica.com/ |date=18. 5. 2021 }} — Spisak naselja i gradova u Meksiku

{{Spisak gradova u Sjevernoj Americi}}

[[Kategorija:Geografija Meksika]]
[[Kategorija:Gradovi u Meksiku|*]]
[[Kategorija:Spiskovi gradova po državama|Meksiko]]</text>
      <sha1>ct17qhwnbx8kwgbmqarn8s14y1h1mpe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>IFI30</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478037</id>
    <revision>
      <id>3926627</id>
      <parentid>3905013</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:04:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6761" sha1="fj1t57gofezd7s7jlmhefsv1fs89eq4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Gama-interferonski inducibilna liozosomska tiol-reduktaza''' je [[enzim]]  koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''IFI30'''.&lt;ref name=&quot;pmid3136170&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Luster AD, Weinshank RL, Feinman R, Ravetch JV | title = Molecular and biochemical characterization of a novel gamma-interferon-inducible protein | journal = J Biol Chem | volume = 263 | issue = 24 | pages = 12036–43 |date=Sep 1988 | pmid = 3136170 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10639150&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Arunachalam B, Phan UT, Geuze HJ, Cresswell P | title = Enzymatic reduction of disulfide bonds in lysosomes: Characterization of a Gamma-interferon-inducible lysosomal thiol reductase (GILT) |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-01-18_97_2/page/745 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 97 | issue = 2 | pages = 745–50 |date=Mar 2000 | pmid = 10639150 | pmc = 15401 | doi =10.1073/pnas.97.2.745  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: IFI30 interferon, gamma-inducible protein 30| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=10437}}&lt;/ref&gt;

Protein koji je kodiran ovim genom je [[lizosom]]na [[tiol]]-[[reduktaza]], koja pri niskom [[pH]] može smanjiti proteinske [[disulfidna veza|disulfidne veze]]. Enzim se konstitutivno eksprimira u ćelijama koje prezentiraju [[antigen]], a u drugim tipovima ćelija inducira  ga gama-[[interferon]]. Ovaj enzim ima važnu ulogu u [[MHC]] klasi II [[obrada antigena|obrade antigena]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
;Simboli
{{refbegin|2}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MTLSPLLLFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPLLLLLDVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TAAVQASPLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALDFFGNGPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNYKTGNLYL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RGPLKKSNAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVNVTLYYEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCGGCRAFLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RELFPTWLLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MEILNVTLVP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YGNAQEQNVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRWEFKCQHG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEECKFNKVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ACVLDELDME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAFLTIVCME&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EFEDMERSLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCLQLYAPGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPDTIMECAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDRGMQLMHA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NAQRTDALQP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PHEYVPWVTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGKPLEDQTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLTLVCQLYQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKKPDVCPSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSSLRSVCFK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Csányi E |title=[Endre Kótai; 1914-1976] |journal=Magyar traumatológia, orthopaedia és helyreállító sebészet |volume=20 |issue= 1 |pages= 1 |year= 1977 |pmid= 16170 }}
*{{cite journal  | author=Sabin NM |title=Letters to the editors |journal=The Journal of the Wisconsin Dental Association |volume=52 |issue= 1 |pages= 9 |year= 1977 |pmid= 1069150 }}
*{{cite journal  |vauthors=Phan UT, Arunachalam B, Cresswell P |title=Gamma-interferon-inducible lysosomal thiol reductase (GILT). Maturation, activity, and mechanism of action |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-08-25_275_34/page/25907 |journal=J. Biol. Chem. |volume=275 |issue= 34 |pages= 25907–14 |year= 2000 |pmid= 10852914 |doi= 10.1074/jbc.M003459200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  |vauthors=Phan UT, Maric M, Dick TP, Cresswell P |title=Multiple species express thiol oxidoreductases related to GILT |url=https://archive.org/details/immunogenetics_may-june-2001_53_4/page/342 |journal=Immunogenetics |volume=53 |issue= 4 |pages= 342–6 |year= 2001 |pmid= 11491538 |doi=10.1007/s002510100323  |s2cid=848449 }}
*{{cite journal  | author=Haque MA |title=Absence of γ-Interferon–inducible Lysosomal Thiol Reductase in Melanomas Disrupts T Cell Recognition of Select Immunodominant Epitopes |journal=J. Exp. Med. |volume=195 |issue= 10 |pages= 1267–77 |year= 2002 |pmid= 12021307 |doi=10.1084/jem.20011853  | pmc=2193747  |name-list-style=vanc| author2=Li P  | author3=Jackson SK  | display-authors=3  | last4=Zarour  | first4=HM  | last5=Hawes  | first5=JW  | last6=Phan  | first6=UT  | last7=Maric  | first7=M  | last8=Cresswell  | first8=P  | last9=Blum  | first9=JS  }}
*{{cite journal  |vauthors=Phan UT, Lackman RL, Cresswell P |title=Role of the C-terminal propeptide in the activity and maturation of γ-interferon-inducible lysosomal thiol reductase (GILT) |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 19 |pages= 12298–303 |year= 2002 |pmid= 12198183 |doi= 10.1073/pnas.182430499  | pmc=129439 }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 19]]</text>
      <sha1>fj1t57gofezd7s7jlmhefsv1fs89eq4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>LRG1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478065</id>
    <revision>
      <id>3926616</id>
      <parentid>3904741</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10470" sha1="7492t7p5bwdwj995zrhh4kclsshfjkg" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Leucinom bogati  alfa-2-glikoprotein 1''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''LRG1'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: LRG1 leucine-rich alpha-2-glycoprotein 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=116844}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
;Simboli
{{refbegin|2}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSSWSRQRPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPGGIQPHVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTLFLLLLLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASAWGVTLSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDCQVFRSDH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GSSISCQPPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIPGYLPADT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHLAVEFFNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;THLPANLLQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASKLQELHLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SNGLESLSPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLRPVPQLRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDLTRNALTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPPGLFQASA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLDTLVLKEN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QLEVLEVSWL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HGLKALGHLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSGNRLRKLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGLLANFTLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTLDLGENQL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ETLPPDLLRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLQLERLHLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GNKLQVLGKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLPQPDLRY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFLNGNKLAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VAAGAFQGLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLDMLDLSNN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLASVPEGLW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASLGQPNWDM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDGFDISGNP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WICDQNLSDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YRWLQAQKDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MFSQNDTRCA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPEAVKGQTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAVAKSQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

Pokazalo se da porodica leucinom bogatih proteina (LRR), uključujući LRG1, učestvuje u [[interakcija protein-protein|interakcijama protein-protein]], [[transdukcija signala|transdukciji signala]] [[ćelijska adhezija|adheziji ćelija]] i razvoju. LRG1 se i+ekspzimirta tokom [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije]] [[granulocit]]a.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12223515&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=O'Donnell LC, Druhan LJ, Avalos BR | title = Molecular characterization and expression analysis of leucine-rich alpha2-glycoprotein, a novel marker of granulocytic differentiation | journal = J. Leukoc. Biol. | volume = 72 | issue = 3 | pages = 478–85 |date=septembar 2002 | pmid = 12223515 }}&lt;/ref&gt;

LRG1 je također uključen u promociju [[neovaskularizacijea|neovaskularizacije]] (rasta novih krvnih sudova), uzrokujući prebacivanje u transformiranju signala [[faktor rasta|faktora rasta]] beta ([[TGFbeta]]) u [[endotel]]nim ćelijama. LRG1 se veže na akcesorni receptor [[endoglin]]a i promovira signalizaciju putem [[ALK1]] – [[Smad1 / 5/8]].&lt;ref name=&quot;pmid23868260&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Wang X, Abraham S, McKenzie JA, Jeffs N, Swire M, Tripathi VB, Luhmann UF, Lange CA, Zhai Z, Arthur HM, Bainbridge JW, Moss SE, Greenwood J | title = LRG1 promotes angiogenesis by modulating endothelial TGF-β signalling |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-07-18_499_7458/page/306 | journal = Nature | volume = 499 | issue = 7458 | pages = 306–11 |date=juli 2013 | pmid = 23868260 | doi = 10.1038/nature12345 | pmc=3836402}}&lt;/ref&gt;

== Primjena ==
Razine LRG proteina su izrazito povišene u akutnoj [[upala slijepog crijeva|upali slijepog crijeva]] i stoga se mogu koristiti kao dijagnostički pokazatelj.&lt;ref name=&quot;urlA urine test for appendicitis? | HarvardScience&quot;&gt;{{cite web | url = http://news.harvard.edu/gazette/story/2009/06/a-urine-test-for-appendicitis/ | title = A urine test for appendicitis? | author = Vargas IM | date = 23. 6. 2009 | work = HarvardScience Press Release | publisher = Harvard College | access-date = 25. 6. 2009}}&lt;/ref&gt;

LRG1 može biti potencijalni terapijski cilj za liječenje bolesti kod kojih postoji aberantna neovaskularizacija.&lt;ref name=&quot;pmid23868260&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  |vauthors=Li X, Miyajima M, Jiang C, Arai H |title=Expression of TGF-betas and TGF-beta type II receptor in cerebrospinal fluid of patients with idiopathic normal pressure hydrocephalus. |url=https://archive.org/details/sim_neuroscience-letters_2007-02-14_413_2/page/n53 |journal=Neurosci. Lett. |volume=413 |issue= 2 |pages= 141–4 |year= 2007 |pmid= 17194537 |doi= 10.1016/j.neulet.2006.11.039 |s2cid=54324280 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ramachandran P, Boontheung P, Xie Y, etal |title=Identification of N-linked glycoproteins in human saliva by glycoprotein capture and mass spectrometry. |journal=J. Proteome Res. |volume=5 |issue= 6 |pages= 1493–503 |year= 2006 |pmid= 16740002 |doi= 10.1021/pr050492k }}
*{{cite journal  |vauthors=Cummings C, Walder J, Treeful A, Jemmerson R |title=Serum leucine-rich alpha-2-glycoprotein-1 binds cytochrome c and inhibits antibody detection of this apoptotic marker in enzyme-linked immunosorbent assay. |journal=Apoptosis |volume=11 |issue= 7 |pages= 1121–9 |year= 2006 |pmid= 16699948 |doi= 10.1007/s10495-006-8159-3 |s2cid=39838086 }}
*{{cite journal   |vauthors=Liu T, Qian WJ, Gritsenko MA, etal |title=Human plasma N-glycoproteome analysis by immunoaffinity subtraction, hydrazide chemistry, and mass spectrometry. |journal=J. Proteome Res. |volume=4 |issue= 6 |pages= 2070–80 |year= 2006 |pmid= 16335952 |doi= 10.1021/pr0502065  | pmc=1850943 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Yamada S, Ohira M, Horie H, etal |title=Expression profiling and differential screening between hepatoblastomas and the corresponding normal livers: identification of high expression of the PLK1 oncogene as a poor-prognostic indicator of hepatoblastomas. |journal=Oncogene |volume=23 |issue= 35 |pages= 5901–11 |year= 2004 |pmid= 15221005 |doi= 10.1038/sj.onc.1207782 |doi-access= free }}
*{{cite journal  |vauthors=Bunkenborg J, Pilch BJ, Podtelejnikov AV, Wiśniewski JR |title=Screening for N-glycosylated proteins by liquid chromatography mass spectrometry. |journal=Proteomics |volume=4 |issue= 2 |pages= 454–65 |year= 2004 |pmid= 14760718 |doi= 10.1002/pmic.200300556 }}
*{{cite journal   |vauthors=Anderson NL, Polanski M, Pieper R, etal |title=The human plasma proteome: a nonredundant list developed by combination of four separate sources. |journal=Mol. Cell. Proteomics |volume=3 |issue= 4 |pages= 311–26 |year= 2004 |pmid= 14718574 |doi= 10.1074/mcp.M300127-MCP200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal  |vauthors=O'Donnell LC, Druhan LJ, Avalos BR |title=Molecular characterization and expression analysis of leucine-rich alpha2-glycoprotein, a novel marker of granulocytic differentiation. |journal=J. Leukoc. Biol. |volume=72 |issue= 3 |pages= 478–85 |year= 2002 |pmid= 12223515 }}
*{{cite journal   |vauthors=Saito K, Tanaka T, Kanda H, etal |title=Gene expression profiling of mucosal addressin cell adhesion molecule-1+ high endothelial venule cells (HEV) and identification of a leucine-rich HEV glycoprotein as a HEV marker. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2002-02-01_168_3/page/n95 |journal=J. Immunol. |volume=168 |issue= 3 |pages= 1050–9 |year= 2002 |pmid= 11801638 |doi=  10.4049/jimmunol.168.3.1050|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Takahashi N, Takahashi Y, Putnam FW |title=Periodicity of leucine and tandem repetition of a 24-amino acid segment in the primary structure of leucine-rich alpha 2-glycoprotein of human serum. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1985-04_82_7/page/1906 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=82 |issue= 7 |pages= 1906–10 |year= 1985 |pmid= 3856868 |doi=10.1073/pnas.82.7.1906  | pmc=397442  }}
*{{cite journal | vauthors= Andersen JD, Boylan KL, Xue FS, Anderson LB, Witthuhn BA, Higgins L, Skubitz AP| title=Identification of candidate biomarkers in ovarian cancer serum by depletion of highly abundant proteins and differential in-gel electrophoresis. |journal=Electrophoresis| volume = 31|issue= 4|pages= 599–610|year = 2010 | doi= 10.1002/elps.200900441 | pmid= 20162585 | pmc=3520508}}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 19]]</text>
      <sha1>7492t7p5bwdwj995zrhh4kclsshfjkg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SFRS16</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478234</id>
    <revision>
      <id>3926565</id>
      <parentid>3906359</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:09:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9648" sha1="fu0p0p32bmetx3ybxyhuqkxp48n1gbm" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Fakgtor prerade RNK, argininom/serinom bogati protein  16''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SFRS16'''.&lt;ref name=&quot;pmid12169693&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Katsu R, Onogi H, Wada K, Kawaguchi Y, Hagiwara M | title = Novel SR-rich-related protein clasp specifically interacts with inactivated Clk4 and induces the exon EB inclusion of Clk | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-11-15_277_46/page/44220 | journal = J Biol Chem | volume = 277 | issue = 46 | pages = 44220–8 |date=Nov 2002 | pmid = 12169693 | doi = 10.1074/jbc.M206504200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: SFRS16 splicing factor, arginine/serine-rich 16| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=11129}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
;Simboli
{{refbegin|2}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MWHEARKHER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLRGMMVDYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRAERRREYY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKIKKDPAQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQVHGRACKV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HLDSAVALAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESPVNMMPWQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDTNNMIDRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVRAHLDHIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DYTPPLLTTI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SPEQESDERK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CNYERYRGLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QNDFAGISEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QCLYQIYIDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYGGLQRPSE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DEKKKLAEKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASIGYTYEDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVAKVEKAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPEEEESAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EESNSDEDEV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IPDIDVEVDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DELNQEQVAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNKQATTYGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADGDFVRMLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDKEEAEAIK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HAKALEEEKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MYSGRRSRRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RREFREKRLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRKISPPSYA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRDSPTYDPY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KRSPSESSSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSRSRSPTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GREEKITFIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFGGSDEEAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAAAAAAASG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VTTGKPPAPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPGGPAPGRN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASARRRSSSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSSSASRTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSRSSSRSSS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RSRRGGGYYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGRHARSRSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SWSRSRSRSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RYSRSRSRGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHSGGGSRDG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HRYSRSPARR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGYGPRRRSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSHSGDRYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGGRGLRHHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSRSRSSWSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SPSRSRSLTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSHSPSPSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSRSRSRSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPSPSPAREK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTRPAASPAV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GEKLKKTEPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGKETGAAKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLTPQEKLKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RMQKALNRQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KADKKAAQEK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MIQQEHERQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REDELRAMAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIRMKERERR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKEREEWERQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSRQSRSPSP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RYSREYSSSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRSRSRSRSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HYRH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal   |vauthors=Clark HF, Gurney AL, Abaya E, etal |title=The secreted protein discovery initiative (SPDI), a large-scale effort to identify novel human secreted and transmembrane proteins: a bioinformatics assessment. |journal=Genome Res. |volume=13 |issue= 10 |pages= 2265–70 |year= 2003 |pmid= 12975309 |doi= 10.1101/gr.1293003  | pmc=403697 }}
*{{cite journal   |vauthors=de Graaf K, Hekerman P, Spelten O, etal |title=Characterization of cyclin L2, a novel cyclin with an arginine/serine-rich domain: phosphorylation by DYRK1A and colocalization with splicing factors. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-02-06_279_6/page/4612 |journal=J. Biol. Chem. |volume=279 |issue= 6 |pages= 4612–24 |year= 2004 |pmid= 14623875 |doi= 10.1074/jbc.M310794200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Beausoleil SA, Jedrychowski M, Schwartz D, etal |title=Large-scale characterization of HeLa cell nuclear phosphoproteins. |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-08-17_101_33/page/12130 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue= 33 |pages= 12130–5 |year= 2004 |pmid= 15302935 |doi= 10.1073/pnas.0404720101  | pmc=514446 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Barrios-Rodiles M, Brown KR, Ozdamar B, etal |title=High-throughput mapping of a dynamic signaling network in mammalian cells. |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-11_307_5715/page/1620 |journal=Science |volume=307 |issue= 5715 |pages= 1621–5 |year= 2005 |pmid= 15761153 |doi= 10.1126/science.1105776 |s2cid=39457788 }}
*{{cite journal   |vauthors=Rual JF, Venkatesan K, Hao T, etal |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209 |s2cid=4427026 }}
*{{cite journal   |vauthors=Lim J, Hao T, Shaw C, etal |title=A protein-protein interaction network for human inherited ataxias and disorders of Purkinje cell degeneration. |url=https://archive.org/details/cell_2006-05-19_125_4/page/801 |journal=Cell |volume=125 |issue= 4 |pages= 801–14 |year= 2006 |pmid= 16713569 |doi= 10.1016/j.cell.2006.03.032 |s2cid=13709685 }}
*{{cite journal   |vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, etal |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks. |url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |s2cid=7827573 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 19]]</text>
      <sha1>fu0p0p32bmetx3ybxyhuqkxp48n1gbm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TECR</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478240</id>
    <revision>
      <id>3926528</id>
      <parentid>3885743</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7213" sha1="a4km1i5zxvmt6r38z9e6vnkmvhyssum" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}} 
'''Trans-2,3-enoil-CoA reduktaza''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TECR'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Trans-2,3-enoyl-CoA reductase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=9524| access-date = 30. 12. 2011 &lt;!-- T01:45:37.648-08:00 --&gt; }}&lt;/ref&gt;

Ovaj gen kodira membranski protein sa više prolaza koji se nalazi u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] i pripada porodici steroida [[5-alfa reduktaza]]. Elongacija [[mikrosom]]skih dugih i vrlo dugih lanaca masnih kiselina sastoji se od četiri uzastopne reakcije. Ovaj protein katalizira završni korak, reducirajući trans-2,3-enoil-CoA do zasićenog acil-CoA. Pronađene su [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađene]] varijante transkripta za ovaj gen..&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Trans-2,3-enoyl-CoA reductase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=9524| access-date = 30. 12. 2011 &lt;!-- T01:45:37.648-08:00 --&gt; }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
:Simboli
{{refbegin|3}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MKHYEVEILD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKTREKLCFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKVEPHATIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIKNLFTKTH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQWYPARQSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLDPKGKSLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEDVLQKLPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTTATLYFRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGAQISWVTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLTEYAGPLF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IYLLFYFRVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIYGHKYDFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSRHTVVHLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CICHSFHYIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLLETLFVHR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSHGTMPLRN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFKNCTYYWG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAAWMAYYIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPLYTPPTYG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQQVKLALAI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FVICQLGNFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IHMALRDLRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGSKTRKIPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTKNPFTWLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLVSCPNYTY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EVGSWIGFAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MTQCLPVALF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLVGFTQMTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WAKGKHRSYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEFRDYPPLR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPIIPFLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Klinički značaj ==
Pokazalo se da mutacije ovog gena uzrokuju nesindromsku [[mentalna retardacija|mentalnu retardaciju]].&lt;ref name=&quot;pmid21212097&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Çalışkan M, Chong JX, Uricchio L, Anderson R, Chen P, Sougnez C, Garimella K, Gabriel SB, dePristo MA, Shakir K, Matern D, Das S, Waggoner D, Nicolae DL, Ober C | title = Exome sequencing reveals a novel mutation for autosomal recessive non-syndromic mental retardation in the TECR gene on chromosome 19p13 | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 20 | issue = 7 | pages = 1285–9 |date=april 2011 | pmid = 21212097 | pmc = 3115579 | doi = 10.1093/hmg/ddq569 }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
 {{refspisak}}

==Dopunska literatura==
 {{refbegin | 2}}
*{{Cite journal
 | last1 = Moon | first1 = Y. -A.
 | last2 = Horton | first2 = J. D.
 | doi = 10.1074/jbc.M211684200
 | title = Identification of Two Mammalian Reductases Involved in the Two-carbon Fatty Acyl Elongation Cascade
 | journal = Journal of Biological Chemistry
 | volume = 278
 | issue = 9
 | pages = 7335–7343
 | year = 2002
 | pmid = 12482854
| doi-access = free
 }}
*{{Cite journal
 | last1 = Hashmi | first1 = G.
 | last2 = Shariff | first2 = T.
 | last3 = Seul | first3 = M.
 | last4 = Vissavajjhala | first4 = P.
 | last5 = Hue-Roye | first5 = K.
 | last6 = Charles-Pierre | first6 = D.
 | last7 = Lomas-Francis | first7 = C.
 | last8 = Chaudhuri | first8 = A.
 | last9 = Reid | first9 = M. E.
 | doi = 10.1111/j.1537-2995.2005.04362.x
 | title = A flexible array format for large-scale, rapid blood group DNA typing
 | url = https://archive.org/details/sim_transfusion_2005-05_45_5/page/680 | journal = Transfusion
 | volume = 45
 | issue = 5
 | pages = 680–688
 | year = 2005
 | pmid = 15847654
}}
*{{Cite journal
 | last1 = Lehner | first1 = R.
 | last2 = Kuksis | first2 = A.
 | title = Biosynthesis of triacylglycerols
 | url = https://archive.org/details/sim_progress-in-lipid-research_1996-06_35_2/page/169 | journal = Progress in Lipid Research
 | volume = 35
 | issue = 2
 | pages = 169–201
 | year = 1996
 | pmid = 8944226
 | doi=10.1016/0163-7827(96)00005-7
}}
*{{Cite journal
 | last1 = Mao | first1 = M.
 | last2 = Fu | first2 = G.
 | last3 = Wu | first3 = J. S.
 | last4 = Zhang | first4 = Q. H.
 | last5 = Zhou | first5 = J.
 | last6 = Kan | first6 = L. X.
 | last7 = Huang | first7 = Q. H.
 | last8 = He | first8 = K. L.
 | last9 = Gu | first9 = B. W.
 | last10 = Han | first10 = Z. -G.
 | last11 = Shen | first11 = Y.
 | last12 = Gu | first12 = J.
 | last13 = Yu | first13 = Y. -P.
 | last14 = Xu | first14 = S. -H.
 | last15 = Wang | first15 = Y. -X.
 | last16 = Chen | first16 = S. -J.
 | last17 = Chen | first17 = Z.
 | title = Identification of genes expressed in human CD34+ hematopoietic stem/progenitor cells by expressed sequence tags and efficient full-length cDNA cloning
 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-07-07_95_14/page/8175 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America
 | volume = 95
 | issue = 14
 | pages = 8175–8180
 | year = 1998
 | pmid = 9653160
 | pmc = 20949 | doi=10.1073/pnas.95.14.8175
| bibcode = 1998PNAS...95.8175M
 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{CH-CH oksidoreduktaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

[[Kategorija:EC 1.3.1]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 19]]</text>
      <sha1>a4km1i5zxvmt6r38z9e6vnkmvhyssum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CXXC1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478441</id>
    <revision>
      <id>3926586</id>
      <parentid>3920901</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:54:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12227" sha1="ow3i0nq87sd5e6qqw1jp7rq3rlq7t8x" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''CpG-vezujući protein''' (CGBP), znan i kao '''CXXC-tip proteina 1 cinkovog prsta''' (CXXC1) ili  '''PHD prst CXXC domen-sadržavajućeg proteina 1''' (PCCX1) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CXXC1'''.&lt;ref name=&quot;pmid10799292&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Fujino T, Hasegawa M, Shibata S, Kishimoto T, Imai S, Takano T | title = PCCX1, a novel DNA-binding protein with PHD finger and CXXC domain, is regulated by proteolysis |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-05-10_271_2/page/305 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 271 | issue = 2 | pages = 305–310 |date=Jun 2000 | pmid = 10799292 | doi = 10.1006/bbrc.2000.2614 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10688657&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Voo KS, Carlone DL, Jacobsen BM, Flodin A, Skalnik DG | title = Cloning of a mammalian transcriptional activator that binds unmethylated CpG motifs and shares a CXXC domain with DNA methyltransferase, human trithorax, and methyl-CpG binding domain protein 1 |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-03_20_6/page/2108 | journal = Mol Cell Biol | volume = 20 | issue = 6 | pages = 2108–2121 |date=Mar 2000 | pmid = 10688657 | pmc = 110827 | doi =10.1128/MCB.20.6.2108-2121.2000  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CXXC1 CXXC finger 1 (PHD domain)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=30827}}&lt;/ref&gt;

Dužina polipeptidnog lanca je  656 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] — 75.712.&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9P0U4#sequences |title=UniProt, Q9P0U4|access-date=12. 9. 2017}}&lt;/ref&gt;.

Proteini koji sadrže motiv CXXC u svom domenu koji veže [[DNK]], kao što je CXXC1, prepoznaju sekvence [[CpG-lokus|CpG]] i reguliraju [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].&lt;ref name=&quot;pmid10688657&quot;/&gt;

'''Aminokiselinska sekvenca'''
:Simboli
{{refbegin|2}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MEGDGSDPEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDAGEDSKSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGENAPIYCI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CRKPDINCFM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGCDNCNEWF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HGDCIRITEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MAKAIREWYC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RECREKDPKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIRYRHKKSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERDGNERDSS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EPRDEGGGRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPVPDPDLQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAGSGTGVGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLARGSASPH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSSPQPLVAT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PSQHHQQQQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIKRSARMCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ECEACRRTED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGHCDFCRDM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKFGGPNKIR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QKCRLRQCQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RARESYKYFP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSLSPVTPSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPRPRRPLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQQQPQPSQK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGRIREDEGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VASSTVKEPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EATATPEPLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEDLPLDPDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YQDFCAGAFD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DHGLPWMSDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EESPFLDPAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKRAVKVKHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRREKKSEKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEERYKRHRQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KQKHKDKWKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PERADAKDPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPQCLGPGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRPAQPSSKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSDDCGMKLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ANRIYEILPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIQQWQQSPC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IAEEHGKKLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERIRREQQSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTRLQEMERR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FHELEAIILR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKQQAVREDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESNEGDSDDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLQIFCVSCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPINPRVALR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HMERCYAKYE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQTSFGSMYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRIEGATRLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CDVYNPQSKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YCKRLQVLCP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EHSRDPKVPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEVCGCPLVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVFELTGDFC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLPKRQCNRH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YCWEKLRRAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VDLERVRVWY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLDELFEQER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVRTAMTNRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLLALMLHQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQHDPLTTDL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RSSADR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|CXXC1}}
* {{UCSC gene info|SPP1}}
* {{PDBe-KB2|Q9P0U4|CXXC-tip proteina 1 cinkovog prsta}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Wiemann S |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–435 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R  | pmc=311072  |name-list-style=vanc| author2=Weil B  | author3=Wellenreuther R  | display-authors=3  | last4=Gassenhuber  | first4=J  | last5=Glassl  | first5=S  | last6=Ansorge  | first6=W  | last7=Böcher  | first7=M  | last8=Blöcker  | first8=H  | last9=Bauersachs  | first9=S }}
*{{cite journal  | author=Simpson JC |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–292 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058  | pmc=1083732  |name-list-style=vanc| author2=Wellenreuther R  | author3=Poustka A  | display-authors=3  | last4=Pepperkok  | first4=R  | last5=Wiemann  | first5=S }}
*{{cite journal  |vauthors=Lee JH, Voo KS, Skalnik DG |title=Identification and characterization of the DNA binding domain of CpG-binding protein |journal=J. Biol. Chem. |volume=276 |issue= 48 |pages= 44669–44676 |year= 2002 |pmid= 11572867 |doi= 10.1074/jbc.M107179200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  |vauthors=Carlone DL, Skalnik DG |title=CpG binding protein is crucial for early embryonic development |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2001-11_21_22/page/7601 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=21 |issue= 22 |pages= 7601–7606 |year= 2001 |pmid= 11604496 |doi= 10.1128/MCB.21.22.7601-7606.2001  | pmc=99931 }}
*{{cite journal  |vauthors=Lee JH, Skalnik DG |title=CpG-binding protein is a nuclear matrix- and euchromatin-associated protein localized to nuclear speckles containing human trithorax. Identification of nuclear matrix targeting signals |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue= 44 |pages= 42259–42267 |year= 2003 |pmid= 12200428 |doi= 10.1074/jbc.M205054200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–16903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–2127 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
*{{cite journal  | author=Barrios-Rodiles M |title=High-throughput mapping of a dynamic signaling network in mammalian cells | url=https://archive.org/details/sim_science_2005-03-11_307_5715/page/1620 |journal=Science |volume=307 |issue= 5715 |pages= 1621–1625 |year= 2005 |pmid= 15761153 |doi= 10.1126/science.1105776  |name-list-style=vanc| author2=Brown KR  | author3=Ozdamar B  | display-authors=3  | last4=Bose  | first4=R  | last5=Liu  | first5=Z  | last6=Donovan  | first6=RS  | last7=Shinjo  | first7=F  | last8=Liu  | first8=Y  | last9=Dembowy  | first9=J |s2cid=39457788 }}
*{{cite journal  |vauthors=Lee JH, Skalnik DG |title=CpG-binding protein (CXXC finger protein 1) is a component of the mammalian Set1 histone H3-Lys4 methyltransferase complex, the analogue of the yeast Set1/COMPASS complex |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue= 50 |pages= 41725–41731 |year= 2006 |pmid= 16253997 |doi= 10.1074/jbc.M508312200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | author=Lim J |title=A protein-protein interaction network for human inherited ataxias and disorders of Purkinje cell degeneration | url=https://archive.org/details/cell_2006-05-19_125_4/page/801 |journal=Cell |volume=125 |issue= 4 |pages= 801–814 |year= 2006 |pmid= 16713569 |doi= 10.1016/j.cell.2006.03.032  |name-list-style=vanc| author2=Hao T  | author3=Shaw C  | display-authors=3  | last4=Patel  | first4=Akash J.  | last5=Szabó  | first5=Gábor  | last6=Rual  | first6=Jean-François  | last7=Fisk  | first7=C. Joseph  | last8=Li  | first8=Ning  | last9=Smolyar  | first9=Alex |s2cid=13709685 }}
*{{cite journal  |vauthors=Young SR, Skalnik DG |title=CXXC finger protein 1 is required for normal proliferation and differentiation of the PLB-985 myeloid cell line |journal=DNA Cell Biol. |volume=26 |issue= 2 |pages= 80–90 |year= 2007 |pmid= 17328666 |doi= 10.1089/dna.2006.0535 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 18]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>ow3i0nq87sd5e6qqw1jp7rq3rlq7t8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ZNF521</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478602</id>
    <revision>
      <id>3926540</id>
      <parentid>3906090</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14446" sha1="2vsccry46pgj39dmq3nez24657jhghk" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Cinkoprstni protein 521''' je  [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ZNF521'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;
{{cite web | title = Entrez Gene: Zinc finger protein 521 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/25925}}&lt;/ref&gt;

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  1.311 [[aminokiselina]], sa [[molekularna masa|molekulskom težinom]] od 147.866.&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96K83#sequences |title=UniProt, Q96K83 |access-date=September 12,  2017}}&lt;/ref&gt;

'''Aminokiselinska sekvenca'''
:Simboli
{{refbegin}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSRRKQAKPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLKDPNCKLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKTEDGEALD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CKKRPEDGEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEDEAVHSCD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SCLQVFESLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DITEHKINQC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLTDGVDVED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPTCSWPASS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSSKDQTSPS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HGEGCDFGEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGGPGLPYPC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QFCDKSFSRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYLKHHEQSH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDKLPFKCTY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CSRLFKHKRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDRHIKLHTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKKYHCSECD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAFSRSDHLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IHLKTHTSNK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PYKCAICRRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLSSSSLHGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MQVHERNKDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQSGSRMEDW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMKDTQKCSQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CEEGFDFPED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQKHIAECHP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ECSPNEDRAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQCVYCHELF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEETSLMNHM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EQVHSGEKKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCSICSESFH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVEELYSHMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SHQQPESCNH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNSPSLVTVG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YTSVSSTTPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNLSVDSSTM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEAAPPIPKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGRKRAAQQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDMTGPSSKQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AKVTYSCIYC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKQLFSSLAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQIHLKTMHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKPEQAHICQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YCLEVLPSLY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLNEHLKQVH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EAQDPGLIVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AMPAIVYQCN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FCSEVVNDLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLQEHIRCSH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GFANPAAKDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NAFFCPHCYM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFLTDSSLEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HIRQVHCDLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSRFGSPVLG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TPKEPVVEVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCSYCTNSPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNSVLKLNKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKENHKNIPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALNYIHNGKK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SRALSPLSPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIEQTSLKMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAVGGAPARP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGEYICNQCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKYTSLDSFQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;THLKTHLDTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPKLTCPQCN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEFPNQESLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHVTIHFMIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STYYICESCD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KQFTSVDDLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHLLDMHTFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFRCTLCQEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDSKVSIQLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAVKHSNEKK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VYRCTSCNWD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FRNETDLQLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKHNHLENQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVHKCIFCGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFGTEVELQC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HITTHSKKYN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CKFCSKAFHA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IILLEKHLRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHCVFETKTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NCGTNGASEQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VQKEEVELQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLTNSQESHN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SHDGSEEDVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSEPMYGCDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGAAYTMETL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQNHQLRDHN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRPGESAIVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKAELIKGNY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KCNVCSRTFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SENGLREHMQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;THLGPVKHYM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPICGERFPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLTLTEHKVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSKSLDTGNC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RICKMPLQSE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEFLEHCQMH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDLRNSLTGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCVVCMQTVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STLELKIHGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FHMQKTGNGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AVQTTGRGQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQKLYKCASC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKEFRSKQDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKLDINGLPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLCAGCVNLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KSASPGINVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGTNRPGLGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NENLSAIEGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKVGGLKTRC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSCNVKFESE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SELQNHIQTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HRELVPDSNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQLKTPQVSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPRISPSQSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKKTYQCIKC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QMVFYNEWDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVHVANHMID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGLNHECKLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQTFDSPAKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QCHLIEHSFE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GMGGTFKCPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CFTVFVQANK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQQHIFSAHG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEDKIYDCTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPQKFFFQTE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQNHTMTQHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;S&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

Proteini [[Cinkov prst|cinkovog prsta]] vežu [[nukleinske kiseline]] i imaju važnu ulogu u različitim ćelijskim funkcijama, uključujući [[rast ćelija|proliferacija ćelija]], [[ćelijska diferencijacija|diferencijacija]] i [[apoptoza|apoptozu]]. Ovaj gen kodira protein cinkovog prsta i pripada porodici proteina cinka-prsta tipa [[Krüppel]] C2H2. Može biti uključen u proces  [[transkripcija (genetika)|transkripcije]].

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = La Rocca R, Fulciniti M, Lakshmikanth T, Mesuraca M, Ali TH, Mazzei V, Amodio N, Catalano L, Rotoli B, Ouerfelli O, Grieco M, Gulletta E, Bond HM, Morrone G, Ferrone S, Carbone E | title = Early hematopoietic zinc finger protein prevents tumor cell recognition by natural killer cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2009-04-15_182_8/page/4529 | journal = Journal of Immunology | volume = 182 | issue = 8 | pages = 4529–37 | date = april 2009 | pmid = 19342626 | pmc = 2747523 | doi = 10.4049/jimmunol.0802109 }}
* {{cite journal | vauthors = Bond HM, Mesuraca M, Amodio N, Mega T, Agosti V, Fanello D, Pelaggi D, Bullinger L, Grieco M, Moore MA, Venuta S, Morrone G | title = Early hematopoietic zinc finger protein-zinc finger protein 521: a candidate regulator of diverse immature cells | journal = The International Journal of Biochemistry &amp; Cell Biology | volume = 40 | issue = 5 | pages = 848–54 | year = 2008 | pmid = 17543573 | doi = 10.1016/j.biocel.2007.04.006 }}
* {{cite journal | vauthors = Warming S, Liu P, Suzuki T, Akagi K, Lindtner S, Pavlakis GN, Jenkins NA, Copeland NG | title = Evi3, a common retroviral integration site in murine B-cell lymphoma, encodes an EBFAZ-related Krüppel-like zinc finger protein | journal = Blood | volume = 101 | issue = 5 | pages = 1934–40 | date = mart 2003 | pmid = 12393497 | doi = 10.1182/blood-2002-08-2652 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Matsubara E, Sakai I, Yamanouchi J, Fujiwara H, Yakushijin Y, Hato T, Shigemoto K, Yasukawa M | title = The role of zinc finger protein 521/early hematopoietic zinc finger protein in erythroid cell differentiation | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 6 | pages = 3480–7 | date = februar 2009 | pmid = 19049973 | doi = 10.1074/jbc.M805874200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Bond HM, Mesuraca M, Carbone E, Bonelli P, Agosti V, Amodio N, De Rosa G, Di Nicola M, Gianni AM, Moore MA, Hata A, Grieco M, Morrone G, Venuta S | title = Early hematopoietic zinc finger protein (EHZF), the human homolog to mouse Evi3, is highly expressed in primitive human hematopoietic cells | url = https://archive.org/details/sim_blood_2004-03-15_103_6/page/2062 | journal = Blood | volume = 103 | issue = 6 | pages = 2062–70 | date = mart 2004 | pmid = 14630787 | doi = 10.1182/blood-2003-07-2388 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = McCormack M, Urban TJ, Shianna KV, Walley N, Pandolfo M, Depondt C, Chaila E, O'Conner GD, Kasperavičiūtė D, Radtke RA, Heinzen EL, Sisodiya SM, Delanty N, Cavalleri GL | title = Genome-wide mapping for clinically relevant predictors of lamotrigine- and phenytoin-induced hypersensitivity reactions | journal = Pharmacogenomics | volume = 13 | issue = 4 | pages = 399–405 | date = mart 2012 | pmid = 22379998 | pmc = 3428903 | doi = 10.2217/pgs.11.165 }}
* {{cite journal | vauthors = Hesse E, Kiviranta R, Wu M, Saito H, Yamana K, Correa D, Atfi A, Baron R | title = Zinc finger protein 521, a new player in bone formation | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1192 | pages = 32–7 | date = mart 2010 | pmid = 20392215 | doi = 10.1111/j.1749-6632.2009.05347.x | s2cid = 29853724 }}
* {{cite journal | vauthors = Tchernev VT, Mansfield TA, Giot L, Kumar AM, Nandabalan K, Li Y, Mishra VS, Detter JC, Rothberg JM, Wallace MR, Southwick FS, Kingsmore SF | title = The Chediak-Higashi protein interacts with SNARE complex and signal transduction proteins | journal = Molecular Medicine | volume = 8 | issue = 1 | pages = 56–64 | date = januar 2002 | pmid = 11984006 | pmc = 2039936 | doi = 10.1007/BF03402003 }}
* {{cite journal | vauthors = Spina R, Filocamo G, Iaccino E, Scicchitano S, Lupia M, Chiarella E, Mega T, Bernaudo F, Pelaggi D, Mesuraca M, Pazzaglia S, Semenkow S, Bar EE, Kool M, Pfister S, Bond HM, Eberhart CG, Steinkühler C, Morrone G | title = Critical role of zinc finger protein 521 in the control of growth, clonogenicity and tumorigenic potential of medulloblastoma cells | journal = Oncotarget | volume = 4 | issue = 8 | pages = 1280–92 | date = august 2013 | pmid = 23907569 | pmc = 3787157 | doi = 10.18632/oncotarget.1176 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 18]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>2vsccry46pgj39dmq3nez24657jhghk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CCL1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>478952</id>
    <revision>
      <id>3926598</id>
      <parentid>3918719</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13918" sha1="ctjt6zl5748dsnqearpsb9lxc4b2z6k" xml:space="preserve">{{infokutija gen}}
{{infokutija protein
| Ime = Hemokinski (C-C motiv)-ni ligand 1
| caption = 
| image = 
| width = 
| HGNCid = 10609
| Symbol = CCL1
| AltSymbols = SCYA1, I-309, TCA3, P500, SISe
| EntrezGene = 6346
| OMIM = 182281
| RefSeq = NM_002981
| UniProt = P22362
| PDB = 1EL0
| ECnumber = 
| Chromosome = 17
| Arm = q
| Band = 11.2
| LocusSupplementaryData = 
}}

'''Hemokin C-C motivnog liganda 1''' (CCL1),  kod ljudi poznat i kao '''mali inducibilni citokin A1''' i  ''I-309''. CCL1 je mali [[glikoprotein]] koji pripada porodici [[CC hemokini]].

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je   96  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 
10.992 Da.&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P22362#sequences |title=UniProt, P22362 |access-date=15. 6. 2021}}&lt;/ref&gt;.
:Simboli
{{refbegin}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MQIITTALVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLAGMWPED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDSKSMQVPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRCCFSFAEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIPLRAILCY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RNTSSICSNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLIFKLKRGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EACALDTVGW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQRHRKMLRH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPSKRK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Genomika ==
CCL1 kodiran je CCL1 [[gen]]om koji je jedan od nekoliko gena hemokina grupiranih na [[hromosom]]u 17, pozicija  17q11.2-q12.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rollins BJ | title = Chemokines | url = https://archive.org/details/sim_blood_1997-08-01_90_3/page/909 | journal = Blood | volume = 90 | issue = 3 | pages = 909–28 | date = august 1997 | doi = 10.1182/blood.V90.3.909 | pmid = 9242519 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Eksprimira se specifično aktiviranim [[T-ćelija]]ma, nakon sekundarne stimulacije.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Miller MD, Krangel MS | title = The human cytokine I-309 is a monocyte chemoattractant | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-04-01_89_7/page/2950 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 7 | pages = 2950–4 | date = april 1992 | pmid = 1557400 | doi = 10.1073/pnas.89.7.2950 | pmc = 48781 | bibcode = 1992PNAS...89.2950M | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Homolog]]ni mišji gen naziva se Tca-3.

== Otkriće ==
CCL je prvi ljudski CCL hemokin koji je identificiran molekulskim kloniranjem tokom traženja eksprimiranih gena  pomoću [[T-ćelija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Miller MD, Wilson SD, Dorf ME, Seuanez HN, O'Brien SJ, Krangel MS | title = Sequence and chromosomal location of the I-309 gene. Relationship to genes encoding a family of inflammatory cytokines | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1990-10-15_145_8/page/2736 | journal = Journal of Immunology | volume = 145 | issue = 8 | pages = 2737–44 | date = oktobar 1990 | pmid = 2212659 }}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==
CCL1 je mali [[glikoprotein]] s molekularnom težinom od približno 15-16 kDa.  CCL1 izlučujU aktivirani [[monociti]] / [[makrofag]]I, [[T-limfociti]] i [[endotel]]ne ćelije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wilson SD, Burd PR, Billings PR, Martin CA, Dorf ME | title = The expression and regulation of a potential lymphokine gene (TCA3) in CD4 and CD8 T cell clones | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1988-09-01_141_5/page/n160 | journal = Journal of Immunology | volume = 141 | issue = 5 | pages = 1563–70 | date = septembar 1988 | pmid = 2457620 }}&lt;/ref&gt;
CCL1 se veže za [[hemokin]]ski [[Receptor (biohemija)|receptor]] [[CCR8]] i inducira priliv [[kalcij|Ca2]]+, [[hemotaksije]] i reguliza [[apoptoza|apoptozu]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tiffany HL, Lautens LL, Gao JL, Pease J, Locati M, Combadiere C, Modi W, Bonner TI, Murphy PM | display-authors = 6 | title = Identification of CCR8: a human monocyte and thymus receptor for the CC chemokine I-309 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-experimental-medicine_1997-07-07_186_1/page/165 | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 186 | issue = 1 | pages = 165–70 | date = juli 1997 | pmid = 9207005 | doi = 10.1084/jem.186.1.165 | pmc = 2198957 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[CCR8]] konstitutivno je eksprimiram u [[monociti]]ma / [[makrofagi]]ma, [[Th2]] i [[Treg|regulatornim T-limfocitima]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Trebst C, Staugaitis SM, Kivisäkk P, Mahad D, Cathcart MK, Tucky B, Wei T, Rani MR, Horuk R, Aldape KD, Pardo CA, Lucchinetti CF, Lassmann H, Ransohoff RM | display-authors = 6 | title = CC chemokine receptor 8 in the central nervous system is associated with phagocytic macrophages | journal = The American Journal of Pathology | volume = 162 | issue = 2 | pages = 427–38 | date = februar 2003 | pmid = 12547701 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)63837-0 | pmc = 1851139 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zingoni A, Soto H, Hedrick JA, Stoppacciaro A, Storlazzi CT, Sinigaglia F, D'Ambrosio D, O'Garra A, Robinson D, Rocchi M, Santoni A, Zlotnik A, Napolitano M | display-authors = 6 | title = The chemokine receptor CCR8 is preferentially expressed in Th2 but not Th1 cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1998-07-15_161_2/page/546 | journal = Journal of Immunology | volume = 161 | issue = 2 | pages = 547–51 | date = juli 1998 | pmid = 9670926 }}&lt;/ref&gt;
Dakle, CCL1 uglavnom djeluje kao [[hemoatraktant]] za [[monocit]]e / [[makrofag]]e, [[T-limfocit]]e, posebno [[Th2]]-diferencirane [[T-ćelije]] i podskup [[T-regulatorne ćelije|T-regulatornih ćelija]] ''[[in vitro]]'' u upalnom siteru. Također može privući [[NK-ćelije]], nezrele [[B-ćelije]], ali ne privlači [[neutrofil]]e.

CCL1 stimulira privremeno povećanje koncentracije slobodnog [[citoplazma]]tskog [[kalcij]]a u [[monociti]]ma, ali ne i u drugim tipovima ćelija.Nadalje, CCL1 inhibira [[apoptoze]] u [[timus]]nim ćelijskim  linijama, putem RAS / MAPK, ali mže spriječiti apoptozu koja je  inducirana deksametazonom u [[kultura ćelija|kulturama ćelija]] mišjeg timusnog limfoma.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Louahed J, Struyf S, Demoulin JB, Parmentier M, Van Snick J, Van Damme J, Renauld JC | title = CCR8-dependent activation of the RAS/MAPK pathway mediates anti-apoptotic activity of I-309/ CCL1 and vMIP-I | journal = European Journal of Immunology | volume = 33 | issue = 2 | pages = 494–501 | date = februar 2003 | pmid = 12645948 | doi = 10.1002/immu.200310025 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Van Snick J, Houssiau F, Proost P, Van Damme J, Renauld JC | title = I-309/T cell activation gene-3 chemokine protects murine T cell lymphomas against dexamethasone-induced apoptosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1996-09-15_157_6/page/n359 | journal = Journal of Immunology | volume = 157 | issue = 6 | pages = 2570–6 | date = septembar 1996 | pmid = 8805659 }}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj==
CCL1 je uključen u upalne procese putem aktiviranja [[leukocit]]a i mogao bi imati presudnu ulogu u [[angiogeneza|angiogenezi]] i drugim virusnim i tumorskim procesima.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Tamgüney G, Van Snick J, Fickenscher H|date=novembar 2004|title=Autocrine stimulation of rhadinovirus-transformed T cells by the chemokine CCL1/I-309|journal=Oncogene|volume=23|issue=52|pages=8475–85|doi=10.1038/sj.onc.1207903|pmid=15378023|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Ruckes T, Saul D, Van Snick J, Hermine O, Grassmann R|date=august 2001|title=Autocrine antiapoptotic stimulation of cultured adult T-cell leukemia cells by overexpression of the chemokine I-309|url=https://archive.org/details/sim_blood_2001-08-15_98_4/page/n320|journal=Blood|volume=98|issue=4|pages=1150–9|doi=10.1182/blood.v98.4.1150|pmid=11493464}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=6|vauthors=Bernardini G, Spinetti G, Ribatti D, Camarda G, Morbidelli L, Ziche M, Santoni A, Capogrossi MC, Napolitano M|date=decembar 2000|title=I-309 binds to and activates endothelial cell functions and acts as an angiogenic molecule in vivo|url=https://archive.org/details/sim_blood_2000-12-15_96_13/page/n73|journal=Blood|volume=96|issue=13|pages=4039–45|doi=10.1182/blood.V96.13.4039|pmid=11110671}}&lt;/ref&gt; Naprimjer, transkripcija CCL1 po većanau primarnim ljudskim [[T-pomoćna ćelija|CD4 &lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;T-ćelijama]] koje eksprimiraju T-ćelijske [[imunoglobulin]]e i protein 3 koji sadrži domen mucina (TIM-3) i identificiran je kao diferencijalno transkribirani [[gen]] u CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;ćelijama T-ćelija koje eksprimiraju TIM-3 za regulaciju antitumorske [[imunost]]i.  CCL1 je također prekomjerno eksprimiran u ATL ćelijama i posreduje autokrinu antiapoptoznuu petlju duž CCR8 za ''[[in vivo]]'' rast i preživljavanje leukemijskih ćelija. Zbog ovih činjenica, poremećaj regulacije CCL1 može dovesti do patogeneze nekoliko bolesti. CCL1 ima ulogu u različitim funkcijama [[CNS]]-a i mogao bi biti povezan s nekim neuroinflamatornim poremećajima. Pored ostalih hemokina, poput CCL2, CCL3 i CCL4, u razvoju apscesa mozga zabilježeno je i prisustvo CCL1, što je najverovatnije dovelo do priliva [[Limfociti|limfocita]] i [[Monociti|monocita]], a time adaptivniog [[imunski odgovor|imunskog odgovora]] hronične opstruktivne plućne bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Takabatake N, Shibata Y, Abe S, Wada T, Machiya J, Igarashi A, Tokairin Y, Ji G, Sato H, Sata M, Takeishi Y, Emi M, Muramatsu M, Kubota I | display-authors = 6 | title = A single nucleotide polymorphism in the CCL1 gene predicts acute exacerbations in chronic obstructive pulmonary disease | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2006-10-15_174_8/page/875 | journal = American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine | volume = 174 | issue = 8 | pages = 875–85 | date = oktobar 2006 | pmid = 16864713 | doi = 10.1164/rccm.200603-443OC }}&lt;/ref&gt;

Budući da se CCL1 veže za CCR8 receptor, neke bolesti mogu biti uzrokovane poremećajem regulacije i disfunkcijom ovog receptora. Naprimjer, ekspresija [[iRNK]] CCL1 i CCR8 otkrivena je u [[CNS]] –u miševa s eksperimentalnim autoimunskim encefalomielitisom (EAE).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Godiska R, Chantry D, Dietsch GN, Gray PW | title = Chemokine expression in murine experimental allergic encephalomyelitis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neuroimmunology_1995-05_58_2/page/167 | journal = Journal of Neuroimmunology | volume = 58 | issue = 2 | pages = 167–76 | date = maj 1995 | pmid = 7539012 | doi = 10.1016/0165-5728(95)00008-p | s2cid = 13148735 }}&lt;/ref&gt; Međutim, pokazalo se da je i receptor CCR8 povezan s fagocitnim makrofagima i aktiviranom mikroglijom u MS [[lezija]]ma i da je u direktnoj korelaciji s demijelinizacijskom aktivnošću. Receptor [[CCR8]]  može poslužiti kao osnovni receptor za razne sojeve [[HIV-1]]  tropskih, dualno-tropskih i makrofagnih tropskih područja HIV-1.  Dakle, CCl1 je takođe proučavan kao mogući snažni inhibitor fuzije ćelija i ćelija posredovanih ovojnicom HIV-1 i virusnom infekcijom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Horuk R, Hesselgesser J, Zhou Y, Faulds D, Halks-Miller M, Harvey S, Taub D, Samson M, Parmentier M, Rucker J, Doranz BJ, Doms RW | display-authors = 6 | title = The CC chemokine I-309 inhibits CCR8-dependent infection by diverse HIV-1 strains | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-01-02_273_1/page/386 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 1 | pages = 386–91 | date = januar 1998 | pmid = 9417093 | doi = 10.1074/jbc.273.1.386 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Zbog patoloških promjena koje mogu biti uzrokovane poremećajem regulacije receptora CCR8, neka istraživanja usredotočena su na mogućnosti njegove inhibicije. Pokušavaju naćii put za suzbijanje apoptotske aktivnost CCL1, uklanjanjem tri aminokiseline sa C-kraja CCL1 smanjuje vezanje CCR8, ali pretvara CCL1 u snažniji CCR8 agonist, što dovodi do povećanog unutarćelijskog oslobađanja kalcija i povećane antiapoptotske aktivnosti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Denis C, Deiteren K, Mortier A, Tounsi A, Fransen E, Proost P, Renauld JC, Lambeir AM | display-authors = 6 | title = C-terminal clipping of chemokine CCL1/I-309 enhances CCR8-mediated intracellular calcium release and anti-apoptotic activity | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 3 | pages = e34199 | date = 2012 | pmid = 22479563 | doi = 10.1371/journal.pone.0034199 | pmc = 3313992 | bibcode = 2012PLoSO...734199D | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
{{Hemokini}}
{{Modulatori hemokinskih receptora}}

[[Kategorija:Citokini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 17]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>ctjt6zl5748dsnqearpsb9lxc4b2z6k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neurofibromin 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479190</id>
    <revision>
      <id>3926643</id>
      <parentid>3918796</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:55:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40927" sha1="17peu5f7mvv86fhgyq2zvl3kipy2rr9" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Neurofibromin 1''' ('''''NF1''''')  je ljudski [[gen]] na [[hromosom 17|hromosomu 17]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pWlHAAAAQBAJ&amp;pg=PR3|title=Neurofibromatosis type 1: molecular and cellular biology|publisher=Springer Berlin Heidelberg|year=2012|isbn=9783642328633|veditors=Upadhyaya M, Cooper DN|doi=10.1007/978-3-642-32864-0|s2cid=12164721}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Peltonen_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Peltonen S, Kallionpää RA, Peltonen J | title = Neurofibromatosis type 1 (NF1) gene: Beyond café au lait spots and dermal neurofibromas | journal = Experimental Dermatology | volume = 26 | issue = 7 | pages = 645–648 | date = juli 2017 | pmid = 27622733 | doi = 10.1111/exd.13212 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

'''NF1''' [[kodon|kodira]] neurofibromin, [[GTPaza]]-aktivirajući protein koji negativno regulira aktivnost [[RAS/MAPK put]]a, ubrzavajući [[hidroliza|hidrolizu]] [[superporodica Ras|Ras]]-vezanog [[Gvanozin-trifosfat|GTP]]-a.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Peltonen_2017&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Scheffzek_2012&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Scheffzek K, Welti S | year = 2012 | chapter = Neurofibromin: Protein Domains and Functional Characteristics | veditors = Upadhyaya M, Cooper D | title = Neurofibromatosis Type 1. | publisher = Springer | location = Berlin, Heidelberg | doi = 10.1007/978-3-642-32864-0_20 | isbn = 978-3-642-32864-0 | pages = 305–326 }}&lt;/ref&gt;

Gen NF1 kodira neurofibromin, [[citoplazma]]tski [[protein]] koji se pretežno eksprimira u [[neuron]]ima, [[Schwannove ćelije|Schwannovim ćelijama]], [[oligodendrocit]]ima i [[leukociti]]ma. To je multidomenska molekula koja ima sposobnost regulacije nekoliko unutarćelijskih procesa, uključujući put RAS-[[cAMP]], ERK/MAP i kinaznu kaskadu, adenilil-ciklazu i [[citoskelet]]ni sklop.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  2.839 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 319.372 Da.&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P21359#sequences |title=UniProt, P21359 |access-date=22. 6. 2021}}&lt;/ref&gt;.

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAAHRPVEWV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAVVSRFDEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPIKTGQQNT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HTKVSTEHNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ECLINISKYK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSLVISGLTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILKNVNNMRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGEAAEKNLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSQLIILDTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKCLAGQPKD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TMRLDETMLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQLLPEICHF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHTCREGNQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAELRNSASG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLFSLSCNNF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NAVFSRISTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQELTVCSED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVDVHDIELL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYINVDCAKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRLLKETAFK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FKALKKVAQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVINSLEKAF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WNWVENYPDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTKLYQIPQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DMAECAEKLF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DLVDGFAEST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRKAAVWPLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IILLILCPEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQDISKDVVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENNMNKKLFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DSLRKALAGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGSRQLTESA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIACVKLCKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STYINWEDNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VIFLLVQSMV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VDLKNLLFNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKPFSRGSQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADVDLMIDCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSCFRISPHN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQHFKICLAQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NSPSTFHYVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNSLHRIITN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SALDWWPKID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVYCHSVELR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NMFGETLHKA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VQGCGAHPAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RMAPSLTFKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVTSLKFKEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTDLETRSYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLLLSMVKLI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HADPKLLLCN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRKQGPETQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STAELITGLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLVPQSHMPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IAQEAMEALL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLHQLDSIDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WNPDAPVETF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WEISSQMLFY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICKKLTSHQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSSTEILKWL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;REILICRNKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLKNKQADRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCHFLLFYGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GCDIPSSGNT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQMSMDHEEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRTPGASLRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKGNSSMDSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGCSGTPPIC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQAQTKLEVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYMFLWNPDT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EAVLVAMSCF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHLCEEADIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGVDEVSVHN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLPNYNTFME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FASVSNMMST&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRAALQKRVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALLRRIEHPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGNTEAWEDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HAKWEQATKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILNYPKAKME&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGQAAESLHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIVKRRMSHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGGGSIDLSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDSLQEWINM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGFLCALGGV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CLQQRSNSGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATYSPPMGPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SERKGSMISV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSSEGNADTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSKFMDRLLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LMVCNHEKVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQIRTNVKDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGLELSPALY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PMLFNKLKNT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISKFFDSQGQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLLTDTNTQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEQTIAIMKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLDNHTEGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EHLGQASIET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MMLNLVRYVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLGNMVHAIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKTKLCQLVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VMMARRDDLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FCQEMKFRNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MVEYLTDWVM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GTSNQAADDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKCLTRDLDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASMEAVVSLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGLPLQPEEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGVELMEAKS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QLFLKYFTLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MNLLNDCSEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDESAQTGGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRGMSRRLAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRHCTVLAMS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLLNANVDSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMHSIGLGYH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDLQTRATFM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVLTKILQQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEFDTLAETV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LADRFERLVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVTMMGDQGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPIAMALANV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPCSQWDELA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVLVTLFDSR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HLLYQLLWNM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSKEVELADS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MQTLFRGNSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASKIMTFCFK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VYGATYLQKL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDPLLRIVIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSDWQHVSFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDPTRLEPSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLEENQRNLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMTEKFFHAI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ISSSSEFPPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRSVCHCLYQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATCHSLLNKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVKEKKENKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVVSQRFPQN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SIGAVGSAMF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRFINPAIVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYEAGILDKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPRIERGLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMSKILQSIA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NHVLFTKEEH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MRPFNDFVKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFDAARRFFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIASDCPTSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVNHSLSFIS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGNVLALHRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWNNQEKIGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLSSNRDHKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGRRPFDKMA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLLAYLGPPE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HKPVADTHWS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLNLTSSKFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFMTRHQVHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEEFKALKTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIFYQAGTSK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGNPIFYYVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRFKTGQING&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLLIYHVLLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKPYYAKPYE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVVDLTHTGP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SNRFKTDFLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KWFVVFPGFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDNVSAVYIY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NCNSWVREYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KYHERLLTGL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KGSKRLVFID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPGKLAEHIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HEQQKLPAAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LALEEDLKVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HNALKLAHKD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TKVSIKVGST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVQVTSAERT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVLGQSVFLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIYYASEIEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICLVDENQFT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LTIANQGTPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFMHQECEAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQSIIHIRTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WELSQPDSIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QHTKIRPKDV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PGTLLNIALL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLGSSDPSLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAAYNLLCAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TCTFNLKIEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLLETSGLCI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PANNTLFIVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISKTLAANEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLTLEFLEEC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISGFSKSSIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKHLCLEYMT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PWLSNLVRFC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHNDDAKRQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTAILDKLIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MTINEKQMYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIQAKIWGSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GQITDLLDVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDSFIKTSAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGLGSIKAEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MADTAVALAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GNVKLVSSKV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IGRMCKIIDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TCLSPTPTLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QHLMWDDIAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LARYMLMLSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NNSLDVAAHL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PYLFHVVTFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VATGPLSLRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STHGLVINII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSLCTCSQLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSEETKQVLR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSLTEFSLPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYLLFGISKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSAAVIAFRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYRDRSFSPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYERETFALT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLETVTEALL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIMEACMRDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTCKWLDQWT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELAQRFAFQY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPSLQPRALV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VFGCISKRVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HGQIKQIIRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSKALESCLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPDTYNSQVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEATVIALTK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQPLLNKDSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHKALFWVAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVLQLDEVNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSAGTALLEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLHTLDSLRI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FNDKSPEEVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MAIRNPLEWH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CKQMDHFVGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFNSNFNFAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGHLLKGYRH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PSPAIVARTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RILHTLLTLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKHRNCDKFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNTQSVAYLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALLTVSEEVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SRCSLKHRKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLTDISMEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPMDTYPIHH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDPSYRTLKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQPWSSPKGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EGYLAATYPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGQTSPRARK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SMSLDMGQPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QANTKKLLGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKSFDHLISD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TKAPKRQEME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGITTPPKMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVAETDYEME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQRISSSQQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHLRKVSVSE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SNVLLDEEVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDPKIQALLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVLATLVKYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDEFDQRILY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYLAEASVVF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PKVFPVVHNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDSKINTLLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCQDPNLLNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IHGIVQSVVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HEESPPQYQT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SYLQSFGFNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWRFAGPFSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QTQIPDYAEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVKFLDALID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYLPGIDEET&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SEESLLTPTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYPPALQSQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SITANLNLSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SMTSLATSQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPGIDKENVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSPTTGHCNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRTRHGSASQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQKQRSAGSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRNSIKKIV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

==Kloniranje i ekspresija==
Buchberg et al. (1990) sekvencirali su dio [[laboratorijski miš|mišjeg]] gena za NF1 i pokazali da je predviđena aminokiselinska sekvenca gotovo ista kao i odgovarajuća regija proizvoda ljudfskog gena NF1. Kompjuterskim pretragama utvrđena je [[homolog]]ija između gena NF1 miša i gena Ira1 i Ira2 identifikovanih u ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', koji negativno reguliraju RAS-ciklični AMP put. RAS proteini su uključeni u kontrolu proliferacije i [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije u ćelijama]] sisara. Njihova aktivnost modulira se njihovom sposobnošću vezanja i hidrolize [[guanin]]skih [[nukleotid]]a. GTP-vezanje aktivira RAS, dok se hidrolizom GTP deaktivira RAS. Mutirani oblici RAS pronađeni u ljudskim tumorima znatno su smanjili aktivnost [[GTPaza]], što je rezultiralo akumulacijom RAS u aktivnom obliku vezanom za [[GTP]].

Xu et al. (1990) proširili su poznati [[otvoreni okvir čitanja]] ljudskog gena NF1 pretragom i sekvenciranjem [[cDNK]]. Nova sekvenca predvidjela je 2.485 [[aminokiselina]] NF1 peptida. Regija od 360 ostatka pokazala je značajnu sličnost sa katalitskim domenima i ljudskogog i goveđeg proteina koji aktivira GTPaze (GAP, ili RASA1; 139150). Sugeriraju da NF1 kodira [[citoplazma]]tski [[protein]] sličan GAP-u koji može biti uključen u kontrolu rasta ćelija, interakcijom s proteinima kao što je RAS-ov genski proizvod.
Marchuk et al. (1991) izvijestili su o opsežnom oštećenju cDNK, što je rezultiralo kloniranjem kompletnog područja kodiranja NF1 transkripta. Analiza sekvenci otkrila je [[otvoreni okvir čitanja]] od 2.818 aminokiselina, iako [[alternativna prerada RNK|alternativno prerađeni]] proizvodi mogu kodirati različite proteinske [[izoforme]].

Da bi proučavali genski proizvod NF1, Gutmann et al. (1991) kreirali su [[antitijela]] i na fuzijske proteine i na sintetske peptide. I imunoprecipitacijom i imunoblotingom, identificiran je specifični protein od oko 250 kD. Protein je pronađen u svim ispitivanim tkivima i ćelijskim linijama, a otkriven je u tkivima ljudi, [[pacov]]a i miša. Na osnovu homologije između produkta gena NF1 i članova superporodi ce GAP, predložen je naziv protein povezan s NF1-GAP (NF1-GRD). DeClue et al. (1991) uzgajali su [[kunić]]ne antiserume na bakterijski sintetizirani [[peptid]], koji odgovara domenu NF1, vezanom za GAP (NF1-GRD). Serumi su specifično otkrili protein od 280 kD u [[hidroliza|lizatima]] [[HeLa]] ćelija. Ovaj protein je odgovarao proizvodu gena NF1, kao što pokazuje nekoliko kriterija. NF1 je bio prisutan u kompleksu molekulske mase u ćelijskim linijama [[fibroblast]]a i SCSwannovim ćelijama i čini se da se povezuje sa vrlo velikim (400-500 kD) proteinima u obje ćelijske linije.

Daston et sl. (1992) podigli su antitijela protiv peptida kodiranih dijelovima NF1 [[cDNK]]. Ova antitijela su specifično prepoznala protein od 220 kD, nazvan neurofibromin, u [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]] ljudi i pacova. Neurofibromina je najviše bilo u [[nervni sistem|nervnom sistemu]]. Imunobojenje presjeka tkiva ukazalo je da neuroni, oligodendrociti i nemijelinizirajuće Schwannove ćelije sadrže neurofibromin, dok [[astrocit]]i i mijelinizirajuće [[Schwannove ćelije]] ne sadrže.

Trovo-Marqui i Tajara (2006) izvijestili su da su čtiri prerađena [[egzon]]a (9a, 10a-2, 23a i 48a) odgovorna za proizvodnju pet izoformi ljudskog neurofibromina (II, 3, 4, 9a i 10a-2), koji pokazuju različitu ekspresiju u različitim tkivima. Neurofibromin II, nazvan i GRD2 (GAP povezan sa domenom II), rezultat je umetanja egzona 23a, eksprimiran je u Schwannovim ćelijama i ima smanjeni kapacitet da djeluje kao GAP. Neurofibromini 3 i 4, koji sadrže egzon 48a, odnosno oba egzona 23a i 48a, eksprimiraju se u mišićnom tkivu, uglavnom u [[srčani mišić|srčanim]] i [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]]. Neurofibromin 9a (koji se naziva i 9br) rezultat je uključivanja egzona 9a i pokazuje ograničenu [[neuron]]sku ekspresiju. [[Izoforma]] 10a-2 rezultat je insercije egzona 10a-2, koji uvodi [[transmembranski domen]]. Ova izoforma je uočena u većini analiziranih ljudskih tkiva.

==Struktura gena==
Xu et al. (1990) otkrili su da tri aktivna gena, zvana OMGP , EVI2B  i EVI2A , leže unutar [[intron]]a NF1, ali u suprotnoj orijentaciji.
Pronašli su [[pseudogen]] gena AK3L1 u intronu gena NF1. Činilo se da je riječ o prerađenom pseudogenu, jer mu je nedostajalo introna i sadržavao je poliadenililatni trakt; ipak je zadržao potencijal kodiranja, jer [[otvoreni okvir čitanja]] nije narušen nijednom uočenom osnovnom zamjenom.
Heim et al. (1994) citirali su dokaze da se gen NF1 proteže na približno 350 kb [[genom]]ske [[DNK]], kodira [[iRNK]] od 11 do 13 kb i sadrži najmanje 56 egzona.

Li  et al. (1995) pokazali su da je 5-osnovni kraj gena NF1 ugrađen u CpG otok koji sadrži [[restrikcijsko mjesto]] NotI i da ostatak gena leži u susjednom fragmentu NotI od 35 kb. U svojim naporima da razviju sveobuhvatan prikaz za mutacije NF1, izolirali su genomske klonove DNK, koji zajedno sadrže čitavu sekvencu NF1 cDNK. Identificirali su sve granice introna i egzona područja kodiranja i ustanovili da ono sadrži najmanje 59 egzona. Otkriveno je da 3-primarno neprevedeno područje gena NF1 obuhvata približno 3,5 kb i da je kontinuirano sa [[stop kodon]]om.
Trovo-Marqui i Tajara (2006) objavili su da gen NF1 sadrži 61 egzon.

==Mapiranje==
Barker et al. (1987) pokazali su da se gen odgovoran za [[neurofibromatoza|neurofibromatozu]] tipa I (NF1) nalazi u pericentromernom regionu [[hromosom 17|hromosoma 17]].
Wallace et. (1990) identificirali su veliki transkript iz kandidirane NF1 regije na hromosomu 17q11.2, koji je poremećen kod tri pacijenta s neurofibromatozom tipa I. Promjene su poremetile ekspresiju NF1 transkripta kod sva tri pacijenta, u skladu s hipotezom da djeluje kao supresor tumora.

== Pseudogeni ==
Legius et al. (1992) okarakterizirali su lokus povezan s NF1 na hromosomu 15. Neprerađeni [[pseudogen]] NF1 (NF1P1) može stvoriti dodatne fragmente u Southern blottingu, pulsnom poljskom gelu i [[PCR]] eksperimentima s nekim NF1 sondama cDNK ili oligonukleotidima. Pored toga, određena područja gena NF1 ukrštaju se s lokusom na hromosomu 14. Ovi lokusi mogu prouzročiti zabunu u analizi mutacije pacijenata s NF1.
U ljudskom genomu, identificirani su brojni pseudogeni NF1. Oni u 2q21, 14q11 i 22q11 čine podskup sa sličnom genomskom organizacijom i homologijom visoke sekvence. PCR-om i [[FISH|fluorescentnom hibridizacijom ''in situ'']], Luijten et al. (2001) proučavali su opseg [[homolog]]ije regija koje okružuju ove pseudogene NF1. Otkrili su da je fragment od najmanje 640 kb homologan između tri regije. Na osnovu prethodnih studija i ovih novih otkrića, predložili su model za širenje regija koje sadrže pseudogen NF1. Fragment od približno 640 kb prvo je dupliran u hromosomskom području 2q21 i transponiran u 14q11. Potom je ovaj fragment dupliran 14q11 i transponiran u 22q11. Dio fragmenta od 640 kb u 14q11, dužine od oko 430 kb, dalje je umnožen u različitoj mjeri u 14q11. Pored toga, identificirali su sekvence koje mogu olakšati dupliranje i transpoziciju fragmenata 640 kb i 430 kb.

==Funkcija gena==
DeClue et al. (1992) iznijeli su dokaze koji impliciraju protein NF1 kao produkt genskog supresora koji negativno regulira p21 (ras)  i definirali 'pozitivnu' ulogu rasta aktivnosti RAS-a u NF1 malignim tumorima.
Basu et sl. (1992) iznijeli su dokaze koji potkrepljuju hipotezu da je NF1 tumor-supresorski gen, čiji proizvod djeluje uzvodno od proteina RAS. Pokazali su da su RAS proteini u ćelijskim linijama malignih tumora kod pacijenata sa NF1 u konstitutivno aktiviranom stanju, mjereno omjerom [[guanin]]skih [[nukleotid]]a vezanim za njih, tj. omjerom GTP (aktivan) prema BDP (neaktivan). Transformacijski mutanti p21 (ras) vežu velike količine GTP-a, dok je [[divlji tip]] p21 (ras) gotovo u potpunosti vezan za BDP.
Nakafuku et al. (1993) iskoristili su sistem [[kvasci|kvašćevog]] RAS-a da izoliraju mutante u RAS [[GTPaza]], aktivirajući domen povezanu s proteinima proizvoda NF1 gena (NF1-GRD) koji može djelovati kao antionkogeni specifični za onkogeni RAS. Pokazali su da su ti mutirani NF1-GRD, kada su eksprimirani u ćelijama sisara, sposobni da induciraju morfološku reverziju RAS transformisanih ćelija NIH 3T3.

Johnson et al. (1993) saopćili su da je u ćelijskim linijama pacijenata sa neurofibromatozom gubitak neurofibromina povezan sa poremećenom regulacijom GTP / RAS. Analizirali su druge ćelijske linije, izvedene iz [[nervni greben|nervog grebena]] i pokazali da neke ćelijske linije [[melanom]]a i neuroblastoma uspostavljene iz tumora koji se javljaju kod pacijenata bez neurofibromatoze sadrže i smanjene ili neotkrivene nivoe neurofibromina, uz istovremene genetičke abnormalnosti lokusa NF1. Za razliku od Schwannovih ćelijskih linija, GTP / RAS je na odgovarajući način reguliran u linijama melanoma i neuroblastoma, kojima je nedostajalo neurofibromina, čak i kada je HRAS bio preeksprimiran. Ovi rezultati pokazali su da su neki tumori nervnog grebena, koji nisu povezani sa neurofibromatozom, stekli somatski inaktivirane gene NF1 i predložili funkciju supresora tumora za neurofibromin koja je neovisna o aktivaciji RAS [[GTPaza]].
Silva et al. (1997) citirali su nekoliko studija koja sugeriraju ulogu neurofibromina u funkciji mozga. Ekspresija gena NF1 uglavnom je ograničena na [[neuron]]ska tkiva odrasle osobe. Ovaj protein koji aktivira GTPaze može djelovati kao negativni regulator signalizacije posredovane neurotrofinom. Također su zapazili imunohistokemijske studije koje sugeriraju da je aktivacija [[astrocit]]a možda česta u mozgu pacijenata sa NF1.

U pregledu molekulske neurobiologije ljudske spoznaje, Weeber i Sweatt (2002) predstavili su pregled putanje RAS-ERK-CREB, uključujući funkciju NF1. Autori su diskutirali o publikacijama koje impliciraju disfunkciju ove kaskade transdukcije signala u kognitivnim defektima, uključujući [[mentalna retardacija|intelektualnu invalidnost]], uzrokovanu mutacijom gena NF1.
Vogel et al. (1995) koristili su ciljani poremećaj gena NF1 kod miševa, kako bi ispitali ulogu neurofibromina u sticanju zavisnosti neurotrofina u [[embrion]]skim [[neuron]]ima. Pokazali su da se i senzorni neuroni izvedeni iz nervnog grebena i plakoda izolirani iz NF1 –/– [[embrion]]a razvijaju, šire [[neurit]]e i opstaju u odsustvu neurotrofina, dok jedinke [[divlji tip|divljeg tipa]] brzo umiru ukoliko im se ne doda [[faktor nervnog rasta]] ili BDNF na medij kulture. Štaviše, NF1 – /– simpatički neuroni opstaju duži period i stiču zrelu morfologiju u prisustvu antitijela koja blokiraju NGF. Ove su rezultate razmatrali Vogel et ak. (1995) u skladu s modelom u kojem neurofibromin djeluje kao negativni regulator signaliziranja posredstvom neurotrofina za preživljavanje embrionalnih perifernih neurona.

==Modelni organizmi==
{| class=&quot;wikitable sortable 
|+Fenotip   nokaut-miša ''Pnpo''
|-
! Svojstvo!! Fenotip
|-
| Vijabilnost [[homozigot]]a || bgcolor=&quot;#C40000&quot;|Nenormalno
|-
| Studija [[Recesivni gen|recesivne]] letalnosti|| bgcolor=&quot;#C40000&quot;|Nenormalno
|-
| Plodnost || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Tjelesna težina || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Test otvorenog polja: [[anksioznost]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Neurološka procjena|| bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Snaga stiska|| bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Test vruće ploče]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Dismorfologija]] || bgcolor=&quot;#C40000&quot;|Nenormalno
|-
| [[Indirektna kalorimetrija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Test tolerancije glukoze]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Slušni odgovor moždanog stabla]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Dvoenergetska apsorpciometrija X-zraka|DEXA]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Radiografija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Tjelesna  temperatura || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Morfologija oka || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Klinička hemija]] (nalaz)|| bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Krvna plazma|Plazmatski]] [[imunoglobulin]]i||bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Hematologija]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| [[Leukociti periferne krvi]] || bgcolor=&quot;#C40000&quot;|Nenormalno
|-
| [[Mikronukleus test]] || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Težina srca || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| Histopatologija oka || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normalno
|-
| ''[[Salmonella]]'' infekcija || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normal&lt;ref name=&quot;''Salmonella'' infection&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MAPS/salmonella-challenge/ |title=''Salmonella'' infection data for Pnpo |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''[[Citrobacter]]'' infekcija || bgcolor=&quot;#488ED3&quot;|Normal&lt;ref name=&quot;''Citrobacter'' infection&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/phenotyping/MAPS/citrobacter-challenge/ |title=''Citrobacter'' infection data for Pnpo |publisher=Wellcome Trust Sanger Institute}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=2; style=&quot;text-align: center;&quot; |Svi testovi i analize su iz &lt;ref name=&quot;mgp_reference&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1111/j.1755-3768.2010.4142.x | title = The Sanger Mouse Genetics Programme: High throughput characterisation of knockout mice | year = 2010 | author = Gerdin AK | journal = Acta Ophthalmologica | volume = 88 | pages =  925–7 | s2cid = 85911512 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.sanger.ac.uk/mouseportal/ Mouse Resources Portal], Wellcome Trust Sanger Institute.&lt;/ref&gt;
|}
U proučavanju PNPO funkcije, korišteni su [[modelni organizam|modelni organizmi]].  Uvjetna linija [[nokaut- miš]]eva, zvana '' Pnpo&lt;sup&gt;tm1a (KOMP) Wtsi&lt;/sup&gt;,''&lt;ref name=&quot;allele_ref&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Pnpo |title=International Knockout Mouse Consortium |access-date=22. 6. 2021 |archive-date=3. 4. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403123614/http://www.knockoutmouse.org/martsearch/search?query=Pnpo |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mgi_allele_ref&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.informatics.jax.org/searchtool/Search.do?query=MGI:4363478 |title=Mouse Genome Informatics}}&lt;/ref&gt; generirana je kao dio programa [[Međunarodni konzorcij za miševe|Međunarosnog konzorcija za miševe]] – visokopropusnog projekta mutageneze za generiranje i distribuciju životinjskih modela bolesti zainteresiranim naučnicima.&lt;ref name=&quot;pmid21677750&quot;&gt;{{Cite journal
| last1 = Skarnes |first1 =W. C.
| doi = 10.1038/nature10163 
| last2 = Rosen | first2 = B.
| last3 = West | first3 = A. P.
| last4 = Koutsourakis | first4 = M.
| last5 = Bushell | first5 = W.
| last6 = Iyer | first6 = V.
| last7 = Mujica | first7 = A. O.
| last8 = Thomas | first8 = M.
| last9 = Harrow | first9 = J.
| last10 = Cox | first10 = T.
| last11 = Jackson | first11 = D.
| last12 = Severin | first12 = J.
| last13 = Biggs | first13 = P.
| last14 = Fu | first14 = J.
| last15 = Nefedov | first15 = M.
| last16 = De Jong | first16 = P. J.
| last17 = Stewart | first17 = A. F.
| last18 = Bradley | first18 = A. 
| title = A conditional knockout resource for the genome-wide study of mouse gene function 
| journal = [[Nature]] 
| volume = 474 
| issue = 7351 
| pages = 337–342 
| year = 2011 
| pmid = 21677750 
| pmc =3572410 
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mouse_library&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1038/474262a | title = Mouse library set to be knockout | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-06-16_474_7351/page/262 | year = 2011 | author = Dolgin E | journal = Nature | volume = 474 | issue = 7351 | pages = 262–3 | pmid = 21677718 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;mouse_for_all_reasons&quot;&gt;{{cite journal | doi = 10.1016/j.cell.2006.12.018 | title = A Mouse for All Reasons | url = https://archive.org/details/cell_2007-01-12_128_1/page/9 | year = 2007 | journal = Cell | volume = 128 | pages = 9–13 | pmid = 17218247 |vauthors=Collins FS, Rossant J, Wurst W | issue = 1 | s2cid = 18872015 }}&lt;/ref&gt;

Muške i ženske životinje prolazile su standardizirani [[fenotipski skrining]], kako bi se utvrdili efekti delecije.&lt;ref name=&quot;mgp_reference&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21722353&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=van der Weyden L, White JK, Adams DJ, Logan DW | title=The mouse genetics toolkit: revealing function and mechanism. | journal=Genome Biol | year= 2011 | volume= 12 | issue= 6 | pages= 224 | pmid=21722353 | doi=10.1186/gb-2011-12-6-224  | pmc=3218837}}&lt;/ref&gt; Od 24 izvedena  testa ina [[mutant]]nim miševima, uočene su četiri značajne abnormalnosti.&lt;ref name = &quot;mgp_reference&quot;/&gt; Tokom [[trudnoća|gestacije]],  nije utvrđen [[homozigot]]ni [[mutant]]ni [[embrion]], pa tako nijedan nije preživio do odvikavanja. Preostali testovi su izvedeni na mutiranim [[heterozigot]]nim odraslim miševima; nisu opažene nikakve dodatne značajne abnormalnosti kod ovih životinja.&lt;ref name =&quot;mgp_reference&quot; /&gt;

== Također pogledajte==
* [[SPRED1]]

== Reference==
{{refspisak|33em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Upadhyaya M, Shaw DJ, Harper PS | title = Molecular basis of neurofibromatosis type 1 (NF1): mutation analysis and polymorphisms in the NF1 gene | journal = Human Mutation | volume = 4 | issue = 2 | pages = 83–101 | year = 1994 | pmid = 7981724 | doi = 10.1002/humu.1380040202 | s2cid = 22056025 }}
* {{cite journal | vauthors = Shen MH, Harper PS, Upadhyaya M | title = Molecular genetics of neurofibromatosis type 1 (NF1) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1996-01_33_1/page/2 | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 33 | issue = 1 | pages = 2–17 | date = januar 1996 | pmid = 8825042 | pmc = 1051805 | doi = 10.1136/jmg.33.1.2 }}
* {{cite journal | vauthors = Feldkamp MM, Gutmann DH, Guha A | title = Neurofibromatosis type 1: piecing the puzzle together | url = https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-neurological-sciences_1998-08_25_3/page/181 | journal = The Canadian Journal of Neurological Sciences | volume = 25 | issue = 3 | pages = 181–91 | date = august 1998 | pmid = 9706718 | doi = 10.1017/S0317167100033990 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hamilton SJ, Friedman JM | title = Insights into the pathogenesis of neurofibromatosis 1 vasculopathy | journal = Clinical Genetics | volume = 58 | issue = 5 | pages = 341–4 | date = novembar 2000 | pmid = 11140831 | doi = 10.1034/j.1399-0004.2000.580501.x | s2cid = 44563561 }}
* {{cite journal | vauthors = Baralle D, Baralle M | title = Splicing in action: assessing disease causing sequence changes | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 42 | issue = 10 | pages = 737–48 | date = oktobar 2005 | pmid = 16199547 | pmc = 1735933 | doi = 10.1136/jmg.2004.029538 }}
* {{cite journal | vauthors = Mensink KA, Ketterling RP, Flynn HC, Knudson RA, Lindor NM, Heese BA, Spinner RJ, Babovic-Vuksanovic D | display-authors = 6 | title = Connective tissue dysplasia in five new patients with NF1 microdeletions: further expansion of phenotype and review of the literature | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 43 | issue = 2 | pages = e8 | date = februar 2006 | pmid = 16467218 | pmc = 2603036 | doi = 10.1136/jmg.2005.034256 }}
* {{cite journal | vauthors = Trovó-Marqui AB, Tajara EH | title = Neurofibromin: a general outlook | journal = Clinical Genetics | volume = 70 | issue = 1 | pages = 1–13 | date = juli 2006 | pmid = 16813595 | doi = 10.1111/j.1399-0004.2006.00639.x | s2cid = 39428398 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=nf1  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Neurofibromatosis 1]
* [http://genome.ucsc.edu/cgi-bin/hgGene?hgg_gene=uc002hgf.1&amp;org=human Human Gene NF1 (uc002hgf.1)]
* [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=NF1 neurofibromin 1] from [[GeneCards]]
* [http://darned.ucc.ie Database of RNA editing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721132626/http://darned.ucc.ie/ |date=21. 7. 2011 }}

{{PDB Gallery|geneid=4763}}
{{Regulatori proteina koji vežu GTP}}
{{Geni  supresije tumora}}

[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni supresije tumora]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 17]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>17peu5f7mvv86fhgyq2zvl3kipy2rr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CCL4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479360</id>
    <revision>
      <id>3926532</id>
      <parentid>3919094</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:06:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14185" sha1="qfdbdapijlcg1yjwquzh6sushxm451u" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Hemokinski (C-C motivni) ligand 4''', znan i kao '''CCL4''', je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCL4'''.&lt;ref name=&quot;pmid1972563&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Irving SG, Zipfel PF, Balke J, McBride OW, Morton CC, Burd PR, Siebenlist U, Kelly K | title = Two inflammatory mediator cytokine genes are closely linked and variably amplified on chromosome 17q | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1990-06-11_18_11/page/3261 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3261–70 | date = juni 1990 | pmid = 1972563 | pmc = 330932 | doi = 10.1093/nar/18.11.3261 }}&lt;/ref&gt;

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  92  [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   10.212 [[dalton (jedinica)|Da]]&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P13236#sequences |title=UniProt, P13236 |access-date=27. 6. 2021}}&lt;/ref&gt;

'''Aminokiselinska sekvenca'''
:Simboli
{{refbegin}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
{{refend}}
{{refbegin|4}}
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MKLCVTVLSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMLVAAFCSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALSAPMGSDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTACCFSYTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKLPRNFVVD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YYETSSLCSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAVVFQTKRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQVCADPSES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WVQEYVYDLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

CCL4, poznat i kao [[makrofagni upalni protein]] – 1β (MIP-1β) je [[hemokin|CC-hemokin]] sa specifičnošću za [[CCR5]] receptore. To je [[hemoatraktant]] za [[ćelija ubica|prirodne ćelije ubice]], [[monocit]]e i niz drugih imunskih ćelija.&lt;ref name=&quot;pmid11702067&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bystry RS, Aluvihare V, Welch KA, Kallikourdis M, Betz AG | title = B cells and professional APCs recruit regulatory T cells via CCL4 | journal = Nature Immunology | volume = 2 | issue = 12 | pages = 1126–32 | date = decembar 2001 | pmid = 11702067 | doi = 10.1038/ni735 | s2cid = 7901253 }}&lt;/ref&gt;

CCL4 je glavni [[HIV]]-supresivni faktor koga proizvode CD8 + [[T-ćelije]].&lt;ref name=&quot;pmid8525373&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cocchi F, DeVico AL, Garzino-Demo A, Arya SK, Gallo RC, Lusso P | title = Identification of RANTES, MIP-1 alpha, and MIP-1 beta as the major HIV-suppressive factors produced by CD8+ T cells | journal = Science | volume = 270 | issue = 5243 | pages = 1811–5 | date = decembar 1995 | pmid = 8525373 | doi = 10.1126/science.270.5243.1811 | url = https://zenodo.org/record/1231052 | bibcode = 1995Sci...270.1811C | s2cid = 84062618 }}&lt;/ref&gt;

[[Perforin]] niskomemorijski CD8+ T-ćelije koje normalno sintetizira MIP-1-beta.&lt;ref name=&quot;pmid11470920&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kamin-Lewis R, Abdelwahab SF, Trang C, Baker A, DeVico AL, Gallo RC, Lewis GK | title = Perforin-low memory CD8+ cells are the predominant T cells in normal humans that synthesize the beta -chemokine macrophage inflammatory protein-1beta | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-07-31_98_16/page/9283 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 98 | issue = 16 | pages = 9283–8 | date = juli 2001 | pmid = 11470920 | pmc = 55412 | doi = 10.1073/pnas.161298998 | bibcode = 2001PNAS...98.9283K }}&lt;/ref&gt;

CCL4 proizvode: [[neutrofili]], [[monociti]], [[B-ćelije]], [[T-ćelije]], [[fibroblast]]i, [[endotel]]ne i [[epitel]]ne ćelije.&lt;ref name = &quot;Morrison_1974&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Morrison MD, Lundquist PG | title = Labyrinthine morphology and temperature in cryosurgery (guinea pig) | journal = Acta Oto-Laryngologica | volume = 77 | issue = 4 | pages = 261–73 | date = april 1974 | pmc = 4364832 | pmid = 25620312 | doi = 10.1111/acel.12294 }}&lt;/ref&gt;

Pokazalo se da je koncentracija ovog hemokina u obrnutoj vezi sa [[mikroRNK]]-125b. Koncentracija CCL4 u tijelu raste s godinama, što može uzrokovati hroničnu upalu i oštećenje jetre.&lt;ref name = &quot;Morrison_1974&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Morimoto T, Takagi H, Kondo T | title = Canine pancreatic allotransplantation with duodenum (pancreaticoduodenal transplantation) using cyclosporin A | journal = Nagoya Journal of Medical Science | volume = 47 | issue = 1–2 | pages = 57–66 | date = januar 1985 | pmid= 3887178}}&lt;/ref&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da CCL4 [[interakcija protein-protein|komunicira]] sa [[CCL3]].&lt;ref name=pmid11278300&gt;{{cite journal | vauthors = Guan E, Wang J, Norcross MA | title = Identification of human macrophage inflammatory proteins 1alpha and 1beta as a native secreted heterodimer | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-04-13_276_15/page/12404 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 15 | pages = 12404–9 | date = april 2001 | pmid = 11278300 | doi = 10.1074/jbc.M006327200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

CCL4 se veže za receptore povezane sa G-proteinima [[CCR5]] i [[CCR8]].&lt;ref name = &quot;Morrison_1974&quot; /&gt;

== Također pogledajte==
* [[Makrophagni upalni protein]]

== Reference ==
{{refspisak}}
{{clear}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Menten P, Wuyts A, Van Damme J | title = Macrophage inflammatory protein-1 | journal = Cytokine &amp; Growth Factor Reviews | volume = 13 | issue = 6 | pages = 455–81 | date = decembar 2002 | pmid = 12401480 | doi = 10.1016/S1359-6101(02)00045-X }}
* {{cite journal | vauthors = Muthumani K, Desai BM, Hwang DS, Choo AY, Laddy DJ, Thieu KP, Rao RG, Weiner DB | title = HIV-1 Vpr and anti-inflammatory activity | journal = DNA and Cell Biology | volume = 23 | issue = 4 | pages = 239–47 | date = april 2004 | pmid = 15142381 | doi = 10.1089/104454904773819824 }}
* {{cite journal | vauthors = Conti L, Fantuzzi L, Del Cornò M, Belardelli F, Gessani S | title = Immunomodulatory effects of the HIV-1 gp120 protein on antigen presenting cells: implications for AIDS pathogenesis | journal = Immunobiology | volume = 209 | issue = 1–2 | pages = 99–115 | year = 2005 | pmid = 15481145 | doi = 10.1016/j.imbio.2004.02.008 }}
* {{cite journal | vauthors = Joseph AM, Kumar M, Mitra D | title = Nef: &quot;necessary and enforcing factor&quot; in HIV infection | journal = Current HIV Research | volume = 3 | issue = 1 | pages = 87–94 | date = januar 2005 | pmid = 15638726 | doi = 10.2174/1570162052773013 }}
* {{cite journal | vauthors = Zhao RY, Elder RT | title = Viral infections and cell cycle G2/M regulation | journal = Cell Research | volume = 15 | issue = 3 | pages = 143–9 | date = mart 2005 | pmid = 15780175 | doi = 10.1038/sj.cr.7290279 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Zhao RY, Bukrinsky M, Elder RT | title = HIV-1 viral protein R (Vpr) &amp; host cellular responses | journal = The Indian Journal of Medical Research | volume = 121 | issue = 4 | pages = 270–86 | date = april 2005 | pmid = 15817944 }}
* {{cite journal | vauthors = Li L, Li HS, Pauza CD, Bukrinsky M, Zhao RY | title = Roles of HIV-1 auxiliary proteins in viral pathogenesis and host-pathogen interactions | journal = Cell Research | volume = 15 | issue = 11–12 | pages = 923–34 | year = 2006 | pmid = 16354571 | doi = 10.1038/sj.cr.7290370 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = King JE, Eugenin EA, Buckner CM, Berman JW | title = HIV tat and neurotoxicity | journal = Microbes and Infection | volume = 8 | issue = 5 | pages = 1347–57 | date = april 2006 | pmid = 16697675 | doi = 10.1016/j.micinf.2005.11.014 }}
* {{cite journal | vauthors = Napolitano M, Modi WS, Cevario SJ, Gnarra JR, Seuanez HN, Leonard WJ | title = The gene encoding the Act-2 cytokine. Genomic structure, HTLV-I/Tax responsiveness of 5' upstream sequences, and chromosomal localization | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1991-09-15_266_26/page/17530 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 266 | issue = 26 | pages = 17531–6 | date = septembar 1991 | pmid = 1894635 }}
* {{cite journal | vauthors = Irving SG, Zipfel PF, Balke J, McBride OW, Morton CC, Burd PR, Siebenlist U, Kelly K | title = Two inflammatory mediator cytokine genes are closely linked and variably amplified on chromosome 17q | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1990-06-11_18_11/page/3261 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 18 | issue = 11 | pages = 3261–70 | date = juni 1990 | pmid = 1972563 | pmc = 330932 | doi = 10.1093/nar/18.11.3261 }}
* {{cite journal | vauthors = Baixeras E, Roman-Roman S, Jitsukawa S, Genevee C, Mechiche S, Viegas-Pequignot E, Hercend T, Triebel F | title = Cloning and expression of a lymphocyte activation gene (LAG-1) | url = https://archive.org/details/sim_molecular-immunology_1990-11_27_11/page/1091 | journal = Molecular Immunology | volume = 27 | issue = 11 | pages = 1091–102 | date = novembar 1990 | pmid = 2247088 | doi = 10.1016/0161-5890(90)90097-J }}
* {{cite journal | vauthors = Lipes MA, Napolitano M, Jeang KT, Chang NT, Leonard WJ | title = Identification, cloning, and characterization of an immune activation gene | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1988-12_85_24/page/9704 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 85 | issue = 24 | pages = 9704–8 | date = decembar 1988 | pmid = 2462251 | pmc = 282843 | doi = 10.1073/pnas.85.24.9704 | bibcode = 1988PNAS...85.9704L }}
* {{cite journal | vauthors = Brown KD, Zurawski SM, Mosmann TR, Zurawski G | title = A family of small inducible proteins secreted by leukocytes are members of a new superfamily that includes leukocyte and fibroblast-derived inflammatory agents, growth factors, and indicators of various activation processes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1989-01-15_142_2/page/678 | journal = Journal of Immunology | volume = 142 | issue = 2 | pages = 679–87 | date = januar 1989 | pmid = 2521353 }}
* {{cite journal | vauthors = Zipfel PF, Balke J, Irving SG, Kelly K, Siebenlist U | title = Mitogenic activation of human T cells induces two closely related genes which share structural similarities with a new family of secreted factors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1989-03-01_142_5/page/1582 | journal = Journal of Immunology | volume = 142 | issue = 5 | pages = 1582–90 | date = mart 1989 | pmid = 2521882 }}
* {{cite journal | vauthors = Chang HC, Reinherz EL | title = Isolation and characterization of a cDNA encoding a putative cytokine which is induced by stimulation via the CD2 structure on human T lymphocytes | journal = European Journal of Immunology | volume = 19 | issue = 6 | pages = 1045–51 | date = juni 1989 | pmid = 2568930 | doi = 10.1002/eji.1830190614 }}
* {{cite journal | vauthors = Miller MD, Hata S, De Waal Malefyt R, Krangel MS | title = A novel polypeptide secreted by activated human T lymphocytes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1989-11-01_143_9/page/2906 | journal = Journal of Immunology | volume = 143 | issue = 9 | pages = 2907–16 | date = novembar 1989 | pmid = 2809212 }}
* {{cite journal | vauthors = Adams MD, Kerlavage AR, Fleischmann RD, Fuldner RA, Bult CJ, Lee NH, Kirkness EF, Weinstock KG, Gocayne JD, White O | title = Initial assessment of human gene diversity and expression patterns based upon 83 million nucleotides of cDNA sequence | journal = Nature | volume = 377 | issue = 6547 Suppl | pages = 3–174 | date = septembar 1995 | pmid = 7566098 | doi = &lt;!-- none available --&gt; | url = http://www.columbia.edu/itc/biology/pollack/w4065/client_edit/readings/nature377_3.pdf }}
* {{cite journal | vauthors = Post TW, Bozic CR, Rothenberg ME, Luster AD, Gerard N, Gerard C | title = Molecular characterization of two murine eosinophil beta chemokine receptors | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1995-12-01_155_11/page/n242 | journal = Journal of Immunology | volume = 155 | issue = 11 | pages = 5299–305 | date = decembar 1995 | pmid = 7594543 }}
* {{cite journal | vauthors = Combadiere C, Ahuja SK, Murphy PM | title = Cloning and functional expression of a human eosinophil CC chemokine receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-07-14_270_28/page/16491 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 28 | pages = 16491–4 | date = juli 1995 | pmid = 7622448 | doi = 10.1074/jbc.270.28.16491 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Paolini JF, Willard D, Consler T, Luther M, Krangel MS | title = The chemokines IL-8, monocyte chemoattractant protein-1, and I-309 are monomers at physiologically relevant concentrations | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1994-09-15_153_6/page/2704 | journal = Journal of Immunology | volume = 153 | issue = 6 | pages = 2704–17 | date = septembar 1994 | pmid = 8077676 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|CCL4}}

{{PDB Gallery|geneid=6351}}
{{Citokini}}
{{Modulatori hemokinskih receptora}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 17]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>qfdbdapijlcg1yjwquzh6sushxm451u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PDPR</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479668</id>
    <revision>
      <id>3926599</id>
      <parentid>3886101</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11254" sha1="6vyepv3ph3ve0y3ca8sd9286n14829o" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Regulacijska podjedinica piruvat-dehidrogenazne fosfataze'''  je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PDPR'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Pyruvate dehydrogenase phosphatase regulatory subunit | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/55066 }}&lt;/ref&gt;

== Struktura ==
Kompletna [[cDNK]] PDPR, koja sadrži 2885 [[bazni par|baznih parova]], ima [[otvoreni okvir čitanja]] od 2634 [[nukleotid]]a,  koji kodiraju navodnu predsekvencu od 31 [[aminokiselina|aminokiselinska]] ostatka i zreli protein od 847. Karakteristike nativnog PDPR uključuju sposobnost smanjenja osetljivosti katalitske podjedinice na [[Mg²g|Mg2 +]] i poništavanje ovog inhibitornog efekta poliaminom [[spermin]]om. Pretragom baza podataka o proteinima [[BLAST]] otkriveno je da je PDPr u daljnjoj vezi sa mitohondrijskim flavoproteinom [[dimetilglicin-dehidrogenaza]], koji funkcionira u razgradnji [[holin]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lawson JE, Park SH, Mattison AR, Yan J, Reed LJ | title = Cloning, expression, and properties of the regulatory subunit of bovine pyruvate dehydrogenase phosphatase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-12-12_272_50/page/31625 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 50 | pages = 31625–9 | date = decembar 1997 | pmid = 9395502 | doi = 10.1074/jbc.272.50.31625 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

;Aminokiselinska sekvenca

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  879  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   99.364 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8NCN5#sequences |title=UniProt, Q8NCN5 |access-date=8. 7. 2021 }}&lt;/ref&gt;.
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MMFYRLLSIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRQRASPGWQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NWSSARNSTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAEARSMALP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQAQVVICGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GITGTSVAYH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSKMGWKDIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLEQGRLAAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STRFCAGILS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TARHLTIEQK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MADYSNKLYY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLEQETGIQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYTRTGSIFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQTQDRLISL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRINAGLNVI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIPSEIISPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVAELHHLLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHDLVGAMHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEDAVVSSAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VALALASAAS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QNGVQIYDRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVLHVMVKKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVTGVETDKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIECQYFVNC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGQWAYELGL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SNEEPVSIPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HACEHFYLLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPLETPLQSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPTIVDADGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYIRNWQGGI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSGGFEKNPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PIFTEGKNQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIQNLQEDWD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HFEPLLSSLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRMPELETLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IMKLVNCPET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTPDMRCIMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESPAVQGYFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAGMNSAGLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGGGAGKYLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EWMVHGYPSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVWELDLKRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GALQSSRTFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHRVMEVMPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MYDLKVPRWD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FQTGRQLRTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLYDRLDAQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARWMEKHGFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPKYFVPPDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLLALEQSKT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FYKPDWFDIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESEVKCCKEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VCVIDMSSFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFEITSTGDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALEVLQYLFS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NDLDVPVGHI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHTGMLNEGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYENDCSIAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNKRSFFMIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTDQQVHCWA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WLKKHMPKDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLLLEDVTWK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTALNLIGPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVDVLSELSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APMTPDHFPS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LFCKEMSVGY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANGIRVMSMT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HTGEPGFMLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPIEYALHVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEVMSVGQKY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIRNAGYYAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSLRIEKFFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FWGQDINNLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPLECGRESR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKLEKGMDFI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRDALLQQKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGVYKRLTMF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILDDHDSDLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWPWWGEPIY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNGQYVGKTT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSAYSYSLER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVCLGFVHNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEDTGEEQVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TADFINRGEY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIDIAGYRFQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AKAKLYPVAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFTQKRRKDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MELSDLHGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

== Funkcija ==
Mitohondrijski [[kompleks piruvat-dehidrogenaze]] (PDC) katalizira oksidativnu dekarboksilaciju [[piruvat]]a, povezujući [[glikoliza|glikolizu]] sa [[ciklus trikarboksilne kiseline|ciklusom trikarbonske kiseline]] i [[sinteza masnih kiselina|sintezom masnih kiselina (FA)]]. Poznavanje mehanizama koji regulišu aktivnost PDC-a je važno, jer je inaktivacija PDC-a presudna za očuvanje [[glukoza|glukoze]] kada je ima malo, dok je potrebna dovoljna aktivnost PDC-a, kako bi se omogućila proizvodnja [[ATP]][]-a i FA iz glukoze. Mehanizmi koji kontroliraju PDC aktivnost sisara uključuju njegovu [[fosforilacija|fosforilaciju]] (inaktivaciju) enzimima porodicve [[piruvat-dehidrogenazne kinaze]] (PDKs 1-4) i njenu defosforilaciju (aktivaciju, reaktivaciju) fosfatazom [[piruvat dehidrogenaza]](PDP 1 i 2).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sugden MC, Holness MJ | title = Recent advances in mechanisms regulating glucose oxidation at the level of the pyruvate dehydrogenase complex by PDKs | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 284 | issue = 5 | pages = E855-62 | date = maj 2003 | pmid = 12676647 | doi = 10.1152/ajpendo.00526.2002 }}&lt;/ref&gt;

==Klinički značaj ==
Kako je PDPR uključen u regulaciju centralnog [[metabolički put|metaboličkog puta]], njegovo je učešće u [[patofiziologija|patofiziološkim]] osnovama bolesti vjerovatno, ali o tome do sada nije objavljeno istraživanje.&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Sugden MC, Holness MJ | title = Recent advances in mechanisms regulating glucose oxidation at the level of the pyruvate dehydrogenase complex by PDKs | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 284 | issue = 5 | pages = E855-62 | date = maj 2003 | pmid = 12676647 | doi = 10.1152/ajpendo.00526.2002 }}
* {{cite journal | vauthors = Chen X, Li X, Wang P, Liu Y, Zhang Z, Zhao G, Xu H, Zhu J, Qin X, Chen S, Hu L, Kong X | title = Novel association strategy with copy number variation for identifying new risk Loci of human diseases | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 8 | pages = e12185 | date = august 2010 | pmid = 20808825 | pmc = 2924882 | doi = 10.1371/journal.pone.0012185 | bibcode = 2010PLoSO...512185C }}
* {{cite journal | vauthors = Ohara O, Nagase T, Mitsui G, Kohga H, Kikuno R, Hiraoka S, Takahashi Y, Kitajima S, Saga Y, Koseki H | title = Characterization of size-fractionated cDNA libraries generated by the in vitro recombination-assisted method | journal = DNA Research | volume = 9 | issue = 2 | pages = 47–57 | date = april 2002 | pmid = 12056414 | doi = 10.1093/dnares/9.2.47 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Lawson JE, Park SH, Mattison AR, Yan J, Reed LJ | title = Cloning, expression, and properties of the regulatory subunit of bovine pyruvate dehydrogenase phosphatase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 50 | pages = 31625–9 | date = decembar 1997 | pmid = 9395502 | doi = 10.1074/jbc.272.50.31625 | doi-access = free }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 16]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>6vyepv3ph3ve0y3ca8sd9286n14829o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ITPKA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479849</id>
    <revision>
      <id>3926638</id>
      <parentid>3918611</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17563" sha1="gjbp4zfz01e2dvsdil25jrndavuxhsm" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Inozitol-trisfosfat 3-kinaza A''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ITPKA'''.&lt;ref name=&quot;pmid1330886&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Erneux C, Roeckel N, Takazawa K, Mailleux P, Vassart G, Mattei MG | title = Localization of the genes for human inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A (ITPKA) and B (ITPKB) to chromosome regions 15q14-q21 and 1q41-q43, respectively, by in situ hybridization | journal = Genomics | volume = 14 | issue = 2 | pages = 546–7 | date = oktobar 1992 | pmid = 1330886 | doi = 10.1016/S0888-7543(05)80265-4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2175886&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Takazawa K, Perret J, Dumont JE, Erneux C | title = Human brain inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase cDNA sequence | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1990-12-11_18_23/page/7141 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 18 | issue = 23 | pages = 7141 | date = decembar 1990 | pmid = 2175886 | pmc = 332787 | doi = 10.1093/nar/18.23.7141 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;name=&quot;entrez&quot;{{cite web | title = Entrez Gene: ITPKA inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=3706 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  461  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   51.009  [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P23677#sequences |title=UniProt, P23677 |access-date=15. 7. 2021}}&lt;/ref&gt;.

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MTLPGGPTGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARPGGARPCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGLERAPRRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGELRLLFEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCAAVAAAAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGEPRARGAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRGGQVPNGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRAPPAPVIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLTVTAEEPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPPTSPGPPE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RERDCLPAAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSHLQQPRRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STSSVSSTGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSLLEDSEDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLSDSESRSR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GNVQLEAGED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGQKNHWQKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTMVNLPVIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PFKKRYAWVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAGHTGSFKA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGTSGLILKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSEPERYCLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLMADALRGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPAFHGVVER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGESYLQLQD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLDGFDGPCV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDCKMGVRTY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEEELTKARE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPKLRKDMYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMLAVDPEAP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TEEEHAQRAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKPRYMQWRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GISSSTTLGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIEGIKKADG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCSTDFKTTR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SREQVLRVFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFVQGDEEVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRYLNRLQQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDTLEVSEFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRHEVIGSSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LFVHDHCHRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVWLIDFGKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPLPDGQILD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HRRPWEEGNR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDGYLLGLDN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LIGILASLAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;R&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

== Struktura ==
ITPKA je jedan od tri gena inozitol-trisfosfat 3-kinaze (ITP3K) kod ljudi. [[Inozitol-trisfosfat 3-kinaza|ITP3K]] proteini reguliraju [[metabolizam]] [[inozitol-fosfat]]a, [[fosforilacija|fosforilacijom]] drugog prenosnika [[inozitol 1,4,5-trisfosfat]]a,  dajući Ins (1,3 , 4,5) P&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;, što se ponekad skraćuje kao IP&lt;small&gt;4&lt;/small&gt;. Strukturno, ITPKA pripada porodici [[inozitol-polifosfat kinaza]] (IPK). Aktivnost inozitol 1,4,5-trisfosfat 3-kinaze odgovorna je za regulaciju nivoa velikog broja inozitol-polifosfata, koji su važni u ćelijskoj signalizaciji, ponajviše [[inozitol-trifosfat]], koji je jedini enzimska podloga. I mehanizmi fosforilacije kalcija/ [[kalmodulin]]a i proteina kontroliraju njegovu aktivnost. Takođe je supstrat za [[Protein-kinaza A|cikličnu protein-kinazu koja zavisi od AMP]], Ca2 + / protein-kinaza ovisna od kalcija kalmodulina i [[protein-kinaza C]] ''[[in vitro]]''. ITPKA i ITPKB su 68% identični u [[C-terminal]]noj regiji. Amino-terminalni region ITPKA veže filamentni [[aktin]]. Ovo svojstvo lokalizira ITPKA na [[dendrit]]sku kičmu u glavnim [[neuron]]ima.&lt;ref name=&quot;pmid8387863&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yamada M, Kakita A, Mizuguchi M, Rhee SG, Kim SU, Ikuta F | title = Specific expression of inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase in dendritic spines | url = https://archive.org/details/sim_brain-research_1993-03-26_606_2/page/334 | journal = Brain Research | volume = 606 | issue = 2 | pages = 335–40 | date = mart 1993 | pmid = 8387863 | doi = 10.1016/0006-8993(93)91004-C}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11468283&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schell MJ, Erneux C, Irvine RF | title = Inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A associates with F-actin and dendritic spines via its N terminus | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 40 | pages = 37537–46 | date = oktobar 2001 | pmid = 11468283 | doi = 10.1074/jbc.M104101200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22120525&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Windhorst S, Minge D, Bähring R, Hüser S, Schob C, Blechner C, Lin HY, Mayr GW, Kindler S | title = Inositol-1,4,5-trisphosphate 3-kinase A regulates dendritic morphology and shapes synaptic Ca2+ transients | journal = Cellular Signalling | volume = 24 | issue = 3 | pages = 750–7 | date = mart 2012 | pmid = 22120525 | doi = 10.1016/j.cellsig.2011.11.010 }}&lt;/ref&gt; ITPKA se fiziološki eksprimira u neuronima, ali ponekad i u ćelijama [[karcinom]]a i može doprinijeti procesima metastaziranja.&lt;ref name=&quot;pmid20022963&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Windhorst S, Fliegert R, Blechner C, Möllmann K, Hosseini Z, Günther T, Eiben M, Chang L, Lin HY, Fanick W, Schumacher U, Brandt B, Mayr GW | title = Inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase-A is a new cell motility-promoting protein that increases the metastatic potential of tumor cells by two functional activities | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 8 | pages = 5541–54 | date = februar 2010 | pmid = 20022963 | pmc = 2820782 | doi = 10.1074/jbc.M109.047050 }}&lt;/ref&gt;

== Fiziološka funkcija ==
ITPKA učestvuje u procesima [[učenje|učenja]] i [[pamćenje|pamćenja]] u neuronima.&lt;ref name=&quot;pmid27053114&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chung S, Kim IH, Lee D, Park K, Kim JY, Lee YK, Kim EJ, Lee HW, Choi JS, Son GH, Sun W, Shin KS, Kim H | title = The role of inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A in regulating emotional behavior and amygdala function | journal = Scientific Reports | volume = 6 | pages = 23757 | date = april 2016 | pmid = 27053114 | pmc = 4823716 | doi = 10.1038/srep23757 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29617377&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Choi B, Lee HW, Mo S, Kim JY, Kim HW, Rhyu IJ, Hong E, Lee YK, Choi JS, Kim CH, Kim H | title = Inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A overexpressed in mouse forebrain modulates synaptic transmission and mGluR-LTD of CA1 pyramidal neurons | journal = PLOS One | volume = 13 | issue = 4 | pages = e0193859 | year = 2018 | pmid = 29617377 | pmc = 5884490 | doi = 10.1371/journal.pone.0193859 }}&lt;/ref&gt;

== Uloge u ljudskim bolestima ==
Iako se ITPKA fiziološki eksprimira u neuronima i [[sjemenici]]ma, ponekad se izražava i u ćelijama karcinoma, a ekspresija čini karcinom agresivnijim.&lt;ref name=&quot;pmid20022963&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid28377279&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Windhorst S, Song K, Gazdar AF | title = Inositol-1,4,5-trisphosphate 3-kinase-A (ITPKA) is frequently over-expressed and functions as an oncogene in several tumor types | journal = Biochemical Pharmacology | volume = 137 | pages = 1–9 | date = august 2017 | pmid = 28377279 | pmc = 5555585 | doi = 10.1016/j.bcp.2017.03.023 }}&lt;/ref&gt;

== Odnos sa F-traktinom ==
[[F-traktin]] obuhvata [[pacov]]ske  ITPKA aminokiseline 9-52. Kasnije je utvrđeno da su aminokiseline 9-40 dovoljne za vezivanje nitastih [[aktin]]a.&lt;ref name=&quot;pmid19846664&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Johnson HW, Schell MJ | title = Neuronal IP3 3-kinase is an F-actin-bundling protein: role in dendritic targeting and regulation of spine morphology | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 20 | issue = 24 | pages = 5166–80 | date = decembar 2009 | pmid = 19846664 | pmc = 2793293 | doi = 10.1091/mbc.E09-01-0083 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22219382&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yi J, Wu XS, Crites T, Hammer JA | title = Actin retrograde flow and actomyosin II arc contraction drive receptor cluster dynamics at the immunological synapse in Jurkat T cells | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 23 | issue = 5 | pages = 834–52 | date = mart 2012 | pmid = 22219382 | pmc = 3290643 | doi = 10.1091/mbc.E11-08-0731 }}&lt;/ref&gt; Kada se stopi sa reporterom, kao što je [[zeleni fluorescentni protein]], koristan je za vizualizaciju dinamike aktina u živim ćelijama.&lt;ref name=&quot;pmid26317264&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Belin BJ, Goins LM, Mullins RD | title = Comparative analysis of tools for live cell imaging of actin network architecture | journal = Bioarchitecture | volume = 4 | issue = 6 | pages = 189–202 | year = 2014 | pmid = 26317264 | pmc = 4914014 | doi = 10.1080/19490992.2014.1047714 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid28082420&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Melak M, Plessner M, Grosse R | title = Actin visualization at a glance | journal = Journal of Cell Science | volume = 130 | issue = 3 | pages = 525–530 | date = februar 2017 | pmid = 28082420 | doi = 10.1242/jcs.189068 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Takazawa K, Perret J, Dumont JE, Erneux C | title = Molecular cloning and expression of a new putative inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase isoenzyme | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1991-09-15_278_3/page/883 | journal = The Biochemical Journal | volume = 278 | issue = Pt 3 | pages = 883–6 | date = septembar 1991 | pmid = 1654894 | pmc = 1151429 | doi = 10.1042/bj2780883}}
* {{cite journal | vauthors = Takazawa K, Erneux C | title = Identification of residues essential for catalysis and binding of calmodulin in rat brain inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1991-11-15_280_1/page/125 | journal = The Biochemical Journal | volume = 280 | issue = Pt 1 | pages = 125–9 | date = novembar 1991 | pmid = 1660262 | pmc = 1130609 | doi = 10.1042/bj2800125}}
* {{cite journal | vauthors = Takazawa K, Perret J, Dumont JE, Erneux C | title = Molecular cloning and expression of a human brain inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1991-01-31_174_2/page/529 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 174 | issue = 2 | pages = 529–35 | date = januar 1991 | pmid = 1847047 | doi = 10.1016/0006-291X(91)91449-M }}
* {{cite journal | vauthors = Lin AN, Barnes S, Wallace RW | title = Phosphorylation by protein kinase C inactivates an inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase purified from human platelets | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1990-08-16_170_3/page/1371 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 170 | issue = 3 | pages = 1371–6 | date = august 1990 | pmid = 2167676 | doi = 10.1016/0006-291X(90)90546-Y }}
* {{cite journal | vauthors = Takazawa K, Vandekerckhove J, Dumont JE, Erneux C | title = Cloning and expression in Escherichia coli of a rat brain cDNA encoding a Ca2+/calmodulin-sensitive inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase | url = https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1990-11-15_272_1/page/107 | journal = The Biochemical Journal | volume = 272 | issue = 1 | pages = 107–12 | date = novembar 1990 | pmid = 2176078 | pmc = 1149663 | doi = 10.1042/bj2720107}}
* {{cite journal | vauthors = Ryu SH, Lee SY, Lee KY, Rhee SG | title = Catalytic properties of inositol trisphosphate kinase: activation by Ca2+ and calmodulin | url = https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1987-11_1_5/page/388 | journal = FASEB Journal | volume = 1 | issue = 5 | pages = 388–93 | date = novembar 1987 | pmid = 2824270 | doi = 10.1096/fasebj.1.5.2824270}}
* {{cite journal | vauthors = Communi D, Vanweyenberg V, Erneux C | title = D-myo-inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A is activated by receptor activation through a calcium:calmodulin-dependent protein kinase II phosphorylation mechanism | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1997-04-15_16_8/page/1943 | journal = The EMBO Journal | volume = 16 | issue = 8 | pages = 1943–52 | date = april 1997 | pmid = 9155020 | pmc = 1169797 | doi = 10.1093/emboj/16.8.1943 }}
* {{cite journal | vauthors = Woodring PJ, Garrison JC | title = Expression, purification, and regulation of two isoforms of the inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-11-28_272_48/page/30447 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 48 | pages = 30447–54 | date = novembar 1997 | pmid = 9374536 | doi = 10.1074/jbc.272.48.30447 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Schell MJ, Erneux C, Irvine RF | title = Inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A associates with F-actin and dendritic spines via its N terminus | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 40 | pages = 37537–46 | date = oktobar 2001 | pmid = 11468283 | doi = 10.1074/jbc.M104101200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Mishra J, Bhalla US | title = Simulations of inositol phosphate metabolism and its interaction with InsP(3)-mediated calcium release | url = https://archive.org/details/sim_biophysical-journal_2002-09_83_3/page/1298 | journal = Biophysical Journal | volume = 83 | issue = 3 | pages = 1298–316 | date = septembar 2002 | pmid = 12202356 | pmc = 1302229 | doi = 10.1016/S0006-3495(02)73901-5 }}
* {{cite journal | vauthors = Dewaste V, Moreau C, De Smedt F, Bex F, De Smedt H, Wuytack F, Missiaen L, Erneux C | title = The three isoenzymes of human inositol-1,4,5-trisphosphate 3-kinase show specific intracellular localization but comparable Ca2+ responses on transfection in COS-7 cells | journal = The Biochemical Journal | volume = 374 | issue = Pt 1 | pages = 41–9 | date = august 2003 | pmid = 12747803 | pmc = 1223573 | doi = 10.1042/BJ20021963 }}
* {{cite journal | vauthors = González B, Schell MJ, Letcher AJ, Veprintsev DB, Irvine RF, Williams RL | title = Structure of a human inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase: substrate binding reveals why it is not a phosphoinositide 3-kinase | journal = Molecular Cell | volume = 15 | issue = 5 | pages = 689–701 | date = septembar 2004 | pmid = 15350214 | doi = 10.1016/j.molcel.2004.08.004 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kato H, Uzawa K, Onda T, Kato Y, Saito K, Nakashima D, Ogawara K, Bukawa H, Yokoe H, Tanzawa H | title = Down-regulation of 1D-myo-inositol 1,4,5-trisphosphate 3-kinase A protein expression in oral squamous cell carcinoma | journal = International Journal of Oncology | volume = 28 | issue = 4 | pages = 873–81 | date = april 2006 | pmid = 16525636 | doi = 10.3892/ijo.28.4.873 | doi-access = free }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 15]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>gjbp4zfz01e2dvsdil25jrndavuxhsm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Conjure One</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479937</id>
    <revision>
      <id>3926179</id>
      <parentid>3874246</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:00:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2680" sha1="dn4oq1v14rjpqvcyrv8va91fahi0zb6" xml:space="preserve">{{Infokutija muzičar
| veb-sajt             = {{URL|conjureone.com}}}
| pozadina             = 
| slika                = Conjure One Nocturnal Culture Night 10 2015 04.jpg
}}

{{Preuređivanje}}{{Standardi}}'''Conjure One''' je [[Kanada|kanadski]] [[Elektronska muzika|projekt elektronske muzike]], na čijem je čelu [[Rhys Fulber]],&lt;ref name=&quot;British Hit Singles &amp; Albums&quot;&gt;{{Cite book|last=Roberts|first=David|title=British Hit Singles &amp; Albums|publisher=Guinness World Records Limited|year=2006|isbn=1-904994-10-5|edition=19th|location=London|page=117}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/artist/12254-Conjure-One|title=Conjure One|website=Discogs|language=en|access-date=18. 7. 2021}}&lt;/ref&gt; poznatiji kao član [[Front Line Assembly]] i [[Delerium]]a.

Nakon nastupa s Front Line Assemblyom na festivalu [[Roskilde]] 1996. godine, Fulber je napustio bend da bi nastavio solo karijeru. Osnovao je studio u [[Amsterdam]]u; utjecaj tamošnjeg života i putovanja na istočni Mediteran dali su mu ideju o projektu etničke ambijentalne muzike. Ubrzo nakon toga najavljen je debitantski album, iako je Fulberov rad kao producenta i remiksera na kraju odgodio njegovo izdanje za septembar 2002.

Istoimeni album bio je spoj elektronskih karakteristika Fulberovog prethodnog djela - zasnovanih na [[Sintisajzer|klavijaturama]], s ritmičkim plesnim ritmovima - i utjecaja bliskoistočne muzike, koja je inspirisala ambijentalne melodije koje više podsjećaju na Delerium.

Određeni broj pjesama bio je više orijentiran na [[Pop-muzika|pop]] i u njima su gostovali vokalisti, prvenstveno [[Poe]] i [[Chemda]], a potonji su pjevali u potpunosti na [[Arapski jezik|arapskom jeziku]]. Također je predstavljena [[Sinéad O'Connor]].

Po povratku u Front Line Assembly i Delerium, 2005. Fulber je objavio drugi album pod nazivom ''Extraordinary Ways''. Ovaj album koristio je mnogo savremenije zvukove, uključujući davanje mnogo veće važnosti [[gitara]]ma i ritmovima sličnim trip hopu. Među vokalistima su bili [[Tiff Lacey]], Poe (pripisana kao &quot;Jane&quot;), Chemda, [[Joanna Stevens]] i sam Fulber (obrađujući pjesmu [[punk]] benda [[Buzzcocks]]).

[[Sandra Cretu]] je 2007. godine obradila &quot;Sleep&quot; kao bonus numeru na svom singlu &quot;The Way I Am&quot;.

2012. Fulber potpisuje za holandsku plesnu etiketu [[Armada Music]] i započinje rad na onome što je postalo album ''Holoscenic.''

== Diskografija ==
=== Albumi ===

* ''[[Conjure One (album)]]'' (Nettwerk, 2002) 
* ''[[Extraordinary Ways]]'' (Nettwerk, 2005)
* ''[[Exilarch]]'' (Nettwerk, 2010)
* ''[[Holoscenic]]'' (Armada Music, 2015)

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1997.]]</text>
      <sha1>dn4oq1v14rjpqvcyrv8va91fahi0zb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SENP8</title>
    <ns>0</ns>
    <id>479950</id>
    <revision>
      <id>3926587</id>
      <parentid>3886183</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:55:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8191" sha1="jbnn90wwmp7egnyw6goerf7oaw0qddr" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Mali EDRK-bogati faktor 8''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SERF8'''.&lt;ref name=&quot;pmid9731538&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Scharf JM, Endrizzi MG, Wetter A, Huang S, Thompson TG, Zerres K, Dietrich WF, Wirth B, Kunkel LM | title = Identification of a candidate modifying gene for spinal muscular atrophy by comparative genomics | journal = Nature Genetics | volume = 20 | issue = 1 | pages = 83–6 | date = septembar 1998 | pmid = 9731538 | doi = 10.1038/1753 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: SERF2 small EDRK-rich factor 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=10169}}&lt;/ref&gt;

Međunarodni konzorcij za radijacijsko hibridno mapiranje locirao je gen NEDP1 na [[hromosom 15|hromosomu 15]] (SGC33966).

NEDD8 je protein sličan [[ubikvitin]]u koji postaje konjugiran sa podjedinicom kulina nekoliko ubikvitinskih [[ligaza]]. Ova konjugacija, koja se naziva nedilacija, potrebna je za optimalnu aktivnost ubikvitin-ligaze. NEDD8-specifične denedilaze, poput NEDP1 ili DEN1, potrebne su za obradu NEDD8 propeptida na [[C-terminal]]nom motivu diglicina i uklanjanje NEDD8 iz kulina (Gan-Erdene et al., 2003).

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  212  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   24.107 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96LD8#sequences |title=UniProt, Q96LD8 |access-date=18. 7. 2021}}&lt;/ref&gt;.

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MDPVVLSYMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLLRQSDVSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDPPSWLNDH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIGFAFEYFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSQFHDCSDH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VSFISPEVTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIKCTSNPAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IAMFLEPLDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PNKRVVFLAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDNSNQAAGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;THWSLLVYLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKNSFFHYDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSRSNSVHAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVAEKLEAFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRKGDKLAFV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEKAPAQQNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDCGMYVICN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEALCQNFFR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQTESLLQLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPAYITKKRG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EWKDLITTLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

==Kloniranje i ekspresija==
Pretragom baze podataka za sekvence slične kvascu Ulp1, nakon čega slijedi [[PCR]] biblioteke [[cDNK]]  [[bubreg]]a, Mendoza et al. (2003) klonirali su NEDP1. Izvedeni protein od 212 [[aminokiselina]] sadrži [[cistein]]ski domen proteaze uz bok kratkim produženjima  [[N-kraj|N–]]  i [[C-kraj]]a. PCR analiza pokazala je široku ekspresiju NEDP1, sa najvećom ekspresijom u [[bubrezi]]ma i [[gušterača|gušterači]].

Wu et al. (2003) prečistili su DEN1 iz [[HeLa]] ćelija, na osnovu njegove sposobnosti da dededilira CUL1 supstrat. Tragajući za sekvencama sličnim tipskom DEN1 fragmentu, praćenom PCR bibliotekom cDNK [[fetus]]nog mozga, klonirali su DEN1. [[Western blot]] analiza otkrila je pročišćeni protein pri prividnoj molekulskoj masi od 24 kD.

==Funkcija gena==
Mendoza et al (2003) potvrdili su da je rekombinantni NEDP1 eksprimiran u [[bakterija]]ma obrađivao proteinski prekursor NEDD8, nakon druge [[glija|glije]] u motivu di[[glicin]]a, ali nije obrađivao [[protein SUMO]]1  ili [[ubikvitin]]. NEDP1 nije pokazao nikakvu aktivnost protiv SUMO1 pune dužine, SUMO2 ili SUMO3. Studije inhibicije i [[mutageneza|mutageneze]] pokazale su da je NEDP1 [[cistein]]-[[proteaza]]. NEDP1 je dekonjugirao NEDD8 iz CUL2 ''[[in vitro]]'' i iz modificiranog CUL4A ''[[in vivo]]''.&lt;ref&gt;Mendoza, H. M., Shen, L., Botting, C., Lewis, A., Chen, J., Ink, B., Hay, R. T. NEDP1, a highly conserved cysteine protease that deNEDDylates cullins. J. Biol. Chem. 278: 25637-25643, 2003. [PubMed: 12730221&lt;/ref&gt;
Wu et al. (2003) utvrdili su da je rekombinantni DEN1 vezao NEDD8 u ''in vitro'' padajućem testu, ali je pokazao mnogo niže vezivanje za SUMO1 i [[ubikvitin]]. Pokazali su da je DEN1 obrađivao prekursorske proteine NEDD8 u zreli protein i da je DEN1 dekonjugirao hipernedilirani CUL1.&lt;ref&gt;Wu, K., Yamoah, K., Dolios, G., Gan-Erdene, T., Tan, P., Chen, A., Lee, C., Wei, N., Wilkinson, K. D., Wang, R., Pan, Z.-Q. DEN1 is a dual function protease capable of processing the C terminus of Nedd8 and deconjugating hyper-neddylated CUL1. J. Biol. Chem. 278: 28882-28891, 2003. PubMed: 12759363&lt;/ref&gt;
Gan-Erdene et al. (2003) otkrili su da je DEN1 [[kataliza|katalizirao]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[supstrat (biohemija)|supstrata]] NEDD8 mnogo većom brzinom od supstrata ubikvitina. Nije katalizirao hidrolizu supstrata SUMO1.&lt;ref&gt;Gan-Erdene, T., Nagamalleswari, K., Yin, L., Wu, K., Pan, Z.-Q., Wilkinson, K. D. Identification and characterization of DEN1, a deneddylase of the ULP family. J. Biol. Chem. 278: 28892-28900, 2003. [[PubMed]]: 12759362&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB | title = Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery | journal = Genome Research | volume = 6 | issue = 9 | pages = 791–806 | date = septembar 1996 | pmid = 8889548 | doi = 10.1101/gr.6.9.791 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Faber PW, Barnes GT, Srinidhi J, Chen J, Gusella JF, MacDonald ME | title = Huntingtin interacts with a family of WW domain proteins | journal = Human Molecular Genetics | volume = 7 | issue = 9 | pages = 1463–74 | date = septembar 1998 | pmid = 9700202 | doi = 10.1093/hmg/7.9.1463 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Zhang QH, Ye M, Wu XY, Ren SX, Zhao M, Zhao CJ, Fu G, Shen Y, Fan HY, Lu G, Zhong M, Xu XR, Han ZG, Zhang JW, Tao J, Huang QH, Zhou J, Hu GX, Gu J, Chen SJ, Chen Z | title = Cloning and functional analysis of cDNAs with open reading frames for 300 previously undefined genes expressed in CD34+ hematopoietic stem/progenitor cells | url = https://archive.org/details/genome-research_2000-10_10_10/page/1546 | journal = Genome Research | volume = 10 | issue = 10 | pages = 1546–60 | date = oktobar 2000 | pmid = 11042152 | pmc = 310934 | doi = 10.1101/gr.140200 }}
* {{cite journal | vauthors = Kim SC, Sprung R, Chen Y, Xu Y, Ball H, Pei J, Cheng T, Kho Y, Xiao H, Xiao L, Grishin NV, White M, Yang XJ, Zhao Y | title = Substrate and functional diversity of lysine acetylation revealed by a proteomics survey | journal = Molecular Cell | volume = 23 | issue = 4 | pages = 607–18 | date = august 2006 | pmid = 16916647 | doi = 10.1016/j.molcel.2006.06.026 | doi-access = free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{UCSC genome browser|SERF2}}
* {{UCSC gen details|SERF2}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 15]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>jbnn90wwmp7egnyw6goerf7oaw0qddr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GARNL1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480110</id>
    <revision>
      <id>3926522</id>
      <parentid>3886234</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:48:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27169" sha1="0kne0v4j0aqebexgufv4i9vt0jl1bzf" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Rap/Ran-GAP domenoliki 1 proteinski aktiator [[GTPaza]]''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RALGAPA1'''.&lt;ref name=&quot;pmid19520869&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Shirakawa R, Fukai S, Kawato M, Higashi T, Kondo H, Ikeda T, Nakayama E, Okawa K, Nureki O, Kimura T, Kita T, Horiuchi H | title = Tuberous Sclerosis Tumor Suppressor Complex-like Complexes Act as GTPase-activating Proteins for Ral GTPases |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2009-08-07_284_32/page/21580 | journal = J Biol Chem | volume = 284 | issue = 32 | pages = 21580–8 |date=Aug 2009 | pmid = 19520869 | pmc = 2755882 | doi = 10.1074/jbc.M109.012112 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: GARNL1 GTPase activating Rap/RanGAP domain-like 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=253959| access-date = }}&lt;/ref&gt;

Hibridnom radijacijskom analizom, Nagase et al. (1998) locirali su gen GARNL1 na [[hromosom 14|hromosomu 14]]. Schwarzbraun et al. (2004) mapirali  su gen GARNL1 na [[hromosom]]skoj poziciji [[hromosom 14|14q13.2]],  pomoću [[FISH|fluorescentne hibridizacije ''in situ'']] i identificirali su prerađeni [[pseudogen]] na [[hromosom 9|hromosomu 9q31.1]]. Mapirali su mišji gen Garnl1 na [[hromosom]]u 12.&lt;ref&gt;Nagase, T., Ishikawa, K., Suyama, M., Kikuno, R., Miyajima, N., Tanaka, A., Kotani, H., Nomura, N., Ohara, O. Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XI. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro. DNA Res. 5: 277-286, 1998. [[PubMed]]: 9872452&lt;/ref&gt;
Gen RALGAPA1 kodira katalitsku podjedinicu proteinskog kompleksa koji aktivira GAP GTPaze (GAP) za dva visoko srodna mala RAS-slična (RAL) proteina, RALA  i RALB. Kompleks stoga ima ulogu u regulaciji nizvodne unutarćelijske signalizacije. Kompleks RALGAP je heterodimer katalitske podjedinice, bilo RALGAPA1 ili RALGAPA2 i podjedinice skele, RALGAPB (sažetak Wagner et al., 2020).

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 2.036  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   229.832 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q6GYQ0#sequences |title=UniProt, Q6GYQ0 |access-date=25. 7. 2021}}&lt;/ref&gt;

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MFSKKPHGDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKSTQKVLDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKDALTRLKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRIVIENAES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDLKQFFDQH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSHIYYVFFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFVTIEASLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKGHKSQREE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDAILFIFEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILQLLPERIH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QRWQFHSIGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILKKLLHTGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLKIRREGVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFLLWLQALQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NNCSKEQLWM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSCLIPGFSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQSEHGPRTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DNLINPPLNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QETQVTIEEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPLVPPQSGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KGQEDLTSYF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEALLKYIVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVKSLEWKNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENQERGFSFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSHFKKYYLP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YIFPNICKEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLYHPILDIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMRPKPHYVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKKDAETNEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYCTKEPFIK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ARVIVIRWLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFWLEPKPHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPHIPGMEGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLPKNIQRAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASLVSREESK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NDNADKTDRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEPEQSHSNT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STLTEREPSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSLCSIDEEH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTDIEIVRRV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSSKRSNVNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTEIFRQAFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPICEAAAMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVVKVYQEWI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQEEKPLFMQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EPEEIVITSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLPCIENVTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HDISMEEGEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REEENGTNTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DHVRNSSWAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NGSYQGALHN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASEEATEQNI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAGTQAVLQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIINSSNIFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEPANEIKNL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDEHTDMCKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILNIYRYMVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVSMDKKTWE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMLLVLLRVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESVLKMPSQA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FLQFQGKKNM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLAGRLAGPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQTLIVAWIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANLNVYISRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWDDLLSVLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLTYWEELAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EWSLTMETLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVLARNLYSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLSDLPLDKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEQKQKKHKG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KGVGHEFQKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVDKSFSRGW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRDQPGQAPM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQRSATTTGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGTEKARSIV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RQKTVDIDDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QILPRSTRVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HFSQSEETGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVFGALNEEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLPRSSSTSD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ILEPFTVERA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVNKEDMSQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPPLNSDIGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSANVPDLMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFIAERLRSG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NASTMTRRGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPGSLEIPKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPDILNKQNQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MRPIDDPGVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEWTSPASAG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSDLISSDSH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDSFSAFQYD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRKFDNFGFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDTGVTSSAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDSGSGHHQS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEEQEVASLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLHIDSETSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNQQAFSAEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATITGSESAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVHSPLGSRS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QTPSPSTLNI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DHMEQKDLQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEKLHHSVLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPDDLEISEF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSECCSVMAG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GTLTGWHADV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATVMWRRMLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILGDVNSIMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEIHAQVFDY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCELWQNLAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IRDNLGISTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLTSPSPPVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPPLRILTPW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFKATMLTDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YKQGKLHAYK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LICNTMKRRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVSPNRDFLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HFYNIMHCGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHIDQDIVNT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIKHCSPQFF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLGLPGATML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMDFIVAAGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VASSAFLNAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVEAQVLLGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVCFPNLYCE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPSLHPNIPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAVSQFTDVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELIIKTVLSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARDEPSGPAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CVALCSLGIW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ICEELVHESH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPQIKEALNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICVSLKFTNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVAHVACNML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HMLVHYVPRL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QIYQPDSPLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIQILIATIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLLPSTEASS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YEMDKRLVVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLCLLDWIM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALPLKTLLQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FHATGAESDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEKSVLNCIY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVLHGCVYGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QCFSNPRYFP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSLSDLASVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDPFMHLESL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEPEPLHSPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SERSSKLQPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEVKTQMQHG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LISIAARTVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;THLVNHLGHY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PMSGGPAMLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQVCENHDNH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSESTELSPE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LFESPNIQFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLNNTTLVSC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQIRSEENMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGGLSAGLAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANSNVRIIVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DLSGKYSWDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AILYGPPPVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLSEPTSFML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLSHQEKPEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPTSNECLED&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ITVKDGLSLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FKRFRETVPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WDTIRDEEDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDELLQYLGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSPECLQRTG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ISLNIPAPQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VCISEKQEND&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VINAILKQHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKEFVEKHF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDLNMKAVEQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DEPIPQKPQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFYYCRLLLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILGMNSWDKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSFHLLKKNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLLRELRNLD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SRQCRETHKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVFYVAEGQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKHSILTNTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSQAYEDFVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLGWEVNLTN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HCGFMGGLQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKSTGLTTPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FATSTVEVIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVSTRMPSDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDSLTKKLRH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGNDEVHIVW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEHTRDYRRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIPTEFGDVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVIYPMKNHM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSIQIMKKPE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VPFFGPLFDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIVNGKVLPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MVRATAINAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RALKSLIPLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QNFYEERARY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQTIVQHHLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTTFEDFAAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFSPAPYHHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSDADH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

== Kloniranje i ekspresija==
Sekvenciranjem klonova dobiJenih iz biblioteke frakcionirane moždane [[cDNK]], Nagase et al. (1998) klonirali su GARNL1, koji su nazvali KIAA0884. UTR sa  3' GARNL1 transkripta sadrži nekoliko Alu sekvenci i druge ponavljajuće elemente. Izvedeni protein dijeli 93,5% identiteta sa Tulip1 pacova preko 230 aminokiselina. [[RT-PCR]] [[ELISA]] analiza otkrila je varijabilnu ekspresiju GARNL1 u gotovo svim testiranim tkivima i specifičnim regijama mozga. Ekspresija GARNL1 bila je najviša u [[talamus]]u, a u [[slezena|slezeni]] je pronađeno malo ili nimalo ekspresije.

Koristeći osnovni domen heliks-petlja-heliks (HLH) miša E12 (TCF3) kao sondu na 2-hibridnom skriningu kvasca i embrionskee biblioteke [[cDNK]] miša s danom 11,5, Heng i Tan (2002) klonirali su Garnl1, koji su označili sa  Gripe. Izvedeni protein sadrži navodni [[leucinski zatvarač]] i [[C-terminal]]ni Rap/Ran-GAP domen. Nivoi Gripe i E12 [[iRNK]] bili su visoki tokom [[embriogeneza|embriogeneze]], ali samo su nivoi IRNK Gripe ostali visoki u mozgu odraslih, posebno u [[neuron]]ima [[moždana kora|korteksa]] i [[hipokampus]]a.

Schwarzbraun et al. (2004) identificirali su gen GARNL1, koji su nazvali TULIP1, u blizini mikrodeletiranog područja hromosomske regije 14q, povezanog s nervnim abnormalnostima. [[RT-PCR]]-om biblioteke cDNK ljudskogog [[fetus]]nog mozga, praćene RACE-om sa 5', dobili su cDNK pune dužine. Izvedeni protein sadrži 2.036 aminokiselina. Također su identifikovali prerađenu varijantu kojoj nedostaje egzon 40 koji kodira izvedeni 2.083-aminokiselinski protein s alternativnim [[C-kraj]]em. Oba proteina sadrže [[N-terminal]]nu [[upredena zavojnica|zavojnicu]], zatim središnji motiv [[leucinski zatvarač|leucinskog zatvarača]], dva transmembranska područja, [[upredena zavojnica|upredenu zavojnicu]] i [[C-terminal]]ni Rap-GAP domen. [[Northern blot]] analizom otkriven je transkript od 8,0 kb u nekoliko regija mozga, s najvećom ekspresijom u [[mali mozak|malom mozgu]]. Semikvantitativni [[PCR]] otkrio je GARNL1 u svim testiranim tkivima, s najjačom ekspresijom u [[jetra|jetri]] i najslabijim u [[pluća|plućima]]. Korištenjem panela specifičnog za mozak, najjača ekspresija otkrivena je u ''substantia nigra'', sa slabijom ekspresijom u frontalnom režnju, malom mozgu, [[hipokampus]]u, kaudatnoo jezgu i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]]. Nije otkrivena ekspresija u drugim ispitanim regijama mozga.  Također kloniraali su mišji Garnl1. Poput ljudskog gena, mišji Garnl1 ima varijantu prerade kojoj nedostaje egzon 40, ali također ima i alternativni mikroegzon (egzon 40-prim) sa složenim obrascem [[prerada RNK|prerade]]. Transkript koji sadrži egzon 40 kodira izvedeni protein od 2035 aminokiselina koji dijeli 94,9% identiteta s odgovarajućim ljudskim proteinom.

== Funkcija gena==
Analizom delecije, Heng i Tan (2002) utvrdili su da se mišji Gripe veže za HLH regiju E12. Kotransfekcija Gripe i E12 rezultirala je jedarnom akumulacijom oba proteina, dok je sama ekspresija Gripe rezultirala difuznijim bojenjem. Ćelije embriokarcinoma miša povećale su Gripeovu ekspresiju, nakon indukcije [[neuron]]ske diferencijacije.&lt;ref&gt;Heng, J. I. T., Tan, S.-S. Cloning and characterization of GRIPE, a novel interacting partner of the transcription factor E12 in developing mouse forebrain. J. Biol. Chem. 277: 43152-43159, 2002. [[PubMed]]: 12200424&lt;/ref&gt;

==Struktura gena==
Schwarzbraun et al (2004) utvrdili su da gen GARNL1 sadrži 41 [[egzon]] i da se proteže oko 271 kb. Postoji CpG ostrvo u i oko egzona 1, a postoji niz mjesta za vezivanje [[faktor transkripcije|faktora transkripcije]], neposredno uzvodno od egzona 1. Gen Garnl1 miša pokazuje istu organizaciju i obuhvata oko 220 kb.&lt;ref&gt;Schwarzbraun, T., Vincent, J. B., Schumacher, A., Geschwind, D. H., Oliveira, J., Windpassinger, C., Ofner, L., Ledinegg, M. K., Kroisel, P. M., Wagner, K., Petek, E. Cloning, genomic structure, and expression profiles of TULIP1 (GARNL1), a brain-expressed candidate gene for 14q13-linked neurological phenotypes, and its murine homologue. Genomics 84: 577-586, 2004. [[PubMed]]: 15498464&lt;/ref&gt;

==Molekulska genetika==
U četiri nepovezanih pacijenata s poremećajem neurorazvoja s hipotonijom, neonatusnom respiratornom insuficijencijom i termodisregulacijom (NEDHRI), Wagner et al. (2020) su identificirali [[homozigot]]ne ili složene [[heterozigot]]ne mutacije u genu RALGAPA1.&lt;ref&gt;Wagner, M., Skorobogatko, Y., Pode-Shakked, B., Powell, C. M., Alhaddad, B., Seibt A., Barel, O., Heimer, G., Hoffmann, C., Demmer, L. A., Perilla-Young, Y., Remke, M., and 13 others. Bi-allelic variants in RALGAPA1 cause profound neurodevelopmental disability, muscular hypotonia, infantile spasms, and feeding abnormalities. Am. J. Hum. Genet. 106: 246-255, 2020. PubMed: 32004447&lt;/ref&gt;
 
[[Mutacije]], koje su pronađene sekvenciranjem [[egzom]]a i potvrđene Sanger sekvenciranjem, diferencirale su se od poremećaja u porodicama. Nijedna nije bila u bazi podataka gnomAD. Tri pacijenta su nosila homozigotne [[nonsens mutacija|nonsens]] ili mutacije pomjranja okvira, dok je jedna bila heterozigotna prerada zbog misens i nonsens varijante. [[Fibroblast]]i izvedeni od dva pacijenta imali su gotovo nikakve nivoe proteina RALGAPA1, što je u skladu s efektom gubitka funkcije. Pacijentni fibroblasti pokazali su povećanu aktivnost RALA, u odnosu na kontrolu, što sugerira da je nedostatak RALGAPA1 prouzrokovao konstitutivnu aktivaciju RALA. Također je smanjena ekspresija RALGAPB, proteina skele, što ukazuje na disfunkciju kompleksa RALGAP. Ova otkrića ukazuju da poremećaj regulacije signalnog puta RALA može rezultirati abnormalnim razvojem [[neuron]]a i [[mozak|mozga]].

==Životinjski model==
Shimojima et al. (2009) pronašli su [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] tulip1 u glavi [[zebrica]] tokom razvoja. Morfolino srušenje tulipa1 rezultiralo je hipomorfnom glavom i usporenim razvojem mozga u odnosu na [[divlji tip]].&lt;ref&gt;Shimojima, K., Komoike, Y., Tohyama, J., Takahashi, S., Paez, M. T., Nakagawa, E., Goto, Y., Ohno, K., Ohtsu, M., Oguni, H., Osawa, M., Higashinakagawa, T., Yamamoto, T. TULIP1 (RALGAPA1) haploinsufficiency with brain development delay. Genomics 94: 414-422, 2009. PubMed: 19733229&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Nagase T |title=Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro |journal=DNA Res. |volume=5 |issue= 6 |pages= 355–64 |year= 1999 |pmid= 10048485 |doi=10.1093/dnares/5.6.355  |name-list-style=vanc| author2=Ishikawa K  | author3=Suyama M  | display-authors=3  | last4=Kikuno  | first4=R  | last5=Hirosawa  | first5=M  | last6=Miyajima  | first6=N  | last7=Tanaka  | first7=A  | last8=Kotani  | first8=H  | last9=Nomura  | first9=N  | doi-access=free  }}
*{{cite journal  |vauthors=Heng JI, Tan SS |title=Cloning and characterization of GRIPE, a novel interacting partner of the transcription factor E12 in developing mouse forebrain |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue= 45 |pages= 43152–9 |year= 2003 |pmid= 12200424 |doi= 10.1074/jbc.M204858200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD }}
*{{cite journal  | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285  |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Otsuki  | first4=Tetsuji  | last5=Sugiyama  | first5=Tomoyasu  | last6=Irie  | first6=Ryotaro  | last7=Wakamatsu  | first7=Ai  | last8=Hayashi  | first8=Koji  | last9=Sato  | first9=Hiroyuki | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Swaminathan S |title=RanGAP1*SUMO1 is phosphorylated at the onset of mitosis and remains associated with RanBP2 upon NPC disassembly | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2004-03-29_164_7/page/n22 |journal=J. Cell Biol. |volume=164 |issue= 7 |pages= 965–71 |year= 2004 |pmid= 15037602 |doi= 10.1083/jcb.200309126  | pmc=2172064  |name-list-style=vanc| author2=Kiendl F  | author3=Körner R  | display-authors=3  | last4=Lupetti  | first4=R  | last5=Hengst  | first5=L  | last6=Melchior  | first6=F }}
*{{cite journal  | author=Fortna A |title=Lineage-Specific Gene Duplication and Loss in Human and Great Ape Evolution |journal=PLoS Biol. |volume=2 |issue= 7 |pages= E207 |year= 2006 |pmid= 15252450 |doi= 10.1371/journal.pbio.0020207  | pmc=449870  |name-list-style=vanc| author2=Kim Y  | author3=MacLaren E  | display-authors=3  | last4=Marshall  | first4=Kriste  | last5=Hahn  | first5=Gretchen  | last6=Meltesen  | first6=Lynne  | last7=Brenton  | first7=Matthew  | last8=Hink  | first8=Raquel  | last9=Burgers  | first9=Sonya }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
*{{cite journal  | author=Schwarzbraun T |title=Cloning, genomic structure, and expression profiles of TULIP1 (GARNL1), a brain-expressed candidate gene for 14q13-linked neurological phenotypes, and its murine homologue |journal=Genomics |volume=84 |issue= 3 |pages= 577–86 |year= 2005 |pmid= 15498464 |doi= 10.1016/j.ygeno.2004.04.013  |name-list-style=vanc| author2=Vincent JB  | author3=Schumacher A  | display-authors=3  | last4=Geschwind  | first4=Daniel H.  | last5=Oliveira  | first5=Joao  | last6=Windpassinger  | first6=Christian  | last7=Ofner  | first7=Lisa  | last8=Ledinegg  | first8=Michael K.  | last9=Kroisel  | first9=Peter M. }}
*{{cite journal  | author=Schmid EM |title=Role of the AP2 β-Appendage Hub in Recruiting Partners for Clathrin-Coated Vesicle Assembly |journal=PLoS Biol. |volume=4 |issue= 9 |pages= e262 |year= 2007 |pmid= 16903783 |doi= 10.1371/journal.pbio.0040262  | pmc=1540706  |name-list-style=vanc| author2=Ford MG  | author3=Burtey A  | display-authors=3  | last4=Praefcke  | first4=Gerrit J. K.  | last5=Peak-Chew  | first5=Sew-Yeu  | last6=Mills  | first6=Ian G.  | last7=Benmerah  | first7=Alexandre  | last8=McMahon  | first8=Harvey T. }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 14]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>0kne0v4j0aqebexgufv4i9vt0jl1bzf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CCDC70</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480295</id>
    <revision>
      <id>3926651</id>
      <parentid>3907694</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:11:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6696" sha1="812yt5igp97nvhvk36js8js13csa9zv" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
''' Protein 70  sa [[upredena zavojnica|upredenom zavojnicom]]''' je [[protein]]  koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCDC70'''. Gen nalazi se na dugom (q) kraku [[hromosom 13|hromosoma 13, pozicija 13q14.3]], od  51,861,969 bp – 51,866,232 [[bazni par|baznog para]] (bp)&lt;ref name=&quot;pmid11230166&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, Gassenhuber J, Glassl S, Ansorge W, Bocher M, Blocker H, Bauersachs S, Blum H, Lauber J, Dusterhoft A, Beyer A, Kohrer K, Strack N, Mewes HW, Ottenwalder B, Obermaier B, Tampe J, Heubner D, Wambutt R, Korn B, Klein M, Poustka A | title = Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | url = https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 | journal = Genome Res | volume = 11 | issue = 3 | pages = 422–35 |date=Mar 2001 | pmid = 11230166 | pmc = 311072 | doi = 10.1101/gr.GR1547R }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CCDC70 coiled-coil domain containing 70| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=83446| access-date = }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je   233 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   287.67 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q6NSX1#sequences |title=UniProt, Q6NSX1 |access-date=11. 9. 2017}}&lt;/ref&gt;

:Simboli
{{refbegin}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
{{refend}}
{{refbegin|4}}
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MATPPFRLIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMFSFKVSRW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MGLACFRSLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASSPSIRQKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMHKLQEEKA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FREEMKIFRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIEDFREEMW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFRGKIHAFR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQILGFWEEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPFWEEEKTF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WKEEKSFWEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKSFREEEKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FWKKYRTFWK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDKAFWKEDN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALWERDRNLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QEDKALWEEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KALWVEERAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEGEKALWED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTSLWEEENA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWEEERAFWM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ENNGHIAGEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLEDGPHNAN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGQRLLAFSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Suzuki Y, Yamashita R, Shirota M |title=Sequence comparison of human and mouse genes reveals a homologous block structure in the promoter regions. |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 9 |pages= 1711–8 |year= 2004 |pmid= 15342556 |doi= 10.1101/gr.2435604  | pmc=515316 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Dunham A, Matthews LH, Burton J |title=The DNA sequence and analysis of human chromosome 13. | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-04-01_428_6982/page/522 |journal=Nature |volume=428 |issue= 6982 |pages= 522–8 |year= 2004 |pmid= 15057823 |doi= 10.1038/nature02379  | pmc=2665288 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing. |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058  | pmc=1083732 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library. | url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8  }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|CCDC70}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 13]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>812yt5igp97nvhvk36js8js13csa9zv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MIPEP</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480418</id>
    <revision>
      <id>3926520</id>
      <parentid>3887936</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:45:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12317" sha1="2i59ur6cbejueyvl2txcrc1lmstws23" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Mitohondrijska intermedijarna peptidaza''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MIPEP'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MIPEP mitochondrial intermediate peptidase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=4285| access-date = }}&lt;/ref&gt;

Ovaj protein je kritična komponenta mehanizma za import ljudskih mitohondrijskih proteina uključenih u proces sazrijevanja jedarno kodiranih mitohondrijskih proteina, s mitohondrijskim translokacijskim [[peptid]]ima, posebno onih proteina povezanih s OXPHOS-om.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chew A, Buck EA, Peretz S, Sirugo G, Rinaldo P, Isaya G | title = Cloning, expression, and chromosomal assignment of the human mitochondrial intermediate peptidase gene (MIPEP) | journal = Genomics | volume = 40 | issue = 3 | pages = 493–6 | date = Mar 1997 | pmid = 9073519 | doi = 10.1006/geno.1996.4586 }}&lt;/ref&gt;

== Struktura==

===Aminokiselinska sekvenca===

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  713  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   80.641 [[dalton (jedinica)|Da]]&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q99797#sequences |title=UniProt, Q99797 |access-date=11. 9. 2017}}&lt;/ref&gt;

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MLCVGRLGGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GARAAALPPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAGRGSLEAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRARRVSTSW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPVGAAFNVK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PQGSRLDLFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERRGLFGVPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSAPEGFHIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEKALRKTEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVDRACSTPP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GPQTVLIFDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSDSLCRVAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LADFVKIAHP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPAFREAAEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ACRSIGTMVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KLNTNVDLYQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLQKLLADKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVDSLDPETR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVAELFMFDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EISGIHLDKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KRKRAVDLNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KILDLSSTFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MGTNFPNKIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHLLPEHIRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFTSAGDHII&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IDGLHAESPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLVREAAYKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLYPNAGQLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CLEELLSSRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLAKLVGYST&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSHRALQGTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKNPETVMQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEKLSDKLSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTLKDFEMIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GMKMKLNPQN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SEVMPWDPPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSGVIRAERY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIEPSLYCPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSLGACMEGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NILLNRLLGI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLYAEQPAKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVWSEDVRKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVVHESEGLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYIYCDFFQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADKPHQDCHF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TIRGGRLKED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDYQLPVVVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLNLPRSSRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPTLLTPSMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENLFHEMGHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MHSMLGRTRY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QHVTGTRCPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFAEVPSILM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYFANDYRVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQFARHYQTG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QPLPKNMVSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCESKKVCAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADMQLQVFYA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLDQIYHGKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLRNSTTDIL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KETQEKFYGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYVPNTAWQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RFSHLVGYGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RYYSYLMSRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VASMVWKECF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQDPFNRAAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERYRREMLAH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGGREPMLMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGMLQKCPSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDFVSALVSD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDLDFETFLM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

=== Gen ===

Gen '' MIPEP '' kodira jednu metaloproteazu koja [[hidroliza|hidrolizira]] peptidni fragment od osam aminokiselina u dužini za obradu proteina usmjerenih na [[mitohondrije]].&lt;ref name = &quot;entrez&quot;/&gt; Ljudski gen '' MIPEP '' ima 21 [[egzon]] i nalazi se na [[hromosom 13|hromozomskoj sekvenci 13q12]]. Pokazano je da je ljudski gen ''MIPEP'' visoko eksprimiran u [[srce|srcu]], [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]] i [[gušterača|gušterači]], tri organska sistema koji se često prijavljuju sa poremećajima OXPHOS-a.

=== Protein===

Ljudski protein '''mitohondrijska intermedijarna peptidaza''', veličine je 80,6 kDa i sastoji se od 713 [[aminokiselina]]. Sadrži mitonhondrije koje ciljaju peptid (aminokiselina 1-35 peptidne sekvence). Zreli protein ima teorijski pI 6,03.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Uniprot: Q99797 - MIPEP_HUMAN|url=https://www.uniprot.org/uniprot/Q99797}}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==

Djelujući zajedno s općom mitohondrijskom procesnom peptidazom (MPP), MIPEP ima ključnu ulogu u sazrijevanju određene klase jedarno  kodiranih proteinskih prekursora, koje karakterizira motiv, XRX (f) (F/L/I) XX (T/S /G) XXXX (f).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hendrick JP, Hodges PE, Rosenberg LE | title = Survey of amino-terminal proteolytic cleavage sites in mitochondrial precursor proteins: leader peptides cleaved by two matrix proteases share a three-amino acid motif | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 86 | issue = 11 | pages = 4056–60 | date = Jun 1989 | pmid = 2657736 | doi=10.1073/pnas.86.11.4056 | pmc=287387}}&lt;/ref&gt; U početku, peptidaza MPP cijepa prekursore na pozicijama dvije [[peptidna veza|peptidne veze]] iz R-ostatka, ostavljajući tipski oktapeptid na [[N-kraj]]u proteina; nakon toga, MIP cijepa oktapeptid, dovršavajući konačno sazrijevanje prerađenog proteina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Isaya G, Kalousek F | title = Mitochondrial intermediate peptidase | journal = Methods in Enzymology | volume = 248 | pages = 556–67 | date = 1995 | pmid = 7674944 | doi = 10.1016/0076-6879(95)48035-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Isaya G, Sakati WR, Rollins RA, Shen GP, Hanson LC, Ullrich RC, Novotny CP | title = Mammalian mitochondrial intermediate peptidase: structure/function analysis of a new homologue from Schizophyllum commune and relationship to thimet oligopeptidases | journal = Genomics | volume = 28 | issue = 3 | pages = 450–61 | date = Aug 1995 | pmid = 7490080 | doi=10.1006/geno.1995.1174}}&lt;/ref&gt; Nedavno istraživanje pokazalo je da mitohondrijska intermedijarna peptidaza može razgraditi [[transmembranski receptor]] [[zarezni signalni put|Notch]] na svom mjestu S5 i pomoći sazrijevanju ''notch'' proteina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lee SF, Srinivasan B, Sephton CF, Dries DR, Wang B, Yu C, Wang Y, Dewey CM, Shah S, Jiang J, Yu G | title = Gamma-secretase-regulated proteolysis of the Notch receptor by mitochondrial intermediate peptidase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 286 | issue = 31 | pages = 27447–53 | date = Aug 2011 | pmid = 21685396 | doi = 10.1074/jbc.M111.243154 | pmc=3149338}}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==

U GWAS ([[engleski|eng.]] '''G'''enome-'''W'''ide '''A'''ssociation '''S'''tudy) studiji kineske populacije, zabilježena je značajna povezanost između visoke [[miopija|miopije]] i varijante na sekvenci  q12.12 hromosoma 13. Geni MIPEP i C1QTNF9B nalaze se u istom lokusu i izgledaju eksprimirani u [[mrežnjača|mrežnjači]] i njenom pigmentnom [[epitel]]u (RPE) i stoga su vjerojatno povezani s visokom kratkovidnošću.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shi Y, Qu J, Zhang D, Zhao P, Zhang Q, Tam PO, Sun L, Zuo X, Zhou X, Xiao X, Hu J, Li Y, Cai L, Liu X, Lu F, Liao S, Chen B, He F, Gong B, Lin H, Ma S, Cheng J, Zhang J, Chen Y, Zhao F, Yang X, Chen Y, Yang C, Lam DS, Li X, Shi F, Wu Z, Lin Y, Yang J, Li S, Ren Y, Xue A, Fan Y, Li D, Pang CP, Zhang X, Yang Z | display-authors = 6 | title = Genetic variants at 13q12.12 are associated with high myopia in the Han Chinese population | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2011-06-10_88_6/page/805 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 88 | issue = 6 | pages = 805–13 | date = Jun 2011 | pmid = 21640322 | doi = 10.1016/j.ajhg.2011.04.022 | pmc=3113245}}&lt;/ref&gt; Međutim, funkcionalni dokazi koji povezuju MIPEP s kratkovidnošću tek trebaju biti pruženi.

[[alel|Bialelne]] patogene varijante u ''MIPEP''-u  prisutne su u ranom dojenačkom uzrastu ili ranom djetinjstvu s hipotonijom (niskim mišićnim tonusom) i rijetkim tipom kardiomiopatije, koja se naziva nekompakcija lijeve [[srčana komora|komore]]. Mogu se vidjeti i [[katarakt]]i. Kod četiri prijavljena pacijenta do sada je kardiomiopatija progresivna i rezultira smrću u prvih nekoliko godina života.&lt;ref name=&quot;pmid27799064&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Eldomery MK, Akdemir ZC, Vögtle FN, Charng WL, Mulica P, Rosenfeld JA, Gambin T, Gu S, Burrage LC, Al Shamsi A, Penney S, Jhangiani SN, Zimmerman HH, Muzny DM, Wang X, Tang J, Medikonda R, Ramachandran PV, Wong LJ, Boerwinkle E, Gibbs RA, Eng CM, Lalani SR, Hertecant J, Rodenburg RJ, Abdul-Rahman OA, Yang Y, Xia F, Wang MC, Lupski JR, Meisinger C, Sutton VR | display-authors = 6 | title = MIPEP recessive variants cause a syndrome of left ventricular non-compaction, hypotonia, and infantile death | journal = Genome Medicine | volume = 8 | issue = 1 | pages = 106 | year = 2016 | pmid = 27799064 | pmc = 5088683 | doi = 10.1186/s13073-016-0360-6 }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak|33em}}

[[Kategorija:Mitohondrijski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 13]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>2i59ur6cbejueyvl2txcrc1lmstws23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Margit Tomik Levy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480445</id>
    <revision>
      <id>3926486</id>
      <parentid>3444414</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926486</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="jbureo2obnq41vtc3qs7rearwvr5hdi" xml:space="preserve">{{Standardi}}
'''Margit Tomik Levy''' jeste [[mezzosopran]] [[Opera|operska]] umjetnica.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Čolović|first=Ivan|url=http://mas.unsa.ba/sites/default/files/pdf%20sadrzaji1/Historija%20muzike%20u%20BiH-sadrzaj.pdf|title=Historija muzike u Bosni Hercegovini|publisher=Muzička akademija u Sarajevu|year=2011|isbn=978-9958-689-05-5}}&lt;/ref&gt; Rođena je u [[Bačka Topola|Bačkoj Topoli]], a cijelu svoju karijeru je djelovala u [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Mađarska|Mađarskoj]] i [[Izrael]]u. Na [[Fakultet muzičke umjetnosti Univerziteta umjetnosti u Beogradu|Fakultetu muzičkih umjetnosti u Beogradu]] je završila Odsjek za [[Muzička teorija|muzičku teoriju]] a 1973. godine diplomirala solo pjevanje u klasi prof. Julijane Anastasijević, istaknute koncertne pjevačice. Stepen magistra je stekla 1975. godine kod [[Zdenka Zikova|Zdenke Zikove]], operne umjetnice. Profesionalnu pjevačku karijeru je započela još u toku studija, 1973. godine kao solista Opere [[Hrvatsko narodno kazalište u Osijeku|Hrvatskog narodnog kazališta]] u [[Osijek]]u. Od 1976. godine je solista [[Sarajevska opera|Sarajevske opere]],&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=|title=bhputovanja-448.pdf|url=https://www.bhputovanja.ba/bs/magazini/download/38?token=8a7e035555965d7e1b8509911369b94813897a03|journal=bhputovanja}}&lt;/ref&gt; prvakinja [[Narodno pozorište Sarajevo|NPS]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.ba/historijat-opere/|title=Historijat Opere – NPS|language=BS|access-date=5. 8. 2021|archive-date=17. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211017191844/https://www.nps.ba/historijat-opere/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Dobitnica je mnogobrojnih nagrada na takmičenjima mladih muzičkih umjetnika u [[SFRJ]] i inostranstvu. Najznačajnija nagrada u bivšoj Jugoslaviji bila je njena pobjeda na takmičenju u [[Zagreb]]u i proglašenje za najboljeg takmičara u svim kategorijama. Od međunarodnih je svakako nagrada na takmičenju u [[Milano|milanskoj]] [[La Scala|La Scali]] gdje je žirijem predsjedavao [[Mario del Monako]] i specijalna nagrada u [[Amsterdam]]u.
Izuzetnog raspona glasa, Margit Tomik Levy je od ukupno 42 ostvarene uloge gotovo sve otpjevala u mezzosopranu. Nastupala je na svim jugoslavenskim pozornicama, a zabilježila je brojna gostovanja u inostranstvu na najprestižnijim operskim scenama. Udata je za Nermina Bato Levyja.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=fhELhvxLRiM Margit Tomik Levy - HASANAGINICA] Youtube video
* [https://www.youtube.com/watch?v=Po-Dk5ogDTY RTV BiH je u julu 1992. godine napravio portret primadone sarajevske Opere Margit Tomik Levy] Youtube video
* [https://www.youtube.com/watch?v=1mQHuOqdHhU Margit Tomik-Levy.....Josip Magdić - &quot;O Sanctissima&quot;] Youtube video
* [https://www.youtube.com/watch?v=NhADpsd6EDc Margit Tomik-Levy......G.B.Pergolesi - Stabat mater....Eja mater] Youtube video
*https://www.discogs.com/artist/3746128-Margit-Tomik

{{DEFAULTSORT:Tomik-Levy Marik}}
[[Kategorija:Narodno pozorište u Sarajevu]]
[[Kategorija:Jugoslavenske operske pjevačice]]
[[Kategorija:Biografije, Bačka Topola]]</text>
      <sha1>jbureo2obnq41vtc3qs7rearwvr5hdi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TSC22D1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480498</id>
    <revision>
      <id>3926589</id>
      <parentid>3907475</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:59:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16321" sha1="ir4sff64t3jy6iojg5nr3msclou43s7" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Domenski protein 1 porodice TSC22''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TSC22D1'''.&lt;ref name=&quot;pmid8651929&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jay P, Ji JW, Marsollier C, Taviaux S, Berge-Lefranc JL, Berta P | title = Cloning of the human homologue of the TGF beta-stimulated clone 22 gene | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1996-05-24_222_3/page/821 | journal = Biochem Biophys Res Commun | volume = 222 | issue = 3 | pages = 821–6 |date=Jul 1996 | pmid = 8651929 | doi = 10.1006/bbrc.1996.0825 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9022669&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ohta S, Shimekake Y, Nagata K | title = Molecular cloning and characterization of a transcription factor for the C-type natriuretic peptide gene promoter | journal = Eur J Biochem | volume = 242 | issue = 3 | pages = 460–6 |date=Mar 1997 | pmid = 9022669 | doi =10.1111/j.1432-1033.1996.460rr.x  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

TSC22 kodira [[transkripcijski faktor]] i pripada velikoj porodici [[geni ranog odgovora|gena ranog odgovora]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: TSC22D1 TSC22 domain family, member 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=8848}}&lt;/ref&gt;

TSC22D1 tvori homodimere preko svog konzerviranog domena [[leucinski zatvarač|leucinskog zatvarača]] i [[heterodimer]]izira s [[TSC22D4]]. TSC22D1 ima transkripcijsku represornu aktivnost.&lt;ref name=&quot;pmid10488076&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kester HA, Blanchetot C, den Hertog J, van der Saag PT, van der Burg B | title = Transforming growth factor-beta-stimulated clone-22 is a member of a family of leucine zipper proteins that can homo- and heterodimerize and has transcriptional repressor activity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-09-24_274_39/page/27439 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 39 | pages = 27439–47 |date=septembar 1999 | pmid = 10488076 | doi = 10.1074/jbc.274.39.27439 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.073  [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   109.677 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q15714#sequences |title=UniProt, Q15714 |access-date=5. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;.

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MHQPPESTAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAAAADISAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMAHPAMFPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGSGSGSASA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNAAGTGVGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NATSSEDFPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSLLQPPPPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASSTSGPQPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPQSLNLLSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQLQAQPLAP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GGTQMKKKSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQITSVTPAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISASISSNNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IAEDTESYDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDESHTEDLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSEILDVSLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RATDLGEPER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSEETLNNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEAETPGAVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PNQPHLPQPH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPHLPQQNVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;INGNAHPHHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HHHHQIHHGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLQHGHHHPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVAVASASIT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GGPPSSPVSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLSTTGSSDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITPVAPTSAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSGSPASVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TNMRAPSTTG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIGINSVTGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STVNNVNITA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGSFNPNVTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SMLGNVNIST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNIPSAAGVS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VGPGVTSGVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNILSGMGNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TISSSAAVSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPNAAAGMTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSVSSQQQQP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TVNTSRFRVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLDSSSEPFK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGRWTCTEFY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKENAVPATE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVLINKVVET&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VKQNPIEVTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERESTSGSSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSVSTLSHY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TESVGSGEMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APTVVVQQQQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QQQQQQQQQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALQGVTLQQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFGSTGPQSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAVSIPQSIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSQISQVQLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SQELSYQQKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLQPVPLQAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSAATGIQPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVNVVGVTSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGQQPSISSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AQPQLPYSQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APPVQTPLPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APPPQQLQYG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQQPMVSTQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APGHVKSVTQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NPASEYVQQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PILQTAMSSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPSSAGVGAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTVIPVAQPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIQLPVQPTA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VPAQPAGASV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPVGQAPAAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAVPTGSQIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIGQQANIPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVQQPSTQVP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PSVIQQGAPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSQVVPPAQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIIHQGVQTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APSLPQQLVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASQSSLLTVP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PQPQGVEPVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGIVSQQLPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSSLPSASSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVTSQVSSTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSGMPSAPTN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LVPPQNIAQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PATQNGNLVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVSQPPLIAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NTNLPLAQQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLSSTQFSAQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLAQAIGSQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDARRAAEPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVGLPQTISG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSGGMSAVSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSSSSLAASA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLFPLKVLPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTPLVDGEDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSGASVVAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DNKIEQAMDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKSHLMYAVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEVEVLKEQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KELIEKNSQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQENNLLKTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASPEQLAQFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQLQTGSPPA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TTQPQGTTQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAQPASQGSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]] &lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Shibanuma M, Kuroki T, Nose K |title=Isolation of a gene encoding a putative leucine zipper structure that is induced by transforming growth factor beta 1 and other growth factors. | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1992-05-25_267_15/page/10218 |journal=J. Biol. Chem. |volume=267 |issue= 15 |pages= 10219–24 |year= 1992 |doi=10.1016/S0021-9258(19)50006-0 |pmid= 1587811 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Dmitrenko VV, Garifulin OM, Shostak EA, etal |title=[The characteristics of different types of mRNA expressed in the human brain] |journal=Tsitol. Genet. |volume=30 |issue= 5 |pages= 41–7 |year= 1997 |pmid= 9026990 }}
*{{cite journal   |vauthors=Kester HA, Blanchetot C, den Hertog J, etal |title=Transforming growth factor-beta-stimulated clone-22 is a member of a family of leucine zipper proteins that can homo- and heterodimerize and has transcriptional repressor activity. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-09-24_274_39/page/27438 |journal=J. Biol. Chem. |volume=274 |issue= 39 |pages= 27439–47 |year= 1999 |pmid= 10488076 |doi=10.1074/jbc.274.39.27439  |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Hino S, Kawamata H, Uchida D, etal |title=Nuclear translocation of TSC-22 (TGF-beta-stimulated clone-22) concomitant with apoptosis: TSC-22 as a putative transcriptional regulator. |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=278 |issue= 3 |pages= 659–64 |year= 2001 |pmid= 11095965 |doi= 10.1006/bbrc.2000.3840 }}
*{{cite journal   |vauthors=Hino S, Kawamata H, Omotehara F, etal |title=Leucine zipper structure of TSC-22 (TGF-beta stimulated clone-22) markedly inhibits the anchorage-independent growth of salivary gland cancer cells. |journal=Oncol. Rep. |volume=9 |issue= 2 |pages= 371–4 |year= 2002 |pmid= 11836610 |doi=  10.3892/or.9.2.371}}
*{{cite journal   |vauthors=Hino S, Kawamata H, Omotehara F, etal |title=Cytoplasmic TSC-22 (transforming growth factor-beta-stimulated clone-22) markedly enhances the radiation sensitivity of salivary gland cancer cells. |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-04-12_292_4/page/957 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=292 |issue= 4 |pages= 957–63 |year= 2002 |pmid= 11944908 |doi= 10.1006/bbrc.2002.6776 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ohara O, Nagase T, Mitsui G, etal |title=Characterization of size-fractionated cDNA libraries generated by the in vitro recombination-assisted method. |journal=DNA Res. |volume=9 |issue= 2 |pages= 47–57 |year= 2003 |pmid= 12056414 |doi=10.1093/dnares/9.2.47  |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Gupta RA, Sarraf P, Brockman JA, etal |title=Peroxisome proliferator-activated receptor gamma and transforming growth factor-beta pathways inhibit intestinal epithelial cell growth by regulating levels of TSC-22. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-02-28_278_9/page/7430 |journal=J. Biol. Chem. |volume=278 |issue= 9 |pages= 7431–8 |year= 2003 |pmid= 12468551 |doi= 10.1074/jbc.M208076200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal   |vauthors=Sugawara F, Yamada Y, Watanabe R, etal |title=The role of the TSC-22 (-396) A/G variant in the development of diabetic nephropathy. |journal=Diabetes Res. Clin. Pract. |volume=60 |issue= 3 |pages= 191–7 |year= 2004 |pmid= 12757981 |doi=10.1016/S0168-8227(03)00038-X  }}
*{{cite journal   |vauthors=Uchida D, Omotehara F, Nakashiro K, etal |title=Posttranscriptional regulation of TSC-22 (TGF-beta-stimulated clone-22) gene by TGF-beta 1. |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-06-13_305_4/page/846 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=305 |issue= 4 |pages= 846–54 |year= 2003 |pmid= 12767908 |doi=10.1016/S0006-291X(03)00854-4  }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Choi SJ, Moon JH, Ahn YW, etal |title=Tsc-22 enhances TGF-beta signaling by associating with Smad4 and induces erythroid cell differentiation. |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biochemistry_2005-03_271_1-2/page/23 |journal=Mol. Cell. Biochem. |volume=271 |issue= 1–2 |pages= 23–8 |year= 2005 |pmid= 15881652 |doi=10.1007/s11010-005-3456-7  |s2cid=23414101 }}
*{{cite journal   |vauthors=Rentsch CA, Cecchini MG, Schwaninger R, etal |title=Differential expression of TGFbeta-stimulated clone 22 in normal prostate and prostate cancer. |journal=Int. J. Cancer |volume=118 |issue= 4 |pages= 899–906 |year= 2006 |pmid= 16106424 |doi= 10.1002/ijc.21449 }}
*{{cite journal   |vauthors=Stelzl U, Worm U, Lalowski M, etal |title=A human protein-protein interaction network: a resource for annotating the proteome. |url=https://archive.org/details/cell_2005-09-23_122_6/page/957 |journal=Cell |volume=122 |issue= 6 |pages= 957–68 |year= 2005 |pmid= 16169070 |doi= 10.1016/j.cell.2005.08.029 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F, etal |title=Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry. |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue=  1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948 }}
*{{cite journal   |vauthors=Lu Y, Kitaura J, Oki T, etal |title=Identification of TSC-22 as a potential tumor suppressor that is upregulated by Flt3-D835V but not Flt3-ITD. |journal=Leukemia |volume=21 |issue= 11 |pages= 2246–57 |year= 2007 |pmid= 17690703 |doi= 10.1038/sj.leu.2404883 |doi-access= free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{MeshName|TSC22D1+protein,+human|3=TSC22D1 protein, human}}

[[Kategorija:Transkripcijski faktori]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 13]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>ir4sff64t3jy6iojg5nr3msclou43s7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>E2F7</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480539</id>
    <revision>
      <id>3926600</id>
      <parentid>3886349</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14875" sha1="38b9sospkh0n2kltoahu59ct8zhmeof" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Transkripcijski faktor]] E2F7''' je  [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om 
'''E2F7'''.&lt;ref name=&quot;pmid12893818&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = de Bruin A, Maiti B, Jakoi L, Timmers C, Buerki R, Leone G | title = Identification and characterization of E2F7, a novel mammalian E2F family member capable of blocking cellular proliferation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-10-24_278_43/page/42041 | journal = J Biol Chem | volume = 278 | issue = 43 | pages = 42041–9 |date=Oct 2003 | pmid = 12893818 | doi = 10.1074/jbc.M308105200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: E2F7 E2F transcription factor 7| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=144455}}&lt;/ref&gt; Faktori transkripcije E2F, poput E2F7, imaju bitnu ulogu u regulaciji progresije [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] (Di Stefano et al., 2003).

Di Stefano et al (2003) utvrdili su da gen E2F7 sadrži 13 [[egzon]]a, od kojih je prvi nekodirajući. Promotorska regija sadrži četiri potencijalna [[mjesta vezanja]] za E2F.&lt;ref&gt;Di Stefano, L., Jensen, M. R., Helin, K. E2F7, a novel E2F featuring DP-independent repression of a subset of E2F-regulated genes. EMBO J. 22: 6289-6298, 2003. [[PubMed]]: 14633988&lt;/ref&gt;

Analizom sekvence i analizom BAC klonova, de Bruin et al. (2003) mapirali su ljudske i mišje gene E2F7 u [[hromosom]]e 12, odnosno  10.&lt;ref&gt;de Bruin, A., Maiti, B., Jakoi, L., Timmers, C., Buerki, R., Leone, G. Identification and characterization of E2F7, a novel mammalian E2F family member capable of blocking cellular proliferation. J. Biol. Chem. 278: 42041-42049, 2003. PubMed: 12893818&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 911  [[aminokiselina]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   99.888 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96AV8#sequences |title=UniProt, Q96AV8 |access-date=7. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MEVNCLTLKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LISPRQPRLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAVEDGENAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KENIFVDRSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MAPKTPIKNE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PIDLSKQKKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPERNPITPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFVDRQQAEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WTPTANLKML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISAASPDIRD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;REKKKGLFRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IENKDDAFTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLQLDVVGDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVDEFEKQRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRKQKSLGLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CQKFLARYPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YPLSTEKTTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLDEVAVSLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VERRRIYDIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVLESLHLVS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVAKNQYGWH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRHSLPKTLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLQRLGEEQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YEEQMAYLQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KELDLIDYKF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GERKKDGDPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQEQQLLDFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPDCPSSSAN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRKDKSLRIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQKFVMLFLV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SKTKIVTLDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAKILIEESQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DAPDHSKFKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVRRLYDIAN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLTSLALIKK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VHVTEERGRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAFKWIGPVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSSSDEELVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSASVLPELK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RETYGQIQVC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AKQKLARHGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNTVQASERI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QRKVNSEPSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYREEQGSGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSLEIGSLAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VYRQKIEDNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGKAFASKRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPPSSSLDPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APFPVLSVDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYCVNPLAHP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VFSVAQTDLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFSMQNGLNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVDVSLASAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAVESLKPAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAGQPLVYVP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SASLFMLYGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQEGPASGSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SERDDRSSEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PATVELSSAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAQKRLCEER&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KPQEEDEPAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRQSREYEDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLSLVMPKKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDSTDLASPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TMGNRASIPL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KDIHVNGQLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAEEISGKAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANSLVSSEWG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPSRNTDVEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSKENESTKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PSLLQYLCVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPAGLNGFNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLSGSQTPPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGPSSGQLPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSVPCMVLPS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PPLGPFPVLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPAMPGPVSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLGALPNTGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNFSLPGLGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IAQLLVGPTA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VVNPKSSTLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SADPQLQSQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLNLSPVMSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SHSVVQQPES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVYVGHPVSV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VKLHQSPVPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPKSIQRTHR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETFFKTPGSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDPVLKRRER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQSRNTSSAQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RRLEIPSGGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;D&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]]&lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

==Kloniranje i ekspresija==
Skriningom ljudskih [[fibroblast]]a na gene regulisane E2F1, nakon čega je uslijedila analiza baze podataka i [[RT-PCR]] biblioteke [[cDNK]] fibroblasta, Di Stefano et al. (2003) klonirali su 2 varijante [[alternativna prerada RNK|prerade]] E2F7 koje su označili kao E2F7A i E2F7B. E2F7A nedostaje egzon 12 i kodira protein od 728 aminokiselina, dok E2F7B uključuje egzon 12 i kodira protein sa 911 aminokiselina. Proteini E2F7A i E2F7B razlikuju se u sekvenci, tek nakon aminokiseline 713, a oba imaju po dva domena za vezivanje DNK tipa E2F, tipa N koje sadrže visoko konzervirane ostatke uključene u vezivanje. Obje [[izoforme]] bile su eksprimirane u svim ispitivanim ćelijskim linijama, pri čemu je E2F7B najzastupljeniji.

De Bruin et al. (2003) identificirali su mišji E2f7, koji kodira zaključeni protein od 904 aminokiseline. Otkrivena [[Northern blot]] analiza pokazala je najveću ekspresiju E2f7 u mišjoj koži i [[timus]]u, s malo ili bez ekspresije u [[mozak|mozgu]], [[mišić]]ima ili [[želudac|želucu]]. E2f7 označen [[epitop]]om lokaliziran u jedru mišjih [[embrion]]skih [[fibroblast]]a, bez obzira na stanje [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].

==Funkcija gena==
Koristeći kvantitativnu [[RT-PCR]] analizu, Di Stefano et al. (2003) otkrili su da je aktivacija E2F1 rezultirala šest puta povećanim nivoom [[iRNK]] E2F7 u ljudskim fibroblastima. E2F1 i, u manjoj mjeri, E2F4 zauzimali su [[promotor (genetika)|promotor]] E2F7 u ćelijama ljudskog osteosarkoma U2OS. Ektopska ekspresija E2F7 u ćelijama U2OS potisnula je ciljne gene E2F i dovela do nakupljanja ćelija  u G1 fazi ciklusa. E2F7 povezan je s promotorima reguliranim E2F ''[[in vivo]]'', a povezanost se povećala u S fazi. Analiza mutacija otkrila je da su za vezivanje DNK potrebna oba domena E2F7 . Testovi imunoprecipitacije [[hromatin]]a (ChIP) pokazali su da su za vezivanje DNK E2F7 veže promotore podskupa gena ovisnih o E2F, uključujući E2F1 i CDC6 (CDC18L, u ćelijama U2OS i ljudskim fibroblastima. Inhibicija ekspresije E2F7 rezultirala je specifičnom derepresijom promotora E2F1 i CDC6. Zaključili su da je E2F7 jedinstveni represor podskupa E2F ciljnih gena čiji su proizvodi potrebni za napredovanje ćelijskog ciklusa.

De Bruin et al. (2003) otkrili su da stimulacija seruma povećava ekspresiju E2f7 u [[embrion]]skim fibroblastima miša u mirovanju. Prekomjerna ekspresija E2f7 rezultirala je nakupljanjem ćelija u G2/M i smanjenjem ćelija u G1-fazi.

==Životinjski model==
Li et al. (2008) otkrili su da su se i miševi E2f7 –/– i E2f8  –/– miševi normalno razvijali i doživjeli starost. Ukrštanjem su proizvedeni miševi E2f7 +/– E2f8 –/– koji su bili razvojno normalni, ali većina životinja E2f7 –/– E2f8 +/– uginula je  u prva tri mjeseca života. Embrioni s dvostrukim izbacivanjem uginuli su do embrionskog dana 11,5, zbog masovne [[apoptoze]] i širenja krvnih sudova i pokazali su povećanu ekspresiju E2f1 i p53 (TP53), kao i mnoge gene povezane sa stresom. ChIP analiza pokazala je homo– i [[heterodimer]]e E2f7 i E2f8 na ciljnim promotorima, uključujući E2f1 i Cdc6. Gubitak  E2f1 ili p53 potisnuo je masovnu apoptozu u embrionima s dvostrukim [[nokaut-miš|nokautom]].&lt;ref&gt;Li, J., Ran, C., Li, E., Gordon, F., Comstock, G., Siddiqui, H., Cleghorn, W., Chen, H.-Z., Kornacker, K., Liu, C.-G., Pandit, S. K., Khanizadeh, M., Weinstein, M., Leone, G., de Bruin, A. Synergistic function of E2F7 and E2F8 is essential for cell survival and embryonic development. Dev. Cell 14: 62-75, 2008. [[PubMed]]: 18194653&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F |title=Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry. |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue=  1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Reimer D, Sadr S, Wiedemair A |title=Clinical relevance of E2F family members in ovarian cancer--an evaluation in a training set of 77 patients. |journal=Clin. Cancer Res. |volume=13 |issue= 1 |pages= 144–51 |year= 2007 |pmid= 17200349 |doi= 10.1158/1078-0432.CCR-06-0780 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kimura K, Wakamatsu A, Suzuki Y |title=Diversification of transcriptional modulation: large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes. |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406  | pmc=1356129 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Logan N, Graham A, Zhao X |title=E2F-8: an E2F family member with a similar organization of DNA-binding domains to E2F-7. |journal=Oncogene |volume=24 |issue= 31 |pages= 5000–4 |year= 2005 |pmid= 15897886 |doi= 10.1038/sj.onc.1208703 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Logan N, Delavaine L, Graham A |title=E2F-7: a distinctive E2F family member with an unusual organization of DNA-binding domains. |journal=Oncogene |volume=23 |issue= 30 |pages= 5138–50 |year= 2004 |pmid= 15133492 |doi= 10.1038/sj.onc.1207649 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Di Stefano L, Jensen MR, Helin K |title=E2F7, a novel E2F featuring DP-independent repression of a subset of E2F-regulated genes. |journal=EMBO J. |volume=22 |issue= 23 |pages= 6289–98 |year= 2004 |pmid= 14633988 |doi= 10.1093/emboj/cdg613  | pmc=291854 }}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal}}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 12]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>38b9sospkh0n2kltoahu59ct8zhmeof</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DHX58</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480575</id>
    <revision>
      <id>3926531</id>
      <parentid>3905579</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:03:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11380" sha1="hhd41oampj8nu0av9eg33n0w692udgq" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Vjerovatna ATP-ovisna RNK-helikaza DDX23''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''DDX23'''.&lt;ref name=&quot;pmid9409622&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Teigelkamp S, Mundt C, Achsel T, Will CL, Luhrmann R | title = The human U5 snRNP-specific 100-kD protein is an RS domain-containing, putative RNA helicase with significant homology to the yeast splicing factor Prp28p | journal = RNA | volume = 3 | issue = 11 | pages = 1313–26 |date=Jan 1998 | pmid = 9409622 | pmc = 1369570 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9539711&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Laggerbauer B, Achsel T, Luhrmann R | title = The human U5-200kD DEXH-box protein unwinds U4/U6 RNA duplices in vitro | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-04-14_95_8/page/4188 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 95 | issue = 8 | pages = 4188–92 |date=maj 1998 | pmid = 9539711 | pmc = 22463 | doi =10.1073/pnas.95.8.4188  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: DDX23 DEAD (Asp-Glu-Ala-Asp) box polypeptide 23| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=9416}}&lt;/ref&gt;

Ovaj gen kodira člana porodice proteina DEAD-boksa. Proteini iz te kutije, karakterizirani konzerviranim motivom Asp-Glu-Ala-Asp (DEAD), su pretpostavljene [[RNK-helikaze]]. Uključeni su u brojne ćelijske procese koji obuhvataju promjenu sekundarne strukture RNK, kao što je iniciranje translacije, jedarna i mitohondrijska [[prerada RNK|prerada]], te sastavljanje [[ribosom]]a i [[splajsosom]]a. Na osnovu njihovih obrazaca distribucije, vjeruje se da su neki članovi ove porodice uključeni u [[embriogeneza|embriogenezu]], [[spermatogeneza|spermatogenezu]] i ćelijski rast i [[dioba ćelije|diobu]]. Protein kodiran ovim genom je komponenta kompleksa U5 snRNP; može olakšati konformacijske promjene u splajsosomu tokom prerade jedarne pre-[[iRNK]]. [[alternativna prerada RNK|Alternativno prerađena varijanta]] transkripta pronađena je za ovaj gen, ali njena biološka valjanost nije utvrđena.&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 820  [[aminokiselina]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   95.583 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9BUQ8#sequences |title=UniProt, Q9BUQ8 |access-date=8. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAGELADKKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDASPSKEER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRSRTPDRER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRDRDRKSSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKDRKRHRSR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DRRRGGSRSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSRSKSAER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERRHKERERD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KERDRNKKDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRDKDGHRRD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KDRKRSSLSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRGKDFKSRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRDSKKDEED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EHGDKKPKAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLSLEELLAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KKAEEEAEAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKFLSKAERE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEALKRRQQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEERQRMLEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERKKRKQFQD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGRKMLEDPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERERRERRER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MERETNGNED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEGRQKIREE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDKSKELHAI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KERYLGGIKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRRTRHLNDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFVFEWDASE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTSIDYNPLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KERHQVQLLG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RGFIAGIDLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQKREQSRFY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDLMEKRRTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKEQEEARL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKLRKKEAKQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RWDDRHWSQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLDEMTDRDW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIFREDYSIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKGGKIPNPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSWKDSSLPP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HILEVIDKCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YKEPTPIQRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIPIGLQNRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIGVAETGSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTAAFLIPLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VWITTLPKID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIEESDQGPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIILAPTREL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQQIEEETIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGKPLGIRTV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AVIGGISRED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGFRLRMGCE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVIATPGRLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVLENRYLVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRCTYVVLDE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ADRMIDMGFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDVQKILEHM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVSNQKPDTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EAEDPEKMLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFESGKHKYR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QTVMFTATMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAVERLARSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRRPAVVYIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAGKPHERVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKVFLMSESE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KRKKLLAILE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGFDPPIIIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNQKKGCDVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKSLEKMGYN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ACTLHGGKGQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EQREFALSNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAGAKDILVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDVAGRGIDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDVSMVVNYD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MAKNIEDYIH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RIGRTGRAGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGVAITFLTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDSAVFYELK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAILESPVSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPPELANHPD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AQHKPGTILT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKRREETIFA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]]&lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Achsel T, Ahrens K, Brahms H |title=The human U5-220kD protein (hPrp8) forms a stable RNA-free complex with several U5-specific proteins, including an RNA unwindase, a homologue of ribosomal elongation factor EF-2, and a novel WD-40 protein. | url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-11_18_11/page/6756 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=18 |issue= 11 |pages= 6756–66 |year= 1998 |pmid= 9774689 |doi=  10.1128/mcb.18.11.6756| pmc=109259  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Jurica MS, Licklider LJ, Gygi SR |title=Purification and characterization of native spliceosomes suitable for three-dimensional structural analysis. |journal=RNA |volume=8 |issue= 4 |pages= 426–39 |year= 2002 |pmid= 11991638 |doi=10.1017/S1355838202021088  | pmc=1370266  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Irobi J, Nelis E, Verhoeven K |title=Mutation analysis of 12 candidate genes for distal hereditary motor neuropathy type II (distal HMN II) linked to 12q24.3. |journal=J. Peripher. Nerv. Syst. |volume=7 |issue= 2 |pages= 87–95 |year= 2002 |pmid= 12090300 |doi=10.1046/j.1529-8027.2002.02014.x  |s2cid=8453412 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Andersen JS, Lam YW, Leung AK |title=Nucleolar proteome dynamics. | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-01-06_433_7021/page/76 |journal=Nature |volume=433 |issue= 7021 |pages= 77–83 |year= 2005 |pmid= 15635413 |doi= 10.1038/nature03207 |s2cid=4344740 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks. | url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |s2cid=7827573 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F |title=Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry. |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue=  1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948 |display-authors=etal}}
{{refend}}

[[Kategorija:Splajsosom]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 12]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>hhd41oampj8nu0av9eg33n0w692udgq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CSRP2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480589</id>
    <revision>
      <id>3926607</id>
      <parentid>3906081</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:27:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8039" sha1="htnlckbwa2337zimf7bv7zeufmeh4y8" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Cisteinski i glicinski bogati protein 2''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[Kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CSRP2'''.&lt;ref name=&quot;pmid7499425&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Weiskirchen R, Pino JD, Macalma T, Bister K, Beckerle MC | title = The cysteine-rich protein family of highly related LIM domain proteins | journal = J Biol Chem | volume = 270 | issue = 48 | pages = 28946–54 |date=Jan 1996 | pmid = 7499425 | doi =10.1074/jbc.270.48.28946  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

CSRP2 je član porodice gena CSRP, kodirajući grupu proteina [[LIM domen]]a, koji mogu biti uključeni u regulatorne procese važne za razvoj i [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]]. CRP2 sadrži dvije kopije motiva sekvence aminokiselina bogate cisteinom (LIM) s navodnom aktivnošću vezanja [[cink]]a i može biti uključen u regulaciju uređenog [[rast ćelija|ćelijskog rasta]]. Ostali geni u porodici uključuju [[CSRP1]] i [[CSRP3]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CSRP2 cysteine and glycine-rich protein 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrezDb=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=1466}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9286703&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Weiskirchen R, Erdel M, Utermann G, Bister K | title = Cloning, structural analysis, and chromosomal localization of the human CSRP2 gene encoding the LIM domain protein CRP2 | journal = Genomics | volume = 44 | issue = 1 | pages = 83–93 |date=Nov 1997 | pmid = 9286703 | doi = 10.1006/geno.1997.4855 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 193  [[aminokiseline]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   20.954 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q16527#sequences |title=UniProt, Q16527 |access-date=8. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;.

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPVWGGGNKC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GACGRTVYHA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEVQCDGRSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HRCCFLCMVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKNLDSTTVA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IHDEEIYCKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CYGKKYGPKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YGYGQGAGTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NMDRGERLGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPESVQPHRP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TTNPNTSKFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKYGGAEKCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCGDSVYAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIIGAGKPWH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNCFRCAKCG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KSLESTTLTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEGEIYCKGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YAKNFGPKGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYGQGAGALV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HAQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]]&lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Jain MK |title=Molecular cloning and characterization of SmLIM, a developmentally regulated LIM protein preferentially expressed in aortic smooth muscle cells | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-04-26_271_17/page/10194 |journal=J. Biol. Chem. |volume=271 |issue= 17 |pages= 10194–9 |year= 1996 |pmid= 8626582 |doi=10.1074/jbc.271.17.10194  |name-list-style=vanc| author2=Fujita KP  | author3=Hsieh CM  | display-authors=3  | last4=Endege  | first4=WO  | last5=Sibinga  | first5=NE  | last6=Yet  | first6=SF  | last7=Kashiki  | first7=S  | last8=Lee  | first8=WS  | last9=Perrella  | first9=MA  | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Karim MA |title=Human ESP1/CRP2, a member of the LIM domain protein family: characterization of the cDNA and assignment of the gene locus to chromosome 14q32.3 |journal=Genomics |volume=31 |issue= 2 |pages= 167–76 |year= 1997 |pmid= 8824798 |doi= 10.1006/geno.1996.0028  |name-list-style=vanc| author2=Ohta K  | author3=Egashira M  | display-authors=3  | last4=Jinno  | first4=Yoshihiro  | last5=Niikawa  | first5=Norio  | last6=Matsuda  | first6=Ichiro  | last7=Indo  | first7=Yasuhiro }}
*{{cite journal  | vauthors=Weiskirchen R, Gressner AM |title=The cysteine- and glycine-rich LIM domain protein CRP2 specifically interacts with a novel human protein (CRP2BP) | url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-08-11_274_3/page/655 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=274 |issue= 3 |pages= 655–63 |year= 2000 |pmid= 10924333 |doi= 10.1006/bbrc.2000.3187 }}
*{{cite journal  | author=Weiskirchen R |title=LIM-domain protein cysteine- and glycine-rich protein 2 (CRP2) is a novel marker of hepatic stellate cells and binding partner of the protein inhibitor of activated STAT1 |journal=Biochem. J. |volume=359 |issue= Pt 3 |pages= 485–96 |year= 2001 |pmid= 11672422 |doi=10.1042/0264-6021:3590485  | pmc=1222169  |name-list-style=vanc| author2=Moser M  | author3=Weiskirchen S  | display-authors=3  | last4=Erdel  | first4=Martin  | last5=Dahmen  | first5=Sandra  | last6=Buettner  | first6=Reinhard  | last7=Gressner  | first7=Axel M.  }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD }}
*{{cite journal  | vauthors=Wang M, Hu Y, Shima I, Stearns ME |title=IL-10/IL-10 receptor signaling regulates TIMP-1 expression in primary human prostate tumor lines |journal=Cancer Biol. Ther. |volume=1 |issue= 5 |pages= 556–63 |year= 2003 |pmid= 12496489 |doi=  10.4161/cbt.1.5.222|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Stearns ME, Wang M, Hu Y, Garcia FU |title=Interleukin-10 activation of the interleukin-10E1 pathway and tissue inhibitor of metalloproteinase-1 expression is enhanced by proteasome inhibitors in primary prostate tumor lines |journal=Mol. Cancer Res. |volume=1 |issue= 9 |pages= 631–42 |year= 2004 |pmid= 12861049 }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gen info|CSRP2}}
{{PDB Gallery|geneid=1466}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 12]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>htnlckbwa2337zimf7bv7zeufmeh4y8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>KRAS</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480673</id>
    <revision>
      <id>3926543</id>
      <parentid>3919485</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:36:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22176" sha1="ilr05s93s374a1oszskewzrtqmilv14" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''KRAS''' (skr. od [[engleski|eng.]] '''K'''irsten '''ra'''t '''s'''arcoma virus = Kirstenov virus pacovskog sarkoma) je [[gen]] daje upute za stvaranje proteina zvanog K-Ras, koji je dio [[RAS/MAPK put]]a. Protein prenosi signale izvan ćelije do ćelijskog jedra. Ovi signali upućuju ćeliju da raste i dijeli se (razmnožava) ili sazrijeva i preuzima specijalizirane funkcije (diferencira). K-Ras protein je [[GTPaza]], što znači da pretvara molekulu koji se naziva GTP u drugu molekulu koji se naziva GDP. Na ovaj način protein K-Ras djeluje kao prekidač koji se uključuje i isključuje pomoću molekula [[GTP]] i [[GDP]]. Za prijenos signala, mora se uključiti pričvršćivanjem (vezivanjem) za molekulu GTP -a. Protein K-Ras se isključuje (inaktivira) kada pretvara GTP u BDP. Kada je protein vezan za BDP, ne šalje signale u [[ćelijsko jedro]].

Zove se kao eng. skraćenica KRAS jer je prvi put identificiran kao [[onkogen]] u [[Werner H. Kirsten|Kirstenov]] pacovski virusni sarkom.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors= Tsuchida N, Ryder T, Ohtsubo E |  title= Nucleotide sequence of the oncogene encoding p21 transforming protein of Kirsten murine sarcoma virus |url= https://archive.org/details/sim_science_1982-09-03_217_4563/page/n63 | journal= Science | volume=217 |  issue= 4563 | pages= 937–939 | year=1982 | pmid =  6287573 | doi=10.1126/science.6287573}}&lt;/ref&gt; Virusni onkogrn je izvedenica ćelijskog [[genom]]a. Prema tome, gen KRAS u ćelijskom genomu zove se [[protoonkogen]].

Genski proizvod je prvi put pronađen kao p21 [[GTPaza]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors= Scolnick EM, Papageoege AG, Shih TY | title= Guanine nucleotide-binding activity for src protein of rat-derived murine sarcoma viruses | journal= Proc Natl Acad Sci USA  | volume=76 | issue= 5 | pages= 5355–5559| year=1979 | pmid =228228  | doi= 10.1073/pnas.76.10.5355 | doi-access= free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16269215&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kranenburg O | title = The KRAS oncogene: past, present, and future | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Cancer | volume = 1756 | issue = 2 | pages = 81–2 | date = novembar 2005 | pmid = 16269215 | doi = 10.1016/j.bbcan.2005.10.001 }}&lt;/ref&gt; Kao i drugi članovi [[potporodica RAS|potporodice ras]], KRAS protein je [[GTPaza]] i rani je učesnik na mnogim putevima [[transdukcija signala|transdukcije signala]]. KRAS je obično vezan za [[ćelijske membrane]], zbog prisutnosti [[izopren]]ske grupe na svom [[C-kraj]]u. Postoje dva proteinska produkta gena KRAS u ćelijama sisara koji su rezultat pojave [[alternativna prerada RNK|alternativnog]] [[egzon]]a 4 (egzona 4A i 4B): K-Ras4A i K-Ras4B; ti proteini imaju različitu strukturu u svom [[C-terminal]]nom području i koriste različite mehanizme za lokalizaciju na ćelijske membrane, uključujući [[plazmamembrane]].&lt;ref name=&quot;pmid11030147&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Welman A, Burger MM, Hagmann J | title = Structure and function of the C-terminal hypervariable region of K-Ras4B in plasma membrane targeting and transformation | journal = Oncogene | volume = 19 | issue = 40 | pages = 4582–91 | date = septembar 2000 | pmid = 11030147 | doi = 10.1038/sj.onc.1203818 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 189  [[aminokiselina]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   21.656 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P01116#sequences |title=UniProt, P01116 |access-date=11. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;.

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MTEYKLVVVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGGVGKSALT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQLIQNHFVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYDPTIEDSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKQVVIDGET&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CLLDILDTAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEEYSAMRDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YMRTGEGFLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFAINNTKSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDIHHYREQI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KRVKDSEDVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MVLVGNKCDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSRTVDTKQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDLARSYGIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIETSAKTRQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVEDAFYTLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REIRQYRLKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISKEEKTPGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKIKKCIIM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]]&lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

== Funkcija ==

KRAS djeluje kao molekulski prekidač za uključivanje/isključivanje, prateći [[dinamika proteina|dinamiku proteina]]. Nakon što se [[alosternost|alosterno]] aktivira, regrutira i aktivira proteine potrebne za razmnožavanje [[faktor rasta|faktora rasta]] , kao i drugih [[ćelijska signalizacija|ćelijskih signalizacijskih]] receptora poput [[c-Raf]] i [[PI 3-kinaza]]. KRAS smanjivanje i povećava djelovanje [[GLUT1]] transportera glukoze, doprinoseći tako [[Warburgov efekt|Warburgovom efektu]] u ćelijama raka.&lt;ref name=&quot;pmid19661383&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yun J, Rago C, Cheong I, Pagliarini R, Angenendt P, Rajagopalan H, Schmidt K, Willson JK, Markowitz S, Zhou S, Diaz LA, Velculescu VE, Lengauer C, Kinzler KW, Vogelstein B, Papadopoulos N | title = Glucose deprivation contributes to the development of KRAS pathway mutations in tumor cells | url = https://archive.org/details/sim_science_2009-09-18_325_5947/page/1555 | journal = Science | volume = 325 | issue = 5947 | pages = 1555–9 | date = septembar 2009 | pmid = 19661383 | pmc = 2820374 | doi = 10.1126/science.1174229 }}&lt;/ref&gt; KRAS se veže za [[Gvanozin--trifosfat|GTP]] u svom aktivnom stanju. Također ima intrinzičnu enzimsku aktivnost, koja cijepa terminalni fosfat [[nukleotid]]a, pretvarajući ga u [[Gvanozin-difosfat|BDP]]. Nakon pretvaranja GTP -a u GDP, KRAS se deaktivira. Stopa konverzije je obično spora, ali se može dramatično povećati dodatnim proteinom iz klase [[GTPaza]]-aktivirajući [[proteini]] (GAP), naprimjer [[RasGAP]].  Zauzvrat, KRAS se može vezati za proteine klase [[GEF|guanin-nukleotidnog faktora razmjene]] (GEF) (kao što je [[SOS1]]), što prisiljava oslobađanje vezanog nukleotida (GDP). Nakon toga, KRAS veže GTP prisutan u [[citosol]]u  i GEF se oslobađa iz ras-GTP.

Ostali članovi porodice Ras su: [[HRAS]] i [[NRAS]]. Svi ovi proteini regulirani su na isti način i izgleda da se razlikuju po mjestima djelovanja unutar ćelije.

== Klinički značaj  mutacija KRAS-a==
Ovaj [[proto-onkogen]] je Kirstenov ras [[onkogen]]i  [[homolog]] iz porodice sisarskih gena ras. Zamjena jedne aminokiseline, a posebno jedna nukleotidna supstitucija, odgovorna je za aktiviranje mutacije. Transformirajući protein uključen je u različite maligne bolesti, uključujući [[adenokarcinom pluća]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chiosea SI, Sherer CK, Jelic T, Dacic S | title = KRAS mutant allele-specific imbalance in lung adenocarcinoma | journal = Modern Pathology | volume = 24 | issue = 12 | pages = 1571–7 | date = decembar 2011 | pmid = 21743433 | doi = 10.1038/modpathol.2011.109 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; mucinozni adenom, [[duktusni karcinom]]  [[pankreas]]a i  [[rak debelog crijeva]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hartman DJ, Davison JM, Foxwell TJ, Nikiforova MN, Chiosea SI | title = Mutant allele-specific imbalance modulates prognostic impact of KRAS mutations in colorectal adenocarcinoma and is associated with worse overall survival | journal = International Journal of Cancer | volume = 131 | issue = 8 | pages = 1810–7 | date = oktobar 2012 | pmid = 22290300 | doi = 10.1002/ijc.27461 | s2cid = 27328214 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Krasinskas AM, Moser AJ, Saka B, Adsay NV, Chiosea SI | title = KRAS mutant allele-specific imbalance is associated with worse prognosis in pancreatic cancer and progression to undifferentiated carcinoma of the pancreas | journal = Modern Pathology | volume = 26 | issue = 10 | pages = 1346–54 | date = oktobar 2013 | pmid = 23599154 | pmc = 4128625 | doi = 10.1038/modpathol.2013.71 }}&lt;/ref&gt;

Utvrđeno je da je nekoliko [[klicin list|zametnih linija]] KRAS-ovih mutacija povezano s [[Noonanov sindrom|Noonanovim]]&lt;ref name=&quot;pmid16474405&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schubbert S, Zenker M, Rowe SL, Böll S, Klein C, Bollag G, van der Burgt I, Musante L, Kalscheuer V, Wehner LE, Nguyen H, West B, Zhang KY, Sistermans E, Rauch A, Niemeyer CM, Shannon K, Kratz CP | title = Germline KRAS mutations cause Noonan syndrome | journal = Nature Genetics | volume = 38 | issue = 3 | pages = 331–6 | date = mart 2006 | pmid = 16474405 | doi = 10.1038/ng1748 | s2cid = 8193354 }}&lt;/ref&gt; i [[kardio-facio-kožni sindrom|kardio-facio-kožnim sindromom]].&lt;ref name=&quot;pmid16474404&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Niihori T, Aoki Y, Narumi Y, Neri G, Cavé H, Verloes A, Okamoto N, Hennekam RC, Gillessen-Kaesbach G, Wieczorek D, Kavamura MI, Kurosawa K, Ohashi H, Wilson L, Heron D, Bonneau D, Corona G, Kaname T, Naritomi K, Baumann C, Matsumoto N, Kato K, Kure S, Matsubara Y | title = Germline KRAS and BRAF mutations in cardio-facio-cutaneous syndrome | journal = Nature Genetics | volume = 38 | issue = 3 | pages = 294–6 | date = mart 2006 | pmid = 16474404 | doi = 10.1038/ng1749 | s2cid = 28915489 }}&lt;/ref&gt;

Somatske mutacije KRAS-a  nalaze se u velikom brzinom u [[leukemija]]ma. kolorektalom karcinomu,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Burmer GC, Loeb LA | title = Mutations in the KRAS2 oncogene during progressive stages of human colon carcinoma | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1989-04_86_7/page/2403 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 86 | issue = 7 | pages = 2403–7 | date = april 1989 | pmid = 2648401 | pmc = 286921 | doi = 10.1073/pnas.86.7.2403 }}&lt;/ref&gt; [[rak gušterače|raku gušterače]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Almoguera C, Shibata D, Forrester K, Martin J, Arnheim N, Perucho M | title = Most human carcinomas of the exocrine pancreas contain mutant c-K-ras genes | url = https://archive.org/details/cell_1988-05-20_53_4/page/549 | journal = Cell | volume = 53 | issue = 4 | pages = 549–54 | date = maj 1988 | pmid = 2453289 | doi = 10.1016/0092-8674(88)90571-5 | s2cid = 22457575 }}&lt;/ref&gt;  [[rak pluća|raku pluća]].&lt;ref name=&quot;pmid16533793&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tam IY, Chung LP, Suen WS, Wang E, Wong MC, Ho KK, Lam WK, Chiu SW, Girard L, Minna JD, Gazdar AF, Wong MP | title = Distinct epidermal growth factor receptor and KRAS mutation patterns in non-small cell lung cancer patients with different tobacco exposure and clinicopathologic features | journal = Clinical Cancer Research | volume = 12 | issue = 5 | pages = 1647–53 | date = mart 2006 | pmid = 16533793 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-05-1981 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Testiranje KRAS-a ==
U julu 2009, Američka agencija za hranu i lijekove (FDA) ažurirala je oznake dva anti-[[EGFR]] [[monoklonsko antitijelo]],  lijekova naznačenih za liječenje metastatskog kolorektalnog karcinoma, [[panitumumab]] (Vectibix) i [[cetuximab]] (Erbitux), kako bi uključili informacije o KRAS mutacijama.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oncogenetics.org/web/fda-updates-vectibix-and-erbitux-labels-with-kras-testing-info |title=FDA updates Vectibix and Erbitux labels with KRAS testing info |author=OncoGenetics.Org |publisher=OncoGenetics.Org |access-date=20. 7. 2009 |date=juli 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141109174052/http://www.oncogenetics.org/web/fda-updates-vectibix-and-erbitux-labels-with-kras-testing-info |archive-date=9. 11. 2014 }}&lt;/ref&gt;

U 2012., FDA je također očistila [[QIAGEN]]-ov [[teraskrin]] KRAS test, [[genetički test]] dizajniran za otkrivanje prisutnosti sedam mutacija u genu KRAS u ćelijsma kolorektalnog karcinoma. Ovaj test se koristi za pomoć ljekarima u identifikaciji pacijenata s metastatskim kolorektumskim karcinomom za liječenje Erbituxom. Prisutnost KRAS mutacija u tkivu raka debelog crijeva ukazuje na to da pacijent možda neće imati koristi od liječenja Erbituxom. Ako rezultat testa pokaže da KRAS mutacije nisu prisutne u ćelijama raka debelog crijeva, tada se pacijent može razmotriti za liječenje Erbituxom.&lt;ref&gt;[https://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm312055.htm FDA: Medical devices: therascreen® KRAS RGQ PCR Kit – P110030, accessed 20 Jone 2014]&lt;/ref&gt;

== Kao cilj lijeka ==

Mutacije pokretača u KRAS-a temelj su patogeneze do 20% ljudskih karcinoma.&lt;ref name=&quot;Cox_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cox AD, Fesik SW, Kimmelman AC, Luo J, Der CJ | title = Drugging the undruggable RAS: Mission possible? | journal = Nature Reviews. Drug Discovery | volume = 13 | issue = 11 | pages = 828–51 | date = novembar 2014 | pmid = 25323927 | pmc = 4355017 | doi = 10.1038/nrd4389 }}&lt;/ref&gt;  Stoga je KRAS privlačna meta lijeka,ali nedostatak očiglednih mjesta vezivanja ometao je razvoj lijekova.&lt;ref name=&quot;Ryan_2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryan MB, Corcoran RB | title = Therapeutic strategies to target RAS-mutant cancers | journal = Nature Reviews. Clinical Oncology | volume = 15 | issue = 11 | pages = 709–720 | date = novembar 2018 | pmid = 30275515 | doi = 10.1038/s41571-018-0105-0 | s2cid = 52897928 }}&lt;/ref&gt; Jedno od potencijalnih mjesta interakcije lijekova je mjesto gdje se veže GTP/GDP. Međutim, zbog izuzetno visokog afiniteta GTP/GDP za ovu lokaciju, malo je vjerojatno da bi se inhibitori slični lijekovima [[mala molekula|malih molekula]] mogli natjecati s vezanjem GTP/GDP. Osim na mjestima gdje se veže GTP/GDP, ne postoje očigledna [[mjesta vezanja]] visokog afiniteta za male molekule.&lt;ref name=&quot;Holderfield_2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Holderfield M | title = Efforts to Develop KRAS Inhibitors | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Medicine | volume = 8 | issue = 7 | pages = a031864| date = juli 2018 | pmid = 29101115 | doi = 10.1101/cshperspect.a031864 | pmc = 6027934 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da KRAS [[interakcija protein-protein|komunicira]] sa:
* [[C-Raf]],&lt;ref name=&quot;pmid10783161&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li W, Han M, Guan KL | title = The leucine-rich repeat protein SUR-8 enhances MAP kinase activation and forms a complex with Ras and Raf | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2000-04-15_14_8/page/895 | journal = Genes &amp; Development | volume = 14 | issue = 8 | pages = 895–900 | date = april 2000 | pmid = 10783161 | pmc = 316541 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10882715&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kiyono M, Kato J, Kataoka T, Kaziro Y, Satoh T | title = Stimulation of Ras guanine nucleotide exchange activity of Ras-GRF1/CDC25(Mm) upon tyrosine phosphorylation by the Cdc42-regulated kinase ACK1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-22_275_38/page/29788 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 38 | pages = 29788–93 | date = septembar 2000 | pmid = 10882715 | doi = 10.1074/jbc.M001378200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[PIK3CG]],&lt;ref name=&quot;pmid10542052&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rubio I, Wittig U, Meyer C, Heinze R, Kadereit D, Waldmann H, Downward J, Wetzker R | title = Farnesylation of Ras is important for the interaction with phosphoinositide 3-kinase gamma | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 266 | issue = 1 | pages = 70–82 | date = novembar 1999 | pmid = 10542052 | doi = 10.1046/j.1432-1327.1999.00815.x }}&lt;/ref&gt;
* [[RALGDS]],&lt;ref name=pmid10783161/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7809086&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Spaargaren M, Bischoff JR | title = Identification of the guanine nucleotide dissociation stimulator for Ral as a putative effector molecule of R-ras, H-ras, K-ras, and Rap | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 26 | pages = 12609–13 | date = decembar 1994 | pmid = 7809086 | pmc = 45488 | doi = 10.1073/pnas.91.26.12609 }}&lt;/ref&gt; and
* [[RASSF2]].&lt;ref name=&quot;pmid12732644&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vos MD, Ellis CA, Elam C, Ulku AS, Taylor BJ, Clark GJ | title = RASSF2 is a novel K-Ras-specific effector and potential tumor suppressor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-07-25_278_30/page/28045 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 30 | pages = 28045–51 | date = juli 2003 | pmid = 12732644 | doi = 10.1074/jbc.M300554200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[Kalmodulin]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Villalonga P, López-Alcalá C, Bosch M, Chiloeches A, Rocamora N, Gil J, Marais R, Marshall CJ, Bachs O, Agell N | title = Calmodulin binds to K-Ras, but not to H- or N-Ras, and modulates its downstream signaling | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2001-11_21_21/page/7345 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 21 | pages = 7345–54 | date = novembar 2001 | pmid = 11585916 | pmc = 99908 | doi = 10.1128/MCB.21.21.7345-7354.2001 }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{Refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Kahn S, Yamamoto F, Almoguera C, Winter E, Forrester K, Jordano J, Perucho M | title = The c-K-ras gene and human cancer (review) | journal = Anticancer Research | volume = 7 | issue = 4A | pages = 639–52 | year = 1987 | pmid = 3310850 }}
* {{cite journal | vauthors = Yamamoto F, Nakano H, Neville C, Perucho M | title = Structure and mechanisms of activation of c-K-ras oncogenes in human lung cancer | journal = Progress in Medical Virology. Fortschritte der Medizinischen Virusforschung. Progrès en Virologie Médicale | volume = 32 | pages = 101–14 | year = 1985 | pmid = 3895297 }}
* {{cite journal | vauthors = Porta M, Ayude D, Alguacil J, Jariod M | title = Exploring environmental causes of altered ras effects: fragmentation plus integration? | journal = Molecular Carcinogenesis | volume = 36 | issue = 2 | pages = 45–52 | date = februar 2003 | pmid = 12557259 | doi = 10.1002/mc.10093 | s2cid = 23937262 }}
* {{cite journal | vauthors = Smakman N, Borel Rinkes IH, Voest EE, Kranenburg O | title = Control of colorectal metastasis formation by K-Ras | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Cancer | volume = 1756 | issue = 2 | pages = 103–14 | date = novembar 2005 | pmid = 16098678 | doi = 10.1016/j.bbcan.2005.07.001 }}
* {{cite journal | vauthors = Castagnola P, Giaretti W | title = Mutant KRAS, chromosomal instability and prognosis in colorectal cancer | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Cancer | volume = 1756 | issue = 2 | pages = 115–25 | date = novembar 2005 | pmid = 16112461 | doi = 10.1016/j.bbcan.2005.06.003 }}
* {{cite journal | vauthors = Deramaudt T, Rustgi AK | title = Mutant KRAS in the initiation of pancreatic cancer | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Cancer | volume = 1756 | issue = 2 | pages = 97–101 | date = novembar 2005 | pmid = 16169155 | doi = 10.1016/j.bbcan.2005.08.003 }}
* {{cite journal | vauthors = Pretlow TP, Pretlow TG | title = Mutant KRAS in aberrant crypt foci (ACF): initiation of colorectal cancer? | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Reviews on Cancer | volume = 1756 | issue = 2 | pages = 83–96 | date = novembar 2005 | pmid = 16219426 | doi = 10.1016/j.bbcan.2005.06.002 }}
* {{cite journal | vauthors = Su YH, Wang M, Aiamkitsumrit B, Brenner DE, Block TM | title = Detection of a K-ras mutation in urine of patients with colorectal cancer | journal = Cancer Biomarkers | volume = 1 | issue = 2–3 | pages = 177–82 | year = 2005 | pmid = 17192038 | doi =  10.3233/CBM-2005-12-305}}
* {{cite journal | vauthors = Domagała P, Hybiak J, Sulżyc-Bielicka V, Cybulski C, Ryś J, Domagała W | title = KRAS mutation testing in colorectal cancer as an example of the pathologist's role in personalized targeted therapy: a practical approach | journal = Polish Journal of Pathology | volume = 63 | issue = 3 | pages = 145–64 | date = novembar 2012 | pmid = 23161231 | doi = 10.5114/PJP.2012.31499 | arxiv = 1305.1286 | s2cid = 17666526 }}
{{Refend}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.horizondiscovery.com/kras-gene-specific-multiplex-reference-standard-hd748 KRAS Reference Standards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305123329/https://www.horizondiscovery.com/kras-gene-specific-multiplex-reference-standard-hd748 |date=5. 3. 2017 }} - Learn more about KRAS Reference Controls
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1186/  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Cardiofaciocutaneous Syndrome]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=noonan GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Noonan syndrome]
* {{MeshName|KRAS2+protein,+human}}
* {{PDBe-KB2|P01116|Human GTPase KRas}}

{{PDB Gallery|geneid=3845}}
{{Anhidridi kiselih hidrolaza}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 12]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]
[[Kategorija:Onkogeni]]</text>
      <sha1>ilr05s93s374a1oszskewzrtqmilv14</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Homeoboksni protein NANOG</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480710</id>
    <revision>
      <id>3926513</id>
      <parentid>3907752</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24422" sha1="l6c6y11ebf5a5sc9yomv95ptiyxzp64" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Homeoboks]]ni protein NANOG''' je [[transkripcijski faktor]] koji pomaže [[Embrionska matična ćelija|embrionskim matičnim ćelijama]] (ESC) održavanje [[Ćelijska potencija|pluripotencije]] putem supresije faktora ćelijke determinacije.&lt;ref&gt;Heurtier, V., Owens, N., Gonzalez, I. et al. The molecular logic of Nanog-induced self-renewal in mouse embryonic stem cells. Nat Commun 10, 1109 (2019). https://doi.org/10.1038/s41467-019-09041-z&lt;/ref&gt; Several types of cancer are associated with NANOG.

== Etimologija ==
Ime NANOG potječe od [[Tir na n-Og|Tír na nÓg]] ([[irski]] za &quot;Zemlja mladih&quot;), ime dato keltskom došljaku u irskoj i škotskoj mitologiji.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2003/06/030602024530.htm|title=ScienceDaily: Cells Of The Ever Young: Getting Closer To The Truth|access-date=26. 7. 2007}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;The role of NANOG transcriptional f&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gawlik-Rzemieniewska N, Bednarek I | title = The role of NANOG transcriptional factor in the development of malignant phenotype of cancer cells | journal = Cancer Biology &amp; Therapy | volume = 17 | issue = 1 | pages = 1–10 | date = 30. 11. 2015 | pmid = 26618281 | pmc = 4848008 | doi = 10.1080/15384047.2015.1121348 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 305 [[aminokiselina]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   34.620 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9H9S0#sequences |title=UniProt, Q9H9S0 |access-date=12. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSVDPACPQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPCFEASDCK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESSPMPVICG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEENYPSLQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSAEMPHTET&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VSPLPSSMDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIQDSPDSST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPKGKQPTSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKSVAKKEDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPVKKQKTRT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VFSSTQLCVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDRFQRQKYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLQQMQELSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILNLSYKQVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TWFQNQRMKS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KRWQKNNWPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSNGVTQKAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APTYPSLYSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YHQGCLVNPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GNLPMWSNQT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WNNSTWSNQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QNIQSWSNHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WNTQTWCTQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WNNQAWNSPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YNCGEESLQS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CMQFQPNSPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDLEAALEAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GEGLNVIQQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRYFSTPQTM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLFLNYSMNM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QPEDV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
:Simboli
{{refbegin|4}}
'''C''':  [[Cistein]] &lt;br&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina]] &lt;br&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina]] &lt;br&gt;
'''F''':  [[Fenilalanin]] &lt;br&gt;
'''G''':  [[Glicin]] &lt;br&gt;
'''H''':  [[Histidin]] &lt;br&gt;
'''I''':  [[Izoleucin]] &lt;br&gt;
'''K''': [[Lizin]] &lt;br&gt;
'''L''': [[Leucin]] &lt;br&gt;
'''M''':  [[Metionin]] &lt;br&gt;
'''N''':  [[Asparagin]] &lt;br&gt;
'''P''':  [[Prolin]]&lt;br&gt;
'''Q''':  [[Glutamin]] &lt;br&gt;
'''R''':  [[Arginin]] &lt;br&gt;
'''S''':  [[Serin]] &lt;br&gt;
'''T''':  [[Treonin]] &lt;br&gt;
'''V''':  [[Valin]] &lt;br&gt;
'''W''':  [[Triptofan]] &lt;br&gt;
'''Y''':  [[Tirozin]]
{{refend}}

== Struktura ==
Ljudski protein NANOG kodiran genom NANOG1, sastoji se od 305 aminokiselina i ina tri funkcionalna domena: [[N-terminal]]ni, [[C-terminal]]ni  i konzervirani [[homeodomen]]ski motiv. [[Homeodomen]]ska regija olakšava vezivanje [[DNK]]. Ljudski gen Nanog 1 nalazi se na [[hromosom 12|hromosomu 12]], a [[iRNK]] sadrži 915 baznih parova [[otvoreni okvir čitanja|otvorenog okvira čitanja]] (ORF) sa četiri [[egzon]]a i tri [[intron]]a.&lt;ref name=&quot;The role of NANOG transcriptional f&quot;/&gt;

[[N-terminal]]na regija ljudskog NANOG-a bogata je ostacima [[serin]]a, [[treonin]]a i [[prolin]]a, a [[C-kraj]] sadrži domen bogat [[triptofan]]om. Homeodomen u hNANOG-u kreće se od 95 do 155 ostataka. Postoje i dodatni NANOG geni (NANOG2, NANOG p8) koji potencijalno utiču na diferencijaciju ESC -a. Pokazano je da je NANOG1 temelj za samoobnavljanje i pluripotenciju, a NANOG p8 je visoko eksprimirann u ćelijama raka.&lt;ref name=&quot;Nanog gene: A propeller for stemnes&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang W, Sui Y, Ni J, Yang T | title = Nanog gene: A propeller for stemness in primitive stem cells | journal = International Journal of Biological Sciences | volume = 12 | issue = 11 | pages = 1372–1381 | date = 2016 | pmid = 27877089 | pmc = 5118783 | doi = 10.7150/ijbs.16349 }}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==
[[slika:Transcription programs in stem cells..jpg|280px|thumb|Transkripcijski programi u embrionskim matičnim ćelijama]]
NANOG je [[transkripcijski faktor]] u embrionskim matičnim ćelijama (ESC) i smatra se da je ključni faktor u održavanju [[pluripotentnost|pluripotencije]]. Smatra se da NANOG funkcionira u skladu s drugim faktorima, kao što su [[okt-4|POU5F1 (okt-4)]] i [[SOX2]], radi uspostavljanja ESC identiteta. Ove ćelije nude važno područje proučavanja, zbog svoje sposobnosti održavanja pluripotencije. Drugim riječima, ove ćelije imaju sposobnost da postanu gotovo bilo koja ćelija bilo kojeg od tri zametna sloja ([[endoderm]], [[ektoderm]], [[mezoderm]]). Iz tog razloga je razumijevanje mehanizama koji održavaju pluripotenciju ćelije ključno da se razumije kako funkcioniraju [[matične ćelije]] i može dovesti do budućeg napretka u liječenju degenerativnih bolesti.

Opisano je da se NANOG na početku [[gastrulacija|gastrulacije]] eksprimira u stražnjoj strani epiblasta.&lt;ref name = &quot;Barral_2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Barral A, Rollan I, Sanchez-Iranzo H, Jawaid W, Badia-Careaga C, Menchero S, Gomez MJ, Torroja C, Sanchez-Cabo F, Göttgens B, Manzanares M, Sainz de Aja J | display-authors = 6 | title = Pou3f1 expression at the exit from pluripotency during gastrulation | journal = Biology Open | volume = 8 | issue = 11 | pages = bio046367 | date = decembar 2019 | pmid = 31791948 | doi = 10.1242/bio.046367 | pmc = 6899006 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Tamo je NANOG  umiješan u inhibiranje embrionske [[hematopoeza|hematopoeze]] potiskivanjem ekspresije transkripcijskog faktora ''Tal1''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sainz de Aja J, Menchero S, Rollan I, Barral A, Tiana M, Jawaid W, Cossio I, Alvarez A, Carreño-Tarragona G, Badia-Careaga C, Nichols J, Göttgens B, Isern J, Manzanares M | display-authors = 6 | title = Tal1 | journal = The EMBO Journal | volume = 38 | issue = 7 | date = april 2019 | pmid = 30814124 | pmc = 6443201 | doi = 10.15252/embj.201899122 }}&lt;/ref&gt; U ovoj  fazi embriogeneze, NANOG potiskuje '' Pou3f1 '', [[transkripcijski faktor]] ključan za formiranje prednje-stražnje osi.&lt;ref name = &quot;Barral_2009&quot;/&gt;

Analiza usporenih embriona pokazala je da eksprimiraju gene markera pluripotencije, kao što su [[Oct-4|POU5F1]], NANOG i [[Rex1]]. Izvedene ljudske ESC linije također eksprimiraju specifične markere pluripotencije:
* TRA-1-60
* TRA-1-81
* SSEA4
alkalna fosfataza
* TERT
* [[Rex1]]

Ovi markeri su omogućili diferencijaciju stanja ''[[in vitro]]'' i ''[[in vivo]]'' u derivate sva tri zametna sloja.&lt;ref name=&quot;pmid16990582&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang X, Stojkovic P, Przyborski S, Cooke M, Armstrong L, Lako M, Stojkovic M | title = Derivation of human embryonic stem cells from developing and arrested embryos | journal = Stem Cells | volume = 24 | issue = 12 | pages = 2669–76 | date = decembar 2006 | pmid = 16990582 | doi = 10.1634/stemcells.2006-0377 | s2cid = 32587408 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[Oct-4|POU5F1]], TDGF1 (CRIPTO), [[SALL4]], LECT1 i BUB1 su također povezani geni koji su svi odgovorni za samoobnavljanje i pluripotentnu diferencijaciju.&lt;ref name=&quot;pmid16978057&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li SS, Liu YH, Tseng CN, Chung TL, Lee TY, Singh S | title = Characterization and gene expression profiling of five new human embryonic stem cell lines derived in Taiwan | journal = Stem Cells and Development | volume = 15 | issue = 4 | pages = 532–55 | date = august 2006 | pmid = 16978057 | doi = 10.1089/scd.2006.15.532 }}&lt;/ref&gt;

Utvrđeno je da je protein NANOG transkripcijski aktivator promotora [[Rex1]], koji ima ključnu ulogu u održavanju ekspresije [[Rex1]]. Nokaut NANOG  u [[embrionske matične ćelije|embrionskim matičnim ćelijama]]  rezultira smanjenjem ekspresije [[Rex1]], dok nadekspresija NANOG -a stimulira ekspresiju [[Rex1]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shi W, Wang H, Pan G, Geng Y, Guo Y, Pei D | title = Regulation of the pluripotency marker Rex-1 by Nanog and Sox2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2006-08-18_281_33/page/23319 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 281 | issue = 33 | pages = 23319–25 | date = august 2006 | pmid = 16714766 | doi = 10.1074/jbc.M601811200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Osim učinaka NANOG-a u embrionskim fazama života, ektopijska ekspresija NANOG-a u odraslim matičnim ćelijama može vratiti potencijal proliferacije i diferencijacije koji se gubi uslijed starenja organizma ili ćelijskog starenja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shahini A, Choudhury D, Asmani M, Zhao R, Lei P, Andreadis ST | title = NANOG restores the impaired myogenic differentiation potential of skeletal myoblasts after multiple population doublings | journal = Stem Cell Research | volume = 26 | pages = 55–66 | date = januar 2018 | pmid = 29245050 | doi = 10.1016/j.scr.2017.11.018 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shahini A, Mistriotis P, Asmani M, Zhao R, Andreadis ST | title = NANOG Restores Contractility of Mesenchymal Stem Cell-Based Senescent Microtissues | journal = Tissue Engineering. Part A | volume = 23 | issue = 11–12 | pages = 535–545 | date = juni 2017 | pmid = 28125933 | pmc =5467120  | doi = 10.1089/ten.TEA.2016.0494 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mistriotis P, Bajpai VK, Wang X, Rong N, Shahini A, Asmani M, Liang MS, Wang J, Lei P, Liu S, Zhao R, Andreadis ST | title = NANOG Reverses the Myogenic Differentiation Potential of Senescent Stem Cells by Restoring ACTIN Filamentous Organization and SRF-Dependent Gene Expression | journal = Stem Cells | volume = 35 | issue = 1 | pages = 207–221 | date = januar 2017 | pmid = 27350449 | doi = 10.1002/stem.2452 | s2cid = 4482665 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Han J, Mistriotis P, Lei P, Wang D, Liu S, Andreadis ST | title = Nanog reverses the effects of organismal aging on mesenchymal stem cell proliferation and myogenic differentiation potential | journal = Stem Cells | volume = 30 | issue = 12 | pages = 2746–59 | date = decembar 2012 | pmid = 22949105 | pmc = 3508087 | doi = 10.1002/stem.1223 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Münst B, Thier MC, Winnemöller D, Helfen M, Thummer RP, Edenhofer F | title = Nanog induces suppression of senescence through downregulation of p27KIP1 expression | journal = Journal of Cell Science | volume = 129 | issue = 5 | pages = 912–20 | date = mart 2016 | pmid = 26795560 | pmc = 4813312 | doi = 10.1242/jcs.167932 }}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==

=== Kancer===

NANOG je visoko eksprimiran u matičnim ćelijama raka i stoga može funkcionirati kao [[onkogen]] za poticanje karcinogeneze. Visoka ekspresija NANOG -a korelira sa lošim preživljavanjem kod pacijenata obolelih od raka.&lt;ref name=&quot;pmid26013997&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gong S, Li Q, Jeter CR, Fan Q, Tang DG, Liu B | title = Regulation of NANOG in cancer cells | journal = Molecular Carcinogenesis | volume = 54 | issue = 9 | pages = 679–87 | date = septembar 2015 | pmid = 26013997 | pmc = 4536084 | doi = 10.1002/mc.22340 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25821200&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jeter CR, Yang T, Wang J, Chao HP, Tang DG | title = Concise Review: NANOG in Cancer Stem Cells and Tumor Development: An Update and Outstanding Questions | journal = Stem Cells | volume = 33 | issue = 8 | pages = 2381–90 | date = august 2015 | pmid = 25821200 | pmc = 4509798 | doi = 10.1002/stem.2007 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid26618281&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gawlik-Rzemieniewska N, Bednarek I | title = The role of NANOG transcriptional factor in the development of malignant phenotype of cancer cells | journal = Cancer Biology &amp; Therapy | volume = 17 | issue = 1 | pages = 1–10 | year = 2016 | pmid = 26618281 | pmc = 4848008 | doi = 10.1080/15384047.2015.1121348 }}&lt;/ref&gt;

Nedavna istraživanja pokazala su da lokalizacija NANOG -a i drugih transkripcijskih faktora ima potencijalne posljedice na ćelijsku funkciju. Eksperimentalni dokazi su pokazali da je razina ekspresije NANOG p8 posebno povišena u ćelijama raka, što znači da je gen NANOG p8 kritični član u (CSC) matičnim ćelijama raka, pa bi njegovo poništavanje moglo smanjiti malignitet raka.&lt;ref name=&quot;Nanog gene: A propeller for stemnes&quot;/&gt;

=== Dijagnostika ===

Gen NANOG p8 ocijenjen je kao prognostički i prediktivni biomarker raka.&lt;ref name=&quot;pmid24375318&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Iv Santaliz-Ruiz LE, Xie X, Old M, Teknos TN, Pan Q | title = Emerging role of nanog in tumorigenesis and cancer stem cells | journal = International Journal of Cancer | volume = 135 | issue = 12 | pages = 2741–8 | date = decembar 2014 | pmid = 24375318 | pmc = 4065638 | doi = 10.1002/ijc.28690 }}&lt;/ref&gt;

== Matične ćelije raka ==

Nanog je [[transkripcijski faktor]] koji kontrolira i samoobnavljanje i [[pluripotentnost]] embrionskih matičnih čelija. Slično, ekspresija proteina porodice Nanog povećana je kod mnogih tipova karcinoma i korelira s lošijom prognozom.&lt;ref name=&quot;Nanog gene: A propeller for stemnes&quot;/&gt;

== Evolucija ==
[[Ljudi]] i [[čimpanze|obične čimpanze]] dijele deset NANOG [[pseudogen]]a (NanogP2-P11) tokom evaluacije, dva se nalaze na X hromosomu i karakterišu ih 5' promotorske sekvence i odsustvo introna, kao posljedica retrotranspozicije [[iRNK]] &lt;ref name=&quot;The role of NANOG transcriptional f&quot;/&gt; sve na istim mjestima: jedan duplicirani pseudogen i devet retropseudogena. Od devet zajedničkih NANOG retropseudogena, dva nemaju [[poliadenilacija|poli- (A) repove]] karakteristične za većinu retropseudogena, što ukazuje na to da je došlo do grešaka pri kopiranju tokom njihovog stvaranja. Zbog velike vjerovatnoće da bi isti pseudogeni (uključujući greške pri kopiranju) postojali na istim mjestima u dva nepovezana [[genom]]a, [[Evolucijska biologija|evolucijski biolozi]] ukazuju na to da NANOG i njegovi pseudogeni pružaju [[dokaz zajedničkog porijekla]]  ljudi  čimpanzi.&lt;ref name=&quot;isbn1-59102-564-83&quot;&gt;{{cite book|title=Relics of Eden: The Powerful Evidence of Evolution in Human DNA| first = Daniel J. | last = Fairbanks | name-list-style = vanc |publisher=Prometheus Books|year=2007|isbn=978-1-59102-564-1|location=Buffalo, N.Y|pages=94–96, 177–182}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Histon]]
* [[Okt-4]]
* [[promotor (genetika)|Promotor]]
* [[RNK-polimeraza]]
* [[Brahiurija]]
* [[Transkripcijski faktori]]
*[[Bioinformatika]]

== Reference ==
{{refspisak|30em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Cavaleri F, Schöler HR | title = Nanog: a new recruit to the embryonic stem cell orchestra | url = https://archive.org/details/cell_2003-05-30_113_5/page/551 | journal = Cell | volume = 113 | issue = 5 | pages = 551–2 | date = maj 2003 | pmid = 12787492 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00394-5 | s2cid = 16254995 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Constantinescu S | title = Stemness, fusion and renewal of hematopoietic and embryonic stem cells | journal = Journal of Cellular and Molecular Medicine | volume = 7 | issue = 2 | pages = 103–12 | year = 2004 | pmid = 12927049 | doi = 10.1111/j.1582-4934.2003.tb00209.x | pmc = 6740230 }}
* {{cite journal | vauthors = Pan G, Thomson JA | title = Nanog and transcriptional networks in embryonic stem cell pluripotency | journal = Cell Research | volume = 17 | issue = 1 | pages = 42–9 | date = januar 2007 | pmid = 17211451 | doi = 10.1038/sj.cr.7310125 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Mitsui K, Tokuzawa Y, Itoh H, Segawa K, Murakami M, Takahashi K, Maruyama M, Maeda M, Yamanaka S | title = The homeoprotein Nanog is required for maintenance of pluripotency in mouse epiblast and ES cells | journal = Cell | volume = 113 | issue = 5 | pages = 631–42 | date = maj 2003 | pmid = 12787504 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00393-3 | s2cid = 18836242 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Chambers I, Colby D, Robertson M, Nichols J, Lee S, Tweedie S, Smith A | title = Functional expression cloning of Nanog, a pluripotency sustaining factor in embryonic stem cells | url = https://archive.org/details/cell_2003-05-30_113_5/page/643 | journal = Cell | volume = 113 | issue = 5 | pages = 643–55 | date = maj 2003 | pmid = 12787505 | doi = 10.1016/S0092-8674(03)00392-1 | hdl = 1842/843 | s2cid = 2236779 | hdl-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Clark AT, Rodriguez RT, Bodnar MS, Abeyta MJ, Cedars MI, Turek PJ, Firpo MT, Reijo Pera RA | title = Human STELLAR, NANOG, and GDF3 genes are expressed in pluripotent cells and map to chromosome 12p13, a hotspot for teratocarcinoma | journal = Stem Cells | volume = 22 | issue = 2 | pages = 169–79 | year = 2004 | pmid = 14990856 | doi = 10.1634/stemcells.22-2-169 | s2cid = 38136098 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hart AH, Hartley L, Ibrahim M, Robb L | title = Identification, cloning and expression analysis of the pluripotency promoting Nanog genes in mouse and human | journal = Developmental Dynamics | volume = 230 | issue = 1 | pages = 187–98 | date = maj 2004 | pmid = 15108323 | doi = 10.1002/dvdy.20034 | s2cid = 21502533 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Booth HA, Holland PW | title = Eleven daughters of NANOG | journal = Genomics | volume = 84 | issue = 2 | pages = 229–38 | date = august 2004 | pmid = 15233988 | doi = 10.1016/j.ygeno.2004.02.014 }}
* {{cite journal | vauthors = Hatano SY, Tada M, Kimura H, Yamaguchi S, Kono T, Nakano T, Suemori H, Nakatsuji N, Tada T | title = Pluripotential competence of cells associated with Nanog activity | journal = Mechanisms of Development | volume = 122 | issue = 1 | pages = 67–79 | date = januar 2005 | pmid = 15582778 | doi = 10.1016/j.mod.2004.08.008 | hdl = 2433/144766 | s2cid = 17490059 | hdl-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Deb-Rinker P, Ly D, Jezierski A, Sikorska M, Walker PR | title = Sequential DNA methylation of the Nanog and Oct-4 upstream regions in human NT2 cells during neuronal differentiation | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 8 | pages = 6257–60 | date = februar 2005 | pmid = 15615706 | doi = 10.1074/jbc.C400479200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Zaehres H, Lensch MW, Daheron L, Stewart SA, Itskovitz-Eldor J, Daley GQ | title = High-efficiency RNA interference in human embryonic stem cells | journal = Stem Cells | volume = 23 | issue = 3 | pages = 299–305 | date = mart 2005 | pmid = 15749924 | doi = 10.1634/stemcells.2004-0252 | s2cid = 1395518 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hoei-Hansen CE, Almstrup K, Nielsen JE, Brask Sonne S, Graem N, Skakkebaek NE, Leffers H, Rajpert-De Meyts E | title = Stem cell pluripotency factor NANOG is expressed in human fetal gonocytes, testicular carcinoma in situ and germ cell tumours | journal = Histopathology | volume = 47 | issue = 1 | pages = 48–56 | date = juli 2005 | pmid = 15982323 | doi = 10.1111/j.1365-2559.2005.02182.x | s2cid = 10164525 }}
* {{cite journal | vauthors = Hyslop L, Stojkovic M, Armstrong L, Walter T, Stojkovic P, Przyborski S, Herbert M, Murdoch A, Strachan T, Lako M | title = Downregulation of NANOG induces differentiation of human embryonic stem cells to extraembryonic lineages | journal = Stem Cells | volume = 23 | issue = 8 | pages = 1035–43 | date = septembar 2005 | pmid = 15983365 | doi = 10.1634/stemcells.2005-0080 | s2cid = 29881293 }}
* {{cite journal | vauthors = Oh JH, Do HJ, Yang HM, Moon SY, Cha KY, Chung HM, Kim JH | title = Identification of a putative transactivation domain in human Nanog | journal = Experimental &amp; Molecular Medicine | volume = 37 | issue = 3 | pages = 250–4 | date = juni 2005 | pmid = 16000880 | doi = 10.1038/emm.2005.33 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Boyer LA, Lee TI, Cole MF, Johnstone SE, Levine SS, Zucker JP, Guenther MG, Kumar RM, Murray HL, Jenner RG, Gifford DK, Melton DA, Jaenisch R, Young RA | title = Core transcriptional regulatory circuitry in human embryonic stem cells | journal = Cell | volume = 122 | issue = 6 | pages = 947–56 | date = septembar 2005 | pmid = 16153702 | pmc = 3006442 | doi = 10.1016/j.cell.2005.08.020 }}
* {{cite journal | vauthors = Kim JS, Kim J, Kim BS, Chung HY, Lee YY, Park CS, Lee YS, Lee YH, Chung IY | title = Identification and functional characterization of an alternative splice variant within the fourth exon of human nanog | journal = Experimental &amp; Molecular Medicine | volume = 37 | issue = 6 | pages = 601–7 | date = decembar 2005 | pmid = 16391521 | doi = 10.1038/emm.2005.73 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Darr H, Mayshar Y, Benvenisty N | title = Overexpression of NANOG in human ES cells enables feeder-free growth while inducing primitive ectoderm features | journal = Development | volume = 133 | issue = 6 | pages = 1193–201 | date = mart 2006 | pmid = 16501172 | doi = 10.1242/dev.02286 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Saunders A, Li D, Faiola F, Huang X, Fidalgo M, Guallar D, Ding J, Yang F, Xu Y, Zhou H, Wang J | title = Context-Dependent Functions of NANOG Phosphorylation in Pluripotency and Reprogramming | journal = Stem Cell Reports | volume = 8 | issue = 5 | pages = 1115–1123 | date = maj 2017 | pmid = 28457890 | doi = 10.1016/j.stemcr.2017.03.023 | pmc = 5425684 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|NANOG+protein,+human}}
* {{MeshName|Nanog+protein,+mouse}}
* https://www.factorbook.org/tf/human/NANOG/function {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210812114418/https://www.factorbook.org/tf/human/NANOG/function |date=12. 8. 2021 }}
* {{cite web| url =http://jura.wi.mit.edu/young_public/hESregulation/index.html| title =Core Transcriptional Regulatory Circuitry in Human Embryonic Stem Cells| work =Young Lab| publisher =Whitehead Institute for Biomedical Research| archive-url =https://web.archive.org/web/20090628185523/http://jura.wi.mit.edu/young_public/hESregulation/index.html| archive-date =28. 6. 2009| access-date =28. 2. 2009| url-status =dead}}
* {{cite web | url = http://www.wi.mit.edu/research/summaries/jaenisch.html | title = Jaenisch Lab Research Summary | publisher = Whitehead Institute | access-date = 28. 2. 2009 | archive-date = 26. 6. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120626025323/http://www.wi.mit.edu/research/summaries/jaenisch.html | url-status = dead }}
* [https://web.archive.org/web/20130525111306/http://www.wellcome.ac.uk/News/2009/News/WTX056296.htm Discovery reveals more about stem cells' immortality]

{{Transkripcijski faktori|g3}}

[[Kategorija:Ekspresija gena]]
[[Kategorija:Onkologija]]
[[Kategorija:Transkripcijski faktori]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 12]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>l6c6y11ebf5a5sc9yomv95ptiyxzp64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Konzervirana sekvenca</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480754</id>
    <revision>
      <id>3926619</id>
      <parentid>3915102</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:43:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17697" sha1="2mfmtzlacsehtn03epdrd38e38t3xcu" xml:space="preserve">[[slika:Conserved residues.svg|thumb|Konzervirani ostaci među različitim [[G-protein spregnuti receptor|G-protein spregnutim receptorima]] označeni su zelenom bojom.]]
'''Konzervirane sekvence''' su slične ili identične sekvence [[DNK]]  koje se javljaju u molekulama DNK, a uzrokuju odgovarajućesekvence u [[RNK]], [[protein]]ima i [[ugljikohidrat]]ima .

Ove sekvence javljaju se kod '''različitih [[vrsta]]''', što dokazuje da su se sekvence održavale u evoluciji unatoč njihovoj [[specijacija|specijaciji]]. Što se u više sigurnosnih kopija [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] javlja određena konzervirana sekvenca, to je ona više konzervirana. Pošto se informacije o sekvenci normalno prenose sa roditelja na potomstvo pomoću [[gen]]a, konzervirana sekvenca implicira da postoji '''konzervirani gen'''.

Konzervirane sekvence događaju se kada [[mutacije]] u visoko konzerviranoj regiji dovedu do neodrživih oblika života, to jest oblika koji se eliminira putem [[prirodno odabiranje|prirodnog odabiranja]]. Drugim riječima, takav proizvod gena je vitalan za život, a njegovu funkciju uništavaju gotovo sve promjene (mutacije) u sekvenci.

== Konzervirane sekvence nukleinske kiseline ==
Osnovna teorija, široko prihvaćena, je da visoko konzervirane sekvence [[DNK]] moraju imati funkcionalnu vrijednost, iako uloga mnogih od ovih visoko konzerviranih nekodirajućih sekvenci DNK nije poznata. Jedna nedavna studija koja je eliminirala četiri visoko konzervirane nekodirajuće DNK sekvence kod miševa dala je održive miševe bez značajnih [[fenotip]]skih razlika; autori su svoje nalaze opisali kao &quot;neočekivane&quot;.&lt;ref name=&quot;pmid17803355&quot;&gt;{{cite journal | author = Ahituv N. Zhu Y. &amp; Visel A. ''et al'' 2007. Deletion of ultraconserved elements yields viable mice | journal = PLoS Biol. | volume = 5 | issue = 9 | pages = e234 | pmid = 17803355 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050234 | pmc = 1964772}}&lt;/ref&gt; Dakle, jasno je da ovdje postoji nešto što se ne razumije.

Mnoga područja DNK, uključujući visoko konzervirane sekvence DNK, sastoje se od ponavljajućih elemenata sekvence. Ako bi se uklonio samo jedan od niza ponovljenih sekvenci, a ponavljanja nisu bila potrebna, tada se neće vidjeti razlika kod miševa. U radu nije objavljeno da li su eliminirane sekvence ponovljene sekvence.

== Konzervirane proteinske sekvence i strukture ==
Visoko konzervirani proteini često su potrebni za rad ili dijeljenje ćelija. Konzerviranje proteinskih sekvenci pokazuje prisutnost identičnih [[aminokiselina|aminokiselinskih]] ostataka na analognim dijelovima proteina. Na konzerviranost proteinskih struktura ukazuje prisutnost funkcionalno ekvivalentnih, iako ne nužno identičnih, aminokiselinskih ostataka i struktura između analognih dijelova proteina.

Dolje je prikazano poravnavanje [[aminokiselina]] između proteina dva ljudska [[cinkov prst|cinkova prsta]]. Konzervirane sekvence aminokiselina označene su sekvencama '''&lt;math&gt; \ mathrm {*} &lt;/math&gt;'''  u trećem retku poravnavanja sekvence. Kao što se može vidjeti iz ovog poravnavanja, ova dva [[protein]]a sadrže brojne konzervirane sekvence aminokiselina (predstavljene identičnim slovima poravnatim između dvije sekvence). 
[[slika:Zinc-finger-seq-alignment2.png|frame|center]]
==Identifikacija==
Konzervirane sekvence se tipski identifikuju [[bioinformatika|bioinformatičkim]] pristupima zasnovanim na [[poravnavanje višestrukih sekvenci|poravnavanju sekvenci]]. Napredak visokopropusnog sekvenciranja [[DNK]] i [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] [[protein]]a značajno je povećalo dostupnost proteinskih sekvenci i cijelih [[genom]]a za poređenje od ranih 2000-ih.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Margulies|first=E. H.|date=2003-12-01|title=Identification and Characterization of Multi-Species Conserved Sequences|journal=Genome Research|language=en|volume=13|issue=12|pages=2507–2518|doi=10.1101/gr.1602203|pmid=14656959|pmc=403793|issn=1088-9051}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Edwards|first1=John R.|last2=Ruparel|first2=Hameer|last3=Ju|first3=Jingyue|date=2005|title=Mass-spectrometry DNA sequencing|journal=Mutation Research/Fundamental and Molecular Mechanisms of Mutagenesis|language=en|volume=573|issue=1–2|pages=3–12|doi=10.1016/j.mrfmmm.2004.07.021|pmid=15829234}}&lt;/ref&gt;

===Traženje homologije===

Konzervirane sekvence mogu se identificirati pretraživanjem [[Homologija sekvence|homologije]], korištenjem alata kao što su [[BLAST]], [[HMMER]]. [https://github.com/drostlab/orthologr OrthologR],&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Drost|first1=Hajk-Georg|last2=Gabel|first2=Alexander|last3=Grosse|first3=Ivo|last4=Quint|first4=Marcel|date=2015-05-01|title=Evidence for Active Maintenance of Phylotranscriptomic Hourglass Patterns in Animal and Plant Embryogenesis|url=https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2015-05_32_5/page/1221|journal=Molecular Biology and Evolution|language=en|volume=32|issue=5|pages=1221–1231|doi=10.1093/molbev/msv012|issn=0737-4038|pmc=4408408|pmid=25631928}}&lt;/ref&gt; and Infernal.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Nawrocki |first1=E. P. |last2=Eddy |first2=S. R. |title=Infernal 1.1: 100-fold faster RNA homology searches |journal=Bioinformatics |date=4 September 2013 |volume=29 |issue=22 |pages=2933–2935 |doi=10.1093/bioinformatics/btt509|pmid=24008419 |pmc=3810854 }}&lt;/ref&gt; Alati za pretraživanje homologije mogu uzeti pojedinačnu sekvencu [[nukleinske kiseline]] ili proteina kao ulaz ili koristiti statističke modele generirane iz [[poravnavanje višestrukih sekvenci|poravnavanja višestrukih sekvenci]] poznatih srodnih sekvenci. Statistički modeli kao što su [[Hidden Markovljev model|profil-HMM]] i modeli kovarijanse [[RNK]] koji također uključuju strukturne informacije,&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eddy |first1=SR|last2=Durbin |first2=R |title=RNA sequence analysis using covariance models. |url=https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1994-06-11_22_11/page/2079 |journal=Nucleic Acids Research|date=11 June 1994|volume=22 |issue=11 |pages=2079–88 |pmid=8029015 |doi=10.1093/nar/22.11.2079 |pmc=308124}}&lt;/ref&gt; može biti od pomoći kada se  traže sekvence koje su udaljenije. Ulazne sekvence se zatim usklađuju s bazom podataka sekvenci srodnih osoba ili drugih [[vrsta]]. Rezultirajuća poravnavanja se zatim boduju, na osnovu broja odgovarajućih aminokiselina ili baza i broja praznina ili [[delecija (genetika)|delecija]] koje je generiralo poravnavanje. Prihvatljive konzervativne supstitucije mogu se identifikovati korištenjem matrica supstitucije kao što su [[PAM]] i [[BLOSUM]]. Pretpostavlja se da su poravnanja sa visokim rezultatom iz [[homolog]]nih sekvenci. O konzerviranosti sekvence se tada može zaključiti detekcijom vrlo sličnih homologa u širokom [[filogenetika|filogenetičkom]] rasponu.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Trivedi|first1=Rakesh|last2=Nagarajaram|first2=Hampapathalu Adimurthy|date=2020|title=Substitution scoring matrices for proteins ‐ An overview|url= |journal=Protein Science|language=en|volume=29|issue=11|pages=2150–2163|doi=10.1002/pro.3954|pmid=32954566|pmc=7586916|issn=0961-8368}}&lt;/ref&gt;

===[[Poravnavanje višestrukih sekvenci]]===
[[slika:LexA gram positive bacteria sequence logo.png|400px|thumb|right| Logo sekvence za LexA-vezujući motiv [[gram-pozitivnih]] bakterija. Kako je [[adenozin]] na poziciji 5 visoko očuvan, čini se da je veći od ostalih znakova.&lt;ref name=&quot;Weblogo&quot;/&gt;]]

Višestruka poravnvanja sekvenci mogu se koristiti za vizualizaciju konzerviranih sekvenci. Format [[clustal|CLUSTAL]] uključuje ključ običnog teksta za označavanje konzerviranih stubaca poravnanja, označavajući konzerviranu sekvencu (*), konzervativne mutacije (:), polukonzervirne mutacije (.) i nekonzerane mutacije ( ).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ebi.ac.uk/Tools/msa/clustalw2/help/faq.html#23 |website=Clustal |title=Clustal FAQ #Symbols |access-date=8 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024045656/http://www.ebi.ac.uk/Tools/msa/clustalw2/help/faq.html#23 |archive-date=24 October 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Logotipi sekvence također mogu prikazati konzerviranu sekvencu, predstavljanjem proporcija znakova u svakoj tački poravnanja po visini.&lt;ref name=&quot;Weblogo&quot;&gt;{{cite web |title=Weblogo |url=http://weblogo.berkeley.edu/ |publisher=UC Berkeley |access-date=30 December 2017}}&lt;/ref&gt;

===Genomsko poravnavanje===
[[slika:ECR_browser_showing_conserved_OTX2_gene_in_vertebrates.png|thumb|550px|center| Slika iz ECR pretraživača&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://ecrbrowser.dcode.org |title=ECR Browser |website=ECR Browser |access-date=9 January 2018}}&lt;/ref&gt; prikazuje rezultat poravnavanja različitih genoma kičmenjaka sa ljudskim genomom na konzerviranom genu [[OTX2]]. &lt;br&gt;Vrh: Oznake  [[egzon]]a i [[intron]]a gena OTX2. Za svaki genom je prikazana sličnost sekvence (%) u poređenju sa ljudskim genomom.&lt;br&gt;Tragovi pokazuju [[zebrica|zebricu]], [[pas|psa]], [[kokoš]], [[Xenopus tropicalis|zapadnu kandžastu žabu]], [[oposum]]a, [[miš]]a, [[rezus-makak]]a i [[čimpanze|šimpanzu]] genomi. Pikovi pokazuju regije visoke sličnosti sekvenci u svim [[genom]]ima, pokazujući da je ova sekvenca visoko konzervirana.]]
{{clear}}
Za identifikaciju visoko konzerviranih regija može se koristiti i poravnavanje cijelog [[genom]]a (WGA) među vrstama. Dsadašnja  tačnost i skalabilnost WGA alata i dalje je ograničena zbog [[računar]]ske složenosti bavljenja preuređivanjem, ponavljajućim regijama i velike veličine mnogih [[eukariot]]skih genoma.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Earl |first1=Dent |last2=Nguyen |first2=Ngan |last3=Hickey |first3=Glenn |last4=Harris |first4=Robert S. |last5=Fitzgerald |first5=Stephen |last6=Beal |first6=Kathryn |last7=Seledtsov |first7=Igor |last8=Molodtsov |first8=Vladimir |last9=Raney |first9=Brian J. |last10=Clawson |first10=Hiram |last11=Kim |first11=Jaebum |last12=Kemena |first12=Carsten |last13=Chang |first13=Jia-Ming |last14=Erb |first14=Ionas |last15=Poliakov |first15=Alexander |last16=Hou |first16=Minmei |last17=Herrero |first17=Javier |last18=Kent |first18=William James |last19=Solovyev |first19=Victor |last20=Darling |first20=Aaron E. |last21=Ma |first21=Jian |last22=Notredame |first22=Cedric |last23=Brudno |first23=Michael |last24=Dubchak |first24=Inna |last25=Haussler |first25=David |last26=Paten |first26=Benedict |title=Alignathon: a competitive assessment of whole-genome alignment methods |journal=Genome Research |date=December 2014 |volume=24 |issue=12 |pages=2077–2089 |doi=10.1101/gr.174920.114|pmid=25273068 |pmc=4248324 }}&lt;/ref&gt; Međutim, WGA od 30 ili više blisko povezanih [[bakterija]] ([[prokariot]]a) sada su sve izvodljivije.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rouli |first1=L. |last2=Merhej |first2=V. |last3=Fournier |first3=P.-E. |last4=Raoult |first4=D. |title=The bacterial pangenome as a new tool for analysing pathogenic bacteria |journal=New Microbes and New Infections |date=September 2015 |volume=7 |pages=72–85 |doi=10.1016/j.nmni.2015.06.005|pmid=26442149 |pmc=4552756 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Méric |first1=Guillaume |last2=Yahara |first2=Koji |last3=Mageiros |first3=Leonardos |last4=Pascoe |first4=Ben |last5=Maiden |first5=Martin C. J. |last6=Jolley |first6=Keith A. |last7=Sheppard |first7=Samuel K. |last8=Bereswill |first8=Stefan |title=A Reference Pan-Genome Approach to Comparative Bacterial Genomics: Identification of Novel Epidemiological Markers in Pathogenic Campylobacter |journal=PLOS ONE |date=27 March 2014 |volume=9 |issue=3 |pages=e92798 |doi=10.1371/journal.pone.0092798|pmid=24676150 |pmc=3968026 |bibcode=2014PLoSO...992798M |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===Sistemi bodovanja===

Drugi pristupi koriste mjerenja konzerviranosti zasnovana na [[statistika|statističkim testovima]] koji pokušavaju identificirati sekvence koje mutiraju drugačije u odnosu na očekivanu pozadinsku (neutralnu) stopu mutacije.

GERP ('''G'''enomic '''E'''volutionary '''R'''ate '''P'''rofiling = genomska evolucijska stopa profiliranja) okvir ocjenjuje konzerviranosti genetičkih sekvenci među vrstama. Ovaj pristup procjenjuje stopu neutralnih [[mutacija]] u skupu vrsta iz višestrukog poravnavanja sekvenci, a zatim identificira regije sekvence koje pokazuju manje mutacija nego što se očekivalo. Ovim regijama se zatim dodjeljuju bodovi, na osnovu razlike između uočene stope mutacije i očekivane stope pozadinske mutacije. Visok GERP-rezultat tada ukazuje na visoko konzerviranu sekvencu.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cooper |first1=G. M. |title=Distribution and intensity of constraint in mammalian genomic sequence |journal=Genome Research |date=17 June 2005 |volume=15 |issue=7 |pages=901–913 |doi=10.1101/gr.3577405|pmid=15965027 |pmc=1172034 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://mendel.stanford.edu/SidowLab/downloads/gerp/|title=Sidow Lab - GERP|access-date=24. 12. 2021|archive-date=14. 1. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114211655/http://mendel.stanford.edu/SidowLab/downloads/gerp/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

LIST&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Nawar Malhis |author2=Steven J. M. Jones |author3=Jörg Gsponer | year = 2019 | title = Improved measures for evolutionary conservation that exploit taxonomy distances | journal = Nature Communications | volume = 10 |issue=1 |pages=1556 | doi=10.1038/s41467-019-09583-2| pmc = 6450959 | pmid=30952844|bibcode=2019NatCo..10.1556M }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Nawar Malhis |author2= Matthew Jacobson |author3=Steven J. M. Jones |author4=Jörg Gsponer | year = 2020 | title = LIST-S2: Taxonomy Based Sorting of Deleterious Missense Mutations Across Species | journal = Nucleic Acids Research | volume =48|issue=W1|pages=W154–W161| doi=10.1093/nar/gkaa288| pmc = 7319545| pmid=32352516| doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ('''L'''ocal '''I'''dentity and '''S'''hared '''T'''axa = lokalni identitet i zajednički za taksone) zasniva se na pretpostavci da su varijacije uočene u vrstama koje su blisko povezane s ljudima više značajno pri procjeni konzerviranosti u poređenju sa onima kod udaljenih vrsta. Prema tome, LIST koristi identitet lokalnog poravnanja oko svake pozicije da identifikuje relevantne sekvence u višestrukom poravnanju sekvenci (MSA), a zatim procjenjuje konzerviranost na osnovu taksonomskih udaljenosti ovih sekvenci do čovjeka. Za razliku od drugih alata, LIST zanemaruje broj/učestalost varijacija u MSA.

[[Aminoda]]&lt;ref name=&quot;Chang2018&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chang KT, Guo J, di Ronza A, Sardiello M |title=Aminode: Identification of Evolutionary Constraints in the Human Proteome |journal=Sci. Rep. |volume=8 |issue=1 |pages=1357 |date=January 2018 |pmid= 29358731 |doi=10.1038/s41598-018-19744-w |pmc=5778061 |bibcode=2018NatSR...8.1357C }}&lt;/ref&gt; kombinira višestruka poravnavanja sa filogenetskom analizom da sagleda promjene u homolognim proteinima i proizvede dijagram koji ukazuje na lokalne stope evolucijskih promjena. Ovaj pristup identificira evolucijski ograničene regije u proteinu, a to su segmenti koji su podložni [[selekcija|pročišćavajućoj selekciji]] i tipski su kritični za normalnu funkciju proteina.

Drugi pristupi kao što su PhyloP i PhyloHMM uključuju [[Filogenetika|statističkofilogenetičke]] metode za upoređivanje [[vjerovatnoća|distribucije vjerovatnoće]] stopa supstitucije, što omogućava otkrivanje i konzerviranja i ubrzane mutacije. Prvo, generira se pozadinska distribucija vjerovatnoće broja zamjena za koje se očekuje da će se dogoditi za kolonu u višestrukom poravnavanju sekvenci, na osnovu [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]]. Procijenjeni evolucijski odnosi između vrsta od interesa koriste se za izračunavanje važnosti bilo koje supstitucije (tj. zamjena između dvije blisko srodne vrste može biti manja od onih koje su udaljene, a samim tim i značajnija). Da bi se otkrila konzervacija, distribucija vjerovatnoće,  izračunava se za podskup višestrukog poravnavanja sekvenci i upoređuje se sa pozadinskom distribucijom pomoću statističkog testa kao što su [[test omjera vjerovatnoće]] ili [[test rezultata]]. [[P-vrijednost]]i generirane iz poređenja dvije distribucije se zatim koriste za identifikaciju konzerviranih regija. PhyloHMM koristi Markovljev model skrivenosti za generiranje distribucije vjerovatnoće. Softverski paket PhyloP upoređuje distribucije vjerovatnoće koristeći test omjera vjerovatnoće ili test rezultata, kao i korištenjem sistema bodovanja sličan GERP-u.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Pollard |first1=K. S. |last2=Hubisz |first2=M. J. |last3=Rosenbloom |first3=K. R. |last4=Siepel |first4=A. |title=Detection of nonneutral substitution rates on mammalian phylogenies |journal=Genome Research |date=26 October 2009 |volume=20 |issue=1 |pages=110–121 |doi=10.1101/gr.097857.109|pmid=19858363 |pmc=2798823 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://compgen.cshl.edu/phast/index.php|title=PHAST: Home}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Fan |first1=Xiaodan |last2=Zhu |first2=Jun |last3=Schadt |first3=Eric E |last4=Liu |first4=Jun S |title=Statistical power of phylo-HMM for evolutionarily conserved element detection |journal=BMC Bioinformatics |date=2007 |volume=8 |issue=1 |pages=374 |doi=10.1186/1471-2105-8-374|pmid=17919331 |pmc=2194792 }}&lt;/ref&gt;

== Uporedna genomika ==
Područje istraživanja koje proučava [[evolucija|evoluciju]] i funkciju višegenskih porodica naziva se '' ''komparativna genomika'''.&lt;ref&gt;Klug, William S. ''et al'' 2010. ''Concepts of genetics''. 10th ed, Pearson, p600. {{ISBN|0-321-79578-4}}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
[[Ultrakonzervirani element]]

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Genetika]]
[[Kategorija:Evolucijska biologija]]</text>
      <sha1>2mfmtzlacsehtn03epdrd38e38t3xcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>C11orf54</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480945</id>
    <revision>
      <id>3926593</id>
      <parentid>3919446</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:06:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17241" sha1="3xoewedav6fqsk5y4arr4nojmzoz3mi" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Otvoreni okvir čitanja]] 54 [[hromosom 11|hromosoma 11]]''' (C11orf54) je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''C11orf54'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: C11orf54 chromosome 11 open reading frame 54| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=28970}}&lt;/ref&gt; Ljudski gen C11orf54. poznat je i kao PTD012 i PTOD12. C11orf54 eksprimira [[hidrolaza|hidrolaznu]] aktivnost na p-nitrofenil acetatu i djeluje na esterske veze, iako sveukupna funkcija u naučnoj zajednici još uvijek nije u potpunosti shvaćena. Protein je visoko konzerviran, a najudaljeniji [[homolog]]  nalazi se u [[bakterija]]ma.&lt;ref name = &quot;NCBI_C11orf54&quot;&gt;{{cite web | title = C11orf54 | publisher = NCBI (National Center for Biotechnology Information) | work = NCBI Gene | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/28970 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  315 [[aminokiselina]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   35.117 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9H0W9#sequences |title=UniProt, Q9H0W9 |access-date=18. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MACAEFSFHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSLEELAGVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKGLKDNFAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQVSVVDCPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTKEPFTFPV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KGICGKTRIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVGGVPYLLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVNQKKVYDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKIAKEIKLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAFILGAGAG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PFQTLGFNSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FMPVIQTESE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKPPVNGSYF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHVNPADGGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLEKYSEKCH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DFQCALLANL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FASEGQPGKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEVKAKRRTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLNFVTCMRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLEKHYGNKP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IGMGGTFIIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGKVKSHIMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEFSSCPLNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEEVNKWLHF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YEMKAPLVCL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PVFVSRDPGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLRLEHTHFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRHGEGGHYH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDTTPDIVEY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGYFLPAEFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YRIDQPKETH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIGRD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{Legenda aminokiselina}}

==Gen==
C11orf54 se nalazi na [[Hromosom 11|hromosomu 11]], sekvenca 11q21. Uobičajeni alijasi gena su PTD012 i PT0D12. Sastoji od 13 [[egzon]]a i obuhvata 23730 bp. C11orf54  okružen je genima TAF1D i MED17.&lt;ref name = &quot;NCBI_C11orf54&quot; /&gt; 
[[slika:Gene neighborhood for C11orf54.png|thumb|center|300px|Gensko susjedstvo C11orf54]]

==iRNK==
Proteinska ester-hidrolaza c11orf54 postoji kao monomer i sastoji se od 315 aminokiselina. Postoji šest izoformi C11orf54 (tabela 1).&lt;ref name = &quot;NCBI_C11orf54&quot; /&gt;

Tablala 1: '''Izoforme C11orf54''' 
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Varijanta !! Izoforma !! Dužina (bp) !! Pristupni broj
|-
| 1 || Izoforma a ester-hidrolaze C11orf54|| 2726 || NM_001286067.1
|-
| 2 || Izoforma a ester-hidrolaze C11orf54|| 2589 || NM_001286068.1
|-
| 3 || Izoforma a ester-hidrolaze C11orf54|| 2594 || NM_001286069.1
|-
| 4 || Izoforma b ester-hidrolaze C11orf54|| 2444 || NM_014039.3
|-
| 5 || Izoforma c ester-hidrolaze C11orf54|| 2442 || NM_001286070.1
|-
| 6 || Izoforma d ester-hidrolaze C11orf54|| 2417 || NM_001286071.1
|} &lt;ref name = &quot;NCBI_C11orf54&quot; /&gt;

Aminokiselinska sekvenca sadrži [[domen nepoznate funkcije]] 1907. U ovom transkriptu nalazi se motiv HxHxxxxxxxxxH koji koordinira [[cink]]ov ion uključen u hidrolaznu aktivnost.&lt;ref name =&quot;Manjasetty_2006&quot;/&gt;  [[Gnijezdo (strukturni motiv)|Motiv LR gnijezda]] nalazi se na lys262 i arg263. Motiv gnijezda LR tvori [[vodikove veze]] između NH grupa i aniona; acetatni anion koordiniran je sa LR gnijezdom.&lt;ref name=&quot;Langton_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Langton MJ, Serpell CJ, Beer PD | title = Anion Recognition in Water: Recent Advances from a Supramolecular and Macromolecular Perspective | journal =  Angewandte Chemie International Edition| volume = 55 | issue = 6 | pages = 1974–87 | year = 2016 | pmid = 26612067 | pmc = 4755225 | doi = 10.1002/anie.201506589 }}&lt;/ref&gt;

== Protein ==
=== Primarna sekvenca ===
Tabela 2: '''Različite karakteristike proteinske sekvence kod ljudi i drugih ortologa'''&lt;ref name = &quot;Subramaniam_1998&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Subramaniam S | title = The Biology Workbench--a seamless database and analysis environment for the biologist | journal = Proteins | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–2 | year = 1998 | pmid = 9672036 | doi = 10.1002/(SICI)1097-0134(19980701)32:1&lt;1::AID-PROT1&gt;3.0.CO;2-Q | url = http://workbench.sdsc.edu/ }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! [[Organizam]] !! [[molekularna težina|Molekulska težina]] (kD) !! [[Izoelektrična tačka]]  !! [[Aminokiseline]] visoke pristrasnosti!! Ponavljanja
|-
| Čovjek|| 35,1 || 5,9 || F || AEFS
|-
| Miš || 35,0 || 5,9 || H ||  Nema
|-
| Trinaestoprugasta prizemna vjeverica || 35,1 || 6,0 || F,H || PAEF
|-
| Gigantska panda || 35,2 || 6,5 || F || PAEF
|}

=== Sekundarna struktura ===
Protein C11orf54 postoji kao monomer u otopini. Protein poprima globularni oblik od 20 [[Beta list|beta niti]] i četiri [[alfa-heliks]], koji sadrže po devet antiparalelnih beta-lanaca koji tvore područje [[beta-list]]a. Regija β-heliksa C11orf54 strukturno liči na domen vezanja cikličnog adenozina 3′, 5′-monofosfata ([[cAMP]]) regulatorne podjedinice protein-kinaze A. Ion cinka vezan je za motiv HxHxxxxxxxxxH koji se nalazi u sekvenci.&lt;ref name=&quot;Manjasetty_2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Manjasetty BA, Büssow K, Fieber-Erdmann M, Roske Y, Gobom J, Scheich C, Götz F, Niesen FH, Heinemann U | title = Crystal structure of Homo sapiens PTD012 reveals a zinc-containing hydrolase fold | journal = Protein Science | volume = 15 | issue = 4 | pages = 914–20 | date = april 2006 | pmid = 16522806 | pmc = 2242484 | doi = 10.1110/ps.052037006 }}&lt;/ref&gt;

===Subćelijska lokalizacija===
Predviđa se da je C11orf54 lokaliziran 60,9% u [[citoplazma|citoplazmi]], 21,7% u jedru, 13,0% [[mitohondrija]]ma i 4,3% u [[Golgijev aparat|Golgijevom aparatu]].&lt;ref name=&quot;pmid20299325&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Briesemeister S, Rahnenführer J, Kohlbacher O | title = Going from where to why–interpretable prediction of protein subcellular localization | journal = Bioinformatics | volume = 26 | issue = 9 | pages = 1232–8 | year = 2010 | pmid = 20299325 | doi = 10.1093/bioinformatics/btq115 | pmc=2859129}}&lt;/ref&gt;

===Ekspresija i posttranslacijske modifikacije===

[[slika:Post-Transcriptional Modifications to C11orf54 protein.png|thumb|300px|Posttranskripcijska modifikacija proteina C11orf54&lt;ref name=&quot;Blom_1999&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Blom N, Gammeltoft S, Brunak S | title = Sequence and structure-based prediction of eukaryotic protein phosphorylation sites | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1999-12-17_294_5/page/1351 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 294 | issue = 5 | pages = 1351–62 | year = 1999 | pmid = 10600390 | doi = 10.1006/jmbi.1999.3310 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gupta_2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gupta R, Brunak S | title = Prediction of glycosylation across the human proteome and the correlation to protein function | journal = Pacific Symposium on Biocomputing. Pacific Symposium on Biocomputing | pages = [https://archive.org/details/pacificsymposium00paci/page/310 310–22] | year = 2002 | pmid = 11928486 | doi = 10.1142/9789812799623_0029 | isbn = 978-981-02-4777-5 | url = https://archive.org/details/pacificsymposium00paci/page/310 }}&lt;/ref&gt; ]] Protein je visoko eksprimiran u [[bubrezi]]ma, a umjereno u [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]], [[debelo crijevo|debelom crijevu]], [[jetra|jetri]], [[sjemenici]]ma i [[štitnjača|štitnoj žlijezdi]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Uhlén M, Fagerberg L, Hallström BM, Lindskog C, Oksvold P, Mardinoglu A, Sivertsson Å, Kampf C, Sjöstedt E, Asplund A, Olsson I, Edlund K, Lundberg E, Navani S, Szigyarto CA, Odeberg J, Djureinovic D, Takanen JO, Hober S, Alm T, Edqvist PH, Berling H, Tegel H, Mulder J, Rockberg J, Nilsson P, Schwenk JM, Hamsten M, von Feilitzen K, Forsberg M, Persson L, Johansson F, Zwahlen M, von Heijne G, Nielsen J, Pontén F | display-authors = 6 | title = Proteomics. Tissue-based map of the human proteome | journal = Science | volume = 347 | issue = 6220 | pages = 1260419 | date = januar 2015 | pmid = 25613900 | doi = 10.1126/science.1260419 | s2cid = 802377 }}&lt;/ref&gt;

== Homologija ==
=== Paralozi ===
Nema paraloga za C11orf54.&lt;ref name= &quot;entrez&quot;/&gt;

=== Ortolozi ===
Protein ester-hidrolaza C11orf54 ima mnogo ortologa (vidi tabelu.) Vrlo je konzerviran (60-100% identiteta) kod [[sisar]]a, [[gmizavac]]a, [[ptica]] i [[riba]]. Protein je umjereno konzerviran (30-59,99% identiteta) u [[beskičmenjak]]a, [[vodozemac]]a, [[knidarija]], [[mehkušac]]a, [[gljiva]] i [[bakterija]]. Nije konzervijan u [[arheja]]ma.&lt;ref name = &quot;Subramaniam_1998&quot; /&gt; Najudaljenij ortolozi su kod bakterija. Na slici prikazano je neukorijenjeno [[filogenetsko stablo]] ortologa of C11orf54.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Vrsta !! Uobičajeno ime !! Razred !! Pristupni broj!!  Identitet (%) !! Datiranje divergencije (milioni godina) 
|-
| ''Microtus ochrogaster'' || Prerijska voluharica || [[Mammalia]] || XP_005346877.1 || 87,0 || 88   
|-
| ''Chelonia mydas'' || Zelena morska kornjača || [[Reptilia]] || XP_007069537.1 || 72,8 || 320 
|-
| ''Xenopus tropicalis'' || Zapadna kandžasta žaba || Reptilia || XP_007434894.1 || 70,9 || 320 
|-
| ''Python bivittatus'' || Burmanski piton || [[Reptilia]]|| NP_001264206.1 || 73,4 || 320 
|-
| ''Gallus gallus'' || Obična kokoš || [[Aves]] || XP_009564677.1 || 72,5 || 320 
|-
| ''Cuculus canorus'' || Južna platiriba || Actinopterygii || XP_005800827.1 || 65,2 || 432 
|-
| ''Xiphophorus maculatus'' || Žirasta glista || Enteropneusta  || NP_997781.1 || 62,4 || 432 
|-
| ''Danio rerio'' || Zebrica ||Actinopterygii  || XP_002738479.1 || 55,6 || 627 
|-
| ''Saccoglossus kowalevskii'' || Poluhordat ||[[Hemichordata]] || XP_013785734.1 || 56,6 || 758 
|-
| ''Limulus polyphemus'' || Atlantski kopitasti rak || Merostomata   || XP_012812415.1 || 55,1 || 353 
|-
| ''Crassostrea gigas'' || Pacifička ostriga || [[Bivalvia]] || XP_011412414.1 || 50,0 || 758 
|-
| ''Tribolium castaneum'' || Crvena brašnena buba || [[Insecta]] || XP_968861.1 || 49.0 || 758 
|-
| ''Drosophila bipectinata'' || Vinska mušica || Insecta || XP_017103988.1 || 46.0 || 758 
|-
| ''Megachile rotundata'' || Alfalfa listosjekačka pčela || Insecta || XP_003702672.1 || 44,8 || 758 
|-
| ''Zymoseptoria brevis'' || Gljiva || Dothideomycetes || KJX93246.1 || 36,5 || 1150
|-
| ''Cladophialophora carrionii'' || Gljiva|| Dothideomycetes || OCT48531.1 || 35,8 || 1150 
|-
| ''Alternaria alternata'' || Gljiva || Dothideomycetes || XP_018384285.1 || 36,2 || 1150 
|-
| ''Candidatus Pelagibacter ubique'' || Bakterija || [[Bacteria]] || WP_075504325.1 || 34,5 || 4090
|-
| ''Pelagibacteraceae bacterium'' || Bakterija || Bacteria || OCW82973.1 || 34,1 || 4090  
|}

== Funkcija ==
Koordinacija C11orf54 sa ionom cinka preko tri histidina i acetatni anion vjerovatno ukazuju na funkciju proteinske enzimske reakcije kao ester-hidrolaze. Protein ima veliki broj fluktuacija kada reagira s ''p''-nitrofenil acetatom (0,042 sec − 1) u usporedbi s brzinom fluktuacije od 1 sec − 1 koja se nalazi u drugom enzimu (goveđa karboanhidraza II), koji reagira s ''p'' -nitrofenil acetatom.&lt;ref name = &quot;Manjasetty_2006&quot;/&gt;

=== Interaktivni proteini ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Naziv !! Skraćenica 
|-
| Ubikvitin C || UBC 
|-
| Kolagen, tip IV, alfa 3 || COL4A3
|-
| Interaktor 13 receptora tireoidnog hormona || TRIP13 
|-
| DEAD (Asp-Glu-Ala-Asp)-boksni polipeptidoliki 60|| DDX60L 
|-
| Glutamin-fruktoza-6-fosfat transaminaza 2  || GFPT2 
|-
| 2-lika superubijska viralicidna aktivnost (''[[S. cerevisiae]]'') || SKIV2L 
|-
| Ubikvitin-aldehid vezujući domen OTU 1 || OTUB1 
|}  &lt;ref name=&quot;pmid23203871&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Franceschini A, Szklarczyk D, Frankild S, Kuhn M, Simonovic M, Roth A, Lin J, Minguez P, Bork P, von Mering C, Jensen LJ | title = STRING v9.1: protein-protein interaction networks, with increased coverage and integration | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D808–15 | year = 2013 | pmid = 23203871 | pmc = 3531103 | doi = 10.1093/nar/gks1094 }}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== Reference ==
{{refspisak|33em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }}
* {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }}
* {{cite journal | vauthors = Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, Gassenhuber J, Glassl S, Ansorge W, Böcher M, Blöcker H, Bauersachs S, Blum H, Lauber J, Düsterhöft A, Beyer A, Köhrer K, Strack N, Mewes HW, Ottenwälder B, Obermaier B, Tampe J, Heubner D, Wambutt R, Korn B, Klein M, Poustka A | title = Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | journal = Genome Research | volume = 11 | issue = 3 | pages = 422–35 | date = mart 2001 | pmid = 11230166 | pmc = 311072 | doi = 10.1101/gr.GR1547R }}
* {{cite journal | vauthors = Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A, Pepperkok R, Wiemann S | title = Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing | journal = EMBO Reports | volume = 1 | issue = 3 | pages = 287–92 | date = septembar 2000 | pmid = 11256614 | pmc = 1083732 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd058 }}
* {{cite journal | vauthors = Wan D, Gong Y, Qin W, Zhang P, Li J, Wei L, Zhou X, Li H, Qiu X, Zhong F, He L, Yu J, Yao G, Jiang H, Qian L, Yu Y, Shu H, Chen X, Xu H, Guo M, Pan Z, Chen Y, Ge C, Yang S, Gu J | title = Large-scale cDNA transfection screening for genes related to cancer development and progression | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-11-02_101_44/page/15724 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 44 | pages = 15724–9 | date = novembar 2004 | pmid = 15498874 | pmc = 524842 | doi = 10.1073/pnas.0404089101 | bibcode = 2004PNAS..10115724W }}
* {{cite journal | vauthors = Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 | date = oktobar 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R | s2cid = 4427026 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{UCSC gen info|C11orf54}}
* {{PDBe-KB2|Q9H0W9|Ester hydrolase C11orf54}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>3xoewedav6fqsk5y4arr4nojmzoz3mi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dugoročno pamćenje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>480969</id>
    <revision>
      <id>3926224</id>
      <parentid>3918429</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:09:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7104" sha1="39na2u2mbnkn2ugeqvq0k3tuwrdba2k" xml:space="preserve">'''Dugoročno pamćenje''', '''dugotrajna memorija''', dugotrajno [[pamćenje]] ('''LTM''') je faza [[Atkinson-Shiffrinov memorijski model|Atkinson-Shiffrinovog memorijskog modela]] u kojoj se informativno znanje drži neograničeno dugo. Definirano je za razliku od [[kratkotrajna memorija|kratkoročne]] i [[radna memorija|radne memorije]], koje traju samo oko 18 do 30 sekundi. Dugotrajna memorija obično se označava kao [[eksplicitna memorija]] ([[deklarativna memorija|deklarativna]]), kao i [[epizodna memorija|epizodna]], [[semantička memorija|semantička]], [[autobiografska memorija|autobiografska]] i [[implicitna memorija]] ([[proceduralna memorija]]).

== Model memorije sa dvije memorije ==
Prema [[George Armitage Miller|Milleru]], čiji je rad 1956. popularizirao teoriju [[Chunking|&quot;magični broj sedam&quot;]], kratkotrajno pamćenje ograničeno je na određeni broj informacija, dok dugoročna memorija ima neograničeno skladište.&lt;ref&gt;{{cite journal |pages=81–97 |doi=10.1037/h0043158 |url=http://www.psych.utoronto.ca/users/peterson/psy430s2001/Miller%20GA%20Magical%20Seven%20Psych%20Review%201955.pdf |title=The magical number seven, plus or minus two: some limits on our capacity for processing information |year=1956 |last1=Miller |first1=George A. |journal=Psychological Review |volume=63 |issue=2 |pmid=13310704 |citeseerx=10.1.1.308.8071 |access-date=19. 8. 2021 |archive-date=26. 3. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326223523/http://www.psych.utoronto.ca/users/peterson/psy430s2001/Miller%20GA%20Magical%20Seven%20Psych%20Review%201955.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Kodiranje informacija ==
Prema [[Alan Baddeley|Baddeleyevom]] istraživanju, za pohranu, dugotrajna memorija kodira informacije semantički.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Baddeley | first1 = A. D. | year = 1966 | title = The influence of acoustic and semantic similarity on long-term memory for word sequences | journal = The Quarterly Journal of Experimental Psychology | volume = 18 | issue = 4| pages = 302–309 | doi=10.1080/14640746608400047 | pmid=5956072}}&lt;/ref&gt; U viziji, informacije moraju ući u radnu memoriju prije nego što se mogu pohraniti u dugoročnu memoriju. O tome svjedoči činjenica da je brzina pohranjivanja informacija u dugoročnu memoriju određena količinom informacija koja se mogu uklopiti u svakom koraku u vizualnu radnu memoriju.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nikolić | first1 = D. | last2 = Singer | first2 = W. | year = 2007 | title = Creation of visual long-term memory | url = https://archive.org/details/sim_attention-perception-and-psychophysics_2007-08_69_6/page/904 | journal = Perception &amp; Psychophysics | volume = 69 | issue = 6| pages = 904–912 | doi=10.3758/bf03193927| pmid = 18018971 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Drugim riječima, što je veći kapacitet radne memorije za određene podražaje, brže će se naučiti ti materijali.

[[Konsolidacija memorije|Sinapsna konsolidacija]] je proces kojim se stavke prenose iz kratkoročne u dugoročnu memoriju. Unutar prvih minuta ili sati nakon akvizicije, [[engram (neuropsihologija)|engram]] (trag memorije)]] je kodiran unutar sinapsi, postajući otporan (iako nije imun) na smetnje izvana.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Dudai | first1 = Yadin | year = 2003 | title = The neurobiology of consolidations, or, how stable is the engram? | journal = Annual Review of Psychology | volume = 55 | pages = 51–86 | doi = 10.1146/annurev.psych.55.090902.142050 | pmid=14744210| url = https://semanticscholar.org/paper/a00b65efb23f2a0179ab9110734b5bea271c48f8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Dudai, Yadin (2002). Memory from A to Z: Keywords, concepts, and beyond. Oxford, UK: Oxford University Press.&lt;/ref&gt;

Budući da je dugotrajna memorija podložna blijeđenju u prirodnom procesu [[zaboravljanje|zaboravljanja]], [[Proba memorije|vježba održavanja]] (nekoliko opoziva/preuzimanja memorije) može biti potrebna za očuvanje dugoročnih sjećanja.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Greene | first1 = R. L. | year = 1987 | title = Effects of maintenance rehearsal on human memory | url = https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1987-11_102_3/page/403 | journal = Psychological Bulletin | volume = 102 | issue = 3| pages = 403–413 | doi = 10.1037/0033-2909.102.3.403 }}&lt;/ref&gt; Pojedinačno preuzimanje može se odvijati u sve većim intervalima u skladu s principom [[razmaknuto ponavljanje|razmaknutog ponavljanja]]. To se može dogoditi sasvim prirodno kroz refleksiju ili namjerno [[sjećanje (sjećanje)|sjećanje]]) (poznato i kao rekapitulacija), često zavisno od uočene važnosti materijala. Korištenje metoda ispitivanja kao oblik opoziva može dovesti do [[efekt testiranja|efekta testiranja]], koji pomaže dugoročnoj memoriji kroz pronalaženje informacija i [[povratna sprega|povratne informacije]].

==Također pogledajte==
* [[Srednjoročna memorija]]
* [[Memorija i starenje]]
* [[Neurogeneza]]
* [[Memorija]]
* [[Kratkoročna memorija]]
* [[Senzorna memorija]]

==Reference==
* {{cite journal | doi=10.1093/mind/os-12.45.75 
 | last=Jacobs | first=J.
 | year=1887
 | title=Experiments on &quot;Prehension&quot;
 | url=https://archive.org/details/sim_mind_1887-01_12_45/page/75
 | journal=[[Mind (journal)|Mind]]
 | volume=12 | issue=45
 | pages=75–79
}}
* {{cite journal
 | last=Nikolić| first=D.
 | last2=Singer| first2=W.
 | year=2007
 | title=Creation of visual long-term memory
 | journal=Perception &amp; Psychophysics
 | volume=69| issue=6
 | pages=904–912
 | doi=10.3758/bf03193927
| pmid=18018971
 | doi-access=free
 }}
* {{cite journal
 | doi=10.1037/h0049234
 | last=Peterson
 | first=L.R.
 | last2=Peterson
 | first2=M.J.
 | year=1959
 | title=Short-term retention of individual verbal items
 | journal=Journal of Experimental Psychology
 | volume=58
 | issue=3
 | pages=193–198
 | pmid=14432252
 | url=http://psych.indiana.edu/tradition/Peterson_and_Peterson_1959.pdf
 | citeseerx=10.1.1.227.1807
 | access-date=25. 10. 2017
 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170922011746/http://psych.indiana.edu/tradition/Peterson_and_Peterson_1959.pdf
 | archive-date=22. 9. 2017
 | url-status=dead
 }}
* {{cite journal 
 | last=Tarnow | first=E.
 | year=2003
 | title=How Dreams And Memory May Be Related
 | journal=Neuro-Psychoanalysis
 | volume=5 | issue=2
 | pages=177–182
 | url=http://cogprints.org/2068/
 | doi=10.1080/15294145.2003.10773424
| citeseerx=10.1.1.535.122 }}
*{{cite journal|last1=Bergmann|first1=T. O.|last2=Mölle|first2=M.|last3=Diedrichs|first3=J.|last4= Born|first4=J.|last5=Siebner|first5=H. R.|title=Sleep spindle-related reactivation of category-specific cortical regions after learning face-scene associations|journal=NeuroImage|date=1. 2. 2012|volume=59|issue=3|pages=2733–2742|doi=10.1016/j.neuroimage.2011.10.036|pmid=22037418}}

==Vanjski linkovi==
* [http://naub.org.ua/?p=1086 The role of testing-effect in a long-term memory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141208083553/http://naub.org.ua/?p=1086 |date=8. 12. 2014 }}
{{Pamćenje}}

{{DEFAULTSORT:Long-Term Memory}}
[[Kategorija:Memorijski procesi]]
[[Kategorija:Pamćenje]]</text>
      <sha1>39na2u2mbnkn2ugeqvq0k3tuwrdba2k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CPT1A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481008</id>
    <revision>
      <id>3926665</id>
      <parentid>3905384</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25103" sha1="kss5h77l0udj3aoax29dw4z2uhfmtm4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Karnitin-palmitoiltransferaza I''' ('''CPT1'''), znana i kao  '''karnitin-aciltransferaza I''', '''CPTI''', '''CAT1''', '''CoA:karnitin-aciltransferaza''' ('''CCAT''') ili  '''palmitoilCoA-transferaza I''', je [[mitohondrija|mitohondrijski]] [[enzim]] odgovoran za stvaranje acil-karnitina katalizacijom prijenosa acilne grupe dugolančanog masnog acil-CoA iz koenzima A u [[karnitin|l-karnitin]]. Proizvod je često [[palmitoilkarnitin]] (prema tome i naziv), ali podloge mogu biti i druge [[masne kiseline]].&lt;ref name=&quot;pmid11001805&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van der Leij FR, Huijkman NC, Boomsma C, Kuipers JR, Bartelds B | title = Genomics of the human carnitine acyltransferase genes | journal = Molecular Genetics and Metabolism | volume = 71 | issue = 1–2 | pages = 139–53 | year = 2000 | pmid = 11001805 | doi = 10.1006/mgme.2000.3055 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15363638&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bonnefont JP, Djouadi F, Prip-Buus C, Gobin S, Munnich A, Bastin J | title = Carnitine palmitoyltransferases 1 and 2: biochemical, molecular and medical aspects | journal = Molecular Aspects of Medicine | volume = 25 | issue = 5–6 | pages = 495–520 | year = 2004 | pmid = 15363638 | doi = 10.1016/j.mam.2004.06.004 }}&lt;/ref&gt;  Dio je porodice enzima zvanih karnitin-aciltransferaze.&lt;ref name=&quot;pmid12526798&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jogl G, Tong L | title = Crystal structure of carnitine acetyltransferase and implications for the catalytic mechanism and fatty acid transport | url = https://archive.org/details/cell_2003-01-10_112_1/page/113 | journal = Cell | volume = 112 | issue = 1 | pages = 113–22 | date = Jan 2003 | pmid = 12526798 | doi = 10.1016/S0092-8674(02)01228-X | s2cid = 18633987 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ovaj &quot;pripravak&quot; omogućava naknadno kretanje acil-karnitina iz [[citosol]]a u [[međumembranski prostor]] [[mitohondrija]].

Poznate su tri [[izoforme]] CPT1: CPT1A, CPT1B i CPT1C. CPT1 je povezan sa [[vanjska mitohondrijska membrana|vanjskom mitohondrijskom membranom]]. Ovaj enzim može se inhibirati [[malonil-CoA]], prvim međuproduktom koji nastaje tokom sinteze masnih kiselina. Njegova uloga u [[masne kiseline|metabolizmu masnih kiselina]] čini CPT1 važnim u mnogim metaboličkim poremećajima, poput [[Diabetes mellitus|dijabetesa]]. Budući da njegova [[rendgenska kristalografija|kristalna struktura]] nije poznata, ostaje utvrditi tačan njegovog mehanizma djelovanja.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  773 [[aminokiseline]], a  [[molekularna masa|molekulska težina]]   88.368 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P50416#sequences |title=UniProt, P50416|access-date=20. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAEAHQAVAF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QFTVTPDGID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRLSHEALRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYLSGLHSWK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKFIRFKNGI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ITGVYPASPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SWLIVVVGVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTMYAKIDPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGIIAKINRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LETANCMSSQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TKNVVSGVLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTGLWVALIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TMRYSLKVLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYHGWMFTEH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKMSRATKIW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGMVKIFSGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPMLYSFQTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPRLPVPAVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTVNRYLQSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPLMKEEDFK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RMTALAQDFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGLGPRLQWY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKLKSWWATN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVSDWWEEYI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLRGRGPLMV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NSNYYAMDLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YILPTHIQAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAGNAIHAIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYRRKLDREE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKPIRLLGST&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IPLCSAQWER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MFNTSRIPGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETDTIQHMRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKHIVVYHRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RYFKVWLYHD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRLLKPREME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQMQRILDNT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEPQPGEARL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AALTAGDRVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WARCRQAYFG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RGKNKQSLDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEKAAFFVTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DETEEGYRSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPDTSMDSYA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSLLHGRCYD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RWFDKSFTFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFKNGKMGLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEHSWADAPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAHLWEYVMS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDSLQLGYAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGHCKGDINP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIPYPTRLQW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIPGECQEVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETSLNTANLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANDVDFHSFP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FVAFGKGIIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KCRTSPDAFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLALQLAHYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DMGKFCLTYE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASMTRLFREG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RTETVRSCTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESCDFVRAMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPAQTVEQRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLFKLASEKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QHMYRLAMTG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGIDRHLFCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVVSKYLAVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPFLKEVLSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PWRLSTSQTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQQVELFDLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NNPEYVSSGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFGPVADDGY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVSYILVGEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LINFHISSKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCPETDSHRF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRHLKEAMTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IITLFGLSSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{Legenda aminokiselina}}

==Struktura==
[[slika:Carnitine Acetyltransferase and Carnitine.png|thumb|right|Pimolski prikaz karnitina u interakciji s pet ostataka karnitin-acetiltransferaze: karnitin vezan na katalitskom mjestu CRAT -a, enzima homolognog CPT1. Katalitski histidin i stabilizacijski ostaci serina obojeni su u narandžasto]]
CPT1 je [[integralni membranski protein]] koji postoji u tri [[izoforme]] u tkivima sisara: CPT1A, CPT1B i CPT1C. Prve dvije su izražene na vanjskoj mitohondrijskoj membrani većine tkiva, ali njihovi relativni omjeri variraju među tkivima. CPT1A prevladava u lipogenim tkivima poput jetre, dok CPT1B prevladava u tkivima poput srca i skeletnih mišića koji imaju visok oksidacijski kapacitet masnih kiselina [[Smeđe masno tkivo|smeđih masnih ćelija]].&lt;ref name=&quot;pmid9355756&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brown NF, Hill JK, Esser V, Kirkland JL, Corkey BE, Foster DW, McGarry JD | title = Mouse white adipocytes and 3T3-L1 cells display an anomalous pattern of carnitine palmitoyltransferase (CPT) I isoform expression during differentiation. Inter-tissue and inter-species expression of CPT I and CPT II enzymes | journal = The Biochemical Journal | volume = 327 | issue =  1| pages = 225–31 | date = Oct 1997 | pmid = 9355756 | pmc = 1218784 | doi =  10.1042/bj3270225}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LeeEllis2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lee J, Ellis JM, Wolfgang MJ | title = Adipose fatty acid oxidation is required for thermogenesis and potentiates oxidative stress-induced inflammation | journal = Cell Reports | volume = 10 | issue = 2 | pages = 266–279 | date = Jan 2015 | pmid = 25578732 | doi = 10.1016/j.celrep.2014.12.023 | pmc=4359063}}&lt;/ref&gt; Obje izoforme su integralni proteini vanjske membrane mitohondrija kroz dvije transmembranske regije u [[peptid]]nom lancu. Topologiju membrane CPT1A opisao je &lt;ref name=faser&gt;{{cite journal | vauthors = Fraser F, Corstorphine, CG, Zammit, VA | title = Topology of carnitine palmitoyltransferase I in the mitochondrial outer membrane. | journal = Biochemical Journal | volume = 323 | issue = 3 | pages = 711 - 718 | date = maj 1997 | pmid = 1218374 | doi = 10.1042/bj3230711 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Politopski je, s [[N-kraj|N-]] i [[C-kraj]]evima izloženim na [[citosol]]nom aspektu OMM-a, s kratkom petljom koja povezuje dvija transmembranska domena koji strše u međumembranski prostor [[mitohondrija]].

Treća izoforma (CPT1C), identificirana je 2002. godine i eksprimirana je i u mitohondrijeama i u  [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Price N, van der Leij F, Jackson V, Corstorphine C, Thomson R, Sorensen A, Zammit V | title = A novel brain-expressed protein related to carnitine palmitoyltransferase I | journal = Genomics | volume = 80 | issue = 4 | pages = 433–442 | date = Oct 2002 | pmid = 12376098 | doi = 10.1006/geno.2002.6845 }}&lt;/ref&gt; Normalno se eksprimira samo u [[neuron]]ima (mozak), iako je njegova ekspresija povećana u određenim tipovima čelijaa raka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Casals N, Zammit VA, Herrero L, Fado R, Rodriguez R, Serra D  | title = Carnitine palmitoyltransferase 1C: From Cognition to Cancer  | journal = Progr Lipid Res | volume = 61 | pages = 134 - 148 | date = Dec 2016 | pmid = 26708865 | doi = 10.1016/j.plipress.2015.11.004 }}&lt;/ref&gt;

Tačna struktura bilo koje izoforme CPT1 još nije utvrđena, iako su stvoreni različiti modeli ''[[in silico]]'' za CPT1, zasnovani na blisko povezanim karnitin-aciltransferazama, kao što je [[karnitine O-acetiltransferaza|karnitin-acetiltransferaza (CRAT)]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Morillas M, López-Viñas E, Valencia A, Serra D, Gómez-Puertas P, Hegardt FG, Asins G | title = Structural model of carnitine palmitoyltransferase I based on the carnitine acetyltransferase crystal | journal = The Biochemical Journal | volume = 379 | issue = Pt 3 | pages = 777–784 | date = maj 2004 | pmid = 14711372 | pmc = 1224103 | doi = 10.1042/BJ20031373 }}&lt;/ref&gt;

Važna strukturna razlika između CPT1 i CPT2, CRAT i [[karnitin O-oktanoiltransferaza|karnitin-oktanoiltransferaza (COT)]] je u tome što CPT1 sadrži dodatni domen na svom [[N-terminal]]u. koji se sastoji od oko 160 aminokiselina. Utvrđeno je da je ovaj dodatni N-terminalni domen važan za ključnu inhibitornu molekulu CPT1, malonil-CoA, i djeluje kao prekidač koji čini CPT1A više ili manje osjetljivim na inhibiciju malonil-CoA.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rao JN, Warren GZ, Estolt-Povedano S, Zammit VA, Ulmer TS | title= An environment-dependent structural switch underlies the regulation of carnitine palmitoyltransferase 1A | journal = J Biol Chem | volume = 286 | pages = 42545–42554 | year = 2011 | doi = 10.1074/jbc.MIII.306951 |pmc= 3234983 }}&lt;/ref&gt;

Za dva različita [[mjesta vezanja]] predloženo je da postoje u CPT1A i CPT1B. Čini se da &quot;mjesto&quot; ili &quot;mjesto CoA&quot; veže i malonil-CoA i [[palmitoil-CoA]], kao i druge molekule koje sadrže [[koenzim A]], što sugerira da enzim veže ove molekule interakcijom sa koenzim A grupom. Predloženo je da se malonil-CoA na ovom mjestu može ponašati kao [[kompetitivna inhibicija|kompetitivni inhibitor]] CPT1A. Predloženo je drugo &quot;O mjesto&quot; za vezanje malonil-CoA čvršće od A mjesta. Za razliku od A mjesta, O mjesto se veže za malonil-CoA putem dikarbonilne grupe [[malonat]]nog dijela malonil-CoA. Vezivanje malonil-CoA ili na A i O mjesto inhibira djelovanje CPT1A isključujući vezivanje karnitina za CPT1A.&lt;ref name=&quot;pmid17452323&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = López-Viñas E, Bentebibel A, Gurunathan C, Morillas M, de Arriaga D, Serra D, Asins G, Hegardt FG, Gómez-Puertas P | title = Definition by functional and structural analysis of two malonyl-CoA sites in carnitine palmitoyltransferase 1A | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2007-06-22_282_25/page/18212 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 282 | issue = 25 | pages = 18212–24 | date = Jun 2007 | pmid = 17452323 | doi = 10.1074/jbc.M700885200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Budući da kristalna struktura CPT1A tek treba biti izolirana i snimljena, njegova tačna struktura ostaje da se razjasni.

== Funkcija ==

=== Enzimski mehanizam ===
Budući da podaci o kristalnoj strukturi još nisu dostupni, tačan mehanizam CPT1 trenutno nije poznat. Postavljeno je nekoliko različitih pretpostavki o mogućim mehanizmima za CPT1, a oba uključuju [[histidin]]ski [[ostatak (hemija)|ostatak]] 473 kao ključni katalitski ostatak. Jedan takav mehanizam zasnovan na modelu karnitin-acetiltransferaze prikazan je dolje, u kojem His 473 deprotonira karnitin dok obližnji [[serin]]ski ostatak stabilizira tetraedarski [[oksianion]]ski međuprodukt.&lt;ref name = pmid12526798/&gt;

Predložen je drugačiji mehanizam koji sugerira da [[katalitska trijada]] sastavljena od ostataka Cys-305, His-473 i Asp-454 izvodi korak prenosa acila iz [[kataliza]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Liu H, Zheng G, Treber M, Dai J, Woldegiorgis G | title = Cysteine-scanning mutagenesis of muscle carnitine palmitoyltransferase I reveals a single cysteine residue (Cys-305) is important for catalysis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-02-11_280_6/page/4524 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 6 | pages = 4524–4531 | date = Feb 2005 | pmid = 15579906 | doi = 10.1074/jbc.M400893200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  Ovaj katalitski mehanizam uključuje stvaranje tioacil-enzima [[kovalentna veza|kovalentnog]] intermedijera sa Cys-305.

[[Slika:Carnitine Palmitoyltransferase I Mechanism.png|thumb|center| 500px| Mehanizam karnitin-palmitoiltransferaze: strelica označava djelovanje karnitin-palmitoiltransferaze]]

=== Biološka funkcija ===
Ovaj katalitički mehanizam uključuje stvaranje tioacil-enzima [[kovalentna veza|kovalentnog]] intermedijera sa Cys-305.
Sistem karnitin-palmitoiltransferaze je bitan korak u [[redoks|beta-oksidaciji]] [[masne kiseline|dugolančanih masnih kiselina]] . Ovaj sistem prijenosa je neophodan jer, dok se [[masne kiseline]] aktiviraju (u obliku [[tioester]]ske veze s koenzimom A) na vanjskoj membrani mitohondrija, aktivirane masne kiseline moraju se oksidirati unutar [[mitohondrijska mstrica|mitohondrijske matrice]]. Dugolančane masne kiseline, kao što je palmitoil-CoA, za razliku od kratko- i srednjelančanih masnih kiselina, ne mogu slobodno [[difuzija|difundirati]] kroz [[unutrašnja mitohondrijska membrana|unutrašnju mitohondrijsku membranu]] i zahtijevaju transport šatl sistema do mitohondrijskih matrica.&lt;ref&gt;Berg JM, Tymoczo JL, Stryer L, &quot;Biochemistry&quot;, 6th edition 2007&lt;/ref&gt;

[[slika:Acyl-CoA from cytosol to the mitochondrial matrix.svg|thumb|right|400px|Acyl-CoA od citosola do the mitohondrijskog matriksa]]

Karnitin-palmitoiltransferaza I je prva komponenta i [[korak ograničavanja brzine]] sistema karnitin-palmitoiltransferaze, katalizirajući prijenos acilne grupe iz koenzima A u karnitin, u oblik [[palmitoilkarnitin]]. A [[translokaza]] zatim prenosi acil-karnitin kroz unutrašnju membranu mitohondrija gdje se pretvara natrag u palmitoil-CoA.

Djelujući kao akceptor acilne grupe, karnitin također može imati ulogu regulacije unutarćelijskog omjera CoA: acil-CoA.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jogl G, Hsiao YS, Tong L | title = Structure and function of carnitine acyltransferases | journal = Annals of the New York Academy of Sciences | volume = 1033 | issue = 1 | pages = 17–29 | date = Nov 2004 | pmid = 15591000 | doi = 10.1196/annals.1320.002 | s2cid = 24466239 }}&lt;/ref&gt;

===Regulacija===
Malonil-CoA inhibira CPT1, iako tačan mehanizam inhibicije ostaje nepoznat. Pokazalo se da je izoforma CPE skeletnih mišića i srca, CPT1B, 30-100 puta osjetljivija na inhibiciju malonil-CoA od CPT1A. Ova inhibicija je dobra meta za buduće pokušaje regulacije CPT1 za liječenje metaboličkih poremećaja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shi J, Zhu H, Arvidson DN, Woldegiorgis G | title = The first 28 N-terminal amino acid residues of human heart muscle carnitine palmitoyltransferase I are essential for malonyl CoA sensitivity and high-affinity binding | journal = Biochemistry | volume = 39 | issue = 4 | pages = 712–717 | date = Feb 2000 | pmid = 10651636 | doi = 10.1021/bi9918700 }}&lt;/ref&gt;

[[Acetil-CoA karboksilaza]] (ACC), enzim koji katalizira stvaranje malonil-CoA iz [[acetil-CoA]], važan je u regulaciji metabolizma masnih kiselina. Naučnici su pokazali da su ACC2 [[nokaut-miš]]evi smanjili tjelesnu masu i težinu u odnosu na [[divlji tip]] miševa. To je rezultat smanjene aktivnosti ACC-a koja uzrokuje naknadno smanjenje koncentracija malonil-CoA. Ove smanjene razine malonil-CoA zauzvrat sprečavaju inhibiciju CPT1, uzrokujući krajnje povećanje oksidacije masnih kiselina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Abu-Elheiga L, Oh W, Kordari P, Wakil SJ | title = Acetyl-CoA carboxylase 2 mutant mice are protected against obesity and diabetes induced by high-fat/high-carbohydrate diets | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 18 | pages = 10207–10212 | date = Sep 2003 | pmid = 12920182 | pmc = 193540 | doi = 10.1073/pnas.1733877100 }}&lt;/ref&gt;  Budući da čelijee srca i skeletnih mišića imaju nizak kapacitet za sintezu masnih kiselina, ACC u njima može djelovati samo kao regulatorni enzim.

== Klinički značaj ==
Oblik &quot;CPT1A&quot; povezan je s [[nedostatak karnitin-palmitoiltransferaze I|nedostatkom karnitin-palmitoiltransferaze I]].&lt;ref name=&quot;pmid12111367&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ogawa E, Kanazawa M, Yamamoto S, Ohtsuka S, Ogawa A, Ohtake A, Takayanagi M, Kohno Y | title = Expression analysis of two mutations in carnitine palmitoyltransferase IA deficiency | journal = Journal of Human Genetics | volume = 47 | issue = 7 | pages = 342–7 | year = 2002 | pmid = 12111367 | doi = 10.1007/s100380200047 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  Ovaj rijetki poremećaj donosi rizik od [[jetrena encefalopatija|jetrene encefalopatije]], hipoketonske hipoglikemije, [[epilepzički napad|napada]] i iznenadne neočekivane smrti u djetinjstvu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Collins SA, Sinclair G, McIntosh S, Bamforth F, Thompson R, Sobol I, Osborne G, Corriveau A, Santos M, Hanley B, Greenberg CR, Vallance H, Arbour L | title = Carnitine palmitoyltransferase 1A (CPT1A) P479L prevalence in live newborns in Yukon, Northwest Territories, and Nunavut | journal = Molecular Genetics and Metabolism | volume = 101 | issue = 2–3 | pages = 200–204 | year = 2010 | pmid = 20696606 | doi = 10.1016/j.ymgme.2010.07.013 }}&lt;/ref&gt;

CPT1 je povezan sa [[dijabetes melitus tip 2|dijabetes tip 2]] i [[otpornost na insulin|insulinskom rezistencijom]]. Takve bolesti, uz mnoge druge zdravstvene probleme, uzrokuju povišenje razine slobodnih masnih kiselina (FFA) kod ljudi, nakupljanje masti u skeletnim mišićima i smanjuje sposobnost mišića da oksidiraju masne kiseline. CPT1 je bio uključen u doprinos ovim simptomima. Povećana razina malonil-CoA uzrokovana [[glikemija|hiperglikemijom]] i [[hiperinsulinemija|hiperinsulinemijom]] inhibira CPT1, što uzrokuje naknadno smanjenje transporta dugoglančanih masnih kiselina u mitohondrije mišića i srca, smanjujući oksidaciju masnih kiselina u takvim ćelijama. Manevriranje LCFA dalje od mitohondrija dovodi do uočenog povećanja razine FFA i nakupljanja masti u skeletnim mišićima.&lt;ref name=&quot;pmid12464674&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rasmussen BB, Holmbäck UC, Volpi E, Morio-Liondore B, Paddon-Jones D, Wolfe RR | title = Malonyl coenzyme A and the regulation of functional carnitine palmitoyltransferase-1 activity and fat oxidation in human skeletal muscle | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2002-12_110_11/page/1686 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 110 | issue = 11 | pages = 1687–93 | date = Dec 2002 | pmid = 12464674 | pmc = 151631 | doi = 10.1172/JCI15715 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6615466&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = McGarry JD, Mills SE, Long CS, Foster DW | title = Observations on the affinity for carnitine, and malonyl-CoA sensitivity, of carnitine palmitoyltransferase I in animal and human tissues. Demonstration of the presence of malonyl-CoA in non-hepatic tissues of the rat | journal = The Biochemical Journal | volume = 214 | issue = 1 | pages = 21–8 | date = Jul 1983 | pmid = 6615466 | pmc = 1152205 | doi =  10.1042/bj2140021}}&lt;/ref&gt;

Njegova važnost u metabolizmu masnih kiselina čini CPT1 potencijalno korisnim enzimom na koji se treba usredotočiti i u razvoju liječenja mnogih drugih metaboličkih poremećaja.&lt;ref name=&quot;pmid19694967&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schreurs M, Kuipers F, van der Leij FR | title = Regulatory enzymes of mitochondrial beta-oxidation as targets for treatment of the metabolic syndrome | journal = Obesity Reviews | volume = 11 | issue = 5 | pages = 380–8 | year = 2010 | pmid = 19694967 | doi = 10.1111/j.1467-789X.2009.00642.x | s2cid = 24954036 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Interakcije ==

Poznato je da CPT1 stupa u interakciju s mnogim proteinima, uključujući i one iz porodice NDUF, PKC1 i ENO1.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Havugimana PC, Hart GT, Nepusz T, Yang H, Turinsky AL, Li Z, Wang PI, Boutz DR, Fong V, Phanse S, Babu M, Craig SA, Hu P, Wan C, Vlasblom J, Dar VU, Bezginov A, Clark GW, Wu GC, Wodak SJ, Tillier ER, Paccanaro A, Marcotte EM, Emili A | title = A census of human soluble protein complexes | journal = Cell | volume = 150 | issue = 5 | pages = 1068–81 | date = Aug 2012 | pmid = 22939629 | doi = 10.1016/j.cell.2012.08.011 | pmc=3477804}}&lt;/ref&gt;

Kod [[HIV]]-a, Vpr pojačava PPARbeta/delta-indukovanu PDK4, karnitin-palmitoiltransferaznuu I (CPT1) ekspresiju [[iRNK]] u ćelijama.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shrivastav S, Zhang L, Okamoto K, Lee H, Lagranha C, Abe Y, Balasubramanyam A, Lopaschuk GD, Kino T, Kopp JB | title = HIV-1 Vpr enhances PPARβ/δ-mediated transcription, increases PDK4 expression, and reduces PDC activity | journal = Molecular Endocrinology | volume = 27 | issue = 9 | pages = 1564–76 | date = Sep 2013 | pmid = 23842279 | doi = 10.1210/me.2012-1370 | pmc=3753422}}&lt;/ref&gt; Nokdaun CPT1A skriningom biblioteke shRNK inhibira replikaciju HIV-1 u kultiviranim Jurkat [[T-ćelija]]ma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yeung ML, Houzet L, Yedavalli VS, Jeang KT | title = A genome-wide short hairpin RNA screening of jurkat T-cells for human proteins contributing to productive HIV-1 replication | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2009-07-17_284_29/page/19463 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 29 | pages = 19463–73 | date = Jul 2009 | pmid = 19460752 | doi = 10.1074/jbc.M109.010033 | pmc=2740572}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Karnitin-palmitoiltransferaza II]]

== Reference ==
{{refspisak|35em}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=cpt1a  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Carnitine Palmitoyltransferase 1A Deficiency]

{{Aciltransferaze}}
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>kss5h77l0udj3aoax29dw4z2uhfmtm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ZFP91-CNTF</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481032</id>
    <revision>
      <id>3926542</id>
      <parentid>3886487</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:33:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8004" sha1="qkwm6yv54zvkl7weqkld3rrh0pp8qz4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Protein [[cinkov prst|cinkovog prsta]]  91, [[miš]]ji [[homolog]] transkripcijske jedinice cilijskog neurotrofnog faktora ''', znan i kao  '''ZFP91-CNTF''',  je ljudski  [[gen]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ZFP91-CNTF zinc finger protein 91 homolog (mouse), ciliary neurotrophic factor transcription unit| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=386607}}&lt;/ref&gt;

Geni ZFP91 i CNTF susjedni su na [[hromosom 11|hromosomu 11]]. Osim [[cistron|monocistronskog]] transkripta iz svakog [[lokus (genetika) |lokusa]], postoji i transkript transkripta. Kotranskribirana [[iRNK]] kodira [[izoforma|izoformu]] ZFP91, ali izgleda da ne kodira [[protein]] CNTF i da je vezan za podložnost [[prion]]skim bolestima.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

[[Prion]]ske bolesti su skupina neurodegenerativnih poremećaja koji pogađaju i životinje i ljude. Velika većina prionskih bolesti je prenosiva i karakterizira ih unutarmoždana akumulacija abnormalnog prionskog proteina (PrPSc) koji je u aminokiselinskoj sekvenci identičan ćelijskoj izoformi (PrPC) kodiranoj genom PRNP. PrPC je široko eksprimiran u [[neuron]]ima i [[nervno tkivo|nervnim tkivima]], na najvišem nivou u neuronima u [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] (CNS). PrPSc se biohemijski razlikuje od PrPC-a po strukturi obogaćenoj [[beta list| β-listovima]], nerastvorljivosti u deterdžentima, ograničenoj proteolizi proteinazom K, sporijoj stopi fluktuacije i infektivnosti. Prethodne studije sugerirale su da konformacijska konverzija proteina PrPC-a bogatog [[alfa heliks|α-heliksima]] u PrPSc bogat β-listovima uključuje homotipsku interakciju između [[endogen]]og PrPC-a i dolaznog ili ''[[de novo]]''  generiranog PrPSc-a, putem posttranslacijskog procesa uz posredovanje još neidentificiranih pomoćnih tvari specifičnih za tip faktor(a) zvanih 'protein X'.

Biološka funkcija PrPC-a ostaje uglavnom nepoznata. Nekoliko linija [[miš]]eva s nedostatkom PrPC-a uspostavljeno je neovisno različitim strategijama ciljanja gena. Svi su pokazali normalan rani razvoj i potpunu zaštitu od infekcije scrapi. Ova zapažanja ukazuju da je PrPC neophodan za [[embrion]]ski razvoj, ali je ključan za izazivanje prionskih bolesti. Nekoliko studija ''[[in vitro]]'' sugeriralo je ulogu PrPC -a u [[neurit]]ogenezi, adheziji neuronskih ćelijs i receptors za neurotrofne faktore . Dosljednije, mnoga su istraživanja pokazala da regija ponavljanja oktapeptida PrPC, s kapacitetom vezanja bakra, pokazuje antioksidativno djelovanje. Međutim, nijedan od prethodnih nalaza nije pružio odgovarajuće objašnjenje za blage mišje [[fenotip]]ove miševa s nedostatkom PrPC.

Da bi se  stekao uvid  uvid u funkciju ćelijskih prionskih proteina (PrPC), u jednoj studiji, proučavali su proteine u interakciji s PrPC (PrPIP), analizirajući proteinski mikrored. Identificirali su 47 novih PrPIP -a ispitivanjem sekvenci od 5.000 ljudskih proteina s rekombinantnim ljudskim PrPC-om, koji obuhvata aminokiselinske ostatke 23-231 pod nazivom PR209. Velika većina od 47 PrPIP -a označena je kao proteini uključeni u prepoznavanje [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]]. Koimunoprecipitacija i snimanje ćelija u prolaznom ekspresionom sistemu potvrdili su interakciju PR209 sa neuronskim PrPIP-ovima, kao što su FAM64A, HOXA1, PLK3 i MPG. Međutim, interakcija nije generirala  K-otporne proteine. KeyMolnet, bioinformatički alat za analizu molekulskih interakcija na bazi podataka o kuriru, otkrio je da složena molekulska mreža PrPC-a i PrPIP-a ima značajan odnos sa signalnim putevima AKT, JNK i MAPK. Zaključeno je da proteinske mikrosekvence je koristan alat za sistematski pregled i sveobuhvatno profiliranje ljudskog PrPC interaktoma. Budući da mreža PrPC-a i interaktora uključuje signalne puteve bitne za regulaciju ćelijskog preživljavanja, [[ćelijska diferencijacija|diferencijacije]], [[ćelijska proliferacija|proliferacije]] i [[apoptoza|apoptoze]], ova zapažanja sugeriraju logičnu hipotezu da bi disregulacija PrPC interaktoma mogla izazvati opsežnu neurodegeneraciju u prionskim bolestima. &lt;ref&gt;{{cite journal  | author=Iuchi S |title=Three classes of C2H2 zinc finger proteins | url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2001-04_58_4/page/625 |journal=Cell. Mol. Life Sci. |volume=58 |issue= 4 |pages= 625–35 |year= 2001 |pmid= 11361095 |doi=10.1007/PL00000885  |s2cid=6522993 }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Iuchi S |title=Three classes of C2H2 zinc finger proteins | url=https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2001-04_58_4/page/625 |journal=Cell. Mol. Life Sci. |volume=58 |issue= 4 |pages= 625–35 |year= 2001 |pmid= 11361095 |doi=10.1007/PL00000885  |s2cid=6522993 }}
*{{cite journal   |vauthors=Lam A, Fuller F, Miller J, etal |title=Sequence and structural organization of the human gene encoding ciliary neurotrophic factor |url=https://archive.org/details/sim_gene_1991_102_2/page/271 |journal=Gene |volume=102 |issue= 2 |pages= 271–6 |year= 1991 |pmid= 1840538 |doi=10.1016/0378-1119(91)90089-T  }}
*{{cite journal   |vauthors=Grottke C, Mantwill K, Dietel M, etal |title=Identification of differentially expressed genes in human melanoma cells with acquired resistance to various antineoplastic drugs |journal=Int. J. Cancer |volume=88 |issue= 4 |pages= 535–46 |year= 2000 |pmid= 11058868 |doi=10.1002/1097-0215(20001115)88:4&lt;535::AID-IJC4&gt;3.0.CO;2-V  }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal  | vauthors=Unoki M, Okutsu J, Nakamura Y |title=Identification of a novel human gene, ZFP91, involved in acute myelogenous leukemia |journal=Int. J. Oncol. |volume=22 |issue= 6 |pages= 1217–23 |year= 2003 |pmid= 12738986 |doi=  10.3892/ijo.22.6.1217}}
*{{cite journal   |vauthors=Obuse C, Yang H, Nozaki N, etal |title=Proteomics analysis of the centromere complex from HeLa interphase cells: UV-damaged DNA binding protein 1 (DDB-1) is a component of the CEN-complex, while BMI-1 is transiently co-localized with the centromeric region in interphase |journal=Genes Cells |volume=9 |issue= 2 |pages= 105–20 |year= 2004 |pmid= 15009096 |doi=10.1111/j.1365-2443.2004.00705.x  }}
*{{cite journal   |vauthors=Beausoleil SA, Jedrychowski M, Schwartz D, etal |title=Large-scale characterization of HeLa cell nuclear phosphoproteins |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue= 33 |pages= 12130–5 |year= 2004 |pmid= 15302935 |doi= 10.1073/pnas.0404720101  | pmc=514446 |bibcode=2004PNAS..10112130B }}
*{{cite journal   |vauthors=Hiller M, Huse K, Szafranski K, etal |title=Single-nucleotide polymorphisms in NAGNAG acceptors are highly predictive for variations of alternative splicing |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=78 |issue= 2 |pages= 291–302 |year= 2007 |pmid= 16400609 |doi= 10.1086/500151  | pmc=1380236 }}
*{{cite journal  | vauthors=Tompkins V, Hagen J, Zediak VP, Quelle DE |title=Identification of novel ARF binding proteins by two-hybrid screening |journal=Cell Cycle |volume=5 |issue= 6 |pages= 641–6 |year= 2006 |pmid= 16582619 |doi=  10.4161/cc.5.6.2560|doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, etal |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks |url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |s2cid=7827573 |doi-access=free }}
{{refend}}
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>qkwm6yv54zvkl7weqkld3rrh0pp8qz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MLSTD2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481065</id>
    <revision>
      <id>3926510</id>
      <parentid>3886498</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8490" sha1="53lgzjiumed8yukgwwctu49frk13wq9" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Masna acil-CoA reduktaza 1''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FAR1'''.&lt;ref name=&quot;pmid15220348&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Cheng JB, Russell DW | title = Mammalian wax biosynthesis. I. Identification of two fatty acyl-Coenzyme A reductases with different substrate specificities and tissue distributions | journal = J Biol Chem | volume = 279 | issue = 36 | pages = 37789–97 |date=Aug 2004 | pmid = 15220348 | pmc = 2757098 | doi = 10.1074/jbc.M406225200 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15220349&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Cheng JB, Russell DW | title = Mammalian wax biosynthesis. II. Expression cloning of wax synthase cDNAs encoding a member of the acyltransferase enzyme family |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-09-03_279_36/page/37798 | journal = J Biol Chem | volume = 279 | issue = 36 | pages = 37798–807 |date=Aug 2004 | pmid = 15220349 | pmc = 2743083 | doi = 10.1074/jbc.M406226200 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19027726&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Persson B, Kallberg Y, Bray JE, Bruford E, Dellaporta SL, Favia AD, Duarte RG, Jornvall H, Kavanagh KL, Kedishvili N, Kisiela M, Maser E, Mindnich R, Orchard S, Penning TM, Thornton JM, Adamski J, Oppermann U | title = The SDR (short-chain dehydrogenase/reductase and related enzymes) nomenclature initiative | journal = Chem Biol Interact | volume = 178 | issue = 1–3 | pages = 94–8 |date=Feb 2009 | pmid = 19027726 | pmc =  2896744| doi = 10.1016/j.cbi.2008.10.040 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MLSTD2 male sterility domain containing 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=84188| access-date = }}&lt;/ref&gt;

Protein kodiran ovim genom potreban je za redukcija [[masne kiseline|masnih kiselina]] u masne alkohole, proces koji je potreban za sintezu monoestra i eterskih lipida. U ovoj reakciji potreban je NADPH, kao kofaktor, a 16-18 zasićen ugljikom, a nezasićene masne kiseline su preferirani supstrat. Ovo je proteina peroksisomske membrane, a studije ukazuju na to da [[N-kraj]] sadrži veliki katalitski domen koji se nalazi s vanjske strane peroksisoma, dok je [[C-kraj]] izložen peroksisomskoj matrici.

Studije ukazuju da je regulacija ovoga proteini zavisi od nivoa plazmaloga. [[Mutacije]] u ovom genu bile su povezane sa osobama koji su teško pogođene [[mentalna retardacija|intelektualnom invalidnošću]], ranom [[epilepsija|epilepsijom]], mikrocefalijom, kongenitalnim [[katarakt]]om, usporavanjem rasta i spastičnošću (PMID 25439727). [[Pseudogen]] ovog gena nalazi se na [[hromosom 13|hromosomu 13]].

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je 515  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  59.357 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8WVX9#sequences |title=UniProt, Q8WVX9 |access-date=22. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;

&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MVSIPEYYEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNVLLTGATG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLGKVLLEKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRSCPKVNSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVLVRQKAGQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TPQERVEEVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGKLFDRLRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENPDFREKII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AINSELTQPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LALSEEDKEV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IIDSTNIIFH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CAATVRFNEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRDAVQLNVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATRQLILLAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMKNLEVFMH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VSTAYAYCNR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHIDEVVYPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVDPKKLIDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEWMDDGLVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DITPKLIGDR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PNTYIYTKAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEYVVQQEGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLNVAIVRPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVGASWKEPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGWIDNFNGP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGLFIAAGKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILRTIRASNN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALADLVPVDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVNMSLAAAW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSGVNRPRNI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MVYNCTTGST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPFHWGEVEY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVISTFKRNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEQAFRRPNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLTSNHLLYH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YWIAVSHKAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFLYDIYLRM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGRSPRMMKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITRLHKAMVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEYFTSNSWV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WNTENVNMLM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQLNPEDKKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNIDVRQLHW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEYIENYCLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKKYVLNEEM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGLPAARKHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKLRNIRYGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NTILVILIWR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFIARSQMAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIWYFVVSLC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YKFLSYFRAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STMRY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{legenda aminokiselina}}

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal   |vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F, etal |title=Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue=  1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948 }}
*{{cite journal   |vauthors=Foster LJ, Rudich A, Talior I, etal |title=Insulin-dependent interactions of proteins with GLUT4 revealed through stable isotope labeling by amino acids in cell culture (SILAC) |journal=J. Proteome Res. |volume=5 |issue= 1 |pages= 64–75 |year= 2006 |pmid= 16396496 |doi= 10.1021/pr0502626 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Clark HF, Gurney AL, Abaya E, etal |title=The secreted protein discovery initiative (SPDI), a large-scale effort to identify novel human secreted and transmembrane proteins: a bioinformatics assessment |journal=Genome Res. |volume=13 |issue= 10 |pages= 2265–70 |year= 2003 |pmid= 12975309 |doi= 10.1101/gr.1293003  | pmc=403697 }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>53lgzjiumed8yukgwwctu49frk13wq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FNBP4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481067</id>
    <revision>
      <id>3926516</id>
      <parentid>3905086</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:28:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12616" sha1="451bfpizdq705y921nuzpwkezycqfjv" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Formin-vezujući protein 4''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FNBP4'''.&lt;ref name=&quot;pmid10231032&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nagase T, Ishikawa K, Suyama M, Kikuno R, Hirosawa M, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XIII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Res | volume = 6 | issue = 1 | pages = 63–70 |date=Jul 1999 | pmid = 10231032 | doi =10.1093/dnares/6.1.63  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: FNBP4 formin binding protein 4| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=23360}}&lt;/ref&gt;

Pronađene su [[mutacije]] u ovom genu povezane sa slučajevima sličnim [[mikroftalmija|mikroftalmiji]] s anomalijama udova.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je 1.o17  [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 110.266 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8N3X1#sequences |title=UniProt, Q8N3X1 |access-date=22. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGKKSRAVPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRPILQLSPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPRGSTPGRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEPEPDTEPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STAAVPSQPA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PSAATTTTTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTAAAASDDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSEDEQEAVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVPRVVQNPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPVMTTRPTA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VKATGGLCLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAYADSDDDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDVSEKLAQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KETNGNQSTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDSTLANFLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EIDAITAPQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAPVGASAPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTPPRPEPKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AATSTLSSST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNGTDSTQTS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GWQYDTQCSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGVGIEMGDW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEVWDENTGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YYYWNTQTNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTWELPQYLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TQVQGLQHYQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSSVPGAETS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVVNTDIYSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKTISVSSSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGPVIAKREV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KKEVNEGIQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSNSEEEKKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAASLLAPLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEGIKEEEER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WRRKVICKEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PVSEVKETST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVEEATTIVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQEIMLDNIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPSQEDLCSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQSGESEEEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EQDTLELELV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LERKKAELRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEEGDGSVSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSPRSDISQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASQDGMRRLM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SKRGKWKMFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RATSPESTSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSKTGRDTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENGETAIGAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSEKIDENSD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KEMEVEESPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIKVQTTPKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEEQDLKFQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GELANTLTSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEFLGINRQS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ISNFHVLLLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TETRIADWRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GALNGNYLKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLQDAAEQLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYEINATPKG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WSCHWDRDHR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RYFYVNEQSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESQWEFPDGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEEEESQAQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NRDETLAKQT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LKDKTGTDSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STESSETSTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLCKESFSGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSSSSLMPLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PFWTLLQSNV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PVLQPPLPLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPPPPPPPPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPPPPPPPPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAEDGEIQEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EMEDEGSEEP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PAPGTEEDTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKPSAQTTVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSQSSVDSTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSSSSTKGIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKATEISTAV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VQRSATIGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVLYSQSAIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGHQAAGIGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QATGIGHQTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVSLPAAGMG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HQARGMSLQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NYLGLAAAPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMSYAECSVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGVTAPSLQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQARGAVPTA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TIIEPPPPPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPPPPPPAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMPPPEKTKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRKDKAKKSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKMPSLVKKW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QSIQRELDEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DNSSSSEEDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESTAQKRIEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WKQQQLVSGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AERNANFEAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PEDWRARLKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKMAPNT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Bedford MT |title=A novel pro-Arg motif recognized by WW domains | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-04-07_275_14/page/10359 |journal=J. Biol. Chem. |volume=275 |issue= 14 |pages= 10359–69 |year= 2000 |pmid= 10744724 |doi=10.1074/jbc.275.14.10359  |name-list-style=vanc| author2=Sarbassova D  | author3=Xu J  | display-authors=3  | last4=Leder  | first4=P  | last5=Yaffe  | first5=MB  |doi-access=free}}
*{{cite journal  | author=Bedford MT |title=Arginine methylation inhibits the binding of proline-rich ligands to Src homology 3, but not WW, domains | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-05-26_275_21/page/16030 |journal=J. Biol. Chem. |volume=275 |issue= 21 |pages= 16030–6 |year= 2000 |pmid= 10748127 |doi= 10.1074/jbc.M909368199  |name-list-style=vanc| author2=Frankel A  | author3=Yaffe MB  | display-authors=3  | last4=Clarke  | first4=S  | last5=Leder  | first5=P  | last6=Richard  | first6=S | doi-access=free}}
*{{cite journal  | author=Zucconi A |title=Selection of ligands by panning of domain libraries displayed on phage lambda reveals new potential partners of synaptojanin 1 | url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2001-04-13_307_5/page/1329 |journal=J. Mol. Biol. |volume=307 |issue= 5 |pages= 1329–39 |year= 2001 |pmid= 11292345 |doi= 10.1006/jmbi.2001.4572  |name-list-style=vanc| author2=Dente L  | author3=Santonico E  | display-authors=3  | last4=Castagnoli  | first4=Luisa  | last5=Cesareni  | first5=Gianni }}
*{{cite journal  |vauthors=Nakayama M, Kikuno R, Ohara O |title=Protein-protein interactions between large proteins: two-hybrid screening using a functionally classified library composed of long cDNAs |journal=Genome Res. |volume=12 |issue= 11 |pages= 1773–84 |year= 2003 |pmid= 12421765 |doi= 10.1101/gr.406902  | pmc=187542 }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD }}
*{{cite journal  | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285  |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Otsuki  | first4=Tetsuji  | last5=Sugiyama  | first5=Tomoyasu  | last6=Irie  | first6=Ryotaro  | last7=Wakamatsu  | first7=Ai  | last8=Hayashi  | first8=Koji  | last9=Sato  | first9=Hiroyuki | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Colland F |title=Functional proteomics mapping of a human signaling pathway |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 7 |pages= 1324–32 |year= 2004 |pmid= 15231748 |doi= 10.1101/gr.2334104  | pmc=442148  |name-list-style=vanc| author2=Jacq X  | author3=Trouplin V  | display-authors=3  | last4=Mougin  | first4=C  | last5=Groizeleau  | first5=C  | last6=Hamburger  | first6=A  | last7=Meil  | first7=A  | last8=Wojcik  | first8=J  | last9=Legrain  | first9=P }}
*{{cite journal  | author=Beausoleil SA |title=Large-scale characterization of HeLa cell nuclear phosphoproteins |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=101 |issue= 33 |pages= 12130–5 |year= 2004 |pmid= 15302935 |doi= 10.1073/pnas.0404720101  | pmc=514446  |name-list-style=vanc| author2=Jedrychowski M  | author3=Schwartz D  | display-authors=3  | last4=Elias  | first4=JE  | last5=Villén  | first5=J  | last6=Li  | first6=J  | last7=Cohn  | first7=MA  | last8=Cantley  | first8=LC  | last9=Gygi  | first9=SP }}
*{{cite journal  | author=Rual JF |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209  |name-list-style=vanc| author2=Venkatesan K  | author3=Hao T  | display-authors=3  | last4=Hirozane-Kishikawa  | first4=Tomoko  | last5=Dricot  | first5=Amélie  | last6=Li  | first6=Ning  | last7=Berriz  | first7=Gabriel F.  | last8=Gibbons  | first8=Francis D.  | last9=Dreze  | first9=Matija |s2cid=4427026 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>451bfpizdq705y921nuzpwkezycqfjv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GLB1L3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481071</id>
    <revision>
      <id>3926669</id>
      <parentid>3886500</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:48:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5915" sha1="80n0o75snbbrqbnfhtymx9hpsuef76d" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Betolika 3 galaktozidaza 1''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''GLB1L3'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Galactosidase, beta 1-like 3 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=112937 | access-date = 24. 7. 2012 &lt;!-- T16:13:44.093233-08:00 --&gt;  }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je 653  [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]   74.823  [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8NCI6#sequences |title=UniProt, Q8NCI6 |access-date=22. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MKSPPLLSPC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSWKRMAGIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLPFISSGFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRFKQEENFM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGRAHPSQPR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FNWSHLTPLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKNRSVGLGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESTGRGKPHF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLEGHKFLIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGSIHYFRVP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;REYWRDRLLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKACGFNTVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYVPWNLHEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERGKFDFSGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDLEAFVLMA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEIGLWVILR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGRYICSEMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGGLPSWLLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPRLLLRTTN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSFIEAVEKY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FDHLIPRVIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQYRQAGPVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVQVENEYGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNKDKTYMPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHKALLRRGI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VELLLTSDGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHVLSGHTKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLAAINLQKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HQDTFNQLHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQRDKPLLIM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EYWVGWFDRW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDKHHVKDAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVEHAVSEFI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KYEISFNVYM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FHGGTNFGFM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NGATYFGKHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIVTSYDYDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLTEAGDYTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KYLKLQKLFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVSATPLPRV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PKLPPKAVYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVRPSLYLPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WDALSYLNEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRSRQPVNME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLPINNGSGQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SYGLVLYEKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICSGGRLRAH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHDVAQVFLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETMIGILNEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKDLHIPELR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DCRYLRILVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQGRVNFSWQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQNEQKGITG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVSINNSSLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFTIYSLEMK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSFFERLRSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TWKPVPDSHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPAFYCGTLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGPSPKDTFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLLNWNYGFV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FINGRNLGRY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WNIGPQKTLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPGVWLHPED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEVILFEKMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGSDIKSTDK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PTL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Taylor TD, Noguchi H, Totoki Y, Toyoda A, Kuroki Y, Dewar K, Lloyd C, Itoh T, Takeda T, Kim DW, She X, Barlow KF, Bloom T, Bruford E, Chang JL, Cuomo CA, Eichler E, FitzGerald MG, Jaffe DB, LaButti K, Nicol R, Park HS, Seaman C, Sougnez C, Yang X, Zimmer AR, Zody MC, Birren BW, Nusbaum C, Fujiyama A, Hattori M, Rogers J, Lander ES, Sakaki Y | title = Human chromosome 11 DNA sequence and analysis including novel gene identification | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2006-03-23_440_7083/page/497 | journal = Nature | volume = 440 | issue = 7083 | pages = 497–500 | date = Mar 2006 | pmid = 16554811 | doi = 10.1038/nature04632 | doi-access = free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>80n0o75snbbrqbnfhtymx9hpsuef76d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MOGAT2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481152</id>
    <revision>
      <id>3926508</id>
      <parentid>3904938</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:14:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926508</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7095" sha1="e1k7za01tzt58o7z0l376lo1aeb27ef" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''2-Acilglicerol O-aciltransferaza 2''', znana i kao '''acil-CoA:monoacilglicerol-aciltransferaza 2''' (MGAT2) ili '''diacilglicerol O-aciltransferazni kandidat 5''' (DC5)  je [[enzim]]koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MOGAT2'''.

MOGAT2 i srodni  [[MOGAT3]] geni su članovi porodice acilglicerol o-aciltransferaza (DGAT2/MOGAT) i uključeni su u sintezu [[diacilglicerol]]a (DAG) i [[triacilglicerol]]a (TAG) iz [[monoacilglicerol]]a (MAG).

MOGAT2 i MOGAT3 su geni sa jednom kopijom kod gotovo svih sisara. Međutim, kod [[preživari|preživara]] oba gena su prošla tandemsku [[insercija (genetika)|ekspanziju gena]]), što ukazuje na razvoj funkcionalnosti. MOGAT2 ima više od pet tandemski dupliciranih kopija kod ovaca, pri čemu je prva kopija izražena u [[duodenum]]u, a posljednja eksprimirana je u koži, bez ikakvog izraza kopije otkrivene u jetri.&lt;ref name=&quot;pmid14970677&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Winter A, van Eckeveld M, Bininda-Emonds OR, Habermann FA, Fries R | title = Genomic organization of the DGAT2/MOGAT gene family in cattle (Bos taurus) and other mammals | journal = Cytogenetic and Genome Research | volume = 102 | issue = 1–4 | pages = 42–7 | date = Feb 2004 | pmid = 14970677 | doi = 10.1159/000075723 | s2cid = 25524277 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MOGAT2 monoacylglycerol O-acyltransferase 2 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=80168}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;The Sheep Genome&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jiang Y, Xie M, Chen W, Talbot R, Maddox JF, Faraut T, Wu C, Muzny DM, Li Y, Zhang W, Stanton JA, Brauning R, Barris WC, Hourlier T, Aken BL, Searle SM, Adelson DL, Bian C, Cam GR, Chen Y, Cheng S, DeSilva U, Dixen K, Dong Y, Fan G, Franklin IR, Fu S, Fuentes-Utrilla P, Guan R, Highland MA, Holder ME, Huang G, Ingham AB, Jhangiani SN, Kalra D, Kovar CL, Lee SL, Liu W, Liu X, Lu C, Lv T, Mathew T, McWilliam S, Menzies M, Pan S, Robelin D, Servin B, Townley D, Wang W, Wei B, White SN, Yang X, Ye C, Yue Y, Zeng P, Zhou Q, Hansen JB, Kristiansen K, Gibbs RA, Flicek P, Warkup CC, Jones HE, Oddy VH, Nicholas FW, McEwan JC, Kijas JW, Wang J, Worley KC, Archibald AL, Cockett N, Xu X, Wang W, Dalrymple BP | title = The sheep genome illuminates biology of the rumen and lipid metabolism | url = https://archive.org/details/sim_science_2014-06-06_344_6188/page/1168 | journal = Science | volume = 344 | issue = 6188 | date = Jun 2014 | pmid = 24904168 | doi = 10.1126/science.1252806 | pages=1168–73 | pmc=4157056}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je  334 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  38.196 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q3SYC2#sequences |title=UniProt, Q3SYC2 |access-date=24. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MVEFAPLFMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WERRLQTLAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQFVFSFLAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEICTVGFIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLFTRFWLLT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLYAAWWYLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDKPRQGGRH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQAIRCWTIW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KYMKDYFPIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVKTAELDPS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RNYIAGFHPH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVLAVGAFAN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCTESTGFSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFPGIRPHLM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLTLWFRAPF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FRDYIMSAGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTSEKESAAH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILNRKGGGNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGIIVGGAQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALDARPGSFT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLLRNRKGFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLALTHGAPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPIFSFGEND&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFDQIPNSSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SWLRYIQNRL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QKIMGISLPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FHGRGVFQYS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGLIPYRRPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTVVGKPIEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKTLHPSEEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VNQLHQRYIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELCNLFEAHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKFNIPADQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEFC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{legenda aminokiselina}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Cao J, Hawkins E, Brozinick J, Liu X, Zhang H, Burn P, Shi Y | title = A predominant role of acyl-CoA:monoacylglycerol acyltransferase-2 in dietary fat absorption implicated by tissue distribution, subcellular localization, and up-regulation by high fat diet | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 18 | pages = 18878–86 | date = Apr 2004 | pmid = 14966132 | doi = 10.1074/jbc.M313272200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Lockwood JF, Cao J, Burn P, Shi Y | title = Human intestinal monoacylglycerol acyltransferase: differential features in tissue expression and activity | journal = American Journal of Physiology. Endocrinology and Metabolism | volume = 285 | issue = 5 | pages = E927–37 | date = Nov 2003 | pmid = 12824082 | doi = 10.1152/ajpendo.00179.2003 }}
* {{cite journal | vauthors = Yen CL, Farese RV | title = MGAT2, a monoacylglycerol acyltransferase expressed in the small intestine | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-05-16_278_20/page/18532 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 20 | pages = 18532–7 | date = maj 2003 | pmid = 12621063 | doi = 10.1074/jbc.M301633200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Cao J, Lockwood J, Burn P, Shi Y | title = Cloning and functional characterization of a mouse intestinal acyl-CoA:monoacylglycerol acyltransferase, MGAT2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 16 | pages = 13860–6 | date = Apr 2003 | pmid = 12576479 | doi = 10.1074/jbc.M300139200 | doi-access = free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]
[[Kategorija:Enzimi]]</text>
      <sha1>e1k7za01tzt58o7z0l376lo1aeb27ef</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RAG2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481215</id>
    <revision>
      <id>3926552</id>
      <parentid>3907690</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14187" sha1="a3ouim9r4pbqdh7itbda2lgzslx47rm" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Rekombinacijsko activirajući protein 2''', znan i kao  '''RAG-2''',  je  [[limfocit]]no-specifični protein koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RAG2''' na [[hromosom 11|hromosoma 11]]. Zajedno sa proteinom [[RAG1]], RAG2 formira V(D)J rekombinazu, kompleks proteina potreban za proces [[V(D)J rekombinacija]] tokom kojih se javljaju varijabilne regije [[Antitijelo|imunoglobulina]] i [[T-ćelijski receptor]]ski  geni udruženi u razvoju [[B-limfocit|B–]] i [[T-limfocit]]a. Stoga je RAG2 bitan za stvaranje zrelih ovih limfocita.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[peptid|polipeptidnog]] lanca je 527 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 59.241 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P55895#sequences |title=UniProt, P55895 |access-date=26. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSLQMVTVSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIALIQPGFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMNFDGQVFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGQKGWPKRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPTGVFHLDV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KHNHVKLKPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFSKDSCYLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLRYPATCTF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGSLESEKHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YIIHGGKTPN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NEVSDKIYVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIVCKNNKKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFRCTEKDLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDVPEARYGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SINVVYSRGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SMGVLFGGRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YMPSTHRTTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KWNSVADCLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CVFLVDFEFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CATSYILPEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QDGLSFHVSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKNDTIYILG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GHSLANNIRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANLYRIRVDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLGSPAVNCT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLPGGISVSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AILTQTNNDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVIVGGYQLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQKRMICNII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLEDNKIEIR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EMETPDWTPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKHSKIWFGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NMGNGTVFLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPGDNKQVVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGFYFYMLKC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEDDTNEEQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFTNSQTSTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPGDSTPFED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEEFCFSAEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSFDGDDEFD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TYNEDDEEDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SETGYWITCC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTCDVDINTW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPFYSTELNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAMIYCSHGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GHWVHAQCMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAERTLIHLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGSNKYYCNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVEIARALHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQRVLPLKKP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PMKSLRKKGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKILTPAKKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLRRLFD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{refbegin|4}}
:'''C''': [[Cistein]]
:'''D''': [[Asparaginska kiselina]]
:'''E''': [[Glutaminska kiselina]]
:'''F''': [[Fenilalanin]]
:'''G''': [[Glicin]]
:'''H''': [[Histidin]]
:'''I''': [[Izoleucin]]
:'''K''': [[Lizin]]
:'''L''': [[Leucin]]
:'''M''': [[Metionin]]
:'''N''': [[Asparagin]]
:'''P''': [[Prolin]]
:'''Q''': [[Glutamin]]
:'''R''': [[Arginin]]
:'''S''': [[Serin]]
:'''T''': [[Treonin]]
:'''V''': [[Valin]]
:'''W''': [[Triptofan]]
:'''Y''': [[Tirozin]]
{{refend}}

== Struktura ==
RAG2 je protein dug 527 [[aminokiselina]]. Smatra se da njegov [[N-kraj|N-terminalni]] dio čini propeler sa šest lopatica u aktivnom jezgru.&lt;ref name=&quot;jbc.org&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang YH, Shetty K, Surleac MD, Petrescu AJ, Schatz DG | title = Mapping and Quantitation of the Interaction between the Recombination Activating Gene Proteins RAG1 and RAG2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 290 | issue = 19 | pages = 11802–17 | date = maj 2015 | pmid = 25745109 | pmc = 4424321 | doi = 10.1074/jbc.M115.638627 }}&lt;/ref&gt; RAG2 je [[konzerviana sekvenca|konzerviran]] među svim vrstama koje izvode V (D) J rekombinaciju i njen obrazac ekspresije korelira upravo s aktivnošću rekombinaze V (D) J.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Oettinger MA, Schatz DG, Gorka C, Baltimore D | title = RAG-1 and RAG-2, adjacent genes that synergistically activate V(D)J recombination | url = https://archive.org/details/sim_science_1990-06-22_248_4962/page/1516 | journal = Science | volume = 248 | issue = 4962 | pages = 1517–23 | date = juni 1990 | pmid = 2360047 | doi = 10.1126/science.2360047 }}&lt;/ref&gt; RAG2 se eksprimira u nezrelim limfoidnim ćelijama. Dok je količina [[RAG1]] tokom [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] konstantna, RAG2 se uglavnom akumulira u [[G0 faza|G0]] i [[G1 faza|G1]] fazi ćelijskog ciklusa i podvrgava se brzoj degradaciji kada ćelija uđe [[S-faza|S-fazu]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lin WC, Desiderio S | title = Cell cycle regulation of V(D)J recombination-activating protein RAG-2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-03-29_91_7/page/2733 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 7 | pages = 2733–7 | date = mart 1994 | pmid = 8146183 | pmc = 43444 | doi = 10.1073/pnas.91.7.2733 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Lee|first1=Jinhak|last2=Desiderio|first2=Stephen|date=decembar 1999|title=Cyclin A/CDK2 Regulates V(D)J Recombination by Coordinating RAG-2 Accumulation and DNA Repair|journal=Immunity|volume=11|issue=6|pages=771–781|doi=10.1016/s1074-7613(00)80151-x|pmid=10626899|issn=1074-7613|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Ovo služi kao važan regulatorni mehanizam V(D)J rekombinacije i sprečavanja genomske nestabilnosti.

== Funkcija ==

RAG2 je jedna od dvije osnovne komponente RAG kompleksa. RAG kompleks je multiproteinski kompleks koji posreduje u fazi cijepanja [[DNK]] tokom V(D)J rekombinacije. Ovaj kompleks može napraviti [[popravak DNK|dvolančane prekide]], cijepanjem [[DNK]] pri očuvanim [[rekombinacijska signalna sekvenca|rekombinacijskim signalnim sekvencama]] (RSS).

Druga ključna komponenta ovog kompleksa je [[RAG1]]. Smatra se da ovaj protein posjeduje većinu katalitske aktivnosti RAG kompleksa. RAG1 protein je komponenta koja se zapravo veže za DNK i cijepa je.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Landree|first1=M. A.|last2=Wibbenmeyer|first2=J. A.|last3=Roth|first3=D. B.|date=1. 12. 1999|title=Mutational analysis of RAG1 and RAG2 identifies three catalytic amino acids in RAG1 critical for both cleavage steps of V(D)J recombination|url=https://archive.org/details/sim_genes-development_1999-12-01_13_23/page/3059|journal=Genes &amp; Development|volume=13|issue=23|pages=3059–3069|doi=10.1101/gad.13.23.3059|issn=0890-9369|pmc=317185|pmid=10601032}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kim DR, Dai Y, Mundy CL, Yang W, Oettinger MA | title = Mutations of acidic residues in RAG1 define the active site of the V(D)J recombinase | journal = Genes &amp; Development | volume = 13 | issue = 23 | pages = 3070–80 | date = decembar 1999 | pmid = 10601033 | pmc = 317176 | doi = 10.1101/gad.13.23.3070 }}&lt;/ref&gt; Za razliku od RAG1, protein RAG2 nema nikakvu aktivnost [[endonukleaza]] niti se čak veže za lanac DNK. RAG2 ima ulogu pomoćnog faktora. Njegova primarna funkcija je interakcija s proteinom RAG1 i aktiviranje njegovih endonukleaznih funkcija. RAG2 također poboljšava prepoznavanje RSS -a i time smanjuje nespecifično vezanje DNK pomoću RAG kompleksa.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=RAG-2 Promotes Heptamer Occupancy by RAG-1 in the Assembly of a V(D)J Initiation Complex†|last=Stephen|first=Swanson, Patrick C. Desiderio|publisher=American Society for Microbiology|oclc=679256409}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhao S, Gwyn LM, De P, Rodgers KK | title = A non-sequence-specific DNA binding mode of RAG1 is inhibited by RAG2 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 387 | issue = 3 | pages = 744–58 | date = april 2009 | pmid = 19232525 | pmc = 2659343 | doi = 10.1016/j.jmb.2009.02.020 }}&lt;/ref&gt; Smatra se da [[N-terminal]]ne komponente dva gena koji aktivira rekombinaciju tvore propeler sa šest lopatica u aktivnom jezgru koje služi kao vezna skela za usku povezanost kompleksa s DNK. [[C-terminal]] biljnog [[homeodomen]]skog motiv sličan prstima, u ovom proteinu neophodan je za interakcije sa [[hromatin]]skim komponentama, posebno sa [[histon|histonom H3]], koji je trimetiliran na [[lizin]]u 4.

Budući da se rekombinacija ne događa u odsutnosti RAG2, smatra se da su njegove interakcije s RAG1 ključne za katalitsku funkciju proteina RAG1.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Stoga je prisustvo i RAG1 i RAG2 bitno za stvaranje zrelih B- i T-limfocita.

== Klinički značaj ==

Kao što je spomenuto, RAG2 je ključan za sazrijevanje B- i [[T-ćelija]]. Stoga, mutacije gena RAG2 mogu rezultirati ozbiljnim imunskim poremećajima, poput [[Teška kombinirana imunodeficijencija|SCID]] (teška kombinirana imunodeficijencija) ili [[Omennov sindrom|Omennovim sindromom]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=5897|title=Entrez Gene: Recombination activating gene 2}}&lt;/ref&gt; Omennov sindrom uzrokovan je hipomorfnom mutacijom gena RAG2, što dovodi do smanjene, ali još uvijek prisutne funkcije kompleksa RAG.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Corneo B, Moshous D, Güngör T, Wulffraat N, Philippet P, Le Deist FL, Fischer A, de Villartay JP | title = Identical mutations in RAG1 or RAG2 genes leading to defective V(D)J recombinase activity can cause either T-B-severe combined immune deficiency or Omenn syndrome | journal = Blood | volume = 97 | issue = 9 | pages = 2772–6 | date = maj 2001 | pmid = 11313270 | doi = 10.1182/blood.V97.9.2772 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Iako pacijenti nemaju cirkulirajućih [[B-ćelija]], razvija se mali broj oligoklonskih [[T-ćelija]]. Kod ljudi konzervirano je preko pedeset posto RAG1. Stoga je funkcionalno potvrđivanje novih genetičkih nalaza ključno za karakteriziranje nedostatka RAG kod ljudi. Funkcionalno je ispitana 71 varijanta RAG1 i 39 RAG2. Predviđene su varijante koje se najvjerojatnije pojavljuju i predstavljaju kao uzročnike bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lawless D, Lango Allen H, Thaventhiran J, Hodel F, Anwar R, Fellay J, Walter JE, Savic S | display-authors = 6 | title = Predicting the Occurrence of Variants in RAG1 and RAG2 | journal = Journal of Clinical Immunology | date = august 2019 | pmid = 31388879 | doi = 10.1007/s10875-019-00670-z | volume=39 | issue = 7 | pmc=6754361 | pages=688–701}}&lt;/ref&gt; U kombinaciji s predviđanjem patogenosti, ova aplikacija vodi istraživanja kako bi se testirao učinak varijanti najboljih kandidata u pripremi za nove slučajeve bolesti.

== RAG2 nokaut-miševa==
Godine 1992. generiran je soj nokaut-miševa RAG2. Od tada je postao široko korišten model miša u imunološkim istraživanjima. Ovaj soj miševa ima inaktivirani gen RAG2, stoga [[homozigot]]ni miševi nisu u stanju pokrenuti [[V(D)J rekombinacija|V(D)J preuređivanje]]) i posljedično ne uspijevaju generirati zrele T- i B-[[limfocit]]e.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Shinkai Y, Rathbun G, Lam KP, Oltz EM, Stewart V, Mendelsohn M, Charron J, Datta M, Young F, Stall AM | title = RAG-2-deficient mice lack mature lymphocytes owing to inability to initiate V(D)J rearrangement | url = https://archive.org/details/cell_1992-03-06_68_5/page/855 | journal = Cell | volume = 68 | issue = 5 | pages = 855–67 | date = mart 1992 | pmid = 1547487 | doi = 10.1016/0092-8674(92)90029-c | s2cid = 824033 }}&lt;/ref&gt; Kao takvi RAG2 [[nokaut-miš]]evi predstavljaju vrlo vrijedan istraživački alat koji se koristi u eksperimentima transplantacije, razvoja [[vakcina]] i [[Hematopoeza|hematopoetskih]] istraživanja. Također, mutacija RAG2 može se kombinirati s drugim mutacijama, kako bi se razvili daljnji modeli korisni za osnovna imunološka istraživanja. Nadalje, se može koristiti [[metilholantren]] za razvoj tumora kod nokaut-miševa RAG2.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shankaran |first1=V. |last2=Ikeda |first2=H. |last3=Bruce |first3=A. T. |last4=White |first4=J. M. |last5=Swanson |first5=P. E. |last6=Old |first6=L. J. |last7=Schreiber |first7=R. D.|date=26. 4. 2001 |title=IFNgamma and lymphocytes prevent primary tumour development and shape tumour immunogenicity |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-04-26_410_6832/page/1107 |journal=Nature |volume=410 |issue=6832 |pages=1107–1111 |doi=10.1038/35074122 |issn=0028-0836 |pmid=11323675 |s2cid=205016599 }}&lt;/ref&gt;

== Reference == 
{{refspisak}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>a3ouim9r4pbqdh7itbda2lgzslx47rm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SMPD1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481261</id>
    <revision>
      <id>3926620</id>
      <parentid>3919193</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15291" sha1="ch269hjjt5yl5u2ejmj1eltiqr3mls5" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Sfingomijelin-fosfodiesteraza 1''' (SMPD1), znana i kao  '''kisela sfingomijelinaza''' (ASM), je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SMPD1'''.
Sfingomijelin-osfodiesteraza 1 pripada porodici [[sfingomijelin-fosfodiesteraza]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: SMPD1 sphingomyelin phosphodiesterase 1, acid lysosomal (acid sphingomyelinase)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=6609}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  629 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  69.752 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P17405#sequences |title=UniProt, P17405 |access-date=27. 8. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPRYGASLRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCPRSGREQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDGTAGAPGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWMGLVLALA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LALALALSDS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVLWAPAEAH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLSPQGHPAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHRIVPRLRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFGWGNLTCP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICKGLFTAIN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGLKKEPNVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVGSVAIKLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLLKIAPPAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CQSIVHLFED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DMVEVWRRSV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSPSEACGLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGSTCGHWDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSSWNISLPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPKPPPKPPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPAPGAPVSR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ILFLTDLHWD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HDYLEGTDPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CADPLCCRRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGLPPASRPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGYWGEYSKC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DLPLRTLESL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSGLGPAGPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DMVYWTGDIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHDVWHQTRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DQLRALTTVT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALVRKFLGPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVYPAVGNHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STPVNSFPPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIEGNHSSRW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYEAMAKAWE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PWLPAEALRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRIGGFYALS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYPGLRLISL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NMNFCSRENF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WLLINSTDPA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GQLQWLVGEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAAEDRGDKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HIIGHIPPGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CLKSWSWNYY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIVARYENTL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AAQFFGHTHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEFEVFYDEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLSRPLAVAF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAPSATTYIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNPGYRVYQI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGNYSGSSHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLDHETYILN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTQANIPGAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHWQLLYRAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETYGLPNTLP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TAWHNLVYRM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGDMQLFQTF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WFLYHKGHPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEPCGTPCRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATLCAQLSAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ADSPALCRHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPDGSLPEAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLWPRPLFC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{refbegin|4}}
:'''C''': [[Cistein]]
:'''D''': [[Asparaginska kiselina]]
:'''E''': [[Glutaminska kiselina]]
:'''F''': [[Fenilalanin]]
:'''G''': [[Glicin]]
:'''H''': [[Histidin]]
:'''I''': [[Izoleucin]]
:'''K''': [[Lizin]]
:'''L''': [[Leucin]]
:'''M''': [[Metionin]]
:'''N''': [[Asparagin]]
:'''P''': [[Prolin]]
:'''Q''': [[Glutamin]]
:'''R''': [[Arginin]]
:'''S''': [[Serin]]
:'''T''': [[Treonin]]
:'''V''': [[Valin]]
:'''W''': [[Triptofan]]
:'''Y''': [[Tirozin]]
{{refend}}

== Klinički značaj ==

Defekti u genu SMPD1 uzrokuju [[Niemann-Pickova bolest|Niemann-Pickovu bolest]], povezanu sa SMPD1.&lt;ref name = &quot;entrez&quot;/&gt;

[[Mutacija]] L302P u genu SMPD1 je faktor rizika za [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovu bolest]].&lt;ref name=&quot;pmid23535491&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gan-Or Z, Ozelius LJ, Bar-Shira A, Saunders-Pullman R, Mirelman A, Kornreich R, Gana-Weisz M, Raymond D, Rozenkrantz L, Deik A, Gurevich T, Gross SJ, Schreiber-Agus N, Giladi N, Bressman SB, Orr-Urtreger A | title = The p.L302P mutation in the lysosomal enzyme gene SMPD1 is a risk factor for Parkinson disease | journal = Neurology | volume = 80 | issue = 17 | pages = 1606–10 | date = april 2013 | pmid = 23535491 | pmc = 3662322 | doi = 10.1212/WNL.0b013e31828f180e }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Stoffel W | title = Functional analysis of acid and neutral sphingomyelinases in vitro and in vivo | url = https://archive.org/details/sim_chemistry-and-physics-of-lipids_1999-11_102_1-2/page/107 | journal = Chemistry and Physics of Lipids | volume = 102 | issue = 1–2 | pages = 107–21 | date = novembar 1999 | pmid = 11001565 | doi = 10.1016/S0009-3084(99)00079-1 }}
* {{cite journal | vauthors = Newrzella D, Stoffel W | title = Molecular cloning of the acid sphingomyelinase of the mouse and the organization and complete nucleotide sequence of the gene | journal = Biological Chemistry Hoppe-Seyler | volume = 373 | issue = 12 | pages = 1233–8 | date = decembar 1992 | pmid = 1292508 | doi = 10.1515/bchm3.1992.373.2.1233 }}
* {{cite journal | vauthors = Takahashi T, Desnick RJ, Takada G, Schuchman EH | title = Identification of a missense mutation (S436R) in the acid sphingomyelinase gene from a Japanese patient with type B Niemann-Pick disease | journal = Human Mutation | volume = 1 | issue = 1 | pages = 70–1 | year = 1993 | pmid = 1301192 | doi = 10.1002/humu.1380010111 | s2cid = 31754300 }}
* {{cite journal | vauthors = Levran O, Desnick RJ, Schuchman EH | title = Identification and expression of a common missense mutation (L302P) in the acid sphingomyelinase gene of Ashkenazi Jewish type A Niemann-Pick disease patients | url = https://archive.org/details/sim_blood_1992-10-15_80_8/page/2081 | journal = Blood | volume = 80 | issue = 8 | pages = 2081–7 | date = oktobar 1992 | pmid = 1391960 | doi =  10.1182/blood.V80.8.2081.2081| doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Takahashi T, Suchi M, Desnick RJ, Takada G, Schuchman EH | title = Identification and expression of five mutations in the human acid sphingomyelinase gene causing types A and B Niemann-Pick disease. Molecular evidence for genetic heterogeneity in the neuronopathic and non-neuronopathic forms | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1992-06-25_267_18/page/12552 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 267 | issue = 18 | pages = 12552–8 | date = juni 1992 | pmid = 1618760 }}
* {{cite journal | vauthors = Schuchman EH, Levran O, Suchi M, Desnick RJ | title = An MspI polymorphism in the human acid sphingomyelinase gene (SMPD1) | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1991-06-11_19_11/page/3160 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 19 | issue = 11 | pages = 3160 | date = juni 1991 | pmid = 1711683 | pmc = 328296 | doi = 10.1093/nar/19.11.3160 }}
* {{cite journal | vauthors = Ferlinz K, Hurwitz R, Sandhoff K | title = Molecular basis of acid sphingomyelinase deficiency in a patient with Niemann-Pick disease type A | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1991-09-30_179_3/page/1187 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 179 | issue = 3 | pages = 1187–91 | date = septembar 1991 | pmid = 1718266 | doi = 10.1016/0006-291X(91)91697-B }}
* {{cite journal | vauthors = Schuchman EH, Levran O, Pereira LV, Desnick RJ | title = Structural organization and complete nucleotide sequence of the gene encoding human acid sphingomyelinase (SMPD1) | journal = Genomics | volume = 12 | issue = 2 | pages = 197–205 | date = februar 1992 | pmid = 1740330 | doi = 10.1016/0888-7543(92)90366-Z }}
* {{cite journal | vauthors = Schuchman EH, Suchi M, Takahashi T, Sandhoff K, Desnick RJ | title = Human acid sphingomyelinase. Isolation, nucleotide sequence and expression of the full-length and alternatively spliced cDNAs | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1991-05-05_266_13/page/8530 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 266 | issue = 13 | pages = 8531–9 | date = maj 1991 | pmid = 1840600 }}
* {{cite journal | vauthors = Levran O, Desnick RJ, Schuchman EH | title = Niemann-Pick type B disease. Identification of a single codon deletion in the acid sphingomyelinase gene and genotype/phenotype correlations in type A and B patients | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 88 | issue = 3 | pages = 806–10 | date = septembar 1991 | pmid = 1885770 | pmc = 295465 | doi = 10.1172/JCI115380 }}
* {{cite journal | vauthors = da Veiga Pereira L, Desnick RJ, Adler DA, Disteche CM, Schuchman EH | title = Regional assignment of the human acid sphingomyelinase gene (SMPD1) by PCR analysis of somatic cell hybrids and in situ hybridization to 11p15.1----p15.4 | journal = Genomics | volume = 9 | issue = 2 | pages = 229–34 | date = februar 1991 | pmid = 2004772 | doi = 10.1016/0888-7543(91)90246-B }}
* {{cite journal | vauthors = Levran O, Desnick RJ, Schuchman EH | title = Niemann-Pick disease: a frequent missense mutation in the acid sphingomyelinase gene of Ashkenazi Jewish type A and B patients | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 88 | issue = 9 | pages = 3748–52 | date = maj 1991 | pmid = 2023926 | pmc = 51530 | doi = 10.1073/pnas.88.9.3748 }}
* {{cite journal | vauthors = Quintern LE, Schuchman EH, Levran O, Suchi M, Ferlinz K, Reinke H, Sandhoff K, Desnick RJ | title = Isolation of cDNA clones encoding human acid sphingomyelinase: occurrence of alternatively processed transcripts | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1989-09_8_9/page/2469 | journal = The EMBO Journal | volume = 8 | issue = 9 | pages = 2469–73 | date = septembar 1989 | pmid = 2555181 | pmc = 401234 | doi =  10.1002/j.1460-2075.1989.tb08382.x}}
* {{cite journal | vauthors = Horinouchi K, Erlich S, Perl DP, Ferlinz K, Bisgaier CL, Sandhoff K, Desnick RJ, Stewart CL, Schuchman EH | title = Acid sphingomyelinase deficient mice: a model of types A and B Niemann-Pick disease | journal = Nature Genetics | volume = 10 | issue = 3 | pages = 288–93 | date = juli 1995 | pmid = 7670466 | doi = 10.1038/ng0795-288 | s2cid = 37065681 }}
* {{cite journal | vauthors = Sperl W, Bart G, Vanier MT, Christomanou H, Baldissera I, Steichen-Gersdorf E, Paschke E | title = A family with visceral course of Niemann-Pick disease, macular halo syndrome and low sphingomyelin degradation rate | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-inherited-metabolic-disease_1994_17_1/page/93 | journal = Journal of Inherited Metabolic Disease | volume = 17 | issue = 1 | pages = 93–103 | year = 1994 | pmid = 8051942 | doi = 10.1007/BF00735404 | s2cid = 12743175 }}
* {{cite journal | vauthors = Ida H, Rennert OM, Eto Y, Chan WY | title = Cloning of a human acid sphingomyelinase cDNA with a new mutation that renders the enzyme inactive | journal = Journal of Biochemistry | volume = 114 | issue = 1 | pages = 15–20 | date = juli 1993 | pmid = 8407868 | doi =  10.1093/oxfordjournals.jbchem.a124131}}
* {{cite journal | vauthors = Ida H, Rennert OM, Maekawa K, Eto Y | title = Identification of three novel mutations in the acid sphinogomyelinase gene of Japanese patients with Niemann-Pick disease type A and B | journal = Human Mutation | volume = 7 | issue = 1 | pages = 65–7 | year = 1996 | pmid = 8664904 | doi = 10.1002/(SICI)1098-1004(1996)7:1&lt;65::AID-HUMU10&gt;3.0.CO;2-Q }}
* {{cite journal | vauthors = Schuchman EH | title = Two new mutations in the acid sphingomyelinase gene causing type a Niemann-pick disease: N389T and R441X | journal = Human Mutation | volume = 6 | issue = 4 | pages = 352–4 | year = 1996 | pmid = 8680412 | doi = 10.1002/humu.1380060412 | s2cid = 44787586 }}
* {{cite journal | vauthors = Takahashi T, Suchi M, Sato W, Ten SB, Sakuragawa N, Desnick RJ, Schuchman EH, Takada G | title = Identification and expression of a missense mutation (Y446C) in the acid sphingomyelinase gene from a Japanese patient with type A Niemann-Pick disease | journal = The Tohoku Journal of Experimental Medicine | volume = 177 | issue = 2 | pages = 117–23 | date = oktobar 1995 | pmid = 8693491 | doi = 10.1620/tjem.177.117 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Ferlinz K, Hurwitz R, Moczall H, Lansmann S, Schuchman EH, Sandhoff K | title = Functional characterization of the N-glycosylation sites of human acid sphingomyelinase by site-directed mutagenesis | journal = European Journal of Biochemistry / FEBS | volume = 243 | issue = 1–2 | pages = 511–7 | date = januar 1997 | pmid = 9030779 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1997.511_1a.x | doi-access = free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1370/  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Acid Sphingomyelinase Deficiency Includes: Niemann-Pick Disease Type A, Niemann-Pick Disease Type B]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/omim/257200,607608,607616,257200,607608,607616  OMIM entries on Acid Sphingomyelinase Deficiency]
* {{PDBe-KB2|P17405|Human Sphingomyelin phosphodiesterase}}
{{Esteraze}}
{{Enzimi metabolizma glikolipida/sfingolipida }}
{{Enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 11]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>ch269hjjt5yl5u2ejmj1eltiqr3mls5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CHMP5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481680</id>
    <revision>
      <id>3926614</id>
      <parentid>3918308</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:40:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7985" sha1="g5hczrs0cz2jjgm1o4sbr6qkeijliju" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Naelektrizirani multivezikulski tjelesni protein 5''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CHMP5'''.&lt;ref name=&quot;pmid15644320&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ward DM, Vaughn MB, Shiflett SL, White PL, Pollock AL, Hill J, Schnegelberger R, Sundquist WI, Kaplan J | title = The role of LIP5 and CHMP5 in multivesicular body formation and HIV-1 budding in mammalian cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-03-18_280_11/page/n817 | journal = J Biol Chem | volume = 280 | issue = 11 | pages = 10548–55 |date=Mar 2005 | pmid = 15644320 | doi = 10.1074/jbc.M413734200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11559748&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Howard TL, Stauffer DR, Degnin CR, Hollenberg SM | title = CHMP1 functions as a member of a newly defined family of vesicle trafficking proteins | journal = J Cell Sci | volume = 114 | issue = Pt 13 | pages = 2395–404 |date=Sep 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.13.2395 | pmid = 11559748 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CHMP5 chromatin modifying protein 5| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=51510}}&lt;/ref&gt;
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 219  [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  24.571 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9NZZ3#sequences |title=UniProt, Q9NZZ3 |access-date=7. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MNRLFGKAKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAPPPSLTDC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGTVDSRAES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDKKISRLDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELVKYKDQIK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KMREGPAKNM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKQKALRVLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKRMYEQQRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLAQQSFNME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QANYTIQSLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DTKTTVDAMK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGVKEMKKAY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQVKIDQIED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQDQLEDMME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DANEIQEALS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RSYGTPELDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDLEAELDAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDELLADEDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYLDEAASAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIPEGVPTDT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KNKDGVLVDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGLPQIPAS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

CHMP5 pripada porodici [[hromatin]]-modificirajućih proteina/porodica nabijenih multivazikulskih tjelesnih proteina (CHMP). Ovi proteini su komponente [[ESCRT-III]] (kompleks endosomnog sortiranja potreban za transport III), kompleksa uključenog u razgradnju površinskih receptorskih proteina i formiranje endocitnih multivezikulnih tijela ([[endosom|MVB]]). Neki CHMP-i imaju i jedarnu i [[citoplazma]]tsku/vezikulnu raspodjelu, a jedan takav CHMP, [[CHMP1A]], potreban je i za stvaranje MVB-a i za regulaciju progresije [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16730941&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tsang HT, Connell JW, Brown SE, Thompson A, Reid E, Sanderson CM | title = A systematic analysis of human CHMP protein interactions: additional MIT domain-containing proteins bind to multiple components of the human ESCRT III complex | journal = Genomics | volume = 88 | issue = 3 | pages = 333–46 |date=septembar 2006 | pmid = 16730941 | doi = 10.1016/j.ygeno.2006.04.003 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | vauthors=Lai CH, Chou CY, Ch'ang LY |title=Identification of Novel Human Genes Evolutionarily Conserved in Caenorhabditis elegans by Comparative Proteomics |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 5 |pages= 703–13 |year= 2000 |pmid= 10810093 |doi=10.1101/gr.10.5.703  | pmc=310876  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Zhang QH, Ye M, Wu XY |title=Cloning and Functional Analysis of cDNAs with Open Reading Frames for 300 Previously Undefined Genes Expressed in CD34+ Hematopoietic Stem/Progenitor Cells |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 10 |pages= 1546–60 |year= 2001 |pmid= 11042152 |doi=10.1101/gr.140200  | pmc=310934  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Strack B, Calistri A, Craig S |title=AIP1/ALIX is a binding partner for HIV-1 p6 and EIAV p9 functioning in virus budding | url=https://archive.org/details/cell_2003-09-19_114_6/page/n66 |journal=Cell |volume=114 |issue= 6 |pages= 689–99 |year= 2003 |pmid= 14505569 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00653-6  |s2cid=10733770 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=von Schwedler UK, Stuchell M, Müller B |title=The protein network of HIV budding | url=https://archive.org/details/cell_2003-09-19_114_6/page/n78 |journal=Cell |volume=114 |issue= 6 |pages= 701–13 |year= 2003 |pmid= 14505570 |doi=10.1016/S0092-8674(03)00714-1  |s2cid=16894972 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Martin-Serrano J, Yarovoy A, Perez-Caballero D |title=Divergent retroviral late-budding domains recruit vacuolar protein sorting factors by using alternative adaptor proteins |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=100 |issue= 21 |pages= 12414–9 |year= 2003 |pmid= 14519844 |doi= 10.1073/pnas.2133846100  | pmc=218772 |bibcode=2003PNAS..10012414M |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Humphray SJ, Oliver K, Hunt AR |title=DNA sequence and analysis of human chromosome 9 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-05-27_429_6990/page/369 |journal=Nature |volume=429 |issue= 6990 |pages= 369–74 |year= 2004 |pmid= 15164053 |doi= 10.1038/nature02465  | pmc=2734081 |bibcode=2004Natur.429..369H |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Rual JF, Venkatesan K, Hao T |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209 |bibcode=2005Natur.437.1173R |s2cid=4427026 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F |title=Large-scale mapping of human protein–protein interactions by mass spectrometry |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue=  1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948 |display-authors=etal}}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gen info|CHMP5}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 9]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>g5hczrs0cz2jjgm1o4sbr6qkeijliju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FXN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481723</id>
    <revision>
      <id>3926611</id>
      <parentid>3918424</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24801" sha1="07jbavg1afxpvxopwv8k9v3svjg1s79" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Frataksin''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''FXN'''.&lt;ref name=&quot;pmid8596916&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Campuzano V, Montermini L, Moltò MD, Pianese L, Cossée M, Cavalcanti F, Monros E, Rodius F, Duclos F, Monticelli A, Zara F, Cañizares J, Koutnikova H, Bidichandani SI, Gellera C, Brice A, Trouillas P, De Michele G, Filla A, De Frutos R, Palau F, Patel PI, Di Donato S, Mandel JL, Cocozza S, Koenig M, Pandolfo M | title = Friedreich's ataxia: autosomal recessive disease caused by an intronic GAA triplet repeat expansion | url = https://archive.org/details/sim_science_1996-03-08_271_5254/page/1422 | journal = Science | volume = 271 | issue = 5254 | pages = 1423–7 | date = Mar 1996 | pmid = 8596916 | doi = 10.1126/science.271.5254.1423 | bibcode = 1996Sci...271.1423C | s2cid = 20303793 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8841185&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Carvajal JJ, Pook MA, dos Santos M, Doudney K, Hillermann R, Minogue S, Williamson R, Hsuan JJ, Chamberlain S | title = The Friedreich's ataxia gene encodes a novel phosphatidylinositol-4- phosphate 5-kinase | journal = Nature Genetics | volume = 14 | issue = 2 | pages = 157–62 | date = Oct 1996 | pmid = 8841185 | doi = 10.1038/ng1096-157 | s2cid = 6324358 }}&lt;/ref&gt;

Nalazi se u [[mitohondrija]]ma, a [[iRNK]] frataksina se uglavnom eksprimira u tkivima s visokom brzinom [[metabolizam|metabolizma]]. Funkcija frataksina nije jasna, ali je uključen u sastavljanje klastera gvožđa i sumpora. Predloženo je da djeluje ili kao gvožđev [[šaperon]] ili kao protein za skladištenje gvožđa. Smanjena ekspresija frataksina je uzrok [[Friedreichova ataksija|Friedreichove ataksije]].
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  210 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  23.135 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q16595#sequences |title=UniProt, Q16595 |access-date=8. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MWTLGRRAVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLLASPSPAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQTLTRVPRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AELAPLCGRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLRTDIDATC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TPRRASSNQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLNQIWNVKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSVYLMNLRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGTLGHPGSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DETTYERLAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ETLDSLAEFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDLADKPYTF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDYDVSFGSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLTVKLGGDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTYVINKQTP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NKQIWLSSPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGPKRYDWTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNWVYSHDGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLHELLAAEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKALKTKLDL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSLAYSGKDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Struktura ==

[[Rendgenska kristalografija]] pokazala je da se ljudski frataksin sastoji od [[β-list]]ova koje podržava par paralelnih [[α-heliks]]a, tvoreći kompaktni αβ sendvič.&lt;ref name=&quot;crystalstruct&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dhe-Paganon S, Shigeta R, Chi YI, Ristow M, Shoelson SE | title = Crystal structure of human frataxin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-10-06_275_40/page/30753 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 40 | pages = 30753–6 | date = Oct 2000 | pmid = 10900192 | doi = 10.1074/jbc.C000407200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  Frataksinski [[homologija sekvence|homolozi]] u drugih vrsta su slični, sa istom strukturom jezgra. Međutim, repne sekvence frataksina, koje se protežu od kraja jedne spirale, razlikuju se u sekvenci i razlikuju se po dužini. Ljudski frataksin ima dužu repnu sekvencu od frataksina koji se nalazi u [[bakterija]]ma ili [[kvasci]]ma. Pretpostavlja se da je svrha repa stabilizacija proteina.&lt;ref name = crystalstruct/&gt;

Kao i većina [[mitohondrijski protein|mitohondrijskih proteina]], frataksin se sintetizira u [[citoplazma]]tskim [[ribosom]]ima, kao velike prekursorske molekule sa mitohondrijskim ciljanim sekvencama. Nakon ulaska u [[mitohondrije]], molekule se [[proteoliza|proteolitskom]] reakcijom razgrađuju kako bi se dobio zreli frataksin.&lt;ref name= jbc/&gt;

== Funkcija ==

Frataksin je lokaliziran u [[mitohondrija]]ma. Funkcija frataksina nije potpuno jasna, ali izgleda da je uključen u sastavljanje [[grupa gvožđe-sumporna grupa]]. Predloženo je da djeluje ili kao gvožđev [[šaperon]] ili kao protein za skladištenje [[gvožđe|gvožđa]].&lt;ref name=&quot;pmid19305405&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Adinolfi S, Iannuzzi C, Prischi F, Pastore C, Iametti S, Martin SR, Bonomi F, Pastore A | title = Bacterial frataxin CyaY is the gatekeeper of iron-sulfur cluster formation catalyzed by IscS | journal = Nature Structural &amp; Molecular Biology | volume = 16 | issue = 4 | pages = 390–6 | date = Apr 2009 | pmid = 19305405 | doi = 10.1038/nsmb.1579 | s2cid = 205522816 }}&lt;/ref&gt;

Frataksinska [[iRNK]] pretežno je [[ekspresija gena|eksprimirana]] u [[tkivo|tkivima]]  sa visokom stopom [[metabolizam|metabolizma]], uključujući [[jetra|jetru]], [[bubreg]]e, [[tamna mast|smeđe masti]] i [[srce]]. [[Mus musculus|Mišji]] i [[Saccharomyces cerevisiae|kvaščevi]] frataksin [[Homologija (biologija)|homolozi]] sadrže potencijalnu [[N-terminal]]nu sekvencu ciljanja mitohondrija, a uočeno je da se [[Homo sapiens|ljudski]] frataksin lokalizira s proteinom [[mitohondrija]]. Nadalje, pokazalo se da poremećaj gena [[kvasac]]a dovodi do disfunkcije mitohondrija. Stoga se vjeruje da je [[Friedreichova ataksija]] mitohondrijska [[bolest]] uzrokovana [[mutacija|mutacijom]] u jedarnom genomu (konkretno, ekspanzija [[intron]]skog ponavljanja [[triplet]]a GAA u genu FXN, koji kodira protein frataksin).&lt;ref name=&quot;pmid8596916&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8815938&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dürr A, Cossee M, Agid Y, Campuzano V, Mignard C, Penet C, Mandel JL, Brice A, Koenig M | title = Clinical and genetic abnormalities in patients with Friedreich's ataxia | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1996-10-17_335_16/page/n38 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 335 | issue = 16 | pages = 1169–75 | date = Oct 1996 | pmid = 8815938 | doi = 10.1056/NEJM199610173351601 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9241270&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Koutnikova H, Campuzano V, Foury F, Dollé P, Cazzalini O, Koenig M | title = Studies of human, mouse and yeast homologues indicate a mitochondrial function for frataxin | journal = Nature Genetics | volume = 16 | issue = 4 | pages = 345–51 | date = Aug 1997 | pmid = 9241270 | doi = 10.1038/ng0897-345 | s2cid = 5883249 }}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
Smanjena ekspresija frataksina je uzrok [[Friedreichova ataksija|Friedreichove ataksije]] (FRDA), [[neurodegenerativna bolest|neurodegenerativne]] bolesti. Smanjenje ekspresije gena frataksina može se pripisati bilo utišavanju [[transkripcija gena|transkripcije gena]] za frataksin zbog [[epigenetika|epigenetičkih]] modifikacija u [[hromosom]]skom entitetu &lt;ref name=&quot;PMD21745819&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kim E, Napierala M, Dent SY | title = Hyperexpansion of GAA repeats affects post-initiation steps of FXN transcription in Friedreich's ataxia | journal = Nucleic Acids Research | volume = 39 | issue = 19 | pages = 8366–77 | date = Oct 2011 | pmid = 21745819 | pmc = 3201871 | doi = 10.1093/nar/gkr542 }}&lt;/ref&gt; ili od nesposobnosti [[prerada RNK|prerade]] produženog ponavljanja GAA u prvom [[intron]]u  pre-[[iRNK]] kao u [[bakterija]]ma&lt;ref name=&quot;PMD19733517&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pan X, Ding Y, Shi L | title = The roles of SbcCD and RNaseE in the transcription of GAA x TTC repeats in Escherichia coli | journal = DNA Repair | volume = 8 | issue = 11 | pages = 1321–7 | date = Nov 2009 | pmid = 19733517 | doi = 10.1016/j.dnarep.2009.08.001 }}&lt;/ref&gt; i ljudskim ćelijama&lt;ref name=&quot;PMD18597733&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Baralle M, Pastor T, Bussani E, Pagani F | title = Influence of Friedreich ataxia GAA noncoding repeat expansions on pre-mRNA processing | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-07_83_1/page/77 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 83 | issue = 1 | pages = 77–88 | date = Jul 2008 | pmid = 18597733 | pmc = 2443835 | doi = 10.1016/j.ajhg.2008.06.018 }}&lt;/ref&gt; ili oboma. Ekspanzija introna ponavljajućeg tri[[nukleotid]]a GAA rezultira Friedreichovom ataksijom.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: FXN frataxin| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=2395}}&lt;/ref&gt;  Ovo prošireno ponavljanje uzrokuje stvaranje [[R-petlja|R-petlje]], a upotreba [[oligonukleotid]]a usmjerena na ponavljanje da poremeti R-petlju može reaktivirati ekspresiju frataksina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Li L, Matsui M, Corey DR | title = Activating frataxin expression by repeat-targeted nucleic acids | journal = Nature Communications | volume = 7 | pages = 10606 | date = 1. 1. 2016 | pmid = 26842135 | pmc = 4742999 | doi = 10.1038/ncomms10606 | bibcode = 2016NatCo...710606L }}&lt;/ref&gt;

Oko 96% pacijenata sa FRDA ima [[ponavljajuća ekspanzija trinukleotida|ponavljajuću ekspanziju trinukleotida]] GAA u [[intron]]u 1 oba [[alel]]a FXN gena.&lt;ref name=&quot;nsig&quot;&gt;{{cite journal |title=Role of frataxin protein deficiency and metabolic dysfunction in Friedreich ataxia, an autosomal recessive mitochondrial disease |vauthors=Clark E, Johnson J, Dong YN, Mercado-Ayon, Warren N, Zhai M, McMillan E, Salovin A, Lin H, Lynch DR |journal=Neuronal Signaling |volume=2 |issue=4 |date=Nov 2018 |pages=NS20180060 |doi=10.1042/NS20180060 |pmid=32714592 |pmc=7373238 |df=dmy-all |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  Sve u svemu, to dovodi do smanjenja sinteze frataksinske [[iRNK]] i smanjenja (ali ne i obustavlja) sintezu proteina frataksina kod ljudi sa FRDA. (Podgrupa pacijenata sa FRDA ima ekspanziju GAA u jednom hromosomu i [[tačkasta mutacija|tačkastu mutaciju]] u FXN [[egzon]]u u drugom hromosomu.) U tipskom slučaju, dužina [[alel]]a sa kraćom ekspanzijom GAA obrnuto korelira sa nivoima frataksina . Periferno tkivo pacijenata sa FRDA obično ima manje od 10% nivoa frataksina koje pokazuju nepogođene osobe.&lt;ref name=nsig/&gt; Niži nivoi frataksina rezultiraju ranijim početkom i bržim napredovanjem bolesti.

FRDA karakteriziraju ataksija, gubitak osjetila i kardiomiopatija. Nije sasvim jasan razlog zašto nedostatak frataksina uzrokuje ove simptome. Na ćelijskoj razini, povezan je s nakupljanjem gvožga u mitohondrijama i povećanom osjetljivošću na oksidanse. Iz razloga koji nisu dobro razumljivi, ovo prvenstveno utiče na [[tkivo]] [[korijen dorzalne ganglije|korijene dorzalnih ganglija]], [[mali mozak]] i [[srčani mišić]].&lt;ref name=&quot;jbc&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Stemmler TL, Lesuisse E, Pain, Dancis |title=Frataxin and Mitochondrial FeS Cluster Biogenesis |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2010-08-27_285_35/page/26737 |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=285 |issue=35 |pages=26737–26743 |date=august 2010 |doi=10.1074/jbc.R110.118679 |pmid=20522547 |pmc=2930671 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

== Studije na životinjama ==

Kod miševa je potpuna inaktivacija gena FXN smrtonosna u ranoj [[embriogeneza|embrioskoj fazi]].&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Inactivation of the Friedreich ataxia mouse gene leads to early embryonic lethality without iron accumulation |vauthors=Cossée M, Puccio H, Gansmuller A, Koutnikova H, Dierich A, LeMeur M, Fischbeck K, Dollé P, Kœnig M |journal=Human Molecular Genetics |date=maj 2000 |volume=9 |issue=8 |pages=1219–1226 |doi=10.1093/hmg/9.8.1219 |pmid=10767347 |url=https://academic.oup.com/hmg/article/9/8/1219/604977 |access-date=5. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180602225746/https://academic.oup.com/hmg/article/9/8/1219/604977 |archive-date=2. 6. 2018 |url-status=live |df=dmy-all |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  Iako gotovo svi organizmi eksprimiraju [[homolog]]e frataksina, ponavljanje GAA u [[intron]]u 1 postoji samo kod ljudi i drugih [[primati|primata]], pa se [[mutacija]] koja uzrokuje FDRA ne može prirodno pojaviti u drugim životinjama. Naučnici su razvili nekoliko opcija za modeliranje ove bolesti kod miševa. Jedan pristup je utišavanje ekspresije frataksina u samo jednom specifičnom tipu tkiva od interesa: [[srce]] (miševi modificirani na ovaj način nazivaju se MCK), svi [[neuron]]i (NSE) ili samo [[kičmena moždina]] i [[mali mozak]] (PRP).&lt;ref name=&quot;models&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Perdomini M, Hick A, Puccio H|title=Animal and cellular models of Friedreich ataxia |journal=Journal of Neurochemistry |volume=126 |pages=65–79 |date=17. 7. 2013 |doi=10.1111/jnc.12219 |pmid=23859342 |s2cid=1427817 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  Drugi pristup uključuje [[insercija (genetika)|inserciju]] ekspanzije GAA u prvi intron mišjeg  gena FXN, koji bi trebao inhibirati proizvodnju frataksina, baš kao i kod ljudi. Miševi koji su [[homozigot]]ni za ovaj modificirani gen nazivaju se KIKI (skr. od [[engleski|eng.]] '''k'''nock-'''i'''n '''k'''nock-'''i'''n), a složeni heterozigoti nastali križanjem KIKI miševa s frataksinom – KIKO (skr. [[engleski|eng.]] '''k'''nockout '''i'''n '''k'''nock-'''o'''ut). Međutim, čak i miševi KIKO i dalje eksprimiraju 25-36% normalne razine frataksina i pokazuju vrlo blage simptome. Konačni pristup uključuje stvaranje [[transgeneza|transgenih]] miševa sa GAA proširenom verzijom gena ljudskog frataksina. Ovi miševi se zovu YG22R (jedna GAA sekvenca od 190 ponavljanja) i YG22R (dvije GAA sekvence od 90 i 190 ponavljanja). Ovi miševi pokazuju simptome slične ljudskim pacijentima.&lt;ref name=&quot;models&quot;/&gt;

Prekomjerna ekspresija frataksina u ''[[Drosophila]]'' pokazala je povećanje antioksidativnih sposobnosti, otpornost na povrede oksidativnog stresa i [[dugovječnost]],&lt;ref name=&quot;pmid18258192&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Runko AP, Griswold AJ, Min KT |title=Overexpression of frataxin in the mitochondria increases resistance to oxidative stress and extends lifespan in Drosophila |journal=FEBS Letters |volume=582 |issue=5 |pages=715–9 |date=mart 2008 |pmid=18258192 |doi=10.1016/j.febslet.2008.01.046|s2cid=207603250 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; podupirući teoriju da je uloga frataksina zaštititi mitohondrije od oksidativnog stresa i nastalog ćelijskog oštećenja.

[[Fibroblasti]] iz miševskog modela fibroblasta pacijenata sa FRDA i FRDA pokazuju povećane razine dvolančanih prekida [[DNK]].&lt;ref name=&quot;pmid27518705&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Khonsari H, Schneider M, Al-Mahdawi S, Chianea YG, Themis M, Parris C, Pook MA, Themis M |title=Lentivirus-meditated frataxin gene delivery reverses genome instability in Friedreich ataxia patient and mouse model fibroblasts |journal=Gene Ther. |volume=23 |issue=12 |pages=846–856 |date=decembar 2016 |pmid=27518705 |pmc=5143368 |doi=10.1038/gt.2016.61}}&lt;/ref&gt; [[Lentivirusni vektor u genskoj terapiji|Sistem isporuke gena za lentivirus]] je korišten za isporuku gena frataksina u FRDA model miša i ćelije ljudskih pacijenata, što je rezultiralo dugoročno obnovljenom ekspresijom frataksinske [[iRNK]] i proteina frataksina. Ova obnovljena ekspresija gena frataksina bila je praćena značajnim smanjenjem broja prekida dvostruke DNK.&lt;ref name = &quot;pmid27518705&quot;/&gt; Čini se da oštećeni frataksin u ćelijama FRDA uzrokuje smanjeni kapacitet za popravak oštećene [[DNK]] i to može doprinijeti [[neurodegeneracija|neurodegeneraciji]].&lt;ref name=&quot;pmid27518705&quot; /&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da frataksin biološki [[interakcija protein-protein|stupa u interakciju]] s enzimom [[PMPCB]].&lt;ref name=pmid9700204&gt;{{cite journal | vauthors = Koutnikova H, Campuzano V, Koenig M | title = Maturation of wild-type and mutated frataxin by the mitochondrial processing peptidase | journal = Human Molecular Genetics | volume = 7 | issue = 9 | pages = 1485–9 | date = Sep 1998 | pmid = 9700204 | doi = 10.1093/hmg/7.9.1485 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==

{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Thierbach R, Drewes G, Fusser M, Voigt A, Kuhlow D, Blume U, Schulz TJ, Reiche C, Glatt H, Epe B, Steinberg P, Ristow M | title = The Friedreich's ataxia protein frataxin modulates DNA base excision repair in prokaryotes and mammals | journal = The Biochemical Journal | volume = 432 | issue = 1 | pages = 165–72 | date = Nov 2010 | pmid = 20819074 | pmc = 2976068 | doi = 10.1042/BJ20101116 }}
* {{cite journal | vauthors = Montermini L, Rodius F, Pianese L, Moltò MD, Cossée M, Campuzano V, Cavalcanti F, Monticelli A, Palau F, Gyapay G | title = The Friedreich ataxia critical region spans a 150-kb interval on chromosome 9q13 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1995-11_57_5/page/1061 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 57 | issue = 5 | pages = 1061–7 | date = Nov 1995 | pmid = 7485155 | pmc = 1801369 }}
* {{cite journal | vauthors = Bidichandani SI, Ashizawa T, Patel PI | title = Atypical Friedreich ataxia caused by compound heterozygosity for a novel missense mutation and the GAA triplet-repeat expansion | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1997-05_60_5/page/1250 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 60 | issue = 5 | pages = 1251–6 | date = maj 1997 | pmid = 9150176 | pmc = 1712428 }}
* {{cite journal | vauthors = Babcock M, de Silva D, Oaks R, Davis-Kaplan S, Jiralerspong S, Montermini L, Pandolfo M, Kaplan J | title = Regulation of mitochondrial iron accumulation by Yfh1p, a putative homolog of frataxin | url = https://archive.org/details/sim_science_1997-06-13_276_5319/page/1708 | journal = Science | volume = 276 | issue = 5319 | pages = 1709–12 | date = Jun 1997 | pmid = 9180083 | doi = 10.1126/science.276.5319.1709 }}
* {{cite journal | vauthors = Koutnikova H, Campuzano V, Foury F, Dollé P, Cazzalini O, Koenig M | title = Studies of human, mouse and yeast homologues indicate a mitochondrial function for frataxin | journal = Nature Genetics | volume = 16 | issue = 4 | pages = 345–51 | date = Aug 1997 | pmid = 9241270 | doi = 10.1038/ng0897-345 | s2cid = 5883249 }}
* {{cite journal | vauthors = Wilson RB, Roof DM | title = Respiratory deficiency due to loss of mitochondrial DNA in yeast lacking the frataxin homologue | journal = Nature Genetics | volume = 16 | issue = 4 | pages = 352–7 | date = Aug 1997 | pmid = 9241271 | doi = 10.1038/ng0897-352 | s2cid = 22652291 }}
* {{cite journal | vauthors = Campuzano V, Montermini L, Lutz Y, Cova L, Hindelang C, Jiralerspong S, Trottier Y, Kish SJ, Faucheux B, Trouillas P, Authier FJ, Dürr A, Mandel JL, Vescovi A, Pandolfo M, Koenig M | title = Frataxin is reduced in Friedreich ataxia patients and is associated with mitochondrial membranes | journal = Human Molecular Genetics | volume = 6 | issue = 11 | pages = 1771–80 | date = Oct 1997 | pmid = 9302253 | doi = 10.1093/hmg/6.11.1771 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Rötig A, de Lonlay P, Chretien D, Foury F, Koenig M, Sidi D, Munnich A, Rustin P | title = Aconitase and mitochondrial iron-sulphur protein deficiency in Friedreich ataxia | journal = Nature Genetics | volume = 17 | issue = 2 | pages = 215–7 | date = Oct 1997 | pmid = 9326946 | doi = 10.1038/ng1097-215 | s2cid = 23151137 }}
* {{cite journal | vauthors = Jiralerspong S, Liu Y, Montermini L, Stifani S, Pandolfo M | s2cid = 6520439 | title = Frataxin shows developmentally regulated tissue-specific expression in the mouse embryo | journal = Neurobiology of Disease | volume = 4 | issue = 2 | pages = 103–13 | year = 1997 | pmid = 9331900 | doi = 10.1006/nbdi.1997.0139 }}
* {{cite journal | vauthors = Koutnikova H, Campuzano V, Koenig M | title = Maturation of wild-type and mutated frataxin by the mitochondrial processing peptidase | journal = Human Molecular Genetics | volume = 7 | issue = 9 | pages = 1485–9 | date = Sep 1998 | pmid = 9700204 | doi = 10.1093/hmg/7.9.1485 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Zühlke C, Laccone F, Cossée M, Kohlschütter A, Koenig M, Schwinger E | title = Mutation of the start codon in the FRDA1 gene: linkage analysis of three pedigrees with the ATG to ATT transversion points to a unique common ancestor | url = https://archive.org/details/human-genetics_1998-07_103_1/page/102 | journal = Human Genetics | volume = 103 | issue = 1 | pages = 102–5 | date = Jul 1998 | pmid = 9737785 | doi = 10.1007/s004390050791 | s2cid = 26999143 }}
* {{cite journal | vauthors = Bartolo C, Mendell JR, Prior TW | title = Identification of a missense mutation in a Friedreich's ataxia patient: implications for diagnosis and carrier studies | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 79 | issue = 5 | pages = 396–9 | date = Oct 1998 | pmid = 9779809 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19981012)79:5&lt;396::AID-AJMG13&gt;3.0.CO;2-M }}
* {{cite journal | vauthors = Cossée M, Dürr A, Schmitt M, Dahl N, Trouillas P, Allinson P, Kostrzewa M, Nivelon-Chevallier A, Gustavson KH, Kohlschütter A, Müller U, Mandel JL, Brice A, Koenig M, Cavalcanti F, Tammaro A, De Michele G, Filla A, Cocozza S, Labuda M, Montermini L, Poirier J, Pandolfo M | title = Friedreich's ataxia: point mutations and clinical presentation of compound heterozygotes | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-neurology_1999-02_45_2/page/200 | journal = Annals of Neurology | volume = 45 | issue = 2 | pages = 200–6 | date = Feb 1999 | pmid = 9989622 | doi = 10.1002/1531-8249(199902)45:2&lt;200::AID-ANA10&gt;3.0.CO;2-U }}
* {{cite journal | vauthors = Coppola G, De Michele G, Cavalcanti F, Pianese L, Perretti A, Santoro L, Vita G, Toscano A, Amboni M, Grimaldi G, Salvatore E, Caruso G, Filla A | title = Why do some Friedreich's ataxia patients retain tendon reflexes? A clinical, neurophysiological and molecular study | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-neurology_1999-05_246_5/page/353 | journal = Journal of Neurology | volume = 246 | issue = 5 | pages = 353–7 | date = maj 1999 | pmid = 10399865 | doi = 10.1007/s004150050362 | s2cid = 7367457 }}
* {{cite journal | vauthors = Branda SS, Cavadini P, Adamec J, Kalousek F, Taroni F, Isaya G | title = Yeast and human frataxin are processed to mature form in two sequential steps by the mitochondrial processing peptidase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 32 | pages = 22763–9 | date = Aug 1999 | pmid = 10428860 | doi = 10.1074/jbc.274.32.22763 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Gordon DM, Shi Q, Dancis A, Pain D | title = Maturation of frataxin within mammalian and yeast mitochondria: one-step processing by matrix processing peptidase | journal = Human Molecular Genetics | volume = 8 | issue = 12 | pages = 2255–62 | date = Nov 1999 | pmid = 10545606 | doi = 10.1093/hmg/8.12.2255 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Forrest SM, Knight M, Delatycki MB, Paris D, Williamson R, King J, Yeung L, Nassif N, Nicholson GA | title = The correlation of clinical phenotype in Friedreich ataxia with the site of point mutations in the FRDA gene | journal = Neurogenetics | volume = 1 | issue = 4 | pages = 253–7 | date = Aug 1998 | pmid = 10732799 | doi = 10.1007/s100480050037 | s2cid = 7463903 }}
* {{cite journal | vauthors = Al-Mahdawi S, Pook M, Chamberlain S | title = A novel missense mutation (L198R) in the Friedreich's ataxia gene | journal = Human Mutation | volume = 16 | issue = 1 | pages = 95 | date = Jul 2000 | pmid = 10874325 | doi = 10.1002/1098-1004(200007)16:1&lt;95::AID-HUMU29&gt;3.0.CO;2-E }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1281/  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Friedreich Ataxia] 
* {{MeshName|frataxin}}
* {{PDBe-KB2|Q16595|Frataxin, mitochondrial}}

{{PDB Gallery|geneid=2395}}
{{Mitohondrijski enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 9]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>07jbavg1afxpvxopwv8k9v3svjg1s79</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>KYAT1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481775</id>
    <revision>
      <id>3926649</id>
      <parentid>3919292</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11004" sha1="2kh1q88z78c9pg5qselukzp5zzddhhs" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Kinureninska oksoglutarat-[[transaminaza]] 1''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CCBL1'''.&lt;ref name=&quot;pmid7883047&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Perry S, Harries H, Scholfield C, Lock T, King L, Gibson G, Goldfarb P | title = Molecular cloning and expression of a cDNA for human kidney cysteine conjugate beta-lyase | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1995-03-06_360_3/page/277 | journal = FEBS Lett | volume = 360 | issue = 3 | pages = 277–80 |date=Apr 1995 | pmid = 7883047 | doi =10.1016/0014-5793(95)00123-Q  | s2cid = 83606450 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CCBL1 cysteine conjugate-beta lyase; cytoplasmic (glutamine transaminase K, kyneurenine aminotransferase)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=883}}&lt;/ref&gt; To je jedna od [[kinurenin-oksoglutarat transaminaza]].
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 422 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  47.875 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q16773#sequences |title=UniProt, Q16773 |access-date=9. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAKQLQARRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGIDYNPWVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVKLASEHDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNLGQGFPDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPDFAVEAF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QHAVSGDFML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQYTKTFGYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLTKILASFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GELLGQEIDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRNVLVTVGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YGALFTAFQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVDEGDEVII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEPFFDCYEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MTMMAGGRPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVSLKPGPIQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NGELGSSSNW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLDPMELAGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTSRTKALVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NTPNNPLGKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSREELELVA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLCQQHDVVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITDEVYQWMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDGHQHISIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPGMWERTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIGSAGKTFS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ATGWKVGWVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPDHIMKHLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVHQNSVFHC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTQSQAAVAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFEREQLLFR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QPSSYFVQFP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAMQRCRDHM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRSLQSVGLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PIIPQGSYFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITDISDFKRK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPDLPGAVDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYDRRFVKWM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKNKGLVAIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSIFYSVPHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHFDHYIRFC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FVKDEATLQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MDEKLRKWKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Ovaj gen kodira [[citosol]]ni [[enzim]] koji je odgovoran za [[metabolizam]] [[cistein]]skih konjugata određenih [[halogeni elementi|halogeniranih]] [[alken]]a i [[alkan]]a. Taj metabolizam dovodi do stvaranja reaktivnih [[metabolit]]a koji mogu dovesti do [[nefrotoksičnost]]i i [[neurotoksičnost]]i.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Cooper AJ |title=The role of glutamine transaminase K (GTK) in sulfur and alpha-keto acid metabolism in the brain, and in the possible bioactivation of neurotoxicants |journal=Neurochem. Int. |volume=44 |issue= 8 |pages= 557–77 |year= 2004 |pmid= 15016471 |doi= 10.1016/j.neuint.2003.12.002 |s2cid=7643547 }}
*{{cite journal  | vauthors=Lash LH, Nelson RM, Van Dyke RA, Anders MW |title=Purification and characterization of human kidney cytosolic cysteine conjugate beta-lyase activity |journal=Drug Metab. Dispos. |volume=18 |issue= 1 |pages= 50–4 |year= 1990 |pmid= 2139845 }}
*{{cite journal  | vauthors=Abraham DG, Patel PP, Cooper AJ |title=Isolation from rat kidney of a cytosolic high molecular weight cysteine-S-conjugate beta-lyase with activity toward leukotriene E4 | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-01-06_270_1/page/180 |journal=J. Biol. Chem. |volume=270 |issue= 1 |pages= 180–8 |year= 1995 |pmid= 7814371 |doi=10.1074/jbc.270.1.180  |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Goldfarb P |title=Molecular cloning and expression of cDNAs for rat and human kidney cysteine conjugate beta-lyase |journal=Biochem. Soc. Trans. |volume=24 |issue= 2 |pages= 330S |year= 1996 |pmid= 8736988 |doi=  10.1042/bst024330s|name-list-style=vanc| author2=Perry S  | author3=Harries H  | display-authors=3  | last4=Scholfield  | first4=C  | last5=Lock  | first5=T  | last6=King  | first6=L  | last7=Gibson  | first7=G  }}
*{{cite journal  | vauthors=Iyer RA, Anders MW |title=Cysteine conjugate beta-lyase-dependent biotransformation of the cysteine S-conjugates of the sevoflurane degradation product compound A in human, nonhuman primate, and rat kidney cytosol and mitochondria |journal=Anesthesiology |volume=85 |issue= 6 |pages= 1454–61 |year= 1997 |pmid= 8968194 |doi=10.1097/00000542-199612000-00028  |s2cid=39394531 }}
*{{cite journal  | vauthors=Gilley J, Fried M |title=Extensive gene order differences within regions of conserved synteny between the Fugu and human genomes: implications for chromosomal evolution and the cloning of disease genes |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=8 |issue= 7 |pages= 1313–20 |year= 1999 |pmid= 10369878 |doi=10.1093/hmg/8.7.1313  |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285  |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Otsuki  | first4=Tetsuji  | last5=Sugiyama  | first5=Tomoyasu  | last6=Irie  | first6=Ryotaro  | last7=Wakamatsu  | first7=Ai  | last8=Hayashi  | first8=Koji  | last9=Sato  | first9=Hiroyuki | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Humphray SJ |title=DNA sequence and analysis of human chromosome 9 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-05-27_429_6990/page/369 |journal=Nature |volume=429 |issue= 6990 |pages= 369–74 |year= 2004 |pmid= 15164053 |doi= 10.1038/nature02465  | pmc=2734081  |name-list-style=vanc| author2=Oliver K  | author3=Hunt AR  | display-authors=3  | last4=Plumb  | first4=R. W.  | last5=Loveland  | first5=J. E.  | last6=Howe  | first6=K. L.  | last7=Andrews  | first7=T. D.  | last8=Searle  | first8=S.  | last9=Hunt  | first9=S. E. |bibcode=2004Natur.429..369H }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
*{{cite journal  | author=Rual JF |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209  |name-list-style=vanc| author2=Venkatesan K  | author3=Hao T  | display-authors=3  | last4=Hirozane-Kishikawa  | first4=Tomoko  | last5=Dricot  | first5=Amélie  | last6=Li  | first6=Ning  | last7=Berriz  | first7=Gabriel F.  | last8=Gibbons  | first8=Francis D.  | last9=Dreze  | first9=Matija |bibcode=2005Natur.437.1173R |s2cid=4427026 }}
*{{cite journal  | author=Kimura K |title=Diversification of transcriptional modulation: Large-scale identification and characterization of putative alternative promoters of human genes |journal=Genome Res. |volume=16 |issue= 1 |pages= 55–65 |year= 2006 |pmid= 16344560 |doi= 10.1101/gr.4039406  | pmc=1356129  |name-list-style=vanc| author2=Wakamatsu A  | author3=Suzuki Y  | display-authors=3  | last4=Ota  | first4=T  | last5=Nishikawa  | first5=T  | last6=Yamashita  | first6=R  | last7=Yamamoto  | first7=J  | last8=Sekine  | first8=M  | last9=Tsuritani  | first9=K }}
*{{cite journal  | author=Kapoor R |title=Preliminary evidence for a link between schizophrenia and NMDA-glycine site receptor ligand metabolic enzymes, d-amino acid oxidase (DAAO) and kynurenine aminotransferase-1 (KAT-1) |journal=Brain Res. |volume=1106 |issue= 1 |pages= 205–10 |year= 2006 |pmid= 16828464 |doi= 10.1016/j.brainres.2006.05.082  |name-list-style=vanc| author2=Lim KS  | author3=Cheng A  | display-authors=3  | last4=Garrick  | first4=Therese  | last5=Kapoor  | first5=Vimal |s2cid=42325649 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gen info|CCBL1}}
{{enzimi}}
{{PDB Gallery|geneid=883}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 9]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>2kh1q88z78c9pg5qselukzp5zzddhhs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NINJ1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481822</id>
    <revision>
      <id>3926636</id>
      <parentid>3886717</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:26:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5202" sha1="sdcimc3ds0fh7hb7d2q95ofrf7mjrwh" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Ninjurin-1''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''NINJ1'''.&lt;ref name=&quot;pmid8780658&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Araki T, Milbrandt J | title = Ninjurin, a novel adhesion molecule, is induced by nerve injury and promotes axonal growth | url = https://archive.org/details/neuron_1996-08_17_2/page/353 | journal = Neuron | volume = 17 | issue = 2 | pages = 353–61 |date=Oct 1996 | pmid = 8780658 | doi =10.1016/S0896-6273(00)80166-X  | s2cid = 12471778 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: NINJ1 ninjurin 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=4814}}&lt;/ref&gt;
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 152 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  16.345 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q92982#sequences |title=UniProt, Q92982 |access-date=10. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MDSGTEEYEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGGLPPGTPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPDASPARWG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WRHGPINVNH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YASKKSAAES&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MLDIALLMAN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASQLKAVVEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPSFAFYVPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVLISISLVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIGVGVLLIF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LVKYDLNNPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHAKLDFLNN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LATGLVFIIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVNIFITAFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQKPLMDMAP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal   |vauthors=Guimarães PE, Fridman C, Gregório SP, etal |title=WITHDRAWN: Association between polymorphisms in genes of inflammatory response and axonal repair with spinal cord injury. |journal= Spinal Cord|year=  2007|pmid= 17893696 |doi= 10.1038/sj.sc.3102122 }}
*{{cite journal   |vauthors=Cardoso CC, Martinez AN, Guimarães PE, etal |title=Ninjurin 1 asp110ala single nucleotide polymorphism is associated with protection in leprosy nerve damage. |journal=J. Neuroimmunol. |volume=190 |issue= 1–2 |pages= 131–8 |year= 2007 |pmid= 17825431 |doi= 10.1016/j.jneuroim.2007.07.015 |s2cid=20637695 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Toyama T, Sasaki Y, Horimoto M, etal |title=Ninjurin1 increases p21 expression and induces cellular senescence in human hepatoma cells |journal=J. Hepatol. |volume=41 |issue= 4 |pages= 637–43 |year= 2005 |pmid= 15464245 |doi= 10.1016/j.jhep.2004.06.027 }}
*{{cite journal   |vauthors=Humphray SJ, Oliver K, Hunt AR, etal |title=DNA sequence and analysis of human chromosome 9 |journal=Nature |volume=429 |issue= 6990 |pages= 369–74 |year= 2004 |pmid= 15164053 |doi= 10.1038/nature02465  | pmc=2734081 |bibcode=2004Natur.429..369H }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal   |vauthors=Chadwick BP, Heath SK, Williamson J, etal |title=The human homologue of the ninjurin gene maps to the candidate region of hereditary sensory neuropathy type I (HSNI) |journal=Genomics |volume=47 |issue= 1 |pages= 58–63 |year= 1998 |pmid= 9465296 |doi= 10.1006/geno.1997.5084 }}
*{{cite journal  | vauthors=Araki T, Zimonjic DB, Popescu NC, Milbrandt J |title=Mechanism of homophilic binding mediated by ninjurin, a novel widely expressed adhesion molecule | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-08-22_272_34/page/21372 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 34 |pages= 21373–80 |year= 1997 |pmid= 9261151 |doi=10.1074/jbc.272.34.21373  |doi-access=free }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 9]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>sdcimc3ds0fh7hb7d2q95ofrf7mjrwh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>STOML2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481899</id>
    <revision>
      <id>3926559</id>
      <parentid>3904920</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:03:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8916" sha1="4p2vye6zct2shlcoo4am84po3d4scue" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Stomatinoliki protein 2''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''STOML2'''.&lt;ref name=&quot;pmid10713127&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang Y, Morrow JS | title = Identification and characterization of human SLP-2, a novel homologue of stomatin (band 7.2b) present in erythrocytes and other tissues | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-03-17_275_11/page/8062 | journal = J Biol Chem | volume = 275 | issue = 11 | pages = 8062–71 |date=Apr 2000 | pmid = 10713127 | doi =10.1074/jbc.275.11.8062  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17121834&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hajek P, Chomyn A, Attardi G | title = Identification of a novel mitochondrial complex containing mitofusin 2 and stomatin-like protein 2 | journal = J Biol Chem | volume = 282 | issue = 8 | pages = 5670–81 |date=Feb 2007 | pmid = 17121834 | doi = 10.1074/jbc.M608168200 | s2cid = 2167533 | url = https://authors.library.caltech.edu/7604/1/HAJjbc07.pdf | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: STOML2 stomatin (EPB72)-like 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=30968}}&lt;/ref&gt;
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 356 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  38.534 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9UJZ1#sequences |title=UniProt, Q9UJZ1 |access-date=12. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MLARAARGTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALLLRGSLLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGRAPRRASS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLPRNTVVLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPQQEAWVVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RMGRFHRILE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGLNILIPVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRIRYVQSLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIVINVPEQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVTLDNVTLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IDGVLYLRIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPYKASYGVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPEYAVTQLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QTTMRSELGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSLDKVFRER&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ESLNASIVDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;INQAADCWGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCLRYEIKDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVPPRVKESM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMQVEAERRK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RATVLESEGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RESAINVAEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKQAQILASE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEKAEQINQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGEASAVLAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AKAKAEAIRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAAALTQHNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DAAASLTVAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYVSAFSKLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDSNTILLPS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NPGDVTSMVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAMGVYGALT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAPVPGTPDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSSGSSRDVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTDASLDEEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DRVKMS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal  | vauthors=Maruyama K, Sugano S |title=Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides. | url=https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 |journal=Gene |volume=138 |issue= 1–2 |pages= 171–4 |year= 1994 |pmid= 8125298 |doi=10.1016/0378-1119(94)90802-8  }}
*{{cite journal   |vauthors=Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, etal |title=Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library. |url=https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 |journal=Gene |volume=200 |issue= 1–2 |pages= 149–56 |year= 1997 |pmid= 9373149 |doi=10.1016/S0378-1119(97)00411-3  }}
*{{cite journal   |vauthors=Zhang QH, Ye M, Wu XY, etal |title=Cloning and functional analysis of cDNAs with open reading frames for 300 previously undefined genes expressed in CD34+ hematopoietic stem/progenitor cells. |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 10 |pages= 1546–60 |year= 2001 |pmid= 11042152 |doi=10.1101/gr.140200  | pmc=310934  }}
*{{cite journal   |vauthors=Owczarek CM, Treutlein HR, Portbury KJ, etal |title=A novel member of the STOMATIN/EPB72/mec-2 family, stomatin-like 2 (STOML2), is ubiquitously expressed and localizes to HSA chromosome 9p13.1. |journal=Cytogenet. Cell Genet. |volume=92 |issue= 3–4 |pages= 196–203 |year= 2001 |pmid= 11435687 |doi=10.1159/000056902  |s2cid=19349691 }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs. |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Humphray SJ, Oliver K, Hunt AR, etal |title=DNA sequence and analysis of human chromosome 9. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-05-27_429_6990/page/368 |journal=Nature |volume=429 |issue= 6990 |pages= 369–74 |year= 2004 |pmid= 15164053 |doi= 10.1038/nature02465  | pmc=2734081 |bibcode=2004Natur.429..369H }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Rush J, Moritz A, Lee KA, etal |title=Immunoaffinity profiling of tyrosine phosphorylation in cancer cells. |url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-01_23_1/page/94 |journal=Nat. Biotechnol. |volume=23 |issue= 1 |pages= 94–101 |year= 2005 |pmid= 15592455 |doi= 10.1038/nbt1046 |s2cid=7200157 }}
*{{cite journal   |vauthors=Guo D, Han J, Adam BL, etal |title=Proteomic analysis of SUMO4 substrates in HEK293 cells under serum starvation-induced stress. |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=337 |issue= 4 |pages= 1308–18 |year= 2005 |pmid= 16236267 |doi= 10.1016/j.bbrc.2005.09.191 }}
*{{cite journal   |vauthors=Zhang L, Ding F, Cao W, etal |title=Stomatin-like protein 2 is overexpressed in cancer and involved in regulating cell growth and cell adhesion in human esophageal squamous cell carcinoma. |journal=Clin. Cancer Res. |volume=12 |issue= 5 |pages= 1639–46 |year= 2006 |pmid= 16533792 |doi= 10.1158/1078-0432.CCR-05-1858 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | vauthors=John JP, Anrather D, Pollak A, Lubec G |title=Mass spectrometrical verification of stomatin-like protein 2 (SLP-2) primary structure. |journal=Proteins |volume=64 |issue= 2 |pages= 543–51 |year= 2006 |pmid= 16671055 |doi= 10.1002/prot.20987 |s2cid=24782924 }}
*{{cite journal   |vauthors=Cui Z, Zhang L, Hua Z, etal |title=Stomatin-like protein 2 is overexpressed and related to cell growth in human endometrial adenocarcinoma. |journal=Oncol. Rep. |volume=17 |issue= 4 |pages= 829–33 |year= 2007 |pmid= 17342323 |doi=  10.3892/or.17.4.829|doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Cao W, Zhang B, Liu Y, etal |title=High-level SLP-2 expression and HER-2/neu protein expression are associated with decreased breast cancer patient survival. |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-pathology_2007-09_128_3/page/430 |journal=Am. J. Clin. Pathol. |volume=128 |issue= 3 |pages= 430–6 |year= 2007 |pmid= 17709317 |doi= 10.1309/C6X54HRB580EP2NQ |doi-access= free }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 9]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>4p2vye6zct2shlcoo4am84po3d4scue</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ASAH1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>481959</id>
    <revision>
      <id>3926533</id>
      <parentid>3918566</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14182" sha1="onjoqdikcofdsls3l4ijffq5t3ywn93" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}} 
[[Gen]] '''ASAH1''' kod [[ljudi]] [[kodon|kodira]]  [[enzim]] ''kiselu  [[keramidaza|keramidazu]]''.&lt;ref name=&quot;pmid8955159&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Koch J, Gärtner S, Li CM, Quintern LE, Bernardo K, Levran O, Schnabel D, Desnick RJ, Schuchman EH, Sandhoff K | title = Molecular cloning and characterization of a full-length complementary DNA encoding human acid ceramidase. Identification Of the first molecular lesion causing Farber disease | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 51 | pages = 33110–5 | date = decembar 1996 | pmid = 8955159 | doi = 10.1074/jbc.271.51.33110 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10610716&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li CM, Park JH, He X, Levy B, Chen F, Arai K, Adler DA, Disteche CM, Koch J, Sandhoff K, Schuchman EH | title = The human acid ceramidase gene (ASAH): structure, chromosomal location, mutation analysis, and expression | journal = Genomics | volume = 62 | issue = 2 | pages = 223–31 | date = decembar 1999 | pmid = 10610716 | doi = 10.1006/geno.1999.5940 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ASAH1 N-acylsphingosine amidohydrolase (acid ceramidase) 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=427}}&lt;/ref&gt;
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 395 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  44.660 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q13510#sequences |title=UniProt, Q13510 |access-date=13. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPGRSCVALV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLAAAVSCAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQHAPPWTED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CRKSTYPPSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTYRGAVPWY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TINLDLPPYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RWHELMLDKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVLKVIVNSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNMINTFVPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKIMQVVDEK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPGLLGNFPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PFEEEMKGIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVTDIPLGEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISFNIFYELF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TICTSIVAED&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KKGHLIHGRN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MDFGVFLGWN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;INNDTWVITE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLKPLTVNLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQRNNKTVFK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ASSFAGYVGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTGFKPGLFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTLNERFSIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGYLGILEWI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGKKDVMWIG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FLTRTVLENS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSYEEAKNLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKTKILAPAY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FILGGNQSGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GCVITRDRKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SLDVYELDAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGRWYVVQTN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDRWKHPFFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDRRTPAKMC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNRTSQENIS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FETMYDVLST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPVLNKLTVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTLIDVTKGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FETYLRDCPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PCIGW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==
Ovaj gen kodira protein [[heterodimer]]ni protein koji se sastoji od neglikozilirane podjedinice alfa i [[glikozilacija|glikozilirane]] podjedinice beta koja se [[Posttranslacijska modifikacija|posttranslacijski]] cijepa na zreli enzim. Kodirani protein katalizira sintezu i razgradnju [[keramid]]a u [[sfingozin]] i [[masne kiseline|masnu kiselinu]]. [[Mutacije]] u ovom genu povezane su s [[poremećaj lizosomskog skladištenja|poremećajem lizosomnog skladištenja]], poznatim kao [[Farberova bolest]], a odnedavno i s rijetkim neurodegenerativnim stanjem poznatim kao [[spinalna mišićna atrofija s progresivnom mioklonskom epilepsijom]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhou J, Tawk M, Tiziano FD, Veillet J, Bayes M, Nolent F, Garcia V, Servidei S, Bertini E, Castro-Giner F, Renda Y, Carpentier S, Andrieu-Abadie N, Gut I, Levade T, Topaloglu H, Melki J | title = Spinal muscular atrophy associated with progressive myoclonic epilepsy is caused by mutations in ASAH1 | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2012-07-13_91_1/page/n12 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 91 | issue = 1 | pages = 5–14 | date = juli 2012 | pmid = 22703880 | pmc = 3397266 | doi = 10.1016/j.ajhg.2012.05.001 }}&lt;/ref&gt; Two transcript variants encoding distinct isoforms have been identified for this gene.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt; U [[Melanocit|melanocitnim ćelijama]] [[Ekspresija gena|ekspresija ASAH1 gena]] može se regulirati [[Transkripcijski faktor povezan s mikroftalmijom|MITF-om]].&lt;ref name=&quot;pmid19067971&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hoek KS, Schlegel NC, Eichhoff OM, Widmer DS, Praetorius C, Einarsson SO, Valgeirsdottir S, Bergsteinsdottir K, Schepsky A, Dummer R, Steingrimsson E | title = Novel MITF targets identified using a two-step DNA microarray strategy | journal = Pigment Cell &amp; Melanoma Research | volume = 21 | issue = 6 | pages = 665–76 | date = decembar 2008 | pmid = 19067971 | doi = 10.1111/j.1755-148X.2008.00505.x | s2cid = 24698373 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Kao cilj lijeka za glioblastom ==

Ekspresija ASAH1 je pojačano regulirana nakon zračenja, što sugerira da ima ulogu u davanju radiootpornosti na [[glioblastom]] i u razvoju rekurentnog glioblastoma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Doan NB, Nguyen HS, Al-Gizawiy MM, Mueller WM, Sabbadini RA, Rand SD, Connelly JM, Chitambar CR, Schmainda KM, Mirza SP | title = Acid ceramidase confers radioresistance to glioblastoma cells | journal = Oncology Reports | volume = 38 | issue = 4 | pages = 1932–40 | date = oktobar 2017 | pmid = 28765947 | pmc = 5652937 | doi = 10.3892/or.2017.5855 }}&lt;/ref&gt; Inhibicija aktivnosti ASAH1 s [[carmofur]]om, lijekom koji je odobren za kliničko liječenje [[rak debelog crijeva|kolorektumskog karcinoma]] u nekoliko zemalja, dovodi do značajne smrti ćelija i kao rezultat toga je predložena kao meta lijeka u liječenje glioblastoma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Doan NB, Alhajala H, Al-Gizawiy MM, Mueller WM, Rand SD, Connelly JM, Cochran EJ, Chitambar CR, Clark P, Kuo J, Schmainda KM, Mirza SP | title = Acid ceramidase and its inhibitors: a de novo drug target and a new class of drugs for killing glioblastoma cancer stem cells with high efficiency | journal = Oncotarget | volume = 8 | issue = 68 | pages = 112662–74 | date = decembar 2017 | pmid = 29348854 | pmc = 5762539 | doi = 10.18632/oncotarget.22637 }}&lt;/ref&gt; Također je predloženo da bude nova meta lijekova i za dječje tumore mozga.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Doan NB, Nguyen HS, Montoure A, Al-Gizawiy MM, Mueller WM, Kurpad S, Rand SD, Connelly JM, Chitambar CR, Schmainda KM, Mirza SP | title = Acid ceramidase is a novel drug target for pediatric brain tumors | journal = Oncotarget | volume = 8 | issue = 15 | pages = 24753–61 | date = april 2017 | pmid = 28445970 | pmc = 5421885 | doi = 10.18632/oncotarget.15800 }}&lt;/ref&gt;
{{clear}}

==Reference==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Perry DK, Hannun YA | title = The role of ceramide in cell signaling | url = https://archive.org/details/sim_lipids-and-lipid-metabolism_1998-12-08_1436_1-2/page/233 | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1436 | issue = 1–2 | pages = 233–43 | date = decembar 1998 | pmid = 9838138 | doi = 10.1016/S0005-2760(98)00145-3 }}
* {{cite journal | vauthors = Bernardo K, Hurwitz R, Zenk T, Desnick RJ, Ferlinz K, Schuchman EH, Sandhoff K | title = Purification, characterization, and biosynthesis of human acid ceramidase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-05-12_270_19/page/11098 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 19 | pages = 11098–102 | date = maj 1995 | pmid = 7744740 | doi = 10.1074/jbc.270.19.11098 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }}
* {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }}
* {{cite journal | vauthors = Seelan RS, Qian C, Yokomizo A, Bostwick DG, Smith DI, Liu W | title = Human acid ceramidase is overexpressed but not mutated in prostate cancer | journal = Genes, Chromosomes &amp; Cancer | volume = 29 | issue = 2 | pages = 137–46 | date = oktobar 2000 | pmid = 10959093 | doi = 10.1002/1098-2264(2000)9999:9999&lt;::AID-GCC1018&gt;3.0.CO;2-E }}
* {{cite journal | vauthors = Strelow A, Bernardo K, Adam-Klages S, Linke T, Sandhoff K, Krönke M, Adam D | title = Overexpression of acid ceramidase protects from tumor necrosis factor-induced cell death | journal = The Journal of Experimental Medicine | volume = 192 | issue = 5 | pages = 601–12 | date = septembar 2000 | pmid = 10974027 | pmc = 2193270 | doi = 10.1084/jem.192.5.601 }}
* {{cite journal | vauthors = Bär J, Linke T, Ferlinz K, Neumann U, Schuchman EH, Sandhoff K | title = Molecular analysis of acid ceramidase deficiency in patients with Farber disease | journal = Human Mutation | volume = 17 | issue = 3 | pages = 199–209 | date = mart 2001 | pmid = 11241842 | doi = 10.1002/humu.5 | s2cid = 39656479 }}
* {{cite journal | vauthors = Ferlinz K, Kopal G, Bernardo K, Linke T, Bar J, Breiden B, Neumann U, Lang F, Schuchman EH, Sandhoff K | title = Human acid ceramidase: processing, glycosylation, and lysosomal targeting | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 38 | pages = 35352–60 | date = septembar 2001 | pmid = 11451951 | doi = 10.1074/jbc.M103066200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Muramatsu T, Sakai N, Yanagihara I, Yamada M, Nishigaki T, Kokubu C, Tsukamoto H, Ito M, Inui K | title = Mutation analysis of the acid ceramidase gene in Japanese patients with Farber disease | journal = Journal of Inherited Metabolic Disease | volume = 25 | issue = 7 | pages = 585–92 | date = novembar 2002 | pmid = 12638942 | doi = 10.1023/A:1022047408477 | s2cid = 26208268 }}
* {{cite journal | vauthors = Zhang H, Li XJ, Martin DB, Aebersold R | title = Identification and quantification of N-linked glycoproteins using hydrazide chemistry, stable isotope labeling and mass spectrometry | url = https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2003-06_21_6/page/660 | journal = Nature Biotechnology | volume = 21 | issue = 6 | pages = 660–6 | date = juni 2003 | pmid = 12754519 | doi = 10.1038/nbt827 | s2cid = 581283 }}
* {{cite journal | vauthors = Okino N, He X, Gatt S, Sandhoff K, Ito M, Schuchman EH | title = The reverse activity of human acid ceramidase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 32 | pages = 29948–53 | date = august 2003 | pmid = 12764132 | doi = 10.1074/jbc.M303310200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = He X, Okino N, Dhami R, Dagan A, Gatt S, Schulze H, Sandhoff K, Schuchman EH | title = Purification and characterization of recombinant, human acid ceramidase. Catalytic reactions and interactions with acid sphingomyelinase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-08-29_278_35/page/32978 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 35 | pages = 32978–86 | date = august 2003 | pmid = 12815059 | doi = 10.1074/jbc.M301936200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hara S, Nakashima S, Kiyono T, Sawada M, Yoshimura S, Iwama T, Banno Y, Shinoda J, Sakai N | title = p53-Independent ceramide formation in human glioma cells during gamma-radiation-induced apoptosis | journal = Cell Death and Differentiation | volume = 11 | issue = 8 | pages = 853–61 | date = august 2004 | pmid = 15088070 | doi = 10.1038/sj.cdd.4401428 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Lewandrowski U, Moebius J, Walter U, Sickmann A | title = Elucidation of N-glycosylation sites on human platelet proteins: a glycoproteomic approach | journal = Molecular &amp; Cellular Proteomics | volume = 5 | issue = 2 | pages = 226–33 | date = februar 2006 | pmid = 16263699 | doi = 10.1074/mcp.M500324-MCP200 | doi-access = free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Metabolizam glikolipida}}
* {{UCSC gen info|ASAH1}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 8]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>onjoqdikcofdsls3l4ijffq5t3ywn93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CYP11B2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482064</id>
    <revision>
      <id>3926529</id>
      <parentid>3918332</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:00:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26037" sha1="awjystixcw1gbvqzm9mzt5ntf89tcwr" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Aldosteron-sintaza''', zvana i '''steroid 18-hidroksilaza''', '''kortikosteron 18-monooksigenaza''' ili  '''P450C18''', je  steroidna [[hidroksilaza|hidroksilazni]] [[enzim]] [[citohrom P450]] uključen u biosintezu mineralokortikoida [[aldosteron]]a i drugih [[steroid]]a. Enzim katalizira sekvencne hidroksilacije steroidne ugaone metilne grupe na C18, nakon početne 11β-hidroksilacije (enzim ima steroidnu 18-hidroksilaznu aktivnost, kao i steroidnu 11 beta-hidroksilaznu aktivnost). Kod ljudi kodiran je [[gen]]om &quot;'CYP11B2'&quot;.
 
Aldosteron-sintaza je protein koji se eksprimira samo u strukturi zvanoj ''[[zona glomerulosa]]''&lt;ref name=&quot;Bassett&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bassett MH, White PC, Rainey WE | title = The regulation of aldosterone synthase expression | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 217 | issue = 1–2 | pages = 67–74 | date = mart 2004 | pmid = 15134803 | doi = 10.1016/j.mce.2003.10.011 | s2cid = 43133280 }}&lt;/ref&gt; [[kora nadbubrežne žlijezde|kore nadbubrežne žlijezde]] i primarno je reguliran [[sistem renin-angiotenzin|sistemom renin -angiotenzinskim sistemom]].&lt;ref name=&quot;Peter M&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Peter M, Dubuis JM, Sippell WG | title = Disorders of the aldosterone synthase and steroid 11beta-hydroxylase deficiencies | journal = Hormone Research | volume = 51 | issue = 5 | pages = 211–22 | year = 1999 | pmid = 10559665 | doi = 10.1159/000023374 | s2cid = 24182379 }}&lt;/ref&gt; To je jedini enzim koji u ljudi može sintetizirati aldosteron i ima važnu ulogu u ravnoteži [[elektrolit]]a i [[krvni pritisak|krvnog pritiska]].&lt;ref name=&quot;Structural&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Strushkevich N, Gilep AA, Shen L, Arrowsmith CH, Edwards AM, Usanov SA, Park HW | title = Structural insights into aldosterone synthase substrate specificity and targeted inhibition | journal = Molecular Endocrinology | volume = 27 | issue = 2 | pages = 315–24 | date = februar 2013 | pmid = 23322723 | pmc = 5417327 | doi = 10.1210/me.2012-1287 }}&lt;/ref&gt;
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 503 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  57.560 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P19099#sequences |title=UniProt, P19099 |language=en |access-date=16. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MALRAKAEVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAAPWLSLQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARALGTRAAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APRTVLPFEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPQHPGNRWL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLLQIWREQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YEHLHLEMHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFQELGPIFR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YNLGGPRMVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VMLPEDVEKL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QQVDSLHPCR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MILEPWVAYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QHRGHKCGVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLNGPEWRFN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLRLNPDVLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PKAVQRFLPM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDAVARDFSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALKKKVLQNA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGSLTLDVQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIFHYTIEAS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLALFGERLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVGHSPSSAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNFLHALEVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FKSTVQLMFM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRSLSRWISP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KVWKEHFEAW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DCIFQYGDNC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQKIYQELAF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NRPQHYTGIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AELLLKAELS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LEAIKANSME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTAGSVDTTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPLLMTLFEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARNPDVQQIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQESLAAAAS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ISEHPQKATT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELPLLRAALK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETLRLYPVGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLERVVSSDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLQNYHIPAG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TLVQVFLYSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRNAALFPRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERYNPQRWLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRGSGRNFHH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPFGFGMRQC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGRRLAEAEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLLHHVLKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLVETLTQED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKMVYSFILR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGTSPLLTFR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AIN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{refbegin|3}}
'''C''': [[Cistein]]&lt;br/&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina|Aspartat]]&lt;br/&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina|Glutamat]]&lt;br/&gt;
'''F''': [[Fenilalanin]] &lt;br/&gt;
'''G''': [[Glicin]]&lt;br/&gt;
'''H''': [[Histidin]]&lt;br/&gt;
'''I''': [[Izoleucin]] &lt;br/&gt;
'''K''': [[Lizin]]&lt;br/&gt;
'''L''': [[Leucin]]&lt;br/&gt;
'''M''': [[Metionin]]&lt;br/&gt;
'''N''': [[Asparagin]]&lt;br/&gt;
'''P''': [[Prolin]]&lt;br/&gt;
'''Q''': [[Glutamin]]&lt;br/&gt;
'''R''': [[Arginin]]&lt;br/&gt;
'''S''': [[Serin]]&lt;br/&gt;
'''T''': [[Treonin]]&lt;br/&gt;
'''V''': [[Valin]]&lt;br/&gt;
:'''W''': [[Triptofan]]
'''Y''': [[Tirozin]]
{{refend}}

== Funkcija ==
Aldosteron-sintaza je enzim koji ima steroidnu 18-hidroksilaznu, kao i steroidnu 11 beta-hidroksilaznu aktivnost. Aktivnost 18-hidroksilaze sastoji se u kataliziranju sekvencijalnih hidroksilacija steroidne ugaone metilne grupe na C18.

Dok [[steroidna 11β-hidroksilaza]] (kodirana genom '' CYP11B1 '') katalizira samo hidroksilaciju na poziciji 11 beta (uglavnom 11-deoksikortikosterona i 11-deoksikortizola), aldosteron-sintaza (kodirana genom '' CYP11B2 '') katalizira sintezu aldosterona iz deoksikortikosterona, u procesu koji sukcesivno zahtijeva hidroksilaciju na pozicijama 11 beta i 18 i oksidaciju na poziciji 18.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pascoe L, Curnow KM, Slutsker L, Rösler A, White PC | title = Mutations in the human CYP11B2 (aldosterone synthase) gene causing corticosterone methyloxidase II deficiency | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 11 | pages = 4996–5000 | date = juni 1992 | pmid = 1594605 | pmc = 4921 | doi = 10.1073/pnas.89.11.4996 | bibcode = 1992PNAS...89.4996P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Pretpostavlja se da u regulaciji aldosteron-sintaze ima ulogu [[adrenokortikotropni hormon]], vjerovatno stimulacijom sinteze [[11-deoksikortikosteron]]a koji je početni supstrat enzimskog djelovanja aldosteron-sintaze.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Brown RD, Strott CA, Liddle GW | title = Site of stimulation of aldosterone biosynthesis by angiotensin and potassium | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1972-06_51_6/page/1412 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 51 | issue = 6 | pages = 1413–8 | date = juni 1972 | pmid = 4336939 | pmc = 292278 | doi = 10.1172/JCI106937 }}&lt;/ref&gt;
[[Slika:Renin-angiotensin-aldosterone system.svg|thumb|center|700px|Sistem enin–angiotenzin, sa aktivnošću  aldosterona na desnoj strani]]

== Genetika ==
Aldosteron-sintaza je kodirana na [[hromosom 8|hromosomu 8]], sekvenca q22&lt;ref name =&quot;Bassett&quot;/&gt; genom CYP11B2.&lt;ref name=&quot;Bassett&quot;/&gt; Gen sadrži  devet [[egzon]]a i obuhvata približno 7000 parova baza [[DNK]].  CYP11B2 je usko povezan sa [[CYP11B1]]. Dva gena pokazuju 93% međusobne  [[Homologija (biologija)|homologije]]  i oba su kodirana na istom hromosomu.&lt;ref name=&quot;Mornet&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mornet E, Dupont J, Vitek A, White PC | title = Characterization of two genes encoding human steroid 11 beta-hydroxylase (P-450(11) beta) | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 264 | issue = 35 | pages = 20961–7 | date = decembar 1989 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)30030-4 | pmid = 2592361 | doi-access = free}}&lt;/ref&gt; Istraživanja su pokazala da  kalcijeve ioni aktiviraju [[transkripcijski faktori]] na CYP11B2 kroz dobro definirane interakcije na 5'-bočnom području CYP11B2.&lt;ref name=&quot;Bassett&quot;/&gt;

Aldosteron-sintaza je član natporodice enzima citohroma P450.&lt;ref&gt;{{cite web | title = CYP11B2| url = http://ghr.nlm.nih.gov/gene/CYP11B2 | access-date=17. 9. 2013}}&lt;/ref&gt; Proteini citohroma P450 su [[monooksigenaze]] koje kataliziraju mnoge reakcije uključene u metabolizam lijekova i sintezu [[holesterol]]a, [[steroid]]a i drugih [[lipid]]a.

== Metabolizam == 
[[Slika:ALDOSTERONESynthesis.svg|thumb|400px| Biosintetski put aldosterona koji počinje s [[progesteron]]om]]
Aldosteron-sintaza pretvara [[11-deoksikortikosteron]] u [[kortikosteron]], u [[18-hidroksikortikosteron]] i na kraju u [[aldosteron]]
&lt;gallery&gt;
 11-Deoxycorticosterone.svg|[[11-Dezoksikortikosteron]]
 Corticosterone-2D-skeletal.svg|[[Kortikosteron]]
 18-hydroxycorticosterone.PNG|[[18-Hidroksikortikosteron]]
 Aldosterone-2D-skeletal.svg|[[Aldosteron]]
&lt;/gallery&gt;
U ljudskom metabolizmu, biosinteza aldosterona uveliko ovisi o metabolizmu [[holesterol]]a. [[Holesterol]] se metabolizira u onome što je poznato kao rani put sinteze aldosterona&lt;ref name=&quot;Williams&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Williams GH | title = Aldosterone biosynthesis, regulation, and classical mechanism of action | journal = Heart Failure Reviews | volume = 10 | issue = 1 | pages = 7–13 | date = januar 2005 | pmid = 15947886 | doi = 10.1007/s10741-005-2343-3 | s2cid = 19588366 }}&lt;/ref&gt; i hidroksilira se u (20R, 22R)-dihidroksiholesterol, koji se zatim metabolizira kao direktni prekursor [[pregnenolon]]a. [[Pregnenolon]] tada može slijediti jedan od dva puta koji uključuju [[metabolizam]] [[progesteron]]a ili biosintezu [[testosteron]]a i [[estradiol]]a. Aldosteron se sintetizira prateći metabolizam [[progesteron]]a.

U potencijalnom slučaju, kada aldosteron-sintaza nije metabolički aktivna, u tijelu se akumulira [[11-deoksikortikosteron]]. Ovo povećava zadržavanje [[soli]] što dovodi do povećane [[hipertenzija|hipertenzije]].&lt;ref name=&quot;USMED&quot;&gt;{{cite web | title = CYP11B1 | url = https://ghr.nlm.nih.gov/gene/CYP11B1 | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Genetics Home Reference |date=Sep 2013 }}&lt;/ref&gt;

== Podloge ==
Aldosteron-sintaza pokazuje različitu katalitsku aktivnost tokom metabolizma svojih supstrata.&lt;ref name=&quot;Structural&quot;/&gt; Slijede neki supstrati, grupiraniprema katalitskoj aktivnosti enzima:
* '''jaki''':&lt;ref name=&quot;Structural&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt;
** [[11-deoksikortikosteron]] u [[kortikosteron]]&lt;ref name=&quot;pmid15134803&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bassett MH, White PC, Rainey WE | title = The regulation of aldosterone synthase expression | journal = Molecular and Cellular Endocrinology | volume = 217 | issue = 1–2 | pages = 67–74 | date = mart 2004 | pmid = 15134803 | doi = 10.1016/j.mce.2003.10.011| s2cid = 43133280 }}&lt;/ref&gt; and [[aldosterone]];&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt;
* medium:&lt;ref name=&quot;Structural&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt;
** [[11-dezoksikortizol]] u [[18-hidroksikortizol]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lenders JW, Williams TA, Reincke M, Gomez-Sanchez CE | title = DIAGNOSIS OF ENDOCRINE DISEASE: 18-Oxocortisol and 18-hydroxycortisol: is there clinical utility of these steroids? | journal = European Journal of Endocrinology | volume = 178 | issue = 1 | pages = R1–R9 | date = januar 2018 | pmid = 28904009 | pmc = 5705277 | doi = 10.1530/EJE-17-0563 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Freel EM, Shakerdi LA, Friel EC, Wallace AM, Davies E, Fraser R, Connell JM | title = Studies on the origin of circulating 18-hydroxycortisol and 18-oxocortisol in normal human subjects | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 89 | issue = 9 | pages = 4628–33 | date = septembar 2004 | pmid = 15356073 | pmc = 1283128 | doi = 10.1210/jc.2004-0379 }}&lt;/ref&gt; and [[cortisol]];&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt;
* '''slabi''':&lt;ref name=&quot;Structural&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt;
** [[progesteron]]u [[11β-hidroksiprogesteron]],&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van Rooyen D, Gent R, Barnard L, Swart AC | title = The in vitro metabolism of 11β-hydroxyprogesterone and 11-ketoprogesterone to 11-ketodihydrotestosterone in the backdoor pathway | journal = The Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology | volume = 178 | pages = 203–212 | date = april 2018 | pmid = 29277707 | doi = 10.1016/j.jsbmb.2017.12.014 | s2cid = 3700135 }}&lt;/ref&gt; 
** [[testosteron]] u [[18-hidroksitestosteron]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lisboa BP, Gustafsson JA | title = Biosynthesis of 18-hydroxytestosterone in the human foetal liver | journal = European Journal of Biochemistry | volume = 9 | issue = 3 | pages = 402–5 | date = juni 1969 | pmid = 4307594 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1969.tb00622.x }}&lt;/ref&gt; and [[11β-Hydroxytestosterone]],&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt;
** [[androstendion]] u [[11β-hidroksiandrostendion]]&lt;ref name=&quot;pmid29277707&quot;/&gt; i [[18-hidroksiandrostendion]]
* '''vrlo slabi''':&lt;ref name=&quot;Structural&quot;/&gt;
** [[kortikosteron]], 
** [[kortizol]] u [[18-hidroksiortizol]],&lt;ref name=&quot;pmid27853054&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nakamura Y, Yamazaki Y, Tezuka Y, Satoh F, Sasano H | title = Expression of CYP11B2 in Aldosterone-Producing Adrenocortical Adenoma: Regulatory Mechanisms and Clinical Significance | journal = The Tohoku Journal of Experimental Medicine | volume = 240 | issue = 3 | pages = 183–190 | date = novembar 2016 | pmid = 27853054 | doi = 10.1620/tjem.240.183 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
** [[18-hidroksi-11-dezoksikortikosteron]], 
** [[21-hidroksipregnenolon]].

== Nedostatak metil-oksidaze ==
Nedostatak metabolički aktivne aldosteron-sintaze dovodi do nedostatka kortikosteron metil-oksidaze tipa I i II. Klinički se nedostatak karakterizira trošenjem soli, neuspjehom u napredovanju i usporavanjem rasta.&lt;ref name=&quot;Defective&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Peter M, Fawaz L, Drop SL, Visser HK, Sippell WG | title = Hereditary defect in biosynthesis of aldosterone: aldosterone synthase deficiency 1964-1997 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 82 | issue = 11 | pages = 3525–8 | date = novembar 1997 | pmid = 9360501 | doi = 10.1210/jc.82.11.3525 }}&lt;/ref&gt; Neaktivni proteini uzrokovani su autosomno recesivnim nasljeđivanjem defektnih gena CYP11B2 u kojima mutacije uništavaju enzimsku aktivnost aldosteron-sintaze.&lt;ref name=&quot;Defective&quot;/&gt; Nedostatak aktivnosti aldosteron-sintaze dovodi do poremećaja biosinteze [[aldosteron]]a, dok se [[kortikosteron]] prekomjerno proizvodi u ''[[zona glomerulosa]]'' u oba nedostatka kortikosteron metil-oksidaze tipa I i II. I nedostatak kortikosteron metil-oksidaze ima ovaj učinak, aki tip I uzrokuje ukupni nedostatak 18-hidroksikortikosterona, dok ga tip II pretjerano proizvodi.&lt;ref name=&quot;Defective&quot;/&gt;

== Enzimska inhibicija ==
Inhibicija aldosteron-sintaze još se istražuje kao medicinski tretman za [[hipertenzija|hipertenziju]], [[srčana insuficijencija|srčanu insuficijenciju]] i [[bubrežni poremećaj]].&lt;ref name=&quot;Inhibition&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Azizi M, Amar L, Menard J | title = Aldosterone synthase inhibition in humans | journal = Nephrology, Dialysis, Transplantation | volume = 28 | issue = 1 | pages = 36–43 | date = januar 2013 | pmid = 23045428 | doi = 10.1093/ndt/gfs388 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Deaktivacija enzimske aktivnosti smanjuje koncentraciju aldosterona u plazmi i tkivu, što smanjuje [[mineralokortikoidni receptor]]-ovisne i neovisne učinke na srčane vaskularne i bubrežne ciljne organe.&lt;ref name =&quot;Inhibition&quot;/&gt; Pokazalo se da inhibicija smanjuje koncentracije plazmatskog i mokraćnog aldosterona za 70 - 80%, brzu korekciju [[hipokalijemija|hipoglikemije]], umjereno smanjenje krvnog pritiska i povećanje aktivnosti [[renin]]a u plazmi kod pacijenata koji su na dijeti s niskim udjelom [[natrij]]a.&lt;ref name= &quot;Inhibition&quot;/&gt; Tekuća medicinska istraživanja usredotočena su na sintezu inhibitora aldosteron-sintaze druge generacije, kako bi se stvorio idealno selektivan inhibitor jer se trenutni, oralno isporučljivi, LCl699 pokazao nespecifičnim za aldosteron-sintazu.&lt;ref name=&quot;Inhibition&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Steroidogeni enzim]]
* [[Hipoaldosteronizam]]
* [[Aldosteron]]
== Reference==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin | 2}}
* {{cite journal | vauthors = Helmberg A | title = Twin genes and endocrine disease: CYP21 and CYP11B genes | journal = Acta Endocrinologica | volume = 129 | issue = 2 | pages = 97–108 | date = august 1993 | pmid = 8372604 | doi = 10.1530/acta.0.1290097 }}
* {{cite journal | vauthors = Slight SH, Joseph J, Ganjam VK, Weber KT | title = Extra-adrenal mineralocorticoids and cardiovascular tissue | journal = Journal of Molecular and Cellular Cardiology | volume = 31 | issue = 6 | pages = 1175–84 | date = juni 1999 | pmid = 10371693 | doi = 10.1006/jmcc.1999.0963 }}
* {{cite journal | vauthors = Stowasser M, Gunasekera TG, Gordon RD | title = Familial varieties of primary aldosteronism | url = https://archive.org/details/sim_clinical-and-experimental-pharmacology-physiology_2001-12_28_12/page/1087 | journal = Clinical and Experimental Pharmacology &amp; Physiology | volume = 28 | issue = 12 | pages = 1087–90 | date = decembar 2001 | pmid = 11903322 | doi = 10.1046/j.1440-1681.2001.03574.x | s2cid = 23091842 }}
* {{cite journal | vauthors = Padmanabhan N, Padmanabhan S, Connell JM | title = Genetic basis of cardiovascular disease--the renin-angiotensin-aldosterone system as a paradigm | journal = Journal of the Renin-Angiotensin-Aldosterone System | volume = 1 | issue = 4 | pages = 316–24 | date = decembar 2000 | pmid = 11967817 | doi = 10.3317/jraas.2000.060 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Lifton RP, Dluhy RG, Powers M, Rich GM, Gutkin M, Fallo F, Gill JR, Feld L, Ganguly A, Laidlaw JC | display-authors = 6 | title = Hereditary hypertension caused by chimaeric gene duplications and ectopic expression of aldosterone synthase | journal = Nature Genetics | volume = 2 | issue = 1 | pages = 66–74 | date = septembar 1992 | pmid = 1303253 | doi = 10.1038/ng0992-66 | s2cid = 975796 }}
* {{cite journal | vauthors = Mitsuuchi Y, Kawamoto T, Naiki Y, Miyahara K, Toda K, Kuribayashi I, Orii T, Yasuda K, Miura K, Nakao K | display-authors = 6 | title = Congenitally defective aldosterone biosynthesis in humans: the involvement of point mutations of the P-450C18 gene (CYP11B2) in CMO II deficient patients | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1992-01-31_182_2/page/974 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 182 | issue = 2 | pages = 974–9 | date = januar 1992 | pmid = 1346492 | doi = 10.1016/0006-291X(92)91827-D }}
* {{cite journal | vauthors = Pascoe L, Curnow KM, Slutsker L, Connell JM, Speiser PW, New MI, White PC | title = Glucocorticoid-suppressible hyperaldosteronism results from hybrid genes created by unequal crossovers between CYP11B1 and CYP11B2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1992-09-01_89_17/page/8327 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 17 | pages = 8327–31 | date = septembar 1992 | pmid = 1518866 | pmc = 49911 | doi = 10.1073/pnas.89.17.8327 | bibcode = 1992PNAS...89.8327P | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Pascoe L, Curnow KM, Slutsker L, Rösler A, White PC | title = Mutations in the human CYP11B2 (aldosterone synthase) gene causing corticosterone methyloxidase II deficiency | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 11 | pages = 4996–5000 | date = juni 1992 | pmid = 1594605 | pmc = 49215 | doi = 10.1073/pnas.89.11.4996 | bibcode = 1992PNAS...89.4996P | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kawamoto T, Mitsuuchi Y, Toda K, Yokoyama Y, Miyahara K, Miura S, Ohnishi T, Ichikawa Y, Nakao K, Imura H | display-authors = 6 | title = Role of steroid 11 beta-hydroxylase and steroid 18-hydroxylase in the biosynthesis of glucocorticoids and mineralocorticoids in humans | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 4 | pages = 1458–62 | date = februar 1992 | pmid = 1741400 | pmc = 48470 | doi = 10.1073/pnas.89.4.1458 | bibcode = 1992PNAS...89.1458K | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Curnow KM, Tusie-Luna MT, Pascoe L, Natarajan R, Gu JL, Nadler JL, White PC | title = The product of the CYP11B2 gene is required for aldosterone biosynthesis in the human adrenal cortex | journal = Molecular Endocrinology | volume = 5 | issue = 10 | pages = 1513–22 | date = oktobar 1991 | pmid = 1775135 | doi = 10.1210/mend-5-10-1513 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kawainoto T, Mitsuuchi Y, Ohnishi T, Ichikawa Y, Yokoyama Y, Sumimoto H, Toda K, Miyahara K, Kuribayashi I, Nakao K | display-authors = 6 | title = Cloning and expression of a cDNA for human cytochrome P-450aldo as related to primary aldosteronism | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1990-11-30_173_1/page/309 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 173 | issue = 1 | pages = 309–16 | date = novembar 1990 | pmid = 2256920 | doi = 10.1016/S0006-291X(05)81058-7 }}
* {{cite journal | vauthors = Mornet E, Dupont J, Vitek A, White PC | title = Characterization of two genes encoding human steroid 11 beta-hydroxylase (P-450(11) beta) | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1989-12-15_264_35/page/20961 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 264 | issue = 35 | pages = 20961–7 | date = decembar 1989 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)30030-4 | pmid = 2592361 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Martsev SP, Chashchin VL, Akhrem AA | title = [Reconstruction and study of a multi-enzyme system by 11 beta-hydroxylase steroids] | journal = Biokhimiia | volume = 50 | issue = 2 | pages = 243–57 | date = februar 1985 | pmid = 3872685 | author3-link = :be:Афанасій Андрэевіч Ахрэм }}
* {{cite journal | vauthors = Shizuta Y, Kawamoto T, Mitsuuchi Y, Miyahara K, Rösler A, Ulick S, Imura H | title = Inborn errors of aldosterone biosynthesis in humans | journal = Steroids | volume = 60 | issue = 1 | pages = 15–21 | date = januar 1995 | pmid = 7792802 | doi = 10.1016/0039-128X(94)00023-6 | s2cid = 23433739 }}
* {{cite journal | vauthors = Mitsuuchi Y, Kawamoto T, Miyahara K, Ulick S, Morton DH, Naiki Y, Kuribayashi I, Toda K, Hara T, Orii T | display-authors = 6 | title = Congenitally defective aldosterone biosynthesis in humans: inactivation of the P-450C18 gene (CYP11B2) due to nucleotide deletion in CMO I deficient patients | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1993-02-15_190_3/page/864 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 190 | issue = 3 | pages = 864–9 | date = februar 1993 | pmid = 8439335 | doi = 10.1006/bbrc.1993.1128 }}
* {{cite journal | vauthors = Fardella CE, Rodriguez H, Montero J, Zhang G, Vignolo P, Rojas A, Villarroel L, Miller WL | display-authors = 6 | title = Genetic variation in P450c11AS in Chilean patients with low renin hypertension | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 81 | issue = 12 | pages = 4347–51 | date = decembar 1996 | pmid = 8954040 | doi = 10.1210/jc.81.12.4347 }}
* {{cite journal | vauthors = Nomoto S, Massa G, Mitani F, Ishimura Y, Miyahara K, Toda K, Nagano I, Yamashiro T, Ogoshi S, Fukata J, Onishi S, Hashimoto K, Doi Y, Imura H, Shizuta Y | display-authors = 6 | title = CMO I deficiency caused by a point mutation in exon 8 of the human CYP11B2 gene encoding steroid 18-hydroxylase (P450C18) | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1997-05-19_234_2/page/382 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 234 | issue = 2 | pages = 382–5 | date = maj 1997 | pmid = 9177280 | doi = 10.1006/bbrc.1997.6651 }}
* {{cite journal | vauthors = Taymans SE, Pack S, Pak E, Torpy DJ, Zhuang Z, Stratakis CA | title = Human CYP11B2 (aldosterone synthase) maps to chromosome 8q24.3 | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 83 | issue = 3 | pages = 1033–6 | date = mart 1998 | pmid = 9506770 | doi = 10.1210/jc.83.3.1033 | doi-access = free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|Aldosterone+synthase}}
* {{UCSC gen info|CPN2}}
* {{UCSC gen info|CYP11B2}}
{{enzimi}}
{{Oksigenaze}}
{{Steroidne hidroksilaze}}
{{Cytochrome P450}}
{{Mitohondrijski enzimi}}

[[Kategorija:Citohrom P450]]
[[Kategorija:Enzimi poznate strukture]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 8]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>awjystixcw1gbvqzm9mzt5ntf89tcwr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>WRN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482291</id>
    <revision>
      <id>3926519</id>
      <parentid>3921048</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39894" sha1="247jfxnrsz5613li16vvt7upm2s40hq" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[ATP]]-ovisna [[helikaza]] Wernerovog sindroma''', znana i kao  '''DNK-helikazno rekvoliki tip 3''',  je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''WRN'''. WRN je član porodice  [[RecQ-helikaza]].&lt;ref name=Monnat/&gt; Enzimi helikaze općenito se odmotavaju i odvajaju dvolančane [[DNK]]. Ove aktivnosti su neophodne prije nego što se DNK može kopirati u pripremi za [[ćelijska dioba|diobu ćelija]] ([[replikacija DNK]]). Helikazni enzimi su također kritični za stvaranje nacrta gena za proizvodnju proteina, proces koji se naziva [[Transkripcija (genetika)|transkripcija]]. Dodatni dokazi ukazuju na to da Wernerov protein ima ključnu ulogu u [[Popravka DNK|popravljanju DNK]]. Sve u svemu, ovaj protein pomaže u održavanju strukture i integriteta individualne DNK.

WRN gen nalazi se na kratkom (p) kraku [[hromosom 8|hromosoma 8]], između pozicija 12 i 11.2, od [[bazni par|bp]] 31,010.319 do bp 31,150.818. Helikazni enzimi općenito odmotavaju i razdvajaju dvolančane [[DNK]]. Ove aktivnosti su neophodne prije nego što se DNK može kopirati u pripremi za diobu ćelija ([[replikacija DNK]]). Enzimi helikaze su takođe kritični za stvaranje nacrta gena za proizvodnju proteina, procesa koji se naziva [[Transkripcija (genetika)|transkripcija]]. Dodatni dokazi ukazuju na to da Wernerov protein igra ključnu ulogu u [[popravak DNK|popravljanju DNK]]. Sve u svemu, ovaj protein pomaže u održavanju strukture i integriteta DNK osobe.

WRN gen se nalazi na kratkom (p) kraku [[hromosom 8|hromosoma 8]] između pozicija 12 i 11.2, od [[bazni par|bp]] 31,010.319 do bp 31,150.818.
==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  1.432 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  162.461 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q14191#sequences |title=UniProt, Q14191 |language=en |access-date=21. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSEKKLETTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQRKCPEWMN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQNKRCAVEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKACVRKSVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDDLPFLEFT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GSIVYSYDAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DCSFLSEDIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSLSDGDVVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDMEWPPLYN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGKLGKVALI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QLCVSESKCY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFHVSSMSVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQGLKMLLEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAVKKAGVGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGDQWKLLRD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FDIKLKNFVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTDVANKKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CTETWSLNSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKHLLGKQLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDKSIRCSNW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SKFPLTEDQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYAATDAYAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIIYRNLEIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDTVQRFAIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEEEILLSDM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NKQLTSISEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VMDLAKHLPH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFSKLENPRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSILLKDISE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLYSLRRMII&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GSTNIETELR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSNNLNLLSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDSTTGGVQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQIREHEVLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVEDETWDPT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDHLAKHDGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVLGNKVERK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDGFEDGVED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKLKENMERA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CLMSLDITEH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ELQILEQQSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEYLSDIAYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STEHLSPNDN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENDTSYVIES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEDLEMEMLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HLSPNDNEND&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSYVIESDED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEMEMLKSLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLNSGTVEPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSKCLKMERN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGLPTKEEEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDENEANEGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDDDKDFLWP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APNEEQVTCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMYFGHSSFK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PVQWKVIHSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEERRDNVAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MATGYGKSLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQYPPVYVGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGLVISPLIS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LMEDQVLQLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSNIPACFLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAQSENVLTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKLGKYRIVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTPEYCSGNM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GLLQQLEADI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GITLIAVDEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HCISEWGHDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDSFRKLGSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTALPMVPIV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALTATASSSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REDIVRCLNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNPQITCTGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRPNLYLEVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKTGNILQDL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QPFLVKTSSH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WEFEGPTIIY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPSRKMTQQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGELRKLNLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGTYHAGMSF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;STRKDIHHRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRDEIQCVIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIAFGMGINK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADIRQVIHYG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APKDMESYYQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EIGRAGRDGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSSCHVLWAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADINLNRHLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEIRNEKFRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YKLKMMAKME&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KYLHSSRCRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIILSHFEDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVQKASLGIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTEKCCDNCR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRLDHCYSMD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DSEDTSWDFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQAFKLLSAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DILGEKFGIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPILFLRGSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQRLADQYRR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HSLFGTGKDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TESWWKAFSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLITEGFLVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSRYNKFMKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CALTKKGRNW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LHKANTESQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LILQANEELC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKKLLLPSSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVSSGTKEHC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YNQVPVELST&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EKKSNLEKLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYKPCDKISS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSNISKKSIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQSPEKAYSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQPVISAQEQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ETQIVLYGKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEARQKHANK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MDVPPAILAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKILVDMAKM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPTTVENVKR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IDGVSEGKAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLAPLLEVIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HFCQTNSVQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLFSSTKPQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQKTSLVAKN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KICTLSQSMA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITYSLFQEKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPLKSIAESR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILPLMTIGMH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSQAVKAGCP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDLERAGLTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVQKIIADVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNPPVNSDMS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KISLIRMLVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENIDTYLIHM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AIEILKHGPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGLQPSCDVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRRCFPGSEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICSSSKRSKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVGINTETSS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AERKRRLPVW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAKGSDTSKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMDKTKRGGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
{{refbegin|3}}
'''C''': [[Cistein]]&lt;br/&gt;
'''D''': [[Asparaginska kiselina|Aspartat]]&lt;br/&gt;
'''E''': [[Glutaminska kiselina|Glutamat]]&lt;br/&gt;
'''F''': [[Fenilalanin]] &lt;br/&gt;
'''G''': [[Glicin]]&lt;br/&gt;
'''H''': [[Histidin]]&lt;br/&gt;
'''I''': [[Izoleucin]] &lt;br/&gt;
'''K''': [[Lizin]]&lt;br/&gt;
'''L''': [[Leucin]]&lt;br/&gt;
'''M''': [[Metionin]]&lt;br/&gt;
'''N''': [[Asparagin]]&lt;br/&gt;
'''P''': [[Prolin]]&lt;br/&gt;
'''Q''': [[Glutamin]]&lt;br/&gt;
'''R''': [[Arginin]]&lt;br/&gt;
'''S''': [[Serin]]&lt;br/&gt;
'''T''': [[Treonin]]&lt;br/&gt;
'''V''': [[Valin]]&lt;br/&gt;
:'''W''': [[Triptofan]]
'''Y''': [[Tirozin]]
{{refend}}

== Struktura i funkcija ==

WRN je član porodice [[helikaza RecQ]]. To je jedina [[helikaza]] RecQ koja sadrži 3 'do 5' [[egzonukleaza|egzonukleaznu]] aktivnost. Ove aktivnosti egzonukleaze uključuju razgradnju udubljenih 3' krajeva i započinjanje razgradnje [[DNK]] iz praznine u dsDNA. WRN je važan u [[popravak DNK|popravci]] dvolančanih prekida pomoću [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]]&lt;ref name=&quot;pmid12242278&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Saintigny Y, Makienko K, Swanson C, Emond MJ, Monnat RJ |title=Homologous recombination resolution defect in werner syndrome |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2002-10_22_20/page/6971 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=22 |issue=20 |pages=6971–8 |year=2002 |pmid=12242278 |pmc=139822 |doi= 10.1128/mcb.22.20.6971-6978.2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25122754&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sturzenegger A, Burdova K, Kanagaraj R, Levikova M, Pinto C, Cejka P, Janscak P |title=DNA2 cooperates with the WRN and BLM RecQ helicases to mediate long-range DNA end resection in human cells |journal=J. Biol. Chem. |volume=289 |issue=39 |pages=27314–26 |year=2014 |pmid=25122754 |pmc=4175362 |doi=10.1074/jbc.M114.578823 }}&lt;/ref&gt; ili [[nehomologno spajanje krajeva|nehomolognog spajanja krajeva]],&lt;ref name=&quot;pmid27922005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Shamanna RA, Lu H, de Freitas JK, Tian J, Croteau DL, Bohr VA |title=WRN regulates pathway choice between classical and alternative non-homologous end joining |journal=Nat Commun |volume=7 |pages=13785 |year=2016 |pmid=27922005 |pmc=5150655 |doi=10.1038/ncomms13785 }}&lt;/ref&gt; sanacija oštećenja pojedinačnih nukleotida [[popravak DNK|popravkom ekscizije baze]],&lt;ref name=Monnat&gt;{{cite journal | author = Monnat RJ | title = Human RECQ helicases: roles in DNA metabolism, mutagenesis and cancer biology | journal = Semin. Cancer Biol. | volume = 20 | issue = 5 | pages = 329–39 |date=oktobar 2010  | pmid = 20934517 | pmc = 3040982 | doi = 10.1016/j.semcancer.2010.10.002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17611195&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Das A, Boldogh I, Lee JW, Harrigan JA, Hegde ML, Piotrowski J, de Souza Pinto N, Ramos W, Greenberg MM, Hazra TK, Mitra S, Bohr VA |title=The human Werner syndrome protein stimulates repair of oxidative DNA base damage by the DNA glycosylase NEIL1 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2007-09-07_282_36/page/n624 |journal=J. Biol. Chem. |volume=282 |issue=36 |pages=26591–602 |year=2007 |pmid=17611195 |doi=10.1074/jbc.M703343200 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22753033&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kanagaraj R, Parasuraman P, Mihaljevic B, van Loon B, Burdova K, König C, Furrer A, Bohr VA, Hübscher U, Janscak P |title=Involvement of Werner syndrome protein in MUTYH-mediated repair of oxidative DNA damage |journal=Nucleic Acids Res. |volume=40 |issue=17 |pages=8449–59 |year=2012 |pmid=22753033 |pmc=3458577 |doi=10.1093/nar/gks648 }}&lt;/ref&gt; i efikasan je u oporavku pri zaustavljanju replikacije.&lt;ref name=&quot;pmid21389352&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pichierri P, Ammazzalorso F, Bignami M, Franchitto A |title=The Werner syndrome protein: linking the replication checkpoint response to genome stability |journal=Aging |volume=3 |issue=3 |pages=311–8 |year=2011 |pmid=21389352 |pmc=3091524 |doi=10.18632/aging.100293 }}&lt;/ref&gt;  WRN također može biti važan u održavanju i repliciranju [[telomera]], posebno replikaciji G-bogatih sekvenci.&lt;ref name=Ding&gt;{{cite journal |vauthors=Ding SL, Shen CY | title = Model of human aging: recent findings on Werner's and Hutchinson–Gilford progeria syndromes | journal = Clin Interv Aging | volume = 3 | issue = 3 | pages = 431–44 | year = 2008 | pmid = 18982914 | pmc = 2682376 | doi = 10.2147/CIA.S1957 }}&lt;/ref&gt;

WRN je [[oligomer]] koji može djelovati kao monomer pri odmotavanju [[DNK]], ali kao dimer u [[rastvor]]u ili tetramer kada je kompleksiran s DNK, a primijećen je i u tetramernim i heksamernim oblicima. Difuzija WRN-a izmjerena je na 1,62&lt;math&gt; \tfrac{\mathrm{\mu m}^2}{\mathrm{s}} &lt;/math&gt; u [[nukleoplazma|nukleoplazmi]] i 0,12  &lt;math&gt; \textstyle \tfrac{\mathrm{\mu m}^2}{\mathrm{s}} &lt;/math&gt; u [[jedarce|jedarcadima]].&lt;ref name=&quot;Bendtsen_2014&quot;&gt;{{cite journal | author = Kristian Moss Bendtsen, Martin Borch Jensen, Alfred May, Lene JuelRasmussen, Ala Trusina, Vilhelm A. Bohr &amp; Mogens H. Jensen | title = Dynamics of the DNA repair proteins WRN and BLM in the nucleoplasm and nucleoli | journal = European Biophysics Journal | year = 2014 | pmid = 25119658 | doi = 10.1007/s00249-014-0981-x | volume=43 | issue = 10–11 | pages=509–16| pmc = 5576897 }}&lt;/ref&gt; [[Ortolozi]] WRN pronađeni su u brojnim drugim [[organizmi]]ma, uključujući [[Drosophila melanogaster|''Drosophila'']], ''[[Xenopus]]'' i [[Caenorhabditis elegans|''C. elegans'']]. WRN je važan za stabilnost [[genom]]a, a ćelije s mutacijama na WRN su podložnije oštećenju i prekidima DNK.&lt;ref name=&quot;Rossi_2010&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Rossi ML, Ghosh AK, Bohr VA | title = Roles of Werner syndrome protein in protection of genome integrity | journal = DNA Repair (Amst.) | volume = 9 | issue = 3 | pages = 331–44 | year = 2010 | pmid = 20075015 | pmc = 2827637 | doi = 10.1016/j.dnarep.2009.12.011 }}&lt;/ref&gt;

[[N-kraj|Amino-terminal]] WRN-a uključen je i u aktivnosti [[helikaza]] i [[nukleaza]], dok [[C-kraj|karboksil-terminal]] stupa u interakciju s [[p53]] , važnim supresorom tumora.&lt;ref name=Oshima_2000 /&gt; WRN može funkcionirati kao egzonukleaza u popravci DNK, rekombinaciji ili replikaciji, kao i razlučivanju sekundarnih struktura DNK. Uključen je u migraciju grana u [[Hollidayev spoj|Hollidayevim spajanjim]]  i u interakciji je s drugim intermedijarima [[replikacija DNK|replikacije DNK]].&lt;ref name = &quot;pmid21389352&quot;/&gt; mRNA koja je kodirana za WRN identificirana je u većini ljudskih tkiva.&lt;ref name=&quot;Oshima_2000&quot;&gt;{{cite journal | author = Oshima J | title = The Werner syndrome protein: an update | journal = BioEssays | volume = 22 | issue = 10 | pages = 894–901 | year = 2000 | pmid = 10984715 | doi = 10.1002/1521-1878(200010)22:10&lt;894::AID-BIES4&gt;3.0.CO;2-B }}&lt;/ref&gt;

=== [[Posttranslacijska modifikacija]] ===

[[Fosforilacija]] WRN-a u [[serin]]u/[[treonin]]u inhibira aktivnosti helikaze i egzonukleaze koje su važne za [[popravak DNK]] nakon replikacije. Defosforilacija na ovim mjestima pojačava katalitsku aktivnost WRN-a. Fosforilacija može uticati na druge [[posttranslacijske modifikacije]], uključujući [[sumoilacija|sumoilaciju]] i [[acetilacija|acetilaciju]].&lt;ref name=&quot;Ding&quot;/&gt;

[[Metilacija]] WRN dovodi do isključivanja gena. Time se potiskuje proizvodnja proteina WRN i njegove funkcije u popravljanju DNK.&lt;ref name=&quot;WRN nih ref&quot;&gt;{{cite web|title=WRN|url=http://ghr.nlm.nih.gov/gene/WRN|publisher=US National Library of Medicine|access-date=18. 3. 2014}}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
[[Wernerov sindrom]] uzrokovan je [[mutacija|mutacijom]] s u genu WRN.&lt;ref name=Oshima_2000 /&gt; Poznato je da Wernerov sindrom uzrokuje više od 20 mutacija u WRN genu. Mnoge od ovih mutacija rezultiraju abnormalno skraćenim Wernerovim proteinom. Dokazi pokazuju da se promijenjeni [[protein]] ne transportira u [[ćelijsko jedro]], gdje normalno stupa u interakciju s DNK.&lt;ref name=&quot;Huang&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Huang S, Lee L, Hanson NB, Lenaerts C, Hoehn H, Poot M, Rubin CD, Chen DF, Yang CC, Juch H, Dorn T, Spiegel R, Oral EA, Abid M, Battisti C, Lucci-Cordisco E, Neri G, Steed EH, Kidd A, Isley W, Showalter D, Vittone JL, Konstantinow A, Ring J, Meyer P, Wenger SL, von Herbay A, Wollina U, Schuelke M, Huizenga CR, Leistritz DF, Martin GM, Mian IS, Oshima J | title = The spectrum of WRN mutations in Werner syndrome patients | journal = Hum. Mutat. | volume = 27 | issue = 6 | pages = 558–67 | year = 2006 | pmid = 16673358 | pmc = 1868417 | doi = 10.1002/humu.20337 }}&lt;/ref&gt; Ovaj skraćeni protein se također može prebrzo razgraditi, što dovodi do gubitka Wernerovog proteina u ćeliji. Bez normalnog Werner0vog proteina u jedru, ćelije ne mogu obavljati akrivnosti replikacije, popravke i transkripcije DNK.&lt;ref name=&quot;Lebel&quot;&gt;{{cite journal | author = Lebel M | title = Werner syndrome: genetic and molecular basis of a premature aging disorder | url = https://archive.org/details/sim_cellular-and-molecular-life-sciences_2001-06_58_7/page/n4 | journal = Cell. Mol. Life Sci. | volume = 58 | issue = 7 | pages = 857–67 | year = 2001 | pmid = 11497235 | doi = 10.1007/s00018-001-8398-y | s2cid = 24801894 }}&lt;/ref&gt; Istraživači još uvijek utvrđuju kako ove mutacije uzrokuju pojavu preranog [[starenje|starenja]] viđenog kod Wernerovog sindroma.

== Uloge WRN -a u putevima popravljanja DNK ==

=== Popravak homolognom rekombinacijom ===
WRN je aktivan u [[homologna rekombinacija|homolognim rekombinacijama]]. Ćelije oštećene u genu '' WRN '' imaju 23-struko smanjenje spontane mitotske rekombinacije, sa posebnim nedostatkom u događajima tipa konverzije.&lt;ref name=&quot;pmid11316787&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Prince PR, Emond MJ, Monnat RJ |title=Loss of Werner syndrome protein function promotes aberrant mitotic recombination |journal=Genes Dev. |volume=15 |issue=8 |pages=933–8 |year=2001 |pmid=11316787 |pmc=312674 |doi=10.1101/gad.877001 }}&lt;/ref&gt; Ćelije sa neispravnim   '' WRN'' izložene rendgenskim zracima, imaju više [[hromosom]]skih lomova i [[mikronukleus]]a od ćelija s [[divlji tip|divljim tipom]] WRN.&lt;ref name=&quot;pmid7507567&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Weirich-Schwaiger H, Weirich HG, Gruber B, Schweiger M, Hirsch-Kauffmann M |title=Correlation between senescence and DNA repair in cells from young and old individuals and in premature aging syndromes |url=https://archive.org/details/sim_mutation-research-dnaging_1994-02_316_1/page/37 |journal=Mutat. Res. |volume=316 |issue=1 |pages=37–48 |year=1994 |pmid=7507567 |doi= 10.1016/0921-8734(94)90006-x}}&lt;/ref&gt;  Ćelije sa  oštećenim u genom ''WRN'' nisu osjetljivije od ćelija divljeg tipa na [[gama zračenje]], [[UV-zrake]], 4-6 ciklobutanske [[pirimidin]]e ili mitomicin C, ali su osjetljive na inhibitore topoizomeraze tipa I i tipa II.&lt;ref name=&quot;pmid9789047&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Lebel M, Leder P |title=A deletion within the murine Werner syndrome helicase induces sensitivity to inhibitors of topoisomerase and loss of cellular proliferative capacity |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=95 |issue=22 |pages=13097–102 |year=1998 |pmid=9789047 |pmc=23722 |doi= 10.1073/pnas.95.22.13097}}&lt;/ref&gt;   Ovi nalazi sugeriraju da protein WRN sudjeluje u homolognoj rekombinacijskoj popravci i u obradi zaustavljenih replikacijskih viljuški.&lt;ref name=&quot;pmid11380620&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sakamoto S, Nishikawa K, Heo SJ, Goto M, Furuichi Y, Shimamoto A |title=Werner helicase relocates into nuclear foci in response to DNA damaging agents and co-localizes with RPA and Rad51 |journal=Genes Cells |volume=6 |issue=5 |pages=421–30 |year=2001 |pmid=11380620 |doi= 10.1046/j.1365-2443.2001.00433.x|s2cid=26078155 }}&lt;/ref&gt;

=== Nehomologno spajanje krajeva ===
WRN ima važnu ulogu u [[nehomologno spsjanje krajeva|nehomolognom spajanju krajeva]] (NHEJ) pri [[popravak DNK|popravci DNK]]. Kao što pokazuju Shamanna et al.,&lt;ref name=&quot;pmid27922005&quot;/&gt; WRN je regrutovan za dvolančane prekide (DSB) i učestvuje u NHEJ sa svojim enzimskim i neenzimskim funkcijama. U DSB-ima, u suradnji s [[Ku (protein)|Ku-om]], podstiče standardni ili kanonski NHEJ (c-NHEJ), popravljajući dvolančane lomove u DNK, svojim enzimskim funkcijama i sa priličnim stepenom tačnosti. WRN inhibira alternativni oblik NHEJ-a, nazvan alt-NHEJ ili [[spajanje krajeva posredovano mikrohomologijom]] (MMEJ). MMEJ je neprecizan način popravka za dvolančane prekide.

=== Popravka ekcizijom baza===
WRN ima ulogu u [[popravak ekscizijom baza|popravku ekscizijom baza]] (BER) DNK. Kao što pokazuju Das et al.,&lt;ref name=&quot;pmid17611195&quot;/&gt; WRN se povezuje sa NEIL1 u ranom koraku otkrivanja oštećenja BER-a. WRN stimulira NEIL1 u uklanjanju oksidativnih [[lezija]]. [[NEIL1]] je [[DNK- glikozilaza]] koja inicira prvi korak u BER-u, cijepanjem baza oštećenih [[ROS|reaktivnim vrstama kisika]] (ROS) i uvođenjem preloma DNK lanca putem povezane aktivnosti NEIL1 s [[ligaza|ligazom]].&lt;ref name=&quot;pmid24349107&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Jacobs AC, Calkins MJ, Jadhav A, Dorjsuren D, Maloney D, Simeonov A, Jaruga P, Dizdaroglu M, McCullough AK, Lloyd RS |title=Inhibition of DNA glycosylases via small molecule purine analogs |journal=PLOS ONE |volume=8 |issue=12 |pages=e81667 |year=2013 |pmid=24349107 |pmc=3857224 |doi=10.1371/journal.pone.0081667 }}&lt;/ref&gt;  [[NEIL1]] prepoznaje (ciljeve) i uklanja određene [[Reaktivne vrste kisika|ROS-om]]-oštećene baze, a zatim ekscidira [[AP-mjesto|abasicno mjesto]] putem eliminacije β, δ, ostavljajući 3 ′ i 5 ′ fosfatni završetak. NEIL1 prepoznaje oksidirane [[pirimidin]]e, formamidopirimidine, [[timin]]ske ostatke oksidirane na metilnoj skupini i oba stereoizomera [[timin-glikol]]a.&lt;ref name=&quot;pmid20955798&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nemec AA, Wallace SS, Sweasy JB | title = Variant base excision repair proteins: contributors to genomic instability | journal = Seminars in Cancer Biology | volume = 20 | issue = 5 | pages = 320–8 | date = Oct 2010 | pmid = 20955798 | pmc = 3254599 | doi = 10.1016/j.semcancer.2010.10.010 }}&lt;/ref&gt;

WRN također učestvuje u BER-u, interakcijom sa [[DNK-polimeraza lambda|Polλ]].&lt;ref name=&quot;pmid22753033&quot;/&gt;  WRN se veže za katalitski domen Polλ i specifično stimulira popunjavanje DNK praznina Polλom, preko [[8-okso-2'-deoksiguanozin|8-okso-G]], nakon čega slijedi sinteza istiskivanjem niti. Ovo omogućava WRN-u da promovira sintezu popravke DNK sa dugim zakrpama pomoću Polλ, tokom [[MUTYH]]-inicirane popravke 8-okso-G: A u parovima.

=== Oporavak pri zaustavljanju replikacije ===
WRN je također uključen u oporavak pri zaustavljanju replikacije. Ako je WRN neispravan, zaustavljanje replikacije dovodi do nakupljanja DSB -a i pojačane fragmentacije hromosoma.&lt;ref name=Pichierri&gt;{{cite journal |vauthors=Pichierri P, Nicolai S, Cignolo L, Bignami M, Franchitto A |title=The RAD9-RAD1-HUS1 (9.1.1) complex interacts with WRN and is crucial to regulate its response to replication fork stalling |journal=Oncogene |volume=31 |issue=23 |pages=2809–23 |year=2012 |pmid=22002307 |pmc=3272477 |doi=10.1038/onc.2011.468 }}&lt;/ref&gt; Kao što su pokazali Pichierri et al.,&lt;ref name =Pichierri /&gt; WRN stupa u interakciju sa kompleksom [[RAD9A|RAD9]]-[[homolog RAD1|RAD1]]-[[HUS1]] (9.1.1), jednim od centralnih faktora kontrolne tačke replikacije. Ova interakcija je posredovana vezivanjem podjedinice RAD1 za [[N-terminal]]nu regiju WRN-a i instrument je za relokalizaciju WRN-a u jedarna žarišta i njenu fosforilaciju kao odgovor na zaustavljanje replikacije. (U nedostatku oštećenja DNK ili zaustavljanja replikacijske viljuške, protein WRN ostaje lokaliziran u [[jedarce|jedarcadima]].&lt;ref name=&quot;pmid11256630&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Constantinou A, Tarsounas M, Karow JK, Brosh RM, Bohr VA, Hickson ID, West SC |title=Werner's syndrome protein (WRN) migrates Holliday junctions and co-localizes with RPA upon replication arrest |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue=1 |pages=80–4 |year=2000 |pmid=11256630 |pmc=1083680 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd004}}&lt;/ref&gt;)  Interakcija WRN -a sa kompleksom 9.1.1 rezultira sprječavanjem stvaranja DSB -a na zaustavljenim replikacijskim račvama.&lt;ref name = Pichierri/&gt;

== Nedostatak ''WRN'' u kancerima ==

Ćelije koje eksprimiraju ograničene količine WRN imaju povišene frekvencije [[mutacija]] u poređenju sa ćelijama [[divlji tip|divljeg tipa]].&lt;ref name=&quot;pmid22351772&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kamath-Loeb AS, Shen JC, Schmitt MW, Loeb LA |title=The Werner syndrome exonuclease facilitates DNA degradation and high fidelity DNA polymerization by human DNA polymerase δ |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2012-04-06_287_15/page/12480 |journal=J. Biol. Chem. |volume=287 |issue=15 |pages=12480–90 |year=2012 |pmid=22351772 |pmc=3320997 |doi=10.1074/jbc.M111.332577 }}&lt;/ref&gt;  Povećana mutacija može uzrokovati rak. Pacijenti s Wernerovim sindromom, s [[homozigot]]nim mutacijama u genu '' WRN '', imaju povećanu učestalost karcinoma, uključujući sarkome mehkih tkiva, osteosarkom, [[rak štitnjače]] i [[melanom]].&lt;ref name=&quot;pmid8722214&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Goto M, Miller RW, Ishikawa Y, Sugano H |title=Excess of rare cancers in Werner syndrome (adult progeria) |journal=Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. |volume=5 |issue=4 |pages=239–46 |year=1996 |pmid=8722214 }}&lt;/ref&gt;

Mutacije u '' WRN '' su rijetke u općoj populaciji. Stopa gubitka [[heterozigot]]e mutacijske funkcije u ''WRN'' je otprilike jedan na milion. U [[japan]]skoj populaciji stopa je 6/1.000, što je više, ali još uvijek rijetko.&lt;ref name=&quot;pmid21365542&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chun SG, Shaeffer DS, Bryant-Greenwood PK |title=The Werner's Syndrome RecQ helicase/exonuclease at the nexus of cancer and aging |url=https://archive.org/details/sim_hawaii-medical-journal_2011-03_70_3/page/52 |journal=Hawaii Med J |volume=70 |issue=3 |pages=52–5 |year=2011 |pmid=21365542 |pmc=3071901 }}&lt;/ref&gt;

Mutacijski nedostaci u genu ''WRN'' relativno su rijetki u ćelijama raka u usporedbi sa učestalošću [[epigenetika|epigenetičkih]] promjena u ''WRN'', koje smanjuju njegovu ekspresiju i mogu pridonijeti karcinogenezi. Situacija je slična s drugim genima za [[popravak DNK]], čija je ekspresija smanjena kod karcinoma zbog uglavnom epigenetičkih promjena, a ne mutacija.

Tabela prikazuje rezultate analize 630 ljudskih primarnih tumora za ''WRN''-ovu CpG-otočnu hipermetilaciju.&lt;ref name=Agrelo&gt;{{cite journal |vauthors=Agrelo R, Cheng WH, Setien F, Ropero S, Espada J, Fraga MF, Herranz M, Paz MF, Sanchez-Cespedes M, Artiga MJ, Guerrero D, Castells A, von Kobbe C, Bohr VA, Esteller M |title=Epigenetic inactivation of the premature aging Werner syndrome gene in human cancer |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=103 |issue=23 |pages=8822–7 |year=2006 |pmid=16723399 |pmc=1466544 |doi=10.1073/pnas.0600645103 }}&lt;/ref&gt;  Ova [[metilacija|hipermetilacija]] uzrokovala je smanjenu ekspresiju proteina WRN-a, uobičajenog događaja u tumorigenezi.&lt;ref name=Agrelo/&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Učestalost metilacije promotora '' WRN '' kod sporadičnih karcinoma&lt;br&gt;
! [[Kancer]] !!Frekvencija redukcije u kancerima&lt;ref name=Agrelo /&gt;
|-
![[Rak debelog crijeva]]|| 37,9%
|-
![[Nemaloćelijski rak pluća]]|| 37,5%
|-
![[Rak želuca]]|| 25%
|-
![[Rak prostate]]|| 20%
|-
![[Rak dojke]]|| 17,2%
|-
![[Rak štitnjače]]|| 12,5%
|-
!Ne[[Hodgkinov limfom]]|| 23,7%
|-
![[Akutna mijeloblastna leukemija]]|| 4,8%
|-
![[Hondrosarkom]]|| 33,3%
|-
![[Osteosarkom]]|| 11,1%
|}

== Interakcije ==
Helikaza ovisna o ATP-u Wernerov sindroma  [[interakcija protein-protein|stupa u interakcije]] s:
{{refbegin|3}}
* [[Prorein Bloomovog sindroma|BLM]]&lt;ref name = pmid11919194&gt;{{cite journal | date = juni 2002 |vauthors=von Kobbe C, Karmakar P, Dawut L, Opresko P, Zeng X, Brosh RM, Hickson ID, Bohr VA | title = Colocalization, physical, and functional interaction between Werner and Bloom syndrome proteins | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 24 | pages = 22035–44 | pmid = 11919194 | doi = 10.1074/jbc.M200914200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[DNK-PKc]],&lt;ref name = pmid10608806&gt;{{cite journal | date = Dec 1999 |vauthors=Kim ST, Lim DS, Canman CE, Kastan MB | title = Substrate specificities and identification of putative substrates of ATM kinase family members | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 53 | pages = 37538–43 | pmid = 10608806 | doi = 10.1074/jbc.274.53.37538| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11889123&gt;{{cite journal | date = maj 2002 |vauthors=Karmakar P, Piotrowski J, Brosh RM, Sommers JA, Miller SP, Cheng WH, Snowden CM, Ramsden DA, Bohr VA | title = Werner protein is a target of DNA-dependent protein kinase in vivo and in vitro, and its catalytic activities are regulated by phosphorylation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-05-24_277_21/page/18291 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 21 | pages = 18291–302 | pmid = 11889123 | doi = 10.1074/jbc.M111523200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[FEN1]],&lt;ref name = pmid14688284&gt;{{cite journal | date = mart 2004 |vauthors=Sharma S, Sommers JA, Wu L, Bohr VA, Hickson ID, Brosh RM | title = Stimulation of flap endonuclease-1 by the Bloom's syndrome protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-03-12_279_11/page/9847 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 11 | pages = 9847–56 | pmid = 14688284 | doi = 10.1074/jbc.M309898200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11598021&gt;{{cite journal | date = oktobar 2001 |vauthors=Brosh RM, von Kobbe C, Sommers JA, Karmakar P, Opresko PL, Piotrowski J, Dianova I, Dianov GL, Bohr VA | title = Werner syndrome protein interacts with human flap endonuclease 1 and stimulates its cleavage activity | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2001-10-15_20_20/page/5791 | journal = EMBO J. | volume = 20 | issue = 20 | pages = 5791–801 | pmid = 11598021 | pmc = 125684 | doi = 10.1093/emboj/20.20.5791}}&lt;/ref&gt; 
* [[Ku70]],&lt;ref name = pmid12177300&gt;{{cite journal | date = august 2002 |vauthors=Karmakar P, Snowden CM, Ramsden DA, Bohr VA | title = Ku heterodimer binds to both ends of the Werner protein and functional interaction occurs at the Werner N-terminus | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 30 | issue = 16 | pages = 3583–91 | pmid = 12177300 | pmc = 134248 | doi = 10.1093/nar/gkf482}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid10880505&gt;{{cite journal | date = septembar 2000 |vauthors=Li B, Comai L | title = Functional interaction between Ku and the werner syndrome protein in DNA end processing | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 37 | pages = 28349–52 | pmid = 10880505 | doi = 10.1074/jbc.C000289200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[Ku80]],&lt;ref name = pmid12177300/&gt;&lt;ref name = pmid10880505/&gt; 
* [[P53]],&lt;ref name = pmid12080066&gt;{{cite journal | date = august 2002 |vauthors=Yang Q, Zhang R, Wang XW, Spillare EA, Linke SP, Subramanian D, Griffith JD, Li JL, Hickson ID, Shen JC, Loeb LA, Mazur SJ, Appella E, Brosh RM, Karmakar P, Bohr VA, Harris CC | title = The processing of Holliday junctions by BLM and WRN helicases is regulated by p53 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-08-30_277_35/page/31980 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 35 | pages = 31980–7 | pmid = 12080066 | doi = 10.1074/jbc.M204111200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11427532&gt;{{cite journal | date = septembar 2001 |vauthors=Brosh RM, Karmakar P, Sommers JA, Yang Q, Wang XW, Spillare EA, Harris CC, Bohr VA | title = p53 Modulates the exonuclease activity of Werner syndrome protein | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-09-14_276_37/page/35093 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 37 | pages = 35093–102 | pmid = 11427532 | doi = 10.1074/jbc.M103332200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[PCNA]],&lt;ref name = pmid12633936&gt;{{cite journal | date = februar 2003 |vauthors=Rodríguez-López AM, Jackson DA, Nehlin JO, Iborra F, Warren AV, Cox LS | title = Characterisation of the interaction between WRN, the helicase/exonuclease defective in progeroid Werner's syndrome, and an essential replication factor, PCNA | journal = Mech. Ageing Dev. | volume = 124 | issue = 2 | pages = 167–74 | pmid = 12633936 | doi = 10.1016/S0047-6374(02)00131-8|s2cid=37287691 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid10871373&gt;{{cite journal | date = juni 2000 |vauthors=Huang S, Beresten S, Li B, Oshima J, Ellis NA, Campisi J | title = Characterization of the human and mouse WRN 3'--&gt;5' exonuclease | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2396–405 | pmid = 10871373 | pmc = 102739 | doi = 10.1093/nar/28.12.2396}}&lt;/ref&gt; 
* [[TERF2]],&lt;ref name = pmid12181313&gt;{{cite journal | date = oktobar 2002 |vauthors=Opresko PL, von Kobbe C, Laine JP, Harrigan J, Hickson ID, Bohr VA | title = Telomere-binding protein TRF2 binds to and stimulates the Werner and Bloom syndrome helicases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-10-25_277_43/page/41110 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 43 | pages = 41110–9 | pmid = 12181313 | doi = 10.1074/jbc.M205396200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i
* [[WRNIP1]].&lt;ref name = pmid11301316&gt;{{cite journal | date = juni 2001 |vauthors=Branzei D, Hayashi T, Suzuki H, Masuko T, Onoda F, Heo SJ, Ikeda H, Shimamoto A, Furuichi Y, Seki M, Enomoto T | title = A novel protein interacts with the Werner's syndrome gene product physically and functionally | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-06-08_276_23/page/20364 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 23 | pages = 20364–9 | pmid = 11301316 | doi = 10.1074/jbc.C100035200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
{{refend}}
{{Clear}}

== Reference ==
{{refspisak|35em}}

== Dopunska literatura==
{{Refbegin|35em}}
* {{cite journal |vauthors=Comai L, Li B | title=The Werner syndrome protein at the crossroads of DNA repair and apoptosis | journal=Mech Ageing Dev | year=2004 | pages=521–8 | volume=125 | issue=8  | pmid=15336909 | doi=10.1016/j.mad.2004.06.004| s2cid=30529954 | url=https://zenodo.org/record/894614 }}
* {{cite journal |vauthors=Lee JW, Harrigan J, Opresko PL, Bohr VA | title=Pathways and functions of the Werner syndrome protein | journal=Mech Ageing Dev | year=2005 | pages=79–86 | volume=126 | issue=1  | pmid=15610765 | doi=10.1016/j.mad.2004.09.011| s2cid=39834357 }}
* {{cite journal |author1=Monnat RJ Jr |author2=Saintigny Y | title=Werner syndrome protein--unwinding function to explain disease | journal=Sci Aging Knowledge Environ | year=2004 | pages=re3 | volume=2004 | issue=13  | pmid=15056797 | doi=10.1126/sageke.2004.13.re3|url=https://hal-cea.archives-ouvertes.fr/cea-01938173/file/Sageke_Werner.pdf }}
* {{cite journal |vauthors=Ozgenc A, Loeb LA | title=Current advances in unraveling the function of the Werner syndrome protein | journal=Mutat Res | year=2005 | pages=237–51 | volume=577 | issue=1–2  | pmid=15946710 | doi=10.1016/j.mrfmmm.2005.03.020}}
* {{cite journal |vauthors=Swanson C, Saintigny Y, Emond MJ, Monnat RJ Jr | title=The Werner syndrome protein has separable recombination and survival functions | journal=DNA Repair (Amst) | year=2004 | pages=475–82 | volume=3 | issue=5  | pmid=15084309 | doi=10.1016/j.dnarep.2004.01.002| url=http://monnatlab.gs.washington.edu/pdf/2004_Swanson.pdf }}
*{{cite journal  |vauthors=Moser MJ, Oshima J, Monnat RJ |title=WRN mutations in Werner syndrome |journal=Hum. Mutat. |volume=13 |issue= 4 |pages= 271–9 |year= 1999 |pmid= 10220139 |doi=10.1002/(SICI)1098-1004(1999)13:4&lt;271::AID-HUMU2&gt;3.0.CO;2-Q}}
*{{cite journal  |vauthors=Kastan MB, Lim DS |title=The many substrates and functions of ATM |journal=Nat. Rev. Mol. Cell Biol. |volume=1 |issue= 3 |pages= 179–86 |year= 2001 |pmid= 11252893 |doi= 10.1038/35043058 |s2cid=10691352 }}
{{Refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{cite book |vauthors=Oshima J, Martin GM, Hisama FM |title=Werner Syndrome |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1514/ |date=februar 2012 |id=NBK1514 |pmid=20301687}} In {{cite book |veditors=Pagon RA, Bird TD, Dolan CR |title=GeneReviews [Internet] |year=1993 |publisher=University of Washington, Seattle |location=Seattle WA |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/n/gene/TOC/ |display-editors=etal}}
* [https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp?WRN GeneCard]
* [http://www.wernersyndrome.org/ws_wrn.html Werner Syndrome Mutational Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120721213533/http://www.wernersyndrome.org/ws_wrn.html |date=21. 7. 2012 }}

{{PDB Gallery|geneid=7486}}
{{popravak DNK}}
{{enzimi}}

{{DEFAULTSORT:Werner Syndrome Atp-Dependent Helicase}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 8]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>247jfxnrsz5613li16vvt7upm2s40hq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>GET4</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482391</id>
    <revision>
      <id>3926521</id>
      <parentid>3905961</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5826" sha1="arunu3u9gcb7wyuzmmjvjvfmyfncmpx" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''GET4''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''GET4'''.&lt;ref name=&quot;pmid10810093&quot;&gt;{{cite journal |date=Aug 2000 | pmid = 10810093 | pmc = 310876 | doi =10.1101/gr.10.5.703 | pages = 703–13 | title = Identification of novel human genes evolutionarily conserved in Caenorhabditis elegans by comparative proteomics |url=https://archive.org/details/genome-research_2000-05_10_5/page/703 | journal = Genome Res | volume = 10 | issue = 5 | vauthors = Lai CH, Chou CY, Ch'ang LY, Liu CS, Lin W  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: C7orf20 chromosome 7 open reading frame 20| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=51608| access-date = }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 327 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  36.504 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q7L5D6#sequences |title=UniProt, Q7L5D6 |language=англ. |access-date=23. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAAAAAMAEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESARNGGRNR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGVQRVEGKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RASVEKGDYY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EAHQMYRTLF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FRYMSQSKHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EARELMYSGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLFFSHGQQN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAADLSMLVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESLEKAEVEV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ADELLENLAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFSLMDPNSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERVTFVSRAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KWSSGGSGKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GHPRLHQLLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LTLWKEQNYC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESRYHFLHSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGEGCANMLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYSTSRGFRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVDMFVAQAV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQFLCLKNKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SASVVFTTYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKHPSIEDGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PFVEPLLNFI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WFLLLAVDGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KLTVFTVLCE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYQPSLRRDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MYNEYLDRIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLFFGVPPKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSSYGGLLGN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLTSLMGSSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEDGEESPSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSPIELD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948|pages= 89 |issue=   1|title=Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3  | vauthors=Ewing RM, Chu P, Elisma F |display-authors=etal}}
*{{cite journal |year= 2005 |pmid= 16169070 |doi= 10.1016/j.cell.2005.08.029 |pages= 957–68 |issue= 6 |title=A human protein-protein interaction network: a resource for annotating the proteome |url= https://archive.org/details/cell_2005-09-23_122_6/page/957 |journal=Cell |volume=122  | vauthors=Stelzl U, Worm U, Lalowski M |display-authors=etal|hdl=11858/00-001M-0000-0010-8592-0 |s2cid= 8235923 |hdl-access=free }}
*{{cite journal |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 |pages= 2121–7 |issue= 10B |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14  | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |display-authors=etal}}
*{{cite journal |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |pages= 40–5 |issue= 1 |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36  | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal |year= 2003 |pmid= 12690205  | pmc=2882961 |doi= 10.1126/science.1083423 |pages= 767–72 |issue= 5620 |title=Human chromosome 7: DNA sequence and biology |journal=Science |volume=300  | vauthors=Scherer SW, Cheung J, MacDonald JR |bibcode= 2003Sci...300..767S |display-authors=etal}}
*{{cite journal |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |pages= 16899–903 |issue= 26 |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |display-authors=etal|doi-access= free }}
*{{cite journal |year= 1997 |pmid= 8889548 |doi=10.1101/gr.6.9.791 |pages= 791–806 |issue= 9 |title=Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery |journal=Genome Res. |volume=6  | vauthors=Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB  |doi-access=free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gen info|GET4}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 7]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>arunu3u9gcb7wyuzmmjvjvfmyfncmpx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kalumenin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482403</id>
    <revision>
      <id>3926511</id>
      <parentid>3907064</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13830" sha1="h3et9jjvipedd4she6a9ocmfsm0cxv2" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Kalumenin''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CALU'''.&lt;ref name=&quot;pmid9598325&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yabe D, Taniwaki M, Nakamura T, Kanazawa N, Tashiro K, Honjo T | title = Human calumenin gene (CALU): cDNA isolation and chromosomal mapping to 7q32 | journal = Genomics | volume = 49 | issue = 2 | pages = 331–3 |date=Aug 1998 | pmid = 9598325 | doi = 10.1006/geno.1998.5245 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CALU calumenin| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=813}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 315 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  37.107 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O43852#sequences |title=UniProt, O43852 |language=en |access-date=23. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{Legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MDLRQFLMCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLCTAFALSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTEKKDRVHH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPQLSDKVHN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DAQSFDYDHD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AFLGAEEAKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDQLTPEESK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERLGKIVSKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGDKDGFVTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DELKDWIKFA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QKRWIYEDVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQWKGHDLNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGLVSWEEYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NATYGYVLDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDPDDGFNYK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QMMVRDERRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMADKDGDLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATKEEFTAFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPEEYDYMKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVVQETMEDI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DKNADGFIDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEYIGDMYSH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGNTDEPEWV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTEREQFVEF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDKNRDGKMD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KEETKDWILP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDYDHAEAEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHLVYESDQN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDGKLTKEEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDKYDLFVGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QATDFGEALV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHDEF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Kalumenin (CALU) je protein koji veže [[kalcij]] lokaliziran u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu]] (ER) i uključen je u takve funkcije ER, kao što su [[savijanje proteina]] i [[Ciljanje proteina|sortiranje]]. Kalumenin je član natporodice [[EF-šaka]] u ER i [[Golgijev aparat|Golgijevom aparatu]] pod imenom CERC. CERC je akronim za članove svoje porodice Cab-45, [[RCN1|retikulokalbin]], Erc-55 ([[RCN2]]) i kalumenin. Gen CALU kodira izvedeni protein od 315 [[aminokiselina]], koji sadrži šesr motiva EF-šake, jedno potencijalno mjesto N-[[glikozilacija|glikozilacije]] i [[C-terminal]]ni ER signal zadržavanja. CALU proteini čovjeka i miša 98% su identični. CALU [[iRNK]] se sveprisutno eksprimira u ljudskim tkivima i mapira nasekvenci  7q32.&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin }}
*{{cite journal  | author=Yabe D |title=Calumenin, a Ca2+-binding protein retained in the endoplasmic reticulum with a novel carboxyl-terminal sequence, HDEF | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-07-18_272_29/page/18232 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 29 |pages= 18232–9 |year= 1997 |pmid= 9218460 |doi=10.1074/jbc.272.29.18232  |name-list-style=vanc| author2=Nakamura T  | author3=Kanazawa N  | display-authors=3  | last4=Tashiro  | first4=K  | last5=Honjo  | first5=T  |doi-access=free}}
*{{cite journal  | author=Vorum H |title=Molecular cloning of a cDNA encoding human calumenin, expression in Escherichia coli and analysis of its Ca2+-binding activity |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1386 |issue= 1 |pages= 121–31 |year= 1998 |pmid= 9675259 |doi=  10.1016/s0167-4838(98)00089-2|name-list-style=vanc| author2=Liu X  | author3=Madsen P  | display-authors=3  | last4=Rasmussen  | first4=HH  | last5=Honoré  | first5=B  }}
*{{cite journal  | vauthors=Hseu MJ, Yen CH, Tzeng MC |title=Crocalbin: a new calcium-binding protein that is also a binding protein for crotoxin, a neurotoxic phospholipase A2 | url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_1999-02-26_445_2-3/page/440 |journal=FEBS Lett. |volume=445 |issue= 2–3 |pages= 440–4 |year= 1999 |pmid= 10094503 |doi=10.1016/S0014-5793(99)00177-5  |s2cid=40129100 |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Vorum H |title=Human calumenin localizes to the secretory pathway and is secreted to the medium | url=https://archive.org/details/experimental-cell-research_1999-05-01_248_2/page/473 |journal=Exp. Cell Res. |volume=248 |issue= 2 |pages= 473–81 |year= 1999 |pmid= 10222138 |doi= 10.1006/excr.1999.4431  |name-list-style=vanc| author2=Hager H  | author3=Christensen BM  | display-authors=3  | last4=Nielsen  | first4=Søren  | last5=Honoré  | first5=Bent }}
*{{cite journal  | vauthors=Vorum H, Jacobsen C, Honoré B |title=Calumenin interacts with serum amyloid P component | url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_2000-01-14_465_2-3/page/129 |journal=FEBS Lett. |volume=465 |issue= 2–3 |pages= 129–34 |year= 2000 |pmid= 10631319 |doi=10.1016/S0014-5793(99)01734-2  |s2cid=1943508 }}
*{{cite journal  | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA cloning using in vitro site-specific recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000  | pmc=310948  }}
*{{cite journal  | author=Wiemann S |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R  | pmc=311072  |name-list-style=vanc| author2=Weil B  | author3=Wellenreuther R  | display-authors=3  | last4=Gassenhuber  | first4=J  | last5=Glassl  | first5=S  | last6=Ansorge  | first6=W  | last7=Böcher  | first7=M  | last8=Blöcker  | first8=H  | last9=Bauersachs  | first9=S }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Basrur V |title=Proteomic analysis of early melanosomes: identification of novel melanosomal proteins |journal=J. Proteome Res. |volume=2 |issue= 1 |pages= 69–79 |year= 2003 |pmid= 12643545 |doi=10.1021/pr025562r  |name-list-style=vanc| author2=Yang F  | author3=Kushimoto T  | display-authors=3  | last4=Higashimoto  | first4=Youichiro  | last5=Yasumoto  | first5=Ken-Ichi  | last6=Valencia  | first6=Julio  | last7=Muller  | first7=Jacqueline  | last8=Vieira  | first8=Wilfred D.  | last9=Watabe  | first9=Hidenori  }}
*{{cite journal  | author=Gevaert K |title=Exploring proteomes and analyzing protein processing by mass spectrometric identification of sorted N-terminal peptides |journal=Nat. Biotechnol. |volume=21 |issue= 5 |pages= 566–9 |year= 2004 |pmid= 12665801 |doi= 10.1038/nbt810  |name-list-style=vanc| author2=Goethals M  | author3=Martens L  | display-authors=3  | last4=Van Damme  | first4=Jozef  | last5=Staes  | first5=An  | last6=Thomas  | first6=Grégoire R.  | last7=Vandekerckhove  | first7=Joël |s2cid=23783563 }}
*{{cite journal  | author=Scherer SW |title=Human chromosome 7: DNA sequence and biology | url=https://archive.org/details/sim_science_2003-05-02_300_5620/page/766 |journal=Science |volume=300 |issue= 5620 |pages= 767–72 |year= 2003 |pmid= 12690205 |doi= 10.1126/science.1083423  | pmc=2882961  |name-list-style=vanc| author2=Cheung J  | author3=MacDonald JR  | display-authors=3  | last4=Osborne  | first4=LR  | last5=Nakabayashi  | first5=K  | last6=Herbrick  | first6=JA  | last7=Carson  | first7=AR  | last8=Parker-Katiraee  | first8=L  | last9=Skaug  | first9=J |bibcode=2003Sci...300..767S }}
*{{cite journal  | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285  |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Otsuki  | first4=Tetsuji  | last5=Sugiyama  | first5=Tomoyasu  | last6=Irie  | first6=Ryotaro  | last7=Wakamatsu  | first7=Ai  | last8=Hayashi  | first8=Koji  | last9=Sato  | first9=Hiroyuki | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
*{{cite journal  | author=Wiemann S |title=From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704  | pmc=528930  |name-list-style=vanc| author2=Arlt D  | author3=Huber W  | display-authors=3  | last4=Wellenreuther  | first4=R  | last5=Schleeger  | first5=S  | last6=Mehrle  | first6=A  | last7=Bechtel  | first7=S  | last8=Sauermann  | first8=M  | last9=Korf  | first9=U }}
*{{cite journal  | author=Rual JF |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209  |name-list-style=vanc| author2=Venkatesan K  | author3=Hao T  | display-authors=3  | last4=Hirozane-Kishikawa  | first4=Tomoko  | last5=Dricot  | first5=Amélie  | last6=Li  | first6=Ning  | last7=Berriz  | first7=Gabriel F.  | last8=Gibbons  | first8=Francis D.  | last9=Dreze  | first9=Matija |bibcode=2005Natur.437.1173R |s2cid=4427026 }}
*{{cite journal  | author=Otsuki T |title=Signal sequence and keyword trap in silico for selection of full-length human cDNAs encoding secretion or membrane proteins from oligo-capped cDNA libraries |journal=DNA Res. |volume=12 |issue= 2 |pages= 117–26 |year= 2007 |pmid= 16303743 |doi= 10.1093/dnares/12.2.117  |name-list-style=vanc| author2=Ota T  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Hayashi  | first4=K  | last5=Suzuki  | first5=Y  | last6=Yamamoto  | first6=J  | last7=Wakamatsu  | first7=A  | last8=Kimura  | first8=K  | last9=Sakamoto  | first9=K | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Mehrle A |title=The LIFEdb database in 2006 |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139  | pmc=1347501  |name-list-style=vanc| author2=Rosenfelder H  | author3=Schupp I  | display-authors=3  | last4=Del Val  | first4=C  | last5=Arlt  | first5=D  | last6=Hahne  | first6=F  | last7=Bechtel  | first7=S  | last8=Simpson  | first8=J  | last9=Hofmann  | first9=O }}
*{{cite journal  | author=Beausoleil SA |title=A probability-based approach for high-throughput protein phosphorylation analysis and site localization | url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2006-10_24_10/page/1285 |journal=Nat. Biotechnol. |volume=24 |issue= 10 |pages= 1285–92 |year= 2006 |pmid= 16964243 |doi= 10.1038/nbt1240  |name-list-style=vanc| author2=Villén J  | author3=Gerber SA  | display-authors=3  | last4=Rush  | first4=John  | last5=Gygi  | first5=Steven P |s2cid=14294292 }}
*{{cite journal  | author=Chi A |title=Proteomic and bioinformatic characterization of the biogenesis and function of melanosomes |journal=J. Proteome Res. |volume=5 |issue= 11 |pages= 3135–44 |year= 2007 |pmid= 17081065 |doi= 10.1021/pr060363j  |name-list-style=vanc| author2=Valencia JC  | author3=Hu ZZ  | display-authors=3  | last4=Watabe  | first4=Hidenori  | last5=Yamaguchi  | first5=Hiroshi  | last6=Mangini  | first6=Nancy J.  | last7=Huang  | first7=Hongzhan  | last8=Canfield  | first8=Victor A.  | last9=Cheng  | first9=Keith C. }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gen info|CALU}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 7]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]
[[Kategorija:Proteini sa EF-šakom]]</text>
      <sha1>h3et9jjvipedd4she6a9ocmfsm0cxv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PLOD3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482552</id>
    <revision>
      <id>3926512</id>
      <parentid>3888068</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11182" sha1="7sftgjx2f53kcenbj0fl77g01xjp72q" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Pro[[kolagen]]-[[lizin]],2-oksoglutarat 5-dioksigenaza 3''' je [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PLOD3'''.&lt;ref name=&quot;pmid9724729&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Passoja K, Rautavuoma K, Ala-Kokko L, Kosonen T, Kivirikko KI | title = Cloning and characterization of a third human lysyl hydroxylase isoform | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-09-01_95_18/page/10482 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 95 | issue = 18 | pages = 10482–10486 |date=Sep 1998 | pmid = 9724729 | pmc = 27920 | doi =10.1073/pnas.95.18.10482  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9582318&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Valtavaara M, Szpirer C, Szpirer J, Myllyla R | title = Primary structure, tissue distribution, and chromosomal localization of a novel isoform of lysyl hydroxylase (lysyl hydroxylase 3) | journal = J Biol Chem | volume = 273 | issue = 21 | pages = 12881–12886 |date=Jun 1998 | pmid = 9582318 | doi =10.1074/jbc.273.21.12881  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: PLOD3 procollagen-lysine, 2-oxoglutarate 5-dioxygenase 3| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=8985}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  738 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  84.785 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O60568#sequences |title=UniProt, O60568 |language=en |access-date=28. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MTSSGPGPRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLLPLLLPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AASASDRPRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDPVNPEKLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VITVATAETE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GYLRFLRSAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFNYTVRTLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGEEWRGGDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARTVGGGQKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RWLKKEMEKY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ADREDMIIMF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDSYDVILAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPTELLKKFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSGSRLLFSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESFCWPEWGL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEQYPEVGTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRFLNSGGFI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFATTIHQIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQWKYKDDDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DQLFYTRLYL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DPGLREKLSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLDHKSRIFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLNGALDEVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKFDRNRVRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNVAYDTLPI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VVHGNGPTKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLNYLGNYVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGWTPEGGCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FCNQDRRTLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGQPPPRVFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AVFVEQPTPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPRFLQRLLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDYPPDRVTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLHNNEVFHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHIADSWPQL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QDHFSAVKLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPEEALSPGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARDMAMDLCR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDPECEFYFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDADAVLTNL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QTLRILIEEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKVIAPMLSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HGKLWSNFWG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALSPDEYYAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEDYVELVQR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KRVGVWNVPY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISQAYVIRGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLRMELPQRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFSGSDTDPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MAFCKSFRDK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIFLHLSNQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFGRLLATSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDTEHLHPDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WQIFDNPVDW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEQYIHENYS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RALEGEGIVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPCPDVYWFP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLSEQMCDEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAEMEHYGQW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGGRHEDSRL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGGYENVPTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIHMKQVGYE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DQWLQLLRTY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGPMTESLFP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYHTKARAVM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NFVVRYRPDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPSLRPHHDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STFTLNVALN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKGLDYEGGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CRFLRYDCVI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSPRKGWALL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPGRLTHYHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLPTTWGTRY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMVSFVDP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Protein kodiran ovim genom je enzim vezan za membranu, [[homodimer]]ni enzim koji je lokaliziran u [[cisterna]]ma grubog [[hrapavi endoplazmatski retikulum|hrapavog endoplazmatskog retikuluma]]. Enzim (kofaktori [[gvožđe]] i [[askorbat]]) katalizira hidroksilaciju ostataka [[lizin]]a u kolagenim [[peptid]]ima. Rezultirajuće hidroksilzil grupe su mjesta vezivanja ugljikohidrata u [[kolagen]]u i stoga su kritične za stabilnost međumolekulskih umrežavanja. Neki pacijenti sa [[Ehlers-Danlosov sindrom|Ehlers-Danlosovim sindromom]] tip VIB imaju nedostatke u aktivnosti lizil-hidroksilaze.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal   |vauthors=Salo AM, Wang C, Sipilä L, etal |title=Lysyl hydroxylase 3 (LH3) modifies proteins in the extracellular space, a novel mechanism for matrix remodeling. |journal=J. Cell. Physiol. |volume=207 |issue= 3 |pages= 644–653 |year= 2006 |pmid= 16447251 |doi= 10.1002/jcp.20596 |s2cid=19594208 }}
*{{cite journal   |vauthors=Otsuki T, Ota T, Nishikawa T, etal |title=Signal sequence and keyword trap in silico for selection of full-length human cDNAs encoding secretion or membrane proteins from oligo-capped cDNA libraries. |journal=DNA Res. |volume=12 |issue= 2 |pages= 117–126 |year= 2007 |pmid= 16303743 |doi= 10.1093/dnares/12.2.117 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Rual JF, Venkatesan K, Hao T, etal |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–1178 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209 |s2cid=4427026 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC). |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–2127 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Hillier LW, Fulton RS, Fulton LA, etal |title=The DNA sequence of human chromosome 7. |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-07-10_424_6945/page/156 |journal=Nature |volume=424 |issue= 6945 |pages= 157–164 |year= 2003 |pmid= 12853948 |doi= 10.1038/nature01782 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences. |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–16903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Wang C, Luosujärvi H, Heikkinen J, etal |title=The third activity for lysyl hydroxylase 3: galactosylation of hydroxylysyl residues in collagens in vitro. |journal=Matrix Biol. |volume=21 |issue= 7 |pages= 559–566 |year= 2003 |pmid= 12475640 |doi=10.1016/S0945-053X(02)00071-9  }}
*{{cite journal   |vauthors=Rautavuoma K, Takaluoma K, Passoja K, etal |title=Characterization of three fragments that constitute the monomers of the human lysyl hydroxylase isoenzymes 1–3. The 30-kDa N-terminal fragment is not required for lysyl hydroxylase activity. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-06-21_277_25/page/23084 |journal=J. Biol. Chem. |volume=277 |issue= 25 |pages= 23084–23091 |year= 2002 |pmid= 11956192 |doi= 10.1074/jbc.M112077200 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Ruotsalainen H, Vanhatupa S, Tampio M, etal |title=Complete genomic structure of mouse lysyl hydroxylase 2 and lysyl hydroxylase 3/collagen glucosyltransferase. |journal=Matrix Biol. |volume=20 |issue= 2 |pages= 137–146 |year= 2001 |pmid= 11334715 |doi=10.1016/S0945-053X(01)00130-5  }}
*{{cite journal   |vauthors=Heikkinen J, Risteli M, Wang C, etal |title=Lysyl hydroxylase 3 is a multifunctional protein possessing collagen glucosyltransferase activity. |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-11-17_275_46/page/36158 |journal=J. Biol. Chem. |volume=275 |issue= 46 |pages= 36158–36163 |year= 2000 |pmid= 10934207 |doi= 10.1074/jbc.M006203200 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | vauthors=Rautavuoma K, Passoja K, Helaakoski T, Kivirikko KI |title=Complete exon-intron organization of the gene for human lysyl hydroxylase 3 (LH3). |journal=Matrix Biol. |volume=19 |issue= 1 |pages= 73–79 |year= 2000 |pmid= 10686427 |doi=10.1016/S0945-053X(99)00058-X  }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 7]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>7sftgjx2f53kcenbj0fl77g01xjp72q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>STEAP2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482613</id>
    <revision>
      <id>3926538</id>
      <parentid>3888092</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:26:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7917" sha1="j4myp3don14neeluxx0b8yx2u6hvauk" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Metaloreduktaza STEAP2''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''STEAP2'''.&lt;ref name=&quot;pmid10613842&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Walker MG, Volkmuth W, Sprinzak E, Hodgson D, Klingler T | title = Prediction of Gene Function by Genome-Scale Expression Analysis: Prostate Cancer-Associated Genes | journal = Genome Res | volume = 9 | issue = 12 | pages = 1198–203 |date=Jan 2000 | pmid = 10613842 | pmc = 310991 | doi =10.1101/gr.9.12.1198  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12095985&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Korkmaz KS, Elbi C, Korkmaz CG, Loda M, Hager GL, Saatcioglu F | title = Molecular cloning and characterization of STAMP1, a highly prostate-specific six transmembrane protein that is overexpressed in prostate cancer | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-09-27_277_39/page/36689 | journal = J Biol Chem | volume = 277 | issue = 39 | pages = 36689–96 |date=Sep 2002 | pmid = 12095985 | doi = 10.1074/jbc.M202414200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: STEAP2 six transmembrane epithelial antigen of the prostate 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=261729}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  490 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  56.056 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8NFT2#sequences |title=UniProt, Q8NFT2 |language=en |access-date=29. 9. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MESISMMGSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSLSETFLPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GINGIKDARK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTVGVIGSGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAKSLTIRLI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RCGYHVVIGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNPKFASEFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHVVDVTHHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DALTKTNIIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAIHREHYTS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LWDLRHLLVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KILIDVSNNM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RINQYPESNA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYLASLFPDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIVKGFNVVS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AWALQLGPKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASRQVYICSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIQARQQVIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LARQLNFIPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLGSLSSARE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IENLPLRLFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWRGPVVVAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLATFFFLYS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVRDVIHPYA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNQQSDFYKI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PIEIVNKTLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVAITLLSLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLAGLLAAAY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLYYGTKYRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPPWLETWLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CRKQLGLLSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFAMVHVAYS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCLPMRRSER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLFLNMAYQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHANIENSWN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEEVWRIEMY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISFGIMSLGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSLLAVTSIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVSNALNWRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSFIQSTLGY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VALLISTFHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIYGWKRAFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEYYRFYTPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFVLALVLPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVILGKIILF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPCISRKLKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKKGWEKSQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEEGMGGTIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVSPERVTVM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Ovaj gen je član porodice STEAP i kodira šesto[[membranski protein]] s više prolaza koji se nalazi u [[Golgijev kompleks|Golgijevom kompleksu]], [[ćelijska membrana|plazmamembrani]] i [[vezikula|vezikulskim]] cjevastim strukturama u [[citosol]]u.

Izuzetno sličan protein kod miša ima i [[gvožđe|feri]] reduktaznu i fero [[reduktaza|reduktaznu]] aktivnost, te stimulira ćelijsku apsorpciju gvožđa i [[bakar|bakra]] ''[[in vitro]]''. Povećana transkripcijska ekspresija ljudskog gena povezana je s progresijom [[rak prostate|raka prostate]]. Opisane su alternativne [[varijante transkripta]], koje kodiraju različite [[izoforme]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal   |vauthors=Denoeud F, Kapranov P, Ucla C, etal |title=Prominent use of distal 5′ transcription start sites and discovery of a large number of additional exons in ENCODE regions |journal=Genome Res. |volume=17 |issue= 6 |pages= 746–59 |year= 2007 |pmid= 17567994 |doi= 10.1101/gr.5660607  | pmc=1891335 }}
*{{cite journal  | vauthors=Ohgami RS, Campagna DR, McDonald A, Fleming MD |title=The Steap proteins are metalloreductases |journal=Blood |volume=108 |issue= 4 |pages= 1388–94 |year= 2006 |pmid= 16609065 |doi= 10.1182/blood-2006-02-003681  | pmc=1785011 }}
*{{cite journal   |vauthors=Korkmaz CG, Korkmaz KS, Kurys P, etal |title=Molecular cloning and characterization of STAMP2, an androgen-regulated six transmembrane protein that is overexpressed in prostate cancer |journal=Oncogene |volume=24 |issue= 31 |pages= 4934–45 |year= 2005 |pmid= 15897894 |doi= 10.1038/sj.onc.1208677 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Sanchez-Pulido L, Rojas AM, Valencia A, etal |title=ACRATA: a novel electron transfer domain associated to apoptosis and cancer |journal=BMC Cancer |volume=4|pages= 98 |year= 2005 |pmid= 15623366 |doi= 10.1186/1471-2407-4-98  | pmc=546010 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Clark HF, Gurney AL, Abaya E, etal |title=The Secreted Protein Discovery Initiative (SPDI), a Large-Scale Effort to Identify Novel Human Secreted and Transmembrane Proteins: A Bioinformatics Assessment |journal=Genome Res. |volume=13 |issue= 10 |pages= 2265–70 |year= 2003 |pmid= 12975309 |doi= 10.1101/gr.1293003  | pmc=403697 }}
*{{cite journal  | vauthors=Porkka KP, Helenius MA, Visakorpi T |title=Cloning and characterization of a novel six-transmembrane protein STEAP2, expressed in normal and malignant prostate |journal=Lab. Invest. |volume=82 |issue= 11 |pages= 1573–82 |year= 2002 |pmid= 12429817 |doi=  10.1097/01.lab.0000038554.26102.c6|doi-access=free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 7]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>j4myp3don14neeluxx0b8yx2u6hvauk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fritz Straßmann</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482687</id>
    <revision>
      <id>3926271</id>
      <parentid>3873972</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4403" sha1="twejc9bacmi9q9x9o22ndz1qf8s0m21" xml:space="preserve">'''Friedrich Wilhelm Straßmann''' ( {{IPA-de|fʁɪt͡s ˈʃtʁasˌman|lang|De-Fritz Straßmann.ogg}}  ; 22. februara 1902. - 22. aprila 1980.) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Hemija|hemičar]] koji je sa [[Otto Hahn|Otom Hahnom]] početkom 1939. godine identifikovao element [[barij]] kao proizvod bombardovanja [[uranij]]uma [[neutron]]ima. Njihovo zapažanje bilo je ključni dokaz neophodan za identifikaciju dosad nepoznatog fenomena [[Nuklearna fisija|nuklearne fisije]], što su kasnije priznali i objavili [[Lise Meitner]] i [[Otto Robert Frisch|Otto Frisch]].&lt;ref name=&quot;NYT1988&quot;&gt;{{cite news |title=Hitler and the Bomb |agency=New York Times |date=11. 12. 1988}}&lt;/ref&gt;

Hahn i Meitner iskoristili su Straßmannovo znanje u [[Analitička hemija|analitičkoj hemiji]] u istraživanju proizvoda nastalih bombardiranjem [[Uranij|urana]] [[neutron]]ima. Od ova tri naučnika, samo je Straßmann uspio ostati fokusiran na njihova zajednička eksperimentalna istraživanja. Meitner je, kao Jevrej, bio prisiljen napustiti nacističku Njemačku, a Hahn je imao opsežne administrativne dužnosti.&lt;ref name=&quot;Krafft&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/science/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/Straßmann-friedrich-wilhelm-fritz|title=Straßmann, Friedrich Wilhelm (Fritz)|last=Krafft|first=Fritz|website=Encyclopedia.com / Complete Dictionary of Scientific Biography|access-date=31. 12. 2019}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Nuclear_Fission_Experimental_Apparatus_1938_-_Deutsches_Museum_-_Munich.jpg|mini|Eksperimentalna postavka nuklearne fisije, rekonstruisana u Deutsches Museum, Minhen.]]
Godine 1937. i 1938. naučnici [[Irène Joliot-Curie]] i [[Pavle Savić]] izvijestili su o rezultatima svojih istraživanja o ozračivanju urana neutronima. Nisu mogli identificirati materije koje su nastale kao posljedica zračenja uranom. Straßmann je s Hahnom uspio identificirati element [[barij]] kao glavni krajnji proizvod u neutronskom bombardiranju urana, kroz lanac raspada. Rezultat je bio iznenađujući zbog velike razlike u [[Atomski broj|atomskom broju]] dvaju elemenata, urana s atomskim brojem 92 i barija s atomskim brojem 56.&lt;ref name=&quot;Krafft&quot;/&gt;

U decembru 1938, Hahn i Straßmann poslali su rukopis ''Naturwissenschaftenu'' izvještavajući o rezultatima svojih eksperimenata o otkrivanju barija kao produkta neutronskog bombardiranja urana &lt;ref&gt;O. Hahn and F. Straßmann ''Über den Nachweis und das Verhalten der bei der Bestrahlung des Urans mittels Neutronen entstehenden Erdalkalimetalle'' (''On the detection and characteristics of the alkaline earth metals formed by irradiation of uranium with neutrons''), ''Naturwissenschaften'' Volume 27, Number 1, 11-15 (1939). The authors were identified as being at the Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie, Berlin-Dahlem. Received 22 December 1938.&lt;/ref&gt; Otto Frisch je 13. januara 1939. eksperimentalno potvrdio Straßmanov i Hahnov izvještaj.  Frisch i Meitner objasnili su Straßmanova i Hahnova otkrića kao rezultat nuklearne fisije.&lt;ref name=&quot;NYT1988&quot;/&gt;{

Hahn je 1944. godine dobio [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]] za otkriće nuklearne fisije, iako je Fritz Straßmann bio priznat kao ravnopravan suradnik u otkriću.&lt;ref name=&quot;Dahl1999&quot;&gt;{{Cite book|last=Per F Dahl|url=https://books.google.com/books?id=MwD44jnjmmsC&amp;pg=PA73|title=Heavy Water and the Wartime Race for Nuclear Energy|date=1. 1. 1999|publisher=CRC Press|isbn=978-0-7503-0633-1|pages=73–}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bowden&quot;&gt;{{Cite book|last=Bowden|first=Mary Ellen|url=https://archive.org/details/chemicalachiever0000bowd|title=Chemical Achievers: The Human Face of the Chemical Sciences|date=1997|publisher=Chemical Heritage Foundation|isbn=9780941901123|pages=[https://archive.org/details/chemicalachiever0000bowd/page/76 76]-80|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Od 1939. do 1946. radeći na Institutu Kaiser-Wilhelm, Straßman je doprinio istraživanju proizvoda fisije [[torij]]a, urana i [[neptunij]]a. Na ovaj način je doprinio razumijevanju radiohemije [[Aktinoidi|aktinidnih elemenata]].&lt;ref name=&quot;Krafft&quot;/&gt;

== Napomene ==
{{napspisak}}

== Reference==
{{refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Straßmann, Fritz }}
[[Kategorija:Umrli 1980.]]
[[Kategorija:Rođeni 1902.]]
[[Kategorija:Članci sa hAudio mikroformatima]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]
[[Kategorija:Njemački hemičari]]
[[Kategorija:Njemački fizičari]]</text>
      <sha1>twejc9bacmi9q9x9o22ndz1qf8s0m21</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ARG1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482912</id>
    <revision>
      <id>3926526</id>
      <parentid>3904830</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:53:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7668" sha1="2r0x8u88xwoyv8idns4nwytzh8ulde9" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Ljudski  ARG1'''  jest ljudski  [[gen]] koji [[kodon|kodira]]  [[protein]] '''[[arginaza]]'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Arginase, liver | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/383 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  322 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  34.735 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P05089#sequences |title=UniProt, P05089 |language=en |access-date=6. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSAKSRTIGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGAPFSKGQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGGVEEGPTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRKAGLLEKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEQECDVKDY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GDLPFADIPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSPFQIVKNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSVGKASEQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGKVAEVKKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRISLVLGGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HSLAIGSISG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HARVHPDLGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IWVDAHTDIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPLTTTSGNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HGQPVSFLLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ELKGKIPDVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFSWVTPCIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKDIVYIGLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVDPGEHYIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTLGIKYFSM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TEVDRLGIGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VMEETLSYLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRKKRPIHLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDVDGLDPSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPATGTPVVG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GLTYREGLYI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEEIYKTGLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGLDIMEVNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLGKTPEEVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTVNTAVAIT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LACFGLAREG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NHKPIDYLNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

[[Arginaza]] [[Katalizator|katalizira]] [[hidroliza|hidrolizu]] [[arginin]]a do [[ornitin]]a i [[urea|ureje]]. Najmanje dvije [[izoforme]]  [[sisar]]ske arginaze postoje (tipovi I i II) koje se razlikuju po [[Tkivo|tkivnoj]] distribuciji subćelijske lokalizacije, [[Imunologija|imunskoj]] unakrsnoj reaktivnosti i [[Fiziologija|fiziološkoj]] funkciji. Izoforma tipa I kodirana ovim genom je [[citosol]]ni enzim i eksprimira se pretežno u [[jetra|jetri]], kao komponenta [[ciklus ureje|ciklusa ureje]]. Nasljedni nedostatak ovog enzima rezultira [[argininemija|argininemijom]], [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivnim poremećajem]] koju karakterizira [[hiperamonemija]]. Za ovaj gen su pronađene dvije  [[varijante transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].&lt;ref&gt;Prema RefSeq, Sep 2011]&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Morris CR, Kato GJ, Poljakovic M, Wang X, Blackwelder WC, Sachdev V, Hazen SL, Vichinsky EP, Morris SM, Gladwin MT | title = Dysregulated arginine metabolism, hemolysis-associated pulmonary hypertension, and mortality in sickle cell disease | url = https://archive.org/details/sim_jama_2005-07-06_294_1/page/81 | journal = JAMA | volume = 294 | issue = 1 | pages = 81–90 | date = juli 2005 | pmid = 15998894 | pmc = 2065861 | doi = 10.1001/jama.294.1.81 }}
* {{cite journal | vauthors = Jiang M, Ding Y, Su Y, Hu X, Li J, Zhang Z | title = Arginase-flotillin interaction brings arginase to red blood cell membrane | journal = FEBS Letters | volume = 580 | issue = 28–29 | pages = 6561–4 | date = decembar 2006 | pmid = 17113085 | doi = 10.1016/j.febslet.2006.11.003 | s2cid = 20180459 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Morris SM | title = Recent advances in arginine metabolism: roles and regulation of the arginases | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 157 | issue = 6 | pages = 922–30 | date = juli 2009 | pmid = 19508396 | pmc = 2737650 | doi = 10.1111/j.1476-5381.2009.00278.x }}
* {{cite journal | vauthors = Rotondo R, Bertolotto M, Barisione G, Astigiano S, Mandruzzato S, Ottonello L, Dallegri F, Bronte V, Ferrini S, Barbieri O | title = Exocytosis of azurophil and arginase 1-containing granules by activated polymorphonuclear neutrophils is required to inhibit T lymphocyte proliferation | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 89 | issue = 5 | pages = 721–7 | date = maj 2011 | pmid = 21330347 | doi = 10.1189/jlb.1109737 | s2cid = 25335372 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Shapiro MB, Senapathy P | title = RNA splice junctions of different classes of eukaryotes: sequence statistics and functional implications in gene expression | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1987-09-11_15_17/page/7155 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 15 | issue = 17 | pages = 7155–74 | date = septembar 1987 | pmid = 3658675 | pmc = 306199 | doi = 10.1093/nar/15.17.7155 }}
* {{cite journal | vauthors = Rotondo R, Barisione G, Mastracci L, Grossi F, Orengo AM, Costa R, Truini M, Fabbi M, Ferrini S, Barbieri O | title = IL-8 induces exocytosis of arginase 1 by neutrophil polymorphonuclears in nonsmall cell lung cancer | journal = International Journal of Cancer | volume = 125 | issue = 4 | pages = 887–93 | date = august 2009 | pmid = 19431148 | doi = 10.1002/ijc.24448 | s2cid = 205937936 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Salam MT, Bastain TM, Rappaport EB, Islam T, Berhane K, Gauderman WJ, Gilliland FD | title = Genetic variations in nitric oxide synthase and arginase influence exhaled nitric oxide levels in children | journal = Allergy | volume = 66 | issue = 3 | pages = 412–9 | date = mart 2011 | pmid = 21039601 | pmc = 3058253 | doi = 10.1111/j.1398-9995.2010.02492.x }}
* {{cite journal | vauthors = Gannon PO, Godin-Ethier J, Hassler M, Delvoye N, Aversa M, Poisson AO, Péant B, Alam Fahmy M, Saad F, Lapointe R, Mes-Masson AM | title = Androgen-regulated expression of arginase 1, arginase 2 and interleukin-8 in human prostate cancer | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 8 | pages = e12107 | date = august 2010 | pmid = 20711410 | pmc = 2920336 | doi = 10.1371/journal.pone.0012107 | bibcode = 2010PLoSO...512107G | editor1-last = Creighton | editor1-first = Chad | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Ishikawa T, Harada T, Koi H, Kubota T, Azuma H, Aso T | title = Identification of arginase in human placental villi | journal = Placenta | volume = 28 | issue = 2–3 | pages = 133–8 | year = 2007 | pmid = 16720041 | doi = 10.1016/j.placenta.2006.03.015 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{UCSC gene info|ARG1}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 6]]
[[Kategorija:Ljudski geni]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>2r0x8u88xwoyv8idns4nwytzh8ulde9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>5-primarna netranslatirana regija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>482971</id>
    <revision>
      <id>3926577</id>
      <parentid>3888190</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:29:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8571" sha1="niql5d39dzdghirvwvy85bqd4bywkvs" xml:space="preserve">{{Infokutija anatomija
| Ime         = 5' neprevedena  regija
| Slika        = Model of mRNA.jpg|| Caption      |Caption= Opća struktura  5-prim UTR  [[iRNK|transkripta]] kod [[eukariot]]a, poseno [[ljudi]]
}}
{{clear}}
'''5′ netranslatirana regija''' (znana i kao  '''5'UTR''', '''vodeća sekvenca''', '''vodeći transkript''' ili  '''vodeća [[RNK]]''') jest regija [[informacijska RNK|informacijske RNK]] (iRNK) , direktno  uzvodno od [[start kodon|inicijacijskog kodona]]. Ovo područje je važno za regulaciju [[translacija (biologija)|transklacije]] transkripta različitim mehanizmima u [[virus]]a, [[prokariot]]a i [[eukariot]]a. Iako se naziva neprevedenim, 5′ UTR ili njegov dio ponekad se prevodi u [[protein]]ski proizvod. Ovaj proizvod tada može regulirati translaciju glavne [[kodirajuće sekvence]] iRNK. U mnogim organizmima, međutim, 5′ UTR je potpuno nepreveden, a umjesto toga formira kompleks [[Sekundarna struktura nukleinske kiseline|sekundarne strukture]] za regulaciju translacije.

Utvrđeno je da 5′ UTR stupa u interakciju s proteinima koji se odnose na [[metabolizam]], i  aktivnosti unutar 5′ UTR. Osim toga, ova regija je uključena u regulaciju [[Transkripcija (genetika)|transkripcije]]), kao što je gen [[XY sistem određivanja spola|letalan za spolni gen]] u rodu  ''[[Drosophila]]''. Regulatorni elementi unutar 5′ UTR-ova vezani su i za eksport  iRNK.&lt;ref name=&quot;Cenik2011&quot;&gt;{{cite journal|last1=Cenik|first1=Can|last2=Chua|first2=Hon Nian|last3=Zhang|first3=Hui|last4=Tarnawsky|first4=Stefan P.|last5=Akef|first5=Abdalla|last6=Derti|first6=Adnan|last7=Tasan|first7=Murat|last8=Moore|first8=Melissa J.|last9=Palazzo|first9=Alexander F.|last10=Roth|first10=Frederick P.|title=Genome Analysis Reveals Interplay between 5′UTR Introns and Nuclear mRNA Export for Secretory and Mitochondrial Genes|journal=PLOS Genetics|volume=7|issue=4|year=2011|pages=e1001366|issn=1553-7404|doi=10.1371/journal.pgen.1001366|editor1-last=Snyder|editor1-first=Michael|pmid=21533221|pmc=3077370}}&lt;/ref&gt;

== Opća  struktura ==
=== Dužina ===
5 ′ UTR počinje na [[početno mjesto transkripcije|mjesto početka transkripcije]] i završava jednim [[nukleotid]]om (nt) prije [[Startni kodon|inicijacijske sekvence]] (obično AUG) [[kodirajuća regija|kodirajuće regije]]. Kod prokariota dužina 5 ′ UTR je oko 3–10 nukleotida, dok je kod eukariota duga od 100 do nekoliko hiljada nukleotida.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Lodish|first=Havery|title=Molecular Cell Biology|year=2004|publisher=W.H. Freeman and Company|location=New York, New York|isbn=978-0-7167-4366-8|page=[https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/113 113]|url-access=registration|url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv/page/113}}&lt;/ref&gt; Naprimjer,  transkript ''ste11'' kod ''[[Schizosaccharomyces pombe]]'' ima 2.273 [[nukleotid]]a 5′ UTR-a&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.1203357 |title=Comparative Functional Genomics of the Fission Yeasts |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-05-20_332_6032/page/930 |year=2011 |last1=Rhind |first1=Nicholas |last2=Chen |first2=Zehua |last3=Yassour |first3=Moran |last4=Thompson |first4=Dawn A. |last5=Haas |first5=Brian J. |last6=Habib |first6=Naomi |last7=Wapinski |first7=Ilan |last8=Roy |first8=Sushmita |last9=Lin |first9=Michael F. |last10=Heiman |first10=David I. |last11=Young |first11=Sarah K. |last12=Furuya |first12=Kanji |last13=Guo |first13=Yabin |last14=Pidoux |first14=Alison |last15=Chen |first15=Huei Mei |last16=Robbertse |first16=Barbara |last17=Goldberg |first17=Jonathan M. |last18=Aoki |first18=Keita |last19=Bayne |first19=Elizabeth H. |last20=Berlin |first20=Aaron M. |last21=Desjardins |first21=Christopher A. |last22=Dobbs |first22=Edward |last23=Dukaj |first23=Livio |last24=Fan |first24=Lin |last25=Fitzgerald |first25=Michael G. |last26=French |first26=Courtney |last27=Gujja |first27=Sharvari |last28=Hansen |first28=Klavs |last29=Keifenheim |first29=Dan |last30=Levin |first30=Joshua Z.  |journal=Science |volume=332 |issue=6032 |pages=930–6 |pmid=21511999 |pmc=3131103|bibcode=2011Sci...332..930R }}&lt;/ref&gt; dok [[lac operon|''lac'' operon]] kod ''[[Escherichia coli]]''  ima samo sedam nukleotida u njenom 5′ UTR-u.&lt;ref name=&quot;Brown 2007 397&quot;&gt;{{cite book|last=Brown|first=T.A|title=Genomes 3|url=https://archive.org/details/genomes30000brow|year=2007|publisher=Garland Science Publishing|location=New York, New York|isbn=978-0-8153-4138-3|page=[https://archive.org/details/genomes30000brow/page/397 397]}}&lt;/ref&gt; Različite veličine su vjerojatno posljedica složenosti eukariotske regulacije koju ima 5′ UTR, kao i većeg kompleksa predinicijacije, koji se mora formirati za početak prevođenja.

5 ′ UTR također može potpuno nedostajati, u slučaju bezvodeće [[RNK]]. [[Ribosomi]] kod sva tri [[Domen (biologija)|domena]] [[život]]a prihvataju i prevode takve [[iRNK]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Brock |first1=JE |last2=Pourshahian |first2=S |last3=Giliberti |first3=J |last4=Limbach |first4=PA |last5=Janssen |first5=GR |title=Ribosomes bind leaderless mRNA in Escherichia coli through recognition of their 5'-terminal AUG. |journal=RNA |date=oktobar 2008 |volume=14 |issue=10 |pages=2159–69 |doi=10.1261/rna.1089208 |pmid=18755843|pmc=2553737 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Takve sekvence se prirodno nalaze u sva tri domena života. Ljudi imaju mnogo gena povezanih sa pritiskom koji su pod 2 i 3 vodeća nukleotida. [[Sisari]] također imaju drugetipove ultra-kratkih vodiča, kao što je  [[TISU-sekvenca]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Akulich |first1=Kseniya A. |last2=Andreev |first2=Dmitry E. |last3=Terenin |first3=Ilya M. |last4=Smirnova |first4=Victoria V. |last5=Anisimova |first5=Aleksandra S. |last6=Makeeva |first6=Desislava S. |last7=Arkhipova |first7=Valentina I. |last8=Stolboushkina |first8=Elena A. |last9=Garber |first9=Maria B. |last10=Prokofjeva |first10=Maria M. |last11=Spirin |first11=Pavel V. |last12=Prassolov |first12=Vladimir S. |last13=Shatsky |first13=Ivan N. |last14=Dmitriev |first14=Sergey E. |title=Four translation initiation pathways employed by the leaderless mRNA in eukaryotes |journal=Scientific Reports |date=28. 11. 2016 |volume=6 |issue=1 |pages=37905 |doi=10.1038/srep37905|pmid=27892500 |pmc=5124965 |bibcode=2016NatSR...637905A |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Element ===
[[slika:Hairpin loop Fe binding.jpg|thumb|280px|[[translacija (genetika)|Translaciju]] , regulira vezivanje [[IRP]] (proteina koji regulira željezo) i [[element gvožđevog odgovora|IRE]] (elementa gvožđevogodgovora), koji su ukosničke petlje.]]
{{clear}}
Elementi eukariotskog i prokariotskog 5′ UTR-a jako se razlikuju. Prokariotski 5′ UTR sadrži [[mjesto vezanja]] [[ribosom]]a (RBS), poznato i kao [[Shine-Dalgarno sekvenca]] (AGGAGGU), koje je obično 3–10 [[bazni par|parova baza]] uzvodno od inicijacijskog [[kodon]]a.&lt;ref name=&quot;Brown 2007 397&quot;/&gt; Nasuprot tome, eukariotski 5 ′ UTR sadrži [[Kozak konsenzusni niz]] (ACCAUGG), koji sadrži inicijacijski kodon.&lt;ref name = &quot;Brown 2007 397&quot;/&gt; Eukariotski 5 ′ UTR također sadrži [[cis-djelujovanje|''cis''-djelujuće]] regulacijske elemente koji se nazivaju [[uzvodno otvoreni okviri čitanja]] (u[[ORF]]) i uzvodni AUG (uAUG) i završni kodoni, koji imaju veliki uticaj na regulaciju translacije. Za razliku od prokariota, 5 ′ UTR u eukariota mogu sadržavati [[intron]]e. Kod ljudi, ~ 35% svih gena sadrži introne unutar 5 ′ UTR.&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 23108796 | doi= 10.1002/bies.201200073 | volume=34 | issue=12 | title= Introns in UTRs: why we should stop ignoring them. |date=Dec 2012 | pages=1025–34|vauthors=Bicknell AA, Cenik C, Chua HN, Roth FP, Moore MJ | journal = BioEssays}}&lt;/ref&gt;

=== Sekundarna struktura ===
Kako 5 ′ UTR ima visok [[sadržaj GC]], unutar njega često se javljaju [[sekundarna struktura nukleinske kiseline|sekundarne strukture]]. [[Ukosnica]] su jedna takva sekundarna struktura koja se može nalaziti unutar 5 ′ UTR. Ove sekundarne strukture također utiču na regulaciju [[translacija (biologija)|translaciju]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1261/rna.2309906 |title=Control of mammalian translation by mRNA structure near caps |year=2006 |last1=Babendure |first1=J. R. |journal=RNA |volume=12 |issue=5 |pages=851–61 |pmid=16540693 |last2=Babendure |first2=JL |last3=Ding |first3=JH |last4=Tsien |first4=RY |pmc=1440912}}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[3' netranslatirana regija]]
* [[UORF]]
* [[Trans-prerada]]
* [[UTRdb]]

==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:RNK]]
[[Kategorija:Ekspresija gena]]</text>
      <sha1>niql5d39dzdghirvwvy85bqd4bywkvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ZBED3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483225</id>
    <revision>
      <id>3926645</id>
      <parentid>3888248</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:59:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6444" sha1="80rfvb8krjyxigalusxm1wdebioe901" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
''' Protein 3 [[cinkov prst|cinkovog prsta]] sa  BED domenom''', poznat i  kao  '''aksin-interaktivni  protein''' je [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  ''' ZBED3'''.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Zinc finger, BED-type containing 3 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=84327 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 234 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  25.132 [[Dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96IU2#sequences |title=UniProt, Q96IU2 |language=en |access-date=13. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MRSGEPACTM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DQARGLDDAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARGGQCPGLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAPTPTPPGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGAPYSEAWG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YFHLAPGRPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPSGHWATCR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCGEQVGRGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFHAGTSALW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHLRSAHRRE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LESSGAGSSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAAPCPPPPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAAAPEGDWA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLLEQMGALA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRGSRREREL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ERRELAVEQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERALERRRRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQEEERAAAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARRELQAERE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALQARLRDVS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RREGALGWAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAPPPLKDDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGDRDGCVIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Hayward A, Ghazal A, Andersson G, Andersson L, Jern P | title = ZBED evolution: repeated utilization of DNA transposons as regulators of diverse host functions | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 3 | pages = e59940 | year = 2013 | pmid = 23533661 | pmc = 3606216 | doi = 10.1371/journal.pone.0059940 | editor1-last = Robinson-Rechavi | editor1-first = Marc | bibcode = 2013PLoSO...859940H | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = de Miguel-Yanes JM, Shrader P, Pencina MJ, Fox CS, Manning AK, Grant RW, [[Josée Dupuis|Dupuis J]], Florez JC, D'Agostino RB, Cupples LA, Meigs JB | title = Genetic risk reclassification for type 2 diabetes by age below or above 50 years using 40 type 2 diabetes risk single nucleotide polymorphisms | journal = Diabetes Care | volume = 34 | issue = 1 | pages = 121–5 | date = Jan 2011 | pmid = 20889853 | pmc = 3005447 | doi = 10.2337/dc10-1265 | url = https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/9368045/3005447.pdf?sequence=1 | access-date = 13. 10. 2021 | archive-date = 26. 10. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181026064449/https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/9368045/3005447.pdf?sequence=1 | url-status = dead }}
* {{cite journal | vauthors = Chen T, Li M, Ding Y, Zhang LS, Xi Y, Pan WJ, Tao DL, Wang JY, Li L | title = Identification of zinc-finger BED domain-containing 3 (Zbed3) as a novel Axin-interacting protein that activates Wnt/beta-catenin signaling | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 11 | pages = 6683–9 | date = Mar 2009 | pmid = 19141611 | pmc = 2652294 | doi = 10.1074/jbc.M807753200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Voight BF, Scott LJ, Steinthorsdottir V, Morris AP, Dina C, Welch RP, Zeggini E, Huth C, Aulchenko YS, Thorleifsson G, McCulloch LJ, Ferreira T, Grallert H, Amin N, Wu G, Willer CJ, Raychaudhuri S, McCarroll SA, Langenberg C, Hofmann OM, Dupuis J, Qi L, Segrè AV, van Hoek M, Navarro P, Ardlie K, Balkau B, Benediktsson R, Bennett AJ, Blagieva R, Boerwinkle E, Bonnycastle LL, Bengtsson Boström K, Bravenboer B, Bumpstead S, Burtt NP, Charpentier G, Chines PS, Cornelis M, Couper DJ, Crawford G, Doney AS, Elliott KS, Elliott AL, Erdos MR, Fox CS, Franklin CS, Ganser M, Gieger C, Grarup N, Green T, Griffin S, Groves CJ, Guiducci C, Hadjadj S, Hassanali N, Herder C, Isomaa B, Jackson AU, Johnson PR, Jørgensen T, Kao WH, Klopp N, Kong A, Kraft P, Kuusisto J, Lauritzen T, Li M, Lieverse A, Lindgren CM, Lyssenko V, Marre M, Meitinger T, Midthjell K, Morken MA, Narisu N, Nilsson P, Owen KR, Payne F, Perry JR, Petersen AK, Platou C, Proença C, Prokopenko I, Rathmann W, Rayner NW, Robertson NR, Rocheleau G, Roden M, Sampson MJ, Saxena R, Shields BM, Shrader P, Sigurdsson G, Sparsø T, Strassburger K, Stringham HM, Sun Q, Swift AJ, Thorand B, Tichet J, Tuomi T, van Dam RM, van Haeften TW, van Herpt T, van Vliet-Ostaptchouk JV, Walters GB, Weedon MN, Wijmenga C, Witteman J, Bergman RN, Cauchi S, Collins FS, Gloyn AL, Gyllensten U, Hansen T, Hide WA, Hitman GA, Hofman A, Hunter DJ, Hveem K, Laakso M, Mohlke KL, Morris AD, Palmer CN, Pramstaller PP, Rudan I, Sijbrands E, Stein LD, Tuomilehto J, Uitterlinden A, Walker M, Wareham NJ, Watanabe RM, Abecasis GR, Boehm BO, Campbell H, Daly MJ, Hattersley AT, Hu FB, Meigs JB, Pankow JS, Pedersen O, Wichmann HE, Barroso I, Florez JC, Frayling TM, Groop L, Sladek R, Thorsteinsdottir U, Wilson JF, Illig T, Froguel P, van Duijn CM, Stefansson K, Altshuler D, Boehnke M, McCarthy MI | title = Twelve type 2 diabetes susceptibility loci identified through large-scale association analysis | journal = Nature Genetics | volume = 42 | issue = 7 | pages = 579–89 | date = Jul 2010 | pmid = 20581827 | pmc = 3080658 | doi = 10.1038/ng.609 | authorlink7 = Eleftheria Zeggini | display-authors = 8 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 5]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>80rfvb8krjyxigalusxm1wdebioe901</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MIR146A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483408</id>
    <revision>
      <id>3926523</id>
      <parentid>3919299</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:49:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6696" sha1="bk9xaqtgjhwlilyhopactpoth5p5psm" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}} 
'''[[MikroRNK]] 146a''' jest mala [[nekodirajuća RNK]] koja je kod [[ljudi]] [[kodon|kodirana]] [[gen]]om   '''MIR146A''' sa [[hromosom 5|hromosoma 5]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MicroRNA 146a| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=406938| access-date = 27. 1. 2012 &lt;!-- T16:39:09.676-08:00 --&gt; }}&lt;/ref&gt;

[[mikroRNK]]  (miRNK) su kratke (20-24 nt) [[nekodirajuće RNK]] koje su uključene u posttranskripcijsku regulaciju [[ekspresije gena]] u višećelijskim organizmima, utičući i na stabilnost i na translaciju [[iRNK]]. miRNK se transkribira [[RNK-polimeraza II|RNK-polimerazom II]], kao dio kapiranih i poliadeniliranih primarnih transkripata (pri-miRNK), koji mogu biti protein-kodirajući ili nekodirajući. [[Primarni transkript]] se cijepa enzimom [[Drosha]] ([[ribonukleaza III]]),  kako bi se proizvela približno 70-nt prekursorska miRNK iz matične petlje (pre-miRNK), koja se dalje cijepa [[citoplazma]]tskom Dicer [[ribonukleaza|ribonukleazom]], kako bi nastali proizvodi: zrela miRNK i antisens miRNK sa zjezdomvi (miRNK*). Zrela miRNK ugrađena je u kompleks za utišavanje induciran [[RNK]] (RISC), koji prepoznaje ciljane mRNK, preko nesavršenog uparivanja baze s miRNK i najčešće rezultira translacijskom inhibicijom ili destabilizacijom ciljane iRNK. RefSeq predstavlja predviđenu matičnu petlju mikroRNK.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MicroRNA 146a| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=406938| access-date = 27. 1. 2012 &lt;!-- T16:39:09.676-08:00 --&gt; }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
 {{refspisak}}

==Dopunska literatura ==
 {{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Lagos-Quintana M, Rauhut R, Yalcin A, Meyer J, Lendeckel W, Tuschl T | title = Identification of tissue-specific microRNAs from mouse | journal = Current Biology | volume = 12 | issue = 9 | pages = 735–9 | date = april 2002 | pmid = 12007417 | doi = 10.1016/S0960-9822(02)00809-6 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Cai X, Lu S, Zhang Z, Gonzalez CM, Damania B, Cullen BR | title = Kaposi's sarcoma-associated herpesvirus expresses an array of viral microRNAs in latently infected cells | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2005-04-12_102_15/page/5570 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 15 | pages = 5570–5 | date = april 2005 | pmid = 15800047 | pmc = 556237 | doi = 10.1073/pnas.0408192102 | bibcode = 2005PNAS..102.5570C | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = He H, Jazdzewski K, Li W, Liyanarachchi S, Nagy R, Volinia S, Calin GA, Liu CG, Franssila K, Suster S, Kloos RT, Croce CM, de la Chapelle A | title = The role of microRNA genes in papillary thyroid carcinoma | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = 52 | pages = 19075–80 | date = decembar 2005 | pmid = 16365291 | pmc = 1323209 | doi = 10.1073/pnas.0509603102 | bibcode = 2005PNAS..10219075H | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Taganov KD, Boldin MP, Chang KJ, Baltimore D | title = NF-kappaB-dependent induction of microRNA miR-146, an inhibitor targeted to signaling proteins of innate immune responses | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 33 | pages = 12481–6 | date = august 2006 | pmid = 16885212 | pmc = 1567904 | doi = 10.1073/pnas.0605298103 | bibcode = 2006PNAS..10312481T | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Sonkoly E, Wei T, Janson PC, Sääf A, Lundeberg L, Tengvall-Linder M, Norstedt G, Alenius H, Homey B, Scheynius A, Ståhle M, Pivarcsi A | title = MicroRNAs: novel regulators involved in the pathogenesis of psoriasis? | journal = PLOS ONE | volume = 2 | issue = 7 | pages = e610 | date = juli 2007 | pmid = 17622355 | pmc = 1905940 | doi = 10.1371/journal.pone.0000610 | bibcode = 2007PLoSO...2..610S | editor1-last = Zimmer | editor1-first = Jacques | doi-access = free }} {{open access}}
* {{cite journal | vauthors = Cameron JE, Yin Q, Fewell C, Lacey M, McBride J, Wang X, Lin Z, Schaefer BC, Flemington EK | title = Epstein-Barr virus latent membrane protein 1 induces cellular MicroRNA miR-146a, a modulator of lymphocyte signaling pathways | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2008-02_82_4/page/1946 | journal = Journal of Virology | volume = 82 | issue = 4 | pages = 1946–58 | date = februar 2008 | pmid = 18057241 | pmc = 2258704 | doi = 10.1128/JVI.02136-07 }}
* {{cite journal | vauthors = Stanczyk J, Pedrioli DM, Brentano F, Sanchez-Pernaute O, Kolling C, Gay RE, Detmar M, Gay S, Kyburz D | title = Altered expression of MicroRNA in synovial fibroblasts and synovial tissue in rheumatoid arthritis | journal = Arthritis and Rheumatism | volume = 58 | issue = 4 | pages = 1001–9 | date = april 2008 | pmid = 18383392 | doi = 10.1002/art.23386 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Perry MM, Moschos SA, Williams AE, Shepherd NJ, Larner-Svensson HM, Lindsay MA | title = Rapid changes in microRNA-146a expression negatively regulate the IL-1beta-induced inflammatory response in human lung alveolar epithelial cells | journal = Journal of Immunology | volume = 180 | issue = 8 | pages = 5689–98 | date = april 2008 | pmid = 18390754 | pmc = 2639646 | doi = 10.4049/jimmunol.180.8.5689 }}
* {{cite journal | vauthors = Jazdzewski K, Murray EL, Franssila K, Jarzab B, Schoenberg DR, de la Chapelle A | title = Common SNP in pre-miR-146a decreases mature miR expression and predisposes to papillary thyroid carcinoma | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-05-20_105_20/page/7269 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 20 | pages = 7269–74 | date = maj 2008 | pmid = 18474871 | pmc = 2438239 | doi = 10.1073/pnas.0802682105 | bibcode = 2008PNAS..105.7269J | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Labbaye C, Spinello I, Quaranta MT, Pelosi E, Pasquini L, Petrucci E, Biffoni M, Nuzzolo ER, Billi M, Foà R, Brunetti E, Grignani F, Testa U, Peschle C | title = A three-step pathway comprising PLZF/miR-146a/CXCR4 controls megakaryopoiesis | journal = Nature Cell Biology | volume = 10 | issue = 7 | pages = 788–801 | date = juli 2008 | pmid = 18568019 | doi = 10.1038/ncb1741 | s2cid = 30191805 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 5]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>bk9xaqtgjhwlilyhopactpoth5p5psm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SMN2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483540</id>
    <revision>
      <id>3926628</id>
      <parentid>3919243</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:07:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13357" sha1="ed8203dm1hvbtiegldkb9blaeuiutsd" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Gen preživljavanja motornog [[neuron]]a 2''' ('''''SMN2''''') je  [[gen]] koji kod [[ljudi]] [[kodon|kodira]] [[Opstanak motornog neurona|SMN protein]] (pun i krnji). [[Genski lokus]] nalazi se na [[hromosom 5|hromosomu 5]].&lt;ref name=&quot;pmid7813012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lefebvre S, Bürglen L, Reboullet S, Clermont O, Burlet P, Viollet L, Benichou B, Cruaud C, Millasseau P, Zeviani M | title = Identification and characterization of a spinal muscular atrophy-determining gene | journal = Cell | volume = 80 | issue = 1 | pages = 155–65 | date = januar 1995 | pmid = 7813012 | doi = 10.1016/0092-8674(95)90460-3 | s2cid = 14291056 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: SMN2 survival of motor neuron 2, centromeric| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/6607}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  294 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  31.849 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q16637#sequences |title=UniProt, Q16637 |language=en |access-date=20. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAMSSGGSGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVPEQEDSVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FRRGTGQSDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDIWDDTALI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAYDKAVASF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KHALKNGDIC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETSGKPKTTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRKPAKKNKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKKNTAASLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QWKVGDKCSA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IWSEDGCIYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATIASIDFKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETCVVVYTGY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GNREEQNLSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLSPICEVAN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NIEQNAQENE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NESQVSTDES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ENSRSPGNKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DNIKPKSAPW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSFLPPPPPM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PGPRLGPGKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLKFNGPPPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPPPPHLLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CWLPPFPSGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PIIPPPPPIC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PDSLDDADAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSMLISWYMS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYHTGYYMGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQNQKEGRCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSLN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Gen==

Gen '' SMN2 '' dio je 500 kb-ne obrnute duplikacije na hromosomu 5q13. Ova duplicirana regija sadrži najmanje četiri gena i [[ponavljajući element]] koji ga čine sklonim preuređivanjima i [[delecija (genetika)|delecijama]]. Ponavljanje i složenost sekvence također su uzrokovali poteškoće u određivanju organizacije ove [[genom]]ske regije. [[telomera|Telomerne]] (''[[SMN1]]'') i [[centromera|centromerne]] (''SMN2'') kopije ovog gena su gotovo identične i kodiraju isti protein. . Kritična razlika u sekvenci između dva gena je jedan [[nukleotid]], tj. [[tačkasta mutacija]] u [[egzon]]u 7, za koji se smatra da je [[pojačivač prerade egzona]]. Supstitucija nukleotida u ''SMN2'' rezultira da je oko 80-90% njegovih transkripata nepotpuni, nestabilni proteini bez biološke funkcije (Δ7SMN), a samo 10-20% njegovih [[varijante transkripta|transkripata]] su protein pune dužine (fl- SMN).

Devet egzona i telomerne i centromerijske kopije historijski označeno je kao egzoni 1, 2a, 2b i 3-8. Smatra se da pojave konverzije gena mogu uključivati oba gena, što dovodi do različitog broja kopija svakog gena.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

== Klinički značaj ==
Dok su [[mutacije]] u telomernoj kopiji povezane sa [[spinalna mišićna atrofija|spinalnom mišićnom atrofijom]], mutacije u centromernoj kopiji ovog gena ne dovode do bolesti. Ovaj gen može biti modifikator bolesti uzrokovane mutacijom u telomernoj kopiji.

== Reference ==
{{refspisak|30em}}

== Dopunska literarura==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Watihayati MS, Fatemeh H, Marini M, Atif AB, Zahiruddin WM, Sasongko TH, Tang TH, Zabidi-Hussin ZA, Nishio H, Zilfalil BA | title = Combination of SMN2 copy number and NAIP deletion predicts disease severity in spinal muscular atrophy | journal = Brain &amp; Development | volume = 31 | issue = 1 | pages = 42–5 | date = januar 2009 | pmid = 18842367 | doi = 10.1016/j.braindev.2008.08.012 | s2cid = 206312220 }}
* {{cite journal | vauthors = Prior TW, Krainer AR, Hua Y, Swoboda KJ, Snyder PC, Bridgeman SJ, Burghes AH, Kissel JT | title = A positive modifier of spinal muscular atrophy in the SMN2 gene | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2009-09-11_85_3/page/408 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 3 | pages = 408–13 | date = septembar 2009 | pmid = 19716110 | pmc = 2771537 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.08.002 }}
* {{cite journal | vauthors = Coady TH, Baughan TD, Shababi M, Passini MA, Lorson CL | title = Development of a single vector system that enhances trans-splicing of SMN2 transcripts | journal = PLOS ONE | volume = 3 | issue = 10 | pages = e3468 | year = 2008 | pmid = 18941511 | pmc = 2565107 | doi = 10.1371/journal.pone.0003468 | bibcode = 2008PLoSO...3.3468C | editor1-last = Valcarcel | editor1-first = Juan | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Elsheikh B, Prior T, Zhang X, Miller R, Kolb SJ, Moore D, Bradley W, Barohn R, Bryan W, Gelinas D, Iannaccone S, Leshner R, Mendell JR, Mendoza M, Russman B, Smith S, King W, Kissel JT | title = An analysis of disease severity based on SMN2 copy number in adults with spinal muscular atrophy | url = https://archive.org/details/sim_muscle-nerve_2009-10_40_4/page/652 | journal = Muscle &amp; Nerve | volume = 40 | issue = 4 | pages = 652–6 | date = oktobar 2009 | pmid = 19760790 | doi = 10.1002/mus.21350 | s2cid = 44901599 }}
* {{cite journal | vauthors = Workman E, Saieva L, Carrel TL, Crawford TO, Liu D, Lutz C, Beattie CE, Pellizzoni L, Burghes AH | title = A SMN missense mutation complements SMN2 restoring snRNPs and rescuing SMA mice | journal = Human Molecular Genetics | volume = 18 | issue = 12 | pages = 2215–29 | date = juni 2009 | pmid = 19329542 | pmc = 2685758 | doi = 10.1093/hmg/ddp157 }}
* {{cite journal | vauthors = Bose JK, Wang IF, Hung L, Tarn WY, Shen CK | title = TDP-43 overexpression enhances exon 7 inclusion during the survival of motor neuron pre-mRNA splicing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-10-24_283_43/page/28852 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 43 | pages = 28852–9 | date = oktobar 2008 | pmid = 18703504 | pmc = 2661999 | doi = 10.1074/jbc.M805376200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hauke J, Riessland M, Lunke S, Eyüpoglu IY, Blümcke I, El-Osta A, Wirth B, Hahnen E | title = Survival motor neuron gene 2 silencing by DNA methylation correlates with spinal muscular atrophy disease severity and can be bypassed by histone deacetylase inhibition | journal = Human Molecular Genetics | volume = 18 | issue = 2 | pages = 304–17 | date = januar 2009 | pmid = 18971205 | pmc = 2638778 | doi = 10.1093/hmg/ddn357 }}
* {{cite journal | vauthors = Corcia P, Camu W, Praline J, Gordon PH, Vourch P, Andres C | title = The importance of the SMN genes in the genetics of sporadic ALS | journal = Amyotrophic Lateral Sclerosis | volume = 10 | issue = 5–6 | pages = 436–40 | year = 2009 | pmid = 19922137 | doi = 10.3109/17482960902759162 | s2cid = 2326464 }}
* {{cite journal | vauthors = Tiziano FD, Pinto AM, Fiori S, Lomastro R, Messina S, Bruno C, Pini A, Pane M, D'Amico A, Ghezzo A, Bertini E, Mercuri E, Neri G, Brahe C | title = SMN transcript levels in leukocytes of SMA patients determined by absolute real-time PCR | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 18 | issue = 1 | pages = 52–8 | date = januar 2010 | pmid = 19603064 | pmc = 2987170 | doi = 10.1038/ejhg.2009.116 }}
* {{cite journal | vauthors = Jedrzejowska M, Milewski M, Zimowski J, Borkowska J, Kostera-Pruszczyk A, Sielska D, Jurek M, Hausmanowa-Petrusewicz I | title = Phenotype modifiers of spinal muscular atrophy: the number of SMN2 gene copies, deletion in the NAIP gene and probably gender influence the course of the disease | journal = Acta Biochimica Polonica | volume = 56 | issue = 1 | pages = 103–8 | year = 2009 | pmid = 19287802 | doi =  10.18388/abp.2009_2521| doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Arkblad E, Tulinius M, Kroksmark AK, Henricsson M, Darin N | title = A population-based study of genotypic and phenotypic variability in children with spinal muscular atrophy | url = https://archive.org/details/sim_acta-paediatrica_2009-05_98_5/page/865 | journal = Acta Paediatrica | volume = 98 | issue = 5 | pages = 865–72 | date = maj 2009 | pmid = 19154529 | doi = 10.1111/j.1651-2227.2008.01201.x | s2cid = 3134264 }}
* {{cite journal | vauthors = Paushkin S, Gubitz AK, Massenet S, Dreyfuss G | title = The SMN complex, an assemblyosome of ribonucleoproteins | url = https://archive.org/details/current-opinion-in-cell-biology_2002-06_14_3/page/305 | journal = Current Opinion in Cell Biology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 305–12 | date = juni 2002 | pmid = 12067652 | doi = 10.1016/S0955-0674(02)00332-0 }}
* {{cite journal | vauthors = Farooq F, Balabanian S, Liu X, Holcik M, MacKenzie A | title = p38 Mitogen-activated protein kinase stabilizes SMN mRNA through RNA binding protein HuR | journal = Human Molecular Genetics | volume = 18 | issue = 21 | pages = 4035–45 | date = novembar 2009 | pmid = 19648294 | doi = 10.1093/hmg/ddp352 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hasanzad M, Golkar Z, Kariminejad R, Hadavi V, Almadani N, Afroozan F, Salahshurifar I, Shafeghati Y, Kahrizi K, Najmabadi H | title = Deletions in the survival motor neuron gene in Iranian patients with spinal muscular atrophy | journal = Annals of the Academy of Medicine, Singapore | volume = 38 | issue = 2 | pages = 139–41 | date = februar 2009 | pmid = 19271042 }}
* {{cite journal | vauthors = Martins de Araújo M, Bonnal S, Hastings ML, Krainer AR, Valcárcel J | title = Differential 3' splice site recognition of SMN1 and SMN2 transcripts by U2AF and U2 snRNP | journal = RNA | volume = 15 | issue = 4 | pages = 515–23 | date = april 2009 | pmid = 19244360 | pmc = 2661831 | doi = 10.1261/rna.1273209 }}
* {{cite journal | vauthors = Song F, Qu YJ, Zou LP, Wang LW, Long MJ, Wang X, Yang YL, Chen Q, Wang H, Jin YW | title = [Molecular analysis of survival motor neuron gene in 338 suspicious children patients with spinal muscular atrophy] | journal = Zhonghua Er Ke Za Zhi = Chinese Journal of Pediatrics | volume = 46 | issue = 12 | pages = 919–23 | date = decembar 2008 | pmid = 19134255 }}
* {{cite journal | vauthors = Irimura S, Kitamura K, Kato N, Saiki K, Takeuchi A, Matsuo M, Nishio H, Lee MJ | title = HnRNP C1/C2 may regulate exon 7 splicing in the spinal muscular atrophy gene SMN1 | journal = The Kobe Journal of Medical Sciences | volume = 54 | issue = 5 | pages = E227-36 | year = 2009 | pmid = 19628962 }}
* {{cite journal | vauthors = Yong J, Wan L, Dreyfuss G | title = Why do cells need an assembly machine for RNA-protein complexes? | journal = Trends in Cell Biology | volume = 14 | issue = 5 | pages = 226–32 | date = maj 2004 | pmid = 15130578 | doi = 10.1016/j.tcb.2004.03.010 }}
* {{cite journal | vauthors = Chen HH, Chang JG, Lu RM, Peng TY, Tarn WY | title = The RNA binding protein hnRNP Q modulates the utilization of exon 7 in the survival motor neuron 2 (SMN2) gene | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2008-11_28_22/page/6929 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 28 | issue = 22 | pages = 6929–38 | date = novembar 2008 | pmid = 18794368 | pmc = 2573304 | doi = 10.1128/MCB.01332-08 }}
* {{cite journal | vauthors = Cogulu O, Durmaz B, Pehlivan S, Alpman A, Ozkinay F | title = Evaluation of the SMN and NAIP genes in a family: homozygous deletion of the SMN2 gene in the fetus and outcome of the pregnancy | journal = Genetic Testing and Molecular Biomarkers | volume = 13 | issue = 3 | pages = 287–8 | date = juni 2009 | pmid = 19397406 | doi = 10.1089/gtmb.2008.0139 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{PDB Gallery|geneid=6607}}
{{Šaperoni}}
{{NLM content}}

[[Kategorija:Spinalna mišićna atrofija]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 5]]
[[Kategorija:Ljudski geni]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>ed8203dm1hvbtiegldkb9blaeuiutsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zamorac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483621</id>
    <revision>
      <id>3926605</id>
      <parentid>3905673</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21175" sha1="suq1sw8z6e2p6nds5g7bwypkkp97bz0" xml:space="preserve">{{distinguish|Majmuni Novog svijeta|Cercopithecidae}}
{{taksokvir
| boja = pink
| naziv = Zamorac &lt;br&gt;(Morsko prase)
| status = DOM
| slika = Hausmeerschweinchen drei.JPG
| slika_širina = 300px
| slika_opis = Zamorci &lt;br&gt;(''Cavia porcellus'')
| regnum = [[Animalia]]
| phylum = [[Chordata]]
| classis = [[Mammalia]]
| ordo = [[Rodentia]]
| subordo= [[Hystricomorpha]]
| familia = [[Caviidae]]
| subfamilia = [[Caviinae]]
| genus = ''[[Cavia (rod)|Cavia]]''
| species = '''''C. porcellus'''''
| dvoimeno = ''Cavia porcellus''
| dvoimeno_autorstvo = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 10. izdanje Systema Naturae|1758]])
| razdioba_stepen= [[Vrste]]
| sinonimi = 
*''Mus porcellus'' Linnaeus,&amp;nbsp;1758
*''Cavia cobaya'' Pallas,&amp;nbsp;1766
*''Cavia anolaimae'' Allen,&amp;nbsp;1916
*''Cavia cutleri'' Bennett,&amp;nbsp;1836
*''Cavia leucopyga'' Cabanis,&amp;nbsp;1848
*''Cavia longipilis'' Fitzinger,&amp;nbsp;1879
}}
[[slika:Gruppe von Meerschweinchen.jpg|thumb|right|320px]]
'''Zamorac''' ili '''domaći zamorac''' ili zamorčić  ({{la|Cavia porcellus}}), znan i kao '''morsko prase''' ili '''gvajansko prase''', vrsta je [[glodar]]a iz roda ''[[Cavia]]'' porodice ''[[Caviidae]]''. Unatoč uobičajenom imenu, ove životinje ne pripadaju [[porodica (biologija)|porodici]] ''[[svinja|Suidae]]'', niti žive u [[more|moru]]. Potiču s [[Andi|Anda]], a ranija istraživanja njihove biomijskih svojstava i  mogućnosti [[hibrid (biologija)|hibridizacije]] upućuju da su današnje [[rase]] ovih životinja potomci [[domestikacija|domesticiranim]]i selekcije bliskosrodnih [[vrsta]] zamorčića, kao što su ''[[Cavia aperea]]'', ''[[Cavia fulgida]]'' ili ''[[Cavia tschudii]]'', a nema ih prirodno u divljini.&lt;ref name=weir&gt;{{Cite book|last = Weir|first = Barbara J.|contribution = Notes on the Origin of the Domestic Guinea-Pig|editor-last = Rowlands|editor-first = I. W.|editor2-last = Weir|editor2-first = Barbara J.|title = The Biology of Hystricomorph Rodents|publisher = Academic Press|year = 1974|pages = 437–446|isbn = 0-12-613333-6}}&lt;/ref&gt; Nedavna istraživanja u kojima su bili primijenjeni molekulski markeri,&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Spotorno, A.E., Marín, J.C., Manríquez, G., Valladares, J.P., Rico, E. i Rivas, C.|title=Ancient and modern steps during domestication of guinea pigs (''Cavia porcellus'' L.)|doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00117.x|year=2006|journal=Journal of Zoology|pages=060606025751032––}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1111/j.1439-0469.2009.00561.x|title=Molecular systematics, taxonomy and biogeography of the genus Cavia (Rodentia: Caviidae)|year=2010|last1=Dunnum|first1=Jonathan L.|last2=Salazar-Bravo|first2=Jorge|journal=Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research|volume=48|issue=4|pages=376–388}}&lt;/ref&gt; uz proučavanje lubanje i skeletne morfologije sadašnjih i mumificiranih životinja,&lt;ref&gt;Spotorno, A.E., Manríquez, G., Fernández L., A., Marín, J.C., González, F. i Wheeler, J. 2007. [http://books.google.com/books?id=PVIJr-aA-XMC&amp;pg=PA367 Domestication of guinea pigs from a southern Peru-northern Chile wild species and their middle pre-Columbian mummies]. str. 367–388 u: Kelt, D.A., Lessa, E.P., Salazar-Bravo, J. i Patton, J.L. (ur.). The Quintessential Naturalist: Honoring the Life and Legacy of Oliver P. Pearson. University of California Publications in Zoology 134:1–981 {{ISBN|0-520-09859-5}}.&lt;/ref&gt; otkrila su da im je predak najvjerojatnije ''Cavia tschudii'' (planinski zamorčić).
{{sfn|Wagner|Manning|1976|p=2}}&lt;ref name=Walker&gt;{{cite book|last = Nowak|first = Ronald M.|title = Walker's Mammals of the World, 6th edition|url = https://archive.org/details/walkersmammalsof0000nowa|publisher = Johns Hopkins University Press|year = 1999|isbn = 978-0-8018-5789-8}}&lt;/ref&gt;

==Obilježja==
[[slika:Nibbles and strips 2.jpg|thumb|280px|Djelimično obojeni [[abesinski zamorac]]]]
Zamorci su veliki za glodare; obične rase kućnih ljubimaca teže između 700 i 1200 g, kada su potpuno odrasli i mjere između 20 i 25&amp;nbsp;cm +/– 0,5&amp;nbsp;cm dužine (ispruženi).{{sfn|Vanderlip|2003|p=13}} Primjerci nekih [[rasa]] teže i 3&amp;nbsp;kg kada su odrasli. Pasmine kućnih ljubimaca žive u prosjeku četiri do pet godina, ali mogu živjeti i do osam godina.{{sfn |Richardson|2000|pages=132–133}} Prema ''[[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovoj knjizi svjetskih rekorda]]'', do 2006, najdugovječniji zamorac imao je 14&amp;nbsp;god., 10&amp;nbsp;mjeseci i 2 sedmice.&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Guinness Book of World Records |publisher=Guinness World Records Ltd. |year=2006 |isbn=978-1-904994-02-2 |editor-last=Glenday |editor-first=Craig |page=[https://archive.org/details/guinnessworldrec00glen/page/60 60]}}&lt;/ref&gt; Većina zamoraca ima krzno, ali jedna laboratorijska pasmina koju su uzgojili neki vlasnici kućnih ljubimaca, &quot;mršavo prase&quot;, uglavnom je bez krzna. Neke rase su dugog krzna, kao što su [[peruanski zamorac|peruanski]], [[Silkie zamorac|silkie]] i [[tekselski zamorac]].

Devedesetih godina prošlog stoljeća pojavilo se manjinsko naučno mišljenje koje predlaže da [[Caviomorpha]] kao što su zamorci, [[činčila]] i [[Octodon|degu]] zapravo nisu [[glodari]] i da bi trebali biti [[Taksonomija|reklasificirani]] kao poseban [[red (biologija)|red]] sisara (slično glodarima [[Lagomorpha|lagomorfi]] koji uključuje [[kunić]]e).&lt;ref&gt;{{cite journal|last1 = Graur|first1 = D.|title = Is the Guinea-Pig a Rodent?|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1991-06-20_351_6328/page/648|year = 1991|journal = [[Nature]]|volume = 351|pages = 649–652|doi = 10.1038/351649a0|last2 = Hide|first2 = Winston A.|last3 = Li|first3 = Wen-Hsiung|pmid = 2052090|issue = 6328|display-authors = 1|bibcode = 1991Natur.351..649G|s2cid = 4344039}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1 = D'Erchia|first1 = A.|title = The Guinea Pig is Not a Rodent|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-06-13_381_6583/page/596|year = 1996|journal = [[Nature]]|volume = 381|pages = 597–600|doi = 10.1038/381597a0|last2 = Gissi|first2 = Carmela|last3 = Pesole|first3 = Graziano|last4 = Saccone|first4 = Cecilia|last5 = Arnason|first5 = Ulfur|pmid = 8637593|issue = 6583|display-authors = 1|bibcode = 1996Natur.381..597D|s2cid = 4336262}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;rodent&quot;&gt;{{Cite journal |title=Is the guinea-pig (''Cavia porcellus'') a rodent? |url=https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-b-biochemistry_1994-02_107b_2/page/179 |journal=Comparative Biochemistry and Physiology Part B: Comparative Biochemistry |volume=107 |issue=2 |date=februar 1994 |pages=179–182 |doi=10.1016/0305-0491(94)90037-X |last1=Noguchi |first1=Tomoo |last2=Fujiwara |first2=Satoko |last3=Hayashi |first3=Sucko |last4=Sakuraba |first4=Haruhiko}}&lt;/ref&gt; Naknadno istraživanje koje je koristilo šire uzorkovanje obnovilo je konsenzus među mamaliolozima u vezi sa važećom klasifikacijom glodara, uključujući zamorce, kao [[monofilija|monofiletsku grupu]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last1 = Carleton|first1 = Michael D.|last2 = Musser|first2 = Guy G.|contribution = Order Rodentia|editor1-last = Wilson|editor1-first = Don E.|title = Mammal Species of the World|edition = 3rd|year = 2005|volume = 2|page = 745|publisher = Johns Hopkins University Press|isbn = 978-0-8018-8221-0|editor2-last = Reeder|editor2-first = DeeAnn M.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Huchon |first1=Dorothée |last2=Chevret |first2=Pascale |last3=Jordan |first3=Ursula |last4=Kilpatrick |first4=C. William |last5=Ranwez |first5=Vincent |last6=Jenkins |first6=Paulina D. |last7=Brosius |first7=Jürgen |last8=Schmitz |first8=Jürgen |date=1. 5. 2007 |title=Multiple molecular evidences for a living mammalian fossil |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2007-05-01_104_18/page/7495 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=104 |issue=18 |pages=7495–7499 |bibcode=2007PNAS..104.7495H |doi=10.1073/pnas.0701289104 |pmc=1863447 |pmid=17452635|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Mužjaci i ženke zamorčića se ne [[spolni dimorfizam|razlikuju po izgledu]] osim opće veličine. Položaj [[anus]]a je veoma blizak [[genitalija]]ma kod oba spola. [[Seks|Spol životinja]] u mladosti mora obaviti neko ko je obučen u uočavanju razlika. Ženske genitalije se razlikuju po konfiguraciji u obliku slova &quot;Y&quot;, koja se formira od [[Vulva|vulvinog režnja]]. Dok muški genitalije mogu izgledati slično, s [[penis]]om i anusom koji formiraju sličan oblik, penis strši ako se izvrši pritisak na okolnu dlaku ispred genitalnog područja.{{sfn|Richardson|2000|pages=14, 17}} Mužjački [[testisi]] mogu biti vidljivi i spolja iz [[mošnje|skrotumske]] otekline.

== [[Ponašanje]]==
[[slika: Three guinea pigs (Cavia porcellus) at Keswick Public Library.jpg|250px|thumb|Zamorčići se međusobno &quot;druže&quot;|left]]

Zamorčići mogu naučiti složene puteve do hrane i mogu točno zapamtiti naučeni put mjesecima. Njihova najjača strategija [[rješavanje problema|rješavanja problema]] je [[pokretljivost]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last = Charters|first = Jessie Blount Allen|title = The associative processes of the guinea pig: A study of the psychical development of an animal with a nervous system well medullated at birth|journal = Journal of Comparative Neurology and Psychology|volume = XIV|issue = 4|pages = 300–337|date=juli 1904|url = https://books.google.com/books?id=dWcKAAAAMAAJ&amp;q=guinea+pigs&amp;pg=RA2-PA300|access-date = 27. 12. 2006|doi=10.1002/cne.920140402}}&lt;/ref&gt;

[[slika:Guinea pigs - Japanese petting zoo - 2018 6 26.webm|thumb|Zamorci u zoološkom vrtu za kućne ljubimce]]
Iako zamorci mogu preskakati male prepreke, ne mogu skakati vrlo visoko. Većina njih su loši penjači i nisu posebno okretni. Lahko se uplaše, a kada osjete opasnost ili se smrzavaju na mjestu na duže periode ili trče u zaklon brzim, strelovitim pokretima.{{sfn|Terril|Clemons|1998|p=6}} Veće grupe preplašenih zamoraca  kreću u [[stampedo]], trče u nasumičnim smjerovimam kako bi zbunili [[predator|grabežljivce]].{{sfn|Wagner|Manning|1976|p=34}} Kada su sretno uzbuđeni, zamorci mogu (često uzastopno) izvodite male poskoke u zraku (pokret poznat kao ''popcorning'' – kokičarenje), analogno &quot;fret&quot; [[ratni ples|ratnom plesu]],&lt;ref&gt;{{cite web|title = Guinea Pigs|publisher = Canadian Federation of Humane Societies|url = http://cfhs.ca/athome/guinea_pigs|access-date = 21. 3. 2007|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20070402223933/http://cfhs.ca/athome/guinea_pigs/|archive-date = 2. 4. 2007}}&lt;/ref&gt; a isto tako slično zečjem i [[kunić]]evom veselom poskakivanju. Zamorci su također dobri plivači,&lt;ref name=&quot;harkness&quot;&gt;{{cite book|last1 = Harkness|first1 = John E.|last2 = Wagner|first2 = Joseph E.|title = The Biology and Medicine of Rabbits and Rodents|publisher = Williams &amp; Wilkins|year = 1995|pages = 30–39|isbn = 978-0-683-03919-1}}&lt;/ref&gt; iako ne vole da su mokri i retko im je potrebno kupanje.

Poput mnogih glodara, zamorci ponekad učestvuju u [[društveno dotjerivanje|društvenom dotjerivanju]], i redovno se sami čiste.{{sfn|Vanderlip|2003|p=79}} Tokom procesa dotjerivanja, iz njihovih očiju luči se mliječno-bijela supstanca i utrljava u dlake.{{sfn|Richardson|2000|pages=72}} Grupe mužjaka često žvaću dlaku jedni drugima, ali ovo je i način uspostavljanja hijerarhije unutar grupe, a ne društveni gest.&lt;ref name= harkness/&gt; Dominacija se takođe uspostavlja kroz grizenje (posebno za uši), kostrešenje, agresivne zvukove, udare glavom i napade iskakanjem.{{sfn|Wagner|Manning|1976|p=38}} Neseksualna zvukovna simulacija za dominaciju je također uobičajena među istospolnim grupama.

Vid zamorčića nije tako dobar kao ljudski u smislu udaljenosti i boje, ali imaju širi ugao vida (oko 340°) i vide u parcijalnim bojama ([[sljepilo za boje|dihromasija]]). Imaju dobro razvijena [[čula]] [[sluh]]a, [[čulo mirisa|mirisa]] i [[čula|dodira]].{{sfn|Wagner|Manning|1976|pp=32–33}}{{sfn|Vanderlip|2003|p=14}}

Zamorci su razvili drugačiji [[biološki ritam]] od svojih divljih parnjaka i imaju duže periode aktivnosti, praćene kratkim periodima spavanja između njih.{{sfn|Terril|Clemons|1998|p=6}} Aktivnost je raspoređena nasumično tokom dana; osim izbjegavanja intenzivne svjetlosti, nikakvi regularni [[cirkadijski ritam|cirkadijski obrasci]] nisu vidljivi.{{sfn|Terril|Clemons|1998|p=6}}
[[slika:Cat with guinea pigs.jpg|thumb|300x300px|Iako je ova mačka prihvatila ove zamorce, uspeh interakcije među vrstama zavisi od pojedinačnih životinja.]]
Zamorci općenito ne napreduju kada su smešteni sa drugim vrstama životinja. Veće životinje mogu smatrati zamorce [[predator|plijenom]], iako se neki [[psi]] i [[mačke]] mogu istrenirati da ih prihvate
.&lt;ref name=&quot;behrend&quot;&gt;{{cite book|last=Behrend|first=Katrin|url=https://archive.org/details/guineapigseveryt00behr/page/22|title=Guinea Pigs: A Complete Pet Owner's Manual|publisher=Barron's|year=1998|isbn=978-0-7641-0670-5|pages=[https://archive.org/details/guineapigseveryt00behr/page/22 22–23]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;behrend&quot;/&gt;{{sfn|Vanderlip|2003|p=20}} Međutim, kunići imaju različite prehrambene potrebe; kao [[kunić|lagomorfi]], oni sintetizuju sopstveni [[vitamin C]], tako da ove dve vrste neće napredovati ako se hrane istom hranom kada su smeštene zajedno.{{sfn|Terril|Clemons|1998|p=41}} Kunići također mogu biti nosioci bolesti (kao što su respiratorne [[infekcije]] od bakterija ''[[Bordetella]]'' i ''[[Pasteurella]]''), kojima su zamorci osjetljivi.{{sfn|Wagner|Manning|1976|pp = 126–128}} Smještanje zamoraca s drugim glodarima, poput [[gerbil]] i [[hrčak]]a može povećati broj respiratornih i drugih infekcija, {{sfn | Wagner | Manning | 1976 | p = 122 }} i takvi glodari mogu djelovati agresivno prema zamorcima.{{sfn|Vanderlip|2003|p=19}}

==Životno okruženje==
Domaći zamorci općenito žive u [[kavez]]ima, iako neki vlasnici velikog broja primjeraka posvećuju cijele sobe svojim ljubimcima. [[Pod]]ovi od žičane mreže mogu uzrokovati ozljede i mogu biti povezani s [[infekcija]]ma, poznatim kao ''bumblefoot'' (ulcerozni pododermatitis),{{sfn|Richardson|2000|pages=63–64}} pa se obično koriste kafezi sa čvrstim dnom, u kojima životinja hoda direktno po prostirci. Veliki kafezi, koji omogućuju odgovarajući prostor za trčanje, mogu se izgraditi od žičanih rešetki i plastičnih folija, u stilu poznatom kao C&amp;C, ili &quot;kocke i koroplast&quot;.&lt;ref name=&quot;orcutt&quot;&gt;{{Cite web|url=https://podcasts.ufhealth.org/guinea-pigs-with-room-to-move/|title=Guinea pigs with room to move|last=Orcutt|first=Connie|date=1. 4. 2016|website=University of Florida Health|archive-url=|archive-date=|url-status=live|access-date=2. 2. 2021}}&lt;/ref&gt;

==[[Razmnožavanje]]==
[[slika:Fat Adie pictures 001.jpg|thumb|right|[[Trudnoća]] traje nedelju dana pre porođaja tri šteneta]]
Mužjaci (veprovi) dostižu [[spol|seksualnu zrelost]] za 3–5 sedmica. Slično, ženke (krmače) mogu biti plodne već sa četiri sedmice i mogu nositi leglo prije nego što postanu odrasle.{{sfn|Richardson|2000|pages=15–16}} Krmača je sposobna za razmnožavanje godinama – može imati čak pet legla u godini, ali šest je teorijski moguće. Za razliku od potomaka većine [[glodar]]a, koji su slijepi pri rođenju, novorođena mladunčad zamoraca su [[starenje|predzrelosna]] s dobro razvijenom dlakom, zubima, kandžama i djelomičnim vidom.&lt;ref name=harkness/&gt; Štenci su odmah pokretni i počinju da jedu čvrstu hranu odmah, iako nastavljaju da [[dojenje|sišu]]. Krmače mogu ponovo zatrudneti 6-48 sati nakon porođaja, ali nije zdravo da ženka bude stalno gravidna.{{sfn|Richardson|2000|pages=17-18}}

Period [[gestacija]] traje od 59 do 72 dana, sa prosjekom od 63–68 dana. Zbog dugog perioda gestacije i velike veličine mladunaca, gravidne krmače mogu postati velike i [[patlidžan]]olike, iako promjena veličine i oblika varira ovisno o veličini legla. Veličina [[Leglo (životinja)|legla]]  kreće se od jedan do šest, pri čemu su tri prosječna;{{sfn|Richardson|2000|pages=}} najveća zabilježena veličina legla je devet.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Largest litter of guinea pigs|url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/69437-largest-guinea-pig-litter|access-date=15. 3. 2021|website=Guinness World Records|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Majka zamorca ima samo dvije [[bradavica (dojka)|bradavice]], ali može lahko odgajati legla prosječne veličine od 2–4 mladunčeta.&lt;ref name=&quot;Merck Veterinarian Manual, 2016&quot;&gt;[http://www.merckvetmanual.com/all-other-pets/guinea-pigs/breeding-and-reproduction-of-guinea-pigs Breeding and Reproduction of Guinea Pigs], Merck Veterinarian Manual, Katherine E. Quesenberry, DVM, MPH, DABVP (Avian) ; Kenneth R. Boschert, DVM, DACLAM, 2016.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Harkness and Wagner's Biology and Medicine of Rabbits and Rodents, 2010&quot;&gt;[https://books.google.com/books?id=SFSXqsWvsMQC&amp;pg=PA55&amp;lpg=PA55&amp;dq=%22despite+having+only+two+nipples,+guinea+pigs+can+raise+litters+of+3,+4,+and+more+young%22&amp;source=bl&amp;ots=pdxxgCn2nV&amp;sig=N5rxjCw4MQM2tgnpWEJLzWEKePY&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=0ahUKEwitkYKkl83VAhVDwVQKHS7YA3MQ6AEIJjAA#v=onepage&amp;q=%22despite%20having%20only%20two%20nipples%2C%20guinea%20pigs%20can%20raise%20litters%20of%203%2C%204%2C%20and%20more%20young%22&amp;f=false Harkness and Wagner's Biology and Medicine of Rabbits and Rodents, 5th Edition], John E. Harkness, Patricia V. Turner, Susan VandeWoude, Colette L. Wheler, Iowa, USA: Wiley &amp; Sons, &quot;Ch. 2 Biology and Husbandry,&quot; 2010.&lt;/ref&gt; Kod manjih legala mogu se pojaviti poteškoće tokom [[porođaj]]a, zbog prevelikih štenaca. Velika legla rezultiraju većom učestalošću [[mrtvorođenče|mrtvorođenih]], ali budući da se štenad rađaju u poodmakloj fazi razvoja, nedostatak pristupa majčinom mlijeku ima mali uticaj na stopu smrtnosti novorođenčadi.{{sfn|Wagner|Manning |1976|p=88}}
[[slika:Guinea baby 1.jpg|thumb|Mladunče u dobi od osam sati]]

Ženke koje žive zajedno pomažu u majčinskim dužnostima ako [[Dojenje|doje]];&lt;ref name=&quot;percy&quot;&gt;{{cite book|last1 = Percy|first1 = Dean H.|last2 = Barthold|first2 = Stephen W.|title = Pathology of Laboratory Rodents and Rabbits|url = https://archive.org/details/pathologyoflabor0000perc|publisher = Iowa State University Press|edition = 2nd|year = 2001|pages = [https://archive.org/details/pathologyoflabor0000perc/page/209 209]–247|isbn = 978-0-8138-2551-9}}&lt;/ref&gt; praksa zamoraca je i nemajčinska  [[njega]], u kojoj krmača može usvojiti mladunčad druge ženke. To se može dogoditi ako prvobitni roditelji uginu ili su iz nekog razloga odvojeni od njih. Ovo ponašanje je uobičajeno i viđa se kod mnogih drugih životinjskih vrsta poput [[slon]]ova.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Riedman | first1 = Marianne L. | year = 1982 | title = The Evolution of Alloparental Care in Mammals and Birds | url = https://archive.org/details/sim_quarterly-review-of-biology_1982-12_57_4/page/405 | journal = The Quarterly Review of Biology | volume = 57 | issue = 4| pages = 405–435 | doi=10.1086/412936| s2cid = 85378202 }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
*[[Glodari]]
*[[Domestikacija]]

==Reference==
{{refspisak|30em}}

==Dopunska literatura==
&lt;!-- *{{cite book|ref=Archetti|last = Archetti|first = Eduardo|title = Guinea-Pigs: Food, Symbol and Conflict of Knowledge in Ecuador|url=https://archive.org/details/guineapigsfoodsy0000arch|url-access=registration|year = 1997 |publisher = Berg|isbn = 1-85973-114-7}}--&gt;
*{{cite book|last = Morales|first = Edmundo|title = The Guinea Pig: Healing, Food, and Ritual in the Andes|url = https://archive.org/details/guineapighealing0000mora|publisher = University of Arizona Press|year = 1995|isbn = 978-0-8165-1558-5}}
*{{cite book|last = Richardson|first = V.C.G.|title = Diseases of Domestic Guinea Pigs |url = https://archive.org/details/diseasesofdomest0000rich|edition = 2nd|publisher = Blackwell|year = 2000 |isbn = 978-0-632-05209-7}}
*{{cite book|last1 = Terril|first1 = Lizabeth A.|last2 = Clemons|first2 = Donna J.|title = The Laboratory Guinea Pig|url = https://archive.org/details/laboratoryguinea0000terr|publisher = CRC Press|year = 1998|isbn = 978-0-8493-2564-9}}
*{{cite book|last = Vanderlip|first = Sharon|title = The Guinea Pig Handbook|url = https://archive.org/details/guineapighandboo0000vand|publisher = Barron's|year = 2003|isbn = 978-0-7641-2288-0}}
*{{cite book|last1 = Wagner|first1 = Joseph E.|last2 = Manning|first2 = Patrick J|title = The Biology of the Guinea Pig|year = 1976|publisher = Academic Press|isbn = 978-0-12-730050-4|url=https://books.google.com/books?id=DcTaAgAAQBAJ}}

==Vanjski linkovi==
* [http://acbaonline.com/ American Cavy Breeders' Association (ACBA)]
*View the [http://www.ensembl.org/Cavia_porcellus/Info/Index/ guinea pig genome] on [[Ensembl]]
{{Caviidae nav}}
{{meso}}
{{portal|Sisari|Životinje|Biologija}}
{{Wikivrste|Cavia porcellus}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Guinea Pig}}
[[Kategorija:Zamorci| ]]
[[Kategorija:Sisari]]
[[Kategorija:Domaće životinje]]
[[Kategorija:Fauna Južne Amerike]]
[[Kategorija:Kućni ljubimci]]
[[Kategorija:Meso po životinjama]]
[[Kategorija:Anatomija životinja]]
[[Kategorija:Fiziologija životinja]]
[[Kategorija:Ponašanje]]</text>
      <sha1>suq1sw8z6e2p6nds5g7bwypkkp97bz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CXCL2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483640</id>
    <revision>
      <id>3926631</id>
      <parentid>3919444</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5500" sha1="6t1f7jepbmvjosc52qro8cmx7im8fzq" xml:space="preserve">{{infokutija gen}}
{{infokutija protein
| Ime = [[Hemokin]]ski [[ligand]] 2
| caption = 
| image = 
| width = 
| HGNCid = 4603
| Symbol = CXCL2
| AltSymbols = SCYB2, GRO2, GROb, MIP-2a, MGSA-b, CINC-2a
| EntrezGene = 2920
| OMIM = 139110
| RefSeq = NM_002089
| UniProt = P19875
| PDB = 
| ECnumber = 
| Chromosome = 4
| Arm = q
| Band = 21
| LocusSupplementaryData = 
}}

'''[[Hemokin]]ski  [[ligand]] 2''' (X-C motiv) jest mali [[citokin]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''CXCL2''' sa [[hromosom 4|hromosoma 4]]. Pripada porodici CXC [[hemokin]]a koja se također naziva '''[[makrofag]]ni inflamatorni protein 2-alfa''' (MIP2-alfa), '''protein beta reguliran rastom''' (Gro-beta) i ''Gro [[onkogen]]- 2'' (Gro-2). CXCL2 je 90% identičan u sekvenci [[aminokiselina]] kao srodni hemokin, [[CXCL1]].

Ovaj hemokin luče [[monociti]] i [[makrofagi]] i ima [[hemotaksija|hemotaksije]]  za [[leukociti|polimorfojedarne leukocite]] i [[hematopoetske matične ćelije]]e.&lt;ref name=&quot;pmid2643119&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wolpe SD, Sherry B, Juers D, Davatelis G, Yurt RW, Cerami A | title = Identification and characterization of macrophage inflammatory protein 2 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1989-01_86_2/page/612 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 86 | issue = 2 | pages = 612–6 | date = januar 1989 | pmid = 2643119 | pmc = 286522 | doi = 10.1073/pnas.86.2.612| bibcode = 1989PNAS...86..612W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2078213&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Iida N, Grotendorst GR | title = Cloning and sequencing of a new gro transcript from activated human monocytes: expression in leukocytes and wound tissue | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1990-10_10_10/page/5596 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 10 | issue = 10 | pages = 5596–9 | date = oktobar 1990 | pmid = 2078213 | pmc = 361282 | doi = 10.1128/mcb.10.10.5596}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pelus&gt;{{cite journal | vauthors = Pelus LM, Fukuda S | title = Peripheral blood stem cell mobilization: the CXCR2 ligand GRObeta rapidly mobilizes hematopoietic stem cells with enhanced engraftment properties | journal = Experimental Hematology | volume = 34 | issue = 8 | pages = 1010–20 | date = august 2006 | pmid = 16863907 | doi = 10.1016/j.exphem.2006.04.004 }}&lt;/ref&gt; Na hromosomu 4, gen za CXCL2 nalazi se u grupi drugih CXC hemokina.&lt;ref name=&quot;pmid10343098&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = O'Donovan N, Galvin M, Morgan JG | title = Physical mapping of the CXC chemokine locus on human chromosome 4 | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 84 | issue = 1–2 | pages = 39–42 | date = 1999 | pmid = 10343098 | doi = 10.1159/000015209 | s2cid = 8087808 }}&lt;/ref&gt; CXCL2 mobilizira ćelije, interakcijom sa ćelijskom površinom preko [[hemokinski receptor|hemokinskog receptora]] koja se naziva [[hemokinski receptori]] ([[CXCR1]] i  CXCR2.&lt;ref name = pelus/&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 107 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  11.389 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P19875#sequences |title=UniProt, P19875 |language=en |access-date=23. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MARATLSAAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNPRLLRVAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLLLLVAASR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAAGAPLATE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRCQCLQTLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIHLKNIQSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVKSPGPHCA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QTEVIATLKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQKACLNPAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PMVKKIIEKM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LKNGKSN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
CXCL2, kao i srodni [[hemokin]]i, također je moćan hemoatraktant neutrofila i uključen je u mnoge [[imunski odgovor|imunske odgovore]], uključujući zacjeljivanje rana, [[metastaze]] raka i angiogenezu.&lt;ref name=&quot;Al-Alwan_2017&quot;/&gt; Studija je objavljena 2013. testirajući ulogu CXCL2, CXCL3 i CXCL1 u [[ćelijska migracija|migraciji glatkih mišićnih ćelija]] disajnih puteva (ASMC), što ima značajnu ulogu u astmi. Rezultati ove studije pokazali su da i CXCL2 i CXCL3 pomažu u posredovanju migracije normalnnih i astmarskih  ASMC-a kroz različite mehanizme.&lt;ref name=&quot;Al-Alwan_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Al-Alwan LA, Chang Y, Mogas A, Halayko AJ, Baglole CJ, Martin JG, Rousseau S, Eidelman DH, Hamid Q | title = Differential roles of CXCL2 and CXCL3 and their receptors in regulating normal and asthmatic airway smooth muscle cell migration | journal = Journal of Immunology | volume = 191 | issue = 5 | pages = 2731–41 | date = septembar 2013 | pmid = 23904157 | pmc = 3748335 | doi = 10.4049/jimmunol.1203421 }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak|2}}

{{Hemokini}}
{{Modulatori hemokinskih receptora}}

[[Kategorija:Citokini]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 4]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>6t1f7jepbmvjosc52qro8cmx7im8fzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ZGRF1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483706</id>
    <revision>
      <id>3926581</id>
      <parentid>3888382</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:39:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30846" sha1="c8tvnt1zajexw1tebcv2llwfbnrbmd8" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''ZGRF1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ZGRF1''' od 236.6 kDa sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Chromosome 4 open reading frame 21 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?db=gene&amp;cmd=retrieve&amp;list_uids=55345 }}&lt;/ref&gt; ZGRF1 genski proizvod nalazi se na ćelijskom jedrru i podstiče [[popravak DNK]], stimulirajući [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brannvoll A, Xue X, Kwon Y, Kompocholi S, Simonsen AK, Viswalingam KS, Gonzalez L, Hickson ID, Oestergaard VH, Mankouri HW, Sung P, Lisby M | display-authors = 6 | title = The ZGRF1 Helicase Promotes Recombinational Repair of Replication-Blocking DNA Damage in Human Cells | journal = Cell Reports | volume = 32 | issue = 1 | pages = 107849 | date = juli 2020 | pmid = 32640219 | doi = 10.1016/j.celrep.2020.107849 | pmc = 7473174 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ovaj gen pokazuje relativno nisku ekspresiju u većini ljudskih tkiva, sa povećanom ekspresijom u situacijama hemijske zavisnosti. ZGRF1 je [[ortolog]]an za skoro sva [[carstvo (biologija)|carstva]]  [[eukarioti|eukariota]]. Funkcionalni domeni ovog proteina povezuju ga sa nizom [[helikaza]], od kojih su najznačajniji domeni AAA_12 i AAA_11.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  2.104 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  236.602 [[Dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q86YA3#sequences |title=UniProt, Q86YA3 |language=en |access-date=25. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MESQEFIVLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;THQKMKKSKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WQDGILKITH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGNKAILYDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGACLESLFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KCLEVKPGDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LESDRYLITV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEVKVAGAIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVKQNVNKEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PELNSRTFIS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGRSLGCQPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLKRKFTGFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPRQVPKKMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMESGESAAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HEAKKTGPTI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FSPFCSMPPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPTVGKKDVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NILADPENIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYKNRERNAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFSSVFSPSF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QINPEVLCEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NYFCSPVNSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKLSDSLLTN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPVKRDSLAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HYSGVSQNIR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SKAQILALLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SESSSSCEEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSEMTEHFPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQPQGSLKIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKPKYLIQQE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ECAEMKSTEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYYQHQSENT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MRNKSRWAMY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSSQSSPIHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STVDGNDTER&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KPKAQEDDVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNLKDLSLQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIQFVETYAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERKKYNVDQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGNNDPSWNQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EVKLEIPSFN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESSSLQVTCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAENDGILSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDIQEDNKIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNQNDKGCIK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GSVLIKENAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVNTCGTLEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYEQSESSLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELKHLQIESS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NNSRISDDIT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DMISESKMDN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESLNSIHESL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNVTQPFLEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFNLNNFETS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTEEESQESN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KISQDSESWV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDILVNDGNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CFQKRSENTN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CEEIEGEHLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLTSVSDKPT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VTFPVKETLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQFCDKTYVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDMGICKTEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGKEIEEYSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLSNFESFKW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TDAVYGDNKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DANKPIQEVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;INYDFALPPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSKGINMNLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPHIQNQIAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NSNLFSEDAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQPFILGSDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKNDEHVLPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSSSDNSVQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNTNQNHYEC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IALDKSNTHI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNSLFYPLGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHLISKDTEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HISEPEDLGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRSPPPDHVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VETAREGKQY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WNPRNSSELS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLVNTISILK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLCEHSTALD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLEILKKKNT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VFQQGTQQTY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPDSPPEVRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PFITVVSPKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHLHKDSQQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKEDEVELSE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PLQSVQFSSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSKEETAFQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VIPKQIERKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CDPKPVEFQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HQVKGSATSG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VMVRGHSSQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GCSQFPDSTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YENFMTETPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPSTCMQIDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQVTSPEENI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;STLSPVSTFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNSRDEDFMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFSETSLKAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLPDDLHFLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEGMKKSRSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ENENLQRLSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSRTQVPLIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPRTDGPPDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSHSYMINSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYESSGSPML&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLCEKSAVLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSIEPEDQNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFFSEESREV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPGDVSLNNI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STQSKWLKYQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NTSQCNVATP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NRVDKRITDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFAEAVSGMH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FRDTSERQSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVNESSLDSV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HLQMIKGMLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQRQDFSSQD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVSRKKVLSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLKQTSKTEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKNVLGGSTC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YNYSVKDLQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISGSELCFPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQKIKSAYLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QRQIHIPAVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSPAHYKQTF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TSCLIEHLNI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLFGLAQNLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KALSKVDISF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTSLKGEKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NAENNVPSCH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HSQPAKLVMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKEGPNKGRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYTCDGPKAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCKFFKWLED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTPGYSTQEG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ARPGMVLSDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSIGLYLRSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIPLYEECQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVRKGFDFQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQYGKLKKFT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TVNPEFYNEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTKLYLKLSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KERSSAYSKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLWVVSKTLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FELDTFIACS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AFFGPSSINE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEILPLKGYF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSNWPTNMVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HALLVCNAST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELTTLKNIQD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YFNPATLPLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYLLTTSSPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVSNKRVSKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFIPPAFTNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STKFELLSLG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ATLKLASELI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVHKLNKDQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TALIQIAQMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASHESIEEVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELQTHTFPIT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IIHGVFGAGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYLLAVVILF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVQLFEKSEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTIGNARPWK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLISSSTNVA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VDRVLLGLLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGFENFIRVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVRKIAKPIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYSLHAGSEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESEQLKELHA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LMKEDLTPTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVYVRKSIEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKLGTNRTLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQVRVVGVTC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AACPFPCMND&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LKFPVVVLDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSQITEPASL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPIARFECEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LILVGDPKQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPTIQGSDAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HENGLEQTLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRLCLMGHKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILLRTQYRCH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAISAIANDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYKGALMNGV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TEIERSPLLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WLPTLCFYNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGLEQIERDN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFHNVAEATF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLKLIQSLIA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGIAGSMIGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITLYKSQMYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCHLLSAVDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HHPDIKTVQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STVDAFQGAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KEIIILSCVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRQVGFIDSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRMNVALTRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRHLLIVGNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ACLRKNQLWG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVIQHCEGRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGLQHANQYE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQLNHLLKDY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEKQVEEKQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKSEKEKSKD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KSHS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Gen ==
Cijeli gen je dug 97.663 [[bazni par|parova baza]] i ima neprerađenu [[iRNK]] dužine 6.740 [[nukleotid]]a. Sastoji se od 28 [[egzon]]a koji kodiraju protein od 2.104 [[aminokiseline]]. Za C4orf21.12 postoji 12  [[varijante transkripta|varijanti transkripta]].

[[Slika: Chromosomal position of c4orf21 gene.png|thumb|90px| Položaj ljudskiog gena c4orf21 na dugom kraku hromozoma 4]]

=== Lokus ===
ZGRF1 nalazi se na poziciji 4q25 [[hromosom 4|hromosoma 4]], u blizini gena LARP7. Kodiran je na minus sekvenci.

== Homologija i evolucija ==

=== Homologni domeni ===
ZGRF1 sadrži domen DUF2439 ([[domen nepoznate funkcije]]), [http://pfam.sanger.ac.uk/family/PF06839  zf-GRF domain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801232732/http://pfam.sanger.ac.uk/family/PF06839 |date=1. 8. 2013 }}, i AAA_11 I AAA_12 domen ([[ATPaza]] vezana za razne ćelijske aktivnosti). Domeni DUF uključeni su u održavanje [[telomere]] i [[mejoza|mejotsku]] segregaciju. [http://pfam.sanger.ac.uk/family/PF13086  AAA_11 and AAA_12] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140129211713/http://pfam.sanger.ac.uk/family/PF13086 |date=29. 1. 2014 }} Aadrže motiv P-petlje koji je uključen u konjugativne prijenosne proteine. Drugi domeni [[helikaza]] su također prisutni u [[ortolozi]]ma c4orf21.

=== Paralozi ===
Postoji 9 umjereno povezanih proteina kod ljudi koji su [[paralog]]ni domenima koji sadrže [[ATP]]-ovisnu helikazu na [[C-kraj]]u c4orf21 nakon 1612. aminokiseline. Većina ovih proteina pripada porodici [[RNK]]-[[helikaza]]. Nisu poznati [[paralozi]] za veliki [[N-terminal]]ni dio proteina.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Identitet sekvence u helikaznom  domenu paraloga
|-
! Paralog !! Protein !! Identitet aminokiselina!! Sličnost aminokiselia
|-
| [[UPF1]] || Regulator [[nonsens mutacija|nonsens]]  transkripata 1 || 32% || 51%
|-
| [[IGHMBP2]] ||Helikazni  [[imunoglobulin]]  μ-vezujućeg proteina 2 || 30% || 47%
|-
| [[MOV10]] || [[Virus]] 10 Moloneyeve leukemije|| 30% || 47%
|-
| [[SETX]] || Senataksin || 29% || 43%
|-
| [[ZNFX1-AS1]] || Protein 1 tipa [[cinkov prst|cinkovog prsta]] sa NFX1|| 28% || 47%
|-
| [[DNA2]] || Helikazno/nukleazna [[replikacija DNK]]  ovisna o [[ATP]] || 26% || 44%
|-
| [[PPARG]] || [[Peroksisom]]ni proliferatorski receptor gama || 26% || 43%
|-
| [[HELZ2]] || [[Helikaza]] sa domenom [[cinkov prst|cinkovog prsta]] || 25% || 42%
|-
| AQR ||[[Intron]]-vezujući protein akarijus || 24% || 48%
|}
[[slika:Unrooted Phylogenetic Tree of RNA Helicase Domain in c4orf21 Paralogs.jpg|thumb|400px|none|Neukorijenjeno [[filogenetsko stablo]] proteina koji su paralogni helikaznom domenu koji sadrži dio c4orf21]]

=== Ortolozi ===
Potpuni [[ortolozi]] gena c4orf21 nalaze se kod [[sisar]]a. Domen helikaze koji sadrži dio gena na [[C-terminal]]u je konzericat širom [[eukariot]]a.

== Protein ==

=== Primarna sekvenca  ===
ZGRF1 je  težak 236,6 kDa.
[[slika:Amino Acid Composition of c4orf21.png|thumb|300px|Aminokiselinski sastav c4orf21]]

=== [[Posttranslacijske modifikacije]] ===
Za ZGRF1 eksperimentalno su određena mjesta [[fosforilacija]] na pozicijama Y38, S137, S140, S325 i S864. 
[[slika:Post-translational modification sites of c4orf21.png|thumb|300px| Eksperimentalno određena mjesta posttranslacijskih modifikacija u c4orf21]]

=== Sekundarna struktura ===
U TMHMM serveru, predviđa se slab [[transmembranski domen]] sa jednom petljom na [[C-terminal]] proteina prije helikaznog jezgra. Ovaj [[proteinski domen]] ima oba kraja izvan membrane.

=== Tercijarni domeni i kvarternarna struktura ===
ZGRF1 ima povezane strukture sa  paralogom [[Upf1]]. Ove strukture imaju sposobnost da vežu ione [[cink]]a i [[iRNK]]. 
[[slika:C4orf21 model as proposed by Phyre 2.0. Regulator of nonsense transcripts. Hydrolase..png|thumb|none|Struktura C4ORF21 zasnovana na UPF1 modelu. Slika obojena u dugu od N– do [[C-kraj]]a. Ova struktura je zasnovana na [[kristalna struktura|kristalnoj strukturi]] kompleksa između dva faktora raspadanja posredovania judskim [[nonsens mutacija|nonsensima]], upf1 i upf2, ortorombski oblik.]]

== Funkcija i biohemija ==
ZGRF1 je 5' do 3' [[DNK]]-[[helikaza]] koja promovira stabilnost [[genom]]a, stimulirajući [[popravak DNK]] [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Konkretno, ZGRF1 olakšava popravak [[lezija]] DNK koje blokiraju replikaciju. izazvanih agensima kao što su mitomicin C i kamptotecin. Mehanički, ZGRF1 fizički stupa u interakciju s RAD51-rekombinazom i stimulira razmjenu lanaca pomoću RAD51-RAD54.

ZGRF1 dijeli homologiju u svom domenu [[domen nepoznate funkcije]] 39 (DUF2439) sa Mte1 ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Silva S, Altmannova V, Luke-Glaser S, Henriksen P, Gallina I, Yang X, Choudhary C, Luke B, Krejci L, Lisby M | display-authors = 6 | title = Mte1 interacts with Mph1 and promotes crossover recombination and telomere maintenance | journal = Genes &amp; Development | volume = 30 | issue = 6 | pages = 700–17 | date = mart 2016 | pmid = 26966248 | doi = 10.1101/gad.276204.115 | pmc = 4803055 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Xue X, Papusha A, Choi K, Bonner JN, Kumar S, Niu H, Kaur H, Zheng XF, Donnianni RA, Lu L, Lichten M, Zhao X, Ira G, Sung P | display-authors = 6 | title = Differential regulation of the anti-crossover and replication fork regression activities of Mph1 by Mte1 | journal = Genes &amp; Development | volume = 30 | issue = 6 | pages = 687–99 | date = mart 2016 | pmid = 26966246 | doi = 10.1101/gad.276139.115 | pmc = 4803054 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yimit A, Kim T, Anand RP, Meister S, Ou J, Haber JE, Zhang Z, Brown GW | display-authors = 6 | title = MTE1 Functions with MPH1 in Double-Strand Break Repair | journal = Genetics | volume = 203 | issue = 1 | pages = 147–57 | date = maj 2016 | pmid = 26920759 | doi = 10.1534/genetics.115.185454 | pmc = 4858770 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i Dbl2 ''[[kvasci|Schizosaccharomyces pombe]]'',&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yu Y, Ren JY, Zhang JM, Suo F, Fang XF, Wu F, Du LL | title = A proteome-wide visual screen identifies fission yeast proteins localizing to DNA double-strand breaks | journal = DNA Repair | volume = 12 | issue = 6 | pages = 433–43 | date = juni 2013 | pmid = 23628481 | doi = 10.1016/j.dnarep.2013.04.001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Polakova S, Molnarova L, Hyppa RW, Benko Z, Misova I, Schleiffer A, Smith GR, Gregan J | display-authors = 6 | title = Dbl2 Regulates Rad51 and DNA Joint Molecule Metabolism to Ensure Proper Meiotic Chromosome Segregation | journal = PLOS Genetics | volume = 12 | issue = 6 | pages = e1006102 | date = juni 2016 | pmid = 27304859 | doi = 10.1371/journal.pgen.1006102 | pmc = 4909299 | veditors = Lichten M | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; koji imaju slične uloge u [[homologna rekombinacija|rekombinacionoj]] popravci DNK.

Ljudski paralozi helikaznog jezgra gena ZGRF1 povezani su s [[translacija (biologija)|translacijom]], [[transkripcija (genetika)|transkripcijom]], [[nonsens mutacija|nonsens]] posredovanimm raspadanje[[iRNK]], prerađenom iRNK, [[prerada RNK|preradom miRNK]], [[RISC]] sklopa i [[prerada RNK|preradom pre-iRNK]].&lt;ref name=&quot;pmid20813532&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jankowsky E | title = RNA helicases at work: binding and rearranging | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2011-01_36_1/page/19 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 36 | issue = 1 | pages = 19–29 | date = Jan 2011 | pmid = 20813532 | pmc = 3017212 | doi = 10.1016/j.tibs.2010.07.008 }}&lt;/ref&gt; Ovi paralozi djeluju pod motivom SPF1 [[RNK]]-[[helikaza]].&lt;ref name=&quot;pmid20456941&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fairman-Williams ME, Guenther UP, Jankowsky E | title = SF1 and SF2 helicases: family matters | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 20 | issue = 3 | pages = 313–24 | date = Jun 2010 | pmid = 20456941 | pmc = 2916977 | doi = 10.1016/j.sbi.2010.03.011 }}&lt;/ref&gt;

[[Mov10]], paralog, i vjerovatna RNK-[[helikaza]]  potrebni su za utišavanje gena posredovano RNK pomoću [[RISC|RNK-induciranog kompleksa utišavanja]] (RISC). Također je potreban i za translacijsku represiju posredovanu  putem miRNK i za cijepanje komplementarnih mRNK putem RISC-a posredovano miRNK, kao i za transkripciju i replikaciju delta virusa (HDV) ljudskog hepatitisa, usmjerenu na RNK. Mov10 stupa u interakciju s HDV RNK s malim kapicama koje su izvedene iz genomskih struktura ukosnica koje označavaju mjesta inicijacije RNK zavisne o [[HDV]] transkripcije RNK.

== Ekspresija ==
Ekspresija je relativno niska za c4orf21 u odnosu na druge proteine. |Blago je povišena u poređenju sa njegovom prosečnom ekspresijom u tkivu u [[hematopoeza|hematopoetskom]] i [[limfni sistem|limfnom sistemu]], a također je iznad prosjeka u [[mozak|mozgu]]. Niži proseci postoje u tkivu [[jetra|jetre]], [[ždrijelo|ždrijela]] i [[koža|kože]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=c4orf21|url=http://www.ebi.ac.uk/gxa/gene?gid=Q86YA3#list.pagenum=1|publisher=Expression Atlas|access-date=16. 5. 2013|archive-date=6. 7. 2013|archive-url=https://archive.today/20130706200848/http://www.ebi.ac.uk/gxa/gene?gid=Q86YA3%23list.pagenum=1#list.pagenum=1|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

=== Interakcije transcripcijskog faktora ===
Početno mjesto transkripcije za ZGRF1 najbolje se poravnava [[ATF|aktiviranjem transkripcijskih faktora 2]] (ATF), [[CREB]], [[deltaCREB]], [[E2F]] i [[E2F-1]], [[mjesta vezanja|mjestima vezanja]] [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]].

== Interaktivni proteini ==
C4orf21 eksprimira predviđenu interakciju proteina sa svojim AQR, [[DNA2]], [[IGHMBP2]], [[LOC91431]] i [[SETX]] paralozima.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Anon|title=Predicted protein interactions between paralogs and c4orf21.|url=https://www.genecards.org/cgi-bin/carddisp.pl?gene=C4orf21&amp;search=c4orf21|publisher=C4orf21 Gene - GeneCards|access-date=16. 5. 2013}}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
Nakon ispitivanja varijabilnih GEO profila, bilo je mnogo povezanih s [[hepatitis]]om i drugim poremećajima jetre. Najbolje [[korelacija|korelativne]] studije bile su one u vezi sa neuspjehpm [[transplantacija]] jetre.&lt;ref name=&quot;pmid23185381&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nissim O, Melis M, Diaz G, Kleiner DE, Tice A, Fantola G, Zamboni F, Mishra L, Farci P | title = Liver regeneration signature in hepatitis B virus (HBV)-associated acute liver failure identified by gene expression profiling | journal = PLOS ONE | volume = 7 | issue = 11 | pages = e49611 | year = 2012 | pmid = 23185381 | pmc = 3504149 | doi = 10.1371/journal.pone.0049611 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barrett_2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Barrett T, Wilhite SE, Ledoux P, Evangelista C, Kim IF, Tomashevsky M, Marshall KA, Phillippy KH, Sherman PM, Holko M, Yefanov A, Lee H, Zhang N, Robertson CL, Serova N, Davis S, Soboleva A | title = NCBI GEO: archive for functional genomics data sets--update | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = Database issue | pages = D991–5 | date = Jan 2013 | pmid = 23193258 | pmc = 3531084 | doi = 10.1093/nar/gks1193 }}&lt;/ref&gt; GRF1 je pokazao značajno povećanu ekspresiju kod onih koji su bili ovisni o [[nikotin]]u u odnosu na kontrolnu grupu nepušača.&lt;ref name=&quot;Barrett_2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17342724&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Philibert RA, Ryu GY, Yoon JG, Sandhu H, Hollenbeck N, Gunter T, Barkhurst A, Adams W, Madan A | title = Transcriptional profiling of subjects from the Iowa adoption studies | journal = American Journal of Medical Genetics Part B | volume = 144B | issue = 5 | pages = 683–90 | date = Jul 2007 | pmid = 17342724 | doi = 10.1002/ajmg.b.30512 | s2cid = 6002286 }}&lt;/ref&gt;

Utvrđeno je da paralog ZGRF1 inhibira samoreplikaciju [[HIV-1]], u više faza. [[Mov10]] je uključen u biološke procese utišavanja gena posredovanog RNK, transkripcije, regulacije transkripcije i ima aktivnost [[hidrolaza]] i [[helikaza]], putem vezivanja [[ATP]]-a i [[RNK]].&lt;ref name=&quot;pmid20668078&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Burdick R, Smith JL, Chaipan C, Friew Y, Chen J, Venkatachari NJ, Delviks-Frankenberry KA, Hu WS, Pathak VK | title = P body-associated protein Mov10 inhibits HIV-1 replication at multiple stages | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2010-10_84_19/page/10241 | journal = Journal of Virology | volume = 84 | issue = 19 | pages = 10241–53 | date = Oct 2010 | pmid = 20668078 | pmc = 2937795 | doi = 10.1128/JVI.00585-10 }}&lt;/ref&gt;

== Reference==
{{refspisak|35em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|35em}}
* {{cite journal | vauthors = Andersen CB, Ballut L, Johansen JS, Chamieh H, Nielsen KH, Oliveira CL, Pedersen JS, Séraphin B, Le Hir H, Andersen GR | title = Structure of the exon junction core complex with a trapped DEAD-box ATPase bound to RNA | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-09-29_313_5795/page/1968 | journal = Science | volume = 313 | issue = 5795 | pages = 1968–72 | date = Sep 2006 | pmid = 16931718 | doi = 10.1126/science.1131981 | s2cid = 26409491 }}
* {{cite journal | vauthors = Le Hir H, Andersen GR | title = Structural insights into the exon junction complex | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 18 | issue = 1 | pages = 112–9 | date = Feb 2008 | pmid = 18164611 | doi = 10.1016/j.sbi.2007.11.002 }}
* {{cite journal | vauthors = Schwer B | title = A conformational rearrangement in the spliceosome sets the stage for Prp22-dependent mRNA release | journal = Molecular Cell | volume = 30 | issue = 6 | pages = 743–754 | date = Jun 2008 | pmid = 18570877 | doi = 10.1016/j.molcel.2008.05.003 | pmc=2465764}}
* {{cite journal | vauthors = Lohman TM, Tomko EJ, Wu CG | title = Non-hexameric DNA helicases and translocases: mechanisms and regulation | journal = Nature Reviews Molecular Cell Biology | volume = 9 | issue = 5 | pages = 391–401 | date = maj 2008 | pmid = 18414490 | doi = 10.1038/nrm2394 | s2cid = 6176756 }} 
* {{cite journal | vauthors = Liu F, Putnam A, Jankowsky E | title = ATP hydrolysis is required for DEAD-box protein recycling but not for duplex unwinding | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 51 | pages = 20209–20214 | date = Dec 2008 | pmid = 19088201 | pmc = 2629341 | doi = 10.1073/pnas.0811115106 | doi-access = free }} 
* {{cite journal | vauthors = Sengoku T, Nureki O, Nakamura A, Kobayashi S, Yokoyama S | title = Structural basis for RNA unwinding by the DEAD-box protein Drosophila Vasa | journal = Cell | volume = 125 | issue = 2 | pages = 287–300 | date = Apr 2006 | pmid = 16630817 | doi = 10.1016/j.cell.2006.01.054 | s2cid = 14994628 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hirano M, Quinzii CM, Mitsumoto H, Hays AP, Roberts JK, Richard P, Rowland LP | title = Senataxin mutations and amyotrophic lateral sclerosis | journal = Amyotrophic Lateral Sclerosis | volume = 12 | issue = 3 | pages = 223–7 | date = maj 2011 | pmid = 21190393 | doi = 10.3109/17482968.2010.545952 | pmc = 7528023 }}
* {{cite journal | vauthors = Wang X, Han Y, Dang Y, Fu W, Zhou T, Ptak RG, Zheng YH | title = Moloney leukemia virus 10 (MOV10) protein inhibits retrovirus replication | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2010-05-07_285_19/page/14346 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 285 | issue = 19 | pages = 14346–55 | date = maj 2010 | pmid = 20215113 | doi = 10.1074/jbc.M110.109314 | pmc=2863248| doi-access = free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category|C4orf21}}
* {{UCSC gene info|ZGRF1}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 4]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>c8tvnt1zajexw1tebcv2llwfbnrbmd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EMCN</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483723</id>
    <revision>
      <id>3926539</id>
      <parentid>3920914</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7905" sha1="19bz7fuh9w5bly0v1fb8mwnip7ihpwj" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Endomucin''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''EMCN'''  sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].&lt;ref name=&quot;Kinoshita_2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kinoshita M, Nakamura T, Ihara M, Haraguchi T, Hiraoka Y, Tashiro K, Noda M | title = Identification of human endomucin-1 and -2 as membrane-bound O-sialoglycoproteins with anti-adhesive activity | journal = FEBS Letters | volume = 499 | issue = 1–2 | pages = 121–6 | date = juni 2001 | pmid = 11418125 | doi = 10.1016/S0014-5793(01)02520-0 | s2cid = 23615506 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11594763&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liu C, Shao ZM, Zhang L, Beatty P, Sartippour M, Lane T, Livingston E, Nguyen M | title = Human endomucin is an endothelial marker | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 288 | issue = 1 | pages = 129–36 | date = oktobar 2001 | pmid = 11594763 | doi = 10.1006/bbrc.2001.5737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: EMCN endomucin| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=51705}}&lt;/ref&gt; Endomucin je marker za [[endotelne ćelije|endolelne]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Liu C | display-authors = etal | year = 2001 | title = Human Endomucin Is an Endothelial Marker | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 288 | pages = 129–136 |doi=10.1006/bbrc.2001.5737 | pmid=11594763}}&lt;/ref&gt; i [[hematopoetske matične ćelije]].&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Matsubara A.| year = 2005 | title = Endomucin, a CD34-like sialomucin, marks hematopoietic stem cells throughout development. | url = http://jem.rupress.org/content/202/11/1483.long | journal = Journal of Experimental Medicine| volume = 11 | issue = 202 | pages = 1483–1492 | doi=10.1084/jem.20051325|display-authors=etal |pmc=2213340 | pmid=16314436}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 261 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  27.452 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9ULC0#sequences |title=UniProt, Q9ULC0 |language=en |access-date=25. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MELLQVTILF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLPSICSSNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGVLEAANNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVVTTTKPSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTPNTESLQK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NVVTPTTGTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKGTITNELL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMSLMSTATF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTSKDEGLKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTTDVRKNDS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IISNVTVTSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLPNAVSTLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSKPKTETQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIKTTEIPGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLQPDASPSK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TGTLTSIPVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPENTSQSQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGTEGGKNAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSATSRSYSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IILPVVIALI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VITLSVFVLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLYRMCWKAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGTPENGNDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQSDKESVKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTVKTISHES&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GEHSAQGKTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;N&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

EMCN je [[mucin]]oliki [[sijaloglikoprotein]] koji ometa sastavljanje fokusnih adhezijskih kompleksa i inhibira interakciju između ćelija i [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]].&lt;ref name=&quot;Kinoshita_2001&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

== References ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Li G, Miles A, Line A, Rees RC | title = Identification of tumour antigens by serological analysis of cDNA expression cloning | journal = Cancer Immunology, Immunotherapy | volume = 53 | issue = 3 | pages = 139–43 | date = mart 2004 | pmid = 14722670 | doi = 10.1007/s00262-003-0471-y | s2cid = 10785466 }}
* {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | date = januar 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }}
* {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | date = oktobar 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }}
* {{cite journal | vauthors = Samulowitz U, Kuhn A, Brachtendorf G, Nawroth R, Braun A, Bankfalvi A, Böcker W, Vestweber D | title = Human endomucin: distribution pattern, expression on high endothelial venules, and decoration with the MECA-79 epitope | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-pathology_2002-05_160_5/page/1669 | journal = The American Journal of Pathology | volume = 160 | issue = 5 | pages = 1669–81 | date = maj 2002 | pmid = 12000719 | pmc = 1850881 | doi = 10.1016/S0002-9440(10)61114-5 }}
* {{cite journal | vauthors = Linē A, Stengrēvics A, Slucka Z, Li G, Jankevics E, Rees RC | title = Serological identification and expression analysis of gastric cancer-associated genes | journal = British Journal of Cancer | volume = 86 | issue = 11 | pages = 1824–30 | date = juni 2002 | pmid = 12087473 | pmc = 2375403 | doi = 10.1038/sj.bjc.6600321 }}
* {{cite journal | vauthors = Kuhn A, Brachtendorf G, Kurth F, Sonntag M, Samulowitz U, Metze D, Vestweber D | title = Expression of endomucin, a novel endothelial sialomucin, in normal and diseased human skin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-investigative-dermatology_2002-12_119_6/page/1388 | journal = The Journal of Investigative Dermatology | volume = 119 | issue = 6 | pages = 1388–93 | date = decembar 2002 | pmid = 12485444 | doi = 10.1046/j.1523-1747.2002.19647.x | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kanda H, Tanaka T, Matsumoto M, Umemoto E, Ebisuno Y, Kinoshita M, Noda M, Kannagi R, Hirata T, Murai T, Fukuda M, Miyasaka M | title = Endomucin, a sialomucin expressed in high endothelial venules, supports L-selectin-mediated rolling | journal = International Immunology | volume = 16 | issue = 9 | pages = 1265–74 | date = septembar 2004 | pmid = 15249540 | doi = 10.1093/intimm/dxh128 | doi-access = free }}
* {{cite journal |author1=Reckzeh K. |author2=Kizilkaya H. |author3=Søgaard Helbo A. |author4=Estruch Alrich M. | year = 2018 | title = Human adult HSCs can be discriminated from lineage-committed HPCs by the expression of endomucin | journal = Blood Advances| volume = 2 |issue=13 | pages = 1628–1632 | doi=10.1182/bloodadvances.2018015743|display-authors=etal | pmc=6039657 | pmid=29986855}}&lt;/ref&gt;
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 4]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>19bz7fuh9w5bly0v1fb8mwnip7ihpwj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Receptorska tirozin-kinaza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483865</id>
    <revision>
      <id>3926629</id>
      <parentid>3904887</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:09:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13899" sha1="1dfkiwbvu8hncm84ydhbef23q5xn2pf" xml:space="preserve">{{infokutija protein
| Ime = Receptorski protein tirozin-kinaza
|Symbol=RTK
| EC_number = 2.7.10.1
| CAS_number = 
| IUBMB_EC_number = 2/7/10/1
| GO_code = 0004714
| image = VEGF receptors.png
| width = 
| caption = 
}}
{{infokutija protein
| Symbol = Pkinase_Tyr
| Name = 
| image = 
| width =
| caption = 
| Pfam= PF07714
| InterPro= 
| SMART=  
| Prosite = 
| SCOP = 
| TCDB =
| CDD = 
| OPM family= 186
| OPM protein= 2k1k
| PDB=
| Membranome superfamily = 3
}}
'''Receptorske tirozin kinaze''' ('''RTK''') su visoki [[ligandi]] [[receptor ćelijske površine|receptori ćelijske površine]] za mnoge polipeptidne [[faktor rasta|faktore rasta]], [[citokin]]e i [[hormon]]e. Od 90 jedinstvenih [[gen]]a  [[tirozin-kinaza]] identificiranih u [[ljudski genom|ljudskom genomu]], 58 kodira receptorske proteine tirozin-kinaze.&lt;ref name=robinson1&gt;{{cite journal | vauthors = Robinson DR, Wu YM, Lin SF | title = The protein tyrosine kinase family of the human genome | journal = Oncogene | volume = 19 | issue = 49 | pages = 5548–57 | date = novembar 2000 | pmid = 11114734 | doi = 10.1038/sj.onc.1203957 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
Pokazalo se da su receptorske tirozin-kinaze ne samo ključni regulatori normalnih ćelijskih procesa, već i da imaju ključnu ulogu u razvoju i napredovanju mnogih tipova [[kancer|raka]].&lt;ref name=&quot;Receptor tyrosine kinase signalling as a target for cancer intervention strategies&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zwick E, Bange J, Ullrich A | title = Receptor tyrosine kinase signalling as a target for cancer intervention strategies | journal = Endocrine-Related Cancer | volume = 8 | issue = 3 | pages = 161–73 | date = septembar 2001 | pmid = 11566607 | doi = 10.1677/erc.0.0080161 }}&lt;/ref&gt; Mutacije u receptorskim [[tirozin-kinaza]]ma dovode do aktivacije niza signalnih kaskada koje imaju brojne efekte na ekspresiju proteina. Receptorske tirozin-kinaze su dio veće porodice [[tirozin-kinaza|proteinskih tirozin-kinaza]], koji obuhvata proteine receptorske tirozin-kinaze koji sadrže [[transmembranski domen]], kao i [[nereceptorska tirozin-kinaza|nereceptorske tirozin-kinaze]] koje nemaju transmembranske domene.&lt;ref name=&quot;pmid10966463&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hubbard SR, Till JH | title = Protein tyrosine kinase structure and function | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2000_69/page/373 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 69 | pages = 373–98 | year = 2000 | pmid = 10966463 | doi = 10.1146/annurev.biochem.69.1.373 }}&lt;/ref&gt;

==Klase==
Identificirano je otprilike 20 različitih klasa RTK.
{{div col|colwidth=30em}}
#RTK klasa I (porodica [[ErbB|EGF-receptora]]) (ErbB-porodica)
#RTK klasa II (porodica [[Insulinski receptor]]i)
#[[RTK klasa III]] (porodica [[receptor trombocitnog faktora rasta|PDGF receptora]] )
#RTK klasa IV (porodica [[VEGF-receptori]])
#RTK klasa V (porodica [[receptor faktora rasta fibroblasta|FGF-receptora]])
#RTK klasa VI (porodica  [[PTK7|CCK-receptora]])
#RTK klasa VII (porodica [[Trk receptor|NGF-receptora]])
#RTK klasa VIII (porodica [[C-Met|HGF receptora]])
#RTK klasa IX (porodica [[Eph-receptor]]a)
#RTK klasa X (porodica [[AXL receptor tirozin-kinaze|AXL-receptora]])
#RTK klasa XI (porodica [[Angiopoietinski receptor|TIE-receptora]])
#RTK klasa XII (porodica [[tirozin-kinaza vezani receptor|RYK receptora]] )
#RTK klasa XIII (porodica [[DDR1|DDR receptora]])
#RTK klasa XIV (porodica [[RET proto-onkogen|RET-receptora]])
#RTK klasa XV (porodica [[ROS1|ROS-receptora]])
#RTK klasa XVI (porodica [[Leukocitni receptor tirozin kinaze|LTK-receptora]])
#RTK klasa XVII (porodica [[ROR-receptor]]a)
#RTK klasa XVIII (porodica [[MuSK-protein|MuSK-receptora]])
#RTK klasa XIX (LMR-receptor)
#RTK klasa XX (neodređeno)
{{div col end}}

==Struktura==
Većina RTK su receptori sa jednom podjedinicom, ali neki postoje kao [[proteinska podjedinica|multimerni kompleksi]], npr. [[insulinski receptor]] koji formira disulfidno povezane dimere u prisustvu [[hormon]]a ([[insulin]]a); štaviše, vezivanje [[ligand]]a za vanćelijski domen inducira formiranje dimernog receptora.&lt;ref name=&quot;Molecular cell biology&quot;&gt;{{cite book| author=Lodish| title=Molecular cell biology| url=https://archive.org/details/molecularcellbio00harv| url-access=registration| year=2003| edition=5th |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; Svaki [[monomer]] ima jedan [[hidrofob]]nu [[transmembranski domen|transmembranski]] u rasponu [[proteinski domen|domena]], sastavljen od 25 do 38 [[aminokiselina]], vanćelijski [[N-terminal]]ni  i unutarćelijski  [[C-terminal]]ni region.&lt;ref name=zzz&gt;{{cite journal | vauthors = Hubbard SR | title = Structural analysis of receptor tyrosine kinases | url = https://archive.org/details/sim_progress-in-biophysics-and-molecular-biology_1999-04_71_3-4/page/343 | journal = Progress in Biophysics and Molecular Biology | volume = 71 | issue = 3–4 | pages = 343–58 | year = 1999 | pmid = 10354703 | doi = 10.1016/S0079-6107(98)00047-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Vanćelijski N-terminalni region pokazuje različite konzervirane elemente, uključujući domene slične [[imunoglobulin]]u (Ig) ili epidermni faktor rasta (EGF), ponavljanja fibronektina tipa III ili regije bogate cisteinom koji su karakteristični za svaku potporodicu RTK. Ovi domeni prvenstveno sadrže [[mjesto vezanja]] [[ligand]]a, koje veže vanćelijske ligande, npr. određeni [[faktor rasta]] ili [[hormon]].&lt;ref name=&quot;Receptor tyrosine kinase signalling as a target for cancer intervention strategies&quot;/&gt; Unutarćelijski [[C-terminal]]ni region pokazuje najviši nivo konzervaxcije i sadrži katalitske domene odgovorne za [[kinaza|kinaznu]] aktivnost ovih receptora, koji katalizuju autofosforilaciju receptora i fosforilaciju tirozina RTK supstrata.
&lt;gallery class=&quot;center&quot;&gt;
Phosphate anion.svg|{{center|'''[[Fosfat]]'''}}
ATP structure revised.svg|{{center|'''[[ATP]]'''}}
L-Tyrosin - L-Tyrosine.svg|{{center|'''[[Tirozin]]'''}}
O-Phospho-L-tyrosine.svg|{{center|'''[[Fosfotirozin]]'''}}
&lt;/gallery&gt;

Kada se faktor rasta veže za vanćelijski domen RTK-a, njegova [[proteinski dimer|dimerizacija]] pokreće se sa drugim susjednim RTK-ovima. Dimerizacija dovodi do brze aktivacije domena [[citoplazma]]tske proteinske  [[kinaze]], a prvi supstrat za ove domene je sam receptor. Aktivirani receptor kao rezultat tada postaje autofosforiliran na višestrukim specifičnim i unutarćelijskim [[aminokiselina|ostacima]] [[tirozin]]a.

==[[Transdukcija signala]]==
Na različite načine, vezivanje vanćelijskog liganda će tipski uzrokovati ili stabilizirati dimerizaciju receptora. Ovo omogućava da [[tirozin]] u citoplazmatskom dijelu svakog receptora monomerskog bude &quot;trans&quot;-fosforiliran putem njegovog partnerskog receptora, propagirajući signal kroz plazmamembranu.&lt;ref name=&quot;pmid20602996&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lemmon MA, Schlessinger J | title = Cell signaling by receptor tyrosine kinases | journal = Cell | volume = 141 | issue = 7 | pages = 1117–34 | date = juni 2010 | pmid = 20602996 | pmc = 2914105 | doi = 10.1016/j.cell.2010.06.011}}&lt;/ref&gt; [[Fosforilacija]] specifičnih ostataka tirozina unutar aktiviranog receptora stvara [[mjesta vezanja]] za [[SH2 domen]] (SH2) domen  i [[fosfotirozin]] vezujući (PTB) domen proteina koji sadrže.&lt;ref name=pawson&gt;{{cite journal | vauthors = Pawson T | title = Protein modules and signalling networks | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-02-16_373_6515/page/n64 | journal = Nature | volume = 373 | issue = 6515 | pages = 573–80 | date = februar 1995 | pmid = 7531822 | doi = 10.1038/373573a0 | bibcode = 1995Natur.373..573P | s2cid = 4324726 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;PMID18828911&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ren S, Yang G, He Y, Wang Y, Li Y, Chen Z | title = The conservation pattern of short linear motifs is highly correlated with the function of interacting protein domains | journal = BMC Genomics | volume = 9 | pages = 452 | date = oktobar 2008 | pmid = 18828911 | pmc = 2576256 | doi = 10.1186/1471-2164-9-452 }}&lt;/ref&gt;
Specifični proteini koji sadrže ove domene uključuju [[Src (gen)|Src]] i [[fosfolipaza C]]γ. [[Fosforilacija]] i aktivacija ova dva proteina na vezivanju receptora dovode do pokretanja puteva [[transdukcija signala]]. Drugi proteini koji stupaju u interakciju s aktiviranim receptorom deluju kao [[proteinski adapter transdukcije signala|adaptorni protein]] i nemaju sopstvenu unutrašnju enzimsku aktivnost. Ovi adapterski proteini povezuju RTK aktivaciju sa nizvodnim putevima [[transdukcija signala]], kao što je [[MAP-kinaza|kaskada signalizacije MAP kinaze]]. Primjer vitalnog puta transdukcije signala uključuje receptor tirozin-kinaze, c-met, koji je neophodan za preživljavanje i [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] [[ćelijska migracija|migrirajućih]] mioblasta tokom [[miogeneza|miogeneze]]. Nedostatak c-met remeti sekundarnu miogenezu i – kao u LBX1 – sprečava formiranje muskulature ekstremiteta. Ovo lokalno djelovanje FGF-a (faktora rasta fibroblasta) sa njihovim RTK -receptorima klasifikovano je kao [[parakrina signalizacija]]. Kako RTK receptori fosforiliraju višestruke [[tirozin]]ske ostatke, mogu aktivirati višestruke puteva [[transdukcije signala]].

== Regulacija ==
Put receptora tirozin-kinaze (RTK) pažljivo je reguliran nizom pozitivnih i negativnih [[povratna sprega|povratnih informacija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ostman A, Böhmer FD | title = Regulation of receptor tyrosine kinase signaling by protein tyrosine phosphatases | journal = Trends in Cell Biology | volume = 11 | issue = 6 | pages = 258–66 | date = juni 2001 | pmid = 11356362 | doi=10.1016/s0962-8924(01)01990-0}}&lt;/ref&gt; Budući da RTK koordiniraju širok spektar ćelijskih funkcija,  kao što su [[ćelijska proliferacija|proliferacija]] i [[diferencijacija ćelija]], oni moraju biti regulirani, kako bi se spriječile teške abnormalnosti u ćelijskom funkcioniranju kao što su rak i fibroza.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Haj FG, Markova B, Klaman LD, Bohmer FD, Neel BG | title = Regulation of receptor tyrosine kinase signaling by protein tyrosine phosphatase-1B | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-01-10_278_2/page/738 | language = en | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 2 | pages = 739–44 | date = januar 2003 | pmid = 12424235 | doi = 10.1074/jbc.M210194200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Terapijski lijekovi ==

RTK su postale privlačna meta za terapiju lijekovima zbog njihove implikacije u nizu ćelijskih abnormalnosti, kao što su rak, degenerativne i kardiovaskularne bolesti. Američka agencija za hranu i lijekove (FDA) odobrila je nekoliko lijekova protiv kancera uzrokovanih aktiviranim RTK-ovima. Lijekovi su razvijeni da ciljaju vanćelijski ili katalitski domen, čime se inhibira vezivanje liganda, oligomerizacijom receptora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Seshacharyulu P, Ponnusamy MP, Haridas D, Jain M, Ganti AK, Batra SK | title = Targeting the EGFR signaling pathway in cancer therapy | journal = Expert Opinion on Therapeutic Targets | volume = 16 | issue = 1 | pages = 15–31 | date = januar 2012 | pmid = 22239438 | pmc = 3291787 | doi = 10.1517/14728222.2011.648617 }}&lt;/ref&gt; Herceptin, [[monoklonsko antitijelo]] koje je sposobno da se veže za vanćelijski domen RTK-a, korišteno je za liječenje prekomjerne ekspresije HER2 kod [[rak dojke|raka dojke]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Carlsson J, Nordgren H, Sjöström J, Wester K, Villman K, Bengtsson NO, Ostenstad B, Lundqvist H, Blomqvist C | title = HER2 expression in breast cancer primary tumours and corresponding metastases. Original data and literature review | journal = British Journal of Cancer | volume = 90 | issue = 12 | pages = 2344–8 | date = juni 2004 | pmid = 15150568 | pmc = 2409528 | doi = 10.1038/sj.bjc.6601881 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ style=&quot;text-align: left;&quot; | Inhibitori malih molekula i monoklonska antitijela (odobrena od američke Uprave za hranu i lekove) protiv RTK za terapiju raka &lt;ref name=&quot;Receptor tyrosine kinase signalling as a target for cancer intervention strategies&quot;/&gt; 
! Mala molekula !! Cilj !! Bolest !! Godina odobrenja
|-
|Imatinib (Gleevec) || PDGFR, KIT, Abl, Arg|| CML, GIST || 2001.
|-
| Gefitinib (Iressa) || EGFR || Rak jednjaka, Gliom|| 2003.
|-
| Erlotinib (Tarceva)|| EGFR||Rak jednjaka, Gliom || 2004.
|-
| Sorafenib (Nexavar)|| Raf, VEGFR, PDGFR, Flt3, KIT|| Karcinom bubrežnih ćelija|| 2005.
|-
|  Sunitinib (Sutent)|| KIT, VEGFR, PDGFR, Flt3 || Karcinom bubrežnih ćelija, GIST, Endokrini rak gušterače || 2006.
|-
| Dasatinib (Sprycel)|| Abl, Arg, KIT, PDGFR, Src||Imatinib-rezistentni CML  || 2007.
|-
| Nilotinib (Tasigna) || Abl, Arg, KIT, PDGFR || Imatinib-rezistentni CML || 2007.
|-
|Lapatinib (Tykerb)|| EGFR, ErbB2||[[Rak dojke]] || 2007.
|-
| Trastuzumab (Herceptin) || ErbB2||[[Rak dojke]]|| 1998.
|-
| Cetuximab (Erbitux)|| EGFR || [[Rak debelog crijeva]], kancer glave i vrat|| 2004.
|-
| Bevacizumab (Avastin) || VEGF || [[Rak pluća]], [[Kolorektumski kancer]]|| 2004.
|-
| Panitumumab (Vectibix)|| EGFR || Kolorektumski kancer||2006.
|}
* Tabela prilagođena iz radac &quot;Signalizacija ćelija pomoću receptor-tirozin kinaza&quot;, Lemmon and Schlessinger, 2010. ''Cell'', ''141'', p.&amp;nbsp;1117–1134.

== Također pogledajte ==
* [[Tirozin-kinaza]]
* [[Insulinski receptor]]
* [[Receptor vezan za enzime]]
* [[Tirfostini]]
* [[Bcr-Abl inhibitori tirozin-kinaze]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjdki linkovi ==
* {{MeshName|Tyrosine+Kinase+Receptors}}
* {{EC broj|2.7.10.1}}

{{enzimski povezani receptori}}
{{Tirozin-kinaze}}
{{enzimi}}
{{Modulatori receptora faktora rasta}}
{{Transdukcija signala}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

[[Kategorija:Receptori tirozin-kinaze]]
[[Kategorija:Jednoprolazni transmembranski proteini]]
[[Kategorija:EC 2.7.10]]
[[Kategorija:Enzimi]]</text>
      <sha1>1dfkiwbvu8hncm84ydhbef23q5xn2pf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TMPRSS11D</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483878</id>
    <revision>
      <id>3926563</id>
      <parentid>3918329</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10455" sha1="dex25pjzhlgj27hworkceckn4u76zxm" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Serin]] 11D transmembranska [[proteaza]], ''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TMPRSS11D'''   sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].&lt;ref name=&quot;pmid9565616&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Yamaoka K, Masuda K, Ogawa H, Takagi K, Umemoto N, Yasuoka S | title = Cloning and characterization of the cDNA for human airway trypsin-like protease |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-05-08_273_19/page/11895 | journal = J Biol Chem | volume = 273 | issue = 19 | pages = 11895–901 |date=Jun 1998 | pmid = 9565616 | doi =10.1074/jbc.273.19.11895  | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9070615&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Yasuoka S, Ohnishi T, Kawano S, Tsuchihashi S, Ogawara M, Masuda K, Yamaoka K, Takahashi M, Sano T | title = Purification, characterization, and localization of a novel trypsin-like protease found in the human airway | journal = Am J Respir Cell Mol Biol | volume = 16 | issue = 3 | pages = 300–8 |date=Apr 1997 | pmid = 9070615 | doi =  10.1165/ajrcmb.16.3.9070615}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: TMPRSS11D transmembrane protease, serine 11D| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=9407}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 418 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  46.263 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O60235#sequences |title=UniProt, O60235 |language=en |access-date=29. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MYRPARVTST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRFLNPYVVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIVVAGVVIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVTIALLVYF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAFDQKSYFY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RSSFQLLNVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YNSQLNSPAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEYRTLSGRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESLITKTFKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNLRNQFIRA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HVAKLRQDGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVRADVVMKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QFTRNNNGAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MKSRIESVLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMLNNSGNLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;INPSTEITSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDQAAANWLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NECGAGPDLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLSEQRILGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEAEEGSWPW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QVSLRLNNAH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HCGGSLINNM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WILTAAHCFR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNSNPRDWIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSGISTTFPK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRMRVRNILI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HNNYKSATHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDIALVRLEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVTFTKDIHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VCLPAATQNI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PPGSTAYVTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WGAQEYAGHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPELRQGQVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IISNDVCNAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSYNGAILSG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MLCAGVPQGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDACQGDSGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLVQEDSRRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WFIVGIVSWG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DQCGLPDKPG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VYTRVTAYLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WIRQQTGI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Ovaj gen kodira [[tripsin]]u sličnu [[serin]]-[[proteaza|proteazu]] koja se oslobađa iz [[sluznica|submukoze]]l [[serozne žlijezde]] na sluzničnu membranu. To je [[integralni membranski protein|integralni membranski protein tipa II]] i ima 29-38% identiteta u sekvenci katalitske regije sa ljudskim [[hepsin]]om, [[enteropeptidaza|enteropeptidazom]], [[akrozin]]om, i [[Triptaza|mastocitnom triptazom]]. Nekatalitska regija ima malo sličnosti s drugim poznatim proteinima. Ovaj protein može imati određenu biološku ulogu u [[imunski sistem|odbrambenom sistemu domaćina]] na [[sluzokoža]]ma, nezavisno ili u saradnji sa drugim supstancama u sluzokoži disajnih puteva ili bronhijskim sekretima.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal  | author=Takahashi M |title=Localization of human airway trypsin-like protease in the airway: an immunohistochemical study | url=https://archive.org/details/histochemistry-and-cell-biology_2001-03_115_3/page/181 |journal=Histochem. Cell Biol. |volume=115 |issue= 3 |pages= 181–7 |year= 2001 |pmid= 11326745 |doi= 10.1007/s004180000243 |name-list-style=vanc| author2=Sano T  | author3=Yamaoka K  | display-authors=3  | last4=Kamimura  | first4=T  | last5=Umemoto  | first5=N  | last6=Nishitani  | first6=H  | last7=Yasuoka  | first7=S  |s2cid=25025224 }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Miki M |title=Effect of human airway trypsin-like protease on intracellular free Ca2+ concentration in human bronchial epithelial cells |journal=J. Med. Invest. |volume=50 |issue= 1–2 |pages= 95–107 |year= 2003 |pmid= 12630574 |name-list-style=vanc| author2=Nakamura Y  | author3=Takahashi A  | display-authors=3  | last4=Nakaya  | first4=Y  | last5=Eguchi  | first5=H  | last6=Masegi  | first6=T  | last7=Yoneda  | first7=K  | last8=Yasuoka  | first8=S  | last9=Sone  | first9=S  }}
*{{cite journal  | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285  |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Otsuki  | first4=Tetsuji  | last5=Sugiyama  | first5=Tomoyasu  | last6=Irie  | first6=Ryotaro  | last7=Wakamatsu  | first7=Ai  | last8=Hayashi  | first8=Koji  | last9=Sato  | first9=Hiroyuki | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Iwakiri K |title=Human airway trypsin-like protease induces PAR-2-mediated IL-8 release in psoriasis vulgaris |journal=J. Invest. Dermatol. |volume=122 |issue= 4 |pages= 937–44 |year= 2004 |pmid= 15102084 |doi= 10.1111/j.0022-202X.2004.22415.x  |name-list-style=vanc| author2=Ghazizadeh M  | author3=Jin E  | display-authors=3  | last4=Fujiwara  | first4=Masakazu  | last5=Takemura  | first5=Tamiko  | last6=Takezaki  | first6=Shin-Ichiro  | last7=Kawana  | first7=Seiji  | last8=Yasuoka  | first8=Susumu  | last9=Kawanami  | first9=Oichi | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
*{{cite journal  | author=Matsushima R |title=Human airway trypsin-like protease stimulates human bronchial fibroblast proliferation in a protease-activated receptor-2-dependent pathway |journal=Am. J. Physiol. Lung Cell Mol. Physiol. |volume=290 |issue= 2 |pages= L385–95 |year= 2006 |pmid= 16199437 |doi= 10.1152/ajplung.00098.2005  |name-list-style=vanc| author2=Takahashi A  | author3=Nakaya Y  | display-authors=3  | last4=Maezawa  | first4=H  | last5=Miki  | first5=M  | last6=Nakamura  | first6=Y  | last7=Ohgushi  | first7=F  | last8=Yasuoka  | first8=S }}
*{{cite journal  | author=Chokki M |title=Human airway trypsin-like protease induces amphiregulin release through a mechanism involving protease-activated receptor-2-mediated ERK activation and TNF alpha-converting enzyme activity in airway epithelial cells |journal=FEBS J. |volume=272 |issue= 24 |pages= 6387–99 |year= 2006 |pmid= 16336275 |doi= 10.1111/j.1742-4658.2005.05035.x  |name-list-style=vanc| author2=Eguchi H  | author3=Hamamura I  | display-authors=3  | last4=Mitsuhashi  | first4=Hiroaki  | last5=Kamimura  | first5=Takashi |s2cid=34294232 |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Böttcher E |title=Proteolytic Activation of Influenza Viruses by Serine Proteases TMPRSS2 and HAT from Human Airway Epithelium | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2006-10_80_19/page/9896 |journal=J. Virol. |volume=80 |issue= 19 |pages= 9896–8 |year= 2006 |pmid= 16973594 |doi= 10.1128/JVI.01118-06  | pmc=1617224  |name-list-style=vanc| author2=Matrosovich T  | author3=Beyerle M  | display-authors=3  | last4=Klenk  | first4=H.-D.  | last5=Garten  | first5=W.  | last6=Matrosovich  | first6=M. }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{PDBe-KB2|Q8VHK8|Mouse Transmembrane protease serine 11D}}
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 4]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>dex25pjzhlgj27hworkceckn4u76zxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MLF1IP</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483917</id>
    <revision>
      <id>3926612</id>
      <parentid>3920957</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:35:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9289" sha1="ofb5crfevg07zr6wj9y5roskvzml74i" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[centromera|Centromerni]] protein U''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CENPU'''  sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].&lt;ref name=&quot;pmid15116101&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hanissian SH, Akbar U, Teng B, Janjetovic Z, Hoffmann A, Hitzler JK, Iscove N, Hamre K, Du X, Tong Y, Mukatira S, Robertson JH, Morris SW | title = cDNA cloning and characterization of a novel gene encoding the MLF1-interacting protein MLF1IP | journal = Oncogene | volume = 23 | issue = 20 | pages = 3700–7 |date=Apr 2004 | pmid = 15116101 | doi = 10.1038/sj.onc.1207448 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16622420&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Okada M, Cheeseman IM, Hori T, Okawa K, McLeod IX, Yates JR 3rd, Desai A, Fukagawa T | title = The CENP-H-I complex is required for the efficient incorporation of newly synthesized CENP-A into centromeres | journal = Nat Cell Biol | volume = 8 | issue = 5 | pages = 446–57 |date=maj 2006 | pmid = 16622420 | doi = 10.1038/ncb1396 | s2cid = 26974412 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16622419&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Foltz DR, Jansen LE, Black BE, Bailey AO, Yates JR 3rd, Cleveland DW | title = The human CENP-A centromeric nucleosome-associated complex | journal = Nat Cell Biol | volume = 8 | issue = 5 | pages = 458–69 |date=maj 2006 | pmid = 16622419 | doi = 10.1038/ncb1397 | s2cid = 205286556 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MLF1IP MLF1 interacting protein| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=79682}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  418 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  47.522 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q71F23#sequences |title=UniProt, Q71F23 |language=en|access-date=30. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAPRGRRRPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHRSEGARRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNTLERTHSM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDKAGQKCKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDVFDFPDNS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DVSSIGRLGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEKDEETYET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDPPLHSTAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YADEEEFSKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGLSLSSTPP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GKEAKRSSDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGNEASEIES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKISAKKPGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLRPISDDSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIEESDTRRK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VKSAEKISTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHEVIRTTAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELSEKPAES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTSKKTGPLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQPSVEKENL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AIESQSKTQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGKISHDKRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSRSKAIGSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSDIVHIWCP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGMKTSDIKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LNIVLPEFEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;THLEHQQRIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKVCKAAIAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYVNVKEQFI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMLKESQMLT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLKRKNAKMI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDIEKKRQRM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEVQDELLRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPQLKQLQTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDELKERKSS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRNAAYFLSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKQLYQDYSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQAQEPNVKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYDSSSLPAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFKARTLLGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ESHLRNINHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEKLLDQG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin }}
*{{cite journal  |vauthors=Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB |title=Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery. |journal=Genome Res. |volume=6 |issue= 9 |pages= 791–806 |year= 1997 |pmid= 8889548 |doi=10.1101/gr.6.9.791  |doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Zhang YJ, Pan HY, Gao SJ |title=Reverse transcription slippage over the mRNA secondary structure of the LIP1 gene. |journal=BioTechniques |volume=31 |issue= 6 |pages= 1286–1294 |year= 2002 |pmid= 11768657 |doi=  10.2144/01316st02|doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Pan HY, Zhang YJ, Wang XP, etal |title=Identification of a Novel Cellular Transcriptional Repressor Interacting with the Latent Nuclear Antigen of Kaposi's Sarcoma-Associated Herpesvirus |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2003-09_77_18/page/9758 |journal=J. Virol. |volume=77 |issue= 18 |pages= 9758–68 |year= 2003 |pmid= 12941884 |doi=10.1128/JVI.77.18.9758-9768.2003  | pmc=224565  }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Obuse C, Yang H, Nozaki N, etal |title=Proteomics analysis of the centromere complex from HeLa interphase cells: UV-damaged DNA binding protein 1 (DDB-1) is a component of the CEN-complex, while BMI-1 is transiently co-localized with the centromeric region in interphase |journal=Genes Cells |volume=9 |issue= 2 |pages= 105–20 |year= 2004 |pmid= 15009096 |doi=10.1111/j.1365-2443.2004.00705.x  |s2cid=21813024 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Hanissian SH, Teng B, Akbar U, etal |title=Regulation of myeloid leukemia factor-1 interacting protein (MLF1IP) expression in glioblastoma |journal=Brain Res. |volume=1047 |issue= 1 |pages= 56–64 |year= 2005 |pmid= 15893739 |doi= 10.1016/j.brainres.2005.04.017 |s2cid=30594722 }}
*{{cite journal   |vauthors=Minoshima Y, Hori T, Okada M, etal |title=The Constitutive Centromere Component CENP-50 Is Required for Recovery from Spindle Damage |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=25 |issue= 23 |pages= 10315–28 |year= 2005 |pmid= 16287847 |doi= 10.1128/MCB.25.23.10315-10328.2005  | pmc=1291240 }}
*{{cite journal   |vauthors=Nousiainen M, Silljé HH, Sauer G, etal |title=Phosphoproteome analysis of the human mitotic spindle |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-04-04_103_14/page/5391 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=103 |issue= 14 |pages= 5391–6 |year= 2006 |pmid= 16565220 |doi= 10.1073/pnas.0507066103  | pmc=1459365 |bibcode=2006PNAS..103.5391N |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Izuta H, Ikeno M, Suzuki N, etal |title=Comprehensive analysis of the ICEN (Interphase Centromere Complex) components enriched in the CENP-A chromatin of human cells |journal=Genes Cells |volume=11 |issue= 6 |pages= 673–84 |year= 2006 |pmid= 16716197 |doi= 10.1111/j.1365-2443.2006.00969.x |s2cid=45931410 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Kang YH, Park JE, Yu LR, etal |title=Self-regulated Plk1 recruitment to kinetochores by the Plk1-PBIP1 interaction is critical for proper chromosome segregation |journal=Mol. Cell |volume=24 |issue= 3 |pages= 409–22 |year= 2006 |pmid= 17081991 |doi= 10.1016/j.molcel.2006.10.016 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Suzuki H, Arakawa Y, Ito M, etal |title=MLF1-interacting protein is mainly localized in nucleolus through N-terminal bipartite nuclear localization signal |journal=Anticancer Res. |volume=27 |issue= 3B |pages= 1423–30 |year= 2007 |pmid= 17595757 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 4]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>ofb5crfevg07zr6wj9y5roskvzml74i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PKD2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>483953</id>
    <revision>
      <id>3926667</id>
      <parentid>3920735</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16680" sha1="2cmh1w6rv7bn5ygbjqh4h36xe000aa0" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Policistin-2''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''PKD2''' sa [[hromosom 4|hromosoma 4]].&lt;ref name=&quot;pmid8298643&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Peters DJ, Spruit L, Saris JJ, Ravine D, Sandkuijl LA, Fossdal R, Boersma J, van Eijk R, Norby S, Constantinou-Deltas CD | title = Chromosome 4 localization of a second gene for autosomal dominant polycystic kidney disease | journal = Nat Genet | volume = 5 | issue = 4 | pages = 359–62 |date=mart 1994 | pmid = 8298643 | doi = 10.1038/ng1293-359 | s2cid = 5634589 |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: PKD2 polycystic kidney disease 2 (autosomal dominant)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=5311}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  968  [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]] 109 691 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q13563#sequences |title=UniProt, Q13563 |language=en |access-date=30. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MVNSSRVQPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPGDAKRPPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRAPDPGRLM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGCAAVGASL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAPGGLCEQR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GLEIEMQRIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAAARDPPAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAASPSPPLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCSRQAWSRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPGFEAEEEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEVEGEEGGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVEMDVEWRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSRRSAASSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSSVGARSRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGGYHGAGHP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGRRRRREDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPPCPSPVGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDPLHRHLPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGQPPRVAWA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERLVRGLRGL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WGTRLMEESS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TNREKYLKSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRELVTYLLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIVLCILTYG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MMSSNVYYYT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RMMSQLFLDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVSKTEKTNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTLSSMEDFW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFTEGSLLDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYWKMQPSNQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TEADNRSFIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YENLLLGVPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRQLRVRNGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSIPQDLRDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKECYDVYSV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSEDRAPFGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNGTAWIYTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKDLNGSSHW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIIATYSGAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YYLDLSRTRE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ETAAQVASLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNVWLDRGTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATFIDFSVYN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANINLFCVVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLVEFPATGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VIPSWQFQPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLIRYVTTFD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFLAACEIIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CFFIFYYVVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EILEIRIHKL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HYFRSFWNCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVVIVVLSVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIGINIYRTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVEVLLQFLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DQNTFPNFEH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LAYWQIQFNN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IAAVTVFFVW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKLFKFINFN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RTMSQLSTTM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRCAKDLFGF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AIMFFIIFLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YAQLAYLVFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQVDDFSTFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ECIFTQFRII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGDINFAEIE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EANRVLGPIY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTTFVFFMFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILLNMFLAII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDTYSEVKSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAQQKAEMEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SDLIRKGYHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALVKLKLKKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVDDISESLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGGGKLNFDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRQDLKGKGH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TDAEIEAIFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KYDQDGDQEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEHEHQQMRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLEKEREDLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDHSSLPRPM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSRSFPRSLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSEEDDDEDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GHSSRRRGSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSGVSYEEFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLVRRVDRME&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HSIGSIVSKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DAVIVKLEIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERAKLKRREV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGRLLDGVAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DERLGRDSEI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HREQMERLVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EELERWESDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AASQISHGLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPVGLNGQPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRSSRPSSSQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;STEGMEGAGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGSSNVHV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Ovaj gen kodira člana porodice proteina policistina, zvanog '''[[TRPP|TRPP2]]''', ranije poznatog kao policistin-2, PC2 ili APKD2. TRPP2 sadrži višestruke [[transmembranski domen|transmembranske domene]] i [[citoplazma]]tske [[N-kraj|–]]  i [[C-kraj]]eve. Protein može biti [[integralni membranski protein]] uključen u interakcije ćelija–ćelija/matriks. TRPP2 može funkcionirati u razvoju morfologiji i funkciji  [[bubrežna cijev|bubrežne cijevi]] i može modulirati međućelijsku [[homeostaza|homeostazu]] [[kalcij]]a i druge puteve [[transdukcije signala]]. Ovaj protein stupa u interakciju sa [[policistin 1|policistinom 1]] (TRPP1), kako bi proizveo [[ionski kanal|kation-permeabilne struje]]. Otkrioga je [[Stefan Somlo]] na ''Yale University''.

[[slika:PKD1PKD2 en.png|center|400px|Proteini PKD1 i PKD2 na [[ćelijska membrana|ćelijskoj membrani]]]]

==Klinički značaj==
[[Mutacije]] ovog gena su povezane sa [[autosomno dominantna bolest policistastih bubrega|autosomno dominantnom bolešću policistastih bubrega]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Interakcije==
Pokazalo se da policistin 2  ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa proteinima:&lt;br&gt; [[TRPC1]],&lt;ref name=pmid10097141&gt;{{cite journal |last=Tsiokas |first=L |author2=Arnould T |author3=Zhu C |author4=Kim E |author5=Walz G |author6=Sukhatme V P  |date=mart 1999 |title=Specific association of the gene product of PKD2 with the TRPC1 channel |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-03-30_96_7/page/3934 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=96 |issue=7 |pages=3934–9 |location = UNITED STATES| issn = 0027-8424| pmid = 10097141 | bibcode =1999PNAS...96.3934T |doi=10.1073/pnas.96.7.3934 |pmc=22398 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;[[PKD1]]&lt;ref name=pmid10097141/&gt;&lt;ref name=pmid9192675&gt;{{cite journal |last=Tsiokas |first=L |author2=Kim E |author3=Arnould T |author4=Sukhatme V P |author5=Walz G  |date=juni 1997 |title=Homo- and heterodimeric interactions between the gene products of PKD1 and PKD2 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=94 |issue=13 |pages=6965–70 |location = UNITED STATES| issn = 0027-8424| pmid = 9192675 | bibcode =1997PNAS...94.6965T |doi=10.1073/pnas.94.13.6965 |pmc=21268 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; i  &lt;br&gt;[[TNNI3]].&lt;ref name=pmid12525172&gt;{{cite journal |last=Li |first=Qiang |author2=Shen Patrick Y |author3=Wu Guanqing |author4=Chen Xing-Zhen  |date=Jan 2003 |title=Polycystin-2 interacts with troponin I, an angiogenesis inhibitor |journal=Biochemistry |volume=42 |issue=2 |pages=450–7 |location = United States| issn = 0006-2960| pmid = 12525172 |doi = 10.1021/bi0267792 }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[HAX1]]
* [[TRPP]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopundska literatura==
{{Refbegin}}
* {{cite book | last = Islam | first = Md. Shahidul | title = Transient Receptor Potential Channels |date=januar 2011 | volume = 704 | publisher = Springer |  location = Berlin | pages = 700  | series = Advances in Experimental Medicine and Biology | isbn = 978-94-007-0264-6 }}
*{{Cite journal  | author=Torres VE |title=New insights into polycystic kidney disease and its treatment |journal=Curr. Opin. Nephrol. Hypertens. |volume=7 |issue= 2 |pages= 159–69 |year= 1998 |pmid= 9529618 |doi=10.1097/00041552-199803000-00004  |s2cid=9719193 }}
*{{Cite journal  | author=Deltas CC |title=Mutations of the human polycystic kidney disease 2 (PKD2) gene |journal=Hum. Mutat. |volume=18 |issue= 1 |pages= 13–24 |year= 2001 |pmid= 11438989 |doi= 10.1002/humu.1145 |s2cid=11511861 }}
*{{Cite journal  |vauthors=Boletta A, Germino GG |title=Role of polycystins in renal tubulogenesis |journal=Trends Cell Biol. |volume=13 |issue= 9 |pages= 484–92 |year= 2004 |pmid= 12946628 |doi=10.1016/S0962-8924(03)00169-7  }}
*{{Cite journal  | author=Cantiello HF |title=Regulation of calcium signaling by polycystin-2 |journal=Am. J. Physiol. Renal Physiol. |volume=286 |issue= 6 |pages= F1012–29 |year= 2004 |pmid= 15130895 |doi= 10.1152/ajprenal.00181.2003 }}
*{{Cite journal  |vauthors=Everson GT, Taylor MR, Doctor RB |title=Polycystic disease of the liver |url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2004-10_40_4/page/n29 |journal=Hepatology |volume=40 |issue= 4 |pages= 774–82 |year= 2004 |pmid= 15382167 |doi= 10.1002/hep.20431 |doi-access= free }}
*{{Cite journal  | author=Witzgall R |title=TRPP2 channel regulation |journal=Handb Exp Pharmacol |volume= 179|issue= 179 |pages= 363–75 |year= 2007 |pmid= 17217069 |doi= 10.1007/978-3-540-34891-7_22  | series=Handbook of Experimental Pharmacology  | isbn=978-3-540-34889-4 }}
*{{Cite journal  | author=Köttgen M |title=TRPP2 and autosomal dominant polycystic kidney disease |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1772 |issue= 8 |pages= 836–50 |year= 2007 |pmid= 17292589 |doi= 10.1016/j.bbadis.2007.01.003 |url= https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00562755/file/PEER_stage2_10.1016%252Fj.bbadis.2007.01.003.pdf }}
*{{Cite journal   |vauthors=Andersson B, Wentland MA, Ricafrente JY, etal |title=A &quot;double adaptor&quot; method for improved shotgun library construction |url=https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1996-04-05_236_1/page/107 |journal=Anal. Biochem. |volume=236 |issue= 1 |pages= 107–13 |year= 1996 |pmid= 8619474 |doi= 10.1006/abio.1996.0138 }}
*{{Cite journal   |vauthors=Mochizuki T, Wu G, Hayashi T, etal |title=PKD2, a gene for polycystic kidney disease that encodes an integral membrane protein |url=https://archive.org/details/sim_science_1996-05-31_272_5266/page/1338 |journal=Science |volume=272 |issue= 5266 |pages= 1339–42 |year= 1996 |pmid= 8650545 |doi=10.1126/science.272.5266.1339  |bibcode=1996Sci...272.1339M |s2cid=28192819 }}
*{{Cite journal   |vauthors=Schneider MC, Rodriguez AM, Nomura H, etal |title=A gene similar to PKD1 maps to chromosome 4q22: a candidate gene for PKD2 |journal=Genomics |volume=38 |issue= 1 |pages= 1–4 |year= 1997 |pmid= 8954772 |doi= 10.1006/geno.1996.0584 }}
*{{Cite journal   |vauthors=Yu W, Andersson B, Worley KC, etal |title=Large-Scale Concatenation cDNA Sequencing |journal=Genome Res. |volume=7 |issue= 4 |pages= 353–8 |year= 1997 |pmid= 9110174 |doi=  10.1101/gr.7.4.353| pmc=139146  }}
*{{Cite journal   |vauthors=Qian F, Germino FJ, Cai Y, etal |title=PKD1 interacts with PKD2 through a probable coiled-coil domain |journal=Nat. Genet. |volume=16 |issue= 2 |pages= 179–83 |year= 1997 |pmid= 9171830 |doi= 10.1038/ng0697-179 |s2cid=32450405 }}
*{{Cite journal   |vauthors=Xenophontos S, Constantinides R, Hayashi T, etal |title=A translation frameshift mutation induced by a cytosine insertion in the polycystic kidney disease 2 gene (PDK2) |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=6 |issue= 6 |pages= 949–52 |year= 1997 |pmid= 9175744 |doi=10.1093/hmg/6.6.949  |doi-access=free }}
*{{Cite journal   |vauthors=Tsiokas L, Kim E, Arnould T, etal |title=Homo- and heterodimeric interactions between the gene products of PKD1 and PKD2 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=94 |issue= 13 |pages= 6965–70 |year= 1997 |pmid= 9192675 |doi=10.1073/pnas.94.13.6965  | pmc=21268  |bibcode=1997PNAS...94.6965T |doi-access=free }}
*{{Cite journal   |vauthors=Hayashi T, Mochizuki T, Reynolds DM, etal |title=Characterization of the exon structure of the polycystic kidney disease 2 gene (PKD2) |journal=Genomics |volume=44 |issue= 1 |pages= 131–6 |year= 1997 |pmid= 9286709 |doi= 10.1006/geno.1997.4851 }}
*{{Cite journal   |vauthors=Veldhuisen B, Saris JJ, de Haij S, etal |title=A spectrum of mutations in the second gene for autosomal dominant polycystic kidney disease (PKD2) |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=61 |issue= 3 |pages= 547–55 |year= 1997 |pmid= 9326320 |doi=10.1086/515497  | pmc=1715954  }}
*{{Cite journal   |vauthors=Viribay M, Hayashi T, Tellería D, etal |title=Novel stop and frameshifting mutations in the autosomal dominant polycystic kidney disease 2 (PKD2) gene |journal=Hum. Genet. |volume=101 |issue= 2 |pages= 229–34 |year= 1998 |pmid= 9402976 |doi=10.1007/s004390050621  |s2cid=22047464 }}
*{{Cite journal   |vauthors=Pei Y, Wang K, Kasenda M, etal |title=A novel frameshift mutation induced by an adenosine insertion in the polycystic kidney disease 2 (PKD2) gene |journal=Kidney Int. |volume=53 |issue= 5 |pages= 1127–32 |year= 1998 |pmid= 9573526 |doi= 10.1046/j.1523-1755.1998.00890.x |doi-access= free }}
{{Refend}}

==Vanjski linkovi==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=pkd-ad  GeneReviews/NIH/NCBI/UW entry on Polycystic Kidney Disease, Autosomal Dominant]
*{{Cite web | url = http://www.iuphar-db.org/IC/ObjectDisplayForward?objectId=45&amp;familyId=12 | title = Transient Receptor Potential Channels: TRPP1 | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology | access-date = 30. 10. 2021 | archive-date = 4. 11. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211104054004/https://www.iuphar-db.org/IC/ObjectDisplayForward?objectId=45&amp;familyId=12 | url-status = dead }}
{{Ionski kanali}}
{{Trepljasti proteini}}
{{Modulatori tranzitnih receptora potencijalnih kanala}}

[[Kategorija:Proteini sa EF-šakom]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 4]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>2cmh1w6rv7bn5ygbjqh4h36xe000aa0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FAM107A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484152</id>
    <revision>
      <id>3926545</id>
      <parentid>3919355</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:39:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10000" sha1="o86rnob9x39a7xi6m89039megy5s5a3" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Protein FAM107A''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''FAM107A''' sa [[hromosom 3|hromosoma 3]].&lt;ref name=&quot;pmid10564580&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang L, Darling J, Zhang JS, Liu W, Qian J, Bostwick D, Hartmann L, Jenkins R, Bardenhauer W, Schutte J, Opalka B, Smith DI | title = Loss of expression of the DRR 1 gene at chromosomal segment 3p21.1 in renal cell carcinoma | journal = Genes Chromosomes Cancer | volume = 27 | issue = 1 | pages = 1–10 |date=Feb 2000 | pmid = 10564580 | doi =10.1002/(SICI)1098-2264(200001)27:1&lt;1::AID-GCC1&gt;3.0.CO;2-6  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10702698&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yamato T, Orikasa K, Fukushige S, Orikasa S, Horii A | title = Isolation and characterization of the novel gene, TU3A, in a commonly deleted region on 3p14.3→p14.2 in renal cell carcinoma | journal = Cytogenet Cell Genet | volume = 87 | issue = 3–4 | pages = 291–5 |date=Apr 2000 | pmid = 10702698 | doi =10.1159/000015452  | s2cid = 34558356 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: FAM107A family with sequence similarity 107, member A| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=11170}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 144 [[aminokiseline]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  17.455 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O95990#sequences |title=UniProt, O95990 |language=en |access-date=3. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MYSEIQRERA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIGGLMARPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YREWNPELIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKKLLNPVKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSHQELHRE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLMNHRRGLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VDSKPELQRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEHRRRNQLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKKKEELEAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLQCPFEQEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRRQQRLNQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKPPEKEEDH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APEFIKVREN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRRIATLTSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EREL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal  | author=Andersson B |title=A &quot;double adaptor&quot; method for improved shotgun library construction | url=https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1996-04-05_236_1/page/107 |journal=Anal. Biochem. |volume=236 |issue= 1 |pages= 107–13 |year= 1996 |pmid= 8619474 |doi= 10.1006/abio.1996.0138  |name-list-style=vanc| author2=Wentland MA  | author3=Ricafrente JY  | display-authors=3  | last4=Liu  | first4=W  | last5=Gibbs  | first5=RA }}
*{{cite journal  | author=Yu W |title=Large-scale concatenation cDNA sequencing | url=https://archive.org/details/genome-research_1997-04_7_4/page/353 |journal=Genome Res. |volume=7 |issue= 4 |pages= 353–8 |year= 1997 |pmid= 9110174 |doi=  10.1101/gr.7.4.353| pmc=139146  |name-list-style=vanc| author2=Andersson B  | author3=Worley KC  | display-authors=3  | last4=Muzny  | first4=DM  | last5=Ding  | first5=Y  | last6=Liu  | first6=W  | last7=Ricafrente  | first7=JY  | last8=Wentland  | first8=MA  | last9=Lennon  | first9=G  }}
*{{cite journal  | vauthors=Hartley JL, Temple GF, Brasch MA |title=DNA cloning using in vitro site-specific recombination |journal=Genome Res. |volume=10 |issue= 11 |pages= 1788–95 |year= 2001 |pmid= 11076863 |doi=10.1101/gr.143000  | pmc=310948  }}
*{{cite journal  | author=Wiemann S |title=Toward a catalog of human genes and proteins: sequencing and analysis of 500 novel complete protein coding human cDNAs | url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R  | pmc=311072  |name-list-style=vanc| author2=Weil B  | author3=Wellenreuther R  | display-authors=3  | last4=Gassenhuber  | first4=J  | last5=Glassl  | first5=S  | last6=Ansorge  | first6=W  | last7=Böcher  | first7=M  | last8=Blöcker  | first8=H  | last9=Bauersachs  | first9=S }}
*{{cite journal  | author=Simpson JC |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058  | pmc=1083732  |name-list-style=vanc| author2=Wellenreuther R  | author3=Poustka A  | display-authors=3  | last4=Pepperkok  | first4=R  | last5=Wiemann  | first5=S }}
*{{cite journal  | author=Strausberg RL |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241  |name-list-style=vanc| author2=Feingold EA  | author3=Grouse LH  | display-authors=3  | last4=Derge  | first4=JG  | last5=Klausner  | first5=RD  | last6=Collins  | first6=FS  | last7=Wagner  | first7=L  | last8=Shenmen  | first8=CM  | last9=Schuler  | first9=GD |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Ota T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285  |name-list-style=vanc| author2=Suzuki Y  | author3=Nishikawa T  | display-authors=3  | last4=Otsuki  | first4=Tetsuji  | last5=Sugiyama  | first5=Tomoyasu  | last6=Irie  | first6=Ryotaro  | last7=Wakamatsu  | first7=Ai  | last8=Hayashi  | first8=Koji  | last9=Sato  | first9=Hiroyuki | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Suzuki Y |title=Sequence comparison of human and mouse genes reveals a homologous block structure in the promoter regions |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 9 |pages= 1711–8 |year= 2004 |pmid= 15342556 |doi= 10.1101/gr.2435604  | pmc=515316  |name-list-style=vanc| author2=Yamashita R  | author3=Shirota M  | display-authors=3  | last4=Sakakibara  | first4=Y  | last5=Chiba  | first5=J  | last6=Mizushima-Sugano  | first6=J  | last7=Nakai  | first7=K  | last8=Sugano  | first8=S }}
*{{cite journal  | author=Gerhard DS |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928  |name-list-style=vanc| author2=Wagner L  | author3=Feingold EA  | display-authors=3  | last4=Shenmen  | first4=CM  | last5=Grouse  | first5=LH  | last6=Schuler  | first6=G  | last7=Klein  | first7=SL  | last8=Old  | first8=S  | last9=Rasooly  | first9=R }}
*{{cite journal  | author=Wiemann S |title=From ORFeome to biology: a functional genomics pipeline |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2136–44 |year= 2004 |pmid= 15489336 |doi= 10.1101/gr.2576704  | pmc=528930  |name-list-style=vanc| author2=Arlt D  | author3=Huber W  | display-authors=3  | last4=Wellenreuther  | first4=R  | last5=Schleeger  | first5=S  | last6=Mehrle  | first6=A  | last7=Bechtel  | first7=S  | last8=Sauermann  | first8=M  | last9=Korf  | first9=U }}
*{{cite journal  | author=Rual JF |title=Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 |journal=Nature |volume=437 |issue= 7062 |pages= 1173–8 |year= 2005 |pmid= 16189514 |doi= 10.1038/nature04209  |name-list-style=vanc| author2=Venkatesan K  | author3=Hao T  | display-authors=3  | last4=Hirozane-Kishikawa  | first4=Tomoko  | last5=Dricot  | first5=Amélie  | last6=Li  | first6=Ning  | last7=Berriz  | first7=Gabriel F.  | last8=Gibbons  | first8=Francis D.  | last9=Dreze  | first9=Matija |bibcode=2005Natur.437.1173R |s2cid=4427026 }}
*{{cite journal  | author=Mehrle A |title=The LIFEdb database in 2006 |journal=Nucleic Acids Res. |volume=34 |issue= Database issue |pages= D415–8 |year= 2006 |pmid= 16381901 |doi= 10.1093/nar/gkj139  | pmc=1347501  |name-list-style=vanc| author2=Rosenfelder H  | author3=Schupp I  | display-authors=3  | last4=Del Val  | first4=C  | last5=Arlt  | first5=D  | last6=Hahne  | first6=F  | last7=Bechtel  | first7=S  | last8=Simpson  | first8=J  | last9=Hofmann  | first9=O }}
*{{cite journal  | author=Kholodnyuk ID |title=Down regulation of 3p genes, LTF, SLC38A3 and DRR1, upon growth of human chromosome 3-mouse fibrosarcoma hybrids in severe combined immunodeficiency mice |journal=Int. J. Cancer |volume=119 |issue= 1 |pages= 99–107 |year= 2006 |pmid= 16432833 |doi= 10.1002/ijc.21794  |name-list-style=vanc| author2=Kozireva S  | author3=Kost-Alimova M  | display-authors=3  | last4=Kashuba  | first4=Vladimir  | last5=Klein  | first5=George  | last6=Imreh  | first6=Stefan |s2cid=27171340 }}
*{{cite journal  | author=Ewing RM |title=Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry |journal=Mol. Syst. Biol. |volume=3 |issue=  1|pages= 89 |year= 2007 |pmid= 17353931 |doi= 10.1038/msb4100134  | pmc=1847948  |name-list-style=vanc| author2=Chu P  | author3=Elisma F  | display-authors=3  | last4=Li  | first4=Hongyan  | last5=Taylor  | first5=Paul  | last6=Climie  | first6=Shane  | last7=McBroom-Cerajewski  | first7=Linda  | last8=Robinson  | first8=Mark D  | last9=O'Connor  | first9=Liam }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 3]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>o86rnob9x39a7xi6m89039megy5s5a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NKTR</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484198</id>
    <revision>
      <id>3926562</id>
      <parentid>3888515</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:06:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6246" sha1="932cvagjncp6af2cr1w0dit1fy8rcg4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Regulatoroliki protein 2 [[dušik]]-[[permeaza|permeaze]]''' (NPRL2) , znan i kao '''kandidat 4 za tumorskog supresora''' (TUSC4) jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''NPRL2'''  sa [[hromosom 3|hromosoma 3]].&lt;ref name=&quot;pmid11085536&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lerman MI, Minna JD | title = The 630-kb lung cancer homozygous deletion region on human chromosome 3p21.3: identification and evaluation of the resident candidate tumor suppressor genes. The International Lung Cancer Chromosome 3p21.3 Tumor Suppressor Gene Consortium | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2000-11-01_60_21/page/6116 | journal = Cancer Research | volume = 60 | issue = 21 | pages = 6116–33 | date = Nov 2000 | pmid = 11085536 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: TUSC4 tumor suppressor candidate 4| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=10641}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  380 [[aminokiselina]], а [[molekularna masa|molekulska težina]]  [[dalton (jedinica)|Da]]. 43 658&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q8WTW4#sequences |title=UniProt, Q8WTW4 |language=en |access-date=4. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGSGCRIECI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFSEFHPTLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKITYQVPED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FISRELFDTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVYIITKPEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QNKLITVTAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKKLIGCPVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEHKKYSRNA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLFNLGFVCD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQAKTCALEP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IVKKLAGYLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLELESSFVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MEESKQKLVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMTILLEELN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASGRCTLPID&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ESNTIHLKVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQRPDPPVAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYDVPVFTKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEDFFNSQWD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTTQQILPYI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGFRHIQKIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEADVELNLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIAIQNLLYY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVVTLVSILQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSNVYCPTPK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VQDLVDDKSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEACLSYVTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGHKRASLRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFQLYCSLSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTTVRDLIGR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HPQQLQHVDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKLIQFGLMK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLIRRLQKYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRVTREEQSH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PARLYTGCHS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YDEICCKTGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYHELDERLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDPNIIICWK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|33em}}

* {{cite journal | vauthors = Ewing RM, Chu P, Elisma F, Li H, Taylor P, Climie S, McBroom-Cerajewski L, Robinson MD, O'Connor L, Li M, Taylor R, Dharsee M, Ho Y, Heilbut A, Moore L, Zhang S, Ornatsky O, Bukhman YV, Ethier M, Sheng Y, Vasilescu J, Abu-Farha M, Lambert JP, Duewel HS, Stewart II, Kuehl B, Hogue K, Colwill K, Gladwish K, Muskat B, Kinach R, Adams SL, Moran MF, Morin GB, Topaloglou T, Figeys D | title = Large-scale mapping of human protein-protein interactions by mass spectrometry | journal = Molecular Systems Biology | volume = 3 | issue = 1 | pages = 89 | year = 2007 | pmid = 17353931 | pmc = 1847948 | doi = 10.1038/msb4100134 }}
* {{cite journal | vauthors = Ueda K, Kawashima H, Ohtani S, Deng WG, Ravoori M, Bankson J, Gao B, Girard L, Minna JD, Roth JA, Kundra V, Ji L | title = The 3p21.3 tumor suppressor NPRL2 plays an important role in cisplatin-induced resistance in human non-small-cell lung cancer cells | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2006-10-01_66_19/page/9682 | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 19 | pages = 9682–90 | date = Oct 2006 | pmid = 17018626 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-06-1483 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Li J, Wang F, Haraldson K, Protopopov A, Duh FM, Geil L, Kuzmin I, Minna JD, Stanbridge E, Braga E, Kashuba VI, Klein G, Lerman MI, Zabarovsky ER | title = Functional characterization of the candidate tumor suppressor gene NPRL2/G21 located in 3p21.3C | journal = Cancer Research | volume = 64 | issue = 18 | pages = 6438–43 | date = Sep 2004 | pmid = 15374952 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-03-3869 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Ji L, Nishizaki M, Gao B, Burbee D, Kondo M, Kamibayashi C, Xu K, Yen N, Atkinson EN, Fang B, Lerman MI, Roth JA, Minna JD | title = Expression of several genes in the human chromosome 3p21.3 homozygous deletion region by an adenovirus vector results in tumor suppressor activities in vitro and in vivo | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2002-05-01_62_9/page/2715 | journal = Cancer Research | volume = 62 | issue = 9 | pages = 2715–20 | date = maj 2002 | pmid = 11980673 | pmc = 3478680 }}
{{refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 3]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>932cvagjncp6af2cr1w0dit1fy8rcg4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johann Andreas Schmeller</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484352</id>
    <revision>
      <id>3926375</id>
      <parentid>3866801</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:58:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2944" sha1="mc1dgqh74w7jm8ts9ivm7a9b0v431vr" xml:space="preserve">[[Datoteka:Johann_Andreas_Schmeller.jpg|mini|Johann Andreas Schmeller]]
'''Johann Andreas Schmeller'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://schmeller.badw.de/en/about-ja-schmeller.html|title=About J.A. Schmeller: Schmellers Bayerisches Wörterbuch|website=schmeller.badw.de|access-date=28. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; (6. augusta 1785. u Tirschenreuthu – 27. septembra 1852. u [[München|Minhenu]]) bio je [[Njemačka|njemački]] [[Filologija|filolog]] koji je u početku proučavao [[austro-bavarski|bavarski]] dijalekt. Od 1828. do smrti predavao je na [[Univerzitet u Minhenu|Univerzitetu u Minhenu]].&lt;ref name=&quot;nie&quot;&gt;{{Cite NIE|wstitle=Schmeller, Johann Andreas|year=1905}}&lt;/ref&gt; Smatra se osnivačem modernog [[Dijalekt|istraživanja dijalekata]] u Njemačkoj. Njegov trajni doprinos je ''Bayerisches Wörterbuch'' (Bavarski rječnik),&lt;ref&gt;[http://www.bwb.badw.de/ ''Bayerisches Wörterbuch'' at the Bavarian Academy of Sciences] (German)&lt;/ref&gt; koji je trenutno u procesu revizije od strane Bavarske akademije nauka i humanističkih nauka.

== Biografija ==
Godine 1821. objavio je ''Die Mundarten Bayerns'' (bavarski dijalekti). Ovo je kasnije dopunjeno njegovim ''Bayerisches Wörterbuch'' (Bavarski rječnik), koji se pojavio u četiri toma od 1827. do 1837. Možda je njegova najistaknutija publikacija bila prvo moderno izdanje ''[[Heliand]]a'' (1830).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mierke|first=Gesine|url=|title=Memoria als Kulturtransfer: Der altsächsische 'Heiland' zwischen Spätantike und Frühmittelalter|date=2008|publisher=Böhlau|isbn=978-3-412-20090-9|location=Cologne|page=11|doi=|id=|author-link=}}&lt;/ref&gt;

Bio je i sastavljač ''[[Carmina Burana|Carmine Burane]]'' (1847), koju je je on imenovao. Schmeller je uredio  ''Evangelienharmonie'' (1841) na [[Visoki staronjemački jezik|Visokom staronjemačkom]];&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=pDA_AAAAYAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s ''Heliand: oder die altsächsische Evangelien-harmonie'' Volumes 1-2 (1840) J. G. Cotta, Germany] (Google eBook) (German)&lt;/ref&gt; ''Muspilli'' (1832);&lt;ref&gt;[https://books.google.com/books?id=ieBVAAAAcAAJ&amp;source=gbs_navlinks_s ''Muspilli Bruchstück einer althochdeutschen illiterierenden Dichtung vom Ende der Welt'' (1832) George Jaquet, Munich] (Google eBook) (German)&lt;/ref&gt; ''Lateinische Gedichte des 10. und 11.'' ''Jahrhunderts'' (1836); i ''Jagd Hadamara von Labera'' (1850). Njegov ''Cimbrisches Wörterbuch'' uredio je Bergmann 1855.

Schmeller je izumio [[Ə|schwa (Ə)]] za upotrebu kao reducirani samoglasnik na kraju nekih njemačkih riječi, a prvi ga je upotrijebio u svojim radovima iz 1820-ih o bavarskim dijalektima.

== Reference ==
 {{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Commonscat-inline}}
* {{Cite web|url=https://www.bavarikon.de/|title=Schmeller, Johann Andreas: Bayerisches Wörterbuch (Bavarian Dictionary) {{!}} bavarikon|website=www.bavarikon.de|language=de|access-date=28. 5. 2026}}

[[Kategorija:Umrli 1852.]]
[[Kategorija:Rođeni 1785.]]</text>
      <sha1>mc1dgqh74w7jm8ts9ivm7a9b0v431vr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ABCG5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484517</id>
    <revision>
      <id>3926646</id>
      <parentid>3918763</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:01:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14396" sha1="nwrvd06n777xzf5eft34ko4xge8uvg2" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Član 5 potporodice G [[ATP]]-vezujuće kasete''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]]   [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ABCG5''' sa [[hromosom 2|hromosoma 2]].&lt;ref name=&quot;pmid11099417&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Berge KE, Tian H, Graf GA, Yu L, Grishin NV, Schultz J, Kwiterovich P, Shan B, Barnes R, Hobbs HH | title = Accumulation of dietary cholesterol in sitosterolemia caused by mutations in adjacent ABC transporters | url = https://archive.org/details/sim_science_2000-12-01_290_5497/page/1770 | journal = Science | volume = 290 | issue = 5497 | pages = 1771–5 | date = Dec 2000 | pmid = 11099417 | doi = 10.1126/science.290.5497.1771 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11452359&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lu K, Lee MH, Hazard S, Brooks-Wilson A, Hidaka H, Kojima H, Ose L, Stalenhoef AF, Mietinnen T, Bjorkhem I, Bruckert E, Pandya A, Brewer HB, Salen G, Dean M, Srivastava A, Patel SB | title = Two genes that map to the STSL locus cause sitosterolemia: genomic structure and spectrum of mutations involving sterolin-1 and sterolin-2, encoded by ABCG5 and ABCG8, respectively | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2001-08_69_2/page/278 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 69 | issue = 2 | pages = 278–90 | date = Aug 2001 | pmid = 11452359 | pmc = 1201544 | doi = 10.1086/321294 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ABCG5 ATP-binding cassette, sub-family G (WHITE), member 5 (sterolin 1)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=64240}}&lt;/ref&gt;

==Amiokiselininska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 651 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molkekulska iežina]]  72.504 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9H222#sequences |title=UniProt, Q9H222 |language=en |access-date=11. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGDLSSLTPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSMGLQVNRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQSSLEGAPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TAPEPHSLGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHASYSVSHR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VRPWWDITSC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQQWTRQILK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVSLYVESGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMCILGSSGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKTTLLDAMS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRLGRAGTFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GEVYVNGRAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RREQFQDCFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVLQSDTLLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLTVRETLHY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TALLAIRRGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGSFQKKVEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VMAELSLSHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADRLIGNYSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGISTGERRR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VSIAAQLLQD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKVMLFDEPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGLDCMTANQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVVLLVELAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNRIVVLTIH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QPRSELFQLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKIAILSFGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIFCGTPAEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDFFNDCGYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPEHSNPFDF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YMDLTSVDTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKEREIETSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVQMIESAYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSAICHKTLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIERMKHLKT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPMVPFKTKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPGVFSKLGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLRRVTRNLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNKLAVITRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQNLIMGLFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LFFVLRVRSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLKGAIQDRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLLYQFVGAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYTGMLNAVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFPVLRAVSD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QESQDGLYQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WQMMLAYALH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLPFSVVATM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFSSVCYWTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLHPEVARFG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YFSAALLAPH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIGEFLTLVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGIVQNPNIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSVVALLSIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVLVGSGFLR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NIQEMPIPFK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IISYFTFQKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSEILVVNEF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YGLNFTCGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVSVTTNPMC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AFTQGIQFIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTCPGATSRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TMNFLILYSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPALVILGIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFKIRDHLIS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;R&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

Protein koji je kodiran ovim genom je član natporodice [[ATP-vezujući kasetni transporter|ATP-vezujućih kasetih transportera (ABC)]]. ABC proteini prenose različite molekule kroz van- i unutarćelijske membrane. ABC geni su podijeljeni u sedam različitih potporodica (ABC1, MDR/TAP, MRP, ALD, OABP, GCN20, White). Ovaj protein je član potporodica White. Protein kodiran ovim genom funkcionira kao polutransporter, kako bi ograničio [[crijeva|crijevnu]] apsorpciju i promovirao [[žuč]]no izlučivanje [[sterol]]a. Eksprimira  se tkivno specifično u [[jetra|jetri]], [[debelo crijevo|debelom]] i ostalim [[crijeva|crijevima]]. Ovaj gen je tandemski raspoređen na hromosomu 2, u orijentaciji glava-glava sa članom porodice [[ABCG8]]. [[Mutacije]] ovog gena mogu doprinijeti akumulaciji [[sterol]]a i [[ateroskleroza|aterosklerozi]], a uočene su i kod pacijenata sa [[sitosterolemija|sitosterolemijom]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Mapa  interaktivnog puta ==
{{StatinPathway_WP430|highlight=ABCG5}}

== Također pogledajte ==
* Geni [[ABCG5 i ABCG8]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin }}
* {{cite journal | vauthors = Schmitz G, Langmann T, Heimerl S | title = Role of ABCG1 and other ABCG family members in lipid metabolism | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-lipid-research_2001-10_42_10/page/1513 | journal = Journal of Lipid Research | volume = 42 | issue = 10 | pages = 1513–20 | date = Oct 2001 | doi = 10.1016/S0022-2275(20)32205-7 | pmid = 11590207 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Patel SB, Salen G, Hidaka H, Kwiterovich PO, Stalenhoef AF, Miettinen TA, Grundy SM, Lee MH, Rubenstein JS, Polymeropoulos MH, Brownstein MJ | title = Mapping a gene involved in regulating dietary cholesterol absorption. The sitosterolemia locus is found at chromosome 2p21 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_1998-09-01_102_5/page/1041 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 102 | issue = 5 | pages = 1041–4 | date = Sep 1998 | pmid = 9727073 | pmc = 508970 | doi = 10.1172/JCI3963 }}
* {{cite journal | vauthors = Lee MH, Lu K, Hazard S, Yu H, Shulenin S, Hidaka H, Kojima H, Allikmets R, Sakuma N, Pegoraro R, Srivastava AK, Salen G, Dean M, Patel SB | title = Identification of a gene, ABCG5, important in the regulation of dietary cholesterol absorption | journal = Nature Genetics | volume = 27 | issue = 1 | pages = 79–83 | date = Jan 2001 | pmid = 11138003 | pmc = 1350991 | doi = 10.1038/83799 }}
* {{cite journal | vauthors = Shulenin S, Schriml LM, Remaley AT, Fojo S, Brewer B, Allikmets R, Dean M | title = An ATP-binding cassette gene (ABCG5) from the ABCG (White) gene subfamily maps to human chromosome 2p21 in the region of the Sitosterolemia locus | journal = Cytogenetics and Cell Genetics | volume = 92 | issue = 3–4 | pages = 204–8 | year = 2001 | pmid = 11435688 | doi = 10.1159/000056903 | s2cid = 23238025 | url = https://zenodo.org/record/1235317 }}
* {{cite journal | vauthors = Hubacek JA, Berge KE, Cohen JC, Hobbs HH | title = Mutations in ATP-cassette binding proteins G5 (ABCG5) and G8 (ABCG8) causing sitosterolemia | journal = Human Mutation | volume = 18 | issue = 4 | pages = 359–60 | date = Oct 2001 | pmid = 11668628 | doi = 10.1002/humu.1206 | s2cid = 10011192 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Lam CW, Cheng AW, Tong SF, Chan YW | title = Novel donor splice site mutation of ABCG5 gene in sitosterolemia | journal = Molecular Genetics and Metabolism | volume = 75 | issue = 2 | pages = 178–80 | date = Feb 2002 | pmid = 11855938 | doi = 10.1006/mgme.2001.3285 }}
* {{cite journal | vauthors = Lu K, Lee MH, Yu H, Zhou Y, Sandell SA, Salen G, Patel SB | title = Molecular cloning, genomic organization, genetic variations, and characterization of murine sterolin genes Abcg5 and Abcg8 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-lipid-research_2002-04_43_4/page/n42 | journal = Journal of Lipid Research | volume = 43 | issue = 4 | pages = 565–78 | date = Apr 2002 | doi = 10.1016/S0022-2275(20)31486-3 | pmid = 11907139 | pmc = 1815568 }}
* {{cite journal | vauthors = Heimerl S, Langmann T, Moehle C, Mauerer R, Dean M, Beil FU, von Bergmann K, Schmitz G | title = Mutations in the human ATP-binding cassette transporters ABCG5 and ABCG8 in sitosterolemia | journal = Human Mutation | volume = 20 | issue = 2 | pages = 151 | date = Aug 2002 | pmid = 12124998 | doi = 10.1002/humu.9047 | s2cid = 23157539 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Remaley AT, Bark S, Walts AD, Freeman L, Shulenin S, Annilo T, Elgin E, Rhodes HE, Joyce C, Dean M, Santamarina-Fojo S, Brewer HB | title = Comparative genome analysis of potential regulatory elements in the ABCG5-ABCG8 gene cluster | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-07-12_295_2/page/276 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 295 | issue = 2 | pages = 276–82 | date = Jul 2002 | pmid = 12150943 | doi = 10.1016/S0006-291X(02)00652-6 }}
* {{cite journal | vauthors = Graf GA, Li WP, Gerard RD, Gelissen I, White A, Cohen JC, Hobbs HH | title = Coexpression of ATP-binding cassette proteins ABCG5 and ABCG8 permits their transport to the apical surface | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2002-09_110_5/page/658 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 110 | issue = 5 | pages = 659–69 | date = Sep 2002 | pmid = 12208867 | pmc = 151110 | doi = 10.1172/JCI16000 }}
* {{cite journal | vauthors = Yu L, Li-Hawkins J, Hammer RE, Berge KE, Horton JD, Cohen JC, Hobbs HH | title = Overexpression of ABCG5 and ABCG8 promotes biliary cholesterol secretion and reduces fractional absorption of dietary cholesterol | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2002-09_110_5/page/671 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 110 | issue = 5 | pages = 671–80 | date = Sep 2002 | pmid = 12208868 | pmc = 151111 | doi = 10.1172/JCI16001 }}
* {{cite journal | vauthors = Graf GA, Yu L, Li WP, Gerard R, Tuma PL, Cohen JC, Hobbs HH | title = ABCG5 and ABCG8 are obligate heterodimers for protein trafficking and biliary cholesterol excretion | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 48 | pages = 48275–82 | date = Nov 2003 | pmid = 14504269 | doi = 10.1074/jbc.M310223200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kajinami K, Brousseau ME, Nartsupha C, Ordovas JM, Schaefer EJ | title = ATP binding cassette transporter G5 and G8 genotypes and plasma lipoprotein levels before and after treatment with atorvastatin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-lipid-research_2004-04_45_4/page/653 | journal = Journal of Lipid Research | volume = 45 | issue = 4 | pages = 653–6 | date = Apr 2004 | pmid = 14703505 | doi = 10.1194/jlr.M300278-JLR200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Freeman LA, Kennedy A, Wu J, Bark S, Remaley AT, Santamarina-Fojo S, Brewer HB | title = The orphan nuclear receptor LRH-1 activates the ABCG5/ABCG8 intergenic promoter | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-lipid-research_2004-07_45_7/page/1197 | journal = Journal of Lipid Research | volume = 45 | issue = 7 | pages = 1197–206 | date = Jul 2004 | pmid = 15121760 | doi = 10.1194/jlr.C400002-JLR200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Yu L, Gupta S, Xu F, Liverman AD, Moschetta A, Mangelsdorf DJ, Repa JJ, Hobbs HH, Cohen JC | title = Expression of ABCG5 and ABCG8 is required for regulation of biliary cholesterol secretion | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 10 | pages = 8742–7 | date = Mar 2005 | pmid = 15611112 | doi = 10.1074/jbc.M411080200 | doi-access = free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|ABCG5+protein,+human}}
* {{UCSC gene info|ABCG5}}

{{NLM content}}
{{ABC transporteri}}
{{Lipoproteini}}

{{DEFAULTSORT:Abcfm}}
[[Kategorija:ATP-vezujući kasetni transporteri]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 2]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>nwrvd06n777xzf5eft34ko4xge8uvg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MPHOSPH10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484614</id>
    <revision>
      <id>3926584</id>
      <parentid>3888616</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9177" sha1="4ratryeyev63oqsp1ulwbwo5qm857pa" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''U3 mali jedarčani ribonukleoproteinski protein MPP10''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]]   [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MPHOSPH10'''  sa  [[hromosom 2|hromosoma 2]].&lt;ref name=&quot;pmid8885239&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Matsumoto-Taniura N, Pirollet F, Monroe R, Gerace L, Westendorf JM | title = Identification of novel M phase phosphoproteins by expression cloning | journal = Mol Biol Cell | volume = 7 | issue = 9 | pages = 1455–69 |date=Jan 1997 | pmid = 8885239 | pmc = 275994 | doi =  10.1091/mbc.7.9.1455}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9450966&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Westendorf JM, Konstantinov KN, Wormsley S, Shu MD, Matsumoto-Taniura N, Pirollet F, Klier FG, Gerace L, Baserga SJ | title = M Phase Phosphoprotein 10 Is a Human U3 Small Nucleolar Ribonucleoprotein Component | journal = Mol Biol Cell | volume = 9 | issue = 2 | pages = 437–49 |date=Mar 1998 | pmid = 9450966 | pmc = 25272 | doi =  10.1091/mbc.9.2.437}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: MPHOSPH10 M-phase phosphoprotein 10 (U3 small nucleolar ribonucleoprotein)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=10199| access-date = }}&lt;/ref&gt;

==Amiokiselininska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 681 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molkekulska iežina]]  78.864  [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O00566#sequences |title=UniProt, O00566 |language=en |access-date= 13. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAPQVWRRRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LERCLTEVGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATGRPECFLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQEGLASKFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLTKVLYDFN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KILENGRIHG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPLQKLVIEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDDEQIWQQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELQNEPILQY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQNAVSETIN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DEDISLLPES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEQEREEDGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIEADDKEDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDLEEEEVSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MGNDDPEMGE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RAENSSKSDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKSPVFSDED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDLDFDISKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQQSKVQNKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGKPREKSIV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DDKFFKLSEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EAYLENIEKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EERKDDNDEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEDIDFFEDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSDEDEGGLF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GSKKLKSGKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRNLKYKDFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPVESDEDIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVHDDELDSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEDDEIAEEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEELSISETD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDDDLQENED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKQHKESLKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTFALPDDAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEDTGVLNVK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KNSDEVKSSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKRQEKMNEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IASLEKELLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKPWQLQGEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TAQKRPENSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LEETLHFDHA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRMAPVITEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTLQLEDIIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QRIRDQAWDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVRKEKPKED&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AYEYKKRLTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DHEKSKLSLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIYEQEYIKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQQKTAEEEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEHVEIQKMM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DSLFLKLDAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNFHFIPKPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPEIKVVSNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAITMEEVAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSVSDAALLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PEEIKEKNKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDIKTAAEKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATDKKRERRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKYQKRMKIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKEKRRKLLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KSSVDQAGKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKTVASEKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLTKTGKASF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKDEGKDKAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSSQAFFSKL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QDQVKMQIND&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKKTEKKKKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQDISVHKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;L&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Ovaj gen kodira protein koji se [[fosforilacija|fosforilira]] tokom [[mitoza|mitoze]]. Protein se nalazi na [[nukleolus]]u tokom interfaze i na [[hromosom]]ima tokom M-faze. Smatra se da je protein dio U3 malog jedarcetovog [[proteinski kompleks|proteinskog kompleksa]], koji je uključen u preradu [[rRNK]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin |33e}}
*{{cite journal   |vauthors=Andersen JS, Lyon CE, Fox AH, etal |title=Directed proteomic analysis of the human nucleolus |journal=Curr. Biol. |volume=12 |issue= 1 |pages= 1–11 |year= 2002 |pmid= 11790298 |doi=10.1016/S0960-9822(01)00650-9  |s2cid=14132033 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Scherl A, Couté Y, Déon C, etal |title=Functional Proteomic Analysis of Human Nucleolus |journal=Mol. Biol. Cell |volume=13 |issue= 11 |pages= 4100–9 |year= 2003 |pmid= 12429849 |doi= 10.1091/mbc.E02-05-0271  | pmc=133617 }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Granneman S, Gallagher JE, Vogelzangs J, etal |title=The human Imp3 and Imp4 proteins form a ternary complex with hMpp10, which only interacts with the U3 snoRNA in 60–80S ribonucleoprotein complexes |journal=Nucleic Acids Res. |volume=31 |issue= 7 |pages= 1877–87 |year= 2003 |pmid= 12655004 |doi=10.1093/nar/gkg300  | pmc=152815  }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Andersen JS, Lam YW, Leung AK, etal |title=Nucleolar proteome dynamics |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-01-06_433_7021/page/76 |journal=Nature |volume=433 |issue= 7021 |pages= 77–83 |year= 2005 |pmid= 15635413 |doi= 10.1038/nature03207 |bibcode=2005Natur.433...77A |s2cid=4344740 }}
*{{cite journal   |vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F, etal |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks |url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |s2cid=7827573 |doi-access=free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC genome browser|MPHOSPH10}}
* {{UCSC gene details|MPHOSPH10}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 2]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>4ratryeyev63oqsp1ulwbwo5qm857pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanjski svemir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484790</id>
    <revision>
      <id>3925831</id>
      <parentid>3923228</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8663" sha1="pvlytjfiukarppexc08y8cyi1pxx4rl" xml:space="preserve">[[Datoteka:Earth's_atmosphere.svg|mini| Sučelje između Zemljine površine i svemira. Prikazana je[[Kármán linija|Kármánova linija]] na nadmorskoj visini od 100 kilometara. Slojevi [[Zemljina atmosfera|atmosfere]] su nacrtani u mjerilu, dok objekti unutar njih, poput [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodne svemirske stanice]], nisu.|365x365piksel]]
'''Vanjski svemir''' je prostranstvo koje postoji izvan [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i između [[Astronomski objekat|nebeskih tijela]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/|title=Merriam-Webster: America's Most Trusted Dictionary|website=www.merriam-webster.com|language=en|access-date=18. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; Vanjski prostor nije potpuno prazan – to je [[Vakuum|tvrdi vakuum]] koji sadrži čestice niske gustine, pretežno [[Plazma (fizika)|plazmu]] [[vodik]]a i [[helij]]a, kao i [[Elektromagnetno zračenje|elektromagnetsko zračenje]], [[Magnetno polje|magnetna polja]], [[Pozadina kosmičkog neutrina|neutrina]], [[Kosmička prašina|prašinu]] i [[Kosmičko zračenje|kosmičke zrake]]. Osnovna [[temperatura]] svemira, određena [[Kosmičko pozadinsko zračenje|pozadinskim zračenjem]] iz [[Veliki prasak|Velikog praska]], je {{Convert|2.7|K|C F}}.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/cobe/|title=LAMBDA - Cosmic Background Explorer|website=lambda.gsfc.nasa.gov|access-date=18. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Smatra se da [[Toplo-vreli međugalaktički medij|plazma između galaksija]] čini oko polovinu [[Barion|barionske (obične) materije]] u svemiru, koja ima [[Gustina broja|gustinu]] manju od jednog [[Procij|atoma vodika]] po [[Kubni metar|kubnom metru]] i temperaturu od više miliona kelvina. Lokalne koncentracije materije su se kondenzovale u [[Zvijezda|zvijezde]] i [[Galaksija|galaksije]]. Studije pokazuju da je 90% mase u većini galaksija u nepoznatom obliku, nazvanom [[tamna materija]], koja stupa u interakciju s drugom materijom putem [[Gravitacija|gravitacijskih]], ali ne i [[Elektromagnetizam|elektromagnetnih sila]].{{sfn|Freedman|Kaufmann|2005|pp=573, 599–601}}&lt;ref name=&quot;Trimble 1987&quot; &gt;{{citation |last=Trimble |first=V. |date=1987 |title=Existence and nature of dark matter in the universe |journal=[[Annual Review of Astronomy and Astrophysics]] |volume=25 |pages=425–472 |bibcode=1987ARA&amp;A..25..425T |doi=10.1146/annurev.aa.25.090187.002233|s2cid=123199266 |postscript = .|url=http://www.escholarship.org/uc/item/2hz008rs }}&lt;/ref&gt; Opažanja sugeriraju da je većina [[Ekvivalencija mase i energije|masene energije]] u [[Opservable univerzum|vidljivom svemiru]] ''[[tamna energija]]'', vrsta [[Energija vakuuma|energije vakuuma]] koja je slabo shvaćena.{{Sfn|Freedman|Kaufmann|2005}} Intergalaktički prostor zauzima većinu volumena [[svemir]]a, ali čak se i galaksije i [[zvjezdani sistem]]i gotovo u potpunosti sastoje od praznog prostora.

Koncept da prostor između Zemlje i Mjeseca mora biti vakuum prvi put je predložen u 17. vijeku nakon što su naučnici otkrili da se [[pritisak zraka]] smanjuje s nadmorskom visinom. Ogromne razmjere svemira shvaćene su u 20. vijeku kada je prvi put izmjerena udaljenost do [[Andromeda (galaksija)|galaksije Andromeda]] . Ljudi su započeli fizičko istraživanje svemira kasnije u istom vijeku pojavom [[Balon (letjelica)|letova balonima]] na velikim visinama. Nakon toga uslijedili su [[Raketa|letovi raketama]] s posadom, a zatim i ulazak u Zemljinu orbitu s posadom, što je prvi postigao [[Jurij Gagarin]] iz [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]] 1961. godine. Ekonomski troškovi slanja objekata, uključujući ljude, u svemir su vrlo visoki, što ograničava ljudske [[Svemirski letovi|svemirske letove]] na [[Niska Zemljina orbita|nisku Zemljinu orbitu]] i [[Mjesec (satelit)|Mjesec]]. S druge strane, [[Bespilotna svemirska letjelica|bespilotne svemirske letjelice]] stigle su do svih poznatih [[planeta]] u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]]. Svemir predstavlja izazovno okruženje za [[Istraživanje|ljudska istraživanja]] zbog opasnosti [[vakuum]]a i [[Zračenje|zračenja]]. [[Mikrogravitacija]] negativno utiče na ljudsku [[Fiziologija|fiziologiju]] koja uzrokuje i [[Mišićna atrofija|atrofiju mišića]] i [[Gubitak koštane mase u svemirskim letovima|gubitak koštane mase]].

Upotreba skraćene verzije ''&quot;svemir''&quot;, u značenju &quot;regija izvan Zemljinog neba&quot;, prethodi upotrebi punog termina &quot;svemir&quot;, s najranijom zabilježenom upotrebom ovog značenja u epskoj poemi [[John Milton|Johna Miltona]] pod nazivom ''[[Paradise Lost|Izgubljeni raj]]'', objavljenoj 1667. godine. 
[[Datoteka:Webb's_First_Deep_Field.jpg|lijevo|mini|207x207piksel|Budući da je u suštini prazan, svemir omogućava da se najranije (crvenije) galaksije posmatraju bez prepreka, kao na ''[[Webb-ova prva slika dubokog polja|prvoj slici dubokog polja koju je snimio Webb]]''.]]
Termin ''svemirski prostor'' postojao je u pjesmi engleske pjesnikinje Lady [[Emmeline Stuart-Wortley]] iz 1842. godine pod nazivom &quot;Djevojka iz Moskve&quot;,{{Sfn|Stuart Wortley|1841}} ali u astronomiji termin ''svemirski prostor'' prvi put je našao svoju primjenu 1845. godine, a napisao ga je [[Alexander von Humboldt]].{{Sfn|Von Humboldt|1845}} Termin je na kraju popularizirao [[Herbert George Wells|H. G. Wells]] nakon 1901. godine. [[Theodore von Kármán]] koristio je termin ''slobodni prostor'' da bi nazvao prostor visina iznad Zemlje gdje svemirske letjelice dostižu uslove dovoljno oslobođene atmosferskog otpora, razlikujući ga od [[Zračni prostor|zračnog prostora]], identificirajući pravni prostor iznad teritorija slobodnih od [[Suverenitet|suverene]] jurisdikcije zemalja. Ova definicija granice prema svemiru postala je poznata kao [[Kármánova linija]].

&quot;[[wiktionary:spaceborne|Svemirski nošen]]&quot; označava postojanje u svemiru, posebno ako ga nosi [[svemirska letjelica]]; slično, &quot;[[wiktionary:space-based|svemirski baziran]]&quot; znači baziran u svemiru ili na planeti ili mjesecu.

Vasionski prostor ne počinje na određenoj visini iznad Zemljine površine. [[Kármán linija|Kármánova linija]], na nadmorskoj visini od 100 kilometara iznad nivoa mora,{{sfn|O'Leary|2009|p=84}}&lt;ref name=&quot;space_begin&quot;&gt;{{citation
 | title = Where does space begin?
 | url = http://aerospaceengineering.aero/where-does-space-begin/
 | website = Aerospace Engineering |access-date = 10. 11. 2015
 | language = en-US |url-status=live | postscript=.
 | archive-url = https://web.archive.org/web/20151117034012/http://aerospaceengineering.aero/where-does-space-begin/
 | archive-date = 17. 11. 2015}}&lt;/ref&gt; se konvencionalno koristi kao početak vanjskog svemira u svemirskim ugovorima i za vođenje evidencije o vazduhoplovstvu. Okvir za međunarodno [[Svemirski zakon|svemirsko pravo]] uspostavljen je [[Ugovor o svemiru|Ugovorom o vanjskom svemiru]], koji je stupio na snagu 10. oktobra 1967. godine. Ovaj sporazum isključuje bilo kakve zahtjeve za [[Nacionalni suverenitet|nacionalnim suverenitetom]] i dozvoljava svim državama da slobodno [[Istraživanje svemira|istražuju svemir]]. Uprkos izradi [[Rezolucija UN|rezolucija UN-a]] za miroljubivo korištenje svemira, [[Protivsatelitsko oružje|antisatelitsko oružje]] je testirano u Zemljinoj orbiti.[[Datoteka:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|mini| Ovo je umjetnički koncept [[Metričko proširenje prostora|metričke ekspanzije svemira]], gdje je volumen Univerzuma predstavljen u svakom vremenskom intervalu kružnim dijelovima. Na lijevoj strani je prikazana brza [[Inflatorna epoha|inflacija]] od početnog stanja, nakon čega slijedi stabilnija ekspanzija do današnjih dana, prikazano desno.|230x230piksel]]
[[Datoteka:Bruce_McCandless_II_during_EVA_in_1984.jpg|alt=The lower half shows a blue planet with patchy white clouds. The upper half has a man in a white spacesuit and maneuvering unit against a black background.|mini| Zbog opasnosti od vakuuma, astronauti moraju nositi [[svemirsko odijelo]] pod pritiskom dok su izvan Zemlje i izvan svoje letjelice.|lijevo|212x212piksel]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

=== Izvori ===
* {{citation | last1=Freedman | first1=Roger A. | last2=Kaufmann | first2=William J. | title=Universe | edition=seventh | date=2005 | publisher=New York: W. H. Freeman and Company | isbn=978-0-7167-8694-8 }}
* {{citation
| last=O'Leary | first=Beth Laura | date=2009 | title=Handbook of space engineering, archaeology, and heritage | series=Advances in engineering | editor1-first=Ann Garrison | editor1-last=Darrin | publisher=CRC Press | isbn=978-1-4200-8431-3 | url=https://books.google.com/books?id=dTwIDun4MroC&amp;pg=PA84 }}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Prostor]]
[[Kategorija:Svemir]]</text>
      <sha1>pvlytjfiukarppexc08y8cyi1pxx4rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ACTR1B</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484811</id>
    <revision>
      <id>3926601</id>
      <parentid>3888644</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7343" sha1="r4inrnjw3bm0pze6oiekaskwlgzsj0l" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Beta-centraktin''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''ACTR1B'''  sa [[hromosom 2|hromosoma 2]].&lt;ref name=&quot;pmid7696711&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Clark SW, Staub O, Clark IB, Holzbaur EL, Paschal BM, Vallee RB, Meyer DI | title = Beta-centractin: characterization and distribution of a new member of the centractin family of actin-related proteins | journal = Mol Biol Cell | volume = 5 | issue = 12 | pages = 1301–10 |date=maj 1995 | pmid = 7696711 | pmc = 301159 | doi =  10.1091/mbc.5.12.1301}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10343100&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Elsea SH, Clark IB, Juyal RC, Meyer DJ, Meyer DI, Patel PI | title = Assignment of beta-centractin (CTRN2) to human chromosome 2 bands q11.1→q11.2 with somatic cell hybrids and in situ hybridization | journal = Cytogenet Cell Genet | volume = 84 | issue = 1–2 | pages = 48–9 |date=Jun 1999 | pmid = 10343100 | doi =10.1159/000015211  | s2cid = 83665096 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: ACTR1B ARP1 actin-related protein 1 homolog B, centractin beta (yeast)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=10120}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 376 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  42.293 [[Dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P42025#sequences |title=UniProt, P42025 |language=en |access-date=15. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MESYDIIANQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVVIDNGSGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKAGFAGDQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKYCFPNYVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPKHMRVMAG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALEGDLFIGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAEEHRGLLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRYPMEHGVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDWNDMERIW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYVYSKDQLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TFSEEHPVLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEAPLNPSKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REKAAEVFFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFNVPALFIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MQAVLSLYAT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRTTGVVLDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDGVTHAVPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YEGFAMPHSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MRVDIAGRDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRYLRLLLRK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EGVDFHTSAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEVVRTIKER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ACYLSINPQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEALETEKVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTLPDGSTLD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VGPARFRAPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLFQPDLVGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESEGLHEVVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAIHKSDMDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRTLFANIVL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SGGSTLFKGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDRLLSEVKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAPKDIKIKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SAPQERLYST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WIGGSILASL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DTFKKMWVSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEYEEDGSRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IHRKTF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Ovaj gen kodira  podjedinicu din[[aktin]]a od 42,3 kD, [[makromolekula|makromolekulski]] kompleks koji se sastoji od 10 podjedinica veličine od 22 do 150 kD. Dinaktin se vezuje za [[mikrotubule]] i [[citoplazma]]tski [[dinein]]. Uključen je u različite [[ćelija (biologija)|ćelijske]] funkcije, uključujući transport na relaciji [[Endoplazmatski retikulum|ER]] – [[Golgijev aparat]], centripetalnim  pokretom [[lizosom]]a i [[endosom]]a, formiranja [[diobeno vreteno|vretena]], kretanja [[hromosom]]a, [[ćelijsko jedro|iedarnog pozicioniranja]] i [[akson]]ogeneze. Ova podjedinica, poput [[ACTR1A]], je protein vezan za [[aktin]]. Ova dva proteina su jednake dužine i dijele 90% [[aminokiselina|aminokiselinskog]] identiteta. Prisutni  su u kompleksu dinaktina, u konstantnom omjeru od približno 1:15.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin}}
*{{cite journal  | vauthors=Hillier LW, Graves TA, Fulton RS |title=Generation and annotation of the DNA sequences of human chromosomes 2 and 4 | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-04-07_434_7034/page/724 |journal=Nature |volume=434 |issue= 7034 |pages= 724–31 |year= 2005 |pmid= 15815621 |doi= 10.1038/nature03466 |bibcode=2005Natur.434..724H |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The status, quality, and expansion of the NIH full-length cDNA project: the Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Eckley DM, Schroer TA |title=Interactions between the evolutionarily conserved, actin-related protein, Arp11, actin, and Arp1 |journal=Mol. Biol. Cell |volume=14 |issue= 7 |pages= 2645–54 |year= 2004 |pmid= 12857853 |doi= 10.1091/mbc.E03-01-0049  | pmc=165665 }}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal |bibcode=2002PNAS...9916899M|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Simpson JC, Wellenreuther R, Poustka A |title=Systematic subcellular localization of novel proteins identified by large-scale cDNA sequencing |journal=EMBO Rep. |volume=1 |issue= 3 |pages= 287–92 |year= 2001 |pmid= 11256614 |doi= 10.1093/embo-reports/kvd058  | pmc=1083732 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Adams MD, Dubnick M, Kerlavage AR |title=Sequence identification of 2,375 human brain genes | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-02-13_355_6361/page/632 |journal=Nature |volume=355 |issue= 6361 |pages= 632–4 |year= 1992 |pmid= 1538749 |doi= 10.1038/355632a0 |bibcode=1992Natur.355..632A |s2cid=4234345 |display-authors=etal}}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC genome browser|ACTR1B}}
* {{UCSC gene details|ACTR1B}}

{{DEFAULTSORT:Actr1b}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 2]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>r4inrnjw3bm0pze6oiekaskwlgzsj0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Collège de France</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484937</id>
    <revision>
      <id>3926177</id>
      <parentid>3916792</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:59:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1340" sha1="1mp354ezvax1jqej0n0pt3d11q7m6n8" xml:space="preserve">'''Collège de France''' ranije poznat kao ''Collège Royal'' osnovan 1530. godine od strane [[Franjo I, kralj Francuske|Franjo I]], je visokoobrazovna i istraživačka ustanova u [[Francuska|Francuskoj]]. Nalazi se u [[Pariz]]u, u srcu Latinske četvrti, preko puta istorijskog kampusa La Sorbonne, u blizini [[Panteon (Pariz)|Panteon]]a&lt;ref&gt;[https://psl.eu/universite/nos-etablissements/associes/college-de-france Collège de France]&lt;/ref&gt;.

Istraživanje i nastava su usko povezani na Collège de France, čija je ambicija da podučava &quot;znanje koje se gradi u svim oblastima književnosti, nauke i umjetnosti&quot;.

== Poznati profesori ==
* [[Michel Foucault]], francuski filozof, sociolog i historičar
* [[Adam Mickiewicz]], veliki poljski knjizevnik i pjesnik

== Poznati diplomci ==
* [[Melika Salihbeg Bosnawi]], bosanskohercegovačka književnica i intelektualka

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.college-de-france.fr/ Collège de France službena web stranica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070712185344/http://www.college-de-france.fr/ |date=12. 7. 2007 }}
* {{Cite web|url=https://asr.revues.org/891|website=asr.revues.org|access-date=24. 5. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Tehnologija]]
[[Kategorija:Saobraćaj u Francuskoj]]
[[Kategorija:Univerziteti u Francuskoj]]</text>
      <sha1>1mp354ezvax1jqej0n0pt3d11q7m6n8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>NABP1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>484940</id>
    <revision>
      <id>3926641</id>
      <parentid>3888683</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4682" sha1="7g8cljk4s0zxcmd063aknjyhq2exjz6" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Nukleinskokiselinski-vezujući protein 1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]]   [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''NABP1''' sa  [[hromosom 2|hromosoma 2]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: Nucleic acid binding protein 1 | url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/64859 }}&lt;/ref&gt;

==Amiokiselininska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 204 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  22.423 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q96AH0#sequences |title=UniProt, Q96AH0 |language=en |access-date=18. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MNRVNDPLIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRDIKPGLKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNVVFIVLEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRVTKTKDGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVRSCKVADK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TGSITISVWD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIGGLIQPGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIRLTRGYAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MWKGCLTLYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRGGELQKIG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EFCMVYSEVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFSEPNPDYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQQNKGAQSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKNNSMNSNM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTGTFGPVGN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GVHTGPESRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HQFSHAGRSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRGLINPQLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTASNQTVMT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TISNGRDPRR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AFKR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

Vezujući proteini za jednolančanu [[DNK]] (ssDNK), kao što je OBFC2A, su sveprisutni i neophodni za različite metaboličke procese DNK, uključujući [[replikacija DNK|replikaciju]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i otkrivanje i popravak oštećenja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Richard DJ, Bolderson E, Cubeddu L, Wadsworth RI, Savage K, Sharma GG, Nicolette ML, Tsvetanov S, McIlwraith MJ, Pandita RK, Takeda S, Hay RT, Gautier J, West SC, Paull TT, Pandita TK, White MF, Khanna KK | title = Single-stranded DNA-binding protein hSSB1 is critical for genomic stability | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-05-29_453_7195/page/676 | journal = Nature | volume = 453 | issue = 7195 | pages = 677–81 | date = maj 2008 | pmid = 18449195 | doi = 10.1038/nature06883 | bibcode = 2008Natur.453..677R | s2cid = 4322436 }}
&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin |33e}}
* {{cite journal | vauthors = Li Y, Bolderson E, Kumar R, Muniandy PA, Xue Y, Richard DJ, Seidman M, Pandita TK, Khanna KK, Wang W | title = HSSB1 and hSSB2 form similar multiprotein complexes that participate in DNA damage response | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2009-08-28_284_35/page/23525 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 284 | issue = 35 | pages = 23525–31 | date = august 2009 | pmid = 19605351 | pmc = 2749126 | doi = 10.1074/jbc.C109.039586 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Huang J, Gong Z, Ghosal G, Chen J | title = SOSS complexes participate in the maintenance of genomic stability | journal = Molecular Cell | volume = 35 | issue = 3 | pages = 384–93 | date = august 2009 | pmid = 19683501 | pmc = 2756616 | doi = 10.1016/j.molcel.2009.06.011 }}
* {{cite journal | vauthors = Malovannaya A, Li Y, Bulynko Y, Jung SY, Wang Y, Lanz RB, O'Malley BW, Qin J | title = Streamlined analysis schema for high-throughput identification of endogenous protein complexes | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-02-09_107_6/page/2431 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 6 | pages = 2431–6 | date = februar 2010 | pmid = 20133760 | pmc = 2823922 | doi = 10.1073/pnas.0912599106 | bibcode = 2010PNAS..107.2431M | doi-access = free }}

{{refend}}
{{NLM content}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 2]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>7g8cljk4s0zxcmd063aknjyhq2exjz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>JAK1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485403</id>
    <revision>
      <id>3926518</id>
      <parentid>3918446</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:39:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 8 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31915" sha1="biw1z99gym1ndku7ar8x7zs8rl28u4p" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Janus-[[kinaza]] 1''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''JAK1''' sa  [[hromosom 1|hromosoma 1]].

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.154 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  133.277 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P23458#sequences |title=UniProt, P23458 |language=eng. |access-date=29. 11. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MQYLNIKEDC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NAMAFCAKMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSKKTEVNLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APEPGVEVIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLSDREPLRL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GSGEYTAEEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CIRAAQACRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPLCHNLFAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDENTKLWYA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PNRTITVDDK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSLRLHYRMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYFTNWHGTN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DNEQSVWRHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKKQKNGYEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKIPDATPLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DASSLEYLFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QGQYDLVKCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APIRDPKTEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGHDIENECL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GMAVLAISHY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AMMKKMQLPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPKDISYKRY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPETLNKSIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QRNLLTRMRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NNVFKDFLKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FNNKTICDSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSTHDLKVKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LATLETLTKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YGAEIFETSM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLISSENEMN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WFHSNDGGNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYYEVMVTGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGIQWRHKPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVSVEKEKNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKRKKLENKH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KKDEEKNKIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEWNNFSYFP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EITHIVIKES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVSINKQDNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMELKLSSHE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EALSFVSLVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYFRLTADAH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HYLCTDVAPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIVHNIQNGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HGPICTEYAI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NKLRQEGSEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GMYVLRWSCT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFDNILMTVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CFEKSEQVQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQKQFKNFQI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EVQKGRYSLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSDRSFPSLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLMSHLKKQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRTDNISFML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRCCQPKPRE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ISNLLVATKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQEWQPVYPM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQLSFDRILK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDLVQGEHLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGTRTHIYSG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TLMDYKDDEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSEEKKIKVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKVLDPSHRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISLAFFEAAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MMRQVSHKHI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VYLYGVCVRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VENIMVEEFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGGPLDLFMH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKSDVLTTPW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFKVAKQLAS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALSYLEDKDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHGNVCTKNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLAREGIDSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGPFIKLSDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIPITVLSRQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ECIERIPWIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PECVEDSKNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVAADKWSFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTLWEICYNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIPLKDKTLI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EKERFYESRC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPVTPSCKEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADLMTRCMNY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPNQRPFFRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMRDINKLEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QNPDIVSEKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PATEVDPTHF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKRFLKRIRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGEGHFGKVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCRYDPEGDN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TGEQVAVKSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPESGGNHIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLKKEIEILR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLYHENIVKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGICTEDGGN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIKLIMEFLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGSLKEYLPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKNKINLKQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKYAVQICKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MDYLGSRQYV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HRDLAARNVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VESEHQVKIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFGLTKAIET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKEYYTVKDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDSPVFWYAP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ECLMQSKFYI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASDVWSFGVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHELLTYCDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSSPMALFLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MIGPTHGQMT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VTRLVNTLKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKRLPCPPNC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDEVYQLMRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CWEFQPSNRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFQNLIEGFE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija ==
Janus-kinaza  je  ljudska  [[tirozin-kinaza]], protein neophodan za signalizaciju određenih tipova I i tipa II [[citokin]]a. Stupa u interakciju sa zajedničkim gama lancem (γc) [[citokinski receptor|citokinskog receptora tipa I]], da izazove signale iz porodice [[IL-2 receptor|IL-2]] receptora (npr. [[IL-2 receptor|IL -2R]], [[Interleukin 7|IL-7R]], [[Interleukin 9|IL-9R]] i [[Interleukin 15|IL-15R]]), [[Interleukin-4|IL-4]] porodica receptora (npr. [[Interleukin-4|IL-4R]] i [[Interleukin 13|IL-13R]]), porodica [[gp130]] receptora (npr. [[interleukin-6|IL-6R]] , [[interleukin-11|IL-11R]], [[inhibicijski faktor leukemije|LIF-R]], [[Onkostatin M|OSM-R]], [[kardiotrofin-1]] receptor (CT-1R), [[cilijarni neurotrofni faktor]] receptor (CNTF-R), [[neurotrofin-1]] receptor (NNT-1R) i [[leptin]]-R). Također je važan za [[transdukcija signala|transdukciju signala]] po tipu I (IFN-α/β) i tipu II (IFN-γ) [[interferon]]a, i članovima porodice [[Interleukin 10|IL-10]] preko [[citokinski receptor|citokinskih receptora tipa II]].&lt;ref name=&quot;pmid11406370&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Gadina M, Hilton D, Johnston JA, Morinobu A, Lighvani A, Zhou YJ, Visconti R, O'Shea JJ |title=Signaling by type I and II cytokine receptors: ten years after |journal=Curr. Opin. Immunol. |volume=13 |issue=3 |pages=363–73 |year=2001 |pmid=11406370 |doi=10.1016/S0952-7915(00)00228-4|url=https://zenodo.org/record/1260155 }}&lt;/ref&gt;  Jak1 ima ključnu ulogu u pokretanju odgovora na višestruke velike porodice [[citokin]]skih receptora. Gubitak Jak1 je smrtonosan kod [[neonatus]]ih miševa, vjerovatno zbog poteškoća u sisanju.&lt;ref name=&quot;pmid9590172&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Rodig SJ, Meraz MA, White JM, Lampe PA, Riley JK, Arthur CD, King KL, Sheehan KC, Yin L, Pennica D, Johnson EM, Schreiber RD |title=Disruption of the Jak1 gene demonstrates obligatory and nonredundant roles of the Jaks in cytokine-induced biologic responses |journal=Cell |volume=93 |issue=3 |pages=373–83 |year=1998 |pmid=9590172 |doi=10.1016/S0092-8674(00)81166-6|s2cid=18684846 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; [[Ekspresija gena]] JAK1 u ćelijama raka omogućava pojedinačnim ćelijama da se kontrahuju, potencijalno im omogućavajući da pobegnu od tumora i [[metastaza|metastaziraju]] u druge dijelove tijela.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Protein JAK Makes Cancer Cells Contract, So They Can Squeeze Out Of A Tumor |author=Christian Nordqvist|url = http://www.medicalnewstoday.com/articles/232761.php | work = Medical News Today}}&lt;/ref&gt;

==Interakcije==
Pokazalo se da je Janus-kinaza 1 [[interakcija protein-protein|u interakciji]] sa:
{{refbegin|2}}
* [[ELP2]],&lt;ref name = pmid10954736&gt;{{cite journal | date = august 2000 |vauthors=Collum RG, Brutsaert S, Lee G, Schindler C | title = A Stat3-interacting protein (StIP1) regulates cytokine signal transduction | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 97 | issue = 18 | pages = 10120–5 | pmid = 10954736 | pmc = 27739 | doi = 10.1073/pnas.170192197|bibcode=2000PNAS...9710120C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; 
* [[GNB2L1]]&lt;ref name = pmid12960323&gt;{{cite journal | date = septembar 2003 |vauthors=Usacheva A, Tian X, Sandoval R, Salvi D, Levy D, Colamonici OR | title = The WD motif-containing protein RACK-1 functions as a scaffold protein within the type I IFN receptor-signaling complex | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2003-09-15_171_6/page/2988 | journal = J. Immunol. | volume = 171 | issue = 6 | pages = 2989–94 | pmid = 12960323 | doi = 10.4049/jimmunol.171.6.2989| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[Glikoprotein 130|IL6ST]],&lt;ref name = pmid11468294&gt;{{cite journal | date = oktobar 2001 |vauthors=Haan C, Is'harc H, Hermanns HM, Schmitz-Van De Leur H, Kerr IM, Heinrich PC, Grötzinger J, Behrmann I | title = Mapping of a region within the N terminus of Jak1 involved in cytokine receptor interaction | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 40 | pages = 37451–8 | pmid = 11468294 | doi = 10.1074/jbc.M106135200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid9388212&gt;{{cite journal | date = decembar 1997 |vauthors=Kim H, Baumann H | title = Transmembrane domain of gp130 contributes to intracellular signal transduction in hepatic cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-12-05_272_49/page/30740 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 49 | pages = 30741–7 | pmid = 9388212 | doi = 10.1074/jbc.272.49.30741| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11742534&gt;{{cite journal | date = januar 2002 |vauthors=Haan C, Heinrich PC, Behrmann I | title = Structural requirements of the interleukin-6 signal transducer gp130 for its interaction with Janus kinase 1: the receptor is crucial for kinase activation | journal = Biochem. J. | volume = 361 | issue = Pt 1 | pages = 105–11 | pmid = 11742534 | pmc = 1222284 | doi = 10.1042/0264-6021:3610105}}&lt;/ref&gt; 
* [[Grb2]],&lt;ref name = pmid11527382&gt;{{cite journal | date = septembar 2001 |vauthors=Kim H, Lee YH, Won J, Yun Y | title = Through induction of juxtaposition and tyrosine kinase activity of Jak1, X-gene product of hepatitis B virus stimulates Ras and the transcriptional activation through AP-1, NF-kappaB, and SRE enhancers | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2001-09-07_286_5/page/886 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 286 | issue = 5 | pages = 886–94 | pmid = 11527382 | doi = 10.1006/bbrc.2001.5496}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid8536716&gt;{{cite journal | date = decembar 1995 |vauthors=Giorgetti-Peraldi S, Peyrade F, Baron V, Van Obberghen E | title = Involvement of Janus kinases in the insulin signaling pathway | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 234 | issue = 2 | pages = 656–60 | pmid = 8536716 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1995.656_b.x}}&lt;/ref&gt; 
* [[IL2RB]],&lt;ref name = pmid12133952/&gt;&lt;ref name = pmid7973659&gt;{{cite journal | date = novembar 1994 |vauthors=Miyazaki T, Kawahara A, Fujii H, Nakagawa Y, Minami Y, Liu ZJ, Oishi I, Silvennoinen O, Witthuhn BA, Ihle JN | title = Functional activation of Jak1 and Jak3 by selective association with IL-2 receptor subunits | url = https://archive.org/details/sim_science_1994-11-11_266_5187/page/1044 | journal = Science | volume = 266 | issue = 5187 | pages = 1045–7 | pmid = 7973659 | doi = 10.1126/science.7973659|bibcode=1994Sci...266.1045M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid7973658&gt;{{cite journal | date = novembar 1994 |vauthors=Russell SM, Johnston JA, Noguchi M, Kawamura M, Bacon CM, Friedmann M, Berg M, McVicar DW, Witthuhn BA, Silvennoinen O | title = Interaction of IL-2R beta and gamma c chains with Jak1 and Jak3: implications for XSCID and XCID | journal = Science | volume = 266 | issue = 5187 | pages = 1042–5 | pmid = 7973658 | doi = 10.1126/science.7973658|bibcode=1994Sci...266.1042R | url = https://zenodo.org/record/1231239 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid9553136&gt;{{cite journal | date = april 1998 |vauthors=Zhu MH, Berry JA, Russell SM, Leonard WJ | title = Delineation of the regions of interleukin-2 (IL-2) receptor beta chain important for association of Jak1 and Jak3. Jak1-independent functional recruitment of Jak3 to Il-2Rbeta | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-04-24_273_17/page/10718 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 273 | issue = 17 | pages = 10719–25 | pmid = 9553136 | doi = 10.1074/jbc.273.17.10719| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid9774657&gt;{{cite journal | date = novembar 1998 |vauthors=Migone TS, Rodig S, Cacalano NA, Berg M, Schreiber RD, Leonard WJ | title = Functional cooperation of the interleukin-2 receptor beta chain and Jak1 in phosphatidylinositol 3-kinase recruitment and phosphorylation | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1998-11_18_11/page/6416 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 18 | issue = 11 | pages = 6416–22 | pmid = 9774657 | pmc = 109227 | doi = 10.1128/mcb.18.11.6416}}&lt;/ref&gt; 
* [[IRS1]],&lt;ref name = pmid9492017&gt;{{cite journal | date = mart 1998 |vauthors=Gual P, Baron V, Lequoy V, Van Obberghen E | title = Interaction of Janus kinases JAK-1 and JAK-2 with the insulin receptor and the insulin-like growth factor-1 receptor | journal = Endocrinology | volume = 139 | issue = 3 | pages = 884–93 | pmid = 9492017 | doi = 10.1210/endo.139.3.5829| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid7499365&gt;{{cite journal | date = decembar 1995 |vauthors=Johnston JA, Wang LM, Hanson EP, Sun XJ, White MF, Oakes SA, Pierce JH, O'Shea JJ | title = Interleukins 2, 4, 7, and 15 stimulate tyrosine phosphorylation of insulin receptor substrates 1 and 2 in T cells. Potential role of JAK kinases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-12-01_270_48/page/28526 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 270 | issue = 48 | pages = 28527–30 | pmid = 7499365 | doi = 10.1074/jbc.270.48.28527| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[IL10RA]],&lt;ref name = pmid12133952&gt;{{cite journal | date = august 2002 |vauthors=Usacheva A, Kotenko S, Witte MM, Colamonici OR | title = Two distinct domains within the N-terminal region of Janus kinase 1 interact with cytokine receptors | journal = J. Immunol. | volume = 169 | issue = 3 | pages = 1302–8 | pmid = 12133952 | doi = 10.4049/jimmunol.169.3.1302| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid12374810&gt;{{cite journal | date = decembar 2002 |vauthors=Usacheva A, Sandoval R, Domanski P, Kotenko SV, Nelms K, Goldsmith MA, Colamonici OR | title = Contribution of the Box 1 and Box 2 motifs of cytokine receptors to Jak1 association and activation | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 50 | pages = 48220–6 | pmid = 12374810 | doi = 10.1074/jbc.M205757200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[PTPN11]],&lt;ref name = pmid8995399&gt;{{cite journal | date = januar 1997 |vauthors=Yin T, Shen R, Feng GS, Yang YC | title = Molecular characterization of specific interactions between SHP-2 phosphatase and JAK tyrosine kinases | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-10_272_2/page/1032 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 2 | pages = 1032–7 | pmid = 8995399 | doi = 10.1074/jbc.272.2.1032| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid12403768&gt;{{cite journal | date = januar 2003 |vauthors=Lehmann U, Schmitz J, Weissenbach M, Sobota RM, Hortner M, Friederichs K, Behrmann I, Tsiaris W, Sasaki A, Schneider-Mergener J, Yoshimura A, Neel BG, Heinrich PC, Schaper F | title = SHP2 and SOCS3 contribute to Tyr-759-dependent attenuation of interleukin-6 signaling through gp130 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-01-03_278_1/page/661 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 1 | pages = 661–71 | pmid = 12403768 | doi = 10.1074/jbc.M210552200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[STAM2]],&lt;ref name = pmid10993906&gt;{{cite journal | date = decembar 2000 |vauthors=Pandey A, Fernandez MM, Steen H, Blagoev B, Nielsen MM, Roche S, Mann M, Lodish HF | title = Identification of a novel immunoreceptor tyrosine-based activation motif-containing molecule, STAM2, by mass spectrometry and its involvement in growth factor and cytokine receptor signaling pathways | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-12-08_275_49/page/38633 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 49 | pages = 38633–9 | pmid = 10993906 | doi = 10.1074/jbc.M007849200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid10899310&gt;{{cite journal | date = juli 2000 |vauthors=Endo K, Takeshita T, Kasai H, Sasaki Y, Tanaka N, Asao H, Kikuchi K, Yamada M, Chenb M, O'Shea JJ, Sugamura K | title = STAM2, a new member of the STAM family, binding to the Janus kinases | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_2000-07-14_477_1-2/page/55 | journal = FEBS Lett. | volume = 477 | issue = 1–2 | pages = 55–61 | pmid = 10899310 | doi = 10.1016/s0014-5793(00)01760-9| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[STAT3]],&lt;ref name = pmid11751884&gt;{{cite journal | date = mart 2002 |vauthors=Ueda T, Bruchovsky N, Sadar MD | title = Activation of the androgen receptor N-terminal domain by interleukin-6 via MAPK and STAT3 signal transduction pathways | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-03-01_277_9/page/7076 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 9 | pages = 7076–85 | pmid = 11751884 | doi = 10.1074/jbc.M108255200| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11722592&gt;{{cite journal | date = august 2001 |vauthors=Spiekermann K, Biethahn S, Wilde S, Hiddemann W, Alves F | title = Constitutive activation of STAT transcription factors in acute myelogenous leukemia | journal = Eur. J. Haematol. | volume = 67 | issue = 2 | pages = 63–71 | pmid = 11722592 | doi = 10.1034/j.1600-0609.2001.t01-1-00385.x|s2cid=38074766 }}&lt;/ref&gt; 
* [[STAT5A]],&lt;ref name = pmid9047382&gt;{{cite journal | date = februar 1997 |vauthors=Fujitani Y, Hibi M, Fukada T, Takahashi-Tezuka M, Yoshida H, Yamaguchi T, Sugiyama K, Yamanaka Y, Nakajima K, Hirano T | title = An alternative pathway for STAT activation that is mediated by the direct interaction between JAK and STAT | journal = Oncogene | volume = 14 | issue = 7 | pages = 751–61 | pmid = 9047382 | doi = 10.1038/sj.onc.1200907| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[STAT5B]],&lt;ref name = pmid9047382/&gt;  i
* [[TNFRSF1A]].&lt;ref name = pmid9510175&gt;{{cite journal | date = mart 1998 |vauthors=Guo D, Dunbar JD, Yang CH, Pfeffer LM, Donner DB | title = Induction of Jak/STAT signaling by activation of the type 1 TNF receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1998-03-15_160_6/page/2742 | journal = J. Immunol. | volume = 160 | issue = 6 | pages = 2742–50 | pmid = 9510175 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11801527&gt;{{cite journal | date = januar 2002 |vauthors=Miscia S, Marchisio M, Grilli A, Di Valerio V, Centurione L, Sabatino G, Garaci F, Zauli G, Bonvini E, Di Baldassarre A | title = Tumor necrosis factor alpha (TNF-alpha) activates Jak1/Stat3-Stat5B signaling through TNFR-1 in human B cells | journal = Cell Growth Differ. | volume = 13 | issue = 1 | pages = 13–8 | pmid = 11801527 }}&lt;/ref&gt; 
{{refend}}

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin |33em}}
*{{cite journal  |vauthors=Donnelly RP, Dickensheets H, Finbloom DS |title=The interleukin-10 signal transduction pathway and regulation of gene expression in mononuclear phagocytes |journal=J. Interferon Cytokine Res. |volume=19 |issue= 6 |pages= 563–73 |year= 1999 |pmid= 10433356 |doi= 10.1089/107999099313695 |url=https://zenodo.org/record/1235223 }}
*{{cite journal  |vauthors=Carter-Su C, Rui L, Stofega MR |title=SH2-B and SIRP: JAK2 binding proteins that modulate the actions of growth hormone |journal=Recent Prog. Horm. Res. |volume=55 |pages= 293–311 |year= 2000 |pmid= 11036942 }}
*{{cite journal  | author=Kostrodymova GM |title=[An experimental study of the possible sensitizing properties of triethanolamine contained in chemical compounds used at home] |journal=Gigiena i Sanitariia |issue= 6 |pages= 10–2 |year= 1976 |pmid= 1213395 }}
*{{cite journal  | author=Howard OM |title=Characterization of a class 3 tyrosine kinase | url=https://archive.org/details/sim_oncogene_1992-05_7_5/page/895 |journal=Oncogene |volume=7 |issue= 5 |pages= 895–900 |year= 1992 |pmid= 1373877 |name-list-style=vanc| author2=Dean M  | author3=Young H  | display-authors=3  | last4=Ramsburg  | first4=M  | last5=Turpin  | first5=JA  | last6=Michiel  | first6=DF  | last7=Kelvin  | first7=DJ  | last8=Lee  | first8=L  | last9=Farrar  | first9=WL  }}
*{{cite journal  | author=Pritchard MA |title=Two members of the JAK family of protein tyrosine kinases map to chromosomes 1p31.3 and 9p24 |journal=Mamm. Genome |volume=3 |issue= 1 |pages= 36–8 |year= 1992 |pmid= 1581631 |doi=10.1007/BF00355839  |name-list-style=vanc| author2=Baker E  | author3=Callen DF  | display-authors=3  | last4=Sutherland  | first4=Grant R.  | last5=Wilks  | first5=Andrew F.  |s2cid=31384629 }}
*{{cite journal  | author=Wilks AF |title=Two novel protein-tyrosine kinases, each with a second phosphotransferase-related catalytic domain, define a new class of protein kinase | url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1991-04_11_4/page/2057 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=11 |issue= 4 |pages= 2057–65 |year= 1991 |pmid= 1848670 |doi=  10.1128/MCB.11.4.2057| pmc=359893  |name-list-style=vanc| author2=Harpur AG  | author3=Kurban RR  | display-authors=3  | last4=Ralph  | first4=SJ  | last5=Zürcher  | first5=G  | last6=Ziemiecki  | first6=A  }}
*{{cite journal  | author=Johnston JA |title=Interleukins 2, 4, 7, and 15 stimulate tyrosine phosphorylation of insulin receptor substrates 1 and 2 in T cells. Potential role of JAK kinases |journal=J. Biol. Chem. |volume=270 |issue= 48 |pages= 28527–30 |year= 1996 |pmid= 7499365 |doi=10.1074/jbc.270.48.28527  |name-list-style=vanc| author2=Wang LM  | author3=Hanson EP  | display-authors=3  | last4=Sun  | first4=XJ  | last5=White  | first5=MF  | last6=Oakes  | first6=SA  | last7=Pierce  | first7=JH  | last8=O'Shea  | first8=JJ  | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Nicholson SE |title=Tyrosine kinase JAK1 is associated with the granulocyte-colony-stimulating factor receptor and both become tyrosine-phosphorylated after receptor activation | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-04-12_91_8/page/2985 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=91 |issue= 8 |pages= 2985–8 |year= 1994 |pmid= 7512720 |doi=10.1073/pnas.91.8.2985  | pmc=43499  |name-list-style=vanc| author2=Oates AC  | author3=Harpur AG  | display-authors=3  | last4=Ziemiecki  | first4=A  | last5=Wilks  | first5=AF  | last6=Layton  | first6=JE  |bibcode=1994PNAS...91.2985N |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Domanski P |title=Homodimerization and intermolecular tyrosine phosphorylation of the Tyk-2 tyrosine kinase | url=https://archive.org/details/sim_febs-letters_1995-11-06_374_3/page/n12 |journal=FEBS Lett. |volume=374 |issue= 3 |pages= 317–22 |year= 1995 |pmid= 7589562 |doi=10.1016/0014-5793(95)01094-U  |name-list-style=vanc| author2=Yan H  | author3=Witte MM  | display-authors=3  | last4=Krolewski  | first4=J  | last5=Colamonici  | first5=OR  |doi-access=free}}
*{{cite journal  |vauthors=Modi WS, Farrar WL, Howard OM |title=Confirmed assignment of a novel human tyrosine kinase gene (JAK1A) to 1p32.3→p31.3 by nonisotopic in situ hybridization |journal=Cytogenet. Cell Genet. |volume=69 |issue= 3–4 |pages= 232–4 |year= 1995 |pmid= 7698020 |doi=10.1159/000133971  |url=https://zenodo.org/record/1235414 }}
*{{cite journal  | author=Miyazaki T |title=Functional activation of Jak1 and Jak3 by selective association with IL-2 receptor subunits | url=https://archive.org/details/sim_science_1994-11-11_266_5187/page/1044 |journal=Science |volume=266 |issue= 5187 |pages= 1045–7 |year= 1994 |pmid= 7973659 |doi=10.1126/science.7973659  |name-list-style=vanc| author2=Kawahara A  | author3=Fujii H  | display-authors=3  | last4=Nakagawa  | first4=Y  | last5=Minami  | first5=Y  | last6=Liu  | first6=Z.  | last7=Oishi  | first7=I  | last8=Silvennoinen  | first8=O  | last9=Witthuhn  | first9=B.  |bibcode=1994Sci...266.1045M }}
*{{cite journal  | author=Müller M |title=The protein tyrosine kinase JAK1 complements defects in interferon-alpha/beta and -gamma signal transduction | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-11-11_366_6451/page/128 |journal=Nature |volume=366 |issue= 6451 |pages= 129–35 |year= 1993 |pmid= 8232552 |doi= 10.1038/366129a0  |name-list-style=vanc| author2=Briscoe J  | author3=Laxton C  | display-authors=3  | last4=Guschin  | first4=Dmitry  | last5=Ziemiecki  | first5=Andrew  | last6=Silvennoinen  | first6=Olli  | last7=Harpur  | first7=Ailsa G.  | last8=Barbieri  | first8=Giovanna  | last9=Witthuhn  | first9=Bruce A. |bibcode=1993Natur.366..129M |s2cid=27334189 }}
*{{cite journal  |vauthors=Lee ST, Strunk KM, Spritz RA |title=A survey of protein tyrosine kinase mRNAs expressed in normal human melanocytes |url=https://archive.org/details/sim_oncogene_1993-12_8_12/page/3403 |journal=Oncogene |volume=8 |issue= 12 |pages= 3403–10 |year= 1993 |pmid= 8247543 }}
*{{cite journal  | author=Lütticken C |title=Association of transcription factor APRF and protein kinase Jak1 with the interleukin-6 signal transducer gp130 | url=https://archive.org/details/sim_science_1994-01-07_263_5143/page/88 |journal=Science |volume=263 |issue= 5143 |pages= 89–92 |year= 1994 |pmid= 8272872 |doi=10.1126/science.8272872  |name-list-style=vanc| author2=Wegenka UM  | author3=Yuan J  | display-authors=3  | last4=Buschmann  | first4=J  | last5=Schindler  | first5=C  | last6=Ziemiecki  | first6=A  | last7=Harpur  | first7=A.  | last8=Wilks  | first8=A.  | last9=Yasukawa  | first9=K  |bibcode=1994Sci...263...89L }}
*{{cite journal  |vauthors=Giorgetti-Peraldi S, Peyrade F, Baron V, Van Obberghen E |title=Involvement of Janus kinases in the insulin signaling pathway |journal=Eur. J. Biochem. |volume=234 |issue= 2 |pages= 656–60 |year= 1996 |pmid= 8536716 |doi=10.1111/j.1432-1033.1995.656_b.x  }}
*{{cite journal  |vauthors=Friedmann MC, Migone TS, Russell SM, Leonard WJ |title=Different interleukin 2 receptor beta-chain tyrosines couple to at least two signaling pathways and synergistically mediate interleukin 2-induced proliferation |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=93 |issue= 5 |pages= 2077–82 |year= 1996 |pmid= 8700888 |doi=10.1073/pnas.93.5.2077  | pmc=39912  |bibcode=1996PNAS...93.2077F |doi-access=free }}
*{{cite journal  | author=Gauzzi MC |title=Interferon-alpha-dependent activation of Tyk2 requires phosphorylation of positive regulatory tyrosines by another kinase | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-08-23_271_34/page/20494 |journal=J. Biol. Chem. |volume=271 |issue= 34 |pages= 20494–500 |year= 1996 |pmid= 8702790 |doi=10.1074/jbc.271.34.20494  |name-list-style=vanc| author2=Velazquez L  | author3=McKendry R  | display-authors=3  | last4=Mogensen  | first4=KE  | last5=Fellous  | first5=M  | last6=Pellegrini  | first6=S  | doi-access=free  }}
*{{cite journal  | author=Demoulin JB |title=A single tyrosine of the interleukin-9 (IL-9) receptor is required for STAT activation, antiapoptotic activity, and growth regulation by IL-9 | url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1996-09_16_9/page/4710 |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=16 |issue= 9 |pages= 4710–6 |year= 1996 |pmid= 8756628 |doi=  10.1128/MCB.16.9.4710| pmc=231471  |name-list-style=vanc| author2=Uyttenhove C  | author3=Van Roost E  | display-authors=3  | last4=Delestré  | first4=B  | last5=Donckers  | first5=D  | last6=Van Snick  | first6=J  | last7=Renauld  | first7=JC  }}
*{{cite journal  |vauthors=Yin T, Shen R, Feng GS, Yang YC |title=Molecular characterization of specific interactions between SHP-2 phosphatase and JAK tyrosine kinases |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-10_272_2/page/1032 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 2 |pages= 1032–7 |year= 1997 |pmid= 8995399 |doi=10.1074/jbc.272.2.1032  |doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Bluyssen HA, Levy DE |title=Stat2 is a transcriptional activator that requires sequence-specific contacts provided by stat1 and p48 for stable interaction with DNA |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-02-14_272_7/page/4600 |journal=J. Biol. Chem. |volume=272 |issue= 7 |pages= 4600–5 |year= 1997 |pmid= 9020188 |doi=10.1074/jbc.272.7.4600  |doi-access=free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{MeshName|Janus+Kinase+1}}

{{JAK-STAT signalni put}}
{{Tirozin kinaze}}
{{Enzimi}}
{{Modulator citokinskih receptora}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 1]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]
[[Kategorija:Tirozin-kinaze]]</text>
      <sha1>biw1z99gym1ndku7ar8x7zs8rl28u4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BCL9</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485800</id>
    <revision>
      <id>3926657</id>
      <parentid>3888898</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:18:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20741" sha1="g9288a2yi7jp9iqrod890omyysdspr9" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[B-ćelija|B-ćelijski]] protein CLL/[[limfom]]a 9''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''BCL9''' sa  [[hromosom 1|hromosoma 1]].&lt;ref name=&quot;pmid9490669&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Willis TG, Zalcberg IR, Coignet LJ, Wlodarska I, Stul M, Jadayel DM, Bastard C, Treleaven JG, Catovsky D, Silva ML, Dyer MJ | title = Molecular cloning of translocation t(1;14)(q21;q32) defines a novel gene (BCL9) at chromosome 1q21 | journal = Blood | volume = 91 | issue = 6 | pages = 1873–81 | date = Mar 1998 | pmid = 9490669 | doi =  10.1182/blood.V91.6.1873| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: BCL9 B-cell CLL/lymphoma 9| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=607}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==	
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 1.426 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska 149.290 težina]] [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/O00512#sequences |title=UniProt, O00512 |language=en. |access-date=8. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MHSSNPKVRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPSGNTQSSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSKQEVMVRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTVMSPSGNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLDSKFSNQG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KQGGSASQSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSPCDSKSGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HTPKALPGPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSMGLKNGAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGAKGKGKRE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RSISADSFDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDPGTPNDDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIKECNSADH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKSQDSQHTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSMTPSNATA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PRSSTPSHGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTATEPTPAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTPAKVVYVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STEMANKAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVLKGQVETI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VSFHIQNISN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKTERSTAPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NTQISALRND&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKPLPQQPPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PANQDQNSSQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NTRLQPTPPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAPAPKPAAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRPLDRESPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VENKLIPSVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPASSTPLPP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGTGPNSTPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NRAVTPVSQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNSSSADPKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPPPVSSGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPTLGENPDG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSQEQLEHRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSLQTLRDIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RMLFPDEKEF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGAQSGGPQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPGVLDGPQK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KPEGPIQAMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQSQSLGKGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPRTDVGAPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPQGHRDVPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPDEMVPPSM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NSQSGTIGPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLDHMTPEQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AWLKLQQEFY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKRRKQEQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVQQCSLQDM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MVHQHGPRGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRGPPPPYQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPSEGWAPGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEPFSDGINM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHSLPPRGMA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PHPNMPGSQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLPGFAGMIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEMEGPNVPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PASRPGLSGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SWPDDVPKIP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DGRNFPPGQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFSGPGRGER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPNPQGLSEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MFQQQLAEKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGLPPGMAME&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIRPSMEMNR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MIPGSQRHME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGNNPIFPRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVEGPLSPSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDFPKGIPPQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGPGRELEFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MVPSGMKGDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLNVNMGSNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMIPQKMREA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAGPEEMLKL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RPGGSDMLPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQKMVPLPFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EHPQQEYGMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRPFLPMSQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGSNSGLRNL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;REPIGPDQRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSRLSHMPPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLNPSSNPTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNTAPPVQRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGRKPLDISV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGSQVHSPGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NPLKSPTMHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQSPMLGSPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GNLKSPQTPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLAGMLAGPA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AAASIKSPPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGSAAASPVH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKSPSLPAPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGWTSSPKPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQSPGIPPNH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KAPLTMASPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLGNVESGGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPTASQPAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNIPGSLPSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPYTMPPEPT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSQNPLSIMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRMSKFAMPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STPLYHDAIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVASSDDDSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PARSPNLPSM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NNMPGMGINT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QNPRISGPNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVPMPTLSPM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GMTQPLSHSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMPSPNAVGP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NIPPHGVPMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGLMSHNPIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GHGSQEPPMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQGRMGFPQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPPVQSPPQQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VPFPHNGPSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQGSFPGGMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPGEGPLGRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNLPQSSADA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALCKPGGPGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PDSFTVLGNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPSVFTDPDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEVIRPGATG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPEFDLSRII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSEKPSQTLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YFPRGEVPGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQPQGPGPGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SHMQGMMGEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APRMGLALPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MGGPGPVGTP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DIPLGTAPSM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGHNPMRPPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLQQGMMGPH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HRMMSPAQST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPGQPTLMSN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PAAAVGMIPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDRGPAGLYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPGPVGSPGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MMSMQGMMGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQNIMIPPQM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RPRGMAADVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MGGFSQGPGN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGNMMF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

BCL9, zajedno sa svojim [[paralog]]nim genom BCL9L (slično BCL9 ili BCL9.2), opsežno je proučavan zbog njihove uloge kofaktora transkripcije [[beta-katenin]]a, osnovnih za transkripciju Wnt-signalizacija|Wnt-ciljnih gena]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mosimann C, Hausmann G, Basler K | title = Beta-catenin hits chromatin: regulation of Wnt target gene activation | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 276–86 | date = Apr 2009 | pmid = 19305417 | doi = 10.1038/nrm2654 | s2cid = 7602580 }}&lt;/ref&gt;

Nedavni rad, koristeći miša (''[[Mus musculus]]'') i zebricu (''[[Danio rerio]]'') kao [[modelni organizam|modelne organizme]], identifikovao je drevnu ulogu BCL9 i [[BCL9L]] kao ključnih faktora potrebnih za razvoj [[srce|srca]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Cantù |first1=Claudio |last2=Felker |first2=Anastasia |last3=Zimmerli |first3=Dario |last4=Prummel |first4=Karin |last5=Cabello |first5=Elena |last6=Chiavacci |first6=Elena |last7=Mendez-Acevedo |first7=Kevin |last8=Kirchgeorg |first8=Lucia |last9=Sibylle |first9=Burger |last10=Ripoll |first10=Jorge |last11=Valenta |first11=Tomas |last12=Hausmann |first12=George |last13=Vilain |first13=Nathalie |last14=Aguet |first14=Michel |last15=Burger |first15=Alexa |last16=Panáková |first16=Daniela |last17=Basler |first17=Konrad |last18=Mosimann |first18=Christian |title=Mutations in Bcl9 and Pygo genes cause congenital heart defects by tissue-specific perturbation of Wnt/β-catenin signaling |journal=Genes &amp; Development |volume=32 |issue=21–22 |pages=1443–1458 |date=1. 11. 2018 |doi=10.1101/gad.315531.118 |pmid=30366904 |pmc=6217730 |ref=2018 Cantù et al.; Published by Cold Spring Harbor Laboratory Press}}&lt;/ref&gt; Ovaj rad naglašava tkivno specifičnu prirodu mehanizma djelovanja Wnt/β-katenina i implicira promjene u BCL9 i BCL9L kod ljudskih urođenih srčanih mahana.

Pokazalo se da BCL9 i [[BCL9L]] učestvuju u drugim tkivno-specifičnim molekulskim mehanizmima, pokazujući da je njihova uloga u [[Wnt-signalni put|Wnt signalnoj kaskadi]] samo jedan aspekt njihovog načina djelovanja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cantù C, Zimmerli D, Hausmann G, Valenta T, Moor A, Aguet M, Basler K | title = Pax6-dependent, but β-catenin-independent, function of Bcl9 proteins in mouse lens development | journal = Genes &amp; Development | volume = 28 | issue = 17 | pages = 1879–84 | date = Sep 2014 | pmid = 25184676 | pmc = 4197948 | doi = 10.1101/gad.246140.114 }}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
[[B-ćelija|B-ćelijskom]] akutnom limfoblastnom [[leukemija|leukemijom]]. Može biti meta translokacije kod maligniteta B-ćelija s abnormalnostima 1q21. Prekomjerna ekspresija BCL9 može biti od patogenog značaja kod maligniteta B-ćelija.&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

BCL9 i BCL9L su potencijalne kliničke mete za ljudske [[karcinom]]e; naprimjer, promjene [[ekspresije gena]] koje oni promoviraju povezane su sa lošim ishodom kod [[rak debelog crijeva|kolorektumskog karcinoma]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = BCL9/9L-β-catenin Signaling is Associated With Poor Outcome in Colorectal Cancer|journal = EBioMedicine|date = 1. 12. 2015|pages = 1932–1943|volume = 2|issue = 12|doi = 10.1016/j.ebiom.2015.10.030|pmid = 26844272|pmc = 4703711|first1 = Andreas E.|last1 = Moor|first2 = Pascale|last2 = Anderle|first3 = Claudio|last3 = Cantù|first4 = Patrick|last4 = Rodriguez|first5 = Norbert|last5 = Wiedemann|first6 = Frédérique|last6 = Baruthio|first7 = Jürgen|last7 = Deka|first8 = Sylvie|last8 = André|first9 = Tomas|last9 = Valenta | name-list-style = vanc }}&lt;/ref&gt;

Poput [[BCL2]], [[BCL3]], BCL5, [[BCL6]], BCL7A i [[BCL10]], ima klinički značaj kod [[limfom]]a.

Uobičajene varijacije gena BCL9, koji se nalazi u distalnom području, daju rizik od [[shizofrenija|shizofrenije]] i mogu biti povezane s bipolarnim poremećajem i [[veliki depresivni poremećaj|velikim depresivnim poremećajem]].&lt;ref name=&quot;pmid21383261&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li J, Zhou G, Ji W, Feng G, Zhao Q, Liu J, Li T, Li Y, Chen P, Zeng Z, Wang T, Hu Z, Zheng L, Wang Y, Shen Y, He L, Shi Y | title = Common variants in the BCL9 gene conferring risk of schizophrenia | journal = Archives of General Psychiatry | volume = 68 | issue = 3 | pages = 232–40 | year = 2011 | pmid = 21383261 | doi = 10.1001/archgenpsychiatry.2011.1 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

BCL9, zajedno sa paralognim proteinom BCL9l i [[PYGO2]], također ima [[citoplazma]]tske funkcije tokom razvoja [[zub]]a i posebno je važan za formiranje [[gleđ]]i. Miševi kojima nedostaju i Pygo1 i Pygo2 ili oba Bcl9 i Bcl9l razvijaju zube, proces koji zahtijeva regulaciju transkripcije Wnt/β-katenina, ali [[caklina]] je strukturno neorganizirana i sadrži manje gvožđa od zuba kontrolnih miševa. Bcl9, Bcl9l i Pygo2 su prisutni u citoplazmi ameloblasta, ćelija koje luče proteine cakline, a nalaze  se u tim ćelijama sa [[amelogenin]]om, glavnom komponentom cakline, kodirane genom ''[[AMELX]]'', koji je već impliciran kao uzročni faktor ''[[amelogenesis imperfecta]]'' kod ljudi. Bcl9 stupa u interakciju s amelogeninom i proteinima uključenim u [[egzocitoza|egzocitozu]] i [[vezikula|vezikulski]] promet, što sugerira da ovi proteini funkcioniraju u prometu ili izlučivanju proteina cakline. Stoga, Bcl9, Bcl9l i Pygo2 imaju citoplazmatske funkcije različite od njihove uloge kofaktora transkripcije nizvodno od [[Wnt-signalni put|Wnt signalizacije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Cantù | first1 = Claudio | last2 = Pagella | first2 = Pierfrancesco | last3 = Shajiei | first3 = Tania D. | last4 = Zimmerli | first4 = Dario | last5 = Valenta | first5 = Tomas | last6 = Hausmann | first6 = George | last7 = Basler | first7 = Konrad | last8 = Mitsiadis | first8 = Thimios A. | name-list-style = vanc | date = 7. 2. 2017|title=A cytoplasmic role of Wnt/β-catenin transcriptional cofactors Bcl9, Bcl9l, and Pygopus in tooth enamel formation|journal=Sci. Signal.|volume=10|issue=465|pages=eaah4598|doi=10.1126/scisignal.aah4598| pmid = 28174279 | s2cid = 6845295 |issn=1945-0877| url = http://urn.kb.se/resolve?urn=urn:nbn:se:liu:diva-145418 }}&lt;/ref&gt; Ovo novo otkriće moglo bi poboljšati razumijevanje liječenja [[karijes]]a kod ljudi.&lt;ref&gt;{{cite news | url = http://www.news-medical.net/news/20170207/Mutated-genes-lead-to-tooth-enamel-defects-that-increase-risk-of-caries.aspx | title = Mutated genes lead to tooth enamel defects that increase risk of caries|date=7. 2. 2017|newspaper=News-Medical.net|access-date=8. 2. 2017}}&lt;/ref&gt;

==Srodni genetički poremećaji==
*[[Sindrom delecije 1q21.1]]
*[[Sindrom duplikacije 1q21.1]]

== Reference ==
{{refspisak|33em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin |33em}}
* {{cite journal | vauthors = Busson-Le Coniat M, Salomon-Nguyen F, Dastugue N, Maarek O, Lafage-Pochitaloff M, Mozziconacci MJ, Baranger L, Brizard F, Radford I, Jeanpierre M, Bernard OA, Berger R | title = Fluorescence in situ hybridization analysis of chromosome 1 abnormalities in hematopoietic disorders: rearrangements of DNA satellite II and new recurrent translocations | journal = Leukemia | volume = 13 | issue = 12 | pages = 1975–81 | date = Dec 1999 | pmid = 10602418 | doi = 10.1038/sj/leu/2401587 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kramps T, Peter O, Brunner E, Nellen D, Froesch B, Chatterjee S, Murone M, Züllig S, Basler K | title = Wnt/wingless signaling requires BCL9/legless-mediated recruitment of pygopus to the nuclear beta-catenin-TCF complex | journal = Cell | volume = 109 | issue = 1 | pages = 47–60 | date = Apr 2002 | pmid = 11955446 | doi = 10.1016/S0092-8674(02)00679-7 | s2cid = 16720801 | url = https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/966/1/Krawnt02v.pdf | access-date = 8. 12. 2021 | archive-date = 26. 9. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210926074127/https://www.zora.uzh.ch/id/eprint/966/1/Krawnt02v.pdf | url-status = dead }}
* {{cite journal | vauthors = Knoll A, Dvorák J, Rohrer GA, Cepica S | title = Linkage and cytogenetic mapping of the BCL9 gene to porcine chromosome 4 | url = https://archive.org/details/sim_animal-genetics_2002-04_33_2/page/162 | journal = Animal Genetics | volume = 33 | issue = 2 | pages = 162–3 | date = Apr 2002 | pmid = 12047235 | doi = 10.1046/j.1365-2052.2002.0831e.x }}
* {{cite journal | vauthors = Townsley FM, Thompson B, Bienz M | title = Pygopus residues required for its binding to Legless are critical for transcription and development | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-02-13_279_7/page/5177 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 7 | pages = 5177–83 | date = Feb 2004 | pmid = 14612447 | doi = 10.1074/jbc.M309722200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hoffmans R, Basler K | title = Identification and in vivo role of the Armadillo-Legless interaction | journal = Development | volume = 131 | issue = 17 | pages = 4393–400 | date = Sep 2004 | pmid = 15294866 | doi = 10.1242/dev.01296 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Beausoleil SA, Jedrychowski M, Schwartz D, Elias JE, Villén J, Li J, Cohn MA, Cantley LC, Gygi SP | title = Large-scale characterization of HeLa cell nuclear phosphoproteins | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 33 | pages = 12130–5 | date = Aug 2004 | pmid = 15302935 | pmc = 514446 | doi = 10.1073/pnas.0404720101 | bibcode = 2004PNAS..10112130B | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Sampietro J, Dahlberg CL, Cho US, Hinds TR, Kimelman D, Xu W | title = Crystal structure of a beta-catenin/BCL9/Tcf4 complex | journal = Molecular Cell | volume = 24 | issue = 2 | pages = 293–300 | date = Oct 2006 | pmid = 17052462 | doi = 10.1016/j.molcel.2006.09.001 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hoffmans R, Basler K | title = BCL9-2 binds Arm/beta-catenin in a Tyr142-independent manner and requires Pygopus for its function in Wg/Wnt signaling | journal = Mechanisms of Development | volume = 124 | issue = 1 | pages = 59–67 | date = Jan 2007 | pmid = 17113272 | doi = 10.1016/j.mod.2006.09.006 | s2cid = 17642255 | doi-access = free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|BCL9}}
* {{PDBe-KB2|O00512|B-cell CLL/lymphoma 9 protein}}
{{PDB Gallery|geneid=607}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 1]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>g9288a2yi7jp9iqrod890omyysdspr9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CSRP1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485875</id>
    <revision>
      <id>3926663</id>
      <parentid>3918601</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:27:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8432" sha1="k6ojg4v2ei0e53cn4vpbzl6i8r35nxs" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Cistein]]om i [[glicin]]om-bogati protein 1''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CSRP1''' sa  [[hromosom 1|hromosoma 1]].&lt;ref name=&quot;pmid2115670&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liebhaber SA, Emery JG, Urbanek M, Wang XK, Cooke NE | title = Characterization of a human cDNA encoding a widely expressed and highly conserved cysteine-rich protein with an unusual zinc-finger motif | journal = Nucleic Acids Res | volume = 18 | issue = 13 | pages = 3871–9 |date=Aug 1990 | pmid = 2115670 | pmc = 331088 | doi =10.1093/nar/18.13.3871 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9925910&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Erdel M, Weiskirchen R | title = Assignment1 of CSRP1 encoding the LIM domain protein CRP1, to human chromosome 1q32 by fluorescence in situ hybridization | journal = Cytogenet Cell Genet | volume = 83 | issue = 1–2 | pages = 10–1 |date=Mar 1999 | pmid = 9925910 | doi =10.1159/000015152 | s2cid = 28018584 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CSRP1 cysteine and glycine-rich protein 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=1465}}&lt;/ref&gt;
                    
==Aminokiselinska sekvenca==	
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 193 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 20.567 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/P21291#sequences |title=UniProt, P21291 |language=en. |access-date=9. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPNWGGGKKC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVCQKTVYFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEVQCEGNSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKSCFLCMVC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKNLDSTTVA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VHGEEIYCKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CYGKKYGPKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YGYGQGAGTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STDKGESLGI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHEEAPGHRP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TTNPNASKFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKIGGSERCP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCSQAVYAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVIGAGKSWH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KACFRCAKCG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KGLESTTLAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDGEIYCKGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YAKNFGPKGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFGQGAGALV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==

CSRP1 je član CSRP porodice gena koji kodiraju grupu [[LIM-domen]]skih proteina, koji mogu biti uključeni u regulatorne procese važne za razvoj i [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]]. LIM/dvostruki motiv [[Cinkov prst|cinkovog prsta]] koji se nalazi u CRP1 nalazi se u grupi proteina s kritičnim funkcijama u [[Regulacija ekspresije gena|regulaciji gena]], [[ćelijski rast|rastu ćelija]] i somatskim diferencijacijama. Ostali geni u porodici uključuju [[CSRP2]] i [[CSRP3]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin |33em}}

*{{cite journal | vauthors=Weiskirchen R, Günther K |title=The CRP/MLP/TLP family of LIM domain proteins: acting by connecting |journal=BioEssays |volume=25 |issue= 2 |pages= 152–62 |year= 2003 |pmid= 12539241 |doi= 10.1002/bies.10226 |s2cid=21364125 }}
*{{cite journal | vauthors=Wang X, Lee G, Liebhaber SA, Cooke NE |title=Human cysteine-rich protein. A member of the LIM/double-finger family displaying coordinate serum induction with c-myc | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1992-05-05_267_13/page/9176 |journal=J. Biol. Chem. |volume=267 |issue= 13 |pages= 9176–84 |year= 1992 |doi=10.1016/S0021-9258(19)50405-7 |pmid= 1374386 |doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Wang X, Ray K, Szpirer J |title=Analysis of the human cysteine-rich protein gene (CSRP), assignment to chromosome 1q24-1q32, and identification of an associated MspI polymorphism |journal=Genomics |volume=14 |issue= 2 |pages= 391–7 |year= 1992 |pmid= 1385304 |doi=10.1016/S0888-7543(05)80231-9 |display-authors=etal}}
*{{cite journal | vauthors=Feuerstein R, Wang X, Song D |title=The LIM/double zinc-finger motif functions as a protein dimerization domain |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=91 |issue= 22 |pages= 10655–9 |year= 1994 |pmid= 7938009 |doi=10.1073/pnas.91.22.10655 | pmc=45080 |bibcode=1994PNAS...9110655F |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Dubé JY, Chapdelaine P, Trahan PL |title=Abundant cysteine-rich protein-1 is localized in the stromal compartment of the human prostate |journal=Arch. Androl. |volume=40 |issue= 2 |pages= 109–15 |year= 1998 |pmid= 9507743 |doi=10.3109/01485019808987933 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Harper BD, Beckerle MC, Pomiès P |title=Fine mapping of the alpha-actinin binding site within cysteine-rich protein |journal=Biochem. J. |volume=350 Pt 1 |issue= Pt 1|pages= 269–74 |year= 2001 |pmid= 10926853 |doi= 10.1042/0264-6021:3500269| pmc=1221251 }}
*{{cite journal | vauthors=Andersen JS, Lyon CE, Fox AH |title=Directed proteomic analysis of the human nucleolus |journal=Curr. Biol. |volume=12 |issue= 1 |pages= 1–11 |year= 2002 |pmid= 11790298 |doi=10.1016/S0960-9822(01)00650-9 |s2cid=14132033 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899 | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504 | pmc=528928 |display-authors=etal}}
*{{cite journal | vauthors=Beausoleil SA, Villén J, Gerber SA |title=A probability-based approach for high-throughput protein phosphorylation analysis and site localization | url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2006-10_24_10/page/1285 |journal=Nat. Biotechnol. |volume=24 |issue= 10 |pages= 1285–92 |year= 2006 |pmid= 16964243 |doi= 10.1038/nbt1240 |s2cid=14294292 |display-authors=etal}}
*{{cite journal | vauthors=Olsen JV, Blagoev B, Gnad F |title=Global, in vivo, and site-specific phosphorylation dynamics in signaling networks | url=https://archive.org/details/cell_2006-11-03_127_3/page/635 |journal=Cell |volume=127 |issue= 3 |pages= 635–48 |year= 2006 |pmid= 17081983 |doi= 10.1016/j.cell.2006.09.026 |s2cid=7827573 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal | vauthors=Hirasawa Y, Arai M, Imazeki F |title=Methylation status of genes upregulated by demethylating agent 5-aza-2'-deoxycytidine in hepatocellular carcinoma |journal=Oncology |volume=71 |issue= 1–2 |pages= 77–85 |year= 2007 |pmid= 17341888 |doi= 10.1159/000100475 |s2cid=40174270 |display-authors=etal}}
*{{cite journal | vauthors=Wang Q, Williamson M, Bott S |title=Hypomethylation of WNT5A, CRIP1 and S100P in prostate cancer |journal=Oncogene |volume=26 |issue= 45 |pages= 6560–5 |year= 2007 |pmid= 17486081 |doi= 10.1038/sj.onc.1210472 |display-authors=etal|doi-access=free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|CRP}}
* {{UCSC gene info|CSRP1}}
{{PDB Gallery|geneid=1465}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 1]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>k6ojg4v2ei0e53cn4vpbzl6i8r35nxs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>EGLN1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>485901</id>
    <revision>
      <id>3926632</id>
      <parentid>3921031</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:17:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30264" sha1="o7ssqe0ytfahv78xbdi8l9pyjq2tm7h" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Hipoksija|Hipoksijski]]-inducibilni faktor prolil-[[hidroksilaze]] 2''' (HIF-PH2) ili '''protein 2 sa prolil-hidroksilaznim domenom''' (PHD2), znan i kao '''Egl [[homolog]] dedvet''', jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''EGLN1''' sa  [[hromosom 1|hromosoma 1]].&lt;ref name=&quot;pmid11056053&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Dupuy D, Aubert I, Duperat VG, Petit J, Taine L, Stef M, Bloch B, Arveiler B | title = Mapping, characterization, and expression analysis of the SM-20 human homologue, c1orf12, and identification of a novel related gene, SCAND2 | journal = Genomics | volume = 69 | issue = 3 | pages = 348–54 |date=Nov 2000 | pmid = 11056053 | doi = 10.1006/geno.2000.6343 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11574160&quot;&gt;{{cite journal  | author=Taylor MS |title=Characterization and comparative analysis of the EGLN gene family | url=https://archive.org/details/gene_2001-09-05_275_1/page/125 |journal=Gene |volume=275 |issue= 1 |pages= 125–32 |year= 2001 |pmid= 11574160 |doi=10.1016/S0378-1119(01)00633-3  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: EGLN1 egl nine homolog 1 (C. elegans)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=54583}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12912907&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Berra E, Benizri E, Ginouvès A, Volmat V, Roux D, Pouysségur J | title = HIF prolyl-hydroxylase 2 is the key oxygen sensor setting low steady-state levels of HIF-1α in normoxia | journal = The EMBO Journal | volume = 22 | issue = 16 | pages = 4082–4090 |date=Aug 2003 | pmid = 12912907 | pmc = 175782 | doi = 10.1093/emboj/cdg392 }}&lt;/ref&gt; PHD2 je [[alfa-ketoglutarat zavisna hidroksilaza|α-ketoglutarat/2-oksoglutarat zavisna hidroksilaza]], [[natporodica proteina]] koji ne sadrži [[gvožđe]]. Kod ljudi, PHD2 je jedan od tri [[izozim|izoforma]] [[hipoksija-inducibilni faktor prolin-dioksigenaze|hipoksija-inducibilnog faktora prolin-dioksigenaze]], koja je također poznata kao [[HIF prolil-hidroksilaza]].

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 426 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 46.021 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9GZT9#sequences |title=UniProt, Q9GZT9 |language=en. |access-date=10. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MANDSGGPGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSPSERDRQY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CELCGKMENL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRCSRCRSSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YCCKEHQRQD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WKKHKLVCQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEGALGHGVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHQHSGPAPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAVPPPRAGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REPRKAAARR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DNASGDAAKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVKAKPPADP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAAASPCRAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGGQGSAVAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EAEPGKEEPP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ARSSLFQEKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLYPPSNTPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DALSPGGGLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PNGQTKPLPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKLALEYIVP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CMNKHGICVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDFLGKETGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIGDEVRALH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTGKFTDGQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSQKSDSSKD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IRGDKITWIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKEPGCETIG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLMSSMDDLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHCNGKLGSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KINGRTKAMV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ACYPGNGTGY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRHVDNPNGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRCVTCIYYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKDWDAKVSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GILRIFPEGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AQFADIEPKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRLLFFWSDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNPHEVQPAY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATRYAITVWY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDADERARAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VKYLTGEKGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVELNKPSDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGKDVF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Struktura==
[[slika:PHD2 iron binding site.png|thumb|left|[[Mjesto vezanja]] gvožđa u PHD2]]
PHD2 je enzim od 46 kDa koji se sastoji od [[N-terminal]]nog domena, [[homolog]]nog domena [[MYND cinkov prst|MYND cinkovom prstu]] i [[C-terminal]]nog domena homolognog 2-oksoglutarat [[dioksigenaza|dioksigenazi]]. Katalitski domen sastoji se od dvolančanog [[Beta-heliks|β-heliksnog]] jezgra koje je stabilizirano sa tri [[alfa-heliks|α-heliksa]] spakovana duž glavnog [[beta-list|β-lista]].&lt;ref name=&quot;pmid16782814&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = McDonough M, Li V, Flashman E, Chowdhury R, Mohr C, Liénard ZJ, Oldham N, Clifton I, Lewis J, McNeill L, Kurzeja R, Hewitson K, Yang E, Jordan S, Syed R, Schofield C | title = Cellular oxygen sensing: Crystal structure of hypoxia-inducible factor prolyl hydroxylase (PHD2) | journal = Proc Natl Acad Sci USA | volume = 103 | issue = 26 | pages = 9814–9 |date=Jun 2006 | pmid = 16782814 | pmc =  1502536| doi = 10.1073/pnas.0601283103 | bibcode = 2006PNAS..103.9814M | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Aktivno mjesto]], koje se nalazi u džepu između β-listova, helatira [[gvožđe]](II) koordinacijom [[histidin]]a i [[aspartat]]a. 2-oksoglutarat istiskuje molekulu vode da bi se vezao i gvožđe.&lt;ref name=&quot;pmid19604478&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chowdhury R, McDonough M, Mecinović J, Loenarz C, Flashman E, Hewitson K, Domene C, Schofield C | title = Structural basis for binding of hypoxia-inducible factor to the oxygen-sensing prolyl hydroxylases | journal = Structure | volume = 17 | issue = 7 | pages = 981–9 |date=Jul 2009 | pmid = 19604478 | doi = 10.1016/j.str.2009.06.002 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Aktivno mjesto obloženo je [[hidrofob]]nim ostacima, vjerovatno zato što su takvi ostaci manje podložni potencijalnim oksidativnim oštećenjima [[ROS|reaktivnim vrstama kisika]] koje ističu iz centra gvožđa.&lt;ref name=&quot;pmid16782814&quot;/&gt;

PHD2 katalizira hidroksilaciju dva mjesta na HIF-α, koja se nazivaju [[N-terminal]]ni domen razgradnje zavisan od kisika (ostaci 395-413, NODD) i [[C-terminal]]ni domen razgradnje zavisan od kisika (ostaci 556-574, CODD).&lt;ref name=&quot;pmid20695530&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Illingworth CJ, Loenarz C, Schofield CJ, Domene C | title = Chemical basis for the selectivity of the von Hippel Lindau tumor suppressor pVHL for prolyl-hydroxylated HIF-1α  |url=https://archive.org/details/sim_biochemistry-us_2010-08-17_49_32/page/n79 | journal = Biochemistry | volume = 49 | issue = 32 | pages = 6936–6944 |date=Aug 2010 | pmid = 20695530 | doi = 10.1021/bi100358t }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid30144273&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Abboud MI, Chowdhury R, Leung IK, Lippl K, Loenarz C, Claridge TD, Schofield CJ | title = Studies on the Substrate Selectivity of the Hypoxia-Inducible Factor Prolyl Hydroxylase 2 Catalytic Domain  | journal = ChemBioChem | volume = 19| issue = 21| pages = 2262–2267|date=Aug 2018 | pmid = 30144273 | doi = 10.1002/cbic.201800246 | s2cid = 52078684 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:747a3412-18c3-4fc3-90c4-604818216520 | hdl = 11343/261073 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Ova dva HIF [[supstrat (biohemija)|supstrata]] obično su predstavljena [[peptid]]ima dugim 19-aminokiselinskim sekvencama u eksperimentima &quot;[[in vitro]]&quot;.&lt;ref name=&quot;pmid18063574&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Flashman E, Bagg EA, Chowdhury R, Mecinović J, Loenarz C, McDonough MA, Hewitson KS, Schofield CJ | title = Kinetic rationale for selectivity toward N- and C-terminal oxygen-dependent degradation domain substrates mediated by a loop region of hypoxia-inducible factor prolyl hydroxylases |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-02-15_283_7/page/3808 | journal = J Biol Chem | volume = 283 | issue = 7 | pages = 3808–3815 |date=Feb 2008 | pmid = 18063574 | doi = 10.1074/jbc.M707411200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Rendgenska kristalografija]] i [[NMR|NMR spektroskopija]] su pokazali da se oba peptida vezuju za isto [[mjesto vezivanja]] na PHD2, u rascjepu na površini PHD2.&lt;ref name=&quot;pmid19604478&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid27561929&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chowdhury R, Leung IK, Tian YM, Abboud MI, Ge W, Domene C, Cantrelle FX, Landrieu I, Hardy AP, Pugh CW, Ratcliffe PJ, Claridge TD, Schofield CJ | title = Structural basis for oxygen degradation domain selectivity of the HIF prolyl hydroxylases | journal = Nat Commun | volume = 7 | pages = 12673 |date=Aug 2016 | pmid = 27561929 | pmc =5007464 | doi = 10.1038/ncomms12673 | bibcode = 2016NatCo...712673C }}&lt;/ref&gt; [[Inducirano uklapanje]] mehanizam je naznačen iz strukture, u kojoj ostaci 237-254 usvajaju konformaciju zatvorene petlje, dok u strukturi bez CODD ili NODD, isti ostaci imaju otvorenu konformaciju poput prsta.&lt;ref name=&quot;pmid19604478&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid27561929&quot;/&gt; Takva konformacijska promjena potvrđena je NMR spektroskopijom,&lt;ref name=&quot;pmid27561929&quot;/&gt; rentgenskom kristalografijom&lt;ref name=&quot;pmid19604478&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid27561929&quot;/&gt; i proračunima molekulske dinamike.&lt;ref name=&quot;ejic201200391&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Wick CR, Lanig H, Jäger CM, Burzlaff N, Clark T | title = Structural insight into the prolyl hydroxylase PHD2: a molecular dynamics and DFT study | journal = Eur J Inorg Chem | volume = 2012 | issue = 31| pages = 4973–4985 |date=Nov 2012 | doi = 10.1002/ejic.201200391  }}&lt;/ref&gt; Nedavna studija pronašla je drugo [[mjesto vezivanja]] [[peptid]]a na PHD2, iako se čini da vezivanje peptida za ovo alternativno mjesto nije uticalo na katalitsku aktivnost enzima.&lt;ref name=&quot;C8SC00286J&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=McAllister TE, Yeh TL, Abboud MI, Leung IK, Hookway ES, King ON, Bhushan B, Williams ST, Hopkinson RJ, Muenzel M, Loik ND, Chowdhury R, Oppermann U, Claridge TD, Goto Y, Suga H, Schofield CJ, Kawamura A | title = Non-competitive cyclic peptides for targeting enzyme-substrate complexes | journal = Chem Sci | volume = 9| issue = 20| pages = 4569–4578|date=2018 | pmid = 29899950| pmc = 5969509| doi = 10.1039/C8SC00286J  | doi-access = free}}&lt;/ref&gt; Potrebne su daljnje studije kako bi se u potpunosti razumio biološki značaj ovog drugog mjesta vezivanja peptida.

[[Enzim]] ima visok afinitet za [[gvožđe]](II) i [[Alfa-ketoglutarna kiselina|2-oksoglutarat]] (također poznat kao α-ketoglutarat), i sa ovim faktorima formira dugovječni kompleks.&lt;ref name=&quot;pmid16880998&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=McNeill L, Flashman E, Buck M, Hewitson K, Clifton I, Jeschke G, Claridge T, Ehrismann D, Oldham N, Schofield C | title = Hypoxia-inducible factor prolyl hydroxylase 2 has a high affinity for ferrous iron and 2-oxoglutarate | journal = Mol. Biosyst. | volume = 1 | issue = 4 | pages = 321–4 |date=Oct 2005 | pmid = 16880998 | doi = 10.1039/b511249b }}&lt;/ref&gt; Predloženo je da koncentracije kosupstrata i gvožđa podstiču HIF hidroksilaze da reaguju na odgovarajući &quot;hipoksijski prozor&quot; za određeni tip ćelije ili tkiva.&lt;ref name=&quot;pmid16952279&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Ehrismann D, Flashman E, Genn DN, Mathioudakis N, Hewitson KS, Ratcliffe PJ, Schofield CJ | title = Studies on the activity of the hypoxia-inducible-factor hydroxylases using an oxygen consumption assay | journal = Biochem. J. | volume = 401 | issue = 1 | pages = 227–34 |date=Jan 2007 | pmid = 16952279 | pmc = 1698668 | doi = 10.1042/BJ20061151 }}&lt;/ref&gt; Studije su otkrile da PHD2 ima [[Michaelis-Mentenova kinetika|K&lt;sub&gt;M&lt;/sub&gt;]] za [[dioksigen]] malo iznad svoje atmosferske koncentracije, a PHD2 se smatra najvažnijim senzorom ćelijskog status&lt; kisika.&lt;ref name=&quot;pmid12788921&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hirsilä M, Koivunen P, Günzler V, Kivirikko KI, Myllyharju J | title = Characterization of the human prolyl 4-hydroxylases that modify the hypoxia-inducible factor |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-08-15_278_33/page/30772 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 278 | issue = 33 | pages = 30772–80 |date=Aug 2003 | pmid = 12788921 | doi = 10.1074/jbc.M304982200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Hipoksijski odgocvor==
[[HIF1A|HIF-1α]] je sveprisutan, konstitutivno sintetiziran [[transkripcijski faktor]], odgovoran za povećanje [[ekspresije gena]] uključenih u ćelijski odgovor na [[hipoksija|hipoksiju]]. Ovi genski proizvodi mogu uključivati proteine kao što su [[glikoliza|glikolitski]] enzimi i [[angiogeneza|angiogeni]] [[faktori rasta]].&lt;ref name=&quot;pmid15581484&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=William C, Nicholls L, Ratcliffe P, Pugh C, Maxwell P | title = The prolyl hydroxylase enzymes that act as oxygen sensors regulating destruction of hypoxia-inducible factor α | journal = Advan. Enzyme Regul. | volume = 44 | pages = 75–92 | year = 2004 | pmid = 15581484 | doi = 10.1016/j.advenzreg.2003.11.017 }}&lt;/ref&gt; Kod normoksije, podjedinice HIF alfa su označene za  degradacije [[proteasom|ubikvitin-proteasomskim]] putem [[hidroksilacija]] [[prolin]]a-564 i prolina-402 putem PHD2. Hidroksilacija prolila je kritična za promociju [[Von Hippel–Lindauov tumorski supresor|pVHL]] vezivanja za HIF, koji cilja HIF za poliubikvitilaciju.&lt;ref name=&quot;pmid12912907&quot;/&gt;

==Mehanizam==
Enzim uključuje jedan atom kisika iz diokisika u hidroksilirani proizvod i jedan atom kisika u [[sukcinat]]nom koproizvod.&lt;ref name=&quot;pmid12039559&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=McNeill LA, Hewitson KS, Gleadle JM, Horsfall LE, Oldham NJ, Maxwell PH, Pugh CW, Ratcliffe PJ, Schofield CJ | title = The use of dioxygen by HIF prolyl hydroxylase (PHD1) | journal = Bioorg. Med. Chem. | volume = 12 | issue = 12 | pages = 1547–50 |date=Jun 2002 | pmid = 12039559 | doi = 10.1016/S0960-894X(02)00219-6}}&lt;/ref&gt; Njegove interakcije sa HIF-1α oslanjaju se na regiju mobilne petlje, koja pomaže da se zatvori mjesto hidroksilacije i  u stabilizaciji vezivanja gvožđa i 2-oksi[[glutarat]]a.&lt;ref name=&quot;pmid19604478&quot;/&gt; A također je predložena i [[Povratna sprega|regulacija mehanizma povratnih informacija]] koji uključuje zamjenu HIF-1α hidroksiliranim HIF-1α, kada je 2-oksoglutarat ograničavajući.&lt;ref name=&quot;pmid29522057&quot;&gt;{{cite journal |authors=Abboud MI, McAllister TE, Leung IKH, Chowdhury R, Jorgensen C, Domene C, Mecinović J, Lippl K, Hancock RL, Hopkinson RJ, Kawamura A, Claridge TDW, Schofield CJ | title = 2-Oxoglutarate regulates binding of hydroxylated hypoxia-inducible factor to prolyl hydroxylase domain 2 | journal = Chem. Commun. | volume = 54| issue = 25| pages = 3130–3133|date=Mar 2018 | pmid = 29522057 | pmc = 5885369| doi = 10.1039/C8CC00387D}}&lt;/ref&gt;
[[Slika:Prolyl hydroxylase 2 (PHD2) reaction scheme.png|thumb|center|500px|PHD2 djeluje kao dioksigenaza da hidroksilira prolin i pretvori 2-oksoglutarat u sukcinat.]]

==Biološka uloga i klinički značaj==
PHD2 je primarni regulator [[stabilno stanje|stabilnog stanja]]  nivoa HIF-1α u ćeliji. PHD2 [[genski nokaut|genski nokdaun]] je pokazao povećane nivoe HIF-1α pod normoksijom, i povećanje jedarne akumulacije HIF-1α i transkripcije zavisne od HIF. Akumulacija HIF-1α u stabilnom stanju ovisila je o količini utišavanja PHD-a na koju je uticala [[siRNK]] u [[HeLa]] ćelijama i nizu drugih ljudskih ćelijskih linija.&lt;ref name=&quot;pmid12912907&quot; /&gt;

Međutim, iako se čini da PHD2 smanjuje regulaciju HIF-1α, a time i [[tumorigeneza|tumorigenezu]], postoje sugestije o paradoksalnoj ulozi PHD2 u proliferaciji [[tumor]]a. Naprimjer, jedna studija na životinjama pokazala je smanjenje tumora kod miševa s nedostatkom PHD2,  aktivacijom antiproliferativne [[TGF beta signalni put|TGF-β signalizacije]].&lt;ref name=&quot;pmid21436457&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Ameln AK, Muschter A, Mamlouk S, Kalucka J, Prade I, Franke K, Rezaei M, Poitz DM, Breier G, Wielockx B | title = Inhibition of HIF prolyl hydroxylase-2 blocks tumor growth in mice through the antiproliferative activity of TGFβ | journal = Cancer Res. | volume = 71 | issue = 9 | pages = 3306–16 |date=maj 2011 | pmid = 21436457 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-10-3838| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ostali  modeli ''[[in vivo]]'' pokazali su aktivnost [[gen supresije tumora|supresije tumora]] za PHD2 kod [[rak gušterače|karcinoma gušterače]], kao i [[rak jetre|raka jetre]].&lt;ref name=&quot;pmid21792862&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Su Y, Loos M, Giese N, Metzen E, Büchler MW, Friess H, Kornberg A, Büchler P | title = Prolyl hydroxylase-2 (PHD2) exerts tumor-suppressive activity in pancreatic cancer |url=https://archive.org/details/sim_cancer_2012-02-15_118_4/page/n117 | journal = Cancer | volume = 118 | issue = 4 | pages = 960–72 |date=Feb 2012 | pmid = 21792862 | doi = 10.1002/cncr.26344 | s2cid = 24482234 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22420978&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Heindryckx F, Kuchnio A, Casteleyn C, Coulon S, Olievier K, Colle I, Geerts A, Libbrecht L, Carmeliet P, Van Vlierberghe H | title = Effect of prolyl hydroxylase domain-2 haplodeficiency on the hepatocarcinogenesis in mice | journal = J. Hepatol. | volume = 57 | issue = 1 | pages = 61–8 |date=Jul 2012 | pmid = 22420978 | doi = 10.1016/j.jhep.2012.02.021 }}&lt;/ref&gt; Studija na 121 pacijentu otkrila je PHD2 kao jak prognostički marker za [[karcinom želuca]], s PHD2 negativnim pacijentima koji imaju skraćeno preživljavanje u poređenju sa PHD2 pozitivnim.&lt;ref name=&quot;pmid22236543&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kamphues C, Wittschieber D, Klauschen F, Kasajima A, Dietel M, Schmidt SC, Glanemann M, Bahra M, Neuhaus P, Weichert W, Stenzinger A | title = Prolyl hydroxylase domain 2 protein is a strong prognostic marker in human gastric cancer | journal = Pathobiology | volume = 79 | issue = 1 | pages = 11–17 |date=Jan 2012 | pmid = 22236543 | doi = 10.1159/000330170 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Nedavne [[GWAS|studije asocijacija na genomu]] sugerirale su da EGLN1 može biti uključen u [[fenotip]] niskog [[hematokrit]]a koji pokazuje [[tibet]]ska [[populacija]] i stoga EGLN1 može imati ulogu u nasljednoj adaptaciji ove populacije da živi pri velikim [[nadmorska visina|nadmorskim visinama]].&lt;ref name=&quot;pmid20466884&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Simonson TS, Yang Y, Huff CD, Yun H, Qin G, Witherspoon DJ, Bai Z, Lorenzo FR, Xing J, Jorde LB, Prchal JT, Ge R | title = Genetic evidence for high-altitude adaptation in Tibet. |url=https://archive.org/details/sim_science_2010-07-02_329_5987/page/72 | journal = Science | volume = 329 | issue = 5987 | pages = 72–5 |date=Jul 2010 | pmid = 20466884 | doi = 10.1126/science.1189406 | bibcode = 2010Sci...329...72S | s2cid = 45471238 }}&lt;/ref&gt;

==Kao terapeutski cilj==
Važna uloga HIF-a kao [[homeostaza|homeostatskog]] medijatora implicira PHD2 kao terapeutsku metu za niz poremećaja u vezi sa [[angiogeneza|angiogenezom]], [[eritropoeza|eritropoezom]] i [[ćelijska proliferacija|ćelijskom proliferacijom]]. Postojao je interes i za pojačavanje i za inhibiciju aktivnosti PHD2.&lt;ref name=&quot;pmid15581484&quot;/&gt; Naprimjer, [[metilselenocistein]]ska (MSC) inhibicija HIF-1α dovela je do inhibicije rasta tumora u [[rak bubrega|karcinomu bubrežnih ćelija]] na način ovisan o PHD-u. Smatra se da se ovaj fenomen oslanja na PHD-stabilizaciju, ali mehanistički detalji ovog procesa još nisu istraženi.&lt;ref name=&quot;bmc-chintala&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chintala S, Najrana T, Toth K, Cao S, Durrani F, Pili R, Rustum Y | title = Prolyl hydroxylase 2 dependent and Von-Hippel-Lindau independent degradation of hypoxia-inducible factor 1 and 2 alpha by selenium in clear cell renal cell carcinoma leads to tumor growth inhibition | journal = BMC Cancer | volume = 12 | pages = 293 | year = 2012 | pmid = 22804960| pmc = 3466155| doi = 10.1186/1471-2407-12-293 }}&lt;/ref&gt; S druge strane, pregledi malih molekula helatora otkrili su hidroksipirone i hidroksipiridone kao potencijalne inhibitore za PHD2.&lt;ref name=&quot;pmid22687491&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Flagg SC, Martin CB, Taabazuing CY, Holmes BE, Knapp MJ | title = Screening chelating inhibitors of HIF-prolyl hydroxylase domain 2 (PHD2) and factor inhibiting HIF (FIH) | journal = J. Inorg. Biochem. | volume = 113 | pages = 25–30 |date=Aug 2012 | pmid = 22687491 | pmc = 3525482 | doi = 10.1016/j.jinorgbio.2012.03.002 }}&lt;/ref&gt; Nedavno je otkriveno da su dihidropirazoli, male molekule na bazi [[triazol]]a, moćni inhibitori PHD2 koji su aktivni i ''[[in vitro]]'' i ''[[in vivo]]''.&lt;ref name=&quot;pmid26147748&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chan MC, Atasoylu O, Hodson E, Tumber A, Leung IK, Chowdhury R, Gómez-Pérez V, Demetriades M, Rydzik AM, Holt-Martyn J, Tian YM, Bishop T, Claridge TD, Kawamura A, Pugh CW, Ratcliffe PJ, Schofield CJ | title = Potent and Selective Triazole-Based Inhibitors of the Hypoxia-Inducible Factor Prolyl-Hydroxylases with Activity in the Murine Brain | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 10 | pages = e0132004 |date=Jul 2015 | pmid = 26147748 | pmc = 4492579  | doi = 10.1371/journal.pone.0132004 | bibcode = 2015PLoSO..1032004C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Također razvijeni su supstratni analogni peptidi za  inhibitornu selektivnost PHD2 u odnosu na faktor koji inhibira HIF (FIH), za koji neki drugi PHD-inhibitori pokazuju preklapajuću specifičnost.&lt;ref name=&quot;pmid21665470&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kwon HS, Choi YK, Kim JW, Park YK, Yang EG, Ahn DR | title = Inhibition of a prolyl hydroxylase domain (PHD) by substrate analog peptides | journal = Bioorg. Med. Chem. Lett. | volume = 21 | issue = 14 | pages = 4325–8 |date=Jul 2011 | pmid = 21665470 | doi = 10.1016/j.bmcl.2011.05.050 }}&lt;/ref&gt; [[neurotransmiter|Plinotransmiteri]], uključujući [[ugljik-monoksid]] i [[dušik-oksid]],&lt;ref name=&quot;pmid12925778&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Metzen E, Zhou J, Jelkmann W, Fandrey J, Brüne B | title = Nitric Oxide Impairs Normoxic Degradation of HIF-1α by Inhibition of Prolyl Hydroxylases | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 14 | issue = 8 | pages = 3470–3481 | date = august 2003 | pmid = 12925778 | doi = 10.1091/mbc.E02-12-0791 | pmc = 181582 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17060326&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Berchner-Pfannschmidt U, Yamac H, Trinidad B, Fandrey J | title = Nitric oxide modulates oxygen sensing by hypoxia-inducible factor 1-dependent induction of prolyl hydroxylase 2 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2007-01-19_282_3/page/1788 | journal = Journal of Biological Chemistry | volume = 282 | issue = 3 | pages = 1788–1796 | date = januar 2007 | pmid = 17060326 | doi = 10.1074/jbc.M607065200 | pmc = | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; također su inhibitori PHD2, tako što se takmiče sa [[ozon|molekulskim kisikom]] za vezivanje na aktivnom mjestu iona Fe(II).

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin |33em}}
*{{cite journal  | author=Semenza GL |title=HIF-1, O(2), and the 3 PHDs: how animal cells signal hypoxia to the nucleus |journal=Cell |volume=107 |issue= 1 |pages= 1–3 |year= 2001 |pmid= 11595178 |doi=10.1016/S0092-8674(01)00518-9  |s2cid=14922615 |doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Wax SD, Tsao L, Lieb ME |title=SM-20 is a novel 40-kd protein whose expression in the arterial wall is restricted to smooth muscle |journal=Lab. Invest. |volume=74 |issue= 4 |pages= 797–808 |year= 1996 |pmid= 8606489 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | author=Taylor MS |title=Characterization and comparative analysis of the EGLN gene family | url=https://archive.org/details/gene_2001-09-05_275_1/page/125 |journal=Gene |volume=275 |issue= 1 |pages= 125–32 |year= 2001 |pmid= 11574160 |doi=10.1016/S0378-1119(01)00633-3  }}
*{{cite journal  |vauthors=Epstein AC, Gleadle JM, McNeill LA |title=C. elegans EGL-9 and mammalian homologs define a family of dioxygenases that regulate HIF by prolyl hydroxylation |url=https://archive.org/details/cell_2001-10-05_107_1/page/43 |journal=Cell |volume=107 |issue= 1 |pages= 43–54 |year= 2001 |pmid= 11595184 |doi=10.1016/S0092-8674(01)00507-4  |s2cid=18372306 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Oehme F, Ellinghaus P, Kolkhof P |title=Overexpression of PH-4, a novel putative proline 4-hydroxylase, modulates activity of hypoxia-inducible transcription factors |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2002-08-16_296_2/page/343 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=296 |issue= 2 |pages= 343–9 |year= 2002 |pmid= 12163023 |doi=10.1016/S0006-291X(02)00862-8  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  |vauthors=Ivan M, Haberberger T, Gervasi DC |title=Biochemical purification and pharmacological inhibition of a mammalian prolyl hydroxylase acting on hypoxia-inducible factor |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-10-15_99_21/page/13459 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 21 |pages= 13459–64 |year= 2002 |pmid= 12351678 |doi= 10.1073/pnas.192342099  | pmc=129695 |bibcode=2002PNAS...9913459I |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Metzen E, Berchner-Pfannschmidt U, Stengel P |title=Intracellular localisation of human HIF-1 alpha hydroxylases: implications for oxygen sensing |journal=J. Cell Sci. |volume=116 |issue= Pt 7 |pages= 1319–26 |year= 2003 |pmid= 12615973 |doi=10.1242/jcs.00318  |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Cioffi CL, Liu XQ, Kosinski PA |title=Differential regulation of HIF-1 alpha prolyl-4-hydroxylase genes by hypoxia in human cardiovascular cells |url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-04-11_303_3/page/947 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=303 |issue= 3 |pages= 947–53 |year= 2003 |pmid= 12670503 |doi=10.1016/S0006-291X(03)00453-4  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  |vauthors=Aprelikova O, Chandramouli GV, Wood M |title=Regulation of HIF prolyl hydroxylases by hypoxia-inducible factors |journal=J. Cell. Biochem. |volume=92 |issue= 3 |pages= 491–501 |year= 2004 |pmid= 15156561 |doi= 10.1002/jcb.20067 |s2cid=24455956 |display-authors=etal|url=https://zenodo.org/record/1229216 }}
*{{cite journal  |vauthors=Appelhoff RJ, Tian YM, Raval RR |title=Differential function of the prolyl hydroxylases PHD1, PHD2, and PHD3 in the regulation of hypoxia-inducible factor |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-09-10_279_37/page/38458 |journal=J. Biol. Chem. |volume=279 |issue= 37 |pages= 38458–65 |year= 2004 |pmid= 15247232 |doi= 10.1074/jbc.M406026200 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Metzen E, Stiehl DP, Doege K |title=Regulation of the prolyl hydroxylase domain protein 2 (phd2/egln-1) gene: identification of a functional hypoxia-responsive element |journal=Biochem. J. |volume=387 |issue= Pt 3 |pages= 711–7 |year= 2006 |pmid= 15563275 |doi= 10.1042/BJ20041736  | pmc=1135001 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  |vauthors=Baek JH, Mahon PC, Oh J |title=OS-9 interacts with hypoxia-inducible factor 1alpha and prolyl hydroxylases to promote oxygen-dependent degradation of HIF-1alpha |journal=Mol. Cell |volume=17 |issue= 4 |pages= 503–12 |year= 2005 |pmid= 15721254 |doi= 10.1016/j.molcel.2005.01.011 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Ozer A, Wu LC, Bruick RK |title=The candidate tumor suppressor ING4 represses activation of the hypoxia inducible factor (HIF) |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=102 |issue= 21 |pages= 7481–6 |year= 2005 |pmid= 15897452 |doi= 10.1073/pnas.0502716102  | pmc=1140452 |bibcode=2005PNAS..102.7481O |doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Choi KO, Lee T, Lee N |title=Inhibition of the catalytic activity of hypoxia-inducible factor-1alpha-prolyl-hydroxylase 2 by a MYND-type zinc finger |journal=Mol. Pharmacol. |volume=68 |issue= 6 |pages= 1803–9 |year= 2006 |pmid= 16155211 |doi= 10.1124/mol.105.015271 |s2cid=6673747 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  |vauthors=To KK, Huang LE |title=SUPPRESSION OF HIF-1α TRANSCRIPTIONAL ACTIVITY BY THE HIF PROLYL HYDROXYLASE EGLN1 |journal=J. Biol. Chem. |volume=280 |issue= 45 |pages= 38102–7 |year= 2006 |pmid= 16157596 |doi= 10.1074/jbc.M504342200  | pmc=1307502 |doi-access=free }}
*{{cite journal  |vauthors=Kato H, Inoue T, Asanoma K |title=Induction of human endometrial cancer cell senescence through modulation of HIF-1alpha activity by EGLN1 |journal=Int. J. Cancer |volume=118 |issue= 5 |pages= 1144–53 |year= 2006 |pmid= 16161047 |doi= 10.1002/ijc.21488 |display-authors=etal|doi-access=free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{PDBe-KB2|Q9GZT9|Egl nine homolog 1}}

{{PDB Gallery|geneid=54583}}
{{Dioksigenaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 1]]
[[Kategorija:Ljudske 2OG oksigenaze]]
[[Kategorija:EC 1.14.11]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>o7ssqe0ytfahv78xbdi8l9pyjq2tm7h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PIAS3</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486186</id>
    <revision>
      <id>3926647</id>
      <parentid>3920834</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21554" sha1="j12efw6v88pjwokuxwmyzjmtzvbfpw6" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''E3 [[protein SUMO|SUMO-protein]]-[[ligaza]] PIAS3''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PIAS3''' sa  [[hromosom 1|hromosoma 1]].&lt;ref name=&quot;pmid10319586&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ueki N, Seki N, Yano K, Saito T, Masuho Y, Muramatsu M | title = Isolation and chromosomal assignment of a human gene encoding protein inhibitor of activated STAT3 (PIAS3) | journal = Journal of Human Genetics | volume = 44 | issue = 3 | pages = 193–6 | date = juni 1999 | pmid = 10319586 | doi = 10.1007/s100380050141 | s2cid = 12454718 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: PIAS3 protein inhibitor of activated STAT, 3| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=10401}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 628 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 68.017 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;UniProt&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.uniprot.org/uniprot/Q9Y6X2#sequences |title=UniProt, Q9Y6X2 |language=en |access-date=16. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAELGELKHM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VMSFRVSELQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLLGFAGRNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGRKHELLAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALHLLKSSCA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PSVQMKIKEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YRRRFPRKTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPSDLSLLSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPGTSPVGSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPLAPIPPTL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LAPGTLLGPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REVDMHPPLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPVHPDVTMK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLPFYEVYGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIRPTTLAST&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSQRFEEAHF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFALTPQQVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QILTSREVLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAKCDYTIQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLRFCLCETS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CPQEDYFPPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFVKVNGKLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLPGYLPPTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGAEPKRPSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PINITPLARL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SATVPNTIVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NWSSEFGRNY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLSVYLVRQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TAGTLLQKLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKGIRNPDHS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RALIKEKLTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPDSEVATTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRVSLMCPLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMRLTVPCRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTCAHLQSFD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AALYLQMNEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPTWTCPVCD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKAPYESLII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGLFMEILSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSDCDEIQFM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EDGSWCPMKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKEASEVCPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGYGLDGLQY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPVQGGDPSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NKKKVEVIDL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TIESSSDEED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPPTKKHCSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSAAIPALPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKGVLTSGHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSSVLRSPAM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GTLGGDFLSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPLHEYPPAF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLGADIQGLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFSFLQTESQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HYGPSVITSL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DEQDALGHFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYRGTPSHFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPLAPTLGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HCSATPAPPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRVSSIVAPG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GALREGHGGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPSGPSLTGC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSDIISLD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

PIAS3 protein također funkcionira kao SUMO (mali modifikator sličan [[ubikvitin]]u)-E3 [[ligaza]], koja katalizira [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] [[SUMO protein]]a na specifične ciljne [[supstrat (biohemija)|supstrate]]. Direktno se vezuje za nekoliko [[transkripcijski faktor|faktora transkripcije]] i ili blokira ili pojačava njihovu aktivnost. Identificirane su alternativno prerađene [[varijante transkripta]] ovog gena su ali priroda nekih od ovih varijanti u punoj dužini nije utvrđena.&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;

== Porodica PIAS ==

[[Sisar]]ska porodica PIAS ima četiri člana: PIAS1, PIAS2, PIAS3 i PIAS4. U rodu [[Drosophila]] identificiran je jedan [[homolog]] PIAS-a pod nazivom dPIAS/Zimp.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mohr SE, Boswell RE | title = Zimp encodes a homologue of mouse Miz1 and PIAS3 and is an essential gene in Drosophila melanogaster | url = https://archive.org/details/gene_1999-03-18_229_1-2/page/109 | journal = Gene | volume = 229 | issue = 1–2 | pages = 109–16 | date = Mar 1999 | pmid = 10095110 | doi = 10.1016/s0378-1119(99)00033-5 }}&lt;/ref&gt; In yeast, two  PIAS-related proteins were identified namely SIZ1 and SIZ2.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Islam HK, Fujioka Y, Tomidokoro T, Sugiura H, Takahashi T, Kondo S, Katoh H | title = Immunohistochemical study of genetic alterations in intraductal and invasive ductal tumors of the pancreas | journal = Hepato-Gastroenterology | volume = 48 | issue = 39 | pages = 879–83 | year = 2001 | pmid = 11462947 }}&lt;/ref&gt;  Porodica PIAS sadrži više od 60 proteina, od kojih su većina [[transkripcijski faktori]] koji se mogu pozitivno ili negativno regulirati putem više mehanizama.

== Domeni ==

SAF-A/B, Acinus i PIAS (SAP) domen nalaze se na [[N-terminal]]u PIAS proteina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shuai K | title = Regulation of cytokine signaling pathways by PIAS proteins | journal = Cell Research | volume = 16 | issue = 2 | pages = 196–202 | date = Feb 2006 | pmid = 16474434 | doi = 10.1038/sj.cr.7310027 | s2cid = 755228 }}&lt;/ref&gt; Ovaj evolucijski konzervirani domen nalazi se u proteinima u rasponu od kvasca do ljudi i dijele ga drugi proteini koji vežu hromatin, kao što su faktor vezivanja skela A i B.&lt;ref name=&quot;pmid10694879&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Aravind L, Koonin EV | title = SAP - a putative DNA-binding motif involved in chromosomal organization | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-03_25_3/page/112 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 25 | issue = 3 | pages = 112–4 | year = 2000 | pmid = 10694879 | doi = 10.1016/s0968-0004(99)01537-6}}&lt;/ref&gt; Domen SAP prepotznaje i veže AT-bogate sekvence [[DNK]] DNA i rigijama dodataka skele i matriksa.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Kipp | first1 = M. | display-authors = etal   | year = 2000 | title = SAF-Box, a conserved protein domain that specifically recognizes scaffold attachment region DNA | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-10_20_20/page/7480 | journal = Mol Cell Biol | volume = 20 | issue = 20| pages = 7480–7489 | doi=10.1128/mcb.20.20.7480-7489.2000| pmid = 11003645 | pmc = 86301}}&lt;/ref&gt; Ovi elementi se često nalaze u blizini pojačivača gena i stupaju u [[interakcija protein-protein|interakciju s proteinim]]a jearnog matriksa, kako bi osigurali jedinstveno jedarno mikrookruženje za regulaciju transkripcije. LXXLL potpisni motiv prisutan je u SAP domenu svih PIAS proteina. Pokazalo se da ovaj prepoznatljivi motiv posreduje u interakcijama između jedarnih receptora i njihovih koregulatora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Glass CK, Rosenfeld MG | title = The coregulator exchange in transcriptional functions of nuclear receptors | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2000-01-15_14_2/page/n10 | journal = Genes &amp; Development | volume = 14 | issue = 2 | pages = 121–41 | date = Jan 2000 | pmid = 10652267 | doi = 10.1101/gad.14.2.121 | doi-broken-date = 31. 10. 2021 }}&lt;/ref&gt; Također je neophodan za vezivanje PIAS3 za [[androgeni receptor]]. Motiv LXXLL predstavlja minimalni zahtjev za interakciju sa NFκB p65 podjedinicom i za inhibiciju transkripcijske aktivnosti NFκB. Motiv LXXLL također je odgovoran za zadržavanje PIAS3 u jedru.

Pro-Ile-Asn-Ile-Thr (PINIT) motiv predstavlja visoko konzerviranu regiju PIAS proteina, za koju se pokazalo da je uključena u jedarno zadržavanje PIAS3.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Duval D, Duval G, Kedinger C, Poch O, Boeuf H | title = The 'PINIT' motif, of a newly identified conserved domain of the PIAS protein family, is essential for nuclear retention of PIAS3L | journal = FEBS Letters | volume = 554 | issue = 1–2 | pages = 111–8 | date = Nov 2003 | pmid = 14596924 | doi = 10.1016/s0014-5793(03)01116-5 | s2cid = 23261716 }}&lt;/ref&gt; Unutar PINIT domena, regija PIAS382-132 izolirana je i okarakterizirana kao inhibitorni domen koji veže i inhibira i [[faktor transkripcije|transktipcijske faktore]] MITF i STAT3.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Levy C, Khaled M, Fisher DE | title = MITF: master regulator of melanocyte development and melanoma oncogene | journal = Trends in Molecular Medicine | volume = 12 | issue = 9 | pages = 406–14 | date = Sep 2006 | pmid = 16899407 | doi = 10.1016/j.molmed.2006.07.008 }}&lt;/ref&gt; RING-prstoliku [[cink]]-vezujući  domen je jedan od najkonzerviranijih domena porodice PIAS i pokazalo se da je važan za aktivnost PIAS3 kao SUMO-E3 [[ligaza]].&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Nakagawa | first1 = K. | last2 = Yokosawa | first2 = H. | year = 2002 | title = PIAS3 induces SUMO-1 modification and transcriptional repression of IRF-1 | journal = FEBS Lett | volume = 530 | issue = 1–3| pages = 204–208 | doi=10.1016/s0014-5793(02)03486-5 | pmid=12387893| s2cid = 38456991 }}&lt;/ref&gt; The RLD domain is also involved in the positive regulation of SMAD3 by PIAS3.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Long J, Wang G, Matsuura I, He D, Liu F | title = Activation of Smad transcriptional activity by protein inhibitor of activated STAT3 (PIAS3) | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-01-06_101_1/page/99 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 1 | pages = 99–104 | date = Jan 2004 | pmid = 14691252 | pmc = 314145 | doi = 10.1073/pnas.0307598100 | bibcode=2004PNAS..101...99L|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;

== Interakcije ==

Pokazalo se da PIAS3 ima  [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa:
{{div col|colwidth=20em}}
* [[GFI1]],&lt;ref name = pmid11060035&gt;{{cite journal | vauthors = Rödel B, Tavassoli K, Karsunky H, Schmidt T, Bachmann M, Schaper F, Heinrich P, Shuai K, Elsässer HP, Möröy T | date = Nov 2000 | title = The zinc finger protein Gfi-1 can enhance STAT3 signaling by interacting with the STAT3 inhibitor PIAS3 | journal = EMBO J. | volume = 19 | issue = 21 | pages = 5845–55 | pmid = 11060035 | pmc = 305799 | doi = 10.1093/emboj/19.21.5845}}&lt;/ref&gt; 
* [[HMGA2]]&lt;ref name = pmid11390395&gt;{{cite journal | vauthors = Zentner MD, Lin HH, Deng HT, Kim KJ, Shih HM, Ann DK | date = Aug 2001 | title = Requirement for high mobility group protein HMGI-C interaction with STAT3 inhibitor PIAS3 in repression of alpha-subunit of epithelial Na+ channel (alpha-ENaC) transcription by Ras activation in salivary epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-08-10_276_32/page/29805 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 32 | pages = 29805–14 | pmid = 11390395 | doi = 10.1074/jbc.M103153200| s2cid = 33084417 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[MITF]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yagil Z, Nechushtan H, Kay G, Yang CM, Kemeny DM, Razin E | date = maj 2010 | title = The enigma of the role of protein inhibitor of activated STAT3 (PIAS3) in the immune response | journal = Trends Immunol. | volume = 31 | issue = 5 | pages = 199–204 | pmid = 20181527 | doi = 10.1016/j.it.2010.01.005}}&lt;/ref&gt; 
* [[SMAD2]],&lt;ref name =pmid14691252/&gt;
* [[SMAD3]],&lt;ref name = pmid14691252&gt;{{cite journal | vauthors = Long J, Wang G, Matsuura I, He D, Liu F | date = Jan 2004 | title = Activation of Smad transcriptional activity by protein inhibitor of activated STAT3 (PIAS3) | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2004-01-06_101_1/page/99 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 101 | issue = 1 | pages = 99–104 | pmid = 14691252 | pmc = 314145 | doi = 10.1073/pnas.0307598100| bibcode = 2004PNAS..101...99L | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  i
* [[RELA]].
{{Div col end}}

==Srodni genski problemi ==
*[[TAR sindrom]]&lt;ref name=&quot;pmid17236129&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Klopocki E, Schulze H, Strauss G, Ott CE, Hall J, Trotier F, Fleischhauer S, Greenhalgh L, Newbury-Ecob RA, Neumann LM, Habenicht R, König R, Seemanova E, Megarbane A, Ropers HH, Ullmann R, Horn D, Mundlos S | title = Complex inheritance pattern resembling autosomal recessive inheritance involving a microdeletion in thrombocytopenia-absent radius syndrome | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 80 | issue = 2 | pages = 232–40 | date = Feb 2007 | pmid = 17236129 | pmc = 1785342 | doi = 10.1086/510919 }}&lt;/ref&gt;
*[[Sindrom delecije 1q21.1]]
*[[Sindrom duplikacije 1q21.1]]

== Reference ==
{{refspisak|33em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Chung CD, Liao J, Liu B, Rao X, Jay P, Berta P, Shuai K | title = Specific inhibition of Stat3 signal transduction by PIAS3 | url = https://archive.org/details/sim_science_1997-12-05_278_5344/page/1802 | journal = Science | volume = 278 | issue = 5344 | pages = 1803–5 | date = Dec 1997 | pmid = 9388184 | doi = 10.1126/science.278.5344.1803 | bibcode = 1997Sci...278.1803C }}
* {{cite journal | vauthors = Rödel B, Tavassoli K, Karsunky H, Schmidt T, Bachmann M, Schaper F, Heinrich P, Shuai K, Elsässer HP, Möröy T | title = The zinc finger protein Gfi-1 can enhance STAT3 signaling by interacting with the STAT3 inhibitor PIAS3 | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2000-11-01_19_21/page/5845 | journal = The EMBO Journal | volume = 19 | issue = 21 | pages = 5845–55 | date = Nov 2000 | pmid = 11060035 | pmc = 305799 | doi = 10.1093/emboj/19.21.5845 }}
* {{cite journal | vauthors = Junicho A, Matsuda T, Yamamoto T, Kishi H, Korkmaz K, Saatcioglu F, Fuse H, Muraguchi A | title = Protein inhibitor of activated STAT3 regulates androgen receptor signaling in prostate carcinoma cells | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2000-11-11_278_1/page/9 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 278 | issue = 1 | pages = 9–13 | date = Nov 2000 | pmid = 11071847 | doi = 10.1006/bbrc.2000.3753 }}
* {{cite journal | vauthors = Kotaja N, Aittomäki S, Silvennoinen O, Palvimo JJ, Jänne OA | title = ARIP3 (androgen receptor-interacting protein 3) and other PIAS (protein inhibitor of activated STAT) proteins differ in their ability to modulate steroid receptor-dependent transcriptional activation | journal = Molecular Endocrinology | volume = 14 | issue = 12 | pages = 1986–2000 | date = Dec 2000 | pmid = 11117529 | doi = 10.1210/mend.14.12.0569 }}
* {{cite journal | vauthors = Zentner MD, Lin HH, Deng HT, Kim KJ, Shih HM, Ann DK | title = Requirement for high mobility group protein HMGI-C interaction with STAT3 inhibitor PIAS3 in repression of alpha-subunit of epithelial Na+ channel (alpha-ENaC) transcription by Ras activation in salivary epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-08-10_276_32/page/29805 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 32 | pages = 29805–14 | date = Aug 2001 | pmid = 11390395 | doi = 10.1074/jbc.M103153200 | s2cid = 33084417 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Wang LH, Yang XY, Mihalic K, Xiao W, Li D, Farrar WL | title = Activation of estrogen receptor blocks interleukin-6-inducible cell growth of human multiple myeloma involving molecular cross-talk between estrogen receptor and STAT3 mediated by co-regulator PIAS3 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-08-24_276_34/page/31838 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 34 | pages = 31839–44 | date = Aug 2001 | pmid = 11429412 | doi = 10.1074/jbc.M105185200 | s2cid = 24912586 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Jiménez-Lara AM, Heine MJ, Gronemeyer H | title = PIAS3 (protein inhibitor of activated STAT-3) modulates the transcriptional activation mediated by the nuclear receptor coactivator TIF2 | journal = FEBS Letters | volume = 526 | issue = 1–3 | pages = 142–6 | date = Aug 2002 | pmid = 12208521 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)03154-X | s2cid = 2934712 }}
* {{cite journal | vauthors = Nakagawa K, Yokosawa H | title = PIAS3 induces SUMO-1 modification and transcriptional repression of IRF-1 | journal = FEBS Letters | volume = 530 | issue = 1–3 | pages = 204–8 | date = Oct 2002 | pmid = 12387893 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)03486-5 | s2cid = 38456991 }}
* {{cite journal | vauthors = Yamamoto T, Sato N, Sekine Y, Yumioka T, Imoto S, Junicho A, Fuse H, Matsuda T | title = Molecular interactions between STAT3 and protein inhibitor of activated STAT3, and androgen receptor | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-06-27_306_2/page/610 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 306 | issue = 2 | pages = 610–5 | date = Jun 2003 | pmid = 12804609 | doi = 10.1016/S0006-291X(03)01026-X | hdl = 2115/28119 }}
* {{cite journal | vauthors = Di Y, Li J, Zhang Y, He X, Lu H, Xu D, Ling J, Huo K, Wan D, Li YY, Gu J | title = HCC-associated protein HCAP1, a variant of GEMIN4, interacts with zinc-finger proteins | journal = Journal of Biochemistry | volume = 133 | issue = 6 | pages = 713–8 | date = Jun 2003 | pmid = 12869526 | doi = 10.1093/jb/mvg091 }}
* {{cite journal | vauthors = Cheng J, Zhang D, Zhou C, Marasco WA | title = Down-regulation of SHP1 and up-regulation of negative regulators of JAK/STAT signaling in HTLV-1 transformed cell lines and freshly transformed human peripheral blood CD4+ T-cells | journal = Leukemia Research | volume = 28 | issue = 1 | pages = 71–82 | date = Jan 2004 | pmid = 14630083 | doi = 10.1016/S0145-2126(03)00158-9 }}
* {{cite journal | vauthors = Long J, Wang G, Matsuura I, He D, Liu F | title = Activation of Smad transcriptional activity by protein inhibitor of activated STAT3 (PIAS3) | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 101 | issue = 1 | pages = 99–104 | date = Jan 2004 | pmid = 14691252 | pmc = 314145 | doi = 10.1073/pnas.0307598100 | bibcode = 2004PNAS..101...99L | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Nojiri S, Joh T, Miura Y, Sakata N, Nomura T, Nakao H, Sobue S, Ohara H, Asai K, Ito M | title = ATBF1 enhances the suppression of STAT3 signaling by interaction with PIAS3 | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2004-01-30_314_1/page/97 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 314 | issue = 1 | pages = 97–103 | date = Jan 2004 | pmid = 14715251 | doi = 10.1016/j.bbrc.2003.12.054 }}
* {{cite journal | vauthors = Wang L, Banerjee S | title = Differential PIAS3 expression in human malignancy | journal = Oncology Reports | volume = 11 | issue = 6 | pages = 1319–24 | date = Jun 2004 | pmid = 15138572 | doi = 10.3892/or.11.6.1319 }}
* {{cite journal | vauthors = Colland F, Jacq X, Trouplin V, Mougin C, Groizeleau C, Hamburger A, Meil A, Wojcik J, Legrain P, Gauthier JM | title = Functional proteomics mapping of a human signaling pathway | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 7 | pages = 1324–32 | date = Jul 2004 | pmid = 15231748 | pmc = 442148 | doi = 10.1101/gr.2334104 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{PDBe-KB2|Q9Y6X2|E3 SUMO-protein ligase PIAS3}}
{{enzimi}}
{{Signalni put JAK-STAT}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 1]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>j12efw6v88pjwokuxwmyzjmtzvbfpw6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sestrinska hromatida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486467</id>
    <revision>
      <id>3926652</id>
      <parentid>3889076</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:14:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5376" sha1="nbrvaurmio9u6xhfowstgme8e0d48vf" xml:space="preserve">[[slika:Chromosomes during mitosis.svg|300px|thumb|right|Očev (plavi)  i majčin (ružičasti) hromozom su [[homologni hromosom]]. Nakon hromosomske [[replikacija DNK|replikacije DNK]], plavi hromosom se sastoji od dvije identične '''sestrinske hromatide''', a ružičasti hromosom sastoji se od dvije identične (ružičaste) sestrinske hromatide. U mitozi, sestrinske hromatide se odvajaju u ćelije kćeri, ali tada se nazivaju hromosomima (a ne [[hromatida]]ma), na način na koji se jedno dijete ne spominje kao jedan blizanac.]]
Pojam '''sestrinske hromatide''' odnosi se na identične kopije ([[hromatida]]) formirane [[replikacija DNK|replikacijom]] [[hromosom]]a, pri čemu su obje kopije spojene zajedno zajedničkom [[centromera|centromerom]]. Drugim riječima, sestrinska hromatida se također može reći da je 'jedna polovina' dupliranog hromosoma. Par sestrinskih hromatida naziva se dijada. Pun skup sestrinskih hromatida se stvara tokom faze sinteze ([[S-faza|S]]) faze [[interfaza]], kada se repliciraju svi hromosomi u ćeliji. Dvije sestrinske hromatide međusobno su odvojene su u dvije različite ćelije tokom [[mitoza]] ili tokom druge diobe [[mejoza]].

Ako se uporede sestrinske hromatide sa [[homologni hromosom|homolognim hromosomomima]], koji su dvije ''različite'' kopije hromosoma koje [[diploid]]ni [[organizmi]] (poput ljudi) nasleđuju, po jednu od svakog roditelja. Sestrinske hromatide su uglavnom identične (pošto nose iste [[alel]]e, koje se nazivaju i varijante ili verzije, gena, alelogeni) jer potiču od jednog originalnog [[hromosom]]a. Izuzetak je pred kraj mejoze, nakon [[krosing-over]]a, jer su dijelovi svake sestrinske hromatide možda razmijenjeni s odgovarajućim dijelovima homolognih hromatida s kojima su upareni tokom mejoze. Homologni hromozomi mogu, ali i ne moraju biti isti jedni s drugima, jer potiču od različitih roditelja.

Postoje dokazi da su kod nekih [[vrsta]] sestrinske hromatide preferirani šablon za [[popravak DNK]].&lt;ref name=Kadyk&gt;{{Cite journal|pmid=1427035 |date=Oct 1992 |author1=Kadyk, Lc |author2=Hartwell, Lh |title=Sister chromatids are preferred over homologs as substrates for recombinational repair in Saccharomyces cerevisiae |url=https://archive.org/details/sim_genetics_1992-10_132_2/page/387 |volume=132 |issue=2 |pages=387–402 |issn=0016-6731 |pmc=1205144 |journal=Genetics |format=Free full text}}&lt;/ref&gt;
Kohezija sestrinske hromatide je neophodna za ispravnu distribuciju [[genetička informacija|genetičkih informacija]] između ćelija kćeri i popravku oštećenih hromosoma. Defekti u ovom procesu mogu dovesti do [[aneuploidije]] i raka, posebno kada kontrolne tačke ne uspiju otkriti oštećenje DNK ili kada pogrešno pričvršćena [[diobeno vreteno|mitotidka vretena]] ne funkcionišu ispravno.

==Mitoza== 
[[slika:Condensation and resolution of human sister chromatids in early mitosis.svg|thumb|left| Kondenzacija i rezolucija ljudskih sestrinskih hromatida u ranoj mitozi]]

Mitotska rekombinacija je prvenstveno posljedica procesa [[popravak DNK|popravka DNK]] koji reaguje na spontana ili izazvana oštećenja.&lt;ref name=&quot;pmid20177395&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Moynahan ME, Jasin M |title=Mitotic homologous recombination maintains genomic stability and suppresses tumorigenesis |journal=Nat. Rev. Mol. Cell Biol. |volume=11 |issue=3 |pages=196–207 |year=2010 |pmid=20177395 |pmc=3261768 |doi=10.1038/nrm2851 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25381364&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Symington LS, Rothstein R, Lisby M |title=Mechanisms and regulation of mitotic recombination in Saccharomyces cerevisiae |journal=Genetics |volume=198 |issue=3 |pages=795–835 |year=2014 |pmid=25381364 |pmc=4224172 |doi=10.1534/genetics.114.166140 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bernstein C, Bernstein H. (1991) Aging, Sex, and DNA Repair. Academic Press, San Diego pp220-221. {{ISBN|978-0120928606}} partly available at https://books.google.com/books?id=BaXYYUXy71cC&amp;pg=PA3&amp;lpg=PA3&amp;dq=Aging,+Sex,+and+DNA+Repair&amp;source=bl&amp;ots=9E6VrRl7fJ&amp;sig=kqUROJfBM6EZZeIrkuEFygsVVpo&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ei=z8BqUpi7D4KQiALC54Ew&amp;ved=0CFUQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Aging%2C%20Sex%2C%20and%20DNA%20Repair&amp;f=false&lt;/ref&gt; Homologna rekombinacijska popravka tokom mitoze je uglavnom ograničena na interakciju između obližnjih sestrinskih hromatida koje su prisutne u ćeliji nakon replikacije DNK, ali prije [[ćelijska dioba|diobe ćelije]]. Zbog posebnog bliskog odnosa koji dijele, sestrinske hromatide ne samo da su poželjnije u odnosu na udaljene homologne hromatide kao supstrati za rekominacionu popravku, već imaju sposobnost da poprave više oštećenja DNK nego homolozi.&lt;ref name=Kadyk /&gt;

== Mejoza==
Studije sa pupajućim kvascem  ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''&lt;ref name=Goldfarb&gt;{{cite journal |vauthors=Goldfarb T, Lichten M |title=Frequent and efficient use of the sister chromatid for DNA double-strand break repair during budding yeast meiosis |journal=PLoS Biol. |volume=8 |issue=10 |pages=e1000520 |year=2010 |pmid=20976044 |pmc=2957403 |doi=10.1371/journal.pbio.1000520 }}&lt;/ref&gt; ukazuju da se međusestrinska rekombinacija često dešava tokom mejoze i da se  do jedne trećine svih rekombinacionih događaja zbiva između sestrinskih hromatida.

==Također pogledajte==
*[[Biorijentacija]]
*[[Razmjena sestrinskih hromatida]]

==Reference==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Citogenetika]]
[[Kategorija:Klasična genetika]]</text>
      <sha1>nbrvaurmio9u6xhfowstgme8e0d48vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Propionska acidemija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>486824</id>
    <revision>
      <id>3926602</id>
      <parentid>3918718</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11322" sha1="6qp9tcneklyephwdk405m2gxsl56c30" xml:space="preserve">{{Infokutija bolest
|ime=Propionska acidemija&lt;br&gt;(Hiperglicinemija &lt;br&gt;sa ketoacidozom leukopenijom)
| slika        = Propionic acid structure.svg
| opis_slike         = [[Propionska kiselina]]
*Oblast: [[Medicinska genetika]]
*Simptomi: Slab mišićni tonus, letargija, [[povraćanje]]
*Dijagnoza: [[Genetičko testiranje]], visok nivo propionske kiseline u [[urin]]u
*Tretman: Niskoproteinska dijeta
*Prognoza: Razvoj može biti normalan ili pacijenti mogu imati smetnje u učenju tokom cijelog života
| ICD10           = {{ICD10|E|71|1|e|70}}
| ICD9            = {{ICD9|270.3}}
| ICDO            = 
| OMIM            = 606054
| MedlinePlus     = 
| eMedicineSubj   = ped
| eMedicineTopic  = 1906
| DiseasesDB      = 29673
| Orphanet        = 35
| ICD10CM         = {{ICD10CM|E71.121}}
}}
'''Propionska acidemija''', znana i kao '''propionska acidurija''' ili '''nedostatak [[propionil-CoA karboksilaza|propionil-CoA karboksilaze]]''' ('''nedostatak PCC'''),&lt;ref&gt;{{OMIM|606054}}&lt;/ref&gt; jest rijetki [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivni]] [[metabolički poremećaj]], klasificirana kao  [[organska acidemija]] [[aminokiselina razgranatog lanca]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=10820128 |date=juli 2000 |author1=Ravn K |author2=Chloupkova M |author3= Christensen E |author4=Brandt NJ |author5=Simonsen H |author6=Kraus JP |author7=Nielsen IM |author8=Skovby F |author9=Schwartz M |title=High incidence of propionic acidemia in greenland is due to a prevalent mutation, 1540insCCC, in the gene for the beta-subunit of propionyl CoA carboxylase |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2000-01_67_1/page/203 |volume=67 |issue=1 |pages=203–206 |pmc=1287078 |doi=10.1086/302971 |journal=American Journal of Human Genetics}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;oad&quot;&gt;{{cite journal |vauthors =Deodato F, Boenzi S, Santorelli FM, Dionisi-Vici C |title=Methylmalonic and propionic aciduria |journal=Am J Med Genet C Semin Med Genet |volume=142 |issue=2 |pages=104–112 |year=2006 |pmid=16602092 |doi=10.1002/ajmg.c.30090 |s2cid=21114631 }}&lt;/ref&gt;

Poremećaj se javlja u ranom [[neonatus]]nom periodu, sa  lošim hranjenjem, [[povraćanje]]m, letargijom i nedostatkom mišićnog tonusa.&lt;ref name=NCATS&gt;{{cite news|title=Propionic acidemia |url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/467/propionic-acidemia |date=2 Dec 2015 |access-date=6. 6. 2018 |publisher=National Center for Advancing Translational Science}}&lt;/ref&gt; Bez liječenja, smrt može nastupiti brzo, zbog sekundarnih [[hiperamonemija]], [[infekcija]], kardiomiopatije ili oštećenja mozga.&lt;ref name=&quot;pbg&quot;&gt;{{cite journal |vauthors =Hamilton RL, Haas RH, Nyhan WC, Powell HC, Grafe MR |title=Neuropathology of propionic acidemia: a report of two patients with basal ganglia lesions |url =https://archive.org/details/sim_journal-of-child-neurology_1995-01_10_1/page/25 |journal=Journal of Child Neurology |volume=10 |issue=1 |pages=25–30 |year=1995 |pmid=7769173 |doi=10.1177/088307389501000107 |s2cid=12674920 }}&lt;/ref&gt;

==Simptomi i znaci==
Propionska acidemija se karakterizira gotovo odmah kod [[novorođenčad]]i. Simptomi uključuju loše hranjenje, [[povraćanje]], [[dehidratacija|dehidraciju]], [[acidoza|acidozu]], nizak[[mišić]]ni  [[tonija|tonus]] ([[hipotonija]]), [[epilepsijski napad|napade]] i [[letargija|letargiju]]. Efekti propionske acidemije brzo postaju opasni po život.

Dugoročne komplikacije mogu uključivati hroničnu bolest [[bubreg]]a,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shchelochkov|first1=Oleg A.|last2=Manoli|first2=Irini|last3=Sloan|first3=Jennifer L.|last4=Ferry|first4=Susan|last5=Pass|first5=Alexandra|last6=Van Ryzin|first6=Carol|last7=Myles|first7=Jennifer|last8=Schoenfeld|first8=Megan|last9=McGuire|first9=Peter|last10=Rosing|first10=Douglas R.|last11=Levin|first11=Mark D.|date=28. 6. 2019|title=Chronic kidney disease in propionic acidemia|journal=Genetics in Medicine |volume=21|issue=12|pages=2830–2835|doi=10.1038/s41436-019-0593-z|issn=1530-0366|pmid=31249402|pmc=7045176}}&lt;/ref&gt; kardiomiopatiju i [[sindrom dugog QT|ptolongilani QTc interval]].&lt;ref name=&quot;Propionic Acidemia&quot;&gt;{{Citation|last1=Shchelochkov|first1=Oleg A.|title=Propionic Acidemia|date=1993|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK92946/|work=GeneReviews®|editor-last=Adam|editor-first=Margaret P.|publisher=University of Washington, Seattle|pmid=22593918|access-date=29. 9. 2019|last2=Carrillo|first2=Nuria|last3=Venditti|first3=Charles|editor2-last=Ardinger|editor2-first=Holly H.|editor3-last=Pagon|editor3-first=Roberta A.|editor4-last=Wallace|editor4-first=Stephanie E.}}&lt;/ref&gt;

==Patofiziologija==
[[slika:Odd-chain_FA_oxydation.png|thumb|right| Metilmalonska acidemija je uzrokovana defektom enzima metilmalonil CoA mutaze ovisne o vitaminu B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;.]]
[[Image:autorecessive.svg|thumb|left|Propionska acidemija ima autosomno recesivni obrazac [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]].]]
Kod zdravih osoba, enzim propionil-CoA [[karboksilaza]] pretvara [[propionil-CoA]] u [[metilmalonil-CoA]]. Ovo je jedan od mnogih koraka u procesu pretvaranja određenih [[aminokiselina]] i [[masti]] u energiju. Osobe s propionskom acidemijom ne mogu izvršiti ovu konverziju jer enzim propionil-CoA karboksilaza nije funkcionalan. [[Esencijalne aminokiseline]] [[valin]], [[metionin]], [[izoleucin]] i [[treonin]] ne mogu se pretvoriti i to dovodi do nakupljanja propionil-CoA. Umjesto da se pretvori u metilmalonil-CoA, propionil-CoA se zatim pretvara u [[propionska kiselina|propionsku kiselinu]], koja se nakuplja u [[krvotok]]u. To zauzvrat uzrokuje nakupljanje opasnih kiselina i toksina, što može uzrokovati oštećenje organa.

U mnogim slučajevima, propionska acidemija može oštetiti [[mozak]], [[srce]], [[bubreg]]e, [[jrtra|jetru]], uzrokovati [[epilepsijski napad|napade]] i [[kašnjenje u razvoju|kašnjenje u normalnom razvoju]], poput hodanja ili [[govor]]a. Pacijent će možda morati biti hospitaliziran kako bi se spriječila razgradnja proteina u organizmu. Potrebe u ishrani se moraju pažljivo pratiti.

[[Mutacije]] u obje kopije ''[[Propionyl-CoA karboksilaza|PCCA]]'' ili [[gen]]u ''[[PCCB]]'' uzrokuju propionsku acidemiju.&lt;ref name=&quot;pamr&quot;&gt;[http://mayoresearch.mayo.edu/mayo/research/barry_lab/ropionic-Aciademia.cfm http://mayoresearch.mayo.edu/mayo/research/barry_lab/ropionic-Aciademia.cfm] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080829225331/http://mayoresearch.mayo.edu/mayo/research/barry_lab/ropionic-Aciademia.cfm |date=29. 8. 2008 }}&lt;br /&gt;Barry Lab - Vector and Virus Engineering. ''Gene therapy for Propionic Acidemia''&lt;/ref&gt; Ovi geni sadrže upute za formiranje alfa- i beta-podjedinica PCC-a, [[enzim]]a zvanog propionil-CoA karboksilaza.

PCC je neophodan za normalnu razgradnju esencijalnih aminokiselina valina, izoleucina, treonina i metionina, kao i određenih neparnolančanih masnih kiselina. Mutacije u genima &quot;PCCA&quot; ili &quot;PCCB&quot; remete funkciju enzima, sprečavajući [[metabolizam]] ovih kiselina. Kao rezultat toga, [[propionil-CoA]], propionska kiselina, [[ketoni]], [[amonijak]] i drugi [[toksin|toksični]] spojevi akumuliraju se u [[krv]]i, uzrokujući znakove i simptome propionske [[acidemija|acidemije]].

==Dijagnoza==
Povišene razine [[metabolit]]a propionske kiseline (naprimjer, 3-hidroksipropionat, metilcitrat, tiglilglicin, propionilglicin) pronađeni u krvi i urinu zajedno s normalnim nivoima biotinidaze.&lt;ref name=&quot;Propionic Acidemia&quot;/&gt;

==Upravljanje==
Bolesnici s propionskom acidemijom trebaju što prije započeti s dijetom sa niskim sadržajem proteina. Pored proteinske mješavine koja je lišena metionina, treonina, valina i izoleucina, pacijent bi također trebao dobiti terapiju [[L-karnitin|&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-karnitina]] i treba mu dati [[antibiotik]]e 10 dana mjesečno kako bi se uklonio crijevni propiogeni mikrobiom. Pacijent treba da ima pripremljene protokole ishrane sa „dijetom za dobar dan“, uz  nizak sadržaj proteina, „polu hitnu ishranu” koja sadrži polovinu potreba za proteinima i „hitnom ishranom” bez sadržaja proteina. Ovi pacijenti su pod rizikom od teške hiperamonemije tokom [[infekcija]] koje mogu dovesti do [[koma]].&lt;ref&gt;Saudubray JM, Van Der Bergh G, Walter J : Inborn Metabolic Diseases Diagnosis and Treatment (2012)&lt;/ref&gt;

[[Transplantacija]] jetre sve više dobija na značaju u liječenju ovih pacijenata, s malim serijama koje pokazuju poboljšan kvalitet života.

==Epidemiologija==

Propionska acidemija se nasljeđuje po [[autosom]]nom [[recesivni gen|recesivnom]] obrascu i nalazi se u otprilike 1/35.000&lt;ref name=&quot;pamr&quot; /&gt; živorođenih u [[SAD]]. Čini se da je ovo stanje češće u [[Saudijska Arabija|Saudijskoj Arabiji]],&lt;ref name=&quot;pasa&quot;&gt;{{cite journal |vauthors =Al-Odaib AN, Abu-Amaro KK, Ozand PT, Al-Hellani AM |title=A new era for preventive genetic programs in the Arabian Peninsula |journal=Saudi Medical Journal |volume=24 |issue=11 |pages=1168–1175 |year=2003 |pmid=14647548 }}&lt;/ref&gt; sa učestalošću od oko 1/3.000.|&lt;ref name=&quot;pamr&quot;/&gt; Čini se da je ovo stanje uobičajeno i kod [[Amiši|Amiša]], [[Menoniti|Menonita]] i drugih [[populacija]] sa većom učestalošću brakova u [[inbriding|srodstvu]].&lt;ref name=&quot;paam&quot;&gt;{{cite journal |vauthors =Kidd JR, Wolf B, Hsia E, Kidd KK |title=Genetics of propionic acidemia in a Mennonite-Amish kindred |url =https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1980-03_32_2/page/236 |journal=Am J Hum Genet |volume=32 |issue=2 |pages=236–245 |year=1980 |pmid=7386459 |pmc=1686010 }}&lt;/ref&gt;

== Historija==
Godine 1957., rođeno je muško dijete sa slabim mentalnim razvojem, ponovljenim napadima acidoze i visokim nivoom [[keton]]a i [[glicin]]a u krvi. Nakon testiranja ishrane, dr. [[Barton Childs]] otkrio je da su se njegovi simptomi pogoršali kada su mu date aminokiseline [[leucin]], [[izoleucin]], [[valin]], [[metionin]] i [[treonin]]. U 1961., medicinski tim u Johns Hopkins Hospital u [[Baltimore]]u, [[Maryland]] objavio je slučaj, nazvavši poremećaj '''ketonka hiperglikemija'''. Godine 1969, koristeći podatke sestre prvoopisanog pacijenta, ustanovili su da je propionska acidemija recesivni poremećaj i da su propionska acidemija i [[metilmalonska acidemija]] uzrokovane nedostatkom u istom enzimskom putu.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Hsia |first=T. |title=How Ketotic Hyperglycinemia Became Propionic Acidemia |publisher=Paresearch.org |date=2003 |access-date=7. 6. 2018 |url=http://www.paresearch.org/images/HistoryofPADrHsia.pdf |archive-date=29. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191029091941/http://www.paresearch.org/images/HistoryofPADrHsia.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Metilmalonska acidemija]]
* [[Izovalerijanska acidemija]]
* [[Bolest s mokraćom mirisa javorovog sirupa]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi ==
* {{NLM|propionicacidemia}}
*{{RareDiseases|467|Propionic acidemia}}
*{{cite web |url=http://www.orpha.net/consor/cgi-bin/OC_Exp.php?Lng=EN&amp;Expert=35 |title=Propionic acidemia |work=Orphanet }}
{{Patologija metabolizma aminokiselina}}
{{Poremećaji metabolizma masnih kiselina}}

{{DEFAULTSORT:Propionic Acidemia}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 3]]
[[Kategorija:Poremećaji metabolizma aminokiselina]]
[[Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji]]
[[Kategorija:Rijetke bolesti]]
[[Kategorija:Poremećaji metabolizma masnih kiselina]]</text>
      <sha1>6qp9tcneklyephwdk405m2gxsl56c30</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fahrov sindrom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487456</id>
    <revision>
      <id>3926664</id>
      <parentid>3889211</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:29:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19737" sha1="1sufmidvux5mls5wcj71b5ns89s974i" xml:space="preserve">{{Infokutija bolest
| ime            = Primarna porodična kalcifikacija mozga&lt;br&gt;(Fahrov sindrom)&lt;br&gt;(Porodična idiopatska baznoganglijska kalcifikacija)
| slika           = Fahr_syndrome.gif
| opis_slike        = Znakoviti [[CT-snimak]]  kacificiranog bolesnog tkiva 
| veličina_slike  =300px
| field           =
| symptoms        =
| complications   =
| onset           =
| duration        =
| types           =
| causes          =
| risks           =
| diagnosis       =
| differential    =
| prevention      =
| treatment       =
| medication      =
| prognosis       =
| frequency       =
|  DiseasesDB     = 32200
|  ICD10          = {{ICD10|G|23|8|g|23}}
|  ICD9           =
|  ICDO           =
|  OMIM           = 213600
|  MedlinePlus    =
|  eMedicineSubj  =
|  eMedicineTopic =
|  MeshID         =
|  GeneReviewsNBK  = NBK1421
|  GeneReviewsName = Familial Idiopathic Basal Ganglia Calcification 
}}

'''Primarna porodična kalcifikacija mozga '''&lt;ref name=ncbi&gt;{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1421/|title=Primary Familial Brain Calcification|author=Eliana Marisa Ramos, PhD, Joao Oliveira, MD, PhD, Maria J Sobrido, MD, PhD, and Giovanni Coppola, MD.|website=GeneReviews, at [[National Center for Biotechnology Information]]|publisher=University of Washington, Seattle|year=1993}} Initial Posting: April 18, 2004; Last Update: August 24, 2017.&lt;/ref&gt; (PFBC), poznata i kao '''porodična idiopatska kalcifikacija baznih ganglija''' ('''FIBGC''') i '''Fahrova bolest''',&lt;ref name=ncbi/&gt;  jest rijetki,&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://rarediseases.info.nih.gov/GARD/Disease.aspx?PageID=4&amp;diseaseID=8272 |title=Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program &amp;#124; Providing information about rare or genetic diseases |access-date=13. 6. 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090511075059/http://rarediseases.info.nih.gov/GARD/Disease.aspx?PageID=4&amp;DiseaseID=8272 |archive-date=11. 5. 2009 }}&lt;/ref&gt; [[dominantni gen|genetički dominantni]], [[nasljeđivanje|nasljedni]] [[nerv]]ni poremećaj karakteriziran abnormalnim naslagama [[kalcij]]a u područjima [[mozak|mozga]] koja kontroliraju [[kretanje|pokrete]]. Korištenjem [[Kompjuterizirana tomografija|CT-skeniranja]], kalcifikacije se vide prvenstveno u [[bazna ganglija|baznim ganglijama]] i u drugim oblastima kao što je [[moždana kora]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Benke T, Karner E, Seppi K, Delazer M, Marksteiner J, Donnemiller E |title=Subacute dementia and imaging correlates in a case of Fahr's disease |journal=J. Neurol. Neurosurg. Psychiatry |volume=75 |issue=8 |pages=1163–5 |date=august 2004 |pmid=15258221 |pmc=1739167 |doi=10.1136/jnnp.2003.019547 |url=}}&lt;/ref&gt;

==Znakovi i simptomi==
Simptomi ove bolesti uključuju pogoršanje motornih funkcija i [[govor]]a, [[epilepsijski napad|napade]] i druge nevoljne pokrete. Ostali simptomi su [[glavobolje]], [[demencija]] i [[atrofija očnog nerva|oštećenje vida]].
Karakteristike [[Parkinsonova bolest|Parkinsonove bolesti]] su također slične PFBC-u.&lt;ref&gt;{{cite web|title=NINDS Fahr's Syndrome Information Page|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/fahrs/fahrs.htm|publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|access-date=13. 1. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070205071541/http://www.ninds.nih.gov/disorders/fahrs/fahrs.htm|archive-date=5. 2. 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rissardo|first=JamirPitton|last2=Fornari Caprara|first2=AnaLetícia|last3=Freitas Silveira|first3=JulianaOliveira|date=2019|title=Fahr's disease presenting with pure dementia: A case report and literature review|url=http://www.apollomedicine.org/text.asp?2019/16/4/236/272822|journal=Apollo Medicine|language=en|volume=16|issue=4|pages=236|doi=10.4103/am.am_54_19|issn=0976-0016|access-date=17. 1. 2022|archive-date=12. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230212234434/https://www.apollomedicine.org/text.asp?2019/16/4/236/272822|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Bolest se obično manifestira u trećoj do petoj deceniji života, ali se može pojaviti u djetinjstvu ili kasnije u životu.&lt;ref name=Sobrido2007&gt;Sobrido MJ, Hopfer S, Geschwind DH (2007) &quot;[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1421/ Familial idiopathic basal ganglia calcification].&quot; In: Pagon RA, Bird TD, Dolan CR, Stephens K, editors. SourceGeneReviews [Internet]. Seattle (WA): University of Washington, Seattle; 1993–2004&lt;/ref&gt; Obično se ispoljava u nespretnosti, umoru, nesigurnom hodu, sporom ili nerazgovijetnom govoru, [[disfagija|otežanom gutanju]], nevoljnim pokretima ili [[mišićna kontrakcija|grčenju mišića]]. [[epilepsijski napad|Napadi]] različitih tipova su česti. Neuropsihijatrijski simptomi, koji mogu biti prve ili najizraženije manifestacije, kreću se od blagih poteškoća s koncentracijom i [[pamćenje]]m do promjena u ličnosti i/ili ponašanju, do psihoze i demencije.&lt;ref name=Chiu1993&gt;{{cite journal |vauthors=Chiu HF, Lam LC, Shum PP, Li KW |title=Idiopathic calcification of the basal ganglia |url=https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_1993-01_69_807/page/68 |journal=Postgrad Med J |volume=69 |issue=807 |pages=68–70 |date=januar 1993 |pmid=8446558 |pmc=2399589 |doi=10.1136/pgmj.69.807.68}}&lt;/ref&gt;

===Mutacije===
{{Prijevod pasusa sekcija}}
Ovo stanje se može naslijediti autosomno dominantno ili recesivno. S njim je povezano nekoliko gena. Predložen je lokus na [[hromosom 14|14q]], ali gen nije identificiran.&lt;ref name=&quot;pmid10441584&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Geschwind DH, Loginov M, Stern JM |title=Identification of a locus on chromosome 14q for idiopathic basal ganglia calcification (Fahr disease) |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1999-09_65_3/page/764 |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=65 |issue=3 |pages=764–72 |date=septembar 1999 |pmid=10441584 |pmc=1377984 |doi=10.1086/302558 }}&lt;/ref&gt; A second locus has been identified on chromosome 8&lt;ref&gt;{{cite journal  |vauthors=Dai X, Gao Y, Xu Z, etal |title=Identification of a novel genetic locus on chromosome 8p21.1-q11.23 for idiopathic basal ganglia calcification |journal=Am. J. Med. Genet. B Neuropsychiatr. Genet. |volume=153B |issue=7 |pages=1305–10 |date=oktobar 2010 |pmid=20552677 |doi=10.1002/ajmg.b.31102 |s2cid=21165897 }}&lt;/ref&gt; and a third has been reported on chromosome 2.&lt;ref name=Volpato2009&gt;{{cite journal  |vauthors=Volpato CB, De Grandi A, Buffone E, etal |title=2q37 as a susceptibility locus for idiopathic basal ganglia calcification (IBGC) in a large South Tyrolean family |journal=J. Mol. Neurosci. |volume=39 |issue=3 |pages=346–53 |date=novembar 2009 |pmid=19757205 |doi=10.1007/s12031-009-9287-3 |s2cid=23235853 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/05de31e101572e2958d597b7753958498e747382 }}&lt;/ref&gt; Ovo sugerira da možda postoji određena [[genetička heterogenost]] u ovoj bolesti.&lt;ref name=Oliveira2004&gt;{{cite journal  |vauthors=Oliveira JR, Spiteri E, Sobrido MJ, etal |title=Genetic heterogeneity in familial idiopathic basal ganglia calcification (Fahr disease) |url=https://archive.org/details/sim_neurology_2004-12-14_63_11/page/2164 |journal=Neurology |volume=63 |issue=11 |pages=2165–7 |date=decembar 2004 |pmid=15596772 |doi=10.1212/01.wnl.0000145601.88274.88|s2cid=22046680 }}&lt;/ref&gt;

Prijavljena je [[mutacija]] u genu koji [[kodon|kodira]] [[fosfatni transporter]] 2, tip III zavisan od [[natrij]]a ([[SLC20A2]]) koji se nalazi na [[hromosom 8|hromosomu 8]].&lt;ref name=Wang2012&gt;{{cite journal  |vauthors=Wang C, Li Y, Shi L, etal |title=Mutations in SLC20A2 link familial idiopathic basal ganglia calcification with phosphate homeostasis |journal=Nat. Genet. |volume=44 |issue=3 |pages=254–6 |date=mart 2012 |pmid=22327515 |doi=10.1038/ng.1077 |s2cid=2515200 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/68429900dcba88fa5bc4464cd8897d71e95682a7 }}&lt;/ref&gt;

Sa ovim stanjem povezana su i još dva gena: [[PDGFB]] na [[hromosom 22|hromosomu 22]] i [[PDGFRB]] na [[hromosom 5|hromosomu 5]].&lt;ref name=Westenberger2014&gt;Westenberger A1, Klein C (2014) The genetics of primary familial brain calcifications. Curr Neurol Neurosci Rep 14(10):490 doi: 10.1007/s11910-014-0490-4&lt;/ref&gt; These genes are biochemically linked: PDGFRB encodes the platelet-derived growth factor receptor β and PDGFB encodes the ligand of PDGF-Rβ. 
Četvrti gen povezan sa ovim stanjem je [[XPR1]]. Ovaj gen nalazi se na  dugom kraku koji  [[hromosom 1|hromosoma 1]] (1q25.3).

Četvrti gen povezan sa ovim stanjem je [[XPR1]]. Ovaj gen nalazi se na  dugom kraku koji  [[hromosom 1|hromosoma 1]] (1q25.3).

Još jedan gen koji je povezan s ovim stanjem je [[MYORG]].&lt;ref name=Arkadir2018&gt;Arkadir D, Lossos A, Rahat D, Abu Snineh M, Schueler-Furman O, Nitschke S, Minassian BA, Sadaka Y, Lerer I, Tabach Y, Meiner V (2018)  MYORG is associated with recessive primary familial brain calcification. Ann Clin Transl Neurol 6(1):106-113&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Yao2918&gt;Yao XP, Cheng X, Wang C, Zhao M, Guo XX, Su HZ, Lai LL, Zou XH, Chen XJ, Zhao Y, Dong EL, Lu YQ, Wu S, Li X, Fan G, Yu H, Xu J, Wang N, Xiong ZQ, Chen WJ (2018) Biallelic Mutations in MYORG cause autosomal recessive primary familial brain calcification. Neuron 98(6):1116-1123&lt;/ref&gt; Ovaj gen se nalazi na dugom kraku [[hromosom 9|hromosoma 9]] (9p13.3). Još jedna genska spojna adhezijska molekula 2 ([[JAM2]]) povezana je s [[autosom]]no recesivnim oblikom ovog stanja.&lt;ref name=Cen2019&gt;Cen Z, Chen Y, Chen S, Wang H, Yang D, Zhang H, Wu H, Wang L, Tang S, Ye J, Shen J, Wang H, Fu F, Chen X, Xie F, Liu P, Xu X, Cao J, Cai P, Pan Q1,12, Li J, Yang W, Shan PF, Li Y, Liu JY, Zhang B, Luo W (2019) Biallelic loss-of-function mutations in JAM2 cause primary familial brain calcification. Brain&lt;/ref&gt;

Najčešće zahvaćena regija mozga je [[lentikulsko jezgro]], a posebno unutrašnji ''[[globus pallidus]]''.&lt;ref name=Bonazza2011&gt;{{cite journal |vauthors=Bonazza S, La Morgia C, Martinelli P, Capellari S |title=Strio-pallido-dentate calcinosis: a diagnostic approach in adult patients |journal=Neurol. Sci. |volume=32 |issue=4 |pages=537–45 |date=august 2011 |pmid=21479613 |doi=10.1007/s10072-011-0514-7 |s2cid=11316462 |url=https://www.semanticscholar.org/paper/0e7949196be92288137f6bab4801c0e6fb1b18c3 }}&lt;/ref&gt; Takođe su česte i kalcifikacije u ''[[caudate nucleus|kaudatnom]]'', [[dentate nucleus|dentatnim jezgrima]], [[putamen]]u i [[talamus]]u. Povremeno kalcifikacije počinju ili prevladavaju u regijama izvan [[bazna ganglija|baznih ganglija]].

Čini se da je kalcifikacija progresivna, jer su kalcifikacije općenito opsežnije kod starijih osoba i povećanje kalcifikacije se ponekad može dokumentirati nakon praćenja pogođenih subjekata.

Kao i uobičajena mjesta, [[moždana vijuga]], [[moždano stablo]], ''[[centrum semiovale]]'' i subkortekska [[bijela masa]] također mogu biti zahvaćeni. Difuzne atrofijske promjene sa dilatacijom subarahnoidalnog prostora i/ili moždanokomorskog sistema mogu koegzistirati sa kalcifikacijama. Prisutne su histološki koncentrične naslage kalcija unutar zidova malih i srednjih [[arterija]]. Rjeđe mogu biti zahvaćene i [[vene]]. Duž [[kapilar]]a se mogu uočiti kalcifikacirane kapljice. Ove naslage mogu na kraju dovesti do zatvaranja  lumenova  krvnih sudova.

Blijede naslage pozitivno se boje na [[gvožđe]]. Difuzna glioza može okružiti velike naslage, ali značajan gubitak nervnih ćelija je rijedak. Na [[elektronski mikroskop|elektronskoj mikroskopiji]] mineralne naslage izgledaju kao amorfni ili [[kristal]]ni materijal okružen baznom membranom. U [[citoplazma|citoplazmi]] [[neuron]]skih i [[glija|glijnih]] ćelija vide se granule kalcija. Kalcifikacije koje se vide u ovom stanju ne mogu se razlikovati od onih sekundarnih zbog [[hipoparatireoidizam|hipoparatireoidizma]] ili drugih uzroka.

==Dijagnoza==

Pored uobičajenih rutinskih hematoloških i biohemijskih pretraga, takođe treba izmeriti [[krvni serum|serumski]] [[kalcij]], [[fosfor]], [[magnezij]], [[alkalna fosfataza|alkalnu fosfatazu]], [[kalcitonin]] i [[paratiroidni hormon]]. [[moždanomoždinska tečnost|Cerebrospinalnu tečnost]] (CSF) treba pregledati, kako bi se isključile [[bakterije]], [[virus]]i [[parazit]]i.&lt;ref name=Morita1998&gt;{{cite journal  |vauthors=Morita M, Tsuge I, Matsuoka H, etal |title=Calcification in the basal ganglia with chronic active Epstein-Barr virus infection |url=https://archive.org/details/sim_neurology_1998-05_50_5/page/1485 |journal=Neurology |volume=50 |issue=5 |pages=1485–8 |date=maj 1998 |pmid=9596016 |doi=10.1212/wnl.50.5.1485|s2cid=7376355 }}&lt;/ref&gt; Ellsworth Howardov test (10-20 puta povećanje urinskog cikličkog izlučivanja [[Adenozin-monofosfat|AMP-a]] nakon stimulacije sa 200 mikromola paratiroidnog hormona) također može biti vrijedno uraditi. Također je indicirana [[Serologija|serološka pretraga]]  za [[toksoplazmoza|toksoplazmozu]].

Povišeni nivoi [[bakar|bakra]], [[gvožđe|gvožđa]], [[magnezij]]a i [[cink]]a, ali ne i [[kalcij]]a, prijavljeni su u likvoru, ali značaj ovog nalaza — ako ga ima — nije poznat.&lt;ref name=Hozumi2011&gt;{{cite journal  |vauthors=Hozumi I, Kohmura A, Kimura A, etal |title=High Levels of Copper, Zinc, Iron and Magnesium, but not Calcium, in the Cerebrospinal Fluid of Patients with Fahr's Disease |journal=Case Rep Neurol |volume=2 |issue=2 |pages=46–51 |year=2010 |pmid=20671856 |pmc=2905580 |doi=10.1159/000313920 }}&lt;/ref&gt;

Dijagnoza podrazumijeva da budu ispunjeni sljedeći kriteriji:
# prisustvo bilateralne kalcifikacije baznih ganglija
# prisutnost progresivne nervne disfunkcije
# odsustvo alternativnog metaboličkog, infektivnog, toksičnog ili traumatskog uzroka
# porodična anamneza konzistentna sa [[autosom]]no [[dominantni gen|dominantnim]] [[nasljeđivanje]]m

Kalcifikacija se obično identifikuje na CT-skeniranju, ali može biti vidljiva na običnim filmovima lobanje.

===Diferencijalna dijagnoza===

Kalcifikacija baznih ganglija može se pojaviti kao posljedica nekoliko drugih poznatih genetičkih stanja i ona moraju biti isključena prije postavljanja dijagnoze.&lt;ref name=Niwa2008&gt;{{cite journal |vauthors=Niwa A, Naito Y, Kuzuhara S |title=Severe cerebral calcification in a case of LEOPARD syndrome |journal=Intern. Med. |volume=47 |issue=21 |pages=1925–9 |year=2008 |pmid=18981639 |doi=10.2169/internalmedicine.47.1365|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Preusser2007&gt;{{cite journal |vauthors=Preusser M, Kitzwoegerer M, Budka H, Brugger S |title=Bilateral striopallidodentate calcification (Fahr's syndrome) and multiple system atrophy in a patient with longstanding hypoparathyroidism |journal=Neuropathology |volume=27 |issue=5 |pages=453–6 |date=oktobar 2007 |pmid=18018479 |doi=10.1111/j.1440-1789.2007.00790.x|s2cid=34345069 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Saito2005&gt;{{cite journal |vauthors=Saito Y, Shibuya M, Hayashi M, etal |title=Cerebellopontine calcification: a new entity of idiopathic intracranial calcification? |journal=Acta Neuropathol. |volume=110 |issue=1 |pages=77–83 |date=juli 2005 |pmid=15959794 |doi=10.1007/s00401-005-1011-y |s2cid=2726661 |url=http://link.springer.de/link/service/journals/00401/bibs/5110001/51100077.htm |archive-url=https://archive.today/20130212042907/http://link.springer.de/link/service/journals/00401/bibs/5110001/51100077.htm |url-status=dead |archive-date=12. 2. 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tojyo2001&gt;{{cite journal |vauthors=Tojyo K, Hattori T, Sekijima Y, Yoshida K, Ikeda S |title=[A case of idiopathic brain calcification associated with dyschromatosis symmetrica hereditaria, aplasia of dental root, and aortic valve sclerosis] |language=ja |journal=Rinsho Shinkeigaku |volume=41 |issue=6 |pages=299–305 |date=juni 2001 |pmid=11771159 }}&lt;/ref&gt;

==Upravljanje==
Još ne postoji lijek za PFBC niti standardni tok liječenja. Dostupni tretman je usmjeren simptomske kontrole. Ako se  razviju [[Parkinsonizam|parkinsonska obilježja]], općenitoo postoji slab odgovor na terapiju [[levodop]]om. Izvještaji o slučajevima sugeriraju da [[haloperidol]] ili [[litij-karbonat]] mogu pomoći kod [[psihoza|psihotskih]] simptoma.&lt;ref name=Munir1986&gt;{{cite journal |author=Munir KM |title=The treatment of psychotic symptoms in Fahr's disease with lithium carbonate |journal=J Clin Psychopharmacol |volume=6 |issue=1 |pages=36–8 |date=februar 1986 |pmid=3081601 |doi=10.1097/00004714-198602000-00008 }}&lt;/ref&gt; Jedan izvještaj o slučaju opisuje poboljšanje uz upotrebu [[bisfosfonat]]a.&lt;ref name=Loeb1998&gt;{{cite journal |author=Loeb JA |title=Functional improvement in a patient with cerebral calcinosis using a bisphosphonate |journal=Mov. Disord. |volume=13 |issue=2 |pages=345–9 |date=mart 1998 |pmid=9539353 |doi=10.1002/mds.870130225 |s2cid=29240690 }}&lt;/ref&gt;

==Prognoza==

Prognoza za bilo koju osobu sa PFBC je promjenjiva i teško je predvidjeti. Ne postoji pouzdana [[korelacija]] između [[starenje|starosti]], obima depozita kalcija u mozgu i neurološkog deficita. Budući da pojava kalcifikacije ovisi o dobi, [[CT-skeniranje]] može biti negativno kod [[genetički nositelj|nositelja gena]] koji je mlađi od 55 godina.&lt;ref&gt;{{cite web|title=NINDS Fahr's Syndrome Information Page|url=http://www.ninds.nih.gov/disorders/fahrs/fahrs.htm|publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|access-date=13. 2. 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070205071541/http://www.ninds.nih.gov/disorders/fahrs/fahrs.htm|archive-date=5. 2. 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Historija==
Bolest je prvi zabilježio [[Njemačka|njemački]] patolog [[Karl Theodor Fahr]] 1930..&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Fahr, T. |title=Idiopathische Verkalkung der Hirngefässe |journal=Zentralblatt für Allgemeine Pathologie und Pathologische Anatomie |volume=50 |pages=129–133 |year=1930–1931 }}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{WhoNamedIt|synd|451|Fahr's disease}}&lt;/ref&gt; Manje uobičajen naziv za ovo stanje je Chavany-Brunhesov sindrom i Fritscheov sindrom, prvi nazvan po [[Jacques Brunhes|Jacquesu Brunhesu]] i [[Jean Alfred Émile Chavany|Jeanu Alfredu Émilu Chavanyju]], dok je kasnije nazvan po [[R. Fritsche]]u.&lt;ref&gt;{{WhoNamedIt|synd|1518|Chavany-Brunhes syndrome}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://rarediseases.info.nih.gov/GARD/QnA.aspx?PageID=4&amp;CaseID=22373&amp;DiseaseID=8272 |title=Arhivirana kopija |access-date=17. 1. 2022 |archive-date=25. 12. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225055659/http://rarediseases.info.nih.gov/GARD/QnA.aspx?PageID=4&amp;CaseID=22373&amp;DiseaseID=8272 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Manje od 20 porodica prijavljeno je u literaturi do 1997.&lt;ref name=Kobari1997&gt;{{cite journal |vauthors=Kobari M, Nogawa S, Sugimoto Y, Fukuuchi Y |title=Familial idiopathic brain calcification with autosomal dominant inheritance |url=https://archive.org/details/sim_neurology_1997-03_48_3/page/645 |journal=Neurology |volume=48 |issue=3 |pages=645–9 |date=mart 1997 |pmid=9065541 |doi=10.1212/wnl.48.3.645|s2cid=1061208 }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Primroseov sindrom]]

==Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20070927220226/http://rad.usuhs.edu/medpix/master.php3?mode=topic_images&amp;pk=4582&amp;quiz=#top Fahr Syndrome Images (MedPix)]
* [http://www.rarediseases.org National Organization for Rare Disorders (NORD)]
* [http://www.nia.nih.gov National Institute on Aging (NIA)]
* [http://www.nimh.nih.gov National Institute of Mental Health (NIMH)]

{{DEFAULTSORT:Fahr's Syndrome}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 8]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 1]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 5]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 22]]
[[Kategorija:Bolesti nervnog sistema]]
[[Kategorija:Genetički poremećaji]]
[[Kategorija:Rijetki sindromi]]
[[Kategorija:Sindromi koji utječu na nervni sistem]]</text>
      <sha1>1sufmidvux5mls5wcj71b5ns89s974i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Karl Theodor Fahr</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487466</id>
    <revision>
      <id>3926394</id>
      <parentid>3392233</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:02:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3627" sha1="gcd77q0rg6il147qc7upcfrtaes5lde" xml:space="preserve">[[Datoteka:Theodor_Fahr_(1877-1945).jpg|mini|Karl Theodor Fahr (1877-1945)]]
'''Karl Theodor Fahr''' ( {{IPA-de|kaʁl ˈteːodoːɐ̯ ˈfaːɐ̯}} ; 3. oktobar 1877. – 29. oktobar 1945.) bio je njemački [[Patologija|patolog]] rođen u [[Pirmasens]]u [[Porajnje-Falačka|u pokrajini Rajna-Palatinat]].

Godine 1903. doktorirao je na [[Univerzitet u Giesenu|Univerzitetu u Giesenu]], nakon čega je nastavio studije kod [[Eugen Bostroem|Eugena Bostroema]] (1850-1926) u [[Giessen]]u, kod [[Morris Simmonds|Morrisa Simmondsa]] (1855-1925) u [[Hamburg]]u i kod [[Ilja Iljič Mečnjikov|Ilje Iljiča Mečnikova]] (1845-1919) u [[Pariz|Parizu.]] . Godine 1924. postao je direktor patološkog instituta u [[Univerzitetski medicinski centar Hamburg-Eppendorf|Univerzitetskom medicinskom centru Hamburg-Eppendorf]].

Fahr je zapamćen po svom radu u [[Nefrologija|nefrologiji]] i istraživanju [[Bubreg|bubrežnih]] poremećaja. Sa [[Interna medicina|internistom]] [[Franz Volhard|Franzom Volhardom]] (1872-1950) objavio je opsežnu [[Monografija|monografiju]] o [[Brightova bolest|Brightovoj bolesti]] pod naslovom ''Die Brightsche Nierenkrankheit''. Godine 1923. dao je ranu korelaciju između [[Rak pluća|raka pluća]] (''Bronhialkarzinom'') i pušenja [[Duhan (proizvod)|duhana.]] Danas se njegovo ime povezuje s [[Fahrov sindrom|Fahrovom bolešću]], degenerativnim [[Neurologija|neurološkim]] poremećajem koji karakteriziraju kalcifikacije i gubitak stanica unutar [[Bazna ganglija|bazalnih ganglija]] . Fahr međutim nije bio prvi koji je opisao bolest i postoje prijedlozi da se eponim izbjegava.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=de Oliveira|first=J R M|last2=Oliveira|first2=M F|last3=Lemos|first3=R R|last4=Oliveira|first4=M L|date=1. 10. 2009|title=The current status of &quot;Fahr's disease&quot; nosology|url=http://pn.bmj.com/cgi/doi/10.1136/jnnp.2009.182923|journal=Practical Neurology|language=en|volume=9|issue=5|pages=302–302|doi=10.1136/jnnp.2009.182923|issn=1474-7758}}&lt;/ref&gt;

Godine 1933. Fahr je potpisao ''[[zavjet vjernosti profesora njemačkih univerziteta i srednjih škola Adolfu Hitleru i Nacionalsocijalističkoj državi]]''. Počinio je samoubistvo 1945.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Evers|first=Mila J.|last2=Gross|first2=Dominik|last3=Kaiser|first3=Stephanie|date=2021|title=Just “one of so many”? The pathologist Theodor Fahr (1877–1945) and his ambivalent relationship to National Socialism|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0344033821001497|journal=Pathology - Research and Practice|language=en|volume=224|pages=153488|doi=10.1016/j.prp.2021.153488}}&lt;/ref&gt;

== Odabrani spisi ==

* ''Die Bright'sche Nierenkrankheit: Klinik, Pathologie und Atlas'' . (Brightova bolest bubrega: klinika, patologija i atlas); sa [[Franz Volhard|Franzom Volhardom]], Springer, Berlin 1914.
* ''Die Nierengewächse'' . U: Friedrich Henke i [[Otto Lubarsch]] (Hrsg.): Handbuch der speziellen pathologischen Anatomie und Histologie. Band 6, 1. Berlin 1925.
* ''Zusammenhangstrennung und durch Gewaltanwendung bedingte krankhafte Veränderungen des Nierenbeckens und des Harnleiters'' . U: Friedrich Henke i Otto Lubarsch (Hrsg. ): Handbuch der speziellen pathologischen Antomie und Histologie. Band 6, 1. Berlin 1925. - Spajanje i odvajanje uzrokovano morbidnim promjenama [[Bubrežna karlica|bubrežne karlice]] i [[Mokraćovod|uretera]] .

== Reference ==
 {{Refspisak}}

* ''Ovaj članak je zasnovan na engleskom prijevodu članka s njemačke (Hamburg) Wikipedije'' . [https://web.archive.org/web/20070929051818/http://hamburgwiki.de/index.php/Theodor_Fahr]

[[Kategorija:Umrli 1945.]]
[[Kategorija:Rođeni 1877.]]</text>
      <sha1>gcd77q0rg6il147qc7upcfrtaes5lde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gomoljasta skleroza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487521</id>
    <revision>
      <id>3926571</id>
      <parentid>3907367</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:19:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29807" sha1="oebxz6hu5z21k84y2o7y3wad25wgs37" xml:space="preserve">{{Infokutija bolest
| ime            = Gomoljasta skleroza&lt;br&gt;(Tuberasta skleroza)&lt;br&gt;(Kompleksna gomoljasta skleroza)&lt;br&gt;(Bournevilleova bolest)&lt;br&gt;(TSC)
[[slika:Patient with facial angiofibromas caused by tuberous sclerosis.jpg|thumb|350px|Slučaj gomoljaste skleroze sa angiofibromima lica u karakterističnom [[leptir]]astom obliku]] 
*Oblast: [[Neurologija]], [[medicinska genetika]]
| symptoms        =
| complications   =
| onset           =
| duration        =
| types           =
| causes          =
| risks           =
| diagnosis       =
| differential    =
| prevention      =
| DiseasesDB=13433
| ICD10={{ICD10|Q|85|1|q|80}}
| ICD9={{ICD9|759.5}}
| OMIM=191100
| OMIM_mult      = {{OMIM|613254||none}}
| MedlinePlus=000787
| eMedicineSubj=neuro
| eMedicineTopic=386
| eMedicine_mult={{eMedicine2|derm|438}} {{eMedicine2|ped|2796}} {{eMedicine2|radio|723}}
| MeSH=D014402
| GeneReviewsName=Tuberous Sclerosis Complex
| GeneReviewsNBK=NBK1220
| Orphanet=805
*Prognoza: Normalan očekivani žikvotni vijek 
*[[Frekvencija]]:  7 do 12/100.000&lt;ref name=&quot;TSC-prevalence&quot; /&gt;
| deaths          =
|alt=
}}
[[slika:Gomoljasta skleroza.png|thumb|400px|right|Tokom sredine gestacije, CLIP ćelije koje se nalaze u CGE stvaraju [[neuron|interneurone]] koji [[ćelijska migracija|migriraju]] u [[moždana kora|korteks]] (gore desno). U TSC-u, CLIP ćelije stvaraju tumore mozga i korteksne gomolje. Rezultat su [[heterozigot]]ne mutacije u TSC2&lt;br&gt;U prekomjernoj [[ćelijska proliferacija|proliferaciji]] ćelija  CLIP , stvaraju se tipovi ćelija [[moždana kora|korteksnog]] gomolja (tubera, narandžasti) kao i tumora mozga (crveno). Tokom progresije, [[alel]]  za zdrave ćelije  gubi se zbog faktora cnLOH, povećavajući proliferaciju tumora.&lt;ref&gt;Oliver L. Eichmüller, Nina S. Corsini, Ábel Vértesy, Ilaria Morassut, Theresa Scholl, Victoria-Elisabeth Gruber, Angela M. Peer, Julia Chu, Maria Novatchkova, Johannes A. Hainfellner, Mercedes F. Paredes, Martha Feucht, Jürgen A. Knoblich  (2022):  Amplification of human interneuron progenitors promotes brain tumors and neurological defects, Science, VOL 375 (6579): 401; slika: Kellie Holoski)&lt;/ref&gt;]]
'''Kompleks gomoljaste skleroze''' ('''TSC''') je rijedak multisistemski [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantna]] [[genetički poremećaj|nasljedna bolest]] koji uzrokuje rast [[benigni tumor|nekancerskih tumora]]  u ljudskom [[mozak|mozgu]] i drugim vitalnim organima, kao što su [[bubrezi]], [[srce]], [[jetra]], [[oči]], [[pluća]] i [[koža]]. Kombinacija simptoma može uključivati [[epilepsijski napad|napade]], [[intelektualna nesposobnost|intelektualnu nesposobnost]], [[zastoj u razvoju|razvojno kašnjenje]], probleme u [[ponašanje|ponašanju]], abnormalnosti [[kože]], bolesti [[pluća]] i [[bubreg]]a.

TSC je uzrokovan [[mutacija|mutacijom]] bilo kojeg od dva [[gen]]a, ''[[TSC1]]'' i ''[[TSC2]]'', koji kodiraju [[protein]]e [[hamartin]], odnosno [[tuberin]], sa ''TSC2'' mutacijama koje čine većinu i imaju tendenciju da izazovu teže simptome.&lt;ref name=&quot;TSC-proportion&quot;/&gt; Ovi proteini deluju kao [[gen supresije tumora|supresori rasta tumora]], agensi koji regulišu [[ćelijska proliferacija|ćelijsku proliferaciju]] i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]].&lt;ref name=&quot;TSFactSheet&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.ninds.nih.gov/Disorders/Patient-Caregiver-Education/Fact-Sheets/Tuberous-Sclerosis-Fact-Sheet|title=Tuberous Sclerosis Fact Sheet|publisher=National Institute of Neurological Disorders and Stroke|access-date=16. 12. 2018|date=6. 7. 2018}}&lt;/ref&gt;

Prognoza je vrlo varijabilna i ovisi o simptomima, ali [[očekivano trajanje života]] je za mnoge normalno.&lt;ref name=&quot;TSFactSheet&quot;/&gt; Prevalencija bolesti procjenjuje se na 7–12/100.000.&lt;ref name=&quot;TSC-prevalence&quot;/&gt; Bolest se često skraćeno naziva '''gomoljasta skleroza''', što se odnosi na čvrste otekline u mozgu pacijenata, a prvi ju je opisao francuski neurolog [[Désiré-Magloire Bourneville]] 1880.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Brigo F, Lattanzi S, Trinka E, Nardone R, Bragazzi NL, Ruggieri M, Martini M, Walusinski O | display-authors = 6 | title = First descriptions of tuberous sclerosis by Désiré-Magloire Bourneville (1840-1909) | journal = Neuropathology | volume = 38 | issue = 6 | pages = 577–582 | date = decembar 2018 | pmid = 30215888 | doi = 10.1111/neup.12515 | s2cid = 52269610 }}&lt;/ref&gt;

== Znakovi i simptomi ==
Fizičke manifestacije TSC-a nastaju zbog formiranja [[hamartija]] (malformirano tkivo kao što su korteksni gomolji), [[hamartom]]a (dobroćudnih izraslina kao što su facijalni [[Fibrom|angiofibromi]] i subependimski čvorići), i vrlo rijetko, kancerogeni [[hamartoblastom]]. Njihov efekat na mozak dovodi do neuroloških simptoma kao što su [[epilepsijski napasd|napadi]], [[intelektualna invalidnost]], [[kašnjenje u razvoju]] i problemi u [[ponašanje|ponašanju]].

===[[Neurologija|Neurološki]]===
[[slika:Tuberoese Sklerose 1J T2 axial2.png|thumb|[[MRI|MRI-snimak]] TSC]]
Sa TSC povezana su tri tipa tumora mozga:
* [[Džinovske ćelije]] [[astrocitom]]a: (raste i blokira protok [[moždanomoždinska tečnost|cerebrospinalne tečnosti]], što dovodi do dilatacije komora i uzrokuje [[glavobolja|glavobolju]] i [[povraćanje]])
* Korteksni gomolji: po kojima je bolest dobila ime
* Subependimni čvorići: formiraju se u zidovima komora

Klasične intrakranijske manifestacije TSC-a uključuju sub[[ependim]]ske čvoriće i korteksne/subkorteksne gomolje.&lt;ref name=&quot;brain-mapping&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ridler K, Suckling J, Higgins N, Bolton P, Bullmore E | title = Standardized whole brain mapping of tubers and subependymal nodules in tuberous sclerosis complex | journal = Journal of Child Neurology | volume = 19 | issue = 9 | pages = 658–65 | date = septembar 2004 | pmid = 15563011 | doi = 10.1177/08830738040190090501 | s2cid = 23176067 }}&lt;/ref&gt;

Gomolji su tipski trokutaste konfiguracije, sa vrhom usmjerenim prema komorama, a  smatra se da predstavljaju žarišta abnormalne [[ćelijska migracija|migracije]] [[neuron]]a. Abnormalnosti T2 signala mogu nestati u odrasloj dobi, ali će i dalje biti vidljive na histopatološkoj analizi. Na [[MRI|magnetnoj rezonanciji]] (MRI), TSC pacijenti mogu ispoljavati i druge znakove koji su u skladu s abnormalnom migracijom neurona, kao što su radijalni trake [[bijela masa|bijele tvari]] hiperintenzivne na T2WI i heterotopna [[siva masa]].

Subependimni čvorići sastoje se od abnormalnih, natečenih [[glija|glijskih]] ćelija i bizarnih ćelija sa više jedara koje nisu određene za glijsko ili neuronsko porijeklo. Interponirano [[nervno tkivo]] nije prisutno. Ovi čvorovi imaju tendenciju kalcifikacije kako pacijent stari. Čvor koji se značajno povećava i raste tokom vremena treba smatrati sumnjivim za transformaciju u [[subependimni astrocitom džinovskih ćelija]], koji se tipski razvija u regiji [[unurarkomorski foramen|Monroovog foramena]], u kojem postoji rizik od razvoja opstruktivnog [[hidrocefalus]]a.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rissardo|first=JamirPitton|last2=Fornari Caprara|first2=AnaLetícia|date=2020|title=Tuberous sclerosis and foramen of Monro|url=http://www.jcor.in/text.asp?2020/8/3/128/302192|journal=Journal of Clinical Ophthalmology and Research|language=en|volume=8|issue=3|pages=128|doi=10.4103/jcor.jcor_108_19|issn=2320-3897|access-date=19. 1. 2022|archive-date=12. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201212063040/https://www.jcor.in/text.asp?2020/8/3/128/302192|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Vidi se promjenjiv stepen komornog proširenja, bilo opstruktivnog (npr. subependimnim čvorom u regiji Monroovog foramena) ili idiopatske prirode.

=== Neuropsihijatrijski ===
Oko 90% ljudi sa TSC dobija niz neurorazvojnih, bihevioralnih, psihijatrijskih i psihosocijalnih poteškoća. &quot;Neuropsihijatrijski poremećaji povezani sa TSC&quot; su skraćeno TAND. Ove poteškoće se rjeđe identificiraju i stoga se nedovoljno liječe u poređenju s neurološkim simptomima.&lt;ref name=&quot;TAND&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = de Vries PJ, Wilde L, de Vries MC, Moavero R, Pearson DA, Curatolo P | title = A clinical update on tuberous sclerosis complex-associated neuropsychiatric disorders (TAND) | journal = American Journal of Medical Genetics. Part C, Seminars in Medical Genetics | volume = 178 | issue = 3 | pages = 309–320 | date = septembar 2018 | pmid = 30117265 | pmc = 6209538 | doi = 10.1002/ajmg.c.31637 }}&lt;/ref&gt; Većina problema povezana je sa ozbiljnijim intelektualnim kašnjenjem ili sa [[djetinjstvo]]m i [[adolescencija|adolescencijom]], a neki (naprimjer depresivno raspoloženje) mogu biti neprijavljeni ako osoba nije u stanju komunicirati. TAND se može istraživati i razmatrati na šest nivoa: 
*[[etologija|etološki]], 
*[[psihijatrija|psihijatrijski]], 
*[[inteligencija|intelektualni]], 
*[[Univerzitet|akademski]], 
*[[neurologija|neuropsihološki]] i 
*[[sociologija|psihosocijalni]].&lt;ref name=&quot;TAND&quot;/&gt;

Najčešći problemi u ponašanju uključuju pretjeranu aktivnost, impulsivnost i poteškoće sa [[spavanje]]m. Česti su i [[anksioznost]], promjene raspoloženja i teška [[agresija]]. Manje uobičajeni su [[depresija (raspoloženje)|depresivno raspoloženje]], samopovređivanje i [[opsesija|opsesivno ponašanje]].&lt;ref name=&quot;TAND&quot;/&gt;

Ljudima sa TSC se često dijagnosticiraju i psihijatrijski poremećaji: [[poremećaj iz spektra autizma]] (ASD), [[poremećaj pažnje i hiperaktivnost]] (ADHD), [[anksiozni poremećaj]] i [[depresivni poremećaj]]. TSC je jedan od najčešćih genetičkih uzroka poremećaja iz autističnog spektra, koji pogađa skoro polovinu ljudi s TSC. ASD je češći u TSC2 nego TSC1 i češći kod ranije i teže [[epilepsija|epilepsije]] i sa [[mentalna retardacija|nižim intelektualnim sposobnostima]]. ADHD se skoro jednako često viđa u TSC kao i ASD (do polovine svih ljudi sa TSC). Anksiozni i depresivni poremećaji, kada se pojave, obično se dijagnosticiraju u ranoj odrasloj dobi i među onima koji su intelektualno sposobni da izraze svoja raspoloženja.&lt;ref name=&quot;TAND&quot; /&gt; [[Shizofrenija]] (i simptomi poput [[halucinacija]] ili [[psihoza]]) nije češća u TSC-u nego u općoj populaciji.

Intelektualne sposobnosti ljudi sa TSC se veoma razlikuju. Oko 40-50% ima normalan [[IQ]]. Normalan [[koeficijent inteligencije]] vidi se mnogo češće kod TSC1 nego TSC2, a u jednoj studiji, duboka [[intelektualna ometenost]] uočena u 34% TSC2 u poređenju sa 10% TSC1. Mnoge studije su ispitivale da li su rani početak, tip i težina epilepsije povezani sa intelektualnim sposobnostima. Akademski problemi se javljaju čak i kod ljudi sa TSC koji imaju normalne intelektualne sposobnosti. To su često specifični poremećaji učenja kao što je [[diskalkulija]] (nerazumijevanje matematike), ali također uključuju druge aspekte koji utiču na školski/akademski život, kao što su anksioznost, nedostatak društvenih vještina ili nisko samopoštovanje.&lt;ref name=&quot;TAND&quot;/&gt;

Otprilike polovina ljudi sa TSC, kada se procijene neuropsihološke vještine, nalazi se u donjem 5. percentilu u nekim područjima, što ukazuje na ozbiljno oštećenje. To uključuje probleme sa [[pažnja|pažnjom]] (naprimjer, mogućnost koncentracije na dvije odvojene stvari kao što su gledanje i slušanje), [[pamćenje]] (posebno [[Podsjećanje (pamćenje)|podsjećanje]], [[Verbalna memorija|Verbalna]] i [[Prostorna radna memorija|prostorna radna]] memorija i [[izvršna funkcija]] (naprimjer, [[planiranje]], [[samokontrola]], [[kognitivna fleksibilnost ]]).&lt;ref name=&quot;TAND&quot;/&gt;

[[Psihologija|psihosocijalni]] uticaji TSC-a uključuju nisko [[samopoštovanje]] i [[samoefikasnost]] kod pojedinca, i [[Teret njegovatelja|opterećenje porodice]] suočavanje sa složenim i nepredvidivim poremećajem .&lt;ref name=&quot;TAND&quot;/&gt;

=== Varijabilnost ===
Pogođeni sa TSC-om mogu imati nijedan ili sve kliničke znakove o kojima je bilo riječi gore. Sljedeća tabela prikazuje prevalenciju nekih kliničkih znakova kod osoba s dijagnozom TSC.{{clear}}
[[slika:TSC-Frequency-Signs-Childhood.png|thumb|upright=2.5|none| Učestalost znakova kod djece sa TSC, prema dobnim skupinama &lt;ref name=&quot;TSC-diagnosis&quot;&gt;{{cite book | veditors = Curatolo P | title = Tuberous Sclerosis Complex: From Basic Science to Clinical Phenotypes | url = https://archive.org/details/tuberoussclerosi0000unse_z4n0 | year = 2003 | isbn = 978-1-898683-39-1 | oclc = 53124670 | chapter = Diagnostic Criteria | series = International review of child neurology | location = London | publisher = Mac Keith Press }}&lt;/ref&gt;]]

== Genetika==
[[Slika:Autodominant.svg|thumb|right| TSC nasljeđuje se na [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantan]] način.]]
TSC je [[genetički poremećaj]] sa [[autosomno nasljeđivanje|autosomno dominantnim]] obrascem [[nasljeđivanje|nasljeđivanja]], varijabilnom [[ekspresivnost (genetika)|ekspresivnošću]] i nekompletnom [[penetrabilnost (genetika)|penetrabilnošću]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Baraitser M, Patton MA | title = Reduced penetrance in tuberous sclerosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-medical-genetics_1985-02_22_1/page/29 | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 22 | issue = 1 | pages = 29–31 | date = februar 1985 | pmid = 3981577 | pmc = 1049373 | doi = 10.1136/jmg.22.1.29 }}&lt;/ref&gt; Dvije trećine slučajeva TSC-a posljedica je sporadičnih genetičkih [[mutacija]], a ne nasljeđivanja, ali ih njihovo potomstvo može od njih naslijediti. Sadašnji [[genetički test]]ovi imaju poteškoća u lociranju mutacije kod otprilike 20% osoba kojima je dijagnosticirana bolest. Do sada je mapiran na dva [[genski lokus|genska lokusa]], ''[[TSC1]]'' i ''[[TSC2]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Young J, Povey S | title = The genetic basis of tuberous sclerosis | journal = Molecular Medicine Today | volume = 4 | issue = 7 | pages = 313–9 | date = juli 1998 | pmid = 9743993 | doi = 10.1016/S1357-4310(98)01245-3 }}&lt;/ref&gt;

''TSC1'' kodira protein hamartin, a nalazi se na [[hromosom 9|hromosomu 9]] q34 i otkriven je 1997. godine.&lt;ref name=vanSlegtenhorst1997&gt;{{cite journal | vauthors = van Slegtenhorst M, de Hoogt R, Hermans C, Nellist M, Janssen B, Verhoef S, Lindhout D, van den Ouweland A, Halley D, Young J, Burley M, Jeremiah S, Woodward K, Nahmias J, Fox M, Ekong R, Osborne J, Wolfe J, Povey S, Snell RG, Cheadle JP, Jones AC, Tachataki M, Ravine D, Sampson JR, Reeve MP, Richardson P, Wilmer F, Munro C, Hawkins TL, Sepp T, Ali JB, Ward S, Green AJ, Yates JR, Kwiatkowska J, Henske EP, Short MP, Haines JH, Jozwiak S, Kwiatkowski DJ | display-authors = 6 | title = Identification of the tuberous sclerosis gene TSC1 on chromosome 9q34 | url = https://archive.org/details/sim_science_1997-08-08_277_5327/page/804 | journal = Science | volume = 277 | issue = 5327 | pages = 805–808 | date = august 1997 | pmid = 9242607 | doi = 10.1126/science.277.5327.805 }}&lt;/ref&gt; ''TSC2'' kodira protein tuberin, a gen se nalazi na  [[hromosom 16|hromosomu 16]], pozicija p13.3; otkriven 1993.&lt;ref name=ECh16TSC&gt;{{cite journal | author = European Chromosome 16 Tuberous Sclerosis Consortium | title = Identification and characterization of the tuberous sclerosis gene on chromosome 16 | url = https://archive.org/details/cell_1993-12-31_75_7/page/1305 | journal = Cell | volume = 75 | issue = 7 | pages = 1305–15 | date = decembar 1993 | pmid = 8269512 | doi = 10.1016/0092-8674(93)90618-Z | s2cid = 29476292 }}&lt;/ref&gt; ''TSC2'' je u susjedstvu sa ''PKD1'', genom uključenim u jedan oblik [[bolest policistastih bubrega|policistaste bolesti bubrega]] (PKD). Ogromna [[Genetička delecija|delecija]] koja utiče na oba gena može predstavljati 2% osoba sa TSC-om, koje također razviju policistastu bolest bubrega u djetinjstvu.&lt;ref name=&quot;TCS2PKD1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brook-Carter PT, Peral B, Ward CJ, Thompson P, Hughes J, Maheshwar MM, Nellist M, Gamble V, Harris PC, Sampson JR | title = Deletion of the TSC2 and PKD1 genes associated with severe infantile polycystic kidney disease--a contiguous gene syndrome | journal = Nature Genetics | volume = 8 | issue = 4 | pages = 328–32 | date = decembar 1994 | pmid = 7894481 | doi = 10.1038/ng1294-328 | s2cid = 23793670 }}&lt;/ref&gt; ''TSC2'' je povezan sa težim oblikom TSC.&lt;ref name=&quot;TSC2-severe&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dabora SL, Jozwiak S, Franz DN, Roberts PS, Nieto A, Chung J, Choy YS, Reeve MP, Thiele E, Egelhoff JC, Kasprzyk-Obara J, Domanska-Pakiela D, Kwiatkowski DJ | title = Mutational analysis in a cohort of 224 tuberous sclerosis patients indicates increased severity of TSC2, compared with TSC1, disease in multiple organs | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 68 | issue = 1 | pages = 64–80 | date = januar 2001 | pmid = 11112665 | pmc = 1234935 | doi = 10.1086/316951 }}&lt;/ref&gt; Međutim, razlika je suptilna i ne može se koristiti za kliničku identifikaciju mutacije. Procjene udjela TSC uzrokovanih &quot;TSC2&quot; kreću se od 55% do 90%.&lt;ref name=&quot;TSC-proportion&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rendtorff ND, Bjerregaard B, Frödin M, Kjaergaard S, Hove H, Skovby F, Brøndum-Nielsen K, Schwartz M | title = Analysis of 65 tuberous sclerosis complex (TSC) patients by TSC2 DGGE, TSC1/TSC2 MLPA, and TSC1 long-range PCR sequencing, and report of 28 novel mutations | journal = Human Mutation | volume = 26 | issue = 4 | pages = 374–83 | date = oktobar 2005 | pmid = 16114042 | doi = 10.1002/humu.20227 | s2cid = 10571695 }}&lt;/ref&gt;

I ''TSC1'' i ''TSC2'' su [[gen supresor tumora|geni supresije tumora]] koji funkcionišu prema [[Knudsonova hipoteza|Knudsonovoj hipotezi o &quot;dva pogotka&quot;]]. To jest, druga nasumična mutacija se mora dogoditi prije nego što se tumor može razviti. Ovo objašnjava zašto, uprkos visokoj penetrabilnosti, TSC ima široku [[ekspresivnost (genetika)|ekspresivnost]].
{|
|-
|{{infokutija protein|align=left
| Ime = [[TSC1|Hamartin]]
| caption =
| image =
| width =
| HGNCid = 12362
| Symbol = [[TSC1]]
| AltSymbols =
| EntrezGene = 7248
| OMIM = 605284
| RefSeq = NM_000368
| UniProt = Q92574
| PDB =
| ECnumber =
| Chromosome = 9
| Arm = q
| Band = 34
| LocusSupplementaryData =
}}
|{{infokutija protein|align=left
| Ime = [[TSC2|Tuberin]]
| caption =
| image =
| width =
| HGNCid = 12363
| Symbol = [[TSC2]]
| AltSymbols =
| EntrezGene = 7249
| OMIM = 191092
| RefSeq = NM_000548
| UniProt = P49815
| PDB =
| ECnumber =
| Chromosome = 16
| Arm = p
| Band = 13.3
| LocusSupplementaryData =
}}
|}

== Patofiziologija ==
Hamartin i tuberin funkcioniraju kao kompleks koji je uključen u kontrolu rasta i [[ćelijska dioba|diobe ćelija]]. Čini se da kompleks stupa u interakciju sa [[RHEB]] [[GTPaza]]ma, čime ga sekvestrira od aktiviranja [[sisarski cilj rapamicina|mTOR]]-signalizacije, dijela signalnog puta [[faktor rasta|faktora rasta]] ([[insulin]]). Dakle, mutacije na lokusima &quot;TSC1&quot; i &quot;TSC2&quot; rezultiraju gubitkom kontrole nad rastom i diobom čelija, a samim tim i predispozicijom za stvaranje tumora. TSC utiče na [[tkiva]] iz različitih zametnih slojeva. Mogu se pojaviti kožne i visceralne [[lezije]], uključujući angiofibrom, srčane rabdomiome i angiomiolipome [[bubreg]][]a. Lezije [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS) -koje se vide kod ovog poremećaja uključuju hamartome korteksa, hamartome zidova komora i subependimne tumore džinovskih ćelija, koji se tipski razvijaju u blizini [[unutakomorski otvor|Monroovih foramena]].

[[molekularna genetika|Molekulskogenetičke]] studije definirale su najmanje dva lokusa za TSC. Kod ''TSC1'', abnormalnost je lokalizirana na hromosomskom segmentu [[hromosom 9|9q34]], ali priroda koiranog proteina, zvanog hamartin, ostaje nejasna. U ''TSC1'' se ne javljaju [[misens mutacije]]. Kod ''TSC2'', abnormalnosti gena su na [[hromosom 16|hromosomu 16, krak p13]]. Ovaj gen kodira tuberin, protein koji aktivira gvanozin-trifosfatazu. Specifična funkcija ovog proteina je nepoznata. U ''TSC2'' su prijavljeni svi tipovi mutacija; često se javljaju nove mutacije. Nekoliko razlika je još uočeno u kliničkim [[fenotip]]ovima pacijenata sa mutacijom jednog ili drugog gena. Ćelije osoba sa patogenim mutacijama u TSC2 genu pokazuju abnormalnu akumulaciju [[glikogen]]a koja je povezana sa iscrpljivanjem [[lizosom]]a i oštećenjem sposobnosti [[autofagija|autofagije]]. Defektna degradacija glikogena putem autofagije-lizosoma je, barem djelomično, neovisna o poremećenoj regulaciji [[mTORC1]] i obnavlja se, u [[kultura ćelija|kultiviranim ćelijama]], kombinovanom upotrebom [[Protein kinaza B|PKB/Akt]] i farmakoloških inhibitora mTORC1.&lt;ref name=&quot;pmid30728291&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pal R, Xiong Y, Sardiello M | title = Abnormal glycogen storage in tuberous sclerosis complex caused by impairment of mTORC1-dependent and -independent signaling pathways. | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 116 | issue = 8 | pages = 2977–2986 | date = februar 2019 | pmid = 30728291 | pmc = 6386676 | doi = 10.1073/pnas.1812943116 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Dijagnoza ==
Kompleks tuberozne skleroze dijagnosticira se kliničkim i [[Genetičko testiranje|genetičkim testovima]]. Postoji mnogo različitih [[mutacija]] u genima TSC1 i TSC2 koje su identifikovane kod osoba sa TSC. Patogena mutacija u genu sprječava stvaranje proteina ili ih inaktivira. Ako se pronađe takva patogena mutacija, samo to je dovoljno za dijagnozu TSC. Međutim, neke mutacije su manje jasne u svom djelovanju, pa stoga same po sebi nisu dovoljne za dijagnozu. Između 1/10 i 1/4 osoba sa TSC nema mutaciju koja se može identifikovati. Jednom kada se određena mutacija identifikuje kod nekoga sa TSC, ova  se može koristiti za postavljanje sigurne dijagnoze kod drugih članova porodice..&lt;ref name=&quot;TSCDiagnosis&quot;/&gt;

Za kliničku dijagnozu, ne postoji jedan [[medicinski znak|znak]] koji je jedinstven ([[patognomija]]) za TSC, niti se svi znakovi vide kod svih pogođenih. Stoga se nekoliko znakova razmatra zajedno, klasificiranih kao glavne ili sporedne karakteristike. Osobi s dvije glavne karakteristike, ili jednom glavnom karakteristikom i najmanje dvije manje  može se postaviti definitivna dijagnoza TSC-a. Ako je prisutna samo jedna glavna karakteristika ili najmanje dvije manje osobine, dijagnoza se smatra jedino mogućom.&lt;ref name=&quot;TSCDiagnosis&quot;/&gt;

{| class=wikitable style=&quot;margin: 1em auto 1em auto&quot;
|+ Dijagnostički kriteriji za kompleks gomoljaste skleroze &lt;ref name=&quot;TSCDiagnosis&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Northrup H, Krueger DA | title = Tuberous sclerosis complex diagnostic criteria update: recommendations of the 2012 International Tuberous Sclerosis Complex Consensus Conference | journal = Pediatric Neurology | volume = 49 | issue = 4 | pages = 243–54 | date = oktobar 2013 | pmid = 24053982 | pmc = 4080684 | doi = 10.1016/j.pediatrneurol.2013.08.001 }}&lt;/ref&gt;
! colspan=&quot;5&quot; |Klavna [[osobina|svojstva]]
|-
!
! Lokacija
! Oznaka
! Pojavnost&lt;ref name=&quot;PMID17005952&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Crino PB, Nathanson KL, Henske EP | title = The tuberous sclerosis complex | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-09-28_355_13/page/1344 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 13 | pages = 1345–56 | date = septembar 2006 | pmid = 17005952 | doi = 10.1056/NEJMra055323 | citeseerx = 10.1.1.319.8438 }}&lt;/ref&gt;
! Napomena
|-
! 1
| [[Koža]]
| Hipomelanotske [[pjege]]
|[[Dojenče]]  – dijete
|Najmanje tri, prečnik  najmanje 5&amp;nbsp;mm 
|-
! 2
| [[Glava]]
| Angiofibromi lica ili fibrozni glaveni plak
| Dojenče – odrasla osoba
| Najmanje tri angiofibroma
|-
! 3
|Prsti [[ruke]] i [[noge]] 
|[[Fibrom]] [[nokat]]a
| Adolescent – odrasla osoba
| Najmanje dva
|-
! 4
| Koža
| Šagrenski flaster ([[vezivno tkivo]] [[nevus]])
| Dijete
|
|-
! 5
| [[Oči]]
| Multipli [[mrežnjača|retinski]] [[čvorić (medicina)|čvorićni]] [[hamartom]]i
| Dojenče
|
|-
! 6
| [[Mozak]]
| [[moždana kora|Korteksne]] displazije
| [[Fetus]]
| (uključuje gomolje i linije radijalne migracije moždane [[bijela masa|bijele tvari]])
|-
! 7
| Mozak
|[[Subependimna zona|Subependimni]] čvor 
| Dijete – adolescent
|
|-
! 8
| Mozak
| [[Subependimna zona|Subependimni]] džinovskoćelijski [[astrocitom]]
| Dijete – adolescent
|
|-
! 9
| [[Srce]]
| Srčani [[rabdomiom]]
| Fetus
|
|-
! 10
| [[Pluća]]
| [[Limfangioleiomiomatoza]]
| Adolescent – odrasla osoba
|
|-
! 11
| Bubrezi
| Bubrežni [[angiomiolipom]]
| Dijete – odrasla osoba
| Najmanje dva. Zajedno, '''10''' i '''11''' se računaju kao jedna glavna karakteristika.
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Manje karakteristike
|-
!
! Lokacija
! colspan=&quot;2&quot; | Oznaka
! Napomena
|-
! 1
| [[Koža]]
| colspan=&quot;2&quot; | Lezijski kožni &quot;konfeti&quot;.
|
|-
! 2
| [[Zubi]]
| colspan=&quot;2&quot; | Jame za zubnu caklinu
| Najmanje tri
|-
! 3
| Desni
| colspan=&quot;2&quot; | Intraoralni fibromi
| Najmanje dva
|-
! 4
| [[Oči]]
| colspan=&quot;2&quot; | Mrežnjačni ahromatski flaster
|
|-
! 5
| [[Bubrezi]]
| colspan=&quot;2&quot; | Multipl [[bubrežne ciste]]
|
|-
! 6
| [[Jetra]], [[slezena]] i drugi organi
| colspan=&quot;2&quot; | Nebubrežni [[hamartom]]
|
|}

TSC može se prvi put dijagnosticirati u bilo kojoj fazi života. Prenatalna dijagnoza je moguća slučajno ako se tumori srca otkriju tokom rutinskog [[ultrazvuk]]a. U dojenačkoj dobi, [[epilepsija]], posebno dojensački grčevi, ili [[kašnjenje u razvoju]] mogu dovesti do neuroloških testova. Bijele mrlje na koži također se mogu prvo primijetiti. U djetinjstvu, problemi u ponašanju i [[poremećaj spektra autizma]] mogu uputi na dijagnozu. Tokom adolescencije javljaju se problemi sa kožom. U odrasloj dobi mogu se razviti problemi s [[bubrezi]]ma i [[pluća|plućima]]. Pogođenom se također može dijagnosticirati u bilo kojoj dobi. kao rezultat [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]] članova porodice druge pogođene osobe.&lt;ref name=&quot;NHSBirmingham&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.uhb.nhs.uk/tuberous-sclerosis-complex.htm|title=Tuberous Sclerosis Complex|access-date=16. 12. 2018|publisher=University Hospitals Birmingham NHS Foundation Trust|archive-date=16. 12. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216210844/https://www.uhb.nhs.uk/tuberous-sclerosis-complex.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Epidemiologija ==
TSC se javlja kod svih [[rasa]] i [[etnička grupa|etničkih grupa]], kod oba spola. Prevalencija živorođenih se procjenjuje na između 10 i 16 slučajeva na 100.000. Studija iz 1998 &lt;ref name=&quot;TSC-prevalence&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = O'Callaghan FJ, Shiell AW, Osborne JP, Martyn CN | title = Prevalence of tuberous sclerosis estimated by capture-recapture analysis | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1998-05-16_351_9114/page/1490 | journal = Lancet | volume = 351 | issue = 9114 | pages = 1490 | date = maj 1998 | pmid = 9605811 | doi = 10.1016/S0140-6736(05)78872-3 | s2cid = 9262685 }}&lt;/ref&gt; procijenila je ukupnu prevalenciju stanovništva između oko 7 i 12 slučajeva na 100.000, pri čemu je više od polovine ovih slučajeva neotkriveno. Prije pronalaska [[kompjuterizirana tomografija|CT-skeniranja]] za identifikaciju čvorova i gomolja u mozgu, vjerovalo se da je prevalencija mnogo niža, a bolest povezana s tim ljudima kojima je klinički dijagnosticirana smetnja u učenju, napadi i angiofibrom lica . Iako se još uvijek smatra da je  [[rijetka bolest]], TSC je uobičajen u poređenju sa mnogim drugim genetičkim bolestima, s najmanje milion osoba pogođenih širom svijeta.&lt;ref name=&quot;TSC-diagnosis&quot;/&gt;

== Historija ==
 [[slika:Désiré-Magloire Bourneville.jpg|thumb|upright=0.8|[[Désiré-Magloire Bourneville]]]]
TSC je prvi put došao do medicinske pomoći kada su dermatolozi opisali karakterističan osip na licu (1835. i 1850.). Potpuniji slučaj predstavio je [[Friedrich Daniel von Recklinghausen|von Recklinghausen]] (1862), koji je identificirao tumore srca i mozga kod novorođenčeta koje je samo kratko živjelo. Međutim, [[Désiré-Magloire Bourneville|Bourneville]] (1880) je zaslužan za to što je prvi okarakterizirao bolest, skovao naziv &quot;tuberozna skleroza&quot;, čime se dobio [[eponim]] Bournevilleovu bolest. Neurolog [[Heinrich Vogt|Vogt]] (1908) ustanovio je dijagnostičku trijadu epilepsije, idiotizma i adenom-sebaceuma (zastarjeli termin za angiofibrom lica).&lt;ref name=&quot;TSC-history&quot;&gt;{{cite book | veditors = Curatolo P | title = Tuberous Sclerosis Complex: From Basic Science to Clinical Phenotypes | url = https://archive.org/details/tuberoussclerosi0000unse_z4n0 | year = 2003 | isbn = 978-1-898683-39-1 | oclc = 53124670 | chapter = Historical Background | series = International review of child neurology | location = London | publisher = Mac Keith Press }}&lt;/ref&gt;

Simptomi su se periodično dodavali kliničkoj slici. Bolest kako se sada shvata je prvi u potpunosti opisao [[Manuel Rodríguez Gómez|Gomez]] (1979). Izum [[ultrazvuk|medicinskog ultrazvuka]], [[kompjuterska tomografija|CT]] i [[magnetna rezonanca|MRI]] omogućio je ljekarima da pregledaju unutrašnje organe živih pacijenata i znatno poboljšao dijagnostičku sposobnost.
{{clear}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category| Tuberous Sclerosis}}

* {{GeneTests|tuberous-sclerosis}}
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=tuberous-sclerosisa GeneReview/NCBI/NIH/UW entry on Tuberous Sclerosis Complex]

{{Bolesti kože i dodataka po morfologiji}}
{{Fakomatoze}}
{{Nedostaci unutarćelijskih signalnih peptida i proteina}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Tuberous Sclerosis}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 9]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 16]]
[[Kategorija:Autosomno dominantni poremećaji]]
[[Kategorija:Genodermatoze]]
[[Kategorija:Rijetke bolesti]]
[[Kategorija:Biologija poremećaja pažnje i hiperaktivnosti]]
[[Kategorija:Intelektualna invalidnost]]
[[Kategorija:Poremećaji koji uzrokuju napade]]</text>
      <sha1>oebxz6hu5z21k84y2o7y3wad25wgs37</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hidrološki ciklus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487543</id>
    <revision>
      <id>3925776</id>
      <parentid>3924392</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9731" sha1="stbpqstqz8yrygnochv8r4suk5zxc9v" xml:space="preserve">[[Datoteka:HumanIntegratedWaterCycle (2).jpg|thumb|upright=2| {{center|Globalni hidrološki ciklus&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abbott |first1=Benjamin W. |last2=Bishop |first2=Kevin |last3=Zarnetske |first3=Jay P. |last4=Minaudo |first4=Camille |last5=Chapin |first5=F. S. |last6=Krause |first6=Stefan |last7=Hannah |first7=David M. |last8=Conner |first8=Lafe |last9=Ellison |first9=David |last10=Godsey |first10=Sarah E. |last11=Plont |first11=Stephen |last12=Marçais |first12=Jean |last13=Kolbe |first13=Tamara |last14=Huebner |first14=Amanda |last15=Frei |first15=Rebecca J. |last16=Hampton |first16=Tyler |last17=Gu |first17=Sen |last18=Buhman |first18=Madeline |last19=Sara Sayedi |first19=Sayedeh |last20=Ursache |first20=Ovidiu |last21=Chapin |first21=Melissa |last22=Henderson |first22=Kathryn D. |last23=Pinay |first23=Gilles |title=Human domination of the global water cycle absent from depictions and perceptions |journal=Nature Geoscience |date=juli 2019 |volume=12 |issue=7 |pages=533–540 |doi=10.1038/s41561-019-0374-y |bibcode=2019NatGe..12..533A |s2cid=195214876 |url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/80318786/27364_2_merged_1554614894.pdf }}&lt;/ref&gt;}}]]

'''Hidrološki ciklus''', također poznat i kao '''ciklus vode''' i '''kruženje vode u prirodi''', jest [[biogeohemijski ciklus]] koji opisuje kontinuirano kretanje [[voda|vode]] na, iznad ili ispod površine [[Planeta Zemlja|Zemlje]]. Masa vode na Zemlji ostaje poprilično nepromjenjiva tokom vremena, ali je podjela vode na glavne rezervoare [[led]]a, [[slatka voda|slatke vode]], [[Morska voda|slane vode]] i [[Zemljina atmosfera|atmosferske vode]] promjenjiva ovisno o širokom rasponu [[Globalno zatopljenje|klimatskih varijabli]]. Voda se kreće iz jednog rezervoara u drugi, kao na primjer iz rijeka u [[okean]]e ili iz okeana u atmosferu, fizičkim procesima [[isparavanje|isparavanja]], [[kondenzacija|kondenzacije]], [[padavina]], [[Infiltracija (hidrologija)|infiltracije]], [[površinsko otjecanje|površinskog oticanja]] i podzemnog toka. Pri tome voda prolazi kroz različite oblike: tečno stanje, čvrsto stanje ([[led]]) i [[vodena para|para]].

Hidrološki ciklus uključuje razmjenu energije, što dovodi do promjena [[temperatura|temperature]]. Kada voda isparava, ona uzima energiju iz svog okruženja i hladi okolinu. Kada se kondenzuje, oslobađa energiju i zagrijava okolinu. Ova razmjena toplote utiče na [[klima|klimu]].

Faza isparavanja pročišćava vodu koja zatim dopunjuje zemljište slatkom vodom. Tok tekuće vode i leda transportuje minerale širom svijeta. Taj tok je također uključen u preoblikovanje geoloških karakteristika Zemlje, kroz procese kao što su [[erozija]] ili [[sedimentacija]]. Hidrološki ciklus je također neophodan za održavanje većine života i ekosistema na planeti.

== Opis ==
Sunce, koje pokreće hidrološki ciklus, zagrijava vodu u okeanima i morima. Voda isparava kao vodena para u [[zrak]]. Nešto leda i snijega [[Sublimacija (fizika)|sublimira]] direktno u vodenu paru. [[Evapotranspiracija]] je voda [[Transpiracija|transpirirana]] iz biljaka i isparena iz tla. Molekula vode {{chem|H|2|O}} ima manju [[molekulska masa|molekulsku masu]] od glavnih komponenti atmosfere, azota ({{chem|N|2}}) i kisika ({{chem|O|2}}), i stoga ima manju gustoću. Zbog značajne razlike u gustoći, [[potisak]] podiže vlažni zrak. Kako se visina povećava, zračni pritisak se smanjuje i temperatura opada (pogledati [[plinski zakoni]]). Niža temperatura uzrokuje kondenzaciju vodene pare u sitne kapljice tekuće vode koje su teže od zraka i koje padaju osim ako ih ne pridržava uzlazni tok. Ogromna koncentracija ovih kapljica na velikom području u atmosferi postaje vidljiva u formi [[oblak]]a, dok se kondenzacija blizu tla naziva [[magla|maglom]].

[[Atmosferska cirkulaija]] pokreće vodenu paru širom svijeta; čestice oblaka se sudaraju, rastu i ispadaju iz gornjih atmosferskih slojeva u vidu [[padavina]]. Neke padavine se ostvaruju u obliku snijega, grada ili susnježice, te se mogu akumulirati u [[ledena kapa|ledenim kapama]] i [[lednik|lednicima]], koji mogu skladištiti zaleđenu vodu hiljadama godina. Većina vode pada kao kiša nazad u okean ili na kopno, gdje voda teče preko tla u formi [[površinsko oticanje|površinskog oticanja]]. Dio ovog oticanja ulazi u rijeke, gdje vodeni tok pomijera vodu ka okeanima. Oticanja i voda koja izvire iz zemlje ([[podzemna voda]]) mogu se skladištiti kao slatka voda u jezerima. Ne idu sva oticanja u rijeke; tlo upija veći dio u vidu [[infiltracija (hidrologija)|inflitracije]]. Dio vode se infiltrira duboko u zemlju i nadopunjuje [[akvifer]]e, koji mogu skladištiti slatku vodu na duže vremenske periode. Dio infiltracije ostaje blizu površine zemlje i može se vratiti u površinske vode (i okeane) kao ispuštanje podzemnih voda. Neke podzemne vode pronalaze otvore na površini zemlje i pojavljuju se kao izvori slatke vode. U riječnim dolinama i [[poplavna ravnica|poplavnim ravnicama]], često postoji kontinuirana izmjena vode između površinskih i podzemnih voda u [[Hiporheična zona|hiporheičnoj zoni]]. Vremenom se voda vraća u okeane, kako bi nastavila hidrološki ciklus.

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; style=&quot;float:left&quot; heights=&quot;140px&quot;&gt;
Datoteka:Earth's Water Cycle.ogv|Zemljin hidrološki ciklus
Datoteka:The Water Cycle.ogv|Kako površinska voda na Zemlji isparava, vjetar pomjera vodu u zraku sa mora na kopno, što povećava količinu slatke vode na kopnu.
Datoteka:The Water Cycle Watering the Land.ogv|Vodena para se pretvara u oblake koji donose slatku vodu na kopno u obliku kiše, snijega ili susnježice
Datoteka:The Water Cycle - Following the Water.ogv|Padavine padaju na tlo, ali ono što se dešava s tom vodom uveliko zavisi geografije kopna na bilo kojem određenom mjestu.
&lt;/gallery&gt;

{{clear}}

==Efekti na klimu==
Hidrološki ciklus pokreće solarna energija. 86% globalnog isparavanja dolazi iz okeana, smanjujući njihovu temperaturu procesom [[hlađenje isparavanjem|hlađenja isparavnjem]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle|title=Water Cycle {{!}} Science Mission Directorate|website=science.nasa.gov|language=en|access-date=15. 1. 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115065559/https://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ocean-earth-system/ocean-water-cycle|archive-date=15. 1. 2018}}&lt;/ref&gt; Bez hlađenja, efekt isparavanja na [[efekt staklenika]] bi doveo do mnogo više površinske temperature od 67&amp;nbsp;°C i toplije planete.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.google.co.in/books/edition/Life_and_Times_of_Dionysius_the_Divine/exq5FQP1Pl4C?hl=en&amp;gbpv=1&amp;dq=the%20effect%20of%20evaporation%20on%20the%20greenhouse%20effect%20would%20lead%20to%20a%20much%20higher%20surface%20temperature%20of%2067%20%C2%B0C%20(153%20%C2%B0F)%2C%20and%20a%20warmer%20planet.&amp;pg=PA142&amp;printsec=frontcover|isbn = 9781456875749|title = Life and Times of Dionysius the Divine: And His Forty Year Journey in the Desert of Life|date = 30. 4. 2011|publisher = Xlibris Corporation}}&lt;/ref&gt;

[[Povlačenje (hidrologija)|Povlačenje]] ili [[prekoračenje]] akvifera i crpljenje fosilne vode povećavaju ukupnu količinu vode u hidrosferi, a pretpostavlja se da to doprinosi porastu nivoa mora.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uu.nl/EN/Current/Pages/Wereldwijdonttrekkenvangrondwaterleidttotzeespiegelstijging.aspx|title=Rising sea levels attributed to global groundwater extraction|publisher=University of Utrecht|access-date=8. 2. 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511120625/http://www.uu.nl/EN/Current/Pages/Wereldwijdonttrekkenvangrondwaterleidttotzeespiegelstijging.aspx|archive-date=11. 5. 2011|date=5. 12. 2014}}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Suša]]
* [[Poplava]]

==Reference==
{{Refspisak}}

==Dodatni izvori==
* {{cite journal |last1=Anderson |first1=J. G. |last2=Wilmouth |first2=D. M. |last3=Smith |first3=J. B. |last4=Sayres |first4=D. S. |title=UV Dosage Levels in Summer: Increased Risk of Ozone Loss from Convectively Injected Water Vapor |url=https://archive.org/details/sim_science_2012-08-17_337_6096/page/835 |journal=Science |date=17. 8. 2012 |volume=337 |issue=6096 |pages=835–839 |doi=10.1126/science.1222978 |pmid=22837384 |bibcode=2012Sci...337..835A |s2cid=206541782 }}

==Vanjski linkovi==
{{Commons category|Water cycle}}
* [http://water.usgs.gov/edu/watercycle.html The Water Cycle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315144548/https://water.usgs.gov/edu/watercycle.html |date=15. 3. 2019 }}, United States Geological Survey
* [http://water.usgs.gov/edu/watercycle-kids.html The Water Cycle for Kids] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190108223159/https://water.usgs.gov/edu/watercycle-kids.html |date=8. 1. 2019 }}, United States Geological Survey
* [http://www.planetguide.net/book/chapter_2/water_cycle.html The water cycle], from ''Dr. Art's Guide to the Planet''.
* [http://managingwholes.com/flash/wcSlideshow.htm Water cycle slideshow], 1 Mb Flash multilingual animation highlighting the often-overlooked evaporation from bare soil, from managingwholes.com.
* [http://www.gfdl.noaa.gov/research/climate/highlights/index.html#precip Will the wet get wetter and the dry drier?] – Climate research summary from [[NOAA]] [[Geophysical Fluid Dynamics Laboratory]] including text, graphics, and animations

{{Voda}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Hidrološki ciklus}}
[[Kategorija:Biogeohemijski ciklus]]
[[Kategorija:Oblici vode]]
[[Kategorija:Hidrologija]]
[[Kategorija:Fizika tla]]
[[Kategorija:Voda]]
[[Kategorija:Limnologija]]
[[Kategorija:Okeanografija]]
[[Kategorija:Članci s videoklipovima]]</text>
      <sha1>stbpqstqz8yrygnochv8r4suk5zxc9v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>A Fifth of Beethoven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487552</id>
    <revision>
      <id>3926028</id>
      <parentid>3393127</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="lm0cd1ciw41u82bgfkclu31jebhy7pm" xml:space="preserve">&quot; '''A Fifth of Beethoven''' &quot; je [[Disco|disko]] [[instrumental]] koji su snimili [[Walter Murphy]] i Big Apple Band, adaptiran iz prvog [[Simfonija br. 5 (Beethoven)|stavka 5. simfonije]] [[Ludwig van Beethoven|Ludwiga van Beethovena]]. Ploču je producirao producent za [[Produkcijska muzika|produkciju muzike]] i [[Zvučni efekat|zvučnih efekata]] [[Thomas J. Valentino]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Thomas J. Valentino Is Dead; Early Sound Effects Producer|date=6. 8. 1986|work=[[The New York Times]]|access-date=23. 4. 2010|url=https://www.nytimes.com/1986/08/06/obituaries/thomas-j-valentino-is-dead-early-sound-effects-producer.html}}&lt;/ref&gt; &quot;Peti&quot; u naslovu pjesme je [[Pun|igra riječi]], koja se odnosi [[peti (jedinica)|na tečnost]] približno jednaku jednoj petini [[Galon]]a, popularnu veličinu za boce koje sadrže [[Destilirano piće|alkohol]], kao i Beethovenova Peta simfonija iz koje je pjesma adaptirana.

Izdata kao singl od strane [[Private Stock Records]] 1976. godine, pjesma je debitovala na 80. mjestu [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] liste i popela se na broj 1 u roku od 19 sedmica, ostajući tamo jednu sedmicu. Godine 1977. dobio je licencu za [[RSO Records]] za uključivanje u najprodavaniji [[Groznica subotnje večeri (soundtrack)|soundtrack]] ''[[Groznica subotnje večeri|Groznice subotnje večeri]]''. Pjesma je jedan od nekoliko Murphyjevih top 40 hitova.

== Reference ==
 {{Refspisak}}

[[Kategorija:Singlovi iz 1976.]]</text>
      <sha1>lm0cd1ciw41u82bgfkclu31jebhy7pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hermansky-Pudlakov sindrom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487628</id>
    <revision>
      <id>3926656</id>
      <parentid>3889243</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12469" sha1="tc6lqvyabg9d1d28xf29he878w8gc5b" xml:space="preserve">{{Infokutija bolest
|ime= Hermansky–Pudlakov sindrom&lt;br&gt;(Albinizam s hemoragijskom dijatezom i pigmentiranim retikuloendotelnim ćelijama)&lt;br&gt;(Bolest skladišnog bazena delta) 
|slika           =OCA1 Auge.jpg
|veličina_slike=350px
| opis_slike        = Najuočljiviji siptom Hermansky–Pudlakovog sindra je [[oko|očno]][[koža|kožni]] [[albinizam]]
| pronounce       =
| field           =
| symptoms        =
| complications   =
| onset           =
| duration        =
| types           =
| causes          =
| risks           =
| diagnosis       =
| differential    =
| prevention      =
| treatment       =
| medication      =
| prognosis       =
| frequency       =
| DiseasesDB      = 29161
| ICD10           = {{ICD10|E|70|3|e|70}}&lt;br&gt;([[ILDS]] E70.360)
| ICD9            = {{ICD9|270.2}}
| OMIM            = 203300
| MedlinePlus     =
| eMedicineSubj   = oph
| eMedicineTopic  = 713
| eMedicine_mult  = {{eMedicine2|derm|925}}
| MeshID          = D022861
| GeneReviewsName = Hermansky-Pudlak Syndrome
| GeneReviewsNBK  = NBK1287
| Orphanet        = 79430
| ICD10CM         = {{ICD10CM|E70.331}}
}}
'''Heřmanský–Pudlákov sindrom''' (često pisano '''Hermansky-Pudlakov sindrom''' ili skraćeno '''HPS''') je izuzetno rijetka [[autosom]]ni [[recesivni gen|recesivni]]&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=9497254 |date=mart 1998 |author1=Oh, J |author2=Ho, L |author3=Ala-Mello, S |author4=Amato, D |author5=Armstrong, L |author6=Bellucci, S |author7=Carakushansky, G |author8=Ellis, Jp |author9=Fong, Ct |author10=Green, Js |author11=Heon, E |author12=Legius, E |author13=Levin, Av |author14=Nieuwenhuis, Hk |author15=Pinckers, A |author16=Tamura, N |author17=Whiteford, Ml |author18=Yamasaki, H |author19=Spritz, Ra |title=Mutation analysis of patients with Hermansky–Pudlak syndrome: a frameshift hot spot in the HPS gene and apparent locus heterogeneity |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1998-03_62_3/page/593 |volume=62 |issue=3 |pages=593–8 |pmc=1376951 |doi=10.1086/301757 |journal=American Journal of Human Genetics}}&lt;/ref&gt; [[genetički poremećaj|poremećaj]], koji za posljedicu ima [[Albinizam|očnokožni albinizam]] (smanjenje [[pigment]]acije), probleme s [[krvarenje]]m zbog nenormalnosti [[trombocit]]q ([[defekt skladištenja trombocita]]) i pohranjivanje abnormalnog masnoproteinskog spoja ([[lizosom]]sko nakupljanje ceroidnog lipofuscina). Smatra se da pogađa oko 1 od 500.000 ljudi širom svijeta, sa značajno većom pojavnošću u [[Portoriko|Portoriku]], s prevalencijom od 1/1800.&lt;ref name=&quot;pmid16417222&quot;&gt;{{cite journal  |vauthors=Santiago Borrero PJ, Rodríguez-Pérez Y, Renta JY, etal |title=Genetic testing for oculocutaneous albinism type 1 and 2 and Hermansky–Pudlak syndrome type 1 and 3 mutations in Puerto Rico |journal=J. Invest. Dermatol. |volume=126 |issue=1 |pages=85–90 |date=januar 2006 |pmid=16417222 |doi=10.1038/sj.jid.5700034 |pmc=3560388}}&lt;/ref&gt; Mnoga klinička istraživanja o ovoj bolesti sprovedena su u Portoriku.

Postoji osam klasičnih oblika poremećaja, zasnovanih na  [[mutacija|mutaciji]] koja uzrokuje  poremećaj.&lt;ref&gt;{{OMIM|203300}}&lt;/ref&gt;

==Znakovi i simptomi==
[[slika:Albinistic_girl_papua_new_guinea.jpg|thumb|Očnokožni [[albinizam]] djevojčice iz [[Papua Nova Gvineja|Papue Nove Gvineje]]]]
Postoje tri glavna poremećaja uzrokovana Hermansky-Pudlakovim sindromom, koji rezultiraju ovim simptomima:
* [[Albinizam]] i problemi s [[oči]]ma: Pogođeni imaju različite količine kožnog pigmenta ([[melanin]]a). Zbog albinizma postoje problemi s očima kao što su osjetljivost na svjetlo (fotofobija), [[strabizam]] (razroke oči, „frljavost“) i [[nistagmus]] (nehotični pokreti očiju). Hermansky-Pudlakov sindrom također narušava [[vid]].
* Poremećaji [[krvarenje|krvarenja]]: Osobe sa sindromom imaju disfunkciju [[trombocit]]a. Pošto su trombociti neophodni za zgrušavanje krvi, pogođeni će lahko dobijati modrice i krvarenje.
* Poremećaji ćelijskog skladištenja: Sindrom uzrokuje da se supstanca nalik [[vosak|vosku]] (ceroid) akumulira u tjelesnim tkivima i uzrokuje oštećenja, posebno u [[pluća|plućima]] i [[bubrezi]]ma.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://rarediseases.about.com/od/rarediseasesh/a/090404.htm | title=Hermansky–Pudlak Syndrome | access-date=24. 11. 2008 | archive-date=21. 9. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150921195201/http://rarediseases.about.com/od/rarediseasesh/a/090404.htm | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Također se povezuje sa [[granulom]]skim [[kolitis]]om [[debelo crijevo|debelog crijeva]] i sa plućnom fibrozom, potencijalno smrtonosnom bolesti [[pluća]].

==Uzroci==
[[slika:autorecessive.svg|thumb|Model nasljeđivanja autosomno recesivnih svojstava]]
HPS može biti uzrokovan [[mutacija]]ma u nekoliko [[gen]]a: [[HPS1]], [[HPS3]], [[HPS4]], [[HPS5]], [[HPS6]] i [[HPS7]].

HPS tip 2, koji u svom [[fenotip]]u uključuje imunodeficijenciju, uzrokovan je mutacijom gena [[AP3B1]].

HPS tip 7 može biti posljedica mutacije gena koji [[kodon|kodira]] [[disbindin]]ski protein.&lt;ref name=&quot;pmid12923531&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Li W, Zhang Q, Oiso N, Novak EK, Gautam R, O'Brien EP, Tinsley CL, Blake DJ, Spritz RA, Copeland NG, Jenkins NA, Amato D, Roe BA, Starcevic M, Dell'Angelica EC, Elliott RW, Mishra V, Kingsmore SF, Paylor RE, Swank RT |title=Hermansky–Pudlak syndrome type 7 (HPS-7) results from mutant dysbindin, a member of the biogenesis of lysosome-related organelles complex 1 (BLOC-1) |journal=Nat. Genet. |volume=35 |issue=1 |pages=84–9 |year=2003 |pmid=12923531 |doi=10.1038/ng1229 |pmc=2860733}}&lt;/ref&gt;

Smatra se da je Hermansky-Pudlakov sindrom prenosi na potomstvo kao autosomno recesivna [[nasljeđivanje|nasljedna]] [[osobina]]. Defektni geni, zvani HSP, HPS1 i HPS6 nalaze se  na dugom (q) kraku [[hromosom 10|hromosoma 10q2]] Neka istraživanja sugeriraju da za razvoj bolesti biti odgovorna abnormalnost lizosomske funkcije.

Lokusi HPS1, AP3B1, HPS3, HPS4, HPS5, HPS6, [[DTNBP1]] i biogeneza kompleksa [[organela]] povezanih s [[lizosom]]ima ([[BLOC1]], [[BLOC1S2]] i [[BLOC3]]) povezani su s Hermansky-Pudlakom sindrom.

Kod autosomno recesivnih poremećaja, stanje se ne pojavljuje osim ako osoba ne naslijedi dvije kopije defektnog gena odgovornog za poremećaj, po jedna kopija koja dolazi od svakog roditelja. Ako osoba  dobije jedan normalan gen i jedan gen za poremećaj, bit će [[genetički nositelj|nositelj]] [[alel]]a za bolest, ali obično neće pokazivati simptome. Rizik od prenošenja bolesti na djecu bračnog para, koji su oboje nositelji recesivnog gena, iznosi 25%. Pedeset posto njihove djece mogu biti nositelji alela za bolest, ali općenito neće pokazivati simptome poremećaja. Dvadeset pet posto njihove djece može dobiti oba normalna gena, po jedan od svakog roditelja, i bit će genetički normalna (za tu određenu osobinu). Rizik je isti za svaku trudnoću.&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.cigna.com/healthinfo/nord946.html | title=CIGNA - Hermansky–Pudlak sindrom | access-date=24. 11. 2008}}&lt;/ref&gt;

==Patofiziologija==
Mehanizam Hermansky-Pudlakovog sindroma ukazuje na to da se [[trombocit]]i kod oboljelih osoba nenormalno akumuliraju s [[trombin]]om, [[epinefrin]]om i [[adenozin-difosfat]]om; osim toga trombociti kod ovih osoba imaju nižu količinu gustih tijela.&lt;ref&gt;{{Cite journal| title = Hermansky-Pudlak Syndrome: Background, Pathophysiology, Epidemiology| url = http://emedicine.medscape.com/article/1200277-overview#a5| date = 13. 6. 2017}}&lt;/ref&gt;

==Dijagnoza==
Dijagnoza HPS-a postavlja se kliničkim nalazima hipo[[pigment]]acije
[[kože]] i [[kosa|kose]], karakterističnih očnih promjena i na onnovu odsutnosti
gustih tijela trombocita pod [[elektronski mikroskop|elektronskim mikroskopom]]. Molekulsko
[[genetičko testiranje]] HPS1 gena je dostupno na kliničkoj osnovi za
osobe iz sjeverozapadnog [[Portoriko|Portorika]]. Molekulsko testiranje gena HPS3
dostupno je na kliničkoj osnovi za pojedince središnjeg Portorika ili
[[Aškenazi|Aškenasko]] [[jevrej]]sko naslijeđe. Analiza sekvence je dostupna na kliničkoj osnovi
za mutacije u HPS1 i HPS4. Dijagnoza osoba sa drugim tipovima
HPS je dostupan samo na osnovu istraživanja.&lt;ref&gt;{{Cite book | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=hps | title=Hermansky–Pudlak Syndrome | access-date=24. 11. 2008| publisher=University of Washington, Seattle | year=1993 }}&lt;/ref&gt;

==Liječenje==
Iako ne postoji lijek za HPS, liječenje hroničnih [[hemoragija]] povezanih s poremećajem uključuje terapiju [[vitamin E|vitaminom E]] i antidiuretikom [[dDAVP]].&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=2916560 |date=mart 1989 |author1=Wijermans, Pw |author2=Van Dorp, Db |title=Hermansky–Pudlak syndrome: correction of bleeding time by 1-desamino-8D-arginine vasopressin |volume=30 |issue=3 |pages=154–7 |issn=0361-8609 |journal=American Journal of Hematology |doi=10.1002/ajh.2830300307|s2cid=43301543 }}&lt;/ref&gt;

==Prognoza==
Tok HPS-a bio je blag u rijetkim slučajevima poremećaja,&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=8274781 |year=1993 |author1=Schallreuter, Ku |author2=Frenk, E |author3=Wolfe, Ls |author4=Witkop, Cj |author5=Wood, Jm |title=Hermansky–Pudlak syndrome in a Swiss population |volume=187 |issue=4 |pages=248–56 |issn=1018-8665 |journal=Dermatology |url=http://www.geneticalliance.org/ws_display.asp?filter=infosearch_results&amp;info_keyword=Vitiligo |format=Free full text |doi=10.1159/000247258 |access-date=23. 1. 2022 |archive-date=21. 4. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421214736/http://www.geneticalliance.org/ws_display.asp?filter=infosearch_results&amp;info_keyword=Vitiligo |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; međutim, opća prognoza se i dalje smatra lošom. Bolest može uzrokovati disfunkciju [[pluća]], [[crijeva]], [[bubreg]]a, i [[srce|srfca]]. Glavna komplikacija većine oblika poremećaja je [[plućna fibroza]], koja se obično javlja kod pacijenata u dobi od 40-50 godina.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=3921802 |date=maj 1985 |author1=Depinho, Ra |author2=Kaplan, Kl |s2cid=20833320 |title=The Hermansky–Pudlak syndrome. Report of three cases and review of pathophysiology and management considerations |volume=64 |issue=3 |pages=192–202 |issn=0025-7974 |journal=Medicine |doi=10.1097/00005792-198505000-00004}}&lt;/ref&gt; Ovo je fatalna komplikacija koja se viđa u mnogim oblicima HPS-a i uobičajen je uzrok smrti od ovog poremećaja.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=940919 |date=april 1976 |author1=Davies, Bh |author2=Tuddenham, Eg |title=Familial pulmonary fibrosis associated with oculocutaneous albinism and platelet function defect. A new syndrome |volume=45 |issue=178 |pages=219–32 |issn=0033-5622 |journal=The Quarterly Journal of Medicine}}&lt;/ref&gt;

==Eponim==
Sindrom je imenovan po [[František Heřmanský|Františeku Heřmanskýju]] (1916–1980) i [[Pavel Pudlák|Pavelu Pudláku]] (1927–1993).&lt;ref&gt;{{WhoNamedIt|synd|2220}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=13618373 |date=1. 2. 1959 |author1=Hermansky, F |author2=Pudlak, P |title=Albinism associated with hemorrhagic diathesis and unusual pigmented reticular cells in the bone marrow: report of two cases with histochemical studies. |volume=14 |issue=2 |pages=162–9 |issn=0006-4971 |journal=Blood |format=Free full text |doi=10.1182/blood.V14.2.162.162 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |date=19. 6. 2013 |author1=Khalid Al Aboud |author2=Daifullah Al Aboud |title= EPONYMS IN THE DERMATOLOGY LITERATURE LINKED TO CZECH REPUBLIC |volume=4 |issue=2 |pages=426–8 |journal=Our Dermatology |url=http://www.odermatol.com/issue-in-html/2013-3-2s-eponymscz/ |format=Free full text }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Biogeneza kompleksa organela povezanih s lizozomima 1]]
* [[Lista kožnih stanja]]

==Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=hps  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Hermansky-Pudlak Syndrome]

{{Patologija metabolizma aminokiselina}}
{{Bolesti megakariocita}}
{{Poremećaji pigmentacije}}
{{Nasljedni poremećaji prometa}}

{{DEFAULTSORT:Hermansky-Pudlak Syndrome}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 10]]
[[Kategorija:Poremećaji ljudske pigmentacije]]
[[Kategorija:Sindromi koji utječu na kožu]]
[[Kategorija:Poremećaji metabolizma aminokiselina]]
[[Kategorija:Autosomno recesivni poremećaji]]
[[Kategorija:Rijetki sindromi]]
[[Kategorija:Koagulopatije]]
[[Kategorija:Sindromi koji utječu na krv]]
[[Kategorija:Sindromi koji utječu na pluća]]</text>
      <sha1>tc6lqvyabg9d1d28xf29he878w8gc5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Want to Know What Love Is</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487973</id>
    <revision>
      <id>3926343</id>
      <parentid>3437351</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:39:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2046" sha1="3nys68xd4umobsb80xkyerdz9yivyei" xml:space="preserve">&quot; '''I Want to Know What Love Is''' &quot; je [[Power ballad|moćna balada]] &lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/21-best-power-ballads/i-want-to-know-what-love-is/|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/music/what-to-listen-to/21-best-power-ballads/i-want-to-know-what-love-is/|archive-date=12. 1. 2022|title=Bonnie Tyler's Total Eclipse of the Heart and the 21 Other Best Power Ballads|work=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|location=United Kingdom|date=18. 8. 2017|page=12}}&lt;/ref&gt; britansko-američkog rok benda [[Foreigner]]. Objavljena je u novembru 1984. kao glavni singl sa njihovog petog albuma, ''[[Agent Provocateur (album)|Agent Provocateur]]''. Pjesma je bila hit broj jedan u Ujedinjenom Kraljevstvu i Sjedinjenim Državama i najveći je hit grupe do sada. Ostaje jedna od najpoznatijih pjesama benda i najtrajnijih radijskih hitova, koja je bila među 25 najboljih 2000., 2001. i 2002. na ''Billboard'' [[Hot Adult Contemporary Recurrents]] ljestvici. „Želim da znam šta je ljubav“ je nastavila da dobija pohvale kritike i navedena je kao jedna od najboljih pjesama časopisa ''[[Kotrljajući kamen|Rolling Stone]]'' svih vremena na 479. mjestu &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/foreigner-i-want-to-know-what-love-is-20110526|title=479. Foreigner, 'I Want to Know What Love Is'|date=11. 12. 2003|website=[[Rolling Stone]]|access-date=10. 11. 2016|archive-date=29. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180629183035/https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/foreigner-i-want-to-know-what-love-is-20110526|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Pjesma se također pojavljuje u brojnim filmovima.

== Reference ==
{{Refspisak}}
* https://www.youtube.com/watch?v=r3Pr1_v7hsw

[[Kategorija:Singlovi iz 2009.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 2004.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 1998.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 1985.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 1984.]]</text>
      <sha1>3nys68xd4umobsb80xkyerdz9yivyei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Down Under (pjesma)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487988</id>
    <revision>
      <id>3926219</id>
      <parentid>3395311</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:08:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1865" sha1="bv9o58qpqhdpow4i2wxaczc8z5k2xb4" xml:space="preserve">{{Slušajte
|datoteka=Down Under by Men at Work.ogg
|naslov=Down Under, pjesma grupe Men at Work}}&quot;'''Down Under''' &quot; je pjesma koju je snimio australijski [[Rok-muzika|rok]] bend [[Muškarci na poslu|Men at Work]]. Prvobitno je objavljena 1980. kao [[A-strana i B-strana|B-strana]] njihovog prvog lokalnog singla pod nazivom &quot;Keypunch Operator&quot;, objavljenog prije nego što je bend potpisao ugovor sa [[Columbia Records]]. Obje prve pjesme su napisali suosnivači grupe, [[Colin Hay|Kolin Hej]] i [[Ron Strykert]]. Rana verzija &quot;Down Under&quot; ima malo drugačiji tempo i aranžman od kasnijeg Columbia izdanja.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=McFarlane|first=Ian|title=[[Encyclopedia of Australian Rock and Pop]]|publisher=[[Allen &amp; Unwin]]|year=1999|isbn=1-86448-768-2|chapter=Encyclopedia entry for 'Men at Work'|author-link=Ian McFarlane|chapter-url=http://www.whammo.com.au/encyclopedia.asp?articleid=482|archive-url=https://web.archive.org/web/20030513171104/http://www.whammo.com.au/encyclopedia.asp?articleid=482|archive-date=13. 5. 2003}}&lt;/ref&gt; Najpoznatija verzija je tada objavljena na Columbiji 1981. kao drugi singl sa njihovog prvog albuma ''[[Business as Usual (album Men at Work)|Business as Usual]]'' (1981).

Hit pjesma je u decembru 1981. dostigla prvo mjesto u njihovoj matičnoj zemlji Australiji, a zatim je u februaru 1982. zauzela prvo mjesto na novozelandskim top listama. Pjesma je zauzela vrh kanadskih top lista u oktobru 1982.  U Sjedinjenim Državama, pjesma je debitovala na [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] 6. novembra 1982. na 79. mjestu, a dostigla je prvo mjesto u januaru 1983. gdje je provela četiri sedmice zaredom. Na kraju se prodao u preko dva miliona primjeraka samo u SAD-u. ''Billboard'' ga je rangirao na 4. mjesto za 1983.

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Singlovi iz 1982.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 1981.]]</text>
      <sha1>bv9o58qpqhdpow4i2wxaczc8z5k2xb4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CARD10</title>
    <ns>0</ns>
    <id>487994</id>
    <revision>
      <id>3926555</id>
      <parentid>3889305</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11797" sha1="bmo5g2ioqd4891p5hluuh47qpawfbo2" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Protein 10 sa domenom aktivatora [[kaspaza]]''' jest [[protein]] [[porodica proteina|porodice]] [[porodica CARD-CC|CARD-CC]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om  '''CARD10'''  sa [[hromosom 22|hromosoma 22]].&lt;ref name=&quot;pmid11259443&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang L, Guo Y, Huang WJ, Ke X, Poyet JL, Manji GA, Merriam S, Glucksmann MA, DiStefano PS, Alnemri ES, Bertin J | title = Card10 is a novel caspase recruitment domain/membrane-associated guanylate kinase family member that interacts with BCL10 and activates NF-kappa B | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-06-15_276_24/page/21404 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 24 | pages = 21405–9  | date = juni 2001 | pmid = 11259443 | doi = 10.1074/jbc.M102488200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11356195&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gaide O, Martinon F, Micheau O, Bonnet D, Thome M, Tschopp J | title = Carma1, a CARD-containing binding partner of Bcl10, induces Bcl10 phosphorylation and NF-kappaB activation | journal = FEBS Lett. | volume = 496 | issue = 2–3 | pages = 121–7  | date = maj 2001 | pmid = 11356195 | doi = 10.1016/S0014-5793(01)02414-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CARD10 caspase recruitment domain family, member 10| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=29775}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  1.032 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]
115.931 [[dalton (jedinica)|Da]].
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPGRAEAGEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEEAGAGSGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EAEEDALWER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEGVRHRLAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALNPAKLTPY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRQCRVIDEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEEEVLSTYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPCRVNRTGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMDILRCRGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGYEAFLEAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EFYYPEHFTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTGQEPAQRC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SMILDEEGPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLTQFLMTEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRLREARKSQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQREQQLQAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRVLEEERAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEQRLRDQQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQERCQRLRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DWEAGSLELL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLKDENYMIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MRLAQLSEEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSAVLRSRDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLAVDQLKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSRLEEECAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRRARGPPPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEEKEKEKEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKEPDNVDLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELRAENQRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TASLRELQEG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQQEASRPGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGSERILLDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEHDWREAQD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRQELCQKLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVQGELQWAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ELRDQYLQEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDLRLKHRTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKDCDLYKHR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MATVLAQLEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEKERDQAIQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SRDRIQLQYS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSLIEKDQYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQVRGLEAER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DELLTTLTSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGTKALLEVQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQRAQGGTCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KACASSHSLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNLSSTWSLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFPSPLGGPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATGEAAVMGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PEPHNSEEAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSEKEINRLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILPFPPSAGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILRRQREEDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APPKRSFSSM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SDITGSVTLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PWSPGLSSSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSDSVWPLGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEGLLARGCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDFLNRSLAI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVSGRSPPGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEPQDKGPDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSFYGDRWSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVVRRVLSGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSARMEPREQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVEAAGLEGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CLEAEAQQRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLWNQGSTLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLMDSKACQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FHEALEAWAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GPGAEPFYIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANLTLPERAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHALCVKAQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILRLVDSAYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRQEWFCTRV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DPLTLRDLDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTVPNYQRAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLLEVQEKCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSSRHRGPRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLKKRALDQL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLVRPKPVGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAGDSPDQLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEPCAEPERS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRPYSLVRPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVSALRPVVL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPECLAPRLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNLLDLPSSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDFQVCPAES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSGEELCPSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APGAPKAQPA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TPGLGSRIRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQESVGKKHC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLELGARGVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELVQNEIYPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VIHVEVTEKN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VREVRGLLGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGWRDSELLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QCRGSEQVLW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLPCSWVQVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHEWGHAEEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AKVVRGRILQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQARLVWVEC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSSRGCPSSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==
[[domen CARD|Domen regrutacije kaspaze]] (CARD) je proteinski modul koji se sastoji od šest ili sedam [[antiparalelnost (biohemija)|antiparalelnih]] [[alfa-heliks]]a. Učestvuje u signaliziranju [[apoptoze]] putem visoko specifične homofilne [[interakcije protein-protein]]. CARD induciraju aktivnost jedarnog faktora kapa-B ([[NF-κB]]; MIM 164011) preko kompleksa IKK (npr. [[IKBKB]]; MIM 603258). [[CARD9]] (MIM 607212), CARD10, [[CARD11]] (MIM 607210) i [[CARD14]] (MIM 607211) komuniciraju sa [[BCL10]] (MIM 603517) i uključeni su u signalne komplekse NF-κB. Osim CARD9, ovi CARD proteini su članovi porodice guanilat-[[kinaza]] (MAGUK) povezane s membranom (prema [[OMIM]]-u).&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

== Interakcije ==

Pokazalo se da CARD10 [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa [[BCL10]].&lt;ref name=&quot;pmid11259443&quot;/&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin |33e}}
* {{cite journal | vauthors = Dunham I, Shimizu N, Roe BA, Chissoe S, Hunt AR, Collins JE, Bruskiewich R, Beare DM, Clamp M, Smink LJ, Ainscough R, Almeida JP, Babbage A, Bagguley C, Bailey J, Barlow K, Bates KN, Beasley O, Bird CP, Blakey S, Bridgeman AM, Buck D, Burgess J, Burrill WD, O'Brien KP | title = The DNA sequence of human chromosome 22 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-12-02_402_6761/page/488 | journal = Nature | volume = 402 | issue = 6761 | pages = 489–95 | year = 1999 | pmid = 10591208 | doi = 10.1038/990031 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = McAllister-Lucas LM, Inohara N, Lucas PC, Ruland J, Benito A, Li Q, Chen S, Chen FF, Yamaoka S, Verma IM, Mak TW, Núñez G | title = Bimp1, a MAGUK family member linking protein kinase C activation to Bcl10-mediated NF-kappaB induction | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-08-17_276_33/page/30588 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 33 | pages = 30589–97 | year = 2001 | pmid = 11387339 | doi = 10.1074/jbc.M103824200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Sun L, Deng L, Ea CK, Xia ZP, Chen ZJ | title = The TRAF6 ubiquitin ligase and TAK1 kinase mediate IKK activation by BCL10 and MALT1 in T lymphocytes | journal = Mol. Cell | volume = 14 | issue = 3 | pages = 289–301 | year = 2004 | pmid = 15125833 | doi = 10.1016/S1097-2765(04)00236-9 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Stilo R, Liguoro D, Di Jeso B, Formisano S, Consiglio E, Leonardi A, Vito P | title = Physical and functional interaction of CARMA1 and CARMA3 with Ikappa kinase gamma-NFkappaB essential modulator | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-08-13_279_33/page/34323 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 33 | pages = 34323–31 | year = 2004 | pmid = 15184390 | doi = 10.1074/jbc.M402244200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = McAllister-Lucas LM, Ruland J, Siu K, Jin X, Gu S, Kim DS, Kuffa P, Kohrt D, Mak TW, Nuñez G, Lucas PC | title = CARMA3/Bcl10/MALT1-dependent NF-kappaB activation mediates angiotensin II-responsive inflammatory signaling in nonimmune cells | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 104 | issue = 1 | pages = 139–44 | year = 2007 | pmid = 17101977 | pmc = 1766317 | doi = 10.1073/pnas.0601947103 | doi-access = free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|CARD10}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 22]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>bmo5g2ioqd4891p5hluuh47qpawfbo2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TTLL1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488111</id>
    <revision>
      <id>3926596</id>
      <parentid>3919696</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7346" sha1="6sroxk0sjjawxkppdsl00gkdzoznqv2" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Vjerovatna [[tubulin]]-poliglut[[amilaza]] TTLL1''' jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''TTLL1''' sa [[hromosom 22|hromosoma 22]].&lt;ref name=&quot;pmid10591208&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dunham I, Shimizu N, Roe BA, Chissoe S, Hunt AR, Collins JE, Bruskiewich R, Beare DM, Clamp M, Smink LJ, Ainscough R, Almeida JP, Babbage A, Bagguley C, Bailey J, Barlow K, Bates KN, Beasley O, Bird CP, Blakey S, Bridgeman AM, Buck D, Burgess J, Burrill WD, O'Brien KP| title = The DNA sequence of human chromosome 22 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-12-02_402_6761/page/489| journal = Nature | volume = 402 | issue = 6761 | pages = 489–95 |date=Dec 1999 | pmid = 10591208 | doi = 10.1038/990031 |display-authors=etal| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11054573&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Trichet V, Ruault M, Roizes G, De Sario A | title = Characterization of the human tubulin tyrosine ligase-like 1 gene (TTLL1) mapping to 22q13.1 | url = https://archive.org/details/gene_2000-10-17_257_1/page/109 | journal = Gene | volume = 257 | issue = 1 | pages = 109–17 |date=Dec 2000 | pmid = 11054573 | doi =10.1016/S0378-1119(00)00383-8  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: TTLL1 tubulin tyrosine ligase-like family, member 1| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=25809}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  423 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  48.988 [[Dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAGKVKWVTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEKSVLINNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKRGWVQVTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEDWNFYWMS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQTIRNVFSV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EAGYRLSDDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVNHFPNHYE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTRKDLMVKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKRYRKELEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGSPLAEKDE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NGKYLYLDFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVTYMLPADY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLFVEEFRKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSSTWIMKPC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKAQGKGIFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;INKLSQIKKW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRDSKTSSFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQSNKEAYVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLYINNPLLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGRKFDLRLY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLVSTYRPLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CYMYKLGFCR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FCTVKYTPST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELDNMFVHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TNVAIQKHGE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DYNHIHGGKW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVSNLRLYLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STRGKEVTSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFDEIHWIIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSLKAVAPVM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NNDKHCFECY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYDIIIDDKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPWLIEVNAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSLTSSTAND&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RILKYNLIND&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TLNIAVPNGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IPDCKWNKSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PKEVLGNYEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYDEELAQGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GADRELRSRQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GQSLGPRAGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRDSGRAVLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TWK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin |33em}}
*{{cite journal   |vauthors=Nagase T, Seki N, Ishikawa K, etal |title=Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. V. The coding sequences of 40 new genes (KIAA0161-KIAA0200) deduced by analysis of cDNA clones from human cell line KG-1. |journal=DNA Res. |volume=3 |issue= 1 |pages= 17–24 |year= 1996 |pmid= 8724849 |doi=10.1093/dnares/3.1.17  |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Wiemann S, Weil B, Wellenreuther R, etal |title=Toward a Catalog of Human Genes and Proteins: Sequencing and Analysis of 500 Novel Complete Protein Coding Human cDNAs |url=https://archive.org/details/genome-research_2001-03_11_3/page/422 |journal=Genome Res. |volume=11 |issue= 3 |pages= 422–35 |year= 2001 |pmid= 11230166 |doi= 10.1101/gr.GR1547R  | pmc=311072 }}
*{{cite journal   |vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH, etal |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |doi-access=free }}
*{{cite journal   |vauthors=Collins JE, Goward ME, Cole CG, etal |title=Reevaluating Human Gene Annotation: A Second-Generation Analysis of Chromosome 22 |journal=Genome Res. |volume=13 |issue= 1 |pages= 27–36 |year= 2003 |pmid= 12529303 |doi= 10.1101/gr.695703  | pmc=430954 }}
*{{cite journal   |vauthors=Ota T, Suzuki Y, Nishikawa T, etal |title=Complete sequencing and characterization of 21,243 full-length human cDNAs |journal=Nat. Genet. |volume=36 |issue= 1 |pages= 40–5 |year= 2004 |pmid= 14702039 |doi= 10.1038/ng1285 |doi-access= free }}
*{{cite journal   |vauthors=Collins JE, Wright CL, Edwards CA, etal |title=A genome annotation-driven approach to cloning the human ORFeome |journal=Genome Biol. |volume=5 |issue= 10 |pages= R84 |year= 2005 |pmid= 15461802 |doi= 10.1186/gb-2004-5-10-r84  | pmc=545604 }}
*{{cite journal   |vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA, etal |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 }}
*{{cite journal   |vauthors=Janke C, Rogowski K, Wloga D, etal |title=Tubulin polyglutamylase enzymes are members of the TTL domain protein family |url=https://archive.org/details/sim_science_2005-06-17_308_5729/page/1758 |journal=Science |volume=308 |issue= 5729 |pages= 1758–62 |year= 2005 |pmid= 15890843 |doi= 10.1126/science.1113010 |s2cid=25798588 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{enzimi}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 22]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>6sroxk0sjjawxkppdsl00gkdzoznqv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>MCM5</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488157</id>
    <revision>
      <id>3926551</id>
      <parentid>3919133</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:51:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15952" sha1="qu6umb8t1o4dvsqdf7xscxezf3vt7l4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''MCM5 faktor licenciranja [[replikacija DNK|replikacije DNK]]''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''MCM5''' sa  [[hromosom 22|hromosoma 22]].&lt;ref name=&quot;pmid8751386&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Paul R, Hu B, Musahl C, Hameister H, Knippers R | title = Coding sequence and chromosome mapping of the human gene (CDC46) for replication protein hCdc46/Mcm5 | journal = Cytogenet Cell Genet | volume = 73 | issue = 4 | pages = 317–21 | date = Sep 1996 | pmid = 8751386 | doi = 10.1159/000134366 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10591208&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dunham I, Shimizu N, Roe BA, Chissoe S, Hunt AR, Collins JE, Bruskiewich R, Beare DM, Clamp M, Smink LJ, Ainscough R, Almeida JP, Babbage A, Bagguley C, Bailey J, Barlow K, Bates KN, Beasley O, Bird CP, Blakey S, Bridgeman AM, Buck D, Burgess J, Burrill WD, O'Brien KP | title = The DNA sequence of human chromosome 22 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-12-02_402_6761/page/489 | journal = [[Nature]] | volume = 402 | issue = 6761 | pages = 489–95 | date = Dec 1999 | pmid = 10591208 | doi = 10.1038/990031 | bibcode = 1999Natur.402..489D | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{Cite web| title = Entrez Gene: MCM5 MCM5 minichromosome maintenance deficient 5, cell division cycle 46 (S. cerevisiae)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=4174}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 734 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 82.286 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MSGFDDPGIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSDSFGGDAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADEGQARKSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQRRFKEFLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QYRVGTDRTG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FTFKYRDELK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RHYNLGEYWI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVEMEDLASF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEDLADYLYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPAEHLQLLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EAAKEVADEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRPRPSGEEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQDIQVMLKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DASPSSIRSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSDMMSHLVK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IPGIIIAASA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRAKATRISI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QCRSCRNTLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIAMRPGLEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YALPRKCNTD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QAGRPKCPLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYFIMPDKCK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CVDFQTLKLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELPDAVPHGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MPRHMQLYCD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RYLCDKVVPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NRVTIMGIYS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKKFGLTTSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRDRVGVGIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSYIRVLGIQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VDTDGSGRSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGAVSPQEEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFRRLAALPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VYEVISKSIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSIFGGTDMK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KAIACLLFGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRKRLPDGLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRGDINLLML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDPGTAKSQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKFVEKCSPI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GVYTSGKGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAGLTASVMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DPSSRNFIME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGAMVLADGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVCIDEFDKM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;REDDRVAIHE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AMEQQTISIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAGITTTLNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCSVLAAANS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VFGRWDETKG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EDNIDFMPTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSRFDMIFIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDEHNEERDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLAKHVITLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSALTQTQAV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EGEIDLAKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFIAYCRVKC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPRLSAEAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLKNRYIIMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGARQHERDS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DRRSSIPITV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQLEAIVRIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EALSKMKLQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FATEADVEEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRLFQVSTLD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AALSGTLSGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGFTSQEDQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MLSRIEKQLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRFAIGSQVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EHSIIKDFTK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QKYPEHAIHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLQLMLRRGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQHRMQRKVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YRLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

Protein [[kodon|kodiran]] ovim genom je strukturno vrlo sličan proteinu CDC46 iz ''[[S. cerevisiae]]'', uključenom u inicijaciju replikacije DNK. Kodirani protein je član [[porodice proteina]] MCM koji se vezuju za [[hromatin]] i može komunicirati sa najmanje dva druga člana ove porodice. Kodirani protein se pojačava u tranziciji iz [[ćelijski ciklus|G0 u G1/S fazu]] [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i može aktivno učestvovati u regulaciji ćelijskog ciklusa.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

== Interakcije ==
Pokazano je da MCM5 ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa:
{{refbegin|2}}
* [[Protein kinaza vezana za ciklus ćelijske diobe 7|PKBCD7]],&lt;ref name = pmid12614612/&gt;
* [[MCM2]],&lt;ref name = pmid12614612/&gt;&lt;ref name = pmid11248027/&gt;
* [[MCM3]],&lt;ref name = pmid12614612/&gt;&lt;ref name = pmid11248027/&gt;
* [[MCM7]],&lt;ref name = pmid12614612/&gt;&lt;ref name = pmid11248027&gt;{{cite journal | vauthors = DaFonseca CJ, Shu F, Zhang JJ | title = Identification of two residues in MCM5 critical for the assembly of MCM complexes and Stat1-mediated transcription activation in response to IFN-gamma | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2001-03-13_98_6/page/3034 | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 6 | pages = 3034–9 | date = Mar 2001 | pmid = 11248027 | pmc = 30602 | doi = 10.1073/pnas.061487598 | bibcode = 2001PNAS...98.3034D | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid9099751&gt;{{cite journal | vauthors = Fujita M, Kiyono T, Hayashi Y, Ishibashi M | title = In vivo interaction of human MCM heterohexameric complexes with chromatin. Possible involvement of ATP | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-04-18_272_16/page/10928 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 16 | pages = 10928–35 | date = Apr 1997 | pmid = 9099751 | doi =  10.1074/jbc.272.16.10928| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[ORC2L]],&lt;ref name = pmid12614612&gt;{{cite journal | vauthors = Kneissl M, Pütter V, Szalay AA, Grummt F | title = Interaction and assembly of murine pre-replicative complex proteins in yeast and mouse cells | journal = J. Mol. Biol. | volume = 327 | issue = 1 | pages = 111–28 | date = Mar 2003 | pmid = 12614612 | doi =  10.1016/s0022-2836(03)00079-2}}&lt;/ref&gt; 
* [[ORC6L]],&lt;ref name = pmid12614612/&gt; i
* [[STAT1]].&lt;ref name = pmid11248027/&gt;&lt;ref name = pmid9843502&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang JJ, Zhao Y, Chait BT, Lathem WW, Ritzi M, Knippers R, Darnell JE | title = Ser727-dependent recruitment of MCM5 by Stat1alpha in IFN-gamma-induced transcriptional activation | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1998-12-01_17_23/page/6963 | journal = EMBO J. | volume = 17 | issue = 23 | pages = 6963–71 | date = Dec 1998 | pmid = 9843502 | pmc = 1171044 | doi = 10.1093/emboj/17.23.6963 }}&lt;/ref&gt;
{{refend}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{Refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Burkhart R, Schulte D, Hu D, Musahl C, Göhring F, Knippers R | title = Interactions of human nuclear proteins P1Mcm3 and P1Cdc46. | journal = Eur. J. Biochem. | volume = 228 | issue = 2 | pages = 431–8 | year = 1995 | pmid = 7705359 | doi = 10.1111/j.1432-1033.1995.tb20281.x }}
* {{cite journal | vauthors = Maruyama K, Sugano S | title = Oligo-capping: a simple method to replace the cap structure of eukaryotic mRNAs with oligoribonucleotides. | url = https://archive.org/details/sim_gene_1994-01-28_138_1-2/page/171 | journal = Gene | volume = 138 | issue = 1–2 | pages = 171–4 | year = 1994 | pmid = 8125298 | doi = 10.1016/0378-1119(94)90802-8 }}
* {{cite journal | vauthors = Hu B, Burkhart R, Schulte D, Musahl C, Knippers R | title = The P1 family: a new class of nuclear mammalian proteins related to the yeast Mcm replication proteins | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 21 | issue = 23 | pages = 5289–93 | year = 1994 | pmid = 8265339 | pmc = 310560 | doi = 10.1093/nar/21.23.5289-a }}
* {{cite journal | vauthors = Ishimi Y, Ichinose S, Omori A, Sato K, Kimura H | title = Binding of human minichromosome maintenance proteins with histone H3 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-09-27_271_39/page/24115 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 271 | issue = 39 | pages = 24115–22 | year = 1996 | pmid = 8798650 | doi = 10.1074/jbc.271.39.24115 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Fujita M, Kiyono T, Hayashi Y, Ishibashi M | title = In vivo interaction of human MCM heterohexameric complexes with chromatin. Possible involvement of ATP | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-04-18_272_16/page/10928 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 272 | issue = 16 | pages = 10928–35 | year = 1997 | pmid = 9099751 | doi = 10.1074/jbc.272.16.10928 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Tsuruga H, Yabuta N, Hashizume K, Ikeda M, Endo Y, Nojima H | title = Expression, nuclear localization and interactions of human MCM/P1 proteins | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1997-07-09_236_1/page/118 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 236 | issue = 1 | pages = 118–25 | year = 1997 | pmid = 9223437 | doi = 10.1006/bbrc.1997.6865 }}
* {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yoshitomo-Nakagawa K, Maruyama K, Suyama A, Sugano S | title = Construction and characterization of a full length-enriched and a 5'-end-enriched cDNA library | url = https://archive.org/details/sim_gene_1997-10-24_200_1-2/page/149 | journal = Gene | volume = 200 | issue = 1–2 | pages = 149–56 | year = 1997 | pmid = 9373149 | doi = 10.1016/S0378-1119(97)00411-3 }}
* {{cite journal | vauthors = Zhang JJ, Zhao Y, Chait BT, Lathem WW, Ritzi M, Knippers R, Darnell JE | title = Ser727-dependent recruitment of MCM5 by Stat1alpha in IFN-gamma-induced transcriptional activation | journal = EMBO J. | volume = 17 | issue = 23 | pages = 6963–71 | year = 1999 | pmid = 9843502 | pmc = 1171044 | doi = 10.1093/emboj/17.23.6963 }}
* {{cite journal | vauthors = Ohtani K, Iwanaga R, Nakamura M, Ikeda M, Yabuta N, Tsuruga H, Nojima H | title = Cell growth-regulated expression of mammalian MCM5 and MCM6 genes mediated by the transcription factor E2F | journal = Oncogene | volume = 18 | issue = 14 | pages = 2299–309 | year = 1999 | pmid = 10327050 | doi = 10.1038/sj.onc.1202544 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = DaFonseca CJ, Shu F, Zhang JJ | title = Identification of two residues in MCM5 critical for the assembly of MCM complexes and Stat1-mediated transcription activation in response to IFN-gamma | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 98 | issue = 6 | pages = 3034–9 | year = 2001 | pmid = 11248027 | pmc = 30602 | doi = 10.1073/pnas.061487598 | bibcode = 2001PNAS...98.3034D | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Going JJ, Keith WN, Neilson L, Stoeber K, Stuart RC, Williams GH | title = Aberrant expression of minichromosome maintenance proteins 2 and 5, and Ki-67 in dysplastic squamous oesophageal epithelium and Barrett's mucosa | journal = Gut | volume = 50 | issue = 3 | pages = 373–7 | year = 2002 | pmid = 11839717 | pmc = 1773132 | doi = 10.1136/gut.50.3.373 }}
* {{cite journal | vauthors = Kneissl M, Pütter V, Szalay AA, Grummt F | title = Interaction and assembly of murine pre-replicative complex proteins in yeast and mouse cells | journal = J. Mol. Biol. | volume = 327 | issue = 1 | pages = 111–28 | year = 2003 | pmid = 12614612 | doi = 10.1016/S0022-2836(03)00079-2 }}
* {{cite journal | vauthors = Bouwmeester T, Bauch A, Ruffner H, Angrand PO, Bergamini G, Croughton K, Cruciat C, Eberhard D, Gagneur J, Ghidelli S, Hopf C, Huhse B, Mangano R, Michon AM, Schirle M, Schlegl J, Schwab M, Stein MA, Bauer A, Casari G, Drewes G, Gavin AC, Jackson DB, Joberty G, Neubauer G, Rick J, Kuster B, Superti-Furga G | title = A physical and functional map of the human TNF-alpha/NF-kappa B signal transduction pathway | journal = Nat. Cell Biol. | volume = 6 | issue = 2 | pages = 97–105 | year = 2004 | pmid = 14743216 | doi = 10.1038/ncb1086 | s2cid = 11683986 }}
* {{cite journal | vauthors = Ramachandran N, Hainsworth E, Bhullar B, Eisenstein S, Rosen B, Lau AY, Walter JC, LaBaer J | title = Self-assembling protein microarrays | journal = Science | volume = 305 | issue = 5680 | pages = 86–90 | year = 2004 | pmid = 15232106 | doi = 10.1126/science.1097639 | bibcode = 2004Sci...305...86R | s2cid = 20936301 | url = https://semanticscholar.org/paper/0069e9285f277056500448265d34b03a44372a08 }}
* {{cite journal | vauthors = Yu Z, Feng D, Liang C | title = Pairwise interactions of the six human MCM protein subunits | journal = J. Mol. Biol. | volume = 340 | issue = 5 | pages = 1197–206 | year = 2004 | pmid = 15236977 | doi = 10.1016/j.jmb.2004.05.024 }}
* {{cite journal | vauthors = Jin J, Smith FD, Stark C, Wells CD, Fawcett JP, Kulkarni S, Metalnikov P, O'Donnell P, Taylor P, Taylor L, Zougman A, Woodgett JR, Langeberg LK, Scott JD, Pawson T | title = Proteomic, functional, and domain-based analysis of in vivo 14-3-3 binding proteins involved in cytoskeletal regulation and cellular organization | journal = Curr. Biol. | volume = 14 | issue = 16 | pages = 1436–50 | year = 2004 | pmid = 15324660 | doi = 10.1016/j.cub.2004.07.051 | s2cid = 2371325 }}
{{Refend}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 22]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>qu6umb8t1o4dvsqdf7xscxezf3vt7l4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Merlin (protein)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488229</id>
    <revision>
      <id>3926530</id>
      <parentid>3918477</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17371" sha1="60yqahjt99qfxv2h9itjmeexphtlznf" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Merlin''', znan i kao '''neurofibromin 2''' ili '''švanomin''',  jest [[citoskelet]]ni  [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''NF2''' sa [[hromosom 22|hromosoma 22]]. Kod ljudi, to je [[gen supresije tumora|protein supresije tumora]] uključen u [[neurofibromatoza tip II|neurofibromatozu tip II]].&lt;ref name=&quot;pmid8379998&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rouleau GA, Merel P, Lutchman M, Sanson M, Zucman J, Marineau C, Hoang-Xuan K, Demczuk S, Desmaze C, Plougastel B | title = Alteration in a new gene encoding a putative membrane-organizing protein causes neuro-fibromatosis type 2 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1993-06-10_363_6429/page/514 | journal = Nature | volume = 363 | issue = 6429 | pages = 515–21 | year = 1993 | pmid = 8379998 | doi = 10.1038/363515a0 | bibcode = 1993Natur.363..515R }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16324214&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Golovnina K, Blinov A, Akhmametyeva EM, Omelyanchuk LV, Chang LS | title = Evolution and origin of merlin, the product of the Neurofibromatosis type 2 (NF2) tumor-suppressor gene | journal = BMC Evol. Biol. | volume = 5 | pages = 69 | year = 2005 | pmid = 16324214 | pmc = 1315344 | doi = 10.1186/1471-2148-5-69 }}&lt;/ref&gt; Podaci o sekvenci otkrivaju njegovu sličnost sa [[porodica proteina ERM|ERM porodicom proteina]].

Ime &quot;merlin&quot; je [[akronim]] za &quot;[[mezin|'''m'''erlin]]-[[Ezrin|'''e'''rzin]]-[[Radiksin|'''r'''adiksin]]-'''li'''ki protei'''n'&quot;.

==Gen==
[[Homo sapiens|Ljudski]] merlin [[kodon|kodiran]] je [[gen]]om ''NF2'' da [[hromosom 22|hromosoma 22]]. [[Mus musculus|MišJI]] gen ZE merlin nalazi se na [[hromosom]]u 11&lt;ref name=&quot;pmid8012352&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Haase VH, Trofatter JA, MacCollin M, Tarttelin E, Gusella JF, Ramesh V | title = The murine NF2 homologue encodes a highly conserved merlin protein with alternative forms | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 3 | issue = 3 | pages = 407–11 | year = 1994 | pmid = 8012352 | doi = 10.1093/hmg/3.3.407 }}&lt;/ref&gt; i [[Rattus norvegicus|pacovski]] merlin gen na hromosomu 17. Gen za merlin (simbol ''Mer'')  kod [[Drosophila melanogaster|vinske mušice]] nalazi se na njenom hromosomu 1 i dijeli 58% sličnosti sa ljudskim [[Homologija sekvence|homologom]].
Drugi geni slični merlinskim poznati su iz širokog spektra [[životinja]], a smatra se da je [[divergentna evolucija|divergencija]] merlina desila kod ranih [[Metazoa]]. Merlin je član ERM porodice proteina uključujući ezrin, mezin i radiksin, koji se nalaze u [[proteinska natporodica|proteinskoj natporodici]] [[protein 4.1]]. Merlin je također poznat kao ''švanomin'', naziv koji potiče od najčešćeg tipa tumora u [[fenotip]]u NF2 pacijenata, [[švanom]]a.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  595 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  69.690 [[dalton (jedinica)|Da]].
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAGAIASRMS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSSLKRKQPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TFTVRIVTMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEMEFNCEMK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WKGKDLFDLV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CRTLGLRETW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFGLQYTIKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVAWLKMDKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLDHDVSKEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVTFHFLAKF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YPENAEEELV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEITQHLFFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVKKQILDEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYCPPEASVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LASYAVQAKY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GDYDPSVHKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFLAQEELLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRVINLYQMT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEMWEERITA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WYAEHRGRAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DEAEMEYLKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQDLEMYGVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YFAIRNKKGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELLLGVDALG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHIYDPENRL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TPKISFPWNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRNISYSDKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTIKPLDKKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVFKFNSSKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RVNKLILQLC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IGNHDLFMRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKADSLEVQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MKAQAREEKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKQMERQRLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REKQMREEAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RTRDELERRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQMKEEATMA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEALMRSEET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADLLAEKAQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEEEAKLLAQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KAAEAEQEMQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIKATAIRTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKRLMEQKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEAEVLALKM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEESERRAKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ADQLKQDLQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AREAERRAKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLLEIATKPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YPPMNPIPAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPPDIPSFNL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IGDSLSFDFK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTDMKRLSME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEKEKVEYME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSKHLQEQLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELKTEIEALK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LKERETALDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHNENSDRGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSKHNTIKKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLQSAKSRVA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFEEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Struktura==
Merlin [[kičmenjak]]a je protein od 70&amp;nbsp;kDa. Postoji 10 poznatih [[izoforma|izoformi]] molekula ljudskog merlina (punia dužina molekul je 595 [[aminokiselina]]). Dva najčešća od njih se takođe nalaze kod miševa i zovu se ''tip 1'' i ''tip 2'', a razlikuju se po odsustvu ili prisustvu [[egzon]]a 16 ili 17). Sve poznate [[varijante transkripta]] imaju konzervirani [[N-terminal]]ni dio, koji sadrži [[FERM domen]] (domen koji se nalazi u većini proteina koji organiziraju citoskeletnu membranu). Nakon FERM domena,  slijede [[alfa-heliks]]ni domen i [[hidrofil]]ni rep.&lt;ref name=&quot;pmid11756419&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Shimizu T, Seto A, Maita N, Hamada K, Tsukita S, Tsukita S, Hakoshima T | title = Structural basis for neurofibromatosis type 2. Crystal structure of the merlin FERM domain | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-03-22_277_12/page/10332 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 277 | issue = 12 | pages = 10332–6 | year = 2002 | pmid = 11756419 | doi = 10.1074/jbc.M109979200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal
| pmid =  24882693
| year = 2014
| last1 = Ali Khajeh
| first1 = J
| title = Molecular conformation of the full-length tumor suppressor NF2/Merlin--a small-angle neutron scattering study.
| journal = Journal of Molecular Biology
| volume = 426
| issue = 15
| pages = 2755–68
| last2 = Ju
| first2 = JH
| last3 = Atchiba
| first3 = M
| doi = 10.1016/j.jmb.2014.05.011
| pmc=4407695
}}&lt;/ref&gt; Merlin se može [[proteinski dimer|dimerizirati]] sam sa sobom i heterodimerizirati sa drugim proteinima iz porodice ERM.

== Funkcija ==
Merlin je protein [[ćelijska membrana|membranskog]]-[[citoskelet]]a, tj. povezuje [[aktin]]ske [[filament]]e sa ćelijskom membranom ili membranskim [[glikoprotein]]ima.&lt;ref name=&quot;pmid16204178&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = McClatchey AI, Giovannini M | title = Membrane organization and tumorigenesis--the NF2 tumor suppressor, Merlin | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2005-10-01_19_19/page/2264 | journal = Genes Dev. | volume = 19 | issue = 19 | pages = 2265–77 | year = 2005 | pmid = 16204178 | doi = 10.1101/gad.1335605 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ljudski merlin nalazi se pretežno u [[nervno tkivo|nervnom tkivu]], ali i u nekoliko drugih [[fetus]]nih [[tkiva]], uglavnom u [[međućelijske veze|čvrstim spojevima]].&lt;ref name=&quot;pmid10544220&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = den Bakker MA, Vissers KJ, Molijn AC, Kros JM, Zwarthoff EC, van der Kwast TH | title = Expression of the neurofibromatosis type 2 gene in human tissues | journal = J. Histochem. Cytochem. | volume = 47 | issue = 11 | pages = 1471–80 | year = 1999 | pmid = 10544220 | doi = 10.1177/002215549904701113 | url = http://www.jhc.org/cgi/content/abstract/47/11/1471 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20080518194148/http://www.jhc.org/cgi/content/abstract/47/11/1471 | archive-date = 18. 5. 2008 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Njegova svojstva supresije tumora su vjerovatno povezana sa [[Inhibicija kontakta|inhibicijom rasta posredovanom kontaktom]]. Kod ''[[Drosophila]]'' eksprimiran je u embrionskim [[zadnje crijevo|zadnjim crijevima]], [[pljuvačna žlijezda|pljuvačnim žlijezdama]] i [[imaginalni disk|imaginalnim diskovima]] i očigledno ima nešto drugačiju ulogu nego kod kičmenjaka.&lt;ref name=&quot;pmid9647651&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = LaJeunesse DR, McCartney BM, Fehon RG | title = Structural Analysis of Drosophila Merlin Reveals Functional Domains Important for Growth Control and Subcellular Localization | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1998-06-29_141_7/page/1589 | journal = J. Cell Biol. | volume = 141 | issue = 7 | pages = 1589–99 | year = 1998 | pmid = 9647651 | pmc = 2133006 | doi = 10.1083/jcb.141.7.1589 }}&lt;/ref&gt;

Poznato je da funkcionalno stanje merlina mijenja [[fosforilacija]] [[serin]]a 518.&lt;ref name=&quot;pmid14981079&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Alfthan K, Heiska L, Grönholm M, Renkema GH, Carpén O | title = Cyclic AMP-dependent protein kinase phosphorylates merlin at serine 518 independently of p21-activated kinase and promotes merlin-ezrin heterodimerization | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 18 | pages = 18559–66 | year = 2004 | pmid = 14981079 | doi = 10.1074/jbc.M313916200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Predlaže se da signalni put merlina uključuje nekoliko istaknutih molekula za kontrolu [[ćelijski rast|rasta ćelija]], uključujući eIF3c, [[CD44]], [[protein kinazas|protein kinazu A]] i [[p21 aktivirana kinaza|p21 aktiviranu kinazu]].

Rad na rodu  ''[[Drosophila]]'' identifikovao je merlina kao uzvodnog regulatora [[put supresije tumora|puta supresora tumora]] [[nilski konj|nilskog konja]],&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The tumour-suppressor genes NF2/Merlin and Expanded act through Hippo signalling to regulate cell proliferation and apoptosis.|journal=Nature Cell Biology|date=2006|pmid=16341207|doi=10.1038/ncb1339|volume=8|issue=1|pages=27–36|vauthors=Hamaratoglu F, Willecke M, Kango-Singh M ''et al.''}}&lt;/ref&gt; funkcije koja je konzervirana kod [[sisar]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The Merlin/NF2 tumor suppressor functions through the YAP oncoprotein to regulate tissue homeostasis in mammals.|journal=Developmental Cell|date=2010|pmid=20643348|doi=10.1016/j.devcel.2010.06.015|volume=19|issue=1|pmc=2925178|pages=27–38|vauthors=Zhang N, Bai H, David KK, Dong J, Zheng Y, Cai J, Giovannini M, Liu P, Anders RA, Pan D}}&lt;/ref&gt; ''Hippo'' put je dobro konzrervirani [[signalni peptid|signalni put]] koji koordiniramo reguliše ćelijsku [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] i [[apoptoze]].&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The hippo signaling pathway in development and cancer.|journal=Developmental Cell|pmid=20951342 | doi=10.1016/j.devcel.2010.09.011|pmc=3124840|volume=19|issue=4|date=oktobar 2010|pages=491–505|vauthors=Pan D}}&lt;/ref&gt;

[[Mutacije]] gena NF2 uzrokuju [[autosom]]no dominantnu bolest kod ljudi zvanu neurofibromatoza tip 2. Karakterizira je razvoj tumora [[nervni sistem|nervnog sistema]], najčešće bilateralnih [[vestibulumski švanom|vestibulumskih švanoma]] (koji se također nazivaju slušni neuromi). NF2 pripada grupi [[gen supresije tumora|tumorskih supresora]].&lt;ref name=&quot;pmid16497727&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Scoles DR, Yong WH, Qin Y, Wawrowsky K, Pulst SM | title = Schwannomin inhibits tumorigenesis through direct interaction with the eukaryotic initiation factor subunit c (eIF3c) | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 15 | issue = 7 | pages = 1059–70 | year = 2006 | pmid = 16497727 | doi = 10.1093/hmg/ddl021 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Interakcije ==

Pokazalo se da merlinskiprotein [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa:
{{refbegin|2}}
* [[CUL4A]],&lt;ref name = pmid18332868&gt;{{cite journal | vauthors = Huang J, Chen J | title = VprBP targets Merlin to the Roc1-Cul4A-DDB1 E3 ligase complex for degradation | journal = Oncogene | volume = 27 | issue = 29 | pages = 4056–64 | date = juli 2008 | pmid = 18332868 | doi = 10.1038/onc.2008.44 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[DDB1]],&lt;ref name = pmid18332868/&gt;
* [[Ezrin|EZR]],&lt;ref name = pmid10036239&gt;{{cite journal | vauthors = Grönholm M, Sainio M, Zhao F, Heiska L, Vaheri A, Carpén O | title = Homotypic and heterotypic interaction of the neurofibromatosis 2 tumor suppressor protein merlin and the ERM protein ezrin | journal = J. Cell Sci. | volume = 112 | issue =  6| pages = 895–904 | date = mart 1999 | pmid = 10036239 }}&lt;/ref&gt; 
* [[HGS]],&lt;ref name = pmid11285248&gt;{{cite journal | vauthors = Gutmann DH, Haipek CA, Burke SP, Sun CX, Scoles DR, Pulst SM | title = The NF2 interactor, hepatocyte growth factor-regulated tyrosine kinase substrate (HRS), associates with merlin in the &quot;open&quot; conformation and suppresses cell growth and motility | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 10 | issue = 8 | pages = 825–34 | date = april 2001 | pmid = 11285248 | doi =  10.1093/hmg/10.8.825| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid10861283&gt;{{cite journal | vauthors = Scoles DR, Huynh DP, Chen MS, Burke SP, Gutmann DH, Pulst SM | title = The neurofibromatosis 2 tumor suppressor protein interacts with hepatocyte growth factor-regulated tyrosine kinase substrate | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 9 | issue = 11 | pages = 1567–74 | date = juli 2000 | pmid = 10861283 | doi =  10.1093/hmg/9.11.1567| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[MED28]],&lt;ref name = pmid15467741&gt;{{cite journal | vauthors = Wiederhold T, Lee MF, James M, Neujahr R, Smith N, Murthy A, Hartwig J, Gusella JF, Ramesh V | title = Magicin, a novel cytoskeletal protein associates with the NF2 tumor suppressor merlin and Grb2 | journal = Oncogene | volume = 23 | issue = 54 | pages = 8815–25 | date = novembar 2004 | pmid = 15467741 | doi = 10.1038/sj.onc.1208110 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[RIT1]],&lt;ref name = pmid18332868/&gt; 
* [[SDCBP]],&lt;ref name = pmid11432873&gt;{{cite journal | vauthors = Jannatipour M, Dion P, Khan S, Jindal H, Fan X, Laganière J, Chishti AH, Rouleau GA | title = Schwannomin isoform-1 interacts with syntenin via PDZ domains | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-08-31_276_35/page/33093 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 276 | issue = 35 | pages = 33093–100 | date = august 2001 | pmid = 11432873 | doi = 10.1074/jbc.M105792200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[SPTBN1]],&lt;ref name = pmid11535133&gt;{{cite journal | vauthors = Neill GW, Crompton MR | title = Binding of the merlin-I product of the neurofibromatosis type 2 tumour suppressor gene to a novel site in beta-fodrin is regulated by association between merlin domains | journal = Biochem. J. | volume = 358 | issue = Pt 3 | pages = 727–35 | date = septembar 2001 | pmid = 11535133 | pmc = 1222106 | doi =  10.1042/0264-6021:3580727}}&lt;/ref&gt; i
* [[VPRBP]].&lt;ref name = pmid18332868/&gt; 
{{refend}}

== Reference ==
{{refspisak|35em}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=nf2  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Neurofibromatosis 2]
* [https://web.archive.org/web/19990921040820/http://flybase.bio.indiana.edu/.bin/fbidq.html?FBgn0013951 FlyBase synopsis of gene Mer]

{{Geni supresije tumora}}
{{Membranski proteini}}
{{Hippo signalni put}}
{{PDB_Gallery|geneid=4771}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 22]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]
[[Kategorija:Citoskelet]]
[[Kategorija:Periferne membranski proteini]]
[[Kategorija:Geni supresije tumora]]</text>
      <sha1>60yqahjt99qfxv2h9itjmeexphtlznf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CLDN14</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488335</id>
    <revision>
      <id>3926549</id>
      <parentid>3919451</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10543" sha1="6g2tbskelpyudpf3u8jpza5vsg17gw4" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Klaudin]]-14''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CLDN14'''  sa [[hromosom 21|hromosoma 21]].&lt;ref name=&quot;pmid11163249&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilcox ER, Burton QL, Naz S, Riazuddin S, Smith TN, Ploplis B, Belyantseva I, Ben-Yosef T, Liburd NA, Morell RJ, Kachar B, Wu DK, Griffith AJ, Riazuddin S, Friedman TB | title = Mutations in the gene encoding tight junction claudin-14 cause autosomal recessive deafness DFNB29 | url = https://archive.org/details/cell_2001-01-12_104_1/page/165 | journal = Cell | volume = 104 | issue = 1 | pages = 165–72 |date=Feb 2001 | pmid = 11163249 | doi =10.1016/S0092-8674(01)00200-8  | s2cid = 6346705 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CLDN14 claudin 14| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=23562}}&lt;/ref&gt; Pripada porodici srodnih proteina zvanih [[klaudin]]i.

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 239 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  25.699 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MASTAVQLLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLLSFLGMVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLITTILPHW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRTAHVGTNI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTAVSYLKGL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WMECVWHSTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYQCQIYRSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LALPQDLQAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RALMVISCLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGIACACAVI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GMKCTRCAKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPAKTTFAIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGTLFILAGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCMVAVSWTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDVVQNFYNP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLPSGMKFEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQALYLGFIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSLSLIGGTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LCLSCQDEAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YRPYQAPPRA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TTTTANTAPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YQPPAAYKDN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAPSVTSATH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGYRLNDYV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Protein kojeg kodira CLDN14 je [[integralni membranski protein]] i komponenta [[međućelijske veze|čvrstih spojeva]], jednog oblika [[ćelijska adhezija|međućelijske adhezije]] u [[epitel]]u ili [[endotel]]nim ćelijskim listovima. Čvrsti spojevi formiraju neprekidne brtve oko ćelija i služe kao fizička barijera koja sprečava otopljene tvari i vodu da slobodno prolaze kroz paraćelijski prostor.

Ovi spojevi sastoje se od skupova kontinuiranih umreženih proteinskih lanaca na vanjskoj površini [[ćelijske membrane]], s komplementarnim žljebovima u van[[citoplazma]]tskom panelu okrenutom prema unutra. Protein CLDN14 se također vezuje za [[WW-domen]]ski [[YAP1|Yes-vezani protein]].

Defekti u CLDN14 uzrok su [[autosomno nasljeđivanje|autosomno recesivnog]] oblika [[nesindromna gluhoća|nesindromske]] senzornrvne [[gluhoća|gluhoće]]. Za ovaj gen su pronađene dvije [[varijante transkripta]] koje kodiraju isti protein.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

Postoje i sugestije da CLDN14 ima ulogu u tumorskoj [[angiogeneza|angiogenezi]] (formiranju krvnih sudova),&lt;ref name=&quot;pmid23675413&quot;&gt;{{cite journal| vauthors=Baker M, Reynolds LE, Robinson SD, Lees DM, Parsons M, Elia G| title=Stromal Claudin14-Heterozygosity, but Not Deletion, Increases Tumour Blood Leakage without Affecting Tumour Growth. | journal=PLOS ONE | year= 2013 | volume= 8 | issue= 5 | pages= e62516 | pmid=23675413 | doi=10.1371/journal.pone.0062516 | pmc=3652830 | bibcode=2013PLoSO...862516B |display-authors=etal| doi-access=free }}&lt;/ref&gt; jer [[delecija (genetika)|delecija]] jedne kopije ovog gena dovodi do defekta [[međućelijske veze|uskih spojeva]] i propuštanja [[krvni sud|krvnih sudova]] u [[modelni organizam|modelu miša]].

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin |30em}}
*{{cite journal  | vauthors=Kniesel U, Wolburg H |title=Tight junctions of the blood–brain barrier | url=https://archive.org/details/cellular-and-molecular-neurobiology_2000-02_20_1/page/57 |journal=Cell. Mol. Neurobiol. |volume=20 |issue= 1 |pages= 57–76 |year= 2000 |pmid= 10690502 |doi=10.1023/A:1006995910836  |s2cid=26473781 }}
*{{cite journal |vauthors=Heiskala M, Peterson PA, Yang Y |title=The roles of claudin superfamily proteins in paracellular transport |url=https://archive.org/details/sim_retail-traffic_2001-02_30_2/page/n95 |journal=Traffic |volume=2 |issue=2 |pages=93–8 |year=2001 |pmid=11247307 |doi=10.1034/j.1600-0854.2001.020203.x |s2cid=12132159 |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Tsukita S, Furuse M, Itoh M |title=Multifunctional strands in tight junctions |journal=Nat. Rev. Mol. Cell Biol. |volume=2 |issue= 4 |pages= 285–93 |year= 2001 |pmid= 11283726 |doi= 10.1038/35067088 |s2cid=36524601 }}
*{{cite journal  | vauthors=Tsukita S, Furuse M |title=Claudin-based barrier in simple and stratified cellular sheets |journal=Curr. Opin. Cell Biol. |volume=14 |issue= 5 |pages= 531–6 |year= 2003 |pmid= 12231346 |doi=10.1016/S0955-0674(02)00362-9  }}
*{{cite journal |vauthors=González-Mariscal L, Betanzos A, Nava P, Jaramillo BE |title=Tight junction proteins |url=https://archive.org/details/sim_progress-in-biophysics-and-molecular-biology_2003-01_81_1/page/n5 |journal=Prog. Biophys. Mol. Biol. |volume=81 |issue=1 |pages=1–44 |year=2003 |pmid=12475568 |doi=10.1016/S0079-6107(02)00037-8 |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Chen HI, Sudol M |title=The WW domain of Yes-associated protein binds a proline-rich ligand that differs from the consensus established for Src homology 3-binding modules | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1995-08-15_92_17/page/7819 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=92 |issue= 17 |pages= 7819–23 |year= 1995 |pmid= 7644498 |doi=10.1073/pnas.92.17.7819  | pmc=41237  |bibcode=1995PNAS...92.7819C |doi-access=free }}
*{{cite journal |vauthors=Hattori M, Fujiyama A, Taylor TD |title=The DNA sequence of human chromosome 21 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-05-18_405_6784/page/n113 |journal=Nature |volume=405 |issue=6784 |pages=311–9 |year=2000 |pmid=10830953 |doi=10.1038/35012518 |bibcode=2000Natur.405..311H |display-authors=etal |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Strausberg RL, Feingold EA, Grouse LH |title=Generation and initial analysis of more than 15,000 full-length human and mouse cDNA sequences |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=99 |issue= 26 |pages= 16899–903 |year= 2003 |pmid= 12477932 |doi= 10.1073/pnas.242603899  | pmc=139241 |display-authors=etal|doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Uyguner O, Emiroglu M, Uzumcu A |title=Frequencies of gap- and tight-junction mutations in Turkish families with autosomal-recessive non-syndromic hearing loss |journal=Clin. Genet. |volume=64 |issue= 1 |pages= 65–9 |year= 2004 |pmid= 12791041 |doi=10.1034/j.1399-0004.2003.00101.x  |s2cid=29823828 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Clark HF, Gurney AL, Abaya E |title=The Secreted Protein Discovery Initiative (SPDI), a Large-Scale Effort to Identify Novel Human Secreted and Transmembrane Proteins: A Bioinformatics Assessment |journal=Genome Res. |volume=13 |issue= 10 |pages= 2265–70 |year= 2003 |pmid= 12975309 |doi= 10.1101/gr.1293003  | pmc=403697 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Gerhard DS, Wagner L, Feingold EA |title=The Status, Quality, and Expansion of the NIH Full-Length cDNA Project: The Mammalian Gene Collection (MGC) |journal=Genome Res. |volume=14 |issue= 10B |pages= 2121–7 |year= 2004 |pmid= 15489334 |doi= 10.1101/gr.2596504  | pmc=528928 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Van Itallie CM, Gambling TM, Carson JL, Anderson JM |title=Palmitoylation of claudins is required for efficient tight-junction localization |journal=J. Cell Sci. |volume=118 |issue= Pt 7 |pages= 1427–36 |year= 2005 |pmid= 15769849 |doi= 10.1242/jcs.01735 |doi-access= free }}
*{{cite journal  | vauthors=Wattenhofer M, Reymond A, Falciola V |title=Different mechanisms preclude mutant CLDN14 proteins from forming tight junctions in vitro |journal=Hum. Mutat. |volume=25 |issue= 6 |pages= 543–9 |year= 2006 |pmid= 15880785 |doi= 10.1002/humu.20172 |s2cid=27476200 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Hu YH, Warnatz HJ, Vanhecke D |title=Cell array-based intracellular localization screening reveals novel functional features of human chromosome 21 proteins |journal=BMC Genomics |volume=7|pages= 155 |year= 2006 |pmid= 16780588 |doi= 10.1186/1471-2164-7-155  | pmc=1526728 |display-authors=etal}}
* {{cite journal | vauthors = Liu F, Koval M, Ranganathan S, Fanayan S, Hancock WS, Lundberg EK, Beavis RC, Lane L, Duek P, McQuade L, Kelleher NL, Baker MS | title = A systems proteomics view of the endogenous human claudin protein family | journal = J Proteome Res | date = 2015 | volume = 15 | issue = 2 | pages = 339–359 | pmid = 26680015 | doi = 10.1021/acs.jproteome.5b00769 | url = https://archive-ouverte.unige.ch/unige:79118/ATTACHMENT01 | pmc = 4777318 }}{{Mrtav link}}
{{refend}}
* [http://scienceblog.cancerresearchuk.org/2013/06/14/sticky-cells-blood-vessels-and-cancer-the-paradox-of-claudin-14/ Sticky cells, blood vessels and cancer – the paradox of Claudin-14] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210423123539/https://scienceblog.cancerresearchuk.org/2013/06/14/sticky-cells-blood-vessels-and-cancer-the-paradox-of-claudin-14/ |date=23. 4. 2021 }} - Marianne Baker, Cancer Research UK Science Update blog, 14 June 2013

==Vanjski linkovi==
* {{UCSC gene info|CLDN14}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 21]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>6g2tbskelpyudpf3u8jpza5vsg17gw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>International Standard Name Identifier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488445</id>
    <revision>
      <id>3926344</id>
      <parentid>3397553</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3565" sha1="1szswsah4qs5go6yhvrm9ehrt8psoqw" xml:space="preserve">{{Infokutija identifikator
| naziv               = International Standard Name Identifier
| slika               = Datoteka:International Standard Name Identifier.svg
| veličina_slike      = 250px
| opis_slike          = 
| slika_alt           = 
| puni_naziv          = 
| skraćenica          = 
| broj                = 
| početni_datum       = &lt;!-- {{Početni datum|GGGG|MM|DD}} --&gt;
| organizacija        = 
| cifre               = 
| cifre_za_provjeru   = 
| primjer             = 
| veb-sajt            = &lt;!-- {{URL|primjer.org}} --&gt;
}}

'''Međunarodni standardni identifikator''' naziva ( '''ISNI''' ) je sistem identifikatora za jedinstvenu identifikaciju javnih identiteta saradnika medijskog sadržaja kao što su knjige, televizijski programi i novinski članci. Takav identifikator se sastoji od 16 cifara. Opciono se može prikazati kao podijeljen u četiri bloka.

ISNI se može koristiti za razjašnjavanje imenovanih entiteta koji bi inače mogli biti zbunjujući i povezuje podatke o imenima koji se prikupljaju i koriste u svim sektorima medijske industrije.

Razvijen je pod pokroviteljstvom [[Međunarodna organizacija za standardizaciju|Međunarodne organizacije za standardizaciju]] (ISO) kao [http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=44292 nacrt međunarodnog standarda 27729] ; važeći standard je objavljen 15. marta 2012. godine. ISO tehnički komitet 46, podkomitet 9 ([[TC 46/SC 9]]) je odgovoran za razvoj standarda.

== ISNI format ==
Često postavljana pitanja na web-stranici isni.org navode &quot;ISNI se sastoji od 16 cifara, a posljednji znak je znak za provjeru.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.isni.org/content/faq|title=ISNI - FAQ|website=www.isni.org|access-date=19. 4. 2018}}&lt;/ref&gt;

ISNI omogućava identifikaciju jednog identiteta (kao što je [[pseudonim]] autora ili [[Impresum (trgovački naziv)|otisak]] koji koristi [[Izdavaštvo|izdavač]] ) pomoću jedinstvenog broja. Ovaj jedinstveni broj se zatim može povezati s bilo kojim od brojnih drugih identifikatora koji se koriste u medijskim industrijama za identifikaciju imena i drugih oblika identiteta.

=== ORCID ===
[[ORCID iD|ORCID]] (ID otvorenog istraživača i saradnika) identifikatori se sastoje od rezerviranog bloka ISNI identifikatora za naučne istraživače &lt;ref name=&quot;ORCID-ISNI&quot;&gt;{{Cite web|url=https://support.orcid.org/hc/en-us/articles/360006973973-What-is-the-relationship-between-ISNI-and-ORCID-|title=What is the relationship between ISNI and ORCID?|website=About ORCID|publisher=ORCID|access-date=10. 2. 2020}}&lt;/ref&gt; i kojima upravlja posebna organizacija.&lt;ref name=&quot;ORCID-ISNI&quot; /&gt; Pojedinačni istraživači mogu kreirati i tražiti svoj vlastiti ORCID identifikator.&lt;ref name=&quot;ISNI-ORCID&quot;&gt;{{Cite web|url=http://isni.org/isni_and_orcid|title=ISNI and ORCID|publisher=ISNI|archive-url=https://web.archive.org/web/20130304210352/http://www.isni.org/isni_and_orcid|archive-date=4. 3. 2013|url-status=dead|access-date=29. 3. 2013}}&lt;/ref&gt; Dvije organizacije koordiniraju svoje napore.&lt;ref name=&quot;ORCID-ISNI&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ISNI-ORCID&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Kontrola autoriteta]]
* [[Digitalna identifikacija autora]] (DAI)
* [[Digitalni identifikator objekta]] (DOI)
* [[Baza podataka globalnih istraživačkih identifikatora|GRID]]
* [[Međunarodni standardni tekstualni kod]] (ISTC)
* [[ID istraživača]]
* [[Ringgold identifikator]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Službeni sajt|https://isni.org/}}

[[Kategorija:Bibliotekarska klasifikacija]]
[[Kategorija:ISO standardi]]</text>
      <sha1>1szswsah4qs5go6yhvrm9ehrt8psoqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cistationin-beta-sintaza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488448</id>
    <revision>
      <id>3926517</id>
      <parentid>3918897</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27368" sha1="su828gecdl1b3rscsw9w17dvzfcbqtd" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Cistationin-β-[[sintaza]]''', znna I kao  '''CBS''' ([[EC broj|EC 4.2.1.22]]), jest [[enzim]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CBS'''  sa [[hromosom 21|hromosoma 21]]. Katalizira prvi korak [[put transsulfuracije|puta transsulfuracije]], od [[homocistein]]a do [[cistationin]]a:&lt;ref&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: CBS cystathionine-beta-synthase| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=875}}&lt;/ref&gt;
:[[Serin|&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-serin]] + [[homocistein|&lt;small&gt;L&lt;/small&gt;-homocistein]] &lt;math&gt;\rightleftharpoons&lt;/math&gt; [[cistationin|&lt;small&gt; L&lt;/small&gt;-cistationin]] + [[voda|H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O]]

CBS koristi [[Kofaktor (biohemija)|kofaktor]] [[piridoksal-fosfat]] (PLP) i može se [[alosternost|alosterno]] regulisati efektorima kao što je sveprisutni kofaktor [[S-adenozil-L-metionin]] (adoMet). Ovaj enzim pripada porodici [[lijaza]], tačnije, hidro-lijaza, koje cijepaju veze ugljik-kisik.

CBS je multidomenski enzim sastavljen od [[N-terminal]]nog enzimskog domena i dva [[CBS-domen]]a. ''CBS'' gen je najčešći [[genski lokus|lokus]] za [[mutacije]] povezane sa [[homocistinurija|homocistinurijom]].&lt;ref name=&quot;janosik&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Janosík M, Kery V, Gaustadnes M, Maclean KN, Kraus JP | title = Regulation of human cystathionine beta-synthase by S-adenosyl-L-methionine: evidence for two catalytically active conformations involving an autoinhibitory domain in the C-terminal region | journal = Biochemistry | volume = 40 | issue = 35 | pages = 10625–33 |date=septembar 2001 | pmid = 11524006 | doi = 10.1021/bi010711p }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.chem.qmul.ac.uk/iubmb/enzyme/EC4/2/1/23.html EC 4.2.1.23&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== Struktura ==
[[Slika:CBS domain alignment.png|left|550px|center|thumb| Poravnavanje sekvenci domena CBS.&lt;ref name=&quot;pmid11483494&quot;&gt;{{PDB|1JBQ}}; {{cite journal | vauthors = Meier M, Janosik M, Kery V, Kraus JP, Burkhard P | title = Structure of human cystathionine beta-synthase: a unique pyridoxal 5'-phosphate-dependent heme protein | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2001-08-01_20_15/page/3910 | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 15 | pages = 3910–6 | date = august 2001  | pmid = 11483494 | pmc = 149156 | doi = 10.1093/emboj/20.15.3910 }}&lt;/ref&gt;]]
Ljudski enzim cistationin β-sintaza je [[tetramer]] i sastoji se od 551 [[aminokiselina]] sa molekulskom težinom podjedinice od 61 kDa. Prikazuje modularnu organizaciju od tri modula sa [[N-terminal]]nim [[hem]]skim domenom, praćenim jezgrom koje sadrži kofaktor [[piridoksal-fosfat|PLP]].&lt;ref name=&quot;Ruma&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Banerjee R, Zou CG | title = Redox regulation and reaction mechanism of human cystathionine-beta-synthase: a PLP-dependent hemesensor protein | journal = Archives of Biochemistry and Biophysics | volume = 433 | issue = 1 | pages = 144–56 |date=januar 2005 | pmid = 15581573 | doi = 10.1016/j.abb.2004.08.037 }}&lt;/ref&gt; Kofaktor je duboko u domenu hema i povezan je Schiffovom  bazom.&lt;ref name=&quot;Mamoru&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yamanishi M, Kabil O, Sen S, Banerjee R | title = Structural insights into pathogenic mutations in heme-dependent cystathionine-beta-synthase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-inorganic-biochemistry_2006-12_100_12/page/1988 | journal = Journal of Inorganic Biochemistry | volume = 100 | issue = 12 | pages = 1988–95 |date=decembar 2006 | pmid = 17069888 | doi = 10.1016/j.jinorgbio.2006.08.020 }}&lt;/ref&gt; A [[Schiffova baza]] je [[funkcionalna grupa]] koja sadrži C=N vezu s atomom dušika koji je povezan s [[aril]] ili [[alkil]] grupom. Domen [[hem]]a sastoji se od 70 [[aminokiselina]] i čini se da hem postoji samo u [[sisar]]skim CBS i da ga nema u CBS [[kvasci|kvasaca]] i [[Protozoa]]. Na [[C-terminal]]u, regulatorni domen CBS-a sadrži tandemsko ponavljanje dva CBS domena β-α-β-β-α, sekundarnog strukturnog motiva koji se nalazi u drugim proteinima.&lt;ref name=Ruma /&gt;  CBS ima C-terminalni inhibitorni domen. C-terminalni domen cistationin β-sintaze reguliše svoju aktivnost putem intrasternih i alosternih efekata i važan je za održavanje tetramernog stanja proteina.&lt;ref name=Ruma/&gt; Ova inhibicija ublažava se vezivanjem [[alosternost|alosternih]] efektora, [[S-Adenozil metionin|adoMet]] ili [[delecija (genetika)|delecijom]] regulatornog domena; međutim, veličina efekata se razlikuje.&lt;ref name=Ruma/&gt; Mutacije u ovom domenu su u [[korelacija]]ma sa [[nasljedna bolest|nasljednim bolestima]].&lt;ref name=&quot;pmid17087506&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kabil O, Zhou Y, Banerjee R | title = Human cystathionine beta-synthase is a target for sumoylation | journal = Biochemistry | volume = 45 | issue = 45 | pages = 13528–36 |date=novembar 2006 | pmid = 17087506 | doi = 10.1021/bi0615644 }}&lt;/ref&gt;

Domen hema sadrži N-terminalnu petlju koja vezuje hem i obezbeđuje aksijalne [[ligand]]e C52 i H65. Udaljenost hema od mjesta [[piridoksal-fosfat|PLP-a]] sugerira njegovu neulogu u katalizi, međutim deleije  hemskog domena uzrokuju gubitak [[redoks]] osjetljivosti; stoga se pretpostavlja da je hem redoks senzor.&lt;ref name=Mamoru/&gt; Prisustvo protoporfirina IX u CBS je jedinstveni enzim zavisan od PLP-a i nalazi se samo u CBS-u [[sisar]]a. [[Drosophila melanogaster|''D. melanogaster'']] i [[Dictyostelium discoides|''D. discoides'']] imaju skraćene ekstenzije [[N-terminal]]a i stoga sprečavaju konzervirane [[histidin]]ske i [[cistein]]ske [[aminokiselina|ostatke]] hemskog [[ligand]]a.

Međutim, sekvenca ''[[Anopheles gambiae]]'' ima duži N-terminalni produžetak od ljudskog enzima i sadrži konzervirane [[histidin]]ske i [[cistein]]ske [[hem]]ne ostatke liganda poput ljudskog [[hem]]a. Stoga je moguće da su CBS u plijesni i [[insekti]]ma hemeproteini koji sugeriraju da je [[hem]]ski domen rana evolucijska inovacija koja je nastala prije razdvajanja [[životinja]] i [[sluzave plijesni|sluzavih plijesni]].&lt;ref name=Ruma/&gt; [[piridoksal-fosfat|PLP]] je unutrašnji [[aldimin]] i formira [[Schiffova baza|Schiffovu bazu]] sa K119 u [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Između katalitskog i regulatornog domena postoji preosjetljivo mjesto koje uzrokuje [[proteoliza|proteolitsko]] cijepanje i proizvodi skraćeni [[proteinski dimer|dimerni]] enzim koji je aktivniji od originalnog enzima. AdoMet ne reguliše i skraćeni enzim i enzim koji se nalazi u kvascu. Enzim kvasca se također aktivira delecijom  [[C-terminal]]a kako bi se proizveo dimerni enzim.&lt;ref name=Ruma/&gt;

Od kraja 2007., dvije [[tercijarna struktura|strukture]] su riješene za ovu klasu enzima, sa [[PDB]] pristupnim kodovima {{PDB link|1JBQ}} i {{PDB link|1M54 }}.
{{Clear}}

== Enzimska aktivnost ==
{{Infokutija protein
| Name = Cistationin beta-[[sintaza]]
|Symbol=CBS
| EC_number = 4.2.1.22
| CAS_number = 9023-99-8
| IUBMB_EC_number = 4/2/1/22
| GO_code = 0004122
| image = 1jbq.jpg
| width = 270
| caption = Ljudski homodimer cistationin beta sintaze 
}}
[[slika:Cysteine biosynthesis.svg|thumb| [[Metabolizam]] cisteina: cistationin beta-sintaza katalizuje gornju reakciju, a [[cistationin gama-lijaza]] katalizuje donju reakciju.]]

Transsulfuracija, koju katalizira CBS, pretvara [[homocistein]] u [[cistation]], koji cistation gama [[lijaza]] pretvara u [[cistein]].&lt;ref name=&quot;pmid11106665&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nozaki T, Shigeta Y, Saito-Nakano Y, Imada M, Kruger WD | title = Characterization of transsulfuration and cysteine biosynthetic pathways in the protozoan hemoflagellate, Trypanosoma cruzi. Isolation and molecular characterization of cystathionine beta-synthase and serine acetyltransferase from Trypanosoma | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-03-02_276_9/page/6516 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 9 | pages = 6516–23 |date=mart 2001 | pmid = 11106665 | doi = 10.1074/jbc.M009774200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

CBS zauzima ključnu poziciju u metabolizmu [[sumpor]]a kod sisara na spoju [[homocistein]]a, gdje se donosi odluka da se [[metionin]] komnzervira ili pretvori u cistein putem [[transsulfuracijski put|puta transsulfuracije]]. Štaviše, put transsulfuracije je jedini put koji može ukloniti [[aminokiseline]] koji sadrže sumpor u uslovima viška.&lt;ref name=Ruma/&gt;

Analogno drugim enzimima β-zamjenjivanja, predviđa se da će reakcija koju katalizira CBS uključiti niz [[S-adenozil-L-metionin|adoMet]]-vezanih intermedijera. Dodavanje [[serin]]a rezultira reakcijom [[Schiffova baza|transchiffizacijom]], koja formira vanjski [[aldimin]]. [[Aldimin]] se podvrgava apstrakciji protona na α-ugljiku , nakon čega slijedi eliminacija da bi se dobio amino-[[akrilat]]ski intermedijer. [[Nukleofil]]ni napad tiolata homocisteina na aminoakrilat i reprotonacija na Cα,  stvaraju vanjski aldimin [[cistationin]]a. Konačna reakcija [[transaldiminacija|transaldiminacije]] oslobađa konačni proizvod, cistationin.&lt;ref name=Ruma/&gt; Konačni proizvod, L-cistationin također može formirati aminoakrilatni intermedijer, što ukazuje da je cijela reakcija CBS-a reverzibilna.&lt;ref name=&quot;Jhee&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jhee KH, Kruger WD | title = The role of cystathionine beta-synthase in homocysteine metabolism | journal = Antioxidants &amp; Redox Signaling | volume = 7 | issue = 5–6 | pages = 813–22 | year = 2005 | pmid = 15890029 | doi = 10.1089/ars.2005.7.813 }}&lt;/ref&gt;

Izmjereni V&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; reakcije katalizirane enzimom, općenito, odražava stabilno stanje (gdje je [ES] konstantan), iako je V&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; ograničen na rani dio reakcije, a analiza ovih početnih brzina se naziva kinetikom stabilnog stanja. [[kinetika|Kinetička]] analiza kvasca CBS u stabilnom stanju daje paralelne linije. Ovi rezultati slažu se s predloženim ping-pong mehanizmom u kojem je vezivanje [[serin]]a i oslobađanje vode praćeno vezivanjem homocisteina i oslobađanjem cistationina. Nasuprot tome, stabilno stanje [[enzimska kinetika|enzimske kintike]] CBS-a pacova daje linije koje se sijeku, što ukazuje da se β-supstituent serina ne oslobađa iz enzima prije vezivanja homocisteina.&lt;ref name=Ruma/&gt;

Jedna od alternativnih reakcija koja uključuje CBS je kondenzacija [[cistein]]a sa homocisteinom da nastane cistationin i [[sulfid-vodik]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S).&lt;ref name=Jhee /&gt; H&lt; sub&gt;2&lt;/sub&gt;S u mozgu se proizvodi iz L-cisteina od strane CBS-a. Ovaj alternativni metabolički put takođe zavisi od [[S-adenozil-L-metionin|adoMet]].&lt;ref name=&quot;pmid12213817&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Eto K, Kimura H | title = A novel enhancing mechanism for hydrogen sulfide-producing activity of cystathionine beta-synthase | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 45 | pages = 42680–5 |date=novembar 2002 | pmid = 12213817 | doi = 10.1074/jbc.M205835200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Aktivnost CBS enzima nije prisutna u svim tkivima i ćelijama. Ne postoji u [[srce|srcu]], [[pluća|plućima]], [[sjemenici]]ma, [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnim žlijezdama]] i [[slezena|slezeni]] kod pacova. Kod ljudi se pokazalo da ga nema u srčanom mišiću i primarnim kulturama ljudskih [[endotel]]nih [[aorta|aortnim]] ćelijama. Nedostatak CBS-a u ovim tkivima implicira da nisu u stanju sintetizirati cistein i da se on mora pribavljati iz vanćelijskih izvora. Također sugerira da ova [[tkiva]] mogu imati povećanu osjetljivost na toksičnost homocisteina, jer ne mogu katabolizirati višak homocisteina putem transsulfuracije.&lt;ref name=Jhee /&gt;

== Regulacija ==

[[alosterna regulacija|Alostena aktivacija]] CBS-a pomoću [[S-adenozil-L-metionin|adoMet]] određuje metaboličku sudbinu [[homocistein]]a. CBS kod sisara aktivira AdoMet 2,5-5 put sa [[konstanta disocijacije|konstantom disocijacije]] od 15 μM.&lt;ref name=janosik /&gt; [[S-adenozil-L-metionin|AdoMet]] je alosterni aktivator koji povećava [[Michaelis–Mentenova kinetika|V&lt;sub&gt;max&lt;/sub&gt;]] CBS reakcije, ali ne utiče na [[Michaelis–Mentenova kinetika|K&lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;]] za [[podloga (biohemija)|podloge]]. Drugim riječima, AdoMet stimuliše aktivnost CBS-a povećavajući stopu obrta, a ne vezivanje supstrata za enzim.&lt;ref name=Ruma/&gt; Ovaj protein može koristiti [[morfein]]ski model [[alosterna regulacija|alosterne regulacije]].&lt;ref name=pmid22182754&gt;{{cite journal | author = T. Selwood | author2 = E. K. Jaffe | name-list-style = amp | title = Dynamic dissociating homo-oligomers and the control of protein function | journal =  Arch. Biochem. Biophys. | volume =  519| issue =  2| pages =  131–43| year = 2011 | pmid = 22182754 | doi=10.1016/j.abb.2011.11.020 | pmc=3298769}}&lt;/ref&gt;

Ljudski CBS obavlja ključni korak u [[Cistein|biosintetskom putu cisteina]], tako što pruža regulatornu kontrolnu tačku za AdoMet. Homocistein, nakon što je metiliran u [[metionin]], može se pretvoriti u AdoMet, koji donira [[metil]] grupe raznim supstratima, npr. [[neurotransmiter]]ima, [[proteini]]ma i [[nukleinske kiseline|nukleinskim kiselinama]]. AdoMet funkcioniše kao alosterni aktivator CBS-a i vrši kontrolu nad njegovom biosintezom: niske koncentracije AdoMet-a rezultiraju niskom aktivnošću CBS-a, čime se homocistein usmjerava u [[ciklus transmetilacije|transmetilaciju]] prema formiranju AdoMet-a. Nasuprot tome, visoke koncentracije adoMet-a usmjeravaju homocistein u [[transsulfuracijski put]] prema [[Cistein|biosintezi cisteina]].&lt;ref name=&quot;Ignoul&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ignoul S, Eggermont J | title = CBS domains: structure, function, and pathology in human proteins | journal = American Journal of Physiology. Cell Physiology | volume = 289 | issue = 6 | pages = C1369–78 | date = decembar 2005 | pmid = 16275737 | doi = 10.1152/ajpcell.00282.2005 | url = http://ajpcell.physiology.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=16275737 }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Kod [[sisar]]a, CBS je visoko regulirani enzim, koji sadrži [[hem]]ski kofaktor koji funkcionira kao [[redoks]]ni senzor,&lt;ref name=&quot;pmid17087506&quot;/&gt; koji može modulirati njegovu aktivnost, kao odgovor na promjene u redoks potencijalu. Ako oblik CBS-a u stanju mirovanja u ćeliji ima [[gvožđe|fero]] (Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;) hem, postoji potencijal za aktiviranje enzima u oksidirajućim uvjetima, pretvaranjem u [[gvožđe|feri]] (Fe &lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;) stanje.&lt;ref name=Ruma /&gt; Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; oblik enzima se inhibira pri vezivanju [[ugljik-monoksid|CO]] ili [[dušik-oksid]]a, dok se aktivnost enzima udvostručuje kada se Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; se oksidira u Fe&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;. Redoks stanje [[hem]]a zavisi od [[pH]] vrednosti, pri čemu je oksidacija Fe&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;–CBS u Fe&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt;–CBS favorizovana u uslovima niskog pH.&lt;ref name=&quot;pmid16505479&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Puranik M, Weeks CL, Lahaye D, Kabil O, Taoka S, Nielsen SB, Groves JT, Banerjee R, Spiro TG | title = Dynamics of carbon monoxide binding to cystathionine beta-synthase | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2006-05-12_281_19/page/13433 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 281 | issue = 19 | pages = 13433–8 |date=maj 2006 | pmid = 16505479 | doi = 10.1074/jbc.M600246200| pmc = 2745537 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Budući da CBS kod sisara sadrži hemski kofaktor, dok enzim kvasca i [[protozoa]] iz Trypanosoma cruzi nemaju kofaktore hema,  spekuliralo se da hem nije potreban za aktivnost CBS.&lt;ref name=Ruma/&gt;

CBS je regulisan na nivou transkripcije pomoću [[NFYA|NF-Y]], [[Sp1 faktor transkripcije|SP-1]] i [[Sp3 faktor transkripcije|SP-3]]. Osim toga, on je povećano transkripcijski reguliran [[glukokortikoid]]ima i [[glikogen]]om, a smanjen je [[insulin]]om. Metionin reguliše CBS na posttranskripcijskom nivou.

== Ljudske bolesti ==

[[Downov sindrom]] je medicinsko stanje koje karakterizira prekomjerna ekspresija cistationin beta sintaze (CBS) i nizak nivo homocisteina u krvi.
Nagađalo se da bi prekomjerna ekspresija cistationin beta [[sintaza]] mogla biti glavni krivac za ovu bolest (zajedno sa disfunkcijom GabaA i Dyrk1a). [[Fenotip]] Downovog sindroma je suprotan hiperhomocisteinemiji (opisano u nastavku). Farmakološke inhibitore CBS-a patentirala je i obavila testiranja fondacija Jerome Lejeune (novembar 2011.) (u planu su životinje i ljudi).

[[Hiperhomocisteinemija]] je medicinsko stanje koje karakteriše abnormalno visok nivo [[homocistein]]a u [[krv]]i. [[Mutacije]] u CBS-u jedini su najčešći uzrok nasljedne hiperhomocisteinemije. Genetički defekti koji utiču na enzimske puteve [[MTHFR]], [[5-metiltetrahidrofolat-homocistein metiltransferaza|MTR]] i [[Metionin sintaza|MTRR/MS]] mogu također doprineti visokim nivoima homocisteina. Urođene greške u CBS rezultiraju hiperhomocisteinemijom sa komplikacijama u [[krvotok|kardiovaskularnom sistemu]], koje dovode do rane i agresivne arterijske bolesti. Hiperhomocisteinemija takođe utiče na tri druga glavna organska sistema uključujući očni, [[CNS|centralni nervni]] i [[skelet]]ni.&lt;ref name=Ruma/&gt; [[Homocistinurijka]] zbog nedostatka CBS-a je poseban tip hiperhomocisteinemije. To je rijetka, nasljedna [[autosomno nasljeđivanje|autosomna recesivna]] bolest, koja se općenito dijagnosticira u djetinjstvu. Identificirana je ukupno 131 različitoj mutaciji koje uzrokuje homocistinuriju. Uobičajena funkcionalna karakteristika mutacija u CBS domenima je da mutacije ukidaju ili snažno smanjuju aktivaciju [[S-adenosyl-L-metionin|adoMet]].&lt;ref name=Ignoul /&gt; Nije otkriven specifičan lijek za homocistinuriju ; međutim, mnogi ljudi se liječe visokim dozama [[vitamina B6|vitamina B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;]], koji je kofaktor CBS-a.

== Bioinženjerstvo==
Cistationin beta-[[sintaza]] (CBS) uključena je u razvoj [[oocit]]a. Međutim, malo se zna o regionalnim i ćelijskim obrascima ekspresije CBS-a u [[jajnici]]ma i istraživanja su sada fokusirana na određivanje lokacije i ekspresije tokom razvoja folikula u jajnicima.&lt;ref name=&quot;pmid17134586&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liang R, Yu WD, Du JB, Yang LJ, Shang M, Guo JZ | title = Localization of cystathionine beta synthase in mice ovaries and its expression profile during follicular development | journal = Chinese Medical Journal | volume = 119 | issue = 22 | pages = 1877–83 | date = novembar 2006 | doi = 10.1097/00029330-200611020-00006 | pmid = 17134586 | s2cid = 23891500 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Odsustvo cistationin beta-sintaze kod miševa izaziva [[neplodnost]] zbog gubitka ekspresije proteina u maternici.&lt;ref name=&quot;Guzmán_2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Guzmán MA, Navarro MA, Carnicer R, Sarría AJ, Acín S, Arnal C, Muniesa P, Surra JC, Arbonés-Mainar JM, Maeda N, Osada J | title = Cystathionine beta-synthase is essential for female reproductive function | journal = Human Molecular Genetics | volume = 15 | issue = 21 | pages = 3168–76 | date = novembar 2006 | pmid = 16984962 | doi = 10.1093/hmg/ddl393 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Mutacije ==

Geni koji kontrolišu ekspresiju CBS enzima možda neće raditi sa 100% efikasnošću kod osoba koje imaju jedan od SNP-ova ([[SNP|jednonukleotidnim polimorfizama]], polimorfizam poznatiji kao [[mutacije]]) koji utiču na ovaj gen. Poznate varijante uključuju A360A, C699T, I278T, N212N i T42N SNP (između ostalih). Ovi [[SNP]]-ovi, koji imaju različite efekte na efikasnost [[enzim]]a, mogu se otkriti standardnim metodama [[genetičko testiranje|DNK-testiranja]].

== Također pogledajte==
* [[Homocistinurija]]
* [[Cistein]]
* [[Metabolizam]]
* [[Aminokiselina]]
* [[S-Adenozil-L-metionin]]
* [[Hem]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin | 2}}
*{{cite journal  | author=Kraus JP |title=Komrower Lecture. Molecular basis of phenotype expression in homocystinuria | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-inherited-metabolic-disease_1994_17_4/page/383 |journal=J. Inherit. Metab. Dis. |volume=17 |issue= 4 |pages= 383–90 |year= 1994 |pmid= 7967489 |doi=10.1007/BF00711354  |s2cid=42317828 }}
*{{cite journal  | vauthors=Kraus JP, Janosík M, Kozich V |title=Cystathionine beta-synthase mutations in homocystinuria |journal=Hum. Mutat. |volume=13 |issue= 5 |pages= 362–75 |year= 1999 |pmid= 10338090 |doi= 10.1002/(SICI)1098-1004(1999)13:5&lt;362::AID-HUMU4&gt;3.0.CO;2-K |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | author=Jones AL |title=The localization and interactions of huntingtin |journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond. B Biol. Sci. |volume=354 |issue= 1386 |pages= 1021–7 |year= 1999 |pmid= 10434301 |doi= 10.1098/rstb.1999.0454  | pmc=1692601 }}
*{{cite journal  | vauthors=Griffiths R, Tudball N |title=The molecular defect in a case of (cystathionine beta-synthase)-deficient homocystinuria |journal=Eur. J. Biochem. |volume=74 |issue= 2 |pages= 269–73 |year= 1977 |pmid= 404147 |doi=10.1111/j.1432-1033.1977.tb11390.x  |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kraus J, Packman S, Fowler B, Rosenberg LE |title=Purification and properties of cystathionine beta-synthase from human liver. Evidence for identical subunits | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1978-09-25_253_18/page/6523 |journal=J. Biol. Chem. |volume=253 |issue= 18 |pages= 6523–8 |year= 1978 |doi=10.1016/S0021-9258(19)46963-9 |pmid= 681363 |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Longhi RC, Fleisher LD, Tallan HH, Gaull GE |title=Cystathionine beta-synthase deficiency: a qualitative abnormality of the deficient enzyme modified by vitamin B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; therapy |journal=Pediatr. Res. |volume=11 |issue= 2 |pages= 100–3 |year= 1977 |pmid= 840498 |doi=10.1203/00006450-197702000-00003  |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kozich V, Kraus JP |title=Screening for mutations by expressing patient cDNA segments in E. coli: homocystinuria due to cystathionine beta-synthase deficiency |journal=Hum. Mutat. |volume=1 |issue= 2 |pages= 113–23 |year= 1993 |pmid= 1301198 |doi= 10.1002/humu.1380010206 |s2cid=36663527 }}
*{{cite journal  | vauthors=Münke M, Kraus JP, Ohura T, Francke U |title=The gene for cystathionine beta-synthase (CBS) maps to the subtelomeric region on human chromosome 21q and to proximal mouse chromosome 17 |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=42 |issue= 4 |pages= 550–9 |year= 1988 |pmid= 2894761 | pmc=1715237  }}
*{{cite journal  | vauthors=Hu FL, Gu Z, Kozich V |title=Molecular basis of cystathionine beta-synthase deficiency in pyridoxine responsive and nonresponsive homocystinuria |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=2 |issue= 11 |pages= 1857–60 |year= 1994 |pmid= 7506602 |doi=10.1093/hmg/2.11.1857  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Sperandeo MP, Panico M, Pepe A |title=Molecular analysis of patients affected by homocystinuria due to cystathionine beta-synthase deficiency: report of a new mutation in exon 8 and a deletion in intron 11 |journal=J. Inherit. Metab. Dis. |volume=18 |issue= 2 |pages= 211–4 |year= 1995 |pmid= 7564249 |doi=10.1007/BF00711769  |s2cid=40407615 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Chassé JF, Paly E, Paris D |title=Genomic organization of the human cystathionine beta-synthase gene: evidence for various cDNAs | url=https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1995-06-26_211_3/page/826 |journal=Biochem. Biophys. Res. Commun. |volume=211 |issue= 3 |pages= 826–32 |year= 1995 |pmid= 7598711 |doi= 10.1006/bbrc.1995.1886 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Shih VE, Fringer JM, Mandell R |title=A missense mutation (I278T) in the cystathionine beta-synthase gene prevalent in pyridoxine-responsive homocystinuria and associated with mild clinical phenotype | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1995-07_57_1/page/34 |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=57 |issue= 1 |pages= 34–9 |year= 1995 |pmid= 7611293 | pmc=1801250  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Kluijtmans LA, Blom HJ, Boers GH |title=Two novel missense mutations in the cystathionine beta-synthase gene in homocystinuric patients | url=https://archive.org/details/sim_human-genetics_1995-08_96_2/page/249 |journal=Hum. Genet. |volume=96 |issue= 2 |pages= 249–50 |year= 1995 |pmid= 7635485 |doi=10.1007/BF00207394  |s2cid=6642338 |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Sebastio G, Sperandeo MP, Panico M |title=The molecular basis of homocystinuria due to cystathionine beta-synthase deficiency in Italian families, and report of four novel mutations | url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_1995-06_56_6/page/1324 |journal=Am. J. Hum. Genet. |volume=56 |issue= 6 |pages= 1324–33 |year= 1995 |pmid= 7762555 | pmc=1801112  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Marble M, Geraghty MT, de Franchis R |title=Characterization of a cystathionine beta-synthase allele with three mutations in cis in a patient with B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt; nonresponsive homocystinuria |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=3 |issue= 10 |pages= 1883–6 |year= 1995 |pmid= 7849717 |doi=10.1093/hmg/3.10.1883  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=Kraus JP, Le K, Swaroop M |title=Human cystathionine beta-synthase cDNA: sequence, alternative splicing and expression in cultured cells |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=2 |issue= 10 |pages= 1633–8 |year= 1994 |pmid= 7903580 |doi=10.1093/hmg/2.10.1633  |display-authors=etal}}
*{{cite journal  | vauthors=de Franchis R, Kozich V, McInnes RR, Kraus JP |title=Identical genotypes in siblings with different homocystinuric phenotypes: identification of three mutations in cystathionine beta-synthase using an improved bacterial expression system |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=3 |issue= 7 |pages= 1103–8 |year= 1995 |pmid= 7981678 |doi=10.1093/hmg/3.7.1103  }}
*{{cite journal  | vauthors=Kruger WD, Cox DR |title=A yeast system for expression of human cystathionine beta-synthase: structural and functional conservation of the human and yeast genes | url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-07-05_91_14/page/6614 |journal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. |volume=91 |issue= 14 |pages= 6614–8 |year= 1994 |pmid= 8022826 |doi=  10.1073/pnas.91.14.6614| pmc=44253  |bibcode=1994PNAS...91.6614K |doi-access=free }}
*{{cite journal  | vauthors=Kozich V, de Franchis R, Kraus JP |title=Molecular defect in a patient with pyridoxine-responsive homocystinuria |journal=Hum. Mol. Genet. |volume=2 |issue= 6 |pages= 815–6 |year= 1993 |pmid= 8353501 |doi=10.1093/hmg/2.6.815  }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20070928010229/http://www.uchsc.edu/cbs/cbsdata/cbs_02.htm CBS Main Page at University of Colorado Health Sciences Center]
* [http://www.brenda.uni-koeln.de/index.php4?page=information/all_enzymes.php4?ecno=4.2.1.22 Cystathionine beta-synthase in BRENDA: The Comprehensive Enzyme Information System]{{dead link|date=august 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://www.rcsb.org/pdb/explore.do?structureId=1JBQ Cystathionine beta-Synthase: Protein Data Bank Entry]

{{PDB Gallery|geneid=875}}
{{Enzimi metabolizma aminokiselina}}
{{Ugljik-kisik lijaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

{{DEFAULTSORT:Cystathionine Beta Synthase}}
[[Kategorija:Geni na hromosomu 21]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]
[[Kategorija:EC 4.2.1]]
[[Kategorija:Piridoksal fosfatni enzimi]]
[[Kategorija:Enzimi poznate strukture]]</text>
      <sha1>su828gecdl1b3rscsw9w17dvzfcbqtd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>PCNT</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488573</id>
    <revision>
      <id>3926608</id>
      <parentid>3919108</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39828" sha1="23bfhefpuy6bt3t7jov373df2q4qk0p" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Pericentrin''' ili '''kendrin''', poznat i kao '''PCNT''' i '''pericentrin-B''' ('''PCNTB'''), jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''PCNT''' sa [[hromosom 21|hromosoma 21]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: PCNT pericentrin (kendrin)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=5116}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8812505&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chen H, Gos A, Morris MA, Antonarakis SE | title = Localization of a human homolog of the mouse pericentrin gene (PCNT) to chromosome 21qter | journal = Genomics | volume = 35 | issue = 3 | pages = 620–4 | date = Aug 1996 | pmid = 8812505 | doi = 10.1006/geno.1996.0411 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10823944&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Flory MR, Moser MJ, Monnat RJ, Davis TN | title = Identification of a human centrosomal calmodulin-binding protein that shares homology with pericentrin | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-05-23_97_11/page/5919 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 11 | pages = 5919–23 | date = maj 2000 | pmid = 10823944 | pmc = 18534 | doi = 10.1073/pnas.97.11.5919 | bibcode = 2000PNAS...97.5919F | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11171385&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li Q, Hansen D, Killilea A, Joshi HC, Palazzo RE, Balczon R | title = Kendrin/pericentrin-B, a centrosome protein with homology to pericentrin that complexes with PCM-1 | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 4 | pages = 797–809 | date = Feb 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.4.797 | pmid = 11171385 }}&lt;/ref&gt; Gen za ovaj protein nalazi se na [[centrosom]]u i regrutuje proteine u [[pericentriolski matriks]] (PCM), kako bi se osiguralo pravilno formiranje centrosoma i [[diobeno vreteno|mitotskog vretena]], a time i neprekinuto napredovanje [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liu Q, Yu J, Zhuo X, Jiang Q, Zhang C | title = Pericentrin contains five NESs and an NLS essential for its nucleocytoplasmic trafficking during the cell cycle | journal = Cell Research | volume = 20 | issue = 8 | pages = 948–62 | date = Aug 2010 | pmid = 20567258 | doi = 10.1038/cr.2010.89 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kim S, Rhee K | title = Importance of the CEP215-pericentrin interaction for centrosome maturation during mitosis | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 1 | pages = e87016 | date = 2014 | pmid = 24466316 | doi = 10.1371/journal.pone.0087016 | pmc=3899370| bibcode = 2014PLoSO...987016K | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21270239&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Huang-Doran I, Bicknell LS, Finucane FM, Rocha N, Porter KM, Tung YC, Szekeres F, Krook A, Nolan JJ, O'Driscoll M, Bober M, O'Rahilly S, Jackson AP, Semple RK | title = Genetic defects in human pericentrin are associated with severe insulin resistance and diabetes | url = https://archive.org/details/sim_diabetes_2011-03_60_3/page/925 | journal = Diabetes | volume = 60 | issue = 3 | pages = 925–35 | date = Mar 2011 | pmid = 21270239 | doi = 10.2337/db10-1334 | pmc=3046854}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18955030&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Shimizu S, Matsuzaki S, Hattori T, Kumamoto N, Miyoshi K, Katayama T, Tohyama M | title = DISC1-kendrin interaction is involved in centrosomal microtubule network formation | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 377 | issue = 4 | pages = 1051–6 | date = Dec 2008 | pmid = 18955030 | doi = 10.1016/j.bbrc.2008.10.100 }}&lt;/ref&gt; 
Njegov gen uključen je u mnoge [[bolest]]i i poremećaje, uključujući [[kongenitalni poremećaj|kongenitalne]], kao što su [[MOPDII|mikrocefalijska osteodisplazijska primordijalna patuljastost tip II]] (MOPDII) i [[Seckelov sindrom]].&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;/&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 3.336 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  378.037 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MEVEQEQRRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVEAGRTKLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HFRQRKTKGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSHSEKKTAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKGSAVDASV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QEESPVTKED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SALCGGGDIC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSTSCDDTPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAGGAFAAQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDCDGEKRED&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LEQLQQKQVN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DHPPEQCGMF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVSDHPPEQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GMFTVGDHPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQRGMFTVSD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HPPEQHGMFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSDHPPEQRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MFTISDHQPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QRGMFTVSDH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPEQRGIFTI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SDHPAEQRGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTKECEQECE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAITDLESGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDEAGLHQSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVHGLELEAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLSLSNMHTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLELTQANLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEKETALTEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REMLNSRRAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELALLQSRQQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HELELLREQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AREKEEVVLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CGQEAAELKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLQSEMEKNA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIVKTLKEDW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ESEKDLCLEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRKELSAKHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEMEDLQNQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKELAEQRAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEKIFQDKNQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AERALRNLES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HHQAAIEKLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDLQSEHGRC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEDLEFKFKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEKEKQLELE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLQASYEDLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQSQEEIRRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WSQLDSARTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQELSELHEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLARTSRVED&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LEQLKQREKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QHESELEQLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYFEKKLRDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKTYQEDLTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQQRLQGARE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DALLDSVEVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSCVGLEEKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKGRKDHVDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEPERHKESL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRFQAELEES&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HRHQLEALES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLCIQHEGHV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDRCCVETSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGHEWRLEPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGHSQELPWV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HLQGVQDGDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EADTERAARV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGLETEHKVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSLLQTELKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIELLKIENR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLYGKLQHET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLKDDLEKVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HNLIEDHQKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNNAKQKTEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MKQEFQRKET&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DWKVMKEELQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REAEEKLTLM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLELREKAES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKQTIINKFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LREAEMRQLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DQQAAQILDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERSLTEQQGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQQLEQDLTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDALHCSQCG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;REPPTAQDGE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LAALHVKEDC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALQLMLARSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLEERKEITE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KFSAEQDAFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEAQEQHARE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQLLQERHQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLLSVTAELE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARHQAALGEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TASLESKQGA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLAARVAELQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TKHAADLGAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETRHLSSLDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LESCYLSEFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIREEHRQAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELLRADFEEQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LWKKDSLHQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILTQELEKLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKHEGELQSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDHLRTEVST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELAGTVAHEL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QGVHQGEFGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKKTALHEKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETLRLQSAQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPFHQEEKES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSLQLQKKNH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QVQQLKDQVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLSHEIEECR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELEVLQQRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERENREGANL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSMLKADVNL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SHSERGALQD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALRRLLGLFG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETLRAAVTLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRIGERVGLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDDAGAGLAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;STAPALEETW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDVALPELDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLSECAEMSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAEISSHMRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFLMSPESVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ECEQPIRRVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSLSLAVDGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MEMALDSSRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEEARQIHSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEKEFSFKNE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ETAQVVRKHQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELLECLKEES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAKAELALEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKTQGTLEGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVETADLKEV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LAGKEDSEHR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVLELESLRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLQQAAQEQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALREECTRLW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRGEATATDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EAREAALRKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEDLTKEQSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRKQAEKDRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALLSQMKILE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELEEQLSQH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RGCAKQAEAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TALEQQVASL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKHLRNQRQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MDEQAAEREH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EREEFQQEIQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLEGQLRQAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPQPWGPRDS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQAPLDGEVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLQQKLREKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEFNELAIQK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ESADRQVLMQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEEIKRLEEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NINIRKKVAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQEEVEKQKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVKGLEQDKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLKKQQMSSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLASTLQSTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DAGRCPEPPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSPPEGPEIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEVTQRALLR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RESEVLDLKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLEKMKGDLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKNEEILHLN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKLDMQNSQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVSLRELEEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NTSLKVIYTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSEIEELKAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IENLQENQKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQKEKAEEIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLHEVIEKLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HELSLMGPVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HEVSDSQAGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQSELLCSQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGPRGQALQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELEAALEAKE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALSRLLADQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRHSQALEAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQRLQGAEEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AELQLAELER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVALREAEVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DMASRIQEFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AALKAKEATI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AERNLEIDAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQRKAAHSAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEAVLLALAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IRRALEQQPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAGAAPPELQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WLRAQCARLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQLQVLHQRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRCQVELDRR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QARRATAHTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPGAHPQPRM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGGAKAQVTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVEASHDAAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPVVPDPQGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQPVLVTLKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APLCKQEGVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVLTVCQRQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSELLLVKNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MRLSLEDGGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GKEKVLEDCQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPKVDLVAQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQLQEKLNRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYSMTFQNVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AADTKSLWPM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ASAHLLESSW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDDSCDGEEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DISPHIDTCD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANTATGGVTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VIKNQAIDAC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DANTTPGGVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVIKNWDSLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDEMPDSPIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKSECQDMSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSPTSVLGGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RHQSHTAEAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRKSPVGMLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSSWSSPEVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKDWTLEPWP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPVTPHSGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSLCSADTSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GDRADTSLPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TQGPGLLCSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVSAAALALQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WAESPPADDH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HVQRTAVEKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEDFITTSFD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQETLSSPPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLEGKADRSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSDGSGFGAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LSPGSGGPEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QTAGPVTPAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISGRFQPLPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AMKEKEVRPK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HVKALLQMVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DESHQILALS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGLAPPSGEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPPRKEDEIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DISLHGGKTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVPTACPDWR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GDLLQVVQEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEKEQEMQGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELQPRLSGSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGGHSSLLER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEKIIREQGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQEKSLEHLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPDRSSLLSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQALRAQLRM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;THLQNQEKLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLRTALTSAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ARGSQQEHQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRQVELLAYK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEQEKCIAGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQKTLSEEQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KANSVQKLLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEQTVVRDLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDLCESRQKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQLSRSLCEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQEVLQLRSM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSSKENELKA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALQELESEQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KGRALQSQLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEQLRHLQRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SQSAKALEEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RASLETQRAQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSRLCVALKH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQTAKDNLQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELRIEHSRCE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALLAQERSQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELQKDLAAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KSRTLELSEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRHERLLTEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSQRTQEACV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HQDTQAHHAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQKLKEEKSR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VVDLQAMLEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQQQALHSQQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLEAEAQKHC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EALRREKEVS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATLKSTVEAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HTQKRELRCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEREREKPAW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQAELEQSHP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLKEQEGRKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARRSAEARQS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PAAAEQWRKW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QRDKEKLREL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELQRQRDLHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKQLQQTVRD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LESKDEVPGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLHLGSARRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGSDADHLRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQRELEAMRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLLSAARLLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFTSQAVDRT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VNDWTSSNEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVMSLLHTLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELKSDLSRPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSQKKMAAEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QFQFVDVLLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DNVSLTKALS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVTQEKLELS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAVSKLEKLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHHLQKGCSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRSERSAWKP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DETAPQSSLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPDPGRLPPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASEEAHTSNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMEKLYLHYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAESFRKALI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YQKKYLLLLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGFQDSEQET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSMIAHLGVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSKAERKITS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPFTRFRTAV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RVVIAILRLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLVKKWQEVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKGALAQGKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRPGPRARQP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QSPPRTRESP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PTRDVPSGHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDPARGRRLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAASPHSGGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ATPSPNSRLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSLTASQDPE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HSLTEYIHHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVIQQRLGGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPDSTSKKSC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPMIKQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Struktura ==

PCNT je protein od 360 kDa koji sadrži  sekvencu [[proteinski domen|domena]] [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] i visoko [[konzervirana sekvenca|konzervirani motiv]] ciljanja PCM-a zvani PACT domen, blizu svog [[C-terminal]]a.&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11171385&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21270239&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gillingham AK, Munro S | title = The PACT domain, a conserved centrosomal targeting motif in the coiled-coil proteins AKAP450 and pericentrin | journal = EMBO Reports | volume = 1 | issue = 6 | pages = 524–9 | date = Dec 2000 | pmid = 11263498 | pmc = 1083777 | doi = 10.1093/embo-reports/kvd105 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23979692&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Salemi M, Barone C, Romano C, Salluzzo R, Caraci F, Cantarella RA, Salluzzo MG, Drago F, Romano C, Bosco P | title = Pericentrin expression in Down's syndrome | journal = Neurological Sciences | volume = 34 | issue = 11 | pages = 2023–5 | date = Nov 2013 | pmid = 23979692 | doi = 10.1007/s10072-013-1529-z | s2cid = 1823570 }}&lt;/ref&gt; PACT domen odgovoran je za ciljanje proteina na [[centrosom]] i njegovo vezivanje za [[centriola|centriolske]] zidove tokom [[interfaza]].&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;/&gt; Osim toga, PCNT ima pet jedarnih eksportnih sekvenci koje sve doprinose njegovom [[jedarni eksport|jedarnom eksportu]] u [[citoplazma|citoplazmu]], kao i jedan [[jedarni signal]] sastavljen od tri klastera [[aminokiselina|aminokiselinskih baza]], koje sve doprinose jedarnoj lokalizaciji proteina.&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;

PCNTB, [[cDNK]] [[homolog]] PCNT-a, identifikovali su i opisali Li et al. duz naznaku da dijele identitet sekvence od 61% i sličnost od 75%. Međutim, u poređenju sa PCNT, PCNTB sadrži dodatni domen  [[upredena zavojnica|upredene zavojnice]] i jedinstveni 1000-[[aminokiselina|aminokiselinskih ostataka]] [[C-terminal]]a, što sugeriše da ova dva mogu biti odvojeni proteini u novoj [[proteinska natporodica|natporodici]] [[CPM ]].&lt;ref name=&quot;pmid11171385&quot;/&gt; Kao i kod PCNT-a, C-kraj PCNTB-a sadrži funkcionalne domene za lokalizaciju centriola i vezivanje [[CEP215]]. [[N-kraj]] također može sadržavati funkcionalni domen koji je povezan s domenom [[C-kraj]]a, a ova asocijacija je potrebna za interakciju s centriolom.&lt;ref name=&quot;pmid22722493&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lee K, Rhee K | title = Separase-dependent cleavage of pericentrin B is necessary and sufficient for centriole disengagement during mitosis | journal = Cell Cycle | volume = 11 | issue = 13 | pages = 2476–85 | date = Jul 2012 | pmid = 22722493 | doi = 10.4161/cc.20878 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==

Protein koji je kodiran ovim genom eksprimiran je u [[citoplazma|citoplazmi]] i [[centrosom]]u tokom cijelog [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]], a u manjoj mjeri u [[ćelijsko jedro|jedru]]. To je sastavni dio PCM-a, koji je centrosomska skela za učvršćivanje [[mikrotubula]] nukleacijskih kompleksa i drugih centrosomskih proteina.&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11171385&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21270239&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22722493&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24106199&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Unal S, Alanay Y, Cetin M, Boduroglu K, Utine E, Cormier-Daire V, Huber C, Ozsurekci Y, Kilic E, Simsek Kiper OP, Gumruk F | title = Striking hematological abnormalities in patients with microcephalic osteodysplastic primordial dwarfism type II (MOPD II): a potential role of pericentrin in hematopoiesis | journal = Pediatric Blood &amp; Cancer | volume = 61 | issue = 2 | pages = 302–5 | date = Feb 2014 | pmid = 24106199 | doi = 10.1002/pbc.24783 | s2cid = 13192693 }}&lt;/ref&gt; U jednom modelu, PCNT [[Multiproteinski kompleks|kompleks]] je sa CEP215 i [[fosforilacija|fosforiliran]] pomoću [[PLK1]], što dovodi do regrutovanja i organizacije PCM komponenti, sazrijevanja centrosoma i formiranja [[diobeno vreteno|vretena]].&lt;ref name=&quot;pmid22722493&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot; pmid24466316&quot;/&gt; Protein kontrolira nukleaciju [[mikrotubula]], interakcijom sa komponentom njihove nukleacije [[Tubulin|γ-tubulina]], čime se učvršćuje γ-tubulinski kompleks prstena za centrosom,  neophodan za formiranje bipolarnog vretena i sklapanje [[hromosom]]a u ranoj [[mitoza|mitozi]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name= &quot;pmid24466316&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21270239&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18955030&quot;/&gt; Ovo osigurava normalnu funkciju i organizaciju centrosoma, [[diobeno vreteno|mitotskih vretena]] i [[citoskelet]]a, a dalje , regulaciju progresije ćelijskog ciklusa i [[kontrolna točka ćelijskog ciklusa|kontrolnuh tačaka]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24106199&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot; pmid21270239&quot;/&gt; Smanjenje regulacije PCNT-a poremetilo je mitotičke kontrolne tačke i zadržalo ćeliju na [[G2/M kontrolna tačka|G2/M kontrolnoj tački]], što je dovelo do smrti ćelije.&lt;ref name=&quot;pmid23979692&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24106199&quot;/&gt; Štaviše, funkcionisanje [[mikrotubula]] je takođe poremećeno, što je dovelo do mono– ili multipolarnih vretena, [[metafaza|hromozomske neusklađenosti]], preranog odvajanja [[sestrinska hromatida|sestrinskih hromatida]]  i [[aneuploidije]].&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24106199&quot;/&gt;

PCNT je veoma bogato zastupljen u [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]], što ukazuje da može biti uključen u djelovanje mišićnog  [[insulin]]a.&lt;ref name=&quot;pmid21270239&quot;/&gt; PCNT je također uključen u razvoj [[neuron]], interakcijom sa [[DISC1]] za regulaciju organizacije mikrotubula.&lt;ref name=&quot;pmid18955030&quot;/&gt;

== Klinički značaj ==
[[Mutacije]] u genu &quot;PCNT&quot; povezane su sa [[Downov sindrom|Downovim sindromom]] (DS), dva tipa [[primordijalna patuljastost|primordijalne patuljastosti]], MOPDII i Seckelovim sindromom, [[unutarmatrnično zaostajanje rasta|unutarmaterničnim zaostajanjem raste]], [[kardiomiopatija]]ma, ranim početkom [[dijabetes tipa 2|dijabetesa tip 2]], [[CML|hroničnom mijeloidnnom leukemijom]] (CML), [[bipolarni afektivni poremećaj|bipolarnim afektivnim poremećajem]] i drugim [[kongenitalni poremećaj|kongenitalnim poremećajima]].&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18955030&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23979692&quot;/&gt;&lt;ref name= &quot;pmid22722493&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24106199&quot;/&gt; Konkretno, [[nizak rast]] i mala veličina mozga karakteristična za MOPDII i [[Seckelov sindrom]] pripisuju se disfunkciji centrosoma i poremećaju [[ćelijski rast|rasta ćelija]],  kao posljedici kvara PCNT-a.&lt;ref name =&quot;pmid20567258&quot;/&gt; Dodatno, [[prerano starenje]], cerebralna involucija, [[upala|upalni]] i [[imunski odgovor]]i su povezani sa DS-om, zbog  mutacija ''PCNT''-a, dok su teški [[otpornost na insulin|rezistencija na insulin]], [[dijabetes]] i [[dislipidemija]]  predstavljeni u MOPDII povezanim s  mutacijama ''PCNT''-a.&lt;ref name=&quot;pmid21270239&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23979692&quot;/&gt;

== Interakcije ==
Pokazalo se da PCNT ima  [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa:
*[[Kalmodulin]],&lt;ref name=&quot;entrez&quot; /&gt;
*[[Separaza]],&lt;ref name=&quot;pmid22722493&quot;/&gt;
*[[CEP215]],&lt;ref name=&quot;pmid24466316&quot;/&gt;
*[[CHD3]]/[[CHD4|4]],&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;
*[[Protein-kinaza A]],&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;
*[[Protein-kinaza C]],&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;
*[[DISC1]],&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;
*[[gama tubulin|Proteini kompleksa γ-tubulina]],&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt; i
*[[PCM1]].&lt;ref name=&quot;pmid11171385&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20567258&quot;/&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura==
{{refbegin |30em}}
* {{cite journal | vauthors = Nakajima D, Okazaki N, Yamakawa H, Kikuno R, Ohara O, Nagase T | title = Construction of expression-ready cDNA clones for KIAA genes: manual curation of 330 KIAA cDNA clones | journal = DNA Research | volume = 9 | issue = 3 | pages = 99–106 | date = Jun 2002 | pmid = 12168954 | doi = 10.1093/dnares/9.3.99 | doi-access=free }}
* {{cite journal | vauthors = Chen H, Gos A, Morris MA, Antonarakis SE | title = Localization of a human homolog of the mouse pericentrin gene (PCNT) to chromosome 21qter | journal = Genomics | volume = 35 | issue = 3 | pages = 620–4 | date = Aug 1996 | pmid = 8812505 | doi = 10.1006/geno.1996.0411 }}
* {{cite journal | vauthors = Ishikawa K, Nagase T, Nakajima D, Seki N, Ohira M, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. VIII. 78 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Research | volume = 4 | issue = 5 | pages = 307–13 | date = Oct 1997 | pmid = 9455477 | doi = 10.1093/dnares/4.5.307 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Diviani D, Langeberg LK, Doxsey SJ, Scott JD | title = Pericentrin anchors protein kinase A at the centrosome through a newly identified RII-binding domain | journal = Current Biology | volume = 10 | issue = 7 | pages = 417–20 | date = Apr 2000 | pmid = 10753751 | doi = 10.1016/S0960-9822(00)00422-X | s2cid = 2535595 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Flory MR, Moser MJ, Monnat RJ, Davis TN | title = Identification of a human centrosomal calmodulin-binding protein that shares homology with pericentrin | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 11 | pages = 5919–23 | date = maj 2000 | pmid = 10823944 | pmc = 18534 | doi = 10.1073/pnas.97.11.5919 | bibcode = 2000PNAS...97.5919F | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hattori M, Fujiyama A, Taylor TD, Watanabe H, Yada T, Park HS, Toyoda A, Ishii K, Totoki Y, Choi DK, Groner Y, Soeda E, Ohki M, Takagi T, Sakaki Y, Taudien S, Blechschmidt K, Polley A, Menzel U, Delabar J, Kumpf K, Lehmann R, Patterson D, Reichwald K, Rump A, Schillhabel M, Schudy A, Zimmermann W, Rosenthal A, Kudoh J, Schibuya K, Kawasaki K, Asakawa S, Shintani A, Sasaki T, Nagamine K, Mitsuyama S, Antonarakis SE, Minoshima S, Shimizu N, Nordsiek G, Hornischer K, Brant P, Scharfe M, Schon O, Desario A, Reichelt J, Kauer G, Blocker H, Ramser J, Beck A, Klages S, Hennig S, Riesselmann L, Dagand E, Haaf T, Wehrmeyer S, Borzym K, Gardiner K, Nizetic D, Francis F, Lehrach H, Reinhardt R, Yaspo ML | title = The DNA sequence of human chromosome 21 | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-05-18_405_6784/page/311 | journal = Nature | volume = 405 | issue = 6784 | pages = 311–9 | date = maj 2000 | pmid = 10830953 | doi = 10.1038/35012518 | bibcode = 2000Natur.405..311H | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Li Q, Hansen D, Killilea A, Joshi HC, Palazzo RE, Balczon R | title = Kendrin/pericentrin-B, a centrosome protein with homology to pericentrin that complexes with PCM-1 | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 4 | pages = 797–809 | date = Feb 2001 | doi = 10.1242/jcs.114.4.797 | pmid = 11171385 }}
* {{cite journal | vauthors = Takahashi M, Yamagiwa A, Nishimura T, Mukai H, Ono Y | title = Centrosomal proteins CG-NAP and kendrin provide microtubule nucleation sites by anchoring gamma-tubulin ring complex | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 13 | issue = 9 | pages = 3235–45 | date = Sep 2002 | pmid = 12221128 | pmc = 124155 | doi = 10.1091/mbc.E02-02-0112 }}
* {{cite journal | vauthors = Flory MR, Davis TN | title = The centrosomal proteins pericentrin and kendrin are encoded by alternatively spliced products of one gene | journal = Genomics | volume = 82 | issue = 3 | pages = 401–5 | date = Sep 2003 | pmid = 12906865 | doi = 10.1016/S0888-7543(03)00119-8 }}
* {{cite journal | vauthors = Chang F, Re F, Sebastian S, Sazer S, Luban J | title = HIV-1 Vpr induces defects in mitosis, cytokinesis, nuclear structure, and centrosomes | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 15 | issue = 4 | pages = 1793–801 | date = Apr 2004 | pmid = 14767062 | pmc = 379276 | doi = 10.1091/mbc.E03-09-0691 }}
* {{cite journal | vauthors = Miyoshi K, Asanuma M, Miyazaki I, Diaz-Corrales FJ, Katayama T, Tohyama M, Ogawa N | title = DISC1 localizes to the centrosome by binding to kendrin | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2004-05-14_317_4/page/1195 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 317 | issue = 4 | pages = 1195–9 | date = maj 2004 | pmid = 15094396 | doi = 10.1016/j.bbrc.2004.03.163 }}
* {{cite journal | vauthors = Jurczyk A, Gromley A, Redick S, San Agustin J, Witman G, Pazour GJ, Peters DJ, Doxsey S | title = Pericentrin forms a complex with intraflagellar transport proteins and polycystin-2 and is required for primary cilia assembly | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2004-08-30_166_5/page/637 | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 166 | issue = 5 | pages = 637–43 | date = Aug 2004 | pmid = 15337773 | pmc = 2172416 | doi = 10.1083/jcb.200405023 }}
* {{cite journal | vauthors = Suzuki Y, Yamashita R, Shirota M, Sakakibara Y, Chiba J, Mizushima-Sugano J, Nakai K, Sugano S | title = Sequence comparison of human and mouse genes reveals a homologous block structure in the promoter regions | journal = Genome Research | volume = 14 | issue = 9 | pages = 1711–8 | date = Sep 2004 | pmid = 15342556 | pmc = 515316 | doi = 10.1101/gr.2435604 }}
* {{cite journal | vauthors = Golubkov VS, Chekanov AV, Doxsey SJ, Strongin AY | title = Centrosomal pericentrin is a direct cleavage target of membrane type-1 matrix metalloproteinase in humans but not in mice: potential implications for tumorigenesis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2005-12-23_280_51/page/42236 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 51 | pages = 42237–41 | date = Dec 2005 | pmid = 16251193 | doi = 10.1074/jbc.M510139200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Nousiainen M, Silljé HH, Sauer G, Nigg EA, Körner R | title = Phosphoproteome analysis of the human mitotic spindle | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-04-04_103_14/page/5391 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 14 | pages = 5391–6 | date = Apr 2006 | pmid = 16565220 | pmc = 1459365 | doi = 10.1073/pnas.0507066103 | bibcode = 2006PNAS..103.5391N | doi-access = free }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Centrosom}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 21]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>23bfhefpuy6bt3t7jov373df2q4qk0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Discogs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488612</id>
    <revision>
      <id>3926207</id>
      <parentid>3399369</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:06:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2364" sha1="mou6qf5k9mfd5d1wpwoicd9vf2fxysy" xml:space="preserve">[[Datoteka:Discogs record icon.svg|mini]]
'''Discogs''' (skraćeno za [[diskografija|diskografije]] ) je [[Veb-sajt|web stranica]] i [[Crowdsourcing|baza]] [[Baza podataka|podataka]] prikupljenih informacija o [[Zvuk|audio]] [[Snimanje i reprodukcija zvuka|snimcima]], uključujući [[Commerce|komercijalna]] izdanja, promotivna izdanja i [[Prometno snimanje|izdanja]] koja nisu objavljena ili nisu objavljena. Iako je sajt prvobitno kreiran sa ciljem da postane najveća onlajn baza podataka [[Elektronska muzika|elektronske muzike]],&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web|url=https://happymag.tv/discogs-what-is-it-where-it-came-from-and-how-to-use-it/|title=Discogs: what is it, where it came from, and how to use it|language=en-US|access-date=8. 10. 2019}}&lt;/ref&gt; stranica sada uključuje izdanja u svim žanrovima u svim formatima. Nakon što je baza podataka otvorena za doprinose javnosti, [[Rok-muzika|rok muzika]] je počela da postaje najzastupljeniji žanr na listi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.discogs.com/en/10-million-releases|title=Discogs Reaches 10 Million Releases 🎉|date=28. 6. 2018|website=Discogs Blog|language=en-US|access-date=8. 10. 2019|archive-date=30. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220130052223/https://blog.discogs.com/en/10-million-releases/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Na dan 11. februar 2022.,  Discogs sadrži preko 14,9 miliona izdanja, od preko 7,9 miliona izvođača, preko 1,8 miliona izdavača, doprinose sa preko 617,000 korisničkih naloga saradnika — ovi brojevi stalno rastu jer korisnici stalno dodaju prethodno nenavedena izdanja na sajt.&lt;ref name=&quot;discogs stats&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.discogs.com/search|title=Explore on Discogs|date=28 Mar 2019|publisher=Discogs|access-date=28 Mar 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;discogs contributors&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.discogs.com/stats/contributors|title=Discogs Contributors|date=28 Mar 2019|publisher=Discogs.com|access-date=28 Mar 2019}}&lt;/ref&gt; Discogs serveri, koji se trenutno nalaze pod [[Internetska domena|imenom domene]] '''discogs.com''', u vlasništvu su Zink Media, Inc. i nalaze se u [[Portland|Portlandu, Oregon]], Sjedinjene Američke Države.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.whois.com/whois/discogs.com|title=Whois discogs.com|website=www.whois.com|access-date=18. 2. 2019}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Muzičke baze podataka]]</text>
      <sha1>mou6qf5k9mfd5d1wpwoicd9vf2fxysy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ADP-faktor ribozilacije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488743</id>
    <revision>
      <id>3926606</id>
      <parentid>3907519</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8577" sha1="eexbda3pnigl0gmq6kmzzk668gg1zqw" xml:space="preserve">{{Infokutija protein
| Symbol = Arf
| Ime = ADP-faktor ribozilacije
| image =1ksg_opm.png
| width =250
| caption = Protein 2 sličan faktoru ribozilacije ADP, vezan na membranu ([[ARL2]] miša, crveno), kompleks sa [[fosfodiesteraza|fosfodiesterazom]] delta (žuta) ([[PDB|1ksg]]) Plave tačke pokazuju granicu [[ugljikovodik|ugljikovodičnog]] [[lipidni dvosloj|lipidnog dvosloja]]
}}
{{ infokutija protein
|Pfam= PF00025
|Symbol=ARF
|image=PDB 1fzq EBI.jpg
| InterPro= IPR006689
| SMART=  ARF
| PROSITE = PDOC01020
| SCOP = 1hur
| TCDB =
| CDD = cd00878
| OPM family= 124
| OPM protein= 1ksg
| Membranomska porodica= 1103
}}
[[Slika:ADP ribosylation factor localization in the Golgi apparatus of a living macrophage.png|thumb|280px|Distribucija ARF-a u živom [[makrofag]]u, naglašavajući [[Golgijev aparat]].]]
'''[[ADP]]-faktori ribozilacije''' ('''ARF''') su članovi ARF porodice [[GTP-protein|GTP-vezujućih proteina]] iz [[natporodica Ras|natporodice Ras]]. Proteini porodice ARF su sveprisutni u [[eukariot]]skim ćelijama, a u ćelijama [[sisar]]a identifikovano je šest visoko konzerviranih članova porodice. Iako su ARF rastvorljivi, općenito se povezuju sa membranama zbog [[miristoilacija]] [[N-terminal]]a Oni funkcionišu kao regulatori [[vezikula|vezikulskog]] prometa i remodeliranja [[aktin]]a.

Mali ADP ribozilacijski faktor (Arf) GTP-vezujući proteini su glavni regulatori biogeneze vezikula u unutarćelijskom prometu.&lt;ref name=&quot;PUB00009830&quot;&gt;{{Cite journal 
|vauthors=Pasqualato S, Renault L, Cherfils J | doi = 10.1093/embo-reports/kvf221 
| title = Arf, Arl, Arp and Sar proteins: A family of GTP-binding proteins with a structural device for 'front-back' communication 
| journal = EMBO Reports 
| volume = 3 
| issue = 11 
| pages = 1035–1041 
| year = 2002 
| pmid = 12429613 
| pmc =1307594 
}}&lt;/ref&gt; Oni su osnivači rastuće porodice koja uključuje Arl (Arf-like), Arp (Arf-srodne proteine) i daljinski srodne Sar (povezane sa sekrecijom i Ras-srodne proteine). Arf proteini kruže između neaktivnih GDP-vezanih i aktivnih GTP-vezanih oblika koji se selektivno vezuju za efektore. Klasični strukturni [[GDP]]/[[GTP]] prekidač karakterizira se konformacijskim promjenama u takozvanim regijama prekidača 1 i prekidača 2, koji se čvrsto vezuju za gama-[[fosfat]] GTP-a, ali slabo ili nikako za GDP [[nukleotid]]. Strukturne studije Arf1 i Arf6 otkrile su da, iako ovi proteini imaju konformacijske promjene prekidača 1 i 2, odstupaju od drugih malih GTP-vezujućih proteina po tome što koriste dodatni, jedinstveni prekidač za propagiranje strukturnih informacija s jedne strane proteina na drugu.

Strukturni ciklusi GDP/GTP ljudskih Arf1 i Arf6 karakterišu jedinstvenu konformacijsku promjenu koja utiče na beta2beta3 lance koji povezuju prekidač 1 i prekidač 2 (međuprekidač), kao i na amfipatijski spiralni [[N-terminal]]. U Arf1 i Arf6 vezanim za GDP, međuprekidač se uvlači i formira džep za koji se veže spirala N-terminal, a potonji služi kao molekulski sklop za održavanje neaktivne konformacije. U GTP-vezanom obliku ovih proteina, međuprekidač prolazi kroz pomak registra s dva ostatka koji povlači prekidač 1 i prekidač 2 prema gore, vraćajući aktivnu konformaciju koja može vezati GTP. U ovoj konformaciji, međuprekidač izlazi iz proteina i istiskuje N-terminalnu kopču, zatvarajući njen džep za vezivanje.

==Regulatorni proteini==
ARF se redovno povezuju s dvije vrste proteina, onima koji su uključeni u [[kataliza|katalizu]] razmjene GTP/GDP i onima koji služe drugim funkcijama. ARF djeluju kao regulatorna podjedinica koja kontroliše sklop omotača u proteinu omotača I (COPI) i [[vezikule]] obložene [[klatrin]]om.

===GTP/GDP proteini za razmjenu===
ARF se vezuje za dva oblika gvanozin-nukleotida, [[gvanozin.trifosfat]]a (GTP) i [[gvanozin-difosfat]]a (GDP). Oblik ARF molekula zavisi od oblika za koji je vezan, što mu omogućava da služi u regulatornom kapacitetu. ARF zahtijeva pomoć drugih proteina kako bi se prebacio između vezivanja za GTP i GDP. [[GTPaza-aktivirani protein]]i (GAP-i) prisiljava Arf da [[hidroliza|hidrolizira]] vezu GTP za GDP, a [[faktor zamjene guaninskih nukleotida]] prisiljava ARF da usvoji novu  molekulu GTP, umjesto vezanog GDP-a .

===Ostslii proteini===
Ostali proteini stupaju u interakciju s ARF, ovisno o tome da li je vezan za GTP ili GDP. Aktivni oblik, ARF*GTP, vezuje se za proteine omotača [[vezikula]] i adaptere, uključujući protein omotača I ([[COPI]]) i različite [[fosfolipid]]e. Poznato je da se neaktivni oblik vezuje samo za klasu [[transmembranski protein|transmembranskih proteina]].

Različiti tipovi ARF-a vezuju specifično različite vrste efektorskih proteina.

==Filogenija==

Postoji šest poznatih [[sisar]]skih ARF proteina, koji su podijeljeni u tri klase ARF-a:

* klasa 1: {{Gen|ARF1}}, {{Gen|ARF2}}, {{Gen|ARF3}}
* klasa 2: {{Gen|ARF4}}, {{Gen|ARF5}}
* klasa 3: {{Gen|ARF6}}. (Vidi također [[ARF6]])

==Struktura==
ARF su mali proteini veličine približno 20 [[dalton (jedinica)|kDa]]. Sadrže dva preklopna regiona, koji mijenjaju relativne pozicije između ciklusa GDP/GTP-vezivanja. ARF su često [[Miristoilacija|miristoilirani]] u svom [[N-terminal]]nom području, što doprinosi njihovoj membranskoj povezanosti.

== Primjeri ==
Ljudski geni koji kodiraju proteine koji sadrže ovaj [[proteinski domen]] uključuju:
* [[ARF1]] [[ARF3]] [[ARF4]] [[ARF5]] [[ARF6]] [[ARFRP1]]
* [[ARL1]] [[ARL2]] [[ARL2L1]] [[ARL3]] [[ARL4A]] [[ARL4C]] [[ARL4D]] [[ARL5]] [[ARL5A]] [[ARL5B]]
* [[ARL10]] [[ARL11]] [[ARL13A]] [[ARL13B]] [[ARL14]] [[ARL15]] [[ARL16]] [[ARL17]] 
* [[ARL6]] [[ARL7]] [[ARL8A]] [[ARL8B]] [[ARL9]]
* [[MGC57346]]
* [[SAR1A]] [[SAR1B]] [[SAR1P3]] [[SARA1]] [[TRIM23]]

==Također pogledajte==
* [[Brefeldin A]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin|30em}}
* {{Cite journal 
|vauthors=Donaldson JG, Honda A | doi = 10.1042/BST0330639 
| title = Localization and function of Arf family GTPases 
| journal = Biochemical Society Transactions 
| volume = 33 
| issue = 4 
| pages = 639–642 
| year = 2005 
| pmid = 16042562 
| pmc = 
}}
* {{Cite journal
| title = Arf and its many interactors 
| url = https://archive.org/details/current-opinion-in-cell-biology_2003-08_15_4/page/396
| journal = Current Opinion in Cell Biology 
| volume = 15 
| issue = 4 
| pages = 396–404 
| year = 2003 
| pmid = 12892779
|doi=10.1016/S0955-0674(03)00071-1
|vauthors=Nie Z, Hirsch DS, Randazzo PA }}
* {{Cite journal 
|vauthors=Amor JC, Harrison DH, Kahn RA, Ringe D | title = Structure of the human ADP-ribosylation factor 1 complexed with GDP 
|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1994-12-15_372_6507/page/704 | doi = 10.1038/372704a0 
| journal = Nature 
| volume = 372 
| issue = 6507 
| pages = 704–708 
| year = 1994 
| pmid = 7990966 
| pmc = 
| bibcode = 1994Natur.372..704C 
| s2cid = 4362056 
}}
* {{Cite journal 
| author = Moss J, Vaughan M
| title = Structure and function of ARF proteins: Activators of cholera toxin and critical components of intracellular vesicular transport processes 
| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-05-26_270_21/page/12326
| journal = The Journal of Biological Chemistry 
| volume = 270 
| issue = 21 
| pages = 12327–12330 
| year = 1995 
| pmid = 7759471
| doi=10.1074/jbc.270.21.12327
| last2 = Vaughan 
| doi-access = free 
}}
* {{Cite journal 
| author = Boman AL, Kahn RA
| title = Arf proteins: The membrane traffic police? 
| url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_1995-04_20_4/page/147
| journal = Trends in Biochemical Sciences 
| volume = 20 
| issue = 4 
| pages = 147–150 
| year = 1995 
| pmid = 7770914
| doi=10.1016/s0968-0004(00)88991-4
| last2 = Kahn 
}}
* {{Cite journal 
|vauthors=Kahn RA, Kern FG, Clark J, Gelmann EP, Rulka C | title = Human ADP-ribosylation factors. A functionally conserved family of GTP-binding proteins 
|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1991-02-05_266_4/page/2606 | journal = The Journal of Biological Chemistry 
| volume = 266 
| issue = 4 
| pages = 2606–2614 
| year = 1991 
| doi = 10.1016/S0021-9258(18)52288-2 
| pmid = 1899243
| doi-access = free 
}}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
* {{ELM|TRG_Cilium_Arf4_1}}

{{GTPaze}}
{{Vezikulski transportni proteini}}
{{Unutarćelijski signalni peptidi i proteini}}
{{InterPro content|IPR006689}}

{{DEFAULTSORT:Adp Ribosylation Factor}}
[[Kategorija:Proteinski domeni]]
[[Kategorija:Periferni membranski proteini]]</text>
      <sha1>eexbda3pnigl0gmq6kmzzk668gg1zqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dokumentacija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>488767</id>
    <revision>
      <id>3926212</id>
      <parentid>3643552</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4720" sha1="nlyqmdvt3gezn55cpnn7gtipvyaynbu" xml:space="preserve">'''Dokumentacija''' je svaki prenosivi materijal koji se koristi za opisivanje, objašnjenje ili upute u vezi sa nekim atributima objekta, sistema ili postupka, kao što su njegovi dijelovi, montaža, instalacija, održavanje i upotreba.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.linfo.org/documentation.html|title=Documentation definition by The Linux Information Project|website=www.linfo.org|access-date=9. 8. 2020}}&lt;/ref&gt; Dokumentacija se može dostaviti na papiru, na mreži ili na [[Digitalni medij|digitalnim]] ili [[Analogni mediji|analognim medijima]], kao što su [[Magnetofon|audio trake]] ili [[Compact disc|CD-ovi]]. Primjeri su korisnički vodiči, bijele knjige, pomoć na mreži i brzi vodiči. Papirna ili štampana dokumentacija postala je manje uobičajena.  Dokumentacija se često distribuira putem web stranica, softverskih proizvoda i drugih onlajn aplikacija.

Dokumentaciju kao skup nastavnog materijala ne treba miješati sa [[Nauka o dokumentaciji|naukom o dokumentaciji]], proučavanjem snimanja i pronalaženja informacija.

Iako povezani [[Međunarodna organizacija za standardizaciju|ISO]] standardi nisu lako dostupni javnosti, vodič iz drugih izvora za ovu temu može poslužiti svrsi.&lt;ref name=&quot;agd&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.somers.k12.ct.us/common/guide_to_doc.pdf|title=Guide to Documentation|last=N/A|year=2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20070729135707/http://www.somers.k12.ct.us/common/guide_to_doc.pdf|archive-date=29. 7. 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;agds&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sfsu.edu/~carp1/pdf/A%20Guide%20to%20Documentation%20Styles.pdf|title=A Guide to Documentation Styles|last=CGRP|access-date=12. 6. 2009|archive-date=5. 1. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105095055/http://www.sfsu.edu/~carp1/pdf/A%20Guide%20to%20Documentation%20Styles.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;agmd&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sunyjcc.edu/jamestown/library/pdf/mla.pdf|title=A guide to MLA documentation|last=N/A|archive-url=https://web.archive.org/web/20060902180310/http://www.sunyjcc.edu/jamestown/library/pdf/mla.pdf|archive-date=2. 9. 2006|url-status=dead|access-date=12. 6. 2009}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;pad&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.maintenanceonline.org/maintenanceonline/content_images/p11%20Trans%20View-20080410-222135.pdf|title=Procedures and Documentation|last=Berger|first=David|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727055502/http://www.maintenanceonline.org/maintenanceonline/content_images/p11%20Trans%20View-20080410-222135.pdf|archive-date=27. 7. 2011|url-status=dead|access-date=15. 6. 2009}}&lt;/ref&gt;

Razvoj dokumentacije može uključivati izradu nacrta, formatiranje, podnošenje, pregled, odobravanje, distribuciju, ponovno objavljivanje i praćenje, itd., a sazivaju ga povezani [[Stalni operativni postupak|SOP]] u regulatornoj industriji. To također može uključivati stvaranje sadržaja od nule. Dokumentacija treba da bude lahka za čitanje i razumijevanje. Ako je predugačak i preopterećen, može biti pogrešno shvaćen ili zanemaren. Trebalo bi koristiti jasne, sažete riječi, a rečenice ograničiti na najviše 15 riječi. Dokumentacija namijenjena široj publici treba izbjegavati rodno specifične termine i kulturološke predrasude. U nizu procedura, koraci treba da budu jasno numerisani.&lt;ref name=&quot;grdp&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.mssl.ucl.ac.uk/gaia-rvs/document_repository/MSSL_GAIA-RVS_AD_001.01.pdf|title=GAIA-RVS Documentation Procedures|last=Cropper|first=Mark|last2=Tony Dibbens|year=2002|archive-url=https://web.archive.org/web/20051102091330/http://www.mssl.ucl.ac.uk/gaia-rvs/document_repository/MSSL_GAIA-RVS_AD_001.01.pdf|archive-date=2. 11. 2005|url-status=dead|access-date=15. 6. 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;gqsd&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.epa.gov/glnpo/qmp/Appendix%20S/Quality_Doc_Review_Procedures.pdf|title=GLNPO's Quality System Documentation Review Procedures and Tracking|last=N/A|archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20081204090246/http://epa.gov/glnpo/qmp/Appendix%20S/Quality_Doc_Review_Procedures.pdf|archive-date=4. 12. 2008|url-status=dead|access-date=15. 6. 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;,&lt;/sup&gt; &lt;ref name=&quot;dspg&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.esds.ac.uk/news/publications/UKDA_DSS_DocumentationProcessingProcedures.pdf|title=Data Services Process Guides: Documentation Processing Procedures|last=UK Data Archive|year=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613042612/http://www.esds.ac.uk/news/publications/UKDA_DSS_DocumentationProcessingProcedures.pdf|archive-date=13. 6. 2010|url-status=dead|access-date=15. 6. 2009}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Nauka o informacijama]]
[[Kategorija:Pages with unreviewed translations]]</text>
      <sha1>nlyqmdvt3gezn55cpnn7gtipvyaynbu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heaven (Bryan Adams)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489279</id>
    <revision>
      <id>3926322</id>
      <parentid>3629937</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3966" sha1="rfyt8lfc3e5uk62cq6kwt7c22lvbqc7" xml:space="preserve">[[Datoteka:Adams Bryan 2022.png|mini|Bryan Adams]]&quot;'''Heaven'''&quot; je pjesma kanadskog pjevača i tekstopisca [[Bryan Adams|Bryana Adamsa]] snimljena 1983, a napisali su je Adams i [[Jim Vallance]]. Iste godine prvi se put pojavila na ''soundtrack'' albumu ''[[Noć na nebu|A Night in Heaven]]'', a kasnije je uključena na Adamsov album ''[[Reckless (Bryan Adams)|Reckless]]'' iz 1984. Izdana je kao treći singl s tog albuma i dostigla prvo mjesto na američkoj top-listi [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] u junu 1985, više od godinu i po nakon što se prvi put pojavila na albumu. Singl je dobio zlatni certifikat u Kanadi 1985.&lt;ref name=&quot;CRIA&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cria.ca/cert_db_search.php?page=1&amp;wclause=WHERE+artist_name+like+%27%25Bryan+Adam%25%27+ORDER+BY+cert_date%2C+cert_award+&amp;rcnt=63&amp;csearch=40&amp;nextprev=1|title=CRIA Certifications|publisher=[[Canadian Recording Industry Association]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081006012237/http://www.cria.ca/cert_db_search.php?page=1&amp;wclause=WHERE%2Bartist_name%2Blike%2B%27%25Bryan%2BAdam%25%27%2BORDER%2BBY%2Bcert_date%2C%2Bcert_award%2B&amp;rcnt=63&amp;csearch=40&amp;nextprev=1|archive-date=6. 10. 2008|url-status=dead|access-date=3. 10. 2008}}&lt;/ref&gt;

Pod velikim utjecajem [[Journey]]jevog hita &quot;[[Faithfully (pjesma)|Faithfully]]&quot; iz 1983, pjesma je napisana dok je Adams služio kao predgrupa na turneji &quot;Frontiers&quot; tog benda, a uključuje i njihovog bubnjara, [[Steve Smith (muzičar)|Stevea Smitha]].&lt;ref name=&quot;vallance&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.jimvallance.com/01-music-folder/songs-folder-may-27/pg-song-adams-heaven.html|title=Heaven|publisher=JimVallance.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20040507014646/http://www.jimvallance.com/01-music-folder/songs-folder-may-27/pg-song-adams-heaven.html|archive-date= 7. 5. 2004|url-status=unfit|access-date=7. 5. 2004}}&lt;/ref&gt; To je omogućilo Adamsu njegov prvi singl broj jedan i treći top 10 hit na listi [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]]. Pjesma je zauzela 24. mjesto na listi najboljih pop singlova časopisa ''[[Billboard]]'' 1985.&lt;ref&gt;{{cite magazine|author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|title=Top Pop Singles|magazine=Billboard|location=New York City|date=28. 12. 1985}}&lt;/ref&gt;

Bila su dva videa, jedan snimljen na [[Stanley Industrial Alliance Stage|pozornici Stanley Industrial Alliance Stage]] u [[Vancouver]]u, a režirao ga je [[Steve Barron]].&lt;ref name=&quot;Heaven&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.clipland.com/Summary/944433655/|title=Steve Barron - Heaven |publisher= Clipland|access-date=24. 6. 2008}}&lt;/ref&gt; Taj video uključuje nastupe [[Lysette Anthony]] i [[Garwin Sanford|Garwina Sanforda]]. Drugi video snimljen je u [[London]]u i prikazuje Adamsa kako pjeva pjesmu u okruženju koncerta uživo; iza njega, naslagani videomonitori pokazuju kako njegov bend svira. Videomonitori također zauzimaju svako mjesto u inače praznom kinu. Na kraju se otkriva da je sve to Adamsov san. Spot je nominovan za [[MTV Video Music Awards|MTV Video Music Award]] za najbolju kameru.&lt;ref name=&quot;American Music Awards&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.mtv.com/ontv/vma/1985/|title=VMA - 1985|work=MTV|access-date=3. 10. 2008|archive-date=8. 4. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408162625/http://www.mtv.com/ontv/vma/1985/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Osoblje ==
* [[Bryan Adams]] – klavir, perkusije, glavni vokal
* [[Keith Scott (muzičar)|Keith Scott]] – gitara
* [[Robert Sabino|Rob Sabino]] – klavijature
* Dave Taylor – bas
* [[Steve Smith (muzičar)|Steve Smith]] – bubnjevi&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.discogs.com/Bryan-Adams-Reckless/release/373866|title=Bryan Adams - Reckless (Vinyl, LP, Album) at Discogs|publisher=Discogs.com|access-date=2. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://www.youtube.com/watch?v=kyhzZZHK_mc

[[Kategorija:Singlovi iz 1985.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 2001.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 2002.]]
[[Kategorija:Singlovi iz 2003.]]</text>
      <sha1>rfyt8lfc3e5uk62cq6kwt7c22lvbqc7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Protein indukcije sklapanja aktina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489356</id>
    <revision>
      <id>3926591</id>
      <parentid>3918717</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:03:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18905" sha1="pz46r85912551i0slynaaythhieco3o" xml:space="preserve">{{infokutija protein
| Ime =Protein indukcije sklapanja [[aktin]]a
| image = EVH1.jpg
| thumb
| caption = EVH1 domain-ActA peptide complex
| Symbol = ActA
| AltSymbols =
| ATC_prefix=
| ATC_suffix=
| ATC_supplemental=
| CAS_number=
| CAS_supplemental=
| DrugBank=
| EntrezGene = 2798121
| HGNCid =
| OMIM = 
| PDB =
| RefSeq = 
| UniProt = P33379
| ECnumber = 
| Chromosome = 
| Arm = 
| Band = 
| LocusSupplementaryData = 
}}
'''Protein indukcije sklapanja [[aktin]]a''' ('''ActA''') je [[protein]] [[kodon|kodiran]] i korišten okod vrste ''[[Listeria monocytogenes]]'' da se probije kroz ćeliju domaćina [[sisar]]a . ActA je bakterijski površinski protein koji se sastoji od regije koja se proteže kroz membranu.&lt;ref name=&quot;pmid1739966&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1016/0092-8674(92)90188-I |vauthors=Kocks C, Gouin E, Tabouret M, Berche P, Ohayon H, Cossart P |title=L. monocytogenes-induced actin assembly requires the actA gene product, a surface protein |url=https://archive.org/details/cell_1992-02-07_68_3/page/521 |journal=Cell |volume=68 |issue=3 |pages=521–31 |date=februar 1992 |pmid=1739966}}&lt;/ref&gt; U ćeliji sisara, bakterijski ActA stupa u interakciju s [[Arp2/3 kompleks]]om i [[aktin]]skih [[monomera]], kako bi inducirao polimerizaciju aktina na površini [[bakterije]], stvarajući aktinski kometni rep. Gen koji kodira ActA naziva se ''actA'' ili prtB.&lt;ref name=&quot;Uniprot P33379&quot;&gt;[https://www.uniprot.org/uniprot/P33379 Uniprot P33379]&lt;/ref&gt;

==Pregled ==
Čim se bakterije ''L. monocytogenes'' progutaju, one se internaliziraju u ćelije [[crijevni epitel|crijevnog epitela]] i brzo pokušavaju pobjeći iz svoje [[vakuola|vakuolske]] internalizacije.&lt;ref name=&quot;pmid15073367&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Cossart P, Sansonetti PJ |title=Bacterial invasion: the paradigms of enteroinvasive pathogens |url=https://archive.org/details/sim_science_2004-04-09_304_5668/page/242 |journal=Science |volume=304 |issue=5668 |pages=242–8 |date=april 2004 |pmid=15073367 |doi=10.1126/science.1090124}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12480337&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0962-8924(02)00006-5 |vauthors=Cossart P, Pizarro-Cerdá J, Lecuit M |title=Invasion of mammalian cells by Listeria monocytogenes: functional mimicry to subvert cellular functions |journal=Trends in Cell Biology |volume=13 |issue=1 |pages=23–31 |date=januar 2003 |pmid=12480337}}&lt;/ref&gt; U [[citosol]]u počinju da polimeriziraju aktin na svojoj površini, uz pomoć ActA proteina. Pokazalo se da ActA nije samo neophodan već i dovoljan da indukuje [[pokretljivost]] bakterija u odsustvu drugih bakterijskih faktora.&lt;ref name=&quot;pmid15037312&quot;&gt;{{cite journal |author=Zigmond SH |title=Formin-induced nucleation of actin filaments |journal=Current Opinion in Cell Biology |volume=16 |issue=1 |pages=99–105 |date=februar 2004 |pmid=15037312 |doi=10.1016/j.ceb.2003.10.019}}&lt;/ref&gt;

==Otkriće==
ActA je otkriven analizom [[lecitinaza]]-negativnih Tn''917-lac'' mutanata listerije zbog [[fenotip]]a da se nisu mogli širiti sa ćelije na ćeliju. Ove mutirane bakterije i dalje su pobjegle iz [[fagosom]]a jednako učinkovito kao bakterije [[divlji tip|divljeg tipa]] i razmnožavale se unutar zaraženih ćelija, ali nisu bile okružene aktinom kao bakterije divljeg tipa. Dalja analiza je pokazala da je Tn''917-lac'' umetnut u ''actA'', drugi gen [[operon]]a. Treći gen ovog operona, ''plcB'', kodira ''L. monocytogenes'' lecitinaza. Da bi se utvrdilo jesu li sam ''actA'', ''plcB'' ili drugi kotranskribovani nizvodni regioni uključeni u sastavljanje aktina, generirane su mutacije u odgovarajućim genima. Svi mutanti osim mutanata ''actA'' bili su slični divljem tipu u pogledu povezanosti s [[F-aktin]]om i širenjem ćelija. Komplementacija sa ''actA'' obnovila je [[fenotip]] divljeg tipa u ''actA'' [[mutant]]ima.&lt;ref name=&quot;pmid1739966&quot;/&gt;

== Funkcija ==
[[slika:ActA Function.jpg|thumb|300px| Sklapanje aktina izazvano bakterijskim proteinom ActA (prikazano zelenom bojom). Proteini sisara uključeni u ovaj proces su: Profilin (P), vazodilatatorski-stimulirani [[fosfoprotein]] (VASP) i kompleks proteina 2 i 3 povezan sa aktinom (Arp2/3 kompleks) kao i aktin.]]
ActA je protein koji djeluje kao imitacija [[sindrom Wiskott-Aldrichovog proteina|sindroma Wiskott-Aldrichovog proteina]] (WASP), koji podstiče nukleaciju faktora (NPF) prisutnog u ćelijama domaćinima. NPF u ćeliji sisara regrutuju i vezuju se za već postojeći [[Arp2/3 kompleks|kompleks 2 i 3 proteina povezan s aktinom]] (Arp2/3 kompleks) i izazivaju aktivirajuću konformacijsku promjenu Arp2/3 kompleksa.&lt;ref name=&quot;pmid15494313&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Goley ED, Rodenbusch SE, Martin AC, Welch MD |title=Critical conformational changes in the Arp2/3 complex are induced by nucleotide and nucleation promoting factor |journal=Molecular Cell |volume=16 |issue=2 |pages=269–79 |date=oktobar 2004 |pmid=15494313 |doi=10.1016/j.molcel.2004.09.018|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Zbog ove konformacijske promjene, NPF iniciraju polimerizaciju novog aktinskog [[filament]]a pod uglom od 70°, što dovodi do karakterističnih Y-razgranatih aktinskih struktura u prednjoj ivici pokretnih ćelija. ActA se lokalizira na stari pol bakterije i pokriva i membranu bakterijske ćelije i [[ćelijski zid]], lateralna difuzija je inhibirana; tako se ActA lokalizira na polariziran i usidren način na površini [[bakterije]]. Posljedično, [[polimerizacija]] aktina počinje samo u ovoj regiji na površini bakterije.&lt;ref name=&quot;pmid15694855&quot;/&gt; Ekspresija ActA se inducira tek nakon ulaska u ćeliju domaćina sisara.&lt;ref name=&quot;pmid16430699&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Rafelski SM, Theriot JA |title=Mechanism of polarization of Listeria monocytogenes surface protein ActA |journal=Molecular Microbiology |volume=59 |issue=4 |pages=1262–79 |date=februar 2006 |pmid=16430699 |pmc=1413586 |doi=10.1111/j.1365-2958.2006.05025.x}}&lt;/ref&gt;

Sklop aktinskih filamenta stvara silu koja gura bakteriju u [[citoplazma|citoplazmi]] domaćina sisara naprijed. Kontinuirana polimerizacija aktina dovoljna je za [[pokretljivost]] u citoplazmi, pa čak i za infekciju susjednih ćelija.&lt;ref name=&quot;pmid11729265&quot;&gt;{{cite journal |author=Goldberg MB |title=Actin-Based Motility of Intracellular Microbial Pathogens |url=https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2001-12_65_4/page/595 |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |volume=65 |issue=4 |pages=595–626 |date=decembar 2001 |pmid=11729265 |pmc=99042 |doi=10.1128/MMBR.65.4.595-626.2001}}&lt;/ref&gt;

== Struktura ==
Primarni proteinski proizvod ''actA'' gena sastoji se od 639 [[aminokiselina]] i uključuje [[signalni peptid]] (prvi [[N-terminal]]ni 29 aminokiselina) i ActA lanac ([[C-terminal]]ni 610 aminokiselina). Stoga se sekvenca zrelog proteina ActA sastoji od 610 aminokiselina. ActA ima molekulsku težinu od 70,349 Da i površinski je protein.&lt;ref name=&quot;pmid1739966&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Uniprot P33379&quot;/&gt;

ActA je prirodno [[savijanje proteina|nesavijeni protein]] koji se može podijeliti u tri funkcionalna domena (sl. 2):&lt;ref name=&quot;pmid1739966&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9442892&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Ireton K, Cossart P |title=Host-pathogen interactions during entry and actin-based movement of Listeria monocytogenes |journal=Annual Review of Genetics |volume=31 |pages=113–38 |year=1997 |pmid=9442892 |doi=10.1146/annurev.genet.31.1.113}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = Close packing of Listeria monocytogenes ActA, a natively unfolded protein, enhances F-actin assembly without dimerization|journal = The Journal of Biological Chemistry|date = 29. 8. 2008|issn = 0021-9258|pmc = 2527104|pmid = 18577520|pages = 23852–23862|volume = 283|issue = 35|doi = 10.1074/jbc.M803448200|first = Matthew J.|last = Footer|first2 = John K.|last2 = Lyo|first3 = Julie A.|last3 = Theriot}}&lt;/ref&gt;
*[[N-terminal]]ni domen je visoko nabijen: aminokiselinski ostaci 1–234
*centralni domen sa ponavljanjima bogatim [[prolin]]om: aminokiselinski ostaci 235–394
*[[C-terminal]]ni domen sa [[transmembranski domen|transmembranskom domenom]]: aminokiselinski ostaci 395–610

===N-terminalni domen=== 
[[slika:actA.png|thumb|400px|Sl. 2: ActA protein i njegovi funkcionalni domeni]]
Prvih 156 aminokiselina N-terminalnog domena sastoje se od tri regije&lt;ref name=&quot;pmid20029388&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Matthew D. |last1=Welch |chapter=Actin-based motility and cell-to-cell spread of Listeria monocytogenes |editor1-first=Howard |editor1-last=Goldfine |editor2-first=Hao |editor2-last=Shen |title=Listeria monocytogenes: Pathogenesis and host response |location=New York |publisher=Springer |year=2007 |pages=197–223 |isbn=978-0-387-49373-2|doi=10.1007/978-0-387-49376-3_10 }}&lt;/ref&gt; (sl. 2):
*A-regija sa dijelom kiselih ostataka: 32–45
*AB-regija, regija koja veže monomer aktina: 59–102
*C-regija, homološki niz kofilina: 145–156

[[N-terminal]]ni dio ActA ima važnu ulogu u polimerizaciji aktina.&lt;ref name=&quot;pmid9651243&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1126/science.281.5373.105 |vauthors=Welch MD, Rosenblatt J, Skoble J, Portnoy DA, Mitchison TJ |title=Interaction of human Arp2/3 complex and the Listeria monocytogenes ActA protein in actin filament nucleation |url=https://archive.org/details/sim_science_1998-07-03_281_5373/page/104 |journal=Science |volume=281 |issue=5373 |pages=105–8 |date=juli 1998 |pmid=9651243}}&lt;/ref&gt; Domen ispoljava elemente konsenzusa prisutne u NPF-ovima [[eukariot]]ske porodice WASP, koji uključuju regiju koja se vezuje za monomer aktina, kao i Arp2/3 vezujuću C (centralnu ili homologiju kofilina) i A (kiselinsku) regiju.&lt;ref name=&quot;pmid15694855&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Gouin E, Welch MD, Cossart P |title=Actin-based motility of intracellular pathogens |journal=Current Opinion in Microbiology |volume=8 |issue=1 |pages=35–45 |date=februar 2005 |pmid=15694855 |doi=10.1016/j.mib.2004.12.013}}&lt;/ref&gt; The actin monomer-binding region of ActA has functional properties like the WASP-Homology-2 (WH2) or V domain, but differs in the sequence.&lt;ref name=&quot;pmid11029465&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Zalevsky J, Grigorova I, Mullins RD |title=Activation of the Arp2/3 complex by the Listeria acta protein. Acta binds two actin monomers and three subunits of the Arp2/3 complex |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2001-02-02_276_5/page/3468 |journal=The Journal of Biological Chemistry |volume=276 |issue=5 |pages=3468–75 |date=februar 2001 |pmid=11029465 |doi=10.1074/jbc.M006407200|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Dakle, u NPF-ovima porodice WASP redoslijed domena je WH2 nakon čega slijedi C, a zatim A, što nije slučaj u ActA.

===Centralni domen===
Centralna regija ActA bogata [[prolin]]om je ključna za osiguravanje efikasne [[pokretljivost]]i bakterija. Postoje četiri ponavljanja bogata prolinom koja sadrže ili FPPPP ili FPPIP motive. Ove regije oponašaju one [[citoskelet]]nog proteina ćelije domaćina [[zyksin]], [[vinkulin]] i [[paladin]], za koje se zna da se povezuju sa [[adhezija|fokusnom adhezijom]] ili stresnim [[vlakno|vlaknima]].&lt;ref name=&quot;pmid18396046&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Lambrechts A, Gevaert K, Cossart P, Vandekerckhove J, Van Troys M |title=Listeria comet tails: the actin-based motility machinery at work |journal=Trends in Cell Biology |volume=18 |issue=5 |pages=220–7 |date=maj 2008 |pmid=18396046 |doi=10.1016/j.tcb.2008.03.001}}&lt;/ref&gt; Fosfoprotein stimuliran vazodilatatorima ([[vazodilatator-stimulirani fosfoprotein|VASP]]) može se vezati preko svoje Ena/VASP [[homolog]]ije  domena 1 ([[EVH1-domen]]) za centralnu regiju bogatu prolinom i regrutuje [[profilin]], protein koji vezuje monomer aktina, koji sam po sebi podstiče polimerizaciju na bodljikavim krajevima aktinskih filamenata. Nadalje, čini se da VASP stupa u interakciju sa [[F-aktin]]om preko svog karboksi-terminalnog EVH2 domena, koji omogućava vezu bakterije sa repom.&lt;ref name=&quot;pmid10087267&quot;&gt;{{cite journal |author=Laurent V |title=Role of Proteins of the Ena/VASP Family in Actin-based Motility of Listeria monocytogenes |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1999-03-22_144_6/page/1245 |journal=The Journal of Cell Biology |volume=144 |issue=6 |pages=1245–58 |date=mart 1999 |pmid=10087267 |pmc=2150578 |doi=10.1083/jcb.144.6.1245 |name-list-style=vanc |author2=Loisel TP |author3=Harbeck B |display-authors=3 |last4=Wehman |first4=A |last5=Gröbe |first5=L |last6=Jockusch |first6=BM |last7=Wehland |first7=J |last8=Gertler |first8=FB |last9=Carlier |first9=MF }}&lt;/ref&gt; Ova konstatacija je podržana činjenicom da ActA može vezati više Ena/VASP proteina istovremeno i da ima visok afinitet između ActA i Ena/VASP. Pokazalo se da VASP smanjuje frekvenciju aktin-Y-grana ''[[in vitro]]'' i na taj način povećava udio filamenata koji su organizirani paralelno u kometnim repovima.&lt;ref name=&quot;pmid11581288&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Skoble J, Auerbuch V, Goley ED, Welch MD, Portnoy DA |title=Pivotal role of VASP in Arp2/3 complex–mediated actin nucleation, actin branch-formation, and Listeria monocytogenes motility |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_2001-10-01_155_1/page/n90 |journal=The Journal of Cell Biology |volume=155 |issue=1 |pages=89–100 |date=oktobar 2001 |pmid=11581288 |pmc=2150787 |doi=10.1083/jcb.200106061}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12086607&quot;&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0092-8674(02)00731-6 |author=Bear J.E. |title=Antagonism between Ena/VASP proteins and actin filament capping regulates fibroblast motility |url=https://archive.org/details/cell_2002-05-17_109_4/page/509 |journal=Cell |volume=109 |issue=4 |pages=509–21 |date=maj 2002 |pmid=12086607 |name-list-style=vanc |author2=Svitkina T.M. |author3=Krause M. |display-authors=3 |last4=Schafer |first4=Dorothy A. |last5=Loureiro |first5=Joseph J. |last6=Strasser |first6=Geraldine A. |last7=Maly |first7=Ivan V. |last8=Chaga |first8=Oleg Y. |last9=Cooper |first9=John A.|hdl=1721.1/83477 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

===C-terminalni domen===
[[C-terminal]]ni domen ActA ima [[hidrofob]]nu regiju koja učvršćuje protein u bakterijskoj membrani.&lt;ref name=&quot;pmid1309513&quot;&gt;{{cite journal |author=Vazquez-Boland JA |title=Nucleotide sequence of the lecithinase operon of Listeria monocytogenes and possible role of lecithinase in cell-to-cell spread |journal=Infection and Immunity |volume=60 |issue=1 |pages=219–30 |date=januar 1992 |pmid=1309513 |pmc=257526 |url=https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_1992-01_60_1/page/219|name-list-style=vanc |author2=Kocks C |author3=Dramsi S |display-authors=3 |last4=Ohayon |first4=H |last5=Geoffroy |first5=C |last6=Mengaud |first6=J |last7=Cossart |first7=P}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid1582425&quot;&gt;{{cite journal |author=Domann E |title=A novel bacterial virulence gene in Listeria monocytogenes required for host cell microfilament interaction with homology to the proline-rich region of vinculin |url=https://archive.org/details/sim_embo-journal_1992-05_11_5/page/1980 |journal=The EMBO Journal |volume=11 |issue=5 |pages=1981–90 |date=maj 1992 |pmid=1582425 |pmc=556658 |name-list-style=vanc |author2=Wehland J |author3=Rohde M |display-authors=3 |last4=Pistor |first4=S |last5=Hartl |first5=M |last6=Goebel |first6=W |last7=Leimeister-Wächter |first7=M |last8=Wuenscher |first8=M |last9=Chakraborty |first9=T|doi=10.1002/j.1460-2075.1992.tb05252.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8408297&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kocks C, Hellio R, Gounon P, Ohayon H, Cossart P |title=Polarized distribution of Listeria monocytogenes surface protein ActA at the site of directional actin assembly |journal=Journal of Cell Science |volume=105 |issue=3 |pages=699–710 |date=juli 1993 |pmid=8408297 |url=http://jcs.biologists.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=8408297}}&lt;/ref&gt;

Ukratko, osim toga:
*odsustvo [[homologija sekvence|homologije sekvence]] u regiji koja veže aktin i
*izmjena u sekvenci ARP2/3 aktivirajućih domena tipskih za NPF-ove porodice WASP (V(WH2)-C-A),
*Glavna razlika između [[Act]]A i NPF-a domaćina je u tome što ActA nema elemente koji se vezuju za regulatorne proteine kao što su [[GTPaze]] porodice Rho. Ova strukturna razlika između ActA i NPF domaćina može biti korisna za ''L. monocytogenes'' i njegovu patogenezu jer aktivnost nukleacije aktina ''L. monocytogenes'' je nezavisna od regulacije domaćina.&lt;ref name=&quot;pmid15694855&quot;/&gt;

== Analozi ==
WASP/N-WASP, koju ActA funkcionalno oponaša, visoko je konzerviran kod eukariota. Važan je organizator [[aktin]]skog [[citoskelet]]a i kritičan je za procese kao što su [[endocitoza]] i [[pokretljivost]] ćelija. Aktiviran pomoću [[Cdc42]], male GTPaze porodice Rho, WASP/N-WASP aktivira kompleks Arp2/3, što dovodi do brze polimerizacije aktina.&lt;ref name=&quot;pmid19589182&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kurisu S, Takenawa T |title=The WASP and WAVE family proteins |journal=Genome Biology |volume=10 |issue=6 |pages=226 |year=2009 |pmid=19589182 |pmc=2718491 |doi=10.1186/gb-2009-10-6-226}}&lt;/ref&gt;

=== Pokretljivost ostalih patogena zasnovana na aktinu ===
U rodu ''[[Shigella]]'' protein IcsA aktivira [[WASL|N-WASP]], koji u neinficiranim ćelijama sisara aktivira [[GTPaza]] Cdc42. Aktivni N-WASP/WASP dovodi do polimerizacije aktina, aktiviranjem Arp2/3 kompleksa. Nasuprot tome, protein ''Listeria'' ActA stupa u interakciju sa kompleksom Arp2/3 i direktno ga aktivira.&lt;ref name=&quot;pmid15694855&quot;/&gt;

Protein ''[[Rickettsia]]'' RickA protein također može aktivirati Arp2/3 kompleks na način sličan WASP-u. Za razliku od listerijskih, aktinski [[filament]]i su organizovani u dugačke, nerazgranate paralelne snopove. Arp2/3 kompleks je samo lokaliziran blizu površine bakterije i stoga se pretpostavlja da dolazi do češćih Arp2/3 kompleksa neovisnih elongacija.&lt;ref name=&quot;pmid18396046&quot;/&gt;

U ''[[Burkholderia]] pseudomallei'' BimA pokreće polimerizaciju aktina ''[[in vitro]]''. Pretpostavlja se da unutarćelijska migracija ove bakterije funkcionira neovisno o kompleksu Arp2/3.&lt;ref name=&quot;pmid18396046&quot; /&gt;

===Istraživanje===
Novi podaci ukazuju da ActA takođe igra ulogu u [[vakuola|vakuolskom]] poremećaju. Delcijski mutant ActA bio je defektan u permeabilizaciji vakuole. Pokazalo se da je dio od 11 [[aminokiselina]] na [[N-kraj]]u kiselog regiona (32-42) važan za poremećaj [[fagosom]]a.&lt;ref name=&quot;pmid20029388&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Poussin MA, Goldfine H |title=Evidence for involvement of ActA in maturation of the Listeria monocytogenes phagosome |journal=Cell Research |volume=20 |issue=1 |pages=109–12 |date=januar 2010 |pmid=20029388 |pmc=2802179 |doi=10.1038/cr.2009.142}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
*''[[Listeria monocytogenes]]''

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=mWjS3qDj6uw YouTube video] from ''Nature'', ''Listeria monocytogenes'' [2:00–4:12]

[[Kategorija:Prokariotski geni]]
[[Kategorija:Bakterijski proteini]]
[[Kategorija:EVH1 domeni]]
[[Kategorija:Proteinski domeni]]</text>
      <sha1>pz46r85912551i0slynaaythhieco3o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transformirajući faktor rasta beta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489448</id>
    <revision>
      <id>3926594</id>
      <parentid>3920746</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:09:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52173" sha1="p797msqtdoyz1qxvf5dz0e2j98nre4d" xml:space="preserve">[[slika:Computer graphic of tgf-beta.jpg|thumb|300x300px|Kompjuterska grafika TGF-beta. TGF-beta je [[citokin]] sa tri različite [[izoforme]], koji regulira mnoge ćelijske funkcije uključujući proliferaciju, diferencijaciju, adheziju i migraciju]]
'''Transformirajući faktor rasta beta''' ('''TGF-β''') je multifunkcionalni [[citokin]] koji pripada [[natporodica transformirajućih faktora rasta beta|natporodici transformirajućih faktora rasta]] koja uključuje tri&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Meng |first1=Xiao-ming |last2=Nikolic-Paterson |first2=David J. |last3=Lan |first3=Hui Yao |title=TGF-β: the master regulator of fibrosis |journal=Nature Reviews Nephrology |date=juni 2016 |volume=12 |issue=6 |pages=325–338 |doi=10.1038/nrneph.2016.48 |pmid=27108839 |s2cid=25871413 }}&lt;/ref&gt; različite sisarske izoforme (TGF-β 1 do 3, [[HUGO|HGNC]] simbola [[TGFB1]], [[TGFB2]], [[TGFB3]]) i mnogi drugi [[ćelijska signalizacija|signalni proteini] ]]. TGFB proteine proizvode sve loze [[leukocit|bijelih krvnih zrnaca]].

Aktivirani TGF-β kompleksi sa drugim faktorima da formiraju kompleks [[serin/treonin specifična kinaza]] koji se vezuje za [[receptor TGF beta|TGF-β receptore]]. TGF-β receptori sastoje se od receptorskih podjedinica tipa 1 i tipa 2. Nakon vezivanja TGF-β, receptorska kinaza tipa 2 fosforilira i aktivira receptorsku kinazu tipa 1 koja aktivira signalnu kaskadu.&lt;ref name=&quot;Massagué 616–630&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Massagué J | title = TGFβ signalling in context | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 13 | issue = 10 | pages = 616–30 | date = oktobar 2012 | pmid = 22992590 | pmc = 4027049 | doi = 10.1038/nrm3434 }}&lt;/ref&gt; Ovo dovodi do aktivacije različitih nizvodnih supstrata i regulatornih proteina, izazivajući transkripciju različitih ciljnih gena koji funkcionišu u [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji]], [[hemotaksija]]ma, [[ćelijska proliferacija|proliferaciji]] i aktivaciji mnogih [[imunost|imunskih ćelija]].&lt;ref name=&quot;Massagué 616–630&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nakao A, Afrakhte M, Morén A, Nakayama T, Christian JL, Heuchel R, Itoh S, Kawabata M, Heldin NE, Heldin CH, ten Dijke P | display-authors = 6 | title = Identification of Smad7, a TGFbeta-inducible antagonist of TGF-beta signalling | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-10-09_389_6651/page/630 | journal = Nature | volume = 389 | issue = 6651 | pages = 631–5 | date = oktobar 1997 | pmid = 9335507 | doi = 10.1038/39369 | bibcode = 1997Natur.389..631N | s2cid = 4311145 }}&lt;/ref&gt;

TGF-β luče mnogi tipovi ćelija, uključujući [[makrofag]]e, u latentnom obliku u kojem je kompleksiran sa dva druga polipeptida, [[latentni TGF-beta vezujući protein]] (LTBP) i peptid povezan sa latencijom (LAP). Serumske [[proteinaze]] kao što je [[plazmin]] katalizuju oslobađanje aktivnog TGF-β iz kompleksa. Ovo se često dešava na površini makrofaga gde je latentni TGF-β kompleks vezan za [[CD36]] preko svog [[ligand]]a, [[trombospondin-1|trombospondina-1]] (TSP-1). Upalni stimulansi koji aktiviraju makrofage pojačavaju oslobađanje aktivnog TGF-β podsticanjem aktivacije plazmina. Makrofagi također mogu [[endocitoza|endocitozirati]] IgG-vezane latentne TGF-β komplekse koje luče plazmaćelije, a zatim oslobađaju aktivni TGF-β u vcanćelijsku tekućinu.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.signaling-gateway.org/data/cgi-bin/ligand_desc_display.cgi?ligandabbr=TGF |title=AfCS signaling gateway - data center - ligand description&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=15. 3. 2022 |archive-date=24. 9. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924101718/http://www.signaling-gateway.org/data/cgi-bin/ligand_desc_display.cgi?ligandabbr=TGF |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Među njegovim ključnim funkcijama je [[Makrofag|regulacija upalnih procesa]], posebno u crijevima.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Letterio JJ, Roberts AB | title = Regulation of immune responses by TGF-beta | journal = Annual Review of Immunology | volume = 16 | issue = 1 | pages = 137–61 | date = april 1998 | pmid = 9597127 | doi = 10.1146/annurev.immunol.16.1.137 | url = https://zenodo.org/record/1234983 }}&lt;/ref&gt; TGF-β također ima ključnu ulogu u diferencijaciji [[matične ćelije|matičnih ćelija]], kao i regulaciji i diferencijaciji [[T-ćelija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Massagué J, Xi Q | title = TGF-β control of stem cell differentiation genes | journal = FEBS Letters | volume = 586 | issue = 14 | pages = 1953–8 | date = juli 2012 | pmid = 22710171 | pmc = 3466472 | doi = 10.1016/j.febslet.2012.03.023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Li MO, Flavell RA | title = TGF-beta: a master of all T cell trades | url = https://archive.org/details/cell_2008-08-08_134_3/page/392 | journal = Cell | volume = 134 | issue = 3 | pages = 392–404 | date = august 2008 | pmid = 18692464 | pmc = 3677783 | doi = 10.1016/j.cell.2008.07.025 }}&lt;/ref&gt;

Zbog svoje uloge u regulaciji i diferencijaciji imunoskih i matičnih ćelija, on je visoko istražen citokin u oblastima raka, [[autoimunost|autoimunskih]] i [[infekcija|zaraznih bolesti]].

[[porodica transformirajućih faktora rasta beta|Natporodica TGF-β]] uključuje [[endogen]]e proteine koji inhibiraju rast; povećanje ekspresije TGF-β često korelira sa malignošću mnogih karcinoma i defektom u odgovoru inhibicije ćelijskog rasta na TGF-β. Njegove imunosupresivne funkcije tada postaju dominantne, doprinoseći onkogenezi.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Massagué J, Blain SW, Lo RS | title = TGFbeta signaling in growth control, cancer, and heritable disorders | url = https://archive.org/details/cell_2000-10-13_103_2/page/295 | journal = Cell | volume = 103 | issue = 2 | pages = 295–309 | date = oktobar 2000 | pmid = 11057902 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00121-5 | s2cid = 15482063 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Disregulacija njegovih imunosupresivnih funkcija je također implicirana u patogenezi autoimunskih bolesti, iako je njihov učinak posredovan okruženjem drugih prisutnih [[citokin]]a.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

== Struktura ==

Primarna tri sisarska  tipa su:

* [[TGF beta 1]] – TGFB1&lt;ref&gt;{{OMIM|190180}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{UniProt Full|P01137}}&lt;/ref&gt;
* [[TGF beta 2]] – TGFB2&lt;ref&gt;{{OMIM|190220}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{UniProt Full|P61812}}&lt;/ref&gt;
* [[TGF beta 3]] – TGFB3&lt;ref&gt;{{OMIM|190230}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{UniProt Full|P10600}}&lt;/ref&gt;

Četvrti član, TGF beta 4, identifikovan je kod [[ptica]]&lt;ref name=&quot;Multiple forms of TGF-beta: distinc&quot;&gt;{{cite book |doi=10.1002/9780470514061.ch2 |chapter=Multiple Forms of TGF-β: Distinct Promoters and Differential Expression |title=Ciba Foundation Symposium 157 - Clinical Applications of TGF-β |series=Novartis Foundation Symposia |year=2007 |last1=Roberts |first1=Anita B. |last2=Kim |first2=Seong-Jin |last3=Noma |first3=Takafumi |last4=Glick |first4=Adam B. |last5=Lafyatis |first5=Robert |last6=Lechleider |first6=Robert |last7=Jakowlew |first7=Sonia B. |last8=Geiser |first8=Andrew |last9=O'Reilly |first9=Michael A. |last10=Danielpour |first10=David |last11=Sporn |first11=Michael B. |volume=157 |pages=7–28 |pmid=1906395 |isbn=978-0-470-51406-1 }}&lt;/ref&gt; – TGRB4 (sinonimi: faktor beta-4 povezan s [[krvarenje]]m [[endometrij]]a (EBAF), lefti preprotein, LEFTA, lijevo-desni determinacioni faktor 2, LEFTYA:  lijevo-desni determinacioni faktor A, transformacijski faktor rasta Beta-4, protein leLEFTY-2; protein lijevo-desno, -A&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jugessur A, Shi M, Gjessing HK, Lie RT, Wilcox AJ, Clarice Weinberg, Christensen K, Boyles AL, Daack-Hirsch S, Nguyen TT, Christiansen L, Lidral AC, Murray JC | display-authors = 6 | title = Maternal genes and facial clefts in offspring: a comprehensive search for genetic associations in two population-based cleft studies from Scandinavia | journal = PLOS ONE | volume = 5 | issue = 7 | pages = e11493 | date = juli 2010 | pmid = 20634891 | pmc = 2901336 | doi = 10.1371/journal.pone.0011493 | bibcode = 2010PLoSO...511493J | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = He C, Kraft P, Chasman DI, Buring JE, Chen C, Hankinson SE, Paré G, Chanock S, Ridker PM, Hunter DJ | display-authors = 6 | title = A large-scale candidate gene association study of age at menarche and age at natural menopause | journal = Human Genetics | volume = 128 | issue = 5 | pages = 515–27 | date = novembar 2010 | pmid = 20734064 | pmc = 2967297 | doi = 10.1007/s00439-010-0878-4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Otsuki T, Ota T, Nishikawa T, Hayashi K, Suzuki Y, Yamamoto J, Wakamatsu A, Kimura K, Sakamoto K, Hatano N, Kawai Y, Ishii S, Saito K, Kojima S, Sugiyama T, Ono T, Okano K, Yoshikawa Y, Aotsuka S, Sasaki N, Hattori A, Okumura K, Nagai K, Sugano S, Isogai T | display-authors = 6 | title = Signal sequence and keyword trap in silico for selection of full-length human cDNAs encoding secretion or membrane proteins from oligo-capped cDNA libraries | journal = DNA Research | volume = 12 | issue = 2 | pages = 117–26 | year = 2005 | pmid = 16303743 | doi = 10.1093/dnares/12.2.117 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cornet PB, Galant C, Eeckhout Y, Courtoy PJ, Marbaix E, Henriet P | title = Regulation of matrix metalloproteinase-9/gelatinase B expression and activation by ovarian steroids and LEFTY-A/endometrial bleeding-associated factor in the human endometrium | journal = The Journal of Clinical Endocrinology and Metabolism | volume = 90 | issue = 2 | pages = 1001–11 | date = februar 2005 | pmid = 15536155 | doi = 10.1210/jc.2004-1277 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tabibzadeh S, Kothapalli R, Buyuksal I | title = Distinct tumor specific expression of TGFB4 (ebaf)*, a novel human gene of the TGF-beta superfamily | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 2 | pages = a18-25 | date = juli 1997 | pmid = 9230066 | doi = 10.2741/a158 }}&lt;/ref&gt;

Četvrti član potporodice, TGFB4, identifikovan je kod ptica, a peti, TGFB5, samo kod [[žaba]].

Peptidne strukture izoformi TGF-β su veoma slične (homologije reda 70-80%). Svi su kodirani kao veliki [[proteinski prekursor]]; TGF-β1 sadrži 390 [[aminokiselina]], a TGF-β2 i TGF-β3 sadrže po 412 aminokiselina. Svaki od njih ima [[N-terminal]] [[signalni peptid]] od 20–30 aminokiselina koje su im potrebne za sekreciju iz ćelije, pro-regija zvana peptid povezan sa latencijom (LAP – alias: Pro-TGF beta 1, LAP/ TGF beta 1)  i region od 112–114 aminokiselina [[C-terminal]] koji postaje zrela TGF-β molekula nakon njegovog oslobađanja iz pro-regije [[proteoliza|proteolitskkim]] cijepanjem.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Khalil N | title = TGF-beta: from latent to active | journal = Microbes and Infection | volume = 1 | issue = 15 | pages = 1255–63 | date = decembar 1999 | pmid = 10611753 | doi = 10.1016/S1286-4579(99)00259-2 }}&lt;/ref&gt; Zreli TGF-β protein se dimerizira, kako bi proizveo aktivni protein od 25 KDa s mnogo konzerviranih strukturnih motiva.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Herpin A, Lelong C, Favrel P | title = Transforming growth factor-beta-related proteins: an ancestral and widespread superfamily of cytokines in metazoans | journal = Developmental and Comparative Immunology | volume = 28 | issue = 5 | pages = 461–85 | date = maj 2004 | pmid = 15062644 | doi = 10.1016/j.dci.2003.09.007 }}&lt;/ref&gt;  TGF-β ima devet [[cistein]]skih ostataka koji su konzervirani u svojoj porodici. Osam formira [[disulfidne veze]] unutar proteina, kako bi stvorio strukturu [[cistinski čvor|cisteinskog čvora]] karakterističnu za natporodicu TGF-β. Deveti cistein formira [[disulfidna veza|disulfidnu vezu]] sa devetim cisteinom drugog TGF-β proteina kako bi proizveo dimer.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Daopin S, Piez KA, Ogawa Y, Davies DR | title = Crystal structure of transforming growth factor-beta 2: an unusual fold for the superfamily | journal = Science | volume = 257 | issue = 5068 | pages = 369–73 | date = juli 1992 | pmid = 1631557 | doi = 10.1126/science.1631557 | bibcode = 1992Sci...257..369D | url = https://zenodo.org/record/1230942 }}&lt;/ref&gt; Smatra se da mnogi drugi konzervirani ostaci u TGF-β formiraju [[sekundarna struktura|sekundarnu strukturu]] putem [[hidrofob]]ne interakcije. Područje između petog i šestog konzerviranog cisteina sadrži najdivergentnije područje TGF-β proteina koje je izloženo na površini proteina i uključeno je u vezivanje receptora i specifičnost TGF-β.

== Aktivacija ==
Iako je TGF-β važan u regulaciji ključnih ćelijskih aktivnosti, do sada je poznato samo nekoliko puteva aktiviranja TGF-β, a potpuni mehanizam iza predloženih puteva aktivacije još nije dobro shvaćen. Neki od poznatih puteva aktivacije su specifični za ćelije ili [[tkiva]], dok se neki vide u više tipova ćelija i tkiva.&lt;ref name=&quot;Annes03&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Annes JP, Munger JS, Rifkin DB | title = Making sense of latent TGFbeta activation | journal = Journal of Cell Science | volume = 116 | issue = Pt 2 | pages = 217–24 | date = januar 2003 | pmid = 12482908 | doi = 10.1242/jcs.00229 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = ten Dijke P, Hill CS | title = New insights into TGF-beta-Smad signalling | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2004-05_29_5/page/265 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 29 | issue = 5 | pages = 265–73 | date = maj 2004 | pmid = 15130563 | doi = 10.1016/j.tibs.2004.03.008 }}&lt;/ref&gt; [[Proteaze]], [[integrin]]i, pH i [[ROS|reaktivne vrste kisika]] su samo neki od sada poznatih faktora koji mogu aktivirati TGF-β, kao što je objašnjeno u nastavku.&lt;ref name=&quot;Stetler-Stevenson W.G. 1993&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Stetler-Stevenson WG, Aznavoorian S, Liotta LA | title = Tumor cell interactions with the extracellular matrix during invasion and metastasis | journal = Annual Review of Cell Biology | volume = 9 | pages = 541–73 | year = 1993 | pmid = 8280471 | doi = 10.1146/annurev.cb.09.110193.002545 | url = https://zenodo.org/record/1234947 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Barcellos-Hoff, M. H 1996&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Barcellos-Hoff MH, Dix TA | title = Redox-mediated activation of latent transforming growth factor-beta 1 | journal = Molecular Endocrinology | volume = 10 | issue = 9 | pages = 1077–83 | date = septembar 1996 | pmid = 8885242 | doi = 10.1210/me.10.9.1077 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Wipff08&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wipff PJ, Hinz B | title = Integrins and the activation of latent transforming growth factor beta1 - an intimate relationship | journal = European Journal of Cell Biology | volume = 87 | issue = 8–9 | pages = 601–15 | date = septembar 2008 | pmid = 18342983 | doi = 10.1016/j.ejcb.2008.01.012 }}&lt;/ref&gt; Dobro je poznato da poremećaji ovih faktora aktiviranja mogu dovesti do neregulisanih nivoa signalizacije TGF-β koji mogu uzrokovati nekoliko komplikacija uključujući upalu, autoimunske poremećaje, fibrozu, rak i [[katarakt]].&lt;ref name=&quot;yu&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yu Q, Stamenkovic I | title = Cell surface-localized matrix metalloproteinase-9 proteolytically activates TGF-beta and promotes tumor invasion and angiogenesis | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2000-01-15_14_2/page/162 | journal = Genes &amp; Development | volume = 14 | issue = 2 | pages = 163–76 | date = januar 2000 | pmid = 10652271 | pmc = 316345 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Taipale, J. 1994&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taipale J, Miyazono K, Heldin CH, Keski-Oja J | title = Latent transforming growth factor-beta 1 associates to fibroblast extracellular matrix via latent TGF-beta binding protein | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 124 | issue = 1–2 | pages = 171–81 | date = januar 1994 | pmid = 8294500 | pmc = 2119892 | doi = 10.1083/jcb.124.1.171 }}&lt;/ref&gt; U većini slučajeva, aktivirani TGF-β [[ligand]] će pokrenuti TGF-β signalnu kaskadu, sve dok su TGF-β receptori I i II dostupni za vezivanje. To je zbog visokog afiniteta između TGF-β i njegovih receptora, što sugerira zašto TGF-β signalizacija regrutuje sistem latencije da posreduje u njegovoj signalizaciji.&lt;ref name=&quot;Annes03&quot;/&gt;

== Signalni putevi == 
[[slika:SMAD apoptosis.svg|thumb|right|200px|Put SMAD]]
[[slika:DAXX Pathway.svg|thumb|right|200px|Put DAXX]]

=== Kanonska signalizacija: SMAD put ===

[[SMAD (protein)|Smadovi]] su klasa unutarćelijskih signalnih proteina i [[transkripcijski faktor|faktora transkripcije]] za porodicu TGF-β signalnih molekula. Ovaj put konceptno liči na [[JAK-STAT signalni put|Jak-STAT signalni put transdukcije]] karakteriziran aktivacijom [[citokin]]skih receptora koji su uključeni, naprimjer, u put prebacivanja izotipa [[B-ćelija]]. Kao što je prethodno rečeno, vezivanjem TGF-β liganda za TGF-β receptor, kinaza receptora tipa 2 fosforilira i aktivira kinazu receptora tipa 1, koja aktivira signalnu kaskadu. U slučaju Smada, receptor-aktivirani Smadovi se fosforiliraju pomoću TGF-β receptorske kinaze tipa 1, i  idu u kompleks s drugim Smadima, koji su u stanju da se translociraju u ćelijsko jedro da izazovu transkripciju različitih efektora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Derynck R, Zhang Y, Feng XH | title = Smads: transcriptional activators of TGF-beta responses | url = https://archive.org/details/cell_1998-12-11_95_6/page/741 | language = en | journal = Cell | volume = 95 | issue = 6 | pages = 737–40 | date = decembar 1998 | pmid = 9865691 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81696-7 | s2cid = 17711163 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Tačnije, aktivirani TGF-β kompleksi vezuju se za tip 2 domena TGF-β receptora, koji zatim regrutuje i fosforilira receptor tipa 1. Receptor tipa 1 zatim regrutuje i fosforilira [[r-SMAD|receptorom regulisan SMAD]] (R-SMAD). R-SMAD se zatim vezuje za zajednički SMAD (koSMAD), [[SMAD4]] i formira heterodimerni kompleks. Ovaj kompleks zatim ulazi u [[ćelijsko jedro]] gdje djeluje kao [[faktor transkripcije]] za različite gene, uključujući i one za aktiviranje puta [[mitogen-aktivirana protein kinaza|mitogen-aktivirane protein kinaze]] 8, koji pokreće [[apoptoze]]. SMAD put je reguliran inhibicijom [[povratna sprega|povratne sprege]]. SMAD6 i SMAD7 mogu blokirati receptore tipa I.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Derynck R, Zhang YE | title = Smad-dependent and Smad-independent pathways in TGF-beta family signalling | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-10-09_425_6958/page/n55 | journal = [[Nature]] | volume = 425 | issue = 6958 | pages = 577–84 | date = oktobar 2003 | pmid = 14534577 | doi = 10.1038/nature02006 | bibcode = 2003Natur.425..577D | s2cid = 4419607 }}&lt;/ref&gt; There is also substantial evidence that TGF-β-dependent signaling via the SMAD-3 pathway is responsible for many of the inhibitory functions of TGF-β discussed in later sections and thus it is implicated in oncogenesis.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Letterio JJ | title = TGF-beta signaling in T cells: roles in lymphoid and epithelial neoplasia | journal = Oncogene | volume = 24 | issue = 37 | pages = 5701–12 | date = august 2005 | pmid = 16123803 | doi = 10.1038/sj.onc.1208922 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Smadovi nisu jedini TGF-β-regulisani signalni putevi. Ne-Smad signalni proteini mogu pokrenuti paralelnu signalizaciju koja na kraju sarađuje sa Smads-ima ili preslušavati s drugim glavnim signalnim putevima. Među njima, porodica protein-kinaze aktivirane mitogenom (MAPK) koja uključuje vanćelijski regulirane kinaze (ERK1 i 2), Jun [[N-terminal]]ne kinaze (JNKs) i p38 MAPK igraju važnu ulogu u TGF-β signalizaciji.&lt;ref name=&quot;pmid27864313&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang YE | title = Non-Smad Signaling Pathways of the TGF-β Family | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 9 | issue = 2 | date = februar 2017 | pages = a022129 | pmid = 27864313 | pmc = 5287080 | doi = 10.1101/cshperspect.a022129 }}&lt;/ref&gt; ERK 1 i 2 se aktiviraju putem Raf-Ras-MEK1/2 puta izazvanog mitogenim stimulansima kao što je [[epidermni faktor rasta]],&lt;ref name=&quot;pmid22569528&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Roskoski R | title = ERK1/2 MAP kinases: structure, function, and regulation | journal = Pharmacological Research | volume = 66 | issue = 2 | pages = 105–43 | date = august 2012 | pmid = 22569528 | doi = 10.1016/j.phrs.2012.04.005 }}&lt;/ref&gt; whereas the JNK and p38 MAPK are activated by the MAPK kinase, activated themselves by the TGF-β-activated kinase-1 (TAK1) upon stress stimuli.&lt;ref name=&quot;pmid26189595&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chen IT, Hsu PH, Hsu WC, Chen NJ, Tseng PH | title = Polyubiquitination of Transforming Growth Factor β-activated Kinase 1 (TAK1) at Lysine 562 Residue Regulates TLR4-mediated JNK and p38 MAPK Activation | journal = Scientific Reports | volume = 5 | pages = 12300 | date = juli 2015 | pmid = 26189595 | pmc = 4507259 | doi = 10.1038/srep12300 | bibcode = 2015NatSR...512300C }}&lt;/ref&gt;

=== Apoptoza pomoću DAXX puta ===

TGF-β inducira [[apoptoze]], ili programiranu ćelijsku smrt, u ljudskim [[limfocit]]ima i [[hepatocit]]ima. Važnost ove funkcije je jasna kod miševa s nedostatkom TGF-β koji doživljavaju hiperproliferaciju i nereguliranu [[autoimunost]]. U odvojenom apoptotskom putu od asocijacije proteina 6 asociranog na DEAD (DAXX) sa njegovim receptorom [[Fas receptor|Fas]], postoje dokazi o povezanosti i vezivanju između DAXX i TGF-β receptora tipa 2 kinaze, pri čemu se DAXX vezuje za [[C-terminal]]ni region TGF-β receptora tipa 2.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yang X, Khosravi-Far R, Chang HY, Baltimore D | title = Daxx, a novel Fas-binding protein that activates JNK and apoptosis | url = https://archive.org/details/cell_1997-06-27_89_7/page/1067 | language = en | journal = Cell | volume = 89 | issue = 7 | pages = 1067–76 | date = juni 1997 | pmid = 9215629 | pmc = 2989411 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80294-9 }}&lt;/ref&gt; Tačan molekulski mehanizam nije poznat, ali kao opći pregled, DAXX se zatim fosforilira pomoću proteinske kinaze 2 (HIPK2) u interakciji s [[homeodomen]]om, koja zatim aktivira [[ASK1|kinazu 1 koja inducira signal apoptoze]] (ASK1), koja se nastavlja da aktivira [[C-Jun N-terminalna kinaza|Jun amino-terminalne kinaze]] (JNK) put i time apoptozu kao što se vidi na lijevom panelu susjedne slike.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Perlman R, Schiemann WP, Brooks MW, Lodish HF, Weinberg RA | title = TGF-beta-induced apoptosis is mediated by the adapter protein Daxx that facilitates JNK activation | journal = Nature Cell Biology | volume = 3 | issue = 8 | pages = 708–14 | date = august 2001 | pmid = 11483955 | doi = 10.1038/35087019 | s2cid = 20435808 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hofmann TG, Stollberg N, Schmitz ML, Will H | title = HIPK2 regulates transforming growth factor-beta-induced c-Jun NH(2)-terminal kinase activation and apoptosis in human hepatoma cells | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2003-12-01_63_23/page/8270 | journal = Cancer Research | volume = 63 | issue = 23 | pages = 8271–7 | date = decembar 2003 | pmid = 14678985 }}&lt;/ref&gt;

== Inhibitori TGFβ receptora ==
RepSox je selektivni inhibitor [[TGF beta receptor|TGFβRI/ALK5]], inhibitor koji koči vezivanje [[ATP]]-a za TGFβRI i naknadnu fosforilaciju TGFβRI, čime inhibira TGF-β signalizaciju.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tu |first1=Wan-zhi |last2=Fu |first2=Yan-bin |last3=Xie |first3=Xin |title=RepSox, a small molecule inhibitor of the TGFβ receptor, induces brown adipogenesis and browning of white adipocytes |journal=Acta Pharmacologica Sinica |date=decembar 2019 |volume=40 |issue=12 |pages=1523–1531 |doi=10.1038/s41401-019-0264-2 |pmid=31235818 |pmc=7471457 }}&lt;/ref&gt;
Also [[SB-431542]]&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Inman |first1=Gareth J. |last2=Nicolás |first2=Francisco J. |last3=Callahan |first3=James F. |last4=Harling |first4=John D. |last5=Gaster |first5=Laramie M. |last6=Reith |first6=Alastair D. |last7=Laping |first7=Nicholas J. |last8=Hill |first8=Caroline S. |title=SB-431542 Is a Potent and Specific Inhibitor of Transforming Growth Factor-β Superfamily Type I Activin Receptor-Like Kinase (ALK) Receptors ALK4, ALK5, and ALK7 |journal=Molecular Pharmacology |date=1. 7. 2002 |volume=62 |issue=1 |pages=65–74 |doi=10.1124/mol.62.1.65 |pmid=12065756 }}&lt;/ref&gt; i A83-01&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Tojo |first1=Masayoshi |last2=Hamashima |first2=Yoshio |last3=Hanyu |first3=Aki |last4=Kajimoto |first4=Tetsuya |last5=Saitoh |first5=Masao |last6=Miyazono |first6=Kohei |last7=Node |first7=Manabu |last8=Imamura |first8=Takeshi |title=The ALK-5 inhibitor A-83-01 inhibits Smad signaling and epithelial-to-mesenchymal transition by transforming growth factor-beta |url=https://archive.org/details/sim_cancer-science_2005-11_96_11/page/790 |journal=Cancer Science |date=novembar 2005 |volume=96 |issue=11 |pages=791–800 |doi=10.1111/j.1349-7006.2005.00103.x |pmid=16271073 |s2cid=3105729 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; inhibit TGFβRI/ALK5 and the type I receptor ALK4/7.
[[Galunisertib]] je selektivni i moćni inhibitor TGFβRI kinaze.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Yingling |first1=Jonathan M. |last2=McMillen |first2=William T. |last3=Yan |first3=Lei |last4=Huang |first4=Huocong |last5=Sawyer |first5=J. Scott |last6=Graff |first6=Jeremy |last7=Clawson |first7=David K. |last8=Britt |first8=Karen S. |last9=Anderson |first9=Bryan D. |last10=Beight |first10=Douglas W. |last11=Desaiah |first11=Durisala |last12=Lahn |first12=Michael M. |last13=Benhadji |first13=Karim A. |last14=Lallena |first14=Maria J. |last15=Holmgaard |first15=Rikke B. |last16=Xu |first16=Xiaohong |last17=Zhang |first17=Faming |last18=Manro |first18=Jason R. |last19=Iversen |first19=Philip W. |last20=Iyer |first20=Chandrasekar V. |last21=Brekken |first21=Rolf A. |last22=Kalos |first22=Michael D. |last23=Driscoll |first23=Kyla E. |title=Preclinical assessment of galunisertib (LY2157299 monohydrate), a first-in-class transforming growth factor-β receptor type I inhibitor |journal=Oncotarget |date=23. 1. 2018 |volume=9 |issue=6 |pages=6659–6677 |doi=10.18632/oncotarget.23795 |pmid=29467918 |pmc=5805504 }}&lt;/ref&gt;

== Efekti na imunske ćelije ==

=== T-limfociti ===

TGF-β1 ima ulogu u indukciji iz CD4&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; T&amp;nbsp;ćelija obje [[T-ćelija|inducirane T&lt;sub&gt;reg&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;ćelije]] (iT&lt;sub&gt;reg&lt;/sub&gt;&amp;nbsp;ćelije), koje imaju regulatornu funkciju i [[T pomoćna ćelija|T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17&amp;nbsp;ćelije]], koje luče proupalne citokine.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Eisenstein EM, Williams CB | title = The T(reg)/Th17 cell balance: a new paradigm for autoimmunity | journal = Pediatric Research | volume = 65 | issue = 5 Pt 2 | pages = 26R–31R | date = maj 2009 | pmid = 19218879 | doi = 10.1203/PDR.0b013e31819e76c7 | s2cid = 1778541 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Morishima N, Mizoguchi I, Takeda K, Mizuguchi J, Yoshimoto T | title = TGF-beta is necessary for induction of IL-23R and Th17 differentiation by IL-6 and IL-23 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 386 | issue = 1 | pages = 105–10 | date = august 2009 | pmid = 19501566 | doi = 10.1016/j.bbrc.2009.05.140 }}&lt;/ref&gt;

Sam TGF-β1 ubrzava ekspresiju FOXP3 i T&lt;sub&gt;reg&lt;/sub&gt; diferencijacije iz aktiviranih T-pomoćnih ćelija, a mehanizam za ovu diferencijaciju je nepoznat kako za indukovane T-regulatorne ćelije, tako i za prirodne T-regulatorne ćelije. U modelima miševa, efekat TGF-β1 izgleda da zavisi od starosti.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Istraživanja pokazuju da neutralizacija TGF-β1 ''[[in vitro]]'' inhibira diferencijaciju pomoćnih T&amp;nbsp;ćelija u T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17&amp;nbsp;ćelije. Uloga TGF-β1 u stvaranju T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 ćelija je u suprotnosti sa njegovom dominantnom konceptom kao antiupalnog citokina; međutim, zajednički zahtjev između upalnih i protivupalnih imunskih ćelija sugerira da neravnoteža između ova dva tipa ćelija može biti važna veza za autoimunost.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Koaktivacija IL-6 iz aktivirane [[dendrit]]ske ćelije, koji služi za aktiviranje faktora transkripcije [[STAT3]], potreban je pored TGF-β1 za diferencijaciju T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 ćelija. Međutim, molekulski mehanizam diferencijacije T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 nije dobro shvaćen.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li MO, Flavell RA | title = TGF-beta: a master of all T cell trades | language = en | journal = Cell | volume = 134 | issue = 3 | pages = 392–404 | date = august 2008 | pmid = 18692464 | pmc = 3677783 | doi = 10.1016/j.cell.2008.07.025 }}&lt;/ref&gt; Budući da se T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 ćelije diferenciraju od T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;1 i T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;2 linija po tome što se pokazalo da su sposobne za regulatorne funkcije, ovo je dodatni dokaz regulatorne funkcije TGF-β1 u imunoskom sistemu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = O'Connor W, Zenewicz LA, Flavell RA | title = The dual nature of T(H)17 cells: shifting the focus to function | journal = Nature Immunology | volume = 11 | issue = 6 | pages = 471–6 | date = juni 2010 | pmid = 20485275 | doi = 10.1038/ni.1882 | s2cid = 2980102 }}&lt;/ref&gt;

=== B-limfociti ===
TGF-β ima uglavnom inhibitorne efekte na [[B-limfocit]]e. TGF-β inhibira proliferaciju [[B-ćelija]]. Tačan mehanizam nije poznat, ali postoje dokazi da TGF-β inhibira B&amp;nbsp;[[ćelijska proliferacija|ćelijsku ]proliferaciju]], indukujući [[faktor transkripcije]] Id3, izazivajući ekspresiju inhibitora kinaze zavisne od ciklina 21 (regulator progresije [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] u G1 i S fazi) i potiskivanje drugih ključnih regulatornih gena kao što su c-myc i ATM.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li MO, Wan YY, Sanjabi S, Robertson AK, Flavell RA | title = Transforming growth factor-beta regulation of immune responses | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 99–146 | date = 1. 1. 2006 | pmid = 16551245 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090737 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Roes J, Choi BK, Cazac BB | title = Redirection of B cell responsiveness by transforming growth factor beta receptor | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-06-10_100_12/page/7241 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 100 | issue = 12 | pages = 7241–6 | date = juni 2003 | pmid = 12773615 | pmc = 165860 | doi = 10.1073/pnas.0731875100 | bibcode = 2003PNAS..100.7241R | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; CD40, ključna površinska molekula u aktivaciji [[urođena imunost|urođenog imunoskog odgovora]], može inducirati ekspresiju Smad7 da preokrene inhibiciju rasta B-ćelija izazvanu TGF-β.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Patil S, Wildey GM, Brown TL, Choy L, Derynck R, Howe PH | title = Smad7 is induced by CD40 and protects WEHI 231 B-lymphocytes from transforming growth factor-beta -induced growth inhibition and apoptosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-12-08_275_49/page/38362 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 49 | pages = 38363–70 | date = decembar 2000 | pmid = 10995749 | doi = 10.1074/jbc.M004861200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; TGF-β također blokira aktivaciju B-ćelija i promoviše promjenu klase [[IgA]] u ljudskim i mišjim B-ćelijama i inače ima inhibitornu funkciju za proizvodnju [[antitijela]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

TGF-β također inducira [[apoptoze]] nezrelih B&amp;nbsp;ćelija u mirovanju; mehanizam je nepoznat, ali se može preklapati s njegovim putem protiv [[ćelijska proliferacija|proliferacije]]. Pokazalo se da TGF-β snižava c-myc kao što to čini u inhibiciji proliferacije [[B-ćelija]]. Također je poznato da indukuje NF-κB inhibitor IKBa, inhibirajući aktivaciju NF-κB.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Arsura M, Wu M, Sonenshein GE | title = TGF beta 1 inhibits NF-kappa B/Rel activity inducing apoptosis of B cells: transcriptional activation of I kappa B alpha | language = en | journal = Immunity | volume = 5 | issue = 1 | pages = 31–40 | date = juli 1996 | pmid = 8758892 | doi = 10.1016/S1074-7613(00)80307-6 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; NF-κB je [[faktor transkripcije]] koji reguliše proizvodnju [[citokin]]a poput IL-1, TNF-a i [[defenzin]]a, iako njegova funkcija u apoptozi može biti odvojena od ove funkcije.

=== Makrofagi ===
Opći konsenzus u literaturi je da TGF-β stimulira monocite u mirovanju i inhibira aktivirane [[makrofag]]e. Za [[monocit]]e, pokazalo se da TGF-β funkcionira kao hemoatraktant, kao i kao regulator upalnog odgovora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kubiczkova L, Sedlarikova L, Hajek R, Sevcikova S | title = TGF-β - an excellent servant but a bad master | language = En | journal = Journal of Translational Medicine | volume = 10 | issue = 1 | pages = 183 | date = septembar 2012 | pmid = 22943793 | pmc = 3494542 | doi = 10.1186/1479-5876-10-183 }}&lt;/ref&gt; Međutim, pokazalo se da TGF-β smanjuje proizvodnju upalnih citokina u monocitima i makrofagima, vjerovatno već spomenutom inhibicijom NF-κB.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Smythies LE, Sellers M, Clements RH, Mosteller-Barnum M, Meng G, Benjamin WH, Orenstein JM, Smith PD | display-authors = 6 | title = Human intestinal macrophages display profound inflammatory anergy despite avid phagocytic and bacteriocidal activity | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-investigation_2005-01_115_1/page/66 | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 115 | issue = 1 | pages = 66–75 | date = januar 2005 | pmid = 15630445 | pmc = 539188 | doi = 10.1172/JCI19229 }}&lt;/ref&gt; This contradiction may be due to the fact that the effect of TGF-β has been shown to be highly context-dependent.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wahl SM | title = Transforming growth factor-beta: innately bipolar | journal = Current Opinion in Immunology | volume = 19 | issue = 1 | pages = 55–62 | date = februar 2007 | pmid = 17137775 | doi = 10.1016/j.coi.2006.11.008 | url = https://zenodo.org/record/1258845 }}&lt;/ref&gt;

Smatra se da TGF-β ima ulogu u alternativnoj aktivaciji makrofaga koja se vidi kod mršavih miševa, a ovi makrofagi održavaju protivupalni [[fenotip]]. Ovaj fenotip se gubi kod gojaznih miševa, koji ne samo da imaju više makrofaga od mršavih miševa, već i klasično aktiviranih makrofaga koji oslobađaju TNF-α i druge proupalne citokine koji doprinose hronično proupalnom miljeu.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wu D, Molofsky AB, Liang HE, Ricardo-Gonzalez RR, Jouihan HA, Bando JK, Chawla A, Locksley RM | display-authors = 6 | title = Eosinophils sustain adipose alternatively activated macrophages associated with glucose homeostasis | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-04-08_332_6026/page/242 | journal = Science | volume = 332 | issue = 6026 | pages = 243–7 | date = april 2011 | pmid = 21436399 | pmc = 3144160 | doi = 10.1126/science.1201475 | bibcode = 2011Sci...332..243W }}&lt;/ref&gt;

=== Ćelijski ciklus ===
{{Glavni|Ćelijski ciklus}}
TGF-β ima ključnu ulogu u regulaciji [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] tako što blokira napredak kroz [[G1 faza|G&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; fazu]]. TGF-β izaziva sintezu proteina p15 i p21, koji blokiraju [[ciklin]]:CDK kompleks odgovoran za fosforilaciju [[retinoblastomski protein|retinoblastomskog proteina]] (Rb). Dakle, TGF-β blokira napredovanje kroz G&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; fazu ciklusa.&lt;ref name=&quot;Hanahan00&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hanahan D, Weinberg RA | title = The hallmarks of cancer | journal = Cell | volume = 100 | issue = 1 | pages = 57–70 | date = januar 2000 | pmid = 10647931 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81683-9 | s2cid = 1478778 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; In doing so, TGF-β suppresses expression of [[c-myc]], a gene which is involved in G&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; cell cycle progression.&lt;ref name=&quot;Hanahan00&quot; /&gt;

== Klinički značaj ==

=== Kancer ===

U normalnim ćelijama, TGF-β, djelujući putem svog signalnog puta, zaustavlja [[ćelijski ciklus]] u fazi G1 kako bi zaustavio proliferaciju, inducirao diferencijaciju ili promovirao apoptozu. U mnogim ćelijama raka, dijelovi TGF-β signalnog puta su mutirani, a TGF-β više ne kontrolira ćeliju. Ove ćelije raka se razmnožavaju. Okolne stromne ćelije ([[fibroblast]]i) također [[ćelijska proliferacija|proliferiraju]]. Obje ćelije povećavaju proizvodnju TGF-β. Ovaj TGF-β djeluje na okolne [[stroma (tkivo)|stromne]] ćelije, imunske ćelije, [[endotel]]ne ćelije i ćelije glatkih mišića. Uzrokuje [[imunosupresija|imunosupresiju]] i [[angiogeneza|angiogenezu]], što rak čini invazivnijim.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Blobe GC, Schiemann WP, Lodish HF | title = Role of transforming growth factor beta in human disease | url = https://archive.org/details/new-england-journal-of-medicine_2000-05-04_342_18/page/1350 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 342 | issue = 18 | pages = 1350–8 | date = maj 2000 | pmid = 10793168 | doi = 10.1056/NEJM200005043421807 }}&lt;/ref&gt;  TGF-β1 je ukljujlčen u proces aktivacije jetrenih zvezdastih ćelija (HSC) pri čemu je veličina fibroze jetre proporcionalna povećanju nivoa TGF β. Studije su pokazale da je ACTA2 povezan s TGF β, putem koji poboljšava kontraktilna svojstva HSC-a, što dovodi do fibroze jetre.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hassan |first1=Sobia |last2=Shah |first2=Hussain |last3=Shawana |first3=Summayya |title=Dysregulated epidermal growth factor and tumor growth factor-beta receptor signaling through GFAP-ACTA2 protein interaction in liver fibrosis |journal=Pakistan Journal of Medical Sciences |date=2020 |volume=36 |issue=4 |pages=782–787 |doi=10.12669/pjms.36.4.1845 |pmid=32494274 |pmc=7260937 }}&lt;/ref&gt; TGF-β također pretvara efektorske [[T-ćelije]], koje normalno napadaju rak sa upalnom (imunskom) reakcijom, u regulatorne (supresorske) T-ćelije, koje isključuju iupalnu reakciju.

Normalni integritet [[tkiva]] je konzerviran povratnim interakcijama između različitih tipova ćelija koje eksprimiraju adhezijske molekule i luče [[citokin]]e. Poremećaj ovih mehanizama [[povratna sprega|povratne sprege]] kod raka oštećuje tkivo. Kada TGF-β signalizacija ne uspije da kontroliše aktivnost NF-κB u ćelijama raka, to ima najmanje dva potencijalna efekta: prvo, omogućava da maligni tumor perzistira u prisustvu aktiviranih imunskih ćelija, i drugo, ćelija raka nadživljava imunske ćelije,  jer opstaje u prisustvu apoptotskih i protivupalnih medijatora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Vlahopoulos SA, Cen O, Hengen N, Agan J, Moschovi M, Critselis E, Adamaki M, Bacopoulou F, Copland JA, Boldogh I, Karin M, Chrousos GP | display-authors = 6 | title = Dynamic aberrant NF-κB spurs tumorigenesis: a new model encompassing the microenvironment | journal = Cytokine &amp; Growth Factor Reviews | volume = 26 | issue = 4 | pages = 389–403 | date = august 2015 | pmid = 26119834 | pmc = 4526340 | doi = 10.1016/j.cytogfr.2015.06.001 }}&lt;/ref&gt;

Nadalje, [[FOXP3|protein viljuškaste kutije 3]] (FOXP3) kao [[faktor transkripcije]] je esencijalni molekulski marker regulatornih [[T-ćelija|T&lt;sub&gt;reg&lt;/sub&gt;]] ćelija.  Polimorfizam [[FOXP3]] (rs3761548) može biti uključen u progresiju raka poput [[rak želuca|raka želuca]] putem utjecaja na funkciju Tregs i lučenje imunomodulatornih [[citokin]]a kao što su [[Interleukin 10|IL-10]], [[IL-35]] i [[TGF-β]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ezzeddini R, Somi MH, Taghikhani M, Moaddab SY, Masnadi Shirazi K, Shirmohammadi M, Eftekharsadat AT, Sadighi Moghaddam B, Salek Farrokhi A | title = Association of Foxp3 rs3761548 polymorphism with cytokines concentration in gastric adenocarcinoma patients | journal = Cytokine | volume = 138 | issue = | pages = 155351 | date = februar 2021 | pmid =  33127257 | doi = 10.1016/j.cyto.2020.155351 | url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1043466620303677| issn =1043-4666 }}&lt;/ref&gt;

=== Tuberkuloza ===

Pokazalo se da [[infekcija]] ''[[Mycobacterium tuberculosis]]'' ili [[tuberkuloza]] dovodi do povećanja nivoa aktivnog TGF-β u plućima.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bonecini-Almeida |first1=M. Glória |last2=Ho |first2=John L. |last3=Boéchat |first3=Neio |last4=Huard |first4=Richard C. |last5=Chitale |first5=Sadhana |last6=Doo |first6=Howard |last7=Geng |first7=Jiayuan |last8=Rego |first8=Lorena |last9=Lazzarini |first9=Luiz Claudio Oliveira |last10=Kritski |first10=Afrânio L. |last11=Johnson |first11=Warren D. |last12=McCaffrey |first12=Timothy A. |last13=Silva |first13=José R. Lapa e |title=Down-Modulation of Lung Immune Responses by Interleukin-10 and Transforming Growth Factor β (TGF-β) and Analysis of TGF-β Receptors I and II in Active Tuberculosis |url=https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_2004-05_72_5/page/2628 |journal=Infection and Immunity |date=maj 2004 |volume=72 |issue=5 |pages=2628–2634 |doi=10.1128/IAI.72.5.2628-2634.2004|pmid=15102771 |pmc=387880 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rook |first1=Graham A. W. |last2=Lowrie |first2=Douglas B. |last3=Hernàndez-Pando |first3=Rogelio |title=Immunotherapeutics for Tuberculosis in Experimental Animals: Is There a Common Pathway Activated by Effective Protocols? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2007-07-15_196_2/page/190 |journal=The Journal of Infectious Diseases |date=15. 7. 2007 |volume=196 |issue=2 |pages=191–198 |doi=10.1086/518937|pmid=17570105 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Zbog širokog spektra supresivnih efekata TGF-β na imunske ćelije, kompjutersko modeliranje je predvidjelo da blokada TGF-β može poboljšati [[imunski odgovor]] i ishod [[infekcije]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Warsinske |first1=Hayley C. |last2=Pienaar |first2=Elsje |last3=Linderman |first3=Jennifer J. |last4=Mattila |first4=Joshua T. |last5=Kirschner |first5=Denise E.|title=Deletion of TGF-β1 Increases Bacterial Clearance by Cytotoxic T Cells in a Tuberculosis Granuloma Model |journal=Frontiers in Immunology |date=20. 12. 2017 |volume=8 |pages=1843 |doi=10.3389/fimmu.2017.01843|pmid=29326718 |pmc=5742530 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Istraživanja na životinjskim modelima su dalje pokazala da TGF-β narušava [[imunski odgovor]], a eliminacija TGF-β signalizacije rezultira i pojačanim odgovorom [[T-ćelija]] i manjim bakterijskim opterećenjem.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Gern |first1=Benjamin H. |last2=Adams |first2=Kristin N. |last3=Plumlee |first3=Courtney R. |last4=Stoltzfus |first4=Caleb R. |last5=Shehata |first5=Laila |last6=Moguche |first6=Albanus O. |last7=Busman-Sahay |first7=Kathleen |last8=Hansen |first8=Scott G. |last9=Axthelm |first9=Michael K. |last10=Picker |first10=Louis J. |last11=Estes |first11=Jacob D. |last12=Urdahl |first12=Kevin B. |last13=Gerner |first13=Michael Y. |title=TGFβ restricts expansion, survival, and function of T cells within the tuberculous granuloma |journal=Cell Host &amp; Microbe |date=mart 2021 |volume=29 |issue=4 |pages=594–606.e6 |doi=10.1016/j.chom.2021.02.005|pmid=33711270 |s2cid=232217715 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Jayaswal |first1=Shilpi |last2=Kamal |first2=Md. Azhar |last3=Dua |first3=Raina |last4=Gupta |first4=Shashank |last5=Majumdar |first5=Tanmay |last6=Das |first6=Gobardhan |last7=Kumar |first7=Dhiraj |last8=Rao |first8=Kanury V. S. |title=Identification of Host-Dependent Survival Factors for Intracellular Mycobacterium tuberculosis through an siRNA Screen |journal=PLOS Pathogens |date=15. 4. 2010 |volume=6 |issue=4 |pages=e1000839 |doi=10.1371/journal.ppat.1000839|pmid=20419122 |pmc=2855445 |s2cid=1769658 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Rosas-Taraco |first1=Adrian G. |last2=Higgins |first2=David M. |last3=Sánchez-Campillo |first3=Joaquín |last4=Lee |first4=Eric J. |last5=Orme |first5=Ian M. |last6=González-Juarrero |first6=Mercedes |title=Local pulmonary immunotherapy with siRNA targeting TGFβ1 enhances antimicrobial capacity in Mycobacterium tuberculosis infected mice |url=https://archive.org/details/sim_tuberculosis_2011-01_91_1/page/98 |journal=Tuberculosis |date=januar 2011 |volume=91 |issue=1 |pages=98–106 |doi=10.1016/j.tube.2010.11.004|pmid=21195670 |pmc=7238550 }}&lt;/ref&gt; Stoga, terapije koje blokiraju TGF-β mogu imati potencijal da poboljšaju terapiju za tuberkulozu.

=== Bolesti srca ===

Jedna studija na životinjama sugerira da [[holesterol]] potiskuje reakciju kardiovaskularnih ćelija na TGF-β i njegove zaštitne kvalitete, čime se omogućava razvoj [[ateroskleroza|ateroskleroze]] i [[srčana bolest|srčane bolesti]], dok [[statin]]i, lijekovi koji snižavaju nivo holesterola, mogu poboljšati odgovor kardiovaskularnih ćelija na zaštitna dejstva TGF-β.&lt;ref&gt;[http://www.slu.edu/x17685.xml Understanding Heart Disease: Research Explains Link Between Cholesterol and Heart Disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071112041943/http://www.slu.edu/x17685.xml |date=12. 11. 2007 }}&lt;/ref&gt;

TGF-β je uključen u regeneraciju [[srca]] [[zebrice]].

=== Marfanov sindrom ===

TGF-β signalizacija također vjerovatno ima glavnu ulogu u patogenezi [[Marfanov sindrom|Marfanovog sindroma]],&lt;ref name=&quot;tgf2beta&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&amp;db=gene&amp;dopt=full_report&amp;list_uids=7048|title=TGFBR2 transforming growth factor, beta receptor II|access-date=11. 1. 2007|year=2007|author=Entrez Gene|format=Entrez gene entry}}&lt;/ref&gt; bolest koju karakterizira nesrazmjerna visina, [[arahnodaktilija]], [[ektopija lentis]] i srčane komplikacije kao što su [[prolaps mitralnog zaliska]] i povećanje aorte koje povećavaju vjerovatnoću [[disekcija aortze|disekcije aorte]]. Dok je osnovni defekt Marfanovog sindroma pogrešna sinteza [[glikoprotein]]a [[fibrilin]]a I, obično važne komponente [[vlakno|elastičnih vlakana]], pokazalo se da se [[fenotip]] Marfanovog sindroma može ublažiti dodavanjem antagonista TGF-β kod oboljelih miševa.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Habashi JP, Judge DP, Holm TM, Cohn RD, Loeys BL, Cooper TK, Myers L, Klein EC, Liu G, Calvi C, Podowski M, Neptune ER, Halushka MK, Bedja D, Gabrielson K, Rifkin DB, Carta L, Ramirez F, Huso DL, Dietz HC | display-authors = 6 | title = Losartan, an AT1 antagonist, prevents aortic aneurysm in a mouse model of Marfan syndrome | url = https://archive.org/details/sim_science_2006-04-07_312_5770/page/117 | journal = Science | volume = 312 | issue = 5770 | pages = 117–21 | date = april 2006 | pmid = 16601194 | pmc = 1482474 | doi = 10.1126/science.1124287 | bibcode = 2006Sci...312..117H }}&lt;/ref&gt; Ovo sugerira da, iako se simptomi Marfanovog sindroma mogu činiti u skladu s poremećajem [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]], mehanizam je vjerojatnije povezan sa smanjenom sekvestracijom TGF-β fibrilinom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Robinson PN, Arteaga-Solis E, Baldock C, Collod-Béroud G, Booms P, De Paepe A, Dietz HC, Guo G, Handford PA, Judge DP, Kielty CM, Loeys B, Milewicz DM, Ney A, Ramirez F, Reinhardt DP, Tiedemann K, Whiteman P, Godfrey M | display-authors = 6 | title = The molecular genetics of Marfan syndrome and related disorders | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 43 | issue = 10 | pages = 769–87 | date = oktobar 2006 | pmid = 16571647 | pmc = 2563177 | doi = 10.1136/jmg.2005.039669 }}&lt;/ref&gt;

===Loeys–Dietzov sindrom===

TGF-β signalizacija je također poremećena kod [[Loeys-Dietz sindrom]] koji je uzrokovan mutacijama u TGF-β receptoru.

===Gojaznost i dijabetes===

TGF-β/SMAD3 signalni put je važan u regulaciji glukoze i energetske [[homeostaza|homeostaze]] i može imati ulogu u dijabetesnoj nefropatiji.

Kao što je gore navedeno, gubitak TGF-β signalizacije kod [[gojaznost]]i je jedan od faktora koji doprinose upalnom miljeu koji se stvara u slučaju gojaznosti.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

===Multipla skleroza===

Indukovane T-regulatorne ćelije (iTreg), stimulisane TGF-β u prisustvu [[Interleukin 2|IL-2]], potisnule su razvoj [[EAE|eksperimentalnog autoimunskog encefalomijelitisa]] (EAE), životinjskog modela [[multipla skleroza|multiple skleroze]] (MS) putem [[FOXP3]] i [[Interleukin 10|IL-10]] posredovanog odgovora. Ovo sugerira moguću ulogu TGF-β i iTreg u regulaciji i liječenju MS.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Selvaraj RK, Geiger TL | title = Mitigation of experimental allergic encephalomyelitis by TGF-β induced FOXP3&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; regulatory T&amp;nbsp;cells through the induction of anergy and infectious tolerance | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_2008-03-01_180_5/page/n145 | journal = Journal of Immunology | volume = 180 | issue = 5 | pages = 2830–8 | date = mart 2008 | pmid = 18292504 | doi = 10.4049/jimmunol.180.5.2830 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Uočeni su sniženi nivoi TGF-β kod pacijenata sa dijagnozom multiple skleroze.&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dobolyi A, Vincze C, Pál G, Lovas G | title = The neuroprotective functions of transforming growth factor beta proteins | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 13 | issue = 7 | pages = 8219–58 | date = juli 2012 | pmid = 22942700 | pmc = 3430231 | doi = 10.3390/ijms13078219 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Its role in multiple sclerosis can be explained due to TGF-β role in regulating apoptosis of [[T helper 17 cell|T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 cells]].&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot; /&gt; Kada se nivoi TGF-β smanje, nisu u stanju da induciraju [[apoptoze]] T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 ćelija.&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot;/&gt; T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 ćelije luče TNF-α, koji indukuje de[[mijelin]]izaciju oligodendro[[glija]] preko TNF receptora 1.&lt;ref name=&quot;Nakahara_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nakahara J, Maeda M, Aiso S, Suzuki N | title = Current concepts in multiple sclerosis: autoimmunity versus oligodendrogliopathy | journal = Clinical Reviews in Allergy &amp; Immunology | volume = 42 | issue = 1 | pages = 26–34 | date = februar 2012 | pmid = 22189514 | doi = 10.1007/s12016-011-8287-6 | s2cid = 21058811 }}&lt;/ref&gt; Smanjeni nivoi TGF-β dovode do povećanja T&lt;sub&gt;h&lt;/sub&gt;17 ćelija, a potom i do povećanja nivoa TNFα.&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot; /&gt; Kao rezultat, dolazi do demijelinizacije neurona.&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot; /&gt; Također je zapaženo da TGF-β inducira rast [[oligodendrocit]]a ([[mijelinski omotač]] ćelija koje proizvode).&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot;/&gt; Dakle, smanjeni nivoi TGF-β tokom MS-a mogu takođe sprečiti remijelinizaciju [[neuron]]a.&lt;ref name=&quot;Dobolyi_2012&quot;/&gt;

== Reference ==
{{refspisak|33em}}

== Dopunska literatura==
* {{cite journal | vauthors = Moses HL, Roberts AB, Derynck R | title = The Discovery and Early Days of TGF-β: A Historical Perspective | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 8 | issue = 7 | pages = a021865 | date = juli 2016 | pmid = 27328871 | pmc = 4930926 | doi = 10.1101/cshperspect.a021865 }}

== Vanjski linkovi==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=gene&amp;cmd=Retrieve&amp;dopt=Graphics&amp;list_uids=7040 Description of the TGF beta producing genes at ncbi.nlm.nih.gov]
* [https://web.archive.org/web/20071114070732/http://www.genome.ad.jp/dbget-bin/get_pathway?org_name=hsa&amp;mapno=04350 Diagram of the TGF beta signaling pathway at genome.ad.jp]
* [http://www.nature.com/nrm/journal/v1/n3/TGF_system/ The TGF-beta system] — Nature Reviews Molecular Cell Biology
*[http://smart.embl-heidelberg.de/smart/do_annotation.pl?DOMAIN=TGFB TGFB domain annotation] — European Molecular Biology Laboratory Heidelberg
* {{MeshName|TGF-beta}}
* [https://www.sciencedaily.com/releases/2008/02/080223122241.htm Biochemists Solve Structure Of TGF-Beta And Its Receptor. 2008] – shows TGF-β3 dimer in TGFB-receptor
* [https://web.archive.org/web/20141209080728/https://www.mabtech.com/elisa-analysis-latent-tgf-%CE%B21 Measurement of Human Latent TGF-β1]
* [http://www.novusbio.com/tgfbetapathway.html TGF beta pathway diagram]
* [http://www.ebi.ac.uk/interpro/entry/IPR016319 IntroPro Entry] - IPR016319

{{Signalizacija TGF beta}}
{{Signalni proteini}}
{{Modulatori natporodice TGFβ receptora}}
{{Signal transduction}}

{{DEFAULTSORT:Transforming Growth Factor Beta}}
[[Kategorija:TGFβ domen]]
[[Kategorija:Proteinski domeni]]</text>
      <sha1>p797msqtdoyz1qxvf5dz0e2j98nre4d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dorothy Hodgkin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489666</id>
    <revision>
      <id>3926218</id>
      <parentid>3916184</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:08:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4023" sha1="6sdtu978m2rpg0vbxvfmglo295vf78k" xml:space="preserve">'''Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin''' OM FRS HonFRSC &lt;ref name=&quot;frs&quot; /&gt;  (rođena '''Crowfoot''' ; 12. maja 1910. – 29. jula 1994.) bila je britanska [[hemičar]]ka koja je dobila [[Nobelova nagrada|Nobelovu nagradu]], koja je unaprijedila tehniku [[Rendgenska kristalografija|rendgenske kristalografije]] za određivanje strukture [[Biomolekule|biomolekula]], što je postalo neophodno za [[Strukturna biologija|strukturnu biologiju]].&lt;ref name=&quot;frs&quot;&gt;{{Cite journal|last=Dodson|first=Guy|author-link=Guy Dodson|year=2002|title=Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, O.M. 12 May 1910 – 29 July 1994|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=48|pages=179–219|doi=10.1098/rsbm.2002.0011|issn=0080-4606|pmid=13678070}} {{free access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;glusker&quot;&gt;{{Cite journal|last=Glusker|first=J. P.|author-link=Jenny Glusker|year=1994|title=Dorothy Crowfoot Hodgkin (1910–1994)|journal=Protein Science|volume=3|issue=12|pages=2465–69|doi=10.1002/pro.5560031233|pmc=2142778|pmid=7757003}}&lt;/ref&gt;

Među njenim najutjecajnijim otkrićima su potvrda strukture [[penicilin]]a kako su prethodno pretpostavili [[Edward Abraham]] i [[Ernst Chain|Ernst Boris Chain]]; i struktura [[Vitamin B12|vitamina B&lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]], zbog čega je 1964. postala treća žena koja je dobila [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelovu nagradu za hemiju]]. Hodgkin je također razjasnila strukturu [[Insulin|inzulina]] 1969. nakon 35 godina rada.&lt;ref name=&quot;bio&quot;&gt;{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2014/04/the-biography-of-dorothy-mary-hodgkin/|title=The Biography of Dorothy Mary Hodgkin|last=Anon|year=2014|website=news.biharprabha.com|publisher=news.biharprabha.com|access-date=11. 5. 2014|archive-date=6. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506002326/http://news.biharprabha.com/2014/04/the-biography-of-dorothy-mary-hodgkin/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Hodgkin je koristila ime &quot;Dorothy Crowfoot&quot; sve do dvanaest godina nakon udaje za [[Thomas Lionel Hodgkin|Thomasa Lionela Hodgkina]], kada je počela koristiti &quot;Dorothy Crowfoot Hodgkin&quot;. Radi jednostavnosti,  Hodgkin nazivaju &quot;Dorothy Hodgkin&quot; od strane Kraljevskog društva (kada se misli na njegovo sponzorstvo stipendije Dorothy Hodgkin) i Somerville College-a. [[Nacionalni arhiv (Ujedinjeno Kraljevstvo)|Nacionalni arhiv Ujedinjenog Kraljevstva]] naziva je &quot;Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin&quot;.

Dorothy Mary Crowfoot rođena je u [[Kairo|Kairu]], [[Egipat]],  kao najstarija od četiri kćeri [[John Winter Crowfoot]]a (1873–1959), koji je tada radio za Ministarstvo obrazovanja zemlje, i njegove supruge [[Grace Mary Crowfoot|Grace Mary (rođene Hood)]] (1877–1877– 1957.), prijateljima i porodici poznata kao Molly.&lt;ref&gt;&quot;Calm Genius Of Laboratory And Home.&quot;&lt;/ref&gt; Porodica je živjela u Kairu tokom zimskih mjeseci, vraćajući se u Englesku svake godine kako bi izbjegli topliji dio sezone u Egiptu.&lt;ref&gt;[http://www.brown.edu/Research/Breaking_Ground/results.php?d=1&amp;first=Grace&amp;last=Crowfoot &quot;Grace Crowfoot&quot;, ''Breaking Ground: Women in Old-World Archaeology'', 1994–2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170823121537/http://www.brown.edu/Research/Breaking_Ground/results.php?d=1&amp;first=Grace&amp;last=Crowfoot |date=23. 8. 2017 }}.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Model_of_the_Structure_of_Penicillin,_by_Dorothy_Hodgkin,_Oxford,_c.1945.jpeg|mini| Model strukture [[penicilin]]a, Hodgkin, Oxford, c. 1945]]
[[Datoteka:Molecular_model_of_Penicillin_by_Dorothy_Hodgkin_(9663803982).jpg|mini|Molekularni model penicilina, Hodgkin, c. 1945]]
[[Datoteka:Cobalamin.svg|mini| Molekularna struktura [[Vitamin B12|vitamina B &lt;sub&gt;12&lt;/sub&gt;]], kako je utvrdila Hodgkin]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Nobelova nagrada za hemiju}}
{{Dobitnici Copleyjeve medalje (1951–2000)}}

[[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]]
[[Kategorija:Biografije, Kairo]]
[[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za hemiju]]
[[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]]
[[Kategorija:Britanski nobelovci]]
[[Kategorija:Umrli 1994.]]
[[Kategorija:Rođeni 1910.]]</text>
      <sha1>6sdtu978m2rpg0vbxvfmglo295vf78k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klase proteinskih nabora</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489669</id>
    <revision>
      <id>3926617</id>
      <parentid>3906297</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:42:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9901" sha1="c858z1yup7ehzgkul5750qm7t1n7o4r" xml:space="preserve">[[slika:A summary of functional annotation of the most ancestral translation protein folds.svg|thumb|Sažetak funkcionalnih oznaka o naborima proteina za translaciju najuspješnijih predaka]]
'''Klase proteinskih nabora''' su široke kategorije topologije [[Tercijarna struktura proteina|tercijarne strukture proteina]]. Opisuju grupe proteina koje dijele slične proporcije [[aminokiselina]] i [[sekundarna struktura|sekundarne structure]]. Svaka klasa sadrži višestruke, nezavisne [[natporodica proteina|proteinske natporodice]] (tj. nisu nužno međusobno [[homologija sekvence|evolucijski povezane]] ).&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = SCOP: a Structural Classification of Proteins database|url = https://archive.org/details/nucleic-acids-research_1997-01-01_25_1/page/236|journal = Nucleic Acids Research|date = 1. 1. 1997|issn = 0305-1048|pmid = 9016544|pages = 236–239|volume = 25|issue = 1|doi = 10.1093/nar/25.1.236|first1 = Tim J. P.|last1 = Hubbard|first2 = Alexey G.|last2 = Murzin|first3 = Steven E.|last3 = Brenner|first4 = Cyrus|last4 = Chothia|pmc=146380}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = The CATH domain structure database: new protocols and classification levels give a more comprehensive resource for exploring evolution|journal = Nucleic Acids Research|date = 1. 1. 2007|issn = 0305-1048|pmid = 17135200|pages = D291–D297|volume = 35|issue = suppl 1|doi = 10.1093/nar/gkl959|first1 = Lesley H.|last1 = Greene|first2 = Tony E.|last2 = Lewis|first3 = Sarah|last3 = Addou|first4 = Alison|last4 = Cuff|first5 = Tim|last5 = Dallman|first6 = Mark|last6 = Dibley|first7 = Oliver|last7 = Redfern|first8 = Frances|last8 = Pearl|first9 = Rekha|last9 = Nambudiry|pmc=1751535}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|title = SCOPe: Structural Classification of Proteins—extended, integrating SCOP and ASTRAL data and classification of new structures|journal = Nucleic Acids Research|date = 1. 1. 2014|issn = 0305-1048|pmid = 24304899|pages = D304–D309|volume = 42|issue = D1|doi = 10.1093/nar/gkt1240|first1 = Naomi K.|last1 = Fox|first2 = Steven E.|last2 = Brenner|first3 = John-Marc|last3 = Chandonia|pmc=3965108}}&lt;/ref&gt;

== Općenito priznate klase ==
Četiri velike klase proteina koje se općenito slažu u dvije glavne baze podataka klasifikacije strukture ([[SCOP]] i [[CATH baza podataka|CATH]]).

=== Svi-α proteini===
Sve-α proteini su klasa [[strukturni domen|strukturnih domena]] u kojima je [[sekundarna struktura]] sastavljena u potpunosti od [[alfa-heliks|α-heliksa]], s mogućim izuzetkom nekoliko izolovanih [[beta-list|β-listova]] na periferiji.

Uobičajeni primjeri uključuju [[bromodomen]], [[globin nabor|globinski]] i [[homeodomeodiomenski nabor]].

=== Svi-β protein===
Svi β proteini su klasa [[strukturni domen|strukturnih domena]] u kojima se [[sekundarna struktura]] sastoji u potpunosti od [[beta-list|β-listova]], s mogućim izuzetkom nekoliko izolovanih [[alfa-heliks|α-heliksa]] na periferiji.

Uobičajeni primjeri uključuju [[domen SH3]], [[beta-propelerski domen]], [[imunoglobulinski nabor]] i [[B3 DNK-vezujući domen]].

=== α+β proteini===
α+β proteini su klasa [[strukturni domen|strukturnih domena]] u kojima se [[sekundarna struktura]] sastoji od [[alf-heliks|α-heliksa]] i [[beta-list|β-lanaca]] koji se javljaju odvojeno duž [[proteinska kičma|kičme]]. [[beta list|β-lanci]] su stoga uglavnom &quot;antiparalelni&quot;.&lt;ref name=&quot;sciencedirect1&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1006/jmbi.1994.0033 |pmid=7837272 |volume=245 |issue=4 |title=Structural Similarity between Two-layer α/β and β-Proteins |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_1995-01-27_245_4/page/402 |journal=Journal of Molecular Biology |pages=402–415|year=1995 |last1=Efimov |first1=Alexander V. }}&lt;/ref&gt;

Uobičajeni primjeri uključuju [[feredoksinski nabor]], [[ribonukleaza A|ribonukleazu A]] i [[domen SH2]].

=== α/β proteini===
α/β proteini su klasa [[strukturni domen|strukturnih domena]] u kojima se [[sekundarna struktura]] sastoji od naizmjeničnih [[alfa-heliks|α-heliksa]] i [[beta-list|β-lanaca]] duž kičmi. [[beta-list|β-lanci]] su stoga uglavnom ''paralelni''.&lt;ref name=&quot;sciencedirect1&quot;/&gt;

Uobičajeni primjeri uključuju [[flavodoksinski nabor]], [[TIM barel]] i proteine bogate [[leucin]]om koji se ponavljaju (LRR) kao što je [[inhibitor ribonukleaze]].

== Dodatne klase ==

=== Membranski proteini ===
[[Membranski proteini]] stupaju u interakciju sa [[Biološka membrana|biološkom membranom]], tako što se ubacuju u njih ili su vezani preko kovalentno vezanog lipida. Oni su jedan od uobičajenih tipova proteina zajedno sa rastvorljivim [[globulasti protein|globulastim proteinima]], [[Skleroprotein|fibroznim proteinima]] i [[poremećeni protein|poremećenim proteinima]].&lt;ref name=&quot;ncbi.nlm.nih.gov&quot;&gt;{{cite journal|last1 = Andreeva|first1 = A|title = SCOP2 prototype: a new approach to protein structure mining|journal = Nucleic Acids Res|date = 2014|doi = 10.1093/nar/gkt1242|pmid = 24293656|pmc=3964979|volume=42|issue = Database issue|pages=D310–4}}&lt;/ref&gt; They are targets of over 50% of all modern medicinal drugs.&lt;ref name=&quot;pmid17139284&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Overington JP, Al-Lazikani B, Hopkins AL |title = How many drug targets are there?|journal = Nat Rev Drug Discov|volume = 5|issue = 12|pages = 993–6|date = decembar 2006|pmid = 17139284|doi = 10.1038/nrd2199|s2cid = 11979420}}&lt;/ref&gt; Procjenjuje se da 20–30% svih [[gen]]a u većini [[genom]]a kodira membranske proteine.&lt;ref&gt;{{Cite journal | last1 = Krogh | first1 = A. | author-link1 = Anders Krogh| last2 = Larsson | first2 = B. R. | last3 = Von Heijne | first3 = G.| last4 = Sonnhammer | first4 = E. L. L. | title = Predicting transmembrane protein topology with a hidden markov model: Application to complete genomes | doi = 10.1006/jmbi.2000.4315 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 305 | issue = 3 | pages = 567–580 | year = 2001 | pmid =  11152613| s2cid = 15769874 | url = https://semanticscholar.org/paper/05e7f7d5d5a08e0bcaca7497951c9560c546353d }}&lt;/ref&gt;

=== Unutrašnje poremećeni proteini ===
[[Unutrašnje poremećeni protein]] nedostaje fiksna ili uređena [[Tercijarna struktura proteina|trodimenzijska struktura]].&lt;ref name=&quot;pmid11381529&quot;&gt;{{Cite journal
 | pmid = 11381529
| year = 2001
| last1 = Dunker
| first1 = A. K.
| title = Intrinsically disordered protein
| journal = Journal of Molecular Graphics &amp; Modelling
| volume = 19
| issue = 1
| pages = 26–59
| last2 = Lawson
| first2 = J. D.
| last3 = Brown
| first3 = C. J.
| last4 = Williams
| first4 = R. M.
| last5 = Romero
| first5 = P
| last6 = Oh
| first6 = J. S.
| last7 = Oldfield
| first7 = C. J.
| last8 = Campen
| first8 = A. M.
| last9 = Ratliff
| first9 = C. M.
| last10 = Hipps
| first10 = K. W.
| last11 = Ausio
| first11 = J
| last12 = Nissen
| first12 = M. S.
| last13 = Reeves
| first13 = R
| last14 = Kang
| first14 = C
| last15 = Kissinger
| first15 = C. R.
| last16 = Bailey
| first16 = R. W.
| last17 = Griswold
| first17 = M. D.
| last18 = Chiu
| first18 = W
| last19 = Garner
| first19 = E. C.
| last20 = Obradovic
| first20 = Z
 | doi=10.1016/s1093-3263(00)00138-8
| citeseerx = 10.1.1.113.556
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Dyson HJ, Wright PE |title = Intrinsically unstructured proteins and their functions|journal = Nat. Rev. Mol. Cell Biol.|volume = 6|issue = 3|pages = 197–208|date = mart 2005|pmid = 15738986|doi = 10.1038/nrm1589|s2cid=18068406 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Dunker AK, Silman I, Uversky VN, Sussman JL |title = Function and structure of inherently disordered proteins|journal = Curr. Opin. Struct. Biol.|volume = 18|issue = 6|pages = 756–64|date = decembar 2008|pmid = 18952168|doi = 10.1016/j.sbi.2008.10.002}}&lt;/ref&gt; IDP pokrivaju spektar stanja od potpuno nestrukturiranih do djelimično strukturiranih i uključuju [[nasumični namotaj]], (pre-)[[rastvorene globule]] i velike multi-domenske protein, povezane fleksibilnim linkerima. Oni čine jedan od glavnih tipova proteina (pored [[Globulasti protein|globulastih]], [[Vlaknasti protein|vlaknastih]] i [[membranski protein|membranskih proteina]]).

=== Upredenozavojnički proteini ===
[[upredena zavojnica|Upredenozavojnički]] proteini formiraju duga, netopiva [[Skleroprotein|vlakna]] uključena u [[vanćelijski matriks]]. Postoji mnogo članova skleroproteinske [[proteinska natporodica|natporodice]] uključujući [[keratin]], [[kolagen]], [[elastin]] i [[fibrin]]. Uloge takvih proteina uključuju zaštitu i podršku, formiranje [[vezivno tkivo|vezivnog tkiva]], [[tetiva (anatomija)|tetive]], [[kost|koštani matriks]] i [[mišićna vlakna]].

=== Mali proteini ===
[[Mali protein]]i tipski imaju [[tercijarna struktura|tercijarnu strukturu]] koju održavaju [[Disulfidna veza|disulfidni mostovi]] ([[cisteinom bogati protein]]i), [[Ligand|metalni ligandi]] ([[proteini koji vezuju metal]]) i ili [[Kofaktor (biohemija)|kofaktori]] kao što je [[hem]].

=== Dizajnirani proteini ===
Brojne proteinske strukture su rezultat [[proteinski dizajn|racionalnog dizajna]] i ne postoje u prirodi. Proteini se mogu dizajnirati od nule (''[[de novo]]'' dizajn) ili izradom proračunatih varijacija poznate strukture proteina i njegove sekvence (poznato  kao ''redizajn proteina''). Racionalni pristupi dizajnu proteina predviđaju sekvence proteina koje će se [[savijanje proteina|savijati]] u specifične strukture. Ove predviđene sekvence se zatim mogu eksperimentalno potvrditi metodima kao što su [[sinteza peptida]], [[lokusno usmjerena mutageneza]] ili [[vještačka sinteza gena]].

==Također pogledajte==
* [[Porodica proteina]]
* [[Strukturna klasifikacija proteina|SCOP]] baza podataka
* [[CATH]] baza podataka
* [[Porodice strukturno sličnih proteina|FSSP]] baza podataka

==Reference==
{{refspisak}}

==vanjski linkovi==
{{Tercijarna struktura proteina}}

[[Kategorija:Savijanje proteina]]
[[Kategorija:Proteinski domeni]]</text>
      <sha1>c858z1yup7ehzgkul5750qm7t1n7o4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sekvenciranje DNK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>489828</id>
    <revision>
      <id>3926583</id>
      <parentid>3919215</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33626" sha1="2ppwdnm4vkcidm9nh5j02r6esnoeph3" xml:space="preserve">{{Genetika bočni stubac}}
'''Sekvenciranje DNK ''' je proces određivanja [[sekvenca nukleinske kiseline|sekvenci nukleinskih kiselina]] – redoslijeda [[nukleotid]]a u  [[molekula]]ma [[DNK]]. Uključuje bilo koji metod ili tehnologiju koja se koristi za određivanje redoslijeda četiri baze: [[adenin]], [[guanin]], [[citozin]] i [[timin]]. Pojava brzih metoda sekvenciranja DNK uveliko je ubrzala biološka i medicinska istraživanja i otkrića.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://theconversation.com/introducing-dark-dna-the-phenomenon-that-could-change-how-we-think-about-evolution-82867|title=Introducing 'dark DNA' – the phenomenon that could change how we think about evolution}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Behjati S, Tarpey PS | title = What is next generation sequencing? | journal = Archives of Disease in Childhood: Education and Practice Edition | issue = 6 | pages = 236–8 | date = decembar 2013 | volume = 98 | pmid = 23986538 | pmc = 3841808 | doi = 10.1136/archdischild-2013-304340 }}&lt;/ref&gt;

Poznavanje sekvenci DNK postalo je neophodno za osnovna biološka istraživanja, [[Genografski projekt|DNK Genografski projekti]] ma i u brojnim primijenjenim poljima kao što su [[medicinska dijagnoza]], [[biotehnologija]], [[forenzička biologija]], [[virologija]] i [[biosistematika]]. Uspoređujući normalne i mutirane sekvence DNK mogu se dijagnosticirati različite bolesti, uključujući različite tipove raka,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chmielecki J, Meyerson M | title = DNA sequencing of cancer: what have we learned? | journal = Annual Review of Medicine | volume = 65 | issue = 1 | pages = 63–79 | date = 14. 1. 2014 | pmid = 24274178 | doi = 10.1146/annurev-med-060712-200152 }}&lt;/ref&gt; karakterizira repertoar [[antitijela]], a može se koristiti za usmjeravanje liječenja pacijenata.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pekin D, Skhiri Y, Baret JC, Le Corre D, Mazutis L, Salem CB, Millot F, El Harrak A, Hutchison JB, Larson JW, Link DR, Laurent-Puig P, Griffiths AD, Taly V | display-authors = 6 | title = Quantitative and sensitive detection of rare mutations using droplet-based microfluidics | journal = Lab on a Chip | volume = 11 | issue = 13 | pages = 2156–66 | date = juli 2011 | pmid = 21594292 | doi = 10.1039/c1lc20128j }}&lt;/ref&gt; Posjedovanje brzog načina sekvenciranja DNK omogućava bržu i individualiziraniju medicinsku njegu i identifikaciju i katalogizaciju više organizama.

Povećana brzina sekvenciranja postignuta modernom tehnologijom sekvenciranja DNK bila je ključna u sekvenciranju kompletnih sekvenci DNK, ili [[genom]]a, brojnih tipova i vrsta života, uključujući [[ljudski genom]] i druge kompletne sekvence DNK mnogih životinjskih, biljnih i mikrobnih [[vrsta]]. 
[[slika:Radioactive Fluorescent Seq.jpg|280px|right| Primjer rezultata automatiziranog sekvenciranja DNK sa završetkom lanca.]]

Prve sekvence DNK dobili su akademski istraživači, ranih 1970-ih, koristeći mukotrpne metode zasnovane na [[hromatografija|dvodimenzijskoj hromatografiji]]. Nakon razvoja [[fluorescencija|fluorescentnog]] metoda sekvenciranja [[DNK sekvencer]]om,&lt;ref name=olsvik1993&gt;{{cite journal | vauthors = Olsvik O, Wahlberg J, Petterson B, Uhlén M, Popovic T, Wachsmuth IK, Fields PI | title = Use of automated sequencing of polymerase chain reaction-generated amplicons to identify three types of cholera toxin subunit B in Vibrio cholerae O1 strains | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_1993-01_31_1/page/22 | journal = J. Clin. Microbiol. | volume = 31 | issue = 1 | pages = 22–25 | date = januar 1993 | pmid = 7678018 | pmc = 262614 | doi = 10.1128/JCM.31.1.22-25.1993 }}&lt;/ref&gt; Sekvenciranje DNK postalo je lakše i za veličine redova brže.&lt;ref name=&quot;pmid18992322&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pettersson E, Lundeberg J, Ahmadian A | title = Generations of sequencing technologies | journal = Genomics | volume = 93 | issue = 2 | pages = 105–11 | date = februar 2009 | pmid = 18992322 | doi = 10.1016/j.ygeno.2008.10.003 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Aplikacije ==
DNK sekvenciranje se može koristiti za određivanje sekvence pojedinačnih [[gen]]a, većih genetičkih regija (tj. klastera gena ili [[operon]]a), punih [[hromosom]]a ili [[Sekvenciranje cijelog genoma|cijelih genoma]] bilo kojih organizama. Sekvenciranje DNK je takođe najefikasniji način za indirektno sekvenciranje [[RNK]] ili [[protein]]a (preko njihovog [[otvoreni okvir čitanja|otvorenih okvira čitanja]]). Zapravo, sekvenciranje DNK postalo je ključna tehnologija u mnogim oblastima biologije i drugih nauka kao što su [[medicina]], [[forenzika]] i [[bioantropologija]].

=== Molekulska biologija ===
Sekvenciranje se koristi u [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]] za proučavanje genoma i proteina koje oni kodiraju. Informacije dobijene pomoću sekvenciranja omogućavaju  da se identifikuju promjene u genima, povezanost s bolestima i [[fenotip]]ovima, te identificiraju potencijalne mete lijeka.

=== Evolucijska biologija ===
Budući da je DNK informativna [[makromolekula]] u smislu prijenosa s jedne [[generacije]] na drugu, sekvenciranje DNK se koristi u [[evolucijska biologija|evolucijskoj biologiji]] za proučavanje kako su različiti organizmi povezani i kako su evoluirali. U februaru 2021. godine, naučnici su po prvi put izvijestili o sekvenciranju [[DNK]] iz [[mrtvac|životinjskih ostataka]], u ovom slučaju [[mamut]]a, starijih od milion godina, najstarije DNK sekvencirane do danas.&lt;ref name=&quot;CNN-20210217&quot;&gt;{{cite news |last=Hunt |first=Katie |title=World's oldest DNA sequenced from a mammoth that lived more than a million years ago |url=https://www.cnn.com/2021/02/17/world/mammoth-oldest-dna-million-years-ago-scn/index.html |date=17. 2. 2021 |work=CNN|access-date=17. 2. 2021 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NAT-20210217&quot;&gt;{{cite journal |last=Callaway |first=Ewen |title=Million-year-old mammoth genomes shatter record for oldest ancient DNA - Permafrost-preserved teeth, up to 1.6 million years old, identify a new kind of mammoth in Siberia. |date=17. 2. 2021 |journal=[[Nature]] |volume=590 |issue=7847 |pages=537–538 |doi=10.1038/d41586-021-00436-x |pmid=33597786 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Metagenomika ===
{{Glavni| Metagenomika}}
Oblast [[metagenomika|metagenomike]] uključuje identifikaciju organizama prisutnih u vodnom tijelu, [[kanalizacija]]ma, prljavštini, krhotinama filtriranim iz zraka ili uzorcima briseva iz [[organizam]]a. Poznavanje toga koji su organizmi prisutni u određenom okruženju ključno je za istraživanje u [[ekologija|ekologiji]], [[epidemiologija|epidemiologiji]], [[mikrobiologija|mikrobiologiji]] i drugim poljima. Sekvenciranje omogućava da se odredi koje vrste [[mikrob]]a mogu biti prisutne u [[mikrobiom]]u, naprimjer.

=== Virusologija ===
{{Glavni |Virusologija}}
Kako je većina virusa premala da bi se mogla vidjeti svjetlosnim [[mikroskop]]om, za identifikaciju i proučavanje virusa, sekvenciranje je jedan od glavnih alata u virologiji.&lt;ref name=&quot;:0c&quot;/&gt; Virusni genomi mogu biti bazirani na DNK ili RNK. RNK virusi su vremenski osjetljiviji za sekvenciranje genoma, jer se brže razgrađuju u kliničkim uzorcima.&lt;ref name=&quot;Shirlee&quot;/&gt; Tradicijski [[Sangersko sekvenciranje]] i sekvenciranje sljedeće generacije koriste se za sekvenciranje virusa u osnovnim i kliničkim istraživanjima , kao i za dijagnozu virusnih [[infekcija]] u nastajanju, molekularnu epidemiologiju virusnih patogena i testiranje rezistencije na lijekove. U [[GenBank]] postoji više od 2,3 miliona jedinstvenih virusnih sekvenci.&lt;ref name=&quot;:0c&quot;/&gt; Nedavno je NGS nadmašio tradicijski Sangerov metod kao najpopularniji pristup za generiranje virusnih genoma.&lt;ref name=&quot;:0c&quot;&gt;{{cite journal |last1=Castro |first1=Christina |last2=Marine |first2=Rachel |last3=Ramos |first3=Edward |last4=Ng |first4=Terry Fei Fan |title=The effect of variant interference on de novo assembly for viral deep sequencing |journal=BMC Genomics |doi=10.1186/s12864-020-06801-w |biorxiv=10.1101/815480 |year=2019 |volume=21 |issue=1 |page=421 |pmid=32571214 |pmc=7306937 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Tokom izbijanja [[ptičja gripa|ptičje gripe]] 1990., virusno sekvenciranje utvrdilo je da podtip gripe potiče iz resortiranja između [[prepelica]] i živine. To je dovelo do zakona u [[Hong Kong]]u koji je zabranio prodaju živih prepelica i živine zajedno na tržištu. Virusno sekvenciranje se također može koristiti za procjenu kada je virusna [[epidemija]] počela korištenjem tehnike [[molekularni sat|molekulskog sata]].&lt;ref name=&quot;Shirlee&quot;&gt;{{cite journal|doi=10.1146/annurev-virology-110615-035747|title=Genomic Analysis of Viral Outbreaks|year=2016|last1=Wohl|first1=Shirlee|last2=Schaffner|first2=Stephen F.|last3=Sabeti|first3=Pardis C.|journal=Annual Review of Virology|volume=3|issue=1|pages=173–195|pmid=27501264|pmc=5210220}}&lt;/ref&gt;

=== Medicina ===
Medicinski tehničari mogu sekvencirati gene (ili, teorijski, pune genome) pacijenata kako bi utvrdili postoji li rizik od genetičkih bolesti. Ovo je oblik [[genetičko testiranje|genetičkog testiranja]], iako neki genetički testovi možda ne uključuju sekvenciranje DNK.

DNK sekvenciranje se također sve više koristi za dijagnosticiranje i liječenje [[rijetka bolest|rijetkih bolesti]]. Kako se otkriva sve više gena koji uzrokuju rijetke genetičke bolesti, molekulske dijagnoze za pacijente postaju sve popularnije. Sekvenciranje DNK omogućava kliničarima da identifikuju genetičke bolesti, poboljšaju upravljanje bolestima, pruže reproduktivno savjetovanje i učinkovitije terapije.&lt;ref&gt;Boycott, K., Vanstone, M., Bulman, D. et al. [https://doi.org/10.1038/nrg3555 Rare-disease genetics in the era of next-generation sequencing: discovery to translation.] ''Nat Rev Genet'' 14, 681–691 (2013). https://doi.org/10.1038/nrg3555&lt;/ref&gt;

Također, sekvenciranje DNK može biti korisno za određivanje specifične bakterije, kako bi se omogućilo više [[Antimikrobni spektar|precizni antibiotski tretmani]], čime se smanjuje rizik od stvaranja [[antimikrobna rezistencija]] u populaciji [[bakterija]].&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=28425484 | doi=10.1038/srep46327 | volume=7 | title=''Mycobacterium tuberculosis'' resistance prediction and lineage classification from genome sequencing: comparison of automated analysis tools | year=2017 | journal=Sci Rep | page=46327 | vauthors=Schleusener V, Köser CU, Beckert P, Niemann S, Feuerriegel S| pmc=7365310 | bibcode=2017NatSR...746327S | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=31106066 | doi=10.7717/peerj.6857 | volume=7 | title=A large scale evaluation of TBProfiler and Mykrobe for antibiotic resistance prediction in ''Mycobacterium tuberculosis'' | pmc=6500375 | year=2019 | journal=PeerJ | page=e6857 | vauthors=Mahé P, El Azami M, Barlas P, Tournoud M}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://innovation.ox.ac.uk/wp-content/uploads/2015/04/Mykrobe-predictor-Poster.pdf |title=Mykrobe predictor –Antibiotic resistance prediction for S. aureus and M. tuberculosis from whole genome sequence data |access-date=26. 3. 2022 |archive-date=25. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125230635/https://innovation.ox.ac.uk/wp-content/uploads/2015/04/Mykrobe-predictor-Poster.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.nature.com/articles/ncomms10063 Rapid antibiotic-resistance predictions from genome sequence data for ''Staphylococcus aureus'' and ''Mycobacterium tuberculosis'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.tvo.org/transcript/115187X/michael-mosley-vs-the-superbugs |title=Michael Mosley vs the superbugs |access-date=21. 10. 2019 |archive-date=24. 11. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124174040/https://www.tvo.org/transcript/115187X/michael-mosley-vs-the-superbugs |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://github.com/Mykrobe-tools/mykrobe Mykrobe Predictor github]&lt;/ref&gt;

=== Forenzička istraživanja ===
{{glavni| Forenzička  analiza DNK}}
DNK sekvenciranje se može koristiti zajedno sa metodima [[profiliranje DNK|profiliranja DNK]] za [[forenzičla identifikacija|forenzičku identifikaciju]]&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://theconversation.com/from-the-crime-scene-to-the-courtroom-the-journey-of-a-dna-sample-82250|title=From the crime scene to the courtroom: the journey of a DNA sample|last1=Curtis|first1=Caitlin|last2=Hereward|first2=James | name-list-style = vanc |date=29. 8. 2017|work=The Conversation }}&lt;/ref&gt; i [[DNK testiranje očinstva|testiranje očinstva]]. DNK testiranje je u posljednjih nekoliko decenija izuzetno evoluiralo kako bi na kraju povezalo otisak DNK sa onim što je pod istragom. DNK obrasci u njenim „otiscima prstiju“, pljuvački, [[dlakin folikul|dlakinim folikulima]] itd ,na jedinstven način odvaja svaki živi organizam od drugog. DNK testiranje je tehnika koja može otkriti specifične genome u lancu DNK kako bi se proizveo jedinstveni i individualizirani uzorak.

== Četiri kanonske baze ==
{{Glavni | Nukleotid}}
Kanonska struktura DNK ima četiri nukleobaze: [[timin]] (T), [[adenin]] (A), [[citozin]] (C) i [[guanin]] (G). Sekvenciranje DNK je određivanje fizičkog reda ovih baza u molekuli DNK. Međutim, postoje mnoge druge baze koje mogu biti u molekuli. Kod nekih virusa (posebno [[bakteriofag]]a), citozin se može zamijeniti hidroksi-metilom ili hidroksi-metilNIMm glukoznim citozinom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Moréra S, Larivière L, Kurzeck J, Aschke-Sonnenborn U, Freemont PS, Janin J, Rüger W | title = High resolution crystal structures of T4 phage beta-glucosyltransferase: induced fit and effect of substrate and metal binding | url = https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2001-08-17_311_3/page/n142 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 311 | issue = 3 | pages = 569–77 | date = august 2001 | pmid = 11493010 | doi = 10.1006/jmbi.2001.4905 }}&lt;/ref&gt; U [[sisar]]SKOJ DNK mogu se naći varijante baza sa [[metil]] grupama ili fosfosulfatom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ehrlich M, Gama-Sosa MA, Huang LH, Midgett RM, Kuo KC, McCune RA, Gehrke C | title = Amount and distribution of 5-methylcytosine in human DNA from different types of tissues of cells | journal = Nucleic Acids Research | volume = 10 | issue = 8 | pages = 2709–21 | date = april 1982 | pmid = 7079182 | pmc = 320645 | doi = 10.1093/nar/10.8.2709 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ehrlich M, Wang RY | title = 5-Methylcytosine in eukaryotic DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_1981-06-19_212_4501/page/1350 | journal = Science | volume = 212 | issue = 4501 | pages = 1350–7 | date = juni 1981 | pmid = 6262918 | doi = 10.1126/science.6262918 | bibcode = 1981Sci...212.1350E }}&lt;/ref&gt; U zavisnosti od tehnike sekvenciranja, određena modifikacija, naprimjer, 5mC ([[5 metil-citozin]]) uobičajena kod ljudi, može, ali ne mora biti otkrivena.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Song CX, Clark TA, Lu XY, Kislyuk A, Dai Q, Turner SW, He C, Korlach J | display-authors = 6 | title = Sensitive and specific single-molecule sequencing of 5-hydroxymethylcytosine | journal = Nature Methods | volume = 9 | issue = 1 | pages = 75–7 | date = novembar 2011 | pmid = 22101853 | pmc = 3646335 | doi = 10.1038/nmeth.1779 }}&lt;/ref&gt;

=== Sekvenciranje RNK ===
[[Sekvenciranje RNK]] bio je jedan od najranijih oblika sekvenciranja [[nukleotid]]a. Glavni orijentir sekvenciranja RNK je sekvenca prvog kompletnog gena i kompletnog [[genom]]a [[Bakteriofag MS2|bakteriofaga MS2]], koji su identificirali i objavili [[Walter Fiers]] i njegovi saradnici na Univerzitetu u Gentu ([[Gent]], [[Belgija]]), 1972&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Min Jou W, Haegeman G, Ysebaert M, Fiers W | title = Nucleotide sequence of the gene coding for the bacteriophage MS2 coat protein | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1972-05-12_237_5350/page/82 | journal = Nature | volume = 237 | issue = 5350 | pages = 82–8 | date = maj 1972 | pmid = 4555447 | doi = 10.1038/237082a0 | bibcode = 1972Natur.237...82J | s2cid = 4153893 }}&lt;/ref&gt; and 1976.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fiers W, Contreras R, Duerinck F, Haegeman G, Iserentant D, Merregaert J, Min Jou W, Molemans F, Raeymaekers A, Van den Berghe A, Volckaert G, Ysebaert M | title = Complete nucleotide sequence of bacteriophage MS2 RNA: primary and secondary structure of the replicase gene | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1976-04-08_260_5551/page/500 | journal = [[Nature]] | volume = 260 | issue = 5551 | pages = 500–7 | date = april 1976 | pmid = 1264203 | doi = 10.1038/260500a0 | bibcode = 1976Natur.260..500F | s2cid = 4289674 }}&lt;/ref&gt; Tradicijski metodi sekvenciranja RNK zahtijevaju stvaranje molekule [[Komplementarna DNK|cDNK]] koja se mora sekvencirati.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ozsolak F, Milos PM | title = RNA sequencing: advances, challenges and opportunities | journal = Nature Reviews Genetics | volume = 12 | issue = 2 | pages = 87–98 | date = februar 2011 | pmid = 21191423 | pmc = 3031867 | doi = 10.1038/nrg2934 }}&lt;/ref&gt;

=== Rani metodi sekvenciranja DNK ===
Prvi metod za određivanje sekvenci DNK uključivala je strategiju proširenja specifične za lokaciju koju je uspostavio [[Ray Wu]] na Univerzitet Cornell. 1970.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mbg.cornell.edu/faculty-staff/faculty/wu.cfm|title=Ray Wu Faculty Profile|archive-url=https://web.archive.org/web/20090304121126/http://www.mbg.cornell.edu/faculty-staff/faculty/wu.cfm|archive-date=4. 3. 2009|publisher=Cornell University}}&lt;/ref&gt; [[Kataliza]] DNK [[polimeraza]]ma i specifično obilježavanje [[nukleotid]]a, koji su istaknuti u postojećim shemama sekvenciranja, korišteni su za sekvenciranje kohezivnih krajeva DNK lambda faga.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Padmanabhan R, Jay E, Wu R | title = Chemical synthesis of a primer and its use in the sequence analysis of the lysozyme gene of bacteriophage T4 | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1974-06_71_6/page/2510 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 71 | issue = 6 | pages = 2510–4 | date = juni 1974 | pmid = 4526223 | pmc = 388489 | doi = 10.1073/pnas.71.6.2510 | bibcode = 1974PNAS...71.2510P | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Onaga LA | title = Ray Wu as Fifth Business: Demonstrating Collective Memory in the History of DNA Sequencing | journal = Studies in the History and Philosophy of Science | volume = 46 | pages = 1–14 | date = juni 2014 | pmid = 24565976 | doi = 10.1016/j.shpsc.2013.12.006 | series = Part C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid4553110&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wu R | title = Nucleotide sequence analysis of DNA | url = https://archive.org/details/sim_nature-new-biology_1972-04-19_236_68/page/n7 | journal = Nature New Biology | volume = 236 | issue = 68 | pages = 198–200 | year = 1972 | pmid = 4553110 | doi = 10.1038/newbio236198a0 }}&lt;/ref&gt; Između 1970. i 1973., Wu, R Padmanabhan i kolege pokazali su da se ovaj metod može koristiti za određivanje bilo koje sekvence DNK, korištenjem sintetičkih [[prajmer]]a specifičnih za lokaciju.&lt;ref name=&quot;pmid4560009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Padmanabhan R, Wu R | title = Nucleotide sequence analysis of DNA. IX. Use of oligonucleotides of defined sequence as primers in DNA sequence analysis | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1972-09-05_48_5/page/1295 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 48 | issue = 5 | pages = 1295–302 | year = 1972 | pmid = 4560009 | doi = 10.1016/0006-291X(72)90852-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid4358929&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wu R, Tu CD, Padmanabhan R | title = Nucleotide sequence analysis of DNA. XII. The chemical synthesis and sequence analysis of a dodecadeoxynucleotide which binds to the endolysin gene of bacteriophage lambda | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1973-12-19_55_4/page/n47 | journal = Biochem. Biophys. Res. Commun. | volume = 55 | issue = 4 | pages = 1092–99 | year = 1973 | pmid = 4358929 | doi = 10.1016/S0006-291X(73)80007-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jay E, Bambara R, Padmanabhan R, Wu R | title = DNA sequence analysis: a general, simple and rapid method for sequencing large oligodeoxyribonucleotide fragments by mapping | journal = Nucleic Acids Research | volume = 1 | issue = 3 | pages = 331–53 | date = mart 1974 | pmid = 10793670 | pmc = 344020 | doi = 10.1093/nar/1.3.331 }}&lt;/ref&gt; [[Frederick Sanger]] je zatim usvojio ovu strategiju proširenja primjera za razvoj bržih metoda sekvenciranja DNK u Medical Research Council  Center, [[Cambridge]], UK i objavio metod za &quot;Sekvenciranje DNK sa inhibitorima koji terminiraju lanac&quot;, 1977. [[Walter Gilbert]] i [[Allan Maxam]] na Harvardu su također razvili metode sekvenciranja, uključujući i onaj za &quot;Sekvenciranje DNK hemijskom degradacijom&quot;.&lt;ref&gt;Gilbert, W. [http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1980/gilbert-lecture.pdf DNA sequencing and gene structure]. Nobel lecture, 8 December 1980.&lt;/ref&gt; Godine 1973. Gilbert i Maxam objavili su sekvencu od 24 para baza koristeći meto poznatu kao analiza lutajućih tačaka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gilbert W, Maxam A | title = The Nucleotide Sequence of the lac Operator | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 70 | issue = 12 | pages = 3581–84 | date = decembar 1973 | pmid = 4587255 | pmc = 427284 | doi = 10.1073/pnas.70.12.3581 | bibcode = 1973PNAS...70.3581G | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Napredak u sekvenciranju je potpomognut konkurentnim razvojem tehnologije [[rekombinantma DNK|rekombinantne DNK]], omogućavajući izolaciju uzoraka DNK iz izvora koji nisu virusi.

=== Sekvenciranje punih genoma ===
[[slika:Genome map of the bacteriophage ΦX174 showing overlapping genes.svg|thumb|300px |right| Genom od 5,386 bp bakteriofaga φX174. Svaki obojeni blok predstavlja gen.]]
Prvi potpuni DNK genom koji je sekvencioniran bio je za [[bakteriofag φX174]] 1977.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sanger F, Air GM, Barrell BG, Brown NL, Coulson AR, Fiddes CA, Hutchison CA, Slocombe PM, Smith M | title = Nucleotide sequence of bacteriophage phi X174 DNA | url = https://archive.org/details/nature-uk_1977-02-24_265_5596/page/687 | journal = Nature | volume = 265 | issue = 5596 | pages = 687–95 | date = februar 1977 | pmid = 870828 | doi = 10.1038/265687a0 | bibcode = 1977Natur.265..687S | s2cid = 4206886 }}&lt;/ref&gt; Naučnici Vijeća za medicinska istraživanja (UK) dešifrirali su kompletnu sekvencu DNK [[Epstein-Barrov virus|Epstein-Barrovog virusa]] 1984. godine, otkrivši da sadrži 172.282 [[nukleotid]]a. Završetak sekvence označio je značajnu prekretnicu u sekvenciranju DNK jer je postignut bez prethodnog poznavanja genetičkog profila virusa.&lt;ref&gt;[http://www.whatisbiotechnology.org/exhibitions/sanger/sequencing &quot;The Next Frontier: Human Viruses&quot;] , whatisbiotechnology.org, Retrieved 3 May 2017&lt;/ref&gt;

Herbert Pohl i saradnici ranih 1980-ih razvili su neradioaktivni metod za prijenos molekula sekvencirajućih reakcijskih smjesa DNK na imobilizirajući matriks tokom [[elektroforeza]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Beck S, Pohl FM | title = DNA sequencing with direct blotting electrophoresis | journal = EMBO J | volume = 3 | issue = 12 | pages = 2905–09 | year = 1984 | pmid = 6396083 | pmc = 557787 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1984.tb02230.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;United States Patent 4,631,122 (1986)&lt;/ref&gt; Slijedi komercijalizacija DNK sekvencera &quot;Direct-Blotting-Electrophoresis-System GATC 1500&quot; u [[GATC Biotech]], koji se intenzivno koristio u okviru EU programa za sekvenciranje genoma, kompletne DNK sekvence hromosoma II kvasca ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''.&lt;ref name = &quot;Feldmann_1994&quot; /&gt; Laboratorija [[Leroy E. Hood]] na California Institute of Technology objavila je prvo poluautomatsko mašinsko sekvenciranje DNK, 1986.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Smith LM, Sanders JZ, Kaiser RJ, Hughes P, Dodd C, Connell CR, Heiner C, Kent SB, Hood LE | title = Fluorescence Detection in Automated DNA Sequence Analysis | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1986-06-12_321_6071/page/674 | journal = [[Nature]] | volume = 321 | issue = 6071 | pages = 674–79 | date = 12. 6. 1986 | pmid = 3713851 | doi = 10.1038/321674a0 | bibcode = 1986Natur.321..674S | s2cid = 27800972 }}&lt;/ref&gt; Slijedio ga je marketing [[Applied Biosystems]] prve potpuno automatizovane mašine za sekvenciranje, ABI 370, 1987. i Dupont's Genesis 2000.,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Prober JM, Trainor GL, Dam RJ, Hobbs FW, Robertson CW, Zagursky RJ, Cocuzza AJ, Jensen MA, Baumeister K | title = A system for rapid DNA sequencing with fluorescent chain-terminating dideoxynucleotides | url = https://archive.org/details/sim_science_1987-10-16_238_4825/page/336 | journal = Science | volume = 238 | issue = 4825 | pages = 336–41 | date = 16. 10. 1987 | pmid = 2443975 | doi = 10.1126/science.2443975 | bibcode = 1987Sci...238..336P }}&lt;/ref&gt; koristeći novu tehniku fluorescentnog označavanja koja omogućava da se sva četiri didezoksinukleotida identifikuju u jednoj traci. Do 1990. godine, SAD Nacionalni instituti za zdravlje (NIH) započeli su opsežna ispitivanja sekvenciranja na ''[[Mycoplasma capricolum]]'', ''[[Escherichia coli]]'', ''[[Caenorhabditis elegans]]''  i ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'', po cijeni od 0,75 USD po bazi. U međuvremenu, sekvenciranje ljudskih [[cDNK]] sekvenci zvanih eksprimirana  oznaka sekvenci počelo je u laboratoriji [[Craig Venter]], pokušaj da se uhvati frakcija kodiranja [[ljudski genom|ljudskog genoma]].&lt;ref name=&quot;pmid2047873&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Adams MD, Kelley JM, Gocayne JD, Dubnick M, Polymeropoulos MH, Xiao H, Merril CR, Wu A, Olde B, Moreno RF | title = Complementary DNA sequencing: expressed sequence tags and human genome project | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-06-21_252_5013/page/n69 | journal = Science | volume = 252 | issue = 5013 | pages = 1651–56 | date = juni 1991 | pmid = 2047873 | doi = 10.1126/science.2047873 | bibcode = 1991Sci...252.1651A | s2cid = 13436211 }}&lt;/ref&gt; U 1995. , Venter, [[Hamilton O. Smith|Hamilton Smith]] et al. sa [[Institut za genomska istraživanja|Instituta za genomska istraživanja]] (TIGR) objavili su prvi kompletan genom slobodnog živog organizma, bakterije ''[[Haemophilus influenzae]]''. Kružni hromozom sadrži 1.830.137 baza i njegova objava u časopisu Science&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fleischmann RD, Adams MD, White O, Clayton RA, Kirkness EF, Kerlavage AR, Bult CJ, Tomb JF, Dougherty BA, Merrick JM | title = Whole-genome random sequencing and assembly of ''Haemophilus influenzae Rd'' | url = https://archive.org/details/sim_science_1995-07-28_269_5223/page/496 | journal = Science | volume = 269 | issue = 5223 | pages = 496–512 | date = juli 1995 | pmid = 7542800 | doi = 10.1126/science.7542800 | bibcode = 1995Sci...269..496F }}&lt;/ref&gt; označila je prvu objavljenu nasumičnu upotrebu  cijelog genoma, eliminirajući potrebu za početnim naporima na mapiranju.

Do 2001. godine, metodi sekvenciranja tipa „sačmarica“ korištene su za proizvodnju nacrta sekvence ljudskog genoma.&lt;ref name=&quot;Lander_2001&quot;/&gt;&lt;ref name = &quot;Venter_2001&quot;/&gt;

=== Metodi sekvenciranja visoke propusnosti (HTS) === 
[[slika:History of sequencing technology.jpg|thumb|upright=2| {{center| Historija tehnologije sekvenciranja {{hsp}}&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.3389/fbioe.2020.01032|title = Review on the Application of Machine Learning Algorithms in the Sequence Data Mining of DNA|year = 2020|last1 = Yang|first1 = Aimin|last2 = Zhang|first2 = Wei|last3 = Wang|first3 = Jiahao|last4 = Yang|first4 = Ke|last5 = Han|first5 = Yang|last6 = Zhang|first6 = Limin|journal = Frontiers in Bioengineering and Biotechnology|volume = 8|page = 1032|pmid = 33015010|pmc = 7498545|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;}}]]

Nekoliko novih metoda za sekvenciranje DNK razvijeno je sredinom do kasnih 1990-ih i implementirano u komercijalne [[DNK sekvencion]]e do 2000. Zajedno su nazvani metodi sekvenciranja &quot;sljedeće generacije&quot; ili &quot;druge generacije&quot; (NGS), kako bi se razlikovali od ranijih metoda, uključujući [[Sangersko sekvenciranje]]. Za razliku od prve generacije sekvenciranja, NGS tehnologiju tipski karakteriše to što je vrlo skalabilna, što omogućava da se cijeli genom sekvencira odjednom. Obično se to postiže fragmentacijom genoma na male komadiće, nasumično uzorkovanjem za fragment i sekvenciranjem pomoću jedne od različitih tehnologija, poput onih opisanih u nastavku. Čitav genom je moguć jer se više fragmenata sekvencira odjednom (dajući mu naziv &quot;masivno paralelno&quot; sekvenciranje) u automatiziranom procesu.

NGS tehnologija je izuzetno osnažila istraživače da traže uvid u zdravlje, bioantropologe da istražuju ljudsko porijeklo i katalizuje pokret &quot;[[Personalizirana medicina|Personalizirane medicine]]&quot;. Međutim, to je također otvorilo vrata za više prostora za greške. Postoji mnogo softverskih alata za izvođenje računarske analize NGS podataka, često kompajliranih na online platformama kao što je CSI NGS Portal, svaki sa svojim vlastitim algoritmom. Čak i parametri unutar jednog softverskog paketa mogu promijeniti ishod analize. Osim toga, velike količine podataka proizvedenih sekvenciranjem DNK također su zahtijevale razvoj novih metoda i programa za analizu sekvenci. Nekoliko napora da se razviju standardi u polju NGS-a su pokušani da se pozabave ovim izazovima, od kojih su većina bili mali napori koji su proizašli iz pojedinačnih laboratorija. Nedavno je veliki, organizovan napor koji je finansirala FDA kulminirao standardom BioCompute Object.

Dana 26. oktobra 1990. [[Roger Tsien]], Pepi Ross, Margaret Fahnestock i Allan J Johnston podnijeli su patent koji opisuje postupno („baza-po-bazu“) sekvenciranje sa uklonjivim 3' blokatorims na sekvencama  DNK  (blotovi i pojedinačne molekule DNK).&lt;ref name=TsienPatent&gt;{{cite web|url=http://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&amp;date=19910516&amp;DB=EPODOC&amp;locale=en_EP&amp;CC=WO&amp;NR=9106678A1&amp;KC=A1&amp;ND=4|title=Espacenet – Bibliographic data|website=worldwide.espacenet.com|access-date=26. 3. 2022|archive-date=10. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110061959/https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?FT=D&amp;date=19910516&amp;DB=EPODOC&amp;locale=en_EP&amp;CC=WO&amp;NR=9106678A1&amp;KC=A1&amp;ND=4|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
U 1996. [[Pål Nyrén]] i njegov student [[Mostafa Ronaghi]] na Kraljevskom institutu za tehnologiju u [[Stockholm]]u objavili su svoj metod [[pirosekvenciranje|pirosekvenciranja]].&lt;ref name=Ronaghi&gt;{{cite journal | vauthors = Ronaghi M, Karamohamed S, Pettersson B, Uhlén M, Nyrén P | title = Real-time DNA sequencing using detection of pyrophosphate release | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1996-11-01_242_1/page/84 | journal = Analytical Biochemistry | volume = 242 | issue = 1 | pages = 84–89 | year = 1996 | pmid = 8923969 | doi = 10.1006/abio.1996.0432 }}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte==
*[[Bioinformatika]]
* [[Sekvenciranje genoma raka]]
* [[DNK računarstvo]]
* [[DNK tranzistor sa efektom polja]]
* [[Teorija sekvenciranja DNK]]
*[[DNK sekvencer]]
*[[Genografski projekt]]
* [[Genomski projekt]]
* [[Sekvenciranje genoma ugroženih vrsta]]
*[[Sekvenca nukleinskih kiselina]]
*[[Multipleksno pojačanje sonde ovisno o ligaciji]]
*[[Personalizirana medicina]]
* [[Sekvenciranje proteina]]
* [[Rudarenje sekvence]]
* [[Alat za profiliranje sekvenci]]
*[[Sekvenciranje hibridizacijom]]
* [[Sekvenciranje ligacijom]]
* [[TIARA (baza podataka)]]
* [[DNK sekvenciranje transmisijskom elektronskom mikroskopijom]]

== Reference ==
{{refspisak|refs=

&lt;ref name=&quot;Feldmann_1994&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Feldmann H, ''et al''. | title = Complete DNA sequence of yeast chromosome II | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1994-12-15_13_24/page/5795 | journal = EMBO J. | volume = 13 | issue = 24 | pages = 5795–809 | year = 1994 | pmid = 7813418 | pmc = 395553 | doi = 10.1002/j.1460-2075.1994.tb06923.x }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Lander_2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lander ES, Linton LM, Birren B, Nusbaum C, Zody MC, ''et al''. | title = Initial sequencing and analysis of the human genome | journal = Nature | volume = 409 | issue = 6822 | pages = 860–921 | date = februar 2001 | pmid = 11237011 | doi = 10.1038/35057062 | bibcode = 2001Natur.409..860L | url = https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/62798/1/409860a0.pdf | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;Venter_2001&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Venter JC, Adams MD, ''et al''. | title = The sequence of the human genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1304 | journal = Science | volume = 291 | issue = 5507 | pages = 1304–51 | date = februar 2001 | pmid = 11181995 | doi = 10.1126/science.1058040 | bibcode = 2001Sci...291.1304V | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

}}

== Vanjski linkovi ==
{{Library resources box
 |onlinebooks=no
 |by=no}}
{{Wikiknjige
 |1= Next Generation Sequencing (NGS)
}}
* A Wikibooks:Next Generation Sequencing (NGS)
{{Portal|Biologija}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Dna Sequencing}}
[[Kategorija:DNK sekvenciranje| ]]
[[Kategorija:Biotehnologija]]
[[Kategorija:DNK]]
[[Kategorija:Genetičko mapiranje]]
[[Kategorija:Molekularna biologija]]
[[Kategorija:Tehnike molekularne biologije]]
[[Kategorija:Uvodi iz 1970.]]
[[Kategorija:1970. u biologiji]]
[[Kategorija:1970. u biotehnologiji]]
[[Kategorija:1970. u nauci]]
[[Kategorija:1998. u tehnologiji]]</text>
      <sha1>2ppwdnm4vkcidm9nh5j02r6esnoeph3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lokalni međuzvjezdani oblak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490162</id>
    <revision>
      <id>3926446</id>
      <parentid>3545171</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:13:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7685" sha1="eganl7bxpt2da3orydlwt2i3hfbu6ag" xml:space="preserve">[[Datoteka:The_Local_Interstellar_Cloud_and_neighboring_G-cloud_complex.svg|mini|207x207piksel| Karta koja prikazuje [[Sunce]] koje se nalazi blizu ruba lokalnog međuzvjezdanog oblaka i [[Alpha Centauri|Alfa Kentaura]] udaljenog oko 4 [[Svjetlosna godina|svjetlosne godine]] u susjednom kompleksu [[G-Cloud|G-Oblaka]]]]
[[Datoteka:Local Interstellar Clouds with motion arrows.jpg|mini]]
'''Lokalni međuzvjezdani oblak''' ('''LIC'''), poznat i kao '''Lokalna pahuljica''', je [[međuzvjezdani oblak]]  dugačak otprilike 30 svjetlosnih godina preko kojeg se kreće [[Sunčev sistem]]. Nije poznato da li je [[Sunce]] ugrađeno u Lokalni međuzvjezdani oblak ili se nalazi u regiji gdje Lokalni međuzvjezdani oblak stupa u interakciju sa susjednim [[G-Oblak]]om.&lt;ref name=&quot;Gilster-unknown-region&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.centauri-dreams.org/?p=14203|title=Into the Interstellar Void|last=Gilster|first=Paul|date=1. 9. 2010|website=Centauri Dreams}}&lt;/ref&gt;

== Struktura ==
Sunčev sistem se nalazi unutar strukture zvane [[Lokalni mjehur]], oblasti niske gustine galaktičke [[Međuzvjezdana materija|međuzvjezdane materije]].&lt;ref name=&quot;JPL interstellar&quot;&gt;{{Cite web|url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|title=Our Local Galactic Neighborhood|year=2000|series=Interstellar Probe Project|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|archive-date=21. 11. 2013|url-status=dead|access-date=8. 8. 2012}}&lt;/ref&gt; Unutar ove regije nalazi se Lokalni međuzvjezdani oblak (LIC), područje nešto veće gustine vodonika. Procjenjuje se da je Sunčev sistem ušao u LIC u posljednjih 10.000 godina.&lt;ref name=&quot;Frisch-2011-sec4-2-4&quot;&gt;{{Cite journal|date=septembar 2011|title=The Interstellar Medium Surrounding the Sun|url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-081710-102613|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=49|pages=252|doi=10.1146/annurev-astro-081710-102613|access-date=28. 12. 2021|archive-date=20. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120045836/https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-astro-081710-102613|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Neizvjesno je da li je Sunce još uvijek unutar LIC-a ili je već ušlo u prijelaznu zonu između LIC-a i G oblaka.&lt;ref name=&quot;Gilster-unknown-region&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Frisch-2011-sec4-2-4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Linsky-2019&quot;&gt;
{{Cite journal|date=18. 11. 2019|title=The Interface between the Outer Heliosphere and the Inner Local ISM|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/1538-4357/ab498a|journal=The Astrophysical Journal|volume=886|issue=1|pages=41|doi=10.3847/1538-4357/ab498a|access-date=28. 12. 2021}}&lt;/ref&gt; Nedavna analiza procjenjuje da će Sunce potpuno izaći iz LIC-a za ne više od 1900 godina.&lt;ref name=&quot;Linsky-2020&quot;&gt;
{{Cite journal|date=mart 2020|title=New results concerning the environment of the heliosphere, nearby interstellar clouds, and physical processes in the inter–cloud medium|url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1742-6596/1620/1/012010|journal=Journal of Physics: Conference Series|volume=1620|pages=012010|doi=10.1088/1742-6596/1620/1/012010|access-date=28. 12. 2021}}&lt;/ref&gt;

Oblak ima temperaturu od oko {{Convert|7000|K}},&lt;ref name=&quot;near-earth&quot;&gt;{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble|title=Near-Earth Supernovas|date=6. 1. 2003|series=NASA Science|publisher=NASA|access-date=1. 2. 2011|archive-date=16. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170516065118/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; otprilike istu temperaturu kao i površina Sunca. Međutim, njegov [[Specifična toplota|specifični toplotni kapacitet]] je veoma nizak jer nije baš gust, sa 0,3 atoma po kubnom centimetru. Ovo je manje gusto od prosjeka za međuzvjezdani medij u [[Mliječni put|Mliječnom putu]] (0,5 atoma po kubnom centimetru), iako je šest puta gušći od plina u vrućem lokalnom mjehuriću niske gustine ( 0,05 atoma po kubnom centimetru) koji okružuje lokalni oblak.&lt;ref name=&quot;JPL interstellar&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Boulanger&quot;&gt;{{cite conference|title=Course 7: Dust in the Interstellar Medium|editor2-first=J.|year=2000|page=251|volume=70|display-authors=1|editor3-last=David|editor3-first=F.|editor2-last=Lequeux|editor1-last=Casoli|book-title=Infrared Space Astronomy, Today and Tomorrow|editor1-first=F.|last3=Jones|first3=A. P.|last2=Cox|first2=P.|last1=Boulanger|first1=F.|conference=Les Houches Physics School. Grenoble, France. August 3–28, 1998.|bibcode=2000isat.conf..251B}}&lt;/ref&gt; Za poređenje, [[Zemljina atmosfera]] na [[Kármán linija|rubu svemira]] ima oko 1,2 {{E|13}}   molekula po kubnom centimetru, pada na oko 50 miliona (5,0 {{E|7}}   ) na 450 kilometara.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=United States Committee on Extension to the Standard Atmosphere|title=U.S. Standard Atmosphere, 1976|date=oktobar 1976|publisher=[[NOAA]], [[NASA]] and [[U.S. Air Force]]|pages=210–215|oclc=3360756}}&lt;/ref&gt; Kao podgustinu, možda bi bilo poučnije nazvati prazninom nego oblakom.

Oblak teče prema van iz [[Udruženje Scorpius–Centaurus|asocijacije Scorpius–Centaurus]], [[Zvjezdana asocijacija|zvjezdane asocijacije]] koja je područje stvaranja zvijezda.,   otprilike okomito na vlastiti smjer Sunca, ako se pretpostavi da je dvodimenzionalno.

2019. istraživači su pronašli međuzvjezdano [[željezo]] na [[Antarktik]]u koje povezuju s Lokalnim međuzvjezdanim oblakom.&lt;ref name=&quot;Koll2019&quot;&gt;{{Cite journal|last=Koll|first=Dominik|last2=Korschinek|first2=Gunther|last3=Faestermann|first3=Thomas|last4=Gómez-Guzmán|first4=J. M.|last5=Kipfstuhl|first5=Sepp|last6=Merchel|first6=Silke|last7=Welch|first7=Jan M.|displayauthors=1|date=august 2019|title=Interstellar &lt;sup&gt;60&lt;/sup&gt;Fe in Antarctica|journal=Physical Review Letters|volume=123|issue=7|at=072701|bibcode=2019PhRvL.123g2701K|doi=10.1103/PhysRevLett.123.072701|pmid=31491090}}&lt;/ref&gt;

== Interakcija sa solarnim magnetnim poljem ==
Podaci ''[[Voyager 2|Voyagera 2]]'' su 2009. godine sugerisali da je magnetna snaga lokalnog međuzvjezdanog medija bila mnogo jača nego što se očekivalo (370 do 550 [[piko-|piko]] tesla ( [[Tesla|pT]] ), u odnosu na prethodne procjene od 180 do 250 pT). Činjenica da je Lokalni međuzvjezdani oblak jako magnetiziran mogla bi objasniti njegovo dalje postojanje uprkos pritiscima vjetrova koji su na njega iznijeli Lokalni mehur.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Opher|first=M.|last2=Alouani Bibi|first2=F.|last3=Toth|first3=G.|last4=Richardson|first4=J. D.|last5=Izmodenov|first5=V. V.|last6=Gombosi|first6=T. I.|displayauthors=1|date=December 24–31, 2009|title=A strong, highly-tilted interstellar magnetic field near the Solar System|url=http://www-personal.umich.edu/~tamas/TIGpapers/2009/2009_Opher_nature.pdf|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=462|issue=7276|pages=1036–1038|bibcode=2009Natur.462.1036O|doi=10.1038/nature08567|pmid=20033043|access-date=10. 4. 2022|archive-date=11. 10. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011131634/http://www-personal.umich.edu/~tamas/TIGpapers/2009/2009_Opher_nature.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Potencijalni efekti lokalnog međuzvjezdanog oblaka na Zemlju uvelike su umanjeni [[Sunčev vjetar|solarnim vjetrom]] i [[Zvezdano magnetsko polje|magnetnim poljem Sunca]].&lt;ref name=&quot;near-earth&quot;/&gt; Ovu interakciju sa [[Heliosphere|heliosferom]] proučava [[Interstellar Boundary Explorer]] (IBEX), [[NASA]]-in satelit koji mapira granicu između Sunčevog sistema i međuzvjezdanog prostora.

== Reference ==
{{Refspisak|30em}}{{Sunčev sistem tabela}}</text>
      <sha1>eganl7bxpt2da3orydlwt2i3hfbu6ag</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>STX2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490254</id>
    <revision>
      <id>3926535</id>
      <parentid>3906971</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:16:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14527" sha1="amcj7wmfwq4j8aaek8840f6x5dfzx4t" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Sintaksin-2''', znan i kao '''epimorfin''', jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''STX2''' sa [[hromosom 12|hromosoma 12]].&lt;ref name=&quot;pmid8938452&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zha H, Remmers EF, Szpirer C, Szpirer J, Zhang H, Kozak CA, Wilder RL | title = The epimorphin gene is highly conserved among humans, mice, and rats and maps to human chromosome 7, mouse chromosome 5, and rat chromosome 12 | journal = Genomics | volume = 37 | issue = 3 | pages = 386–9 | date = Nov 1996 | pmid = 8938452 | doi = 10.1006/geno.1996.0574 | url = https://zenodo.org/record/1229709 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15943887&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Band AM, Kuismanen E | title = Localization of plasma membrane t-SNAREs syntaxin 2 and 3 in intracellular compartments | journal = BMC Cell Biology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 26 | date = Jun 2005 | pmid = 15943887 | pmc = 1156879 | doi = 10.1186/1471-2121-6-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{Cite web| title = Entrez Gene: STX2 syntaxin 2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=2054}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  288 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  33.341 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MRDRLPDLTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CRKNDDGDTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVVEKDHFMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFFHQVEEIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NSIDKITQYV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEVKKNHSII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSAPNPEGKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEELEDLNKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKKTANKIRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLKAIEQSFD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QDESGNRTSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLRIRRTQHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLSRKFVEAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEYNEAQTLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RERSKGRIQR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QLEITGRTTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDELEEMLES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKPSIFTSDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISDSQITRQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNEIESRHKD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IMKLETSIRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHEMFMDMAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVETQGEMIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NIERNVMNAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DYVEHAKEET&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KKAIKYQSKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRKKWIIIAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVVLVAIIAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IIGLSVGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Funkcija==
Proizvod ovog gena pripada porodici proteina [[sintaksin]]/epimorfin. Sintaksini su velika porodica proteina koja je uključena u ciljanje i fuziju međućelijskih transportnih vezikula. Proizvod ovog gena reguliše [[epitel]]no-[[mezenhim]]ske interakcije i [[morfogeneza|morfogenezu]] i aktivaciju epitelnih ćelija. Identificirane su alternativno prerađene [[varijante transkripta]] koje kodiraju različite [[izoforme]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt; Kada je [[N-kraj]] na [[citosol]]noj strani, djeluje kao [[t-SNARE]] uključen u spajanje unutarćelijskih [[vezikula]] i naziva se sintaksin-2. Kada se okrene iznutra prema van, tj. N kraj visi na vanćelijskoj površini (nekim neklasičnim putem sekrecije) i djeluje kao svestrani [[morfogen]] i naziva se epimorfin. Ovaj [[membranski protein]] uživa dvostruki izbor drugog oblika topoloških alternativa: ciljanje na apikalnu ili bazolateralnu površinu epitelne ćelije na reguliran način ovisno o različitim kontekstima. Kada se eksprimira [[mezenhim]]skim ćelijama, može instruirati epitelnu morfogenezu na epitelnim mezenhimskim sučeljima.

== Interakcije ==

Pokazalo se da STX2 ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa: 
*[[SNAP-25]],&lt;ref name=pmid7768895&gt;{{cite journal | vauthors = Hata Y, Südhof TC | title = A novel ubiquitous form of Munc-18 interacts with multiple syntaxins. Use of the yeast two-hybrid system to study interactions between proteins involved in membrane traffic | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-06-02_270_22/page/13022 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 22 | pages = 13022–8 | date = Jun 1995 | pmid = 7768895 | doi = 10.1074/jbc.270.22.13022 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid8663154&gt;{{cite journal | vauthors = Ravichandran V, Chawla A, Roche PA | title = Identification of a novel syntaxin- and synaptobrevin/VAMP-binding protein, SNAP-23, expressed in non-neuronal tissues | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1996-06-07_271_23/page/13300 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 271 | issue = 23 | pages = 13300–3 | date = Jun 1996 | pmid = 8663154 | doi = 10.1074/jbc.271.23.13300 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
*[[SNAP23]],&lt;ref name=pmid8663154/&gt;&lt;ref name=pmid12828989&gt;{{cite journal | vauthors = Imai A, Nashida T, Yoshie S, Shimomura H | title = Intracellular localisation of SNARE proteins in rat parotid acinar cells: SNARE complexes on the apical plasma membrane | journal = Archives of Oral Biology | volume = 48 | issue = 8 | pages = 597–604 | date = Aug 2003 | pmid = 12828989 | doi = 10.1016/S0003-9969(03)00116-X }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid12651853&gt;{{cite journal | vauthors = Li G, Alexander EA, Schwartz JH | title = Syntaxin isoform specificity in the regulation of renal H+-ATPase exocytosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-05-30_278_22/page/19790 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 22 | pages = 19791–7 | date = maj 2003 | pmid = 12651853 | doi = 10.1074/jbc.M212250200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid9168999&gt;{{cite journal | vauthors = Araki S, Tamori Y, Kawanishi M, Shinoda H, Masugi J, Mori H, Niki T, Okazawa H, Kubota T, Kasuga M | title = Inhibition of the binding of SNAP-23 to syntaxin 4 by Munc18c | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1997-05-08_234_1/page/257 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 234 | issue = 1 | pages = 257–62 | date = maj 1997 | pmid = 9168999 | doi = 10.1006/bbrc.1997.6560 }}&lt;/ref&gt; 
*[[STXBP1]]&lt;ref name=pmid7768895/&gt;&lt;ref name=pmid12773094&gt;{{cite journal | vauthors = Schraw TD, Lemons PP, Dean WL, Whiteheart SW | title = A role for Sec1/Munc18 proteins in platelet exocytosis | journal = The Biochemical Journal | volume = 374 | issue = Pt 1 | pages = 207–17 | date = Aug 2003 | pmid = 12773094 | pmc = 1223584 | doi = 10.1042/BJ20030610 }}&lt;/ref&gt; i 
*[[Sintaksin vezujući protein 3|sintaksin vezujućim proteinom 3]].&lt;ref name=pmid12773094/&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{Refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Hirai Y, Takebe K, Takashina M, Kobayashi S, Takeichi M | title = Epimorphin: a mesenchymal protein essential for epithelial morphogenesis | url = https://archive.org/details/cell_1992-05-01_69_3/page/471 | journal = Cell | volume = 69 | issue = 3 | pages = 471–81 | date = maj 1992 | pmid = 1581962 | doi = 10.1016/0092-8674(92)90448-L | s2cid = 32814241 }}
* {{cite journal | vauthors = Hata Y, Südhof TC | title = A novel ubiquitous form of Munc-18 interacts with multiple syntaxins. Use of the yeast two-hybrid system to study interactions between proteins involved in membrane traffic | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-06-02_270_22/page/13022 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 22 | pages = 13022–8 | date = Jun 1995 | pmid = 7768895 | doi = 10.1074/jbc.270.22.13022 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Li C, Ullrich B, Zhang JZ, Anderson RG, Brose N, Südhof TC | title = Ca(2+)-dependent and -independent activities of neural and non-neural synaptotagmins | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1995-06-15_375_6532/page/594 | journal = Nature | volume = 375 | issue = 6532 | pages = 594–9 | date = Jun 1995 | pmid = 7791877 | doi = 10.1038/375594a0 | s2cid = 4265549 }}
* {{cite journal | vauthors = Hirai Y | title = Molecular cloning of human epimorphin: identification of isoforms and their unique properties | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1993-03-31_191_3/page/1332 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 191 | issue = 3 | pages = 1332–7 | date = Mar 1993 | pmid = 8466509 | doi = 10.1006/bbrc.1993.1363 }}
* {{cite journal | vauthors = Oka Y, Hirai Y | title = Inductive influences of epimorphin on endothelial cells in vitro | url = https://archive.org/details/experimental-cell-research_1996-01-10_222_1/page/189 | journal = Experimental Cell Research | volume = 222 | issue = 1 | pages = 189–98 | date = Jan 1996 | pmid = 8549663 | doi = 10.1006/excr.1996.0024 }}
* {{cite journal | vauthors = Andersson B, Wentland MA, Ricafrente JY, Liu W, Gibbs RA | title = A &quot;double adaptor&quot; method for improved shotgun library construction | url = https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1996-04-05_236_1/page/107 | journal = Analytical Biochemistry | volume = 236 | issue = 1 | pages = 107–13 | date = Apr 1996 | pmid = 8619474 | doi = 10.1006/abio.1996.0138 }}
* {{cite journal | vauthors = Betz A, Okamoto M, Benseler F, Brose N | title = Direct interaction of the rat unc-13 homologue Munc13-1 with the N terminus of syntaxin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-24_272_4/page/2520 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 4 | pages = 2520–6 | date = Jan 1997 | pmid = 8999968 | doi = 10.1074/jbc.272.4.2520 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Tellam JT, Macaulay SL, McIntosh S, Hewish DR, Ward CW, James DE | title = Characterization of Munc-18c and syntaxin-4 in 3T3-L1 adipocytes. Putative role in insulin-dependent movement of GLUT-4 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-03-07_272_10/page/6178 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 10 | pages = 6179–86 | date = Mar 1997 | pmid = 9045631 | doi = 10.1074/jbc.272.10.6179 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Yu W, Andersson B, Worley KC, Muzny DM, Ding Y, Liu W, Ricafrente JY, Wentland MA, Lennon G, Gibbs RA | title = Large-scale concatenation cDNA sequencing | url = https://archive.org/details/genome-research_1997-04_7_4/page/353 | journal = Genome Research | volume = 7 | issue = 4 | pages = 353–8 | date = Apr 1997 | pmid = 9110174 | pmc = 139146 | doi = 10.1101/gr.7.4.353 }}
* {{cite journal | vauthors = Koshida S, Hirai Y | title = Identification of cellular recognition sequence of epimorphin and critical role of cell/epimorphin interaction in lung branching morphogenesis | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_1997-05-19_234_2/page/522 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 234 | issue = 2 | pages = 522–5 | date = maj 1997 | pmid = 9177305 | doi = 10.1006/bbrc.1997.6673 }}
* {{cite journal | vauthors = Hirai Y, Lochter A, Galosy S, Koshida S, Niwa S, Bissell MJ | title = Epimorphin functions as a key morphoregulator for mammary epithelial cells | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-cell-biology_1998-01-12_140_1/page/158 | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 140 | issue = 1 | pages = 159–69 | date = Jan 1998 | pmid = 9425164 | pmc = 2132590 | doi = 10.1083/jcb.140.1.159 }}
* {{cite journal | vauthors = Thomas DM, Ferguson GD, Herschman HR, Elferink LA | title = Functional and biochemical analysis of the C2 domains of synaptotagmin IV | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 10 | issue = 7 | pages = 2285–95 | date = Jul 1999 | pmid = 10397765 | pmc = 25443 | doi = 10.1091/mbc.10.7.2285 }}
* {{cite journal | vauthors = Pabst S, Hazzard JW, Antonin W, Südhof TC, Jahn R, Rizo J, Fasshauer D | title = Selective interaction of complexin with the neuronal SNARE complex. Determination of the binding regions | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-06-30_275_26/page/19807 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 26 | pages = 19808–18 | date = Jun 2000 | pmid = 10777504 | doi = 10.1074/jbc.M002571200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kauppi M, Wohlfahrt G, Olkkonen VM | title = Analysis of the Munc18b-syntaxin binding interface. Use of a mutant Munc18b to dissect the functions of syntaxins 2 and 3 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-11-15_277_46/page/43972 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 46 | pages = 43973–9 | date = Nov 2002 | pmid = 12198139 | doi = 10.1074/jbc.M208315200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Terasaki Y, Fukuda Y, Suga M, Ikeguchi N, Takeya M | title = Epimorphin expression in interstitial pneumonia | journal = Respiratory Research | volume = 6 | issue = 1 | pages = 6 | year = 2006 | pmid = 15651999 | pmc = 548284 | doi = 10.1186/1465-9921-6-6 }}
* {{cite journal | vauthors = Low SH, Vasanji A, Nanduri J, He M, Sharma N, Koo M, Drazba J, Weimbs T | title = Syntaxins 3 and 4 are concentrated in separate clusters on the plasma membrane before the establishment of cell polarity | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 17 | issue = 2 | pages = 977–89 | date = Feb 2006 | pmid = 16339081 | pmc = 1356605 | doi = 10.1091/mbc.E05-05-0462 }}
{{Refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Vezikulski transportni proteini}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 12]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>amcj7wmfwq4j8aaek8840f6x5dfzx4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>STX1B</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490256</id>
    <revision>
      <id>3926580</id>
      <parentid>3919120</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5703" sha1="lxlao25j2n54mhg5kc7xl8f0y2gcw62" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Sintaksin-1B''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''STX1B''' sa [[hromosom 16|hromosoma 16]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: STX1B2 syntaxin 1B2| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=112755}}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  288 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  33.245 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MKDRTQELRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKDSDDEEEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHVDRDHFMD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFFEQVEEIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GCIEKLSEDV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EQVKKQHSAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAAPNPDEKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQELEDLTAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKKTANKVRS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLKAIEQSIE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QEEGLNRSSA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLRIRKTQHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLSRKFVEVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEYNATQSKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RDRCKDRIQR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QLEITGRTTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEELEDMLES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKLAIFTDDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KMDSQMTKQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNEIETRHNE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IIKLETSIRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHDMFVDMAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LVESQGEMID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIEYNVEHSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DYVERAVSDT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KKAVKYQSKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRKKIMIIIC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CVVLGVVLAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIGGTLGL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da STX1B ima [[interakcija protein-protein|interakcije]] sa [[UNC13B]].&lt;ref name=pmid8999968&gt;{{cite journal | vauthors = Betz A, Okamoto M, Benseler F, Brose N | title = Direct interaction of the rat unc-13 homologue Munc13-1 with the N terminus of syntaxin | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1997-01-24_272_4/page/2520 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 4 | pages = 2520–6 | date = januar 1997 | pmid = 8999968 | doi = 10.1074/jbc.272.4.2520 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin |33em}}
* {{cite journal | vauthors = Li G, Alexander EA, Schwartz JH | title = Syntaxin isoform specificity in the regulation of renal H+-ATPase exocytosis | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-05-30_278_22/page/19791 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 22 | pages = 19791–7 | date = maj 2003 | pmid = 12651853 | doi = 10.1074/jbc.M212250200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Pérez-Brangulí F, Muhaisen A, Blasi J | title = Munc 18a binding to syntaxin 1A and 1B isoforms defines its localization at the plasma membrane and blocks SNARE assembly in a three-hybrid system assay | journal = Molecular and Cellular Neurosciences | volume = 20 | issue = 2 | pages = 169–80 | date = juni 2002 | pmid = 12093152 | doi = 10.1006/mcne.2002.1122 | s2cid = 23927545 }}
* {{cite journal | vauthors = Nagamatsu S, Nakamichi Y, Watanabe T, Matsushima S, Yamaguchi S, Ni J, Itagaki E, Ishida H | title = Localization of cellubrevin-related peptide, endobrevin, in the early endosome in pancreatic beta cells and its physiological function in exo-endocytosis of secretory granules | journal = Journal of Cell Science | volume = 114 | issue = Pt 1 | pages = 219–227 | date = januar 2001 | pmid = 11112705 }}
* {{cite journal | vauthors = Betz A, Okamoto M, Benseler F, Brose N | title = Direct interaction of the rat unc-13 homologue Munc13-1 with the N terminus of syntaxin | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 272 | issue = 4 | pages = 2520–6 | date = januar 1997 | pmid = 8999968 | doi = 10.1074/jbc.272.4.2520 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Smirnova T, Miniou P, Viegas-Pequignot E, Mallet J | title = Assignment of the human syntaxin 1B gene (STX) to chromosome 16p11.2 by fluorescence in situ hybridization | journal = Genomics | volume = 36 | issue = 3 | pages = 551–3 | date = septembar 1996 | pmid = 8884284 | doi = 10.1006/geno.1996.0506 }}
* {{cite journal | vauthors = Smirnova T, Stinnakre J, Mallet J | title = Characterization of a presynaptic glutamate receptor | url = https://archive.org/details/sim_science_1993-10-15_262_5132/page/430 | journal = Science | volume = 262 | issue = 5132 | pages = 430–3 | date = oktobar 1993 | pmid = 8105537 | doi = 10.1126/science.8105537 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{PDB Gallery|geneid=112755}}

{{Vezikulski transportni proteini}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 16]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>lxlao25j2n54mhg5kc7xl8f0y2gcw62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Društveno raslojavanje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490271</id>
    <revision>
      <id>3926222</id>
      <parentid>3408916</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5765" sha1="k9qj842dgmistg6u0oizz1v6nzg258c" xml:space="preserve">[[Datoteka:Spirit_of_Chartwell_Kate_and_William.jpg|alt=Social stratification. Prince William and Catherine, Duchess of Cambridge, aboard the royal barge during the 2012 Diamond Jubilee celebrations for Queen Elizabeth II. Social stratification is physicalised in the distance between the royals on the boat and public on the River Thames' bank.|mini|350x350piksel| '''Društvena stratifikacija''' . [[Princ William, vojvoda od Cambridgea|Princ Vilijam]] i [[Catherine, vojvotkinja od Cambridgea|Ketrin, vojvotkinja od Kembridža]], na kraljevskoj barži tokom proslave [[Dijamantski jubilej Elizabete II|dijamantskog jubileja 2012.]] za [[Elizabeta II, kraljica Ujedinjenog Kraljevstva|kraljicu Elizabetu II]]. Društveno raslojavanje se fizikalizira u udaljenosti između kraljevske porodice na brodu, vojske na njihovoj strani i javnosti na obali [[Temza|rijeke Temze]] .]]
'''Društveno raslojavanje''' se odnosi na [[Kategorizacija|kategorizaciju]] društva u [[Narod|grupe]] na osnovu [[Socioekonomski status|socioekonomskih]] faktora kao što su [[bogatstvo]], [[Prihodi|prihod]], [[rasa]], [[obrazovanje]], [[Etnička grupa|etnička pripadnost]], [[rod|pol]], [[Zaposlenje|zanimanje]], [[društveni status]] ili izvedena [[moć]] (društvena i politička). Kao takva, stratifikacija je relativni društveni položaj osoba unutar društvene grupe, kategorije, geografske regije ili [[Društvena jedinica|društvene jedinice]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://courses.lumenlearning.com/sociology/chapter/what-is-social-stratification/|title=What Is Social Stratification?|access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://socialsci.libretexts.org/Bookshelves/Sociology/Book%3A_Sociology_(Barkan)/06%3A_Social_Stratification/6.0S%3A_6.S%3A__Social_Stratification_(Summary)|title=6.S: Social Stratification (Summary)|date=13. 12. 2016|access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thoughtco.com/what-is-social-stratification-3026643|title=What Is Social Stratification, and Why Does It Matter?|access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;

U modernim [[Zapadni svijet|zapadnim društvima]], društvena stratifikacija se tipično definiše u terminima tri [[Društvena klasa|društvene klase]]: [[viša klasa]], [[srednja klasa]] i [[Radnička klasa|niža klasa]]; zauzvrat, svaka klasa se može podijeliti na gornji sloj, srednji sloj i donji sloj.&lt;ref name=&quot;Saunders1990&quot;&gt;{{Cite book|last=Saunders|first=Peter|url=https://archive.org/details/socialclassstrat0000saun|title=Social Class and Stratification|publisher=Routledge|year=1990|isbn=978-0-415-04125-6|author-link=Peter Robert Saunders|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; Štaviše, društveni sloj se može formirati na osnovu [[Srodstvo|srodstva]], [[klan]]a, [[pleme]]na, [[Caste|kaste]], ili svo četvero.

Kategorizacija ljudi po društvenom sloju najjasnije se javlja u složenim [[Država|državnim]], [[Policentrični zakon|policentričnim]] ili [[Feudalizam|feudalnim]] društvima, pri čemu su potonja zasnovana na društveno-ekonomskim odnosima među klasama [[Plemstvo|plemstva]] i klasama [[poljoprivredni radnik|poljoprivrednih radnika]]. Historijski gledano, može li se ili ne društva [[Lovac-sakupljač|lovaca-sakupljača]], [[pleme]]na i [[Društvo bandi|bandi]] definisati kao društveno stratificirana, ili ako je društvena stratifikacija inače započela [[Poljoprivreda|poljoprivredom]] i velikim sredstvima [[Teorija socijalne razmjene|društvene razmjene]], ostaje predmet rasprave u [[Društvene nauke|društvenim naukama]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Toye, David L.|date=maj 2004|title=The Emergence of Complex Societies: A Comparative Approach|url=http://worldhistoryconnected.press.illinois.edu/1.2/toye.html|journal=World History Connected|volume=11|issue=2}}&lt;/ref&gt; Utvrđivanje struktura društvene stratifikacije proizilazi iz statusnih nejednakosti među osobama, dakle, stepen [[Društvena nejednakost|društvene nejednakosti]] određuje društveni sloj osobe. Generalno, što je veća [[društvena složenost]] društva, postoji veća društvena stratifikacija, putem [[diferencijacija (sociologija)|društvene diferencijacije]].&lt;ref name=&quot;Grusky2011a&quot;&gt;Grusky, David B. (2011). &quot;Theories of Stratification and Inequality&quot;. In Ritzer, George and J. Michael Ryan (ed.). ''The Concise Encyclopedia of Sociology''. Wiley-Blackwell. pp. 622–624. doi:10.1002/9781405165518. ISBN &lt;bdi&gt;978-1405124331&lt;/bdi&gt;.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Pyramid_of_Capitalist_System.jpg|mini| Crtež &quot;[[Piramida kapitalističkog sistema]] &quot; iz 1911. primjer je socijalističke [[Kritika kapitalizma|kritike kapitalizma]] i društvene stratifikacije]]
Većina, ako ne i svi [[Antropologija|antropolozi]] osporavaju &quot;univerzalnu&quot; prirodu društvene stratifikacije, smatrajući da ona nije standard u svim društvima. John Gowdy (2006) piše: &quot;Pretpostavke o ljudskom ponašanju za koje članovi tržišnih društava vjeruju da je univerzalno, da su ljudi prirodno konkurentni i stjecajni, te da je društvena stratifikacija prirodna, ne važe za mnoge narode lovace-sakupljače.&lt;ref name=&quot;Gowdy2006&quot;&gt;{{cite encyclopedia|isbn=0-521-60919-4|title=Hunter-gatherers and the mythology of the market|encyclopedia=The Cambridge Encyclopedia of Hunters and Gatherers|publisher=Cambridge University Press|author=Gowdy, John|editor=Lee, Richard B. and Richard H. Daly|year=2006|pages=391–393}}&lt;/ref&gt; Postoje neslojena [[Egalitarizam|egalitarna]] ili [[Akefalno društvo|akefalna]] („bez glave“) društva koja imaju malo ili nimalo koncepta društvene hijerarhije, političkog ili ekonomskog statusa, klase ili čak trajnog vodstva.

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Ekonomski problemi]]
[[Kategorija:Antropološke kategorije ljudi]]
[[Kategorija:Društvene klase]]
[[Kategorija:Društveni status]]</text>
      <sha1>k9qj842dgmistg6u0oizz1v6nzg258c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SNARE (protein)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490378</id>
    <revision>
      <id>3926574</id>
      <parentid>3889662</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:24:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12990" sha1="temgzrcl0g9prd5495h99owcecl1oxz" xml:space="preserve">[[slika:Exocytosis-machinery.jpg|thumb|360px|right| Molekulski  mehanizam pokreće [[fuzija vezikula|fuziju vezikula]] u oslobađanju [[neurotransmiter|neuromedijatora]]. Jezgro SNARE kompleksa formiraju četiri α-heliksa kojima doprinose sinaptobrevin, [[sintaksin]] i SNAP-25; sinaptotagmin služi kao senzor kalcija i blisko reguliše zipovanje SNARE-a.&lt;ref name=&quot;Georgiev2007&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Georgiev DD, Glazebrook JF | chapter = Subneuronal processing of information by solitary waves and stochastic processes | title = Nano and Molecular Electronics Handbook | publisher = CRC Press | series = Nano and Microengineering Series | veditors = Lyshevski SE | pages = 17–1–17–41 | year = 2007 | chapter-url = https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.1201/9781315221670-17/subneuronal-processing-information-solitary-waves-stochastic-processes-danko-georgiev-james-glazebrook | isbn = 978-0-8493-8528-5 | doi =10.1201/9781315221670 }}&lt;/ref&gt;]]
{{infokutija protein
| Symbol = SNARE
| Ime = SNARE-fuzijski membranski [[proteinski kompleks]] 
| image =SNARE protein-IT.png
 
| width =
| caption = SNARE protein
| InterPro= IPR010989
| SMART=
| PROSITE = 
| SCOP = 1kil
| TCDB = 1.F.1
| OPM family= 197
| OPM protein= 3hd7
| Pfam= 
| PDB=
| Membranome superfamily= 198
}}
'''SNARE proteini''' – [[rastvorljivi NSF vezani protein|'''SNA'''P]] '''RE'''receptor – su velika [[porodica proteina]] koja se sastoji od najmanje 24 člana u [[kvasci]]ma, više od 60 članova u [[sisar]]skim ćelijama&lt;ref name=&quot;Burri-Lithgow-2004&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Burri L, Lithgow T | title = A complete set of SNAREs in yeast | url = https://archive.org/details/traffic_2004-01_5_1/page/45 | journal = Traffic | volume = 5 | issue = 1 | pages = 45–52 | date = January 2004 | pmid = 14675424 | doi = 10.1046/j.1600-0854.2003.00151.x | s2cid = 45480417 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;gerald2002&quot;&gt;
{{cite book | vauthors = Gerald K | title = Cell and Molecular Biology |edition=4th | publisher = John Wiley &amp; Sons | year = 2002 }}
&lt;/ref&gt; i nekoliko u [[biljka]]ma.&lt;ref name=&quot;Raikhel-2017&quot;&gt;{{cite journal | last=Raikhel | first=Natasha V.| title=Firmly Planted, Always Moving | journal=Annual Review of Plant Biology | publisher=Annual Reviews | volume=68 | issue=1 | date=2017-04-28 | issn=1543-5008 | doi=10.1146/annurev-arplant-042916-040829 | pages=1–27| pmid=27860488 }}&lt;/ref&gt; Primarna uloga SNARE proteina je da posreduju [[fuzija vezikula|fuziju vezikula]] – fuziju [[vezikula]] sa [[ćelijska membrana|membranaskom]]metom; naročito posreduju [[egzocitoza|egzocitozu]], ali također mogu posredovati u fuziji vezikula sa membranom vezanim kompartmentima (kao što je [[lizosom]]). Najbolje proučavani SNARE su oni koji posreduju u oslobađanju [[neurotransmiter]]a [[sinapsna vezikula|sinapsnih vezikula]] u [[neuron]]ima. Ove neuronske SNARE su mete [[neurotoksin]]a odgovornih za [[botulizam]] i [[tetanus]] koje proizvode određene [[bakterije]].

== Tipovi ==

SNARE se mogu podijeliti u dvije kategorije: ''vezikulske'' ili ''v-SNARE'', koje su ugrađene u membrane transportnih vezikula tokom pupanja, i ''ciljane'' ili ''t-SNARE'', koje su povezane sa membranama nervnih terminala. Dokazi sugeriraju da t-SNARE formiraju stabilne potkomplekse koji služe kao vodiči za v-SNARE, ugrađene u membranu vezikule obložene proteinom, vezujući se za završetak formiranja kompleksa SNARE.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Malsam J, Söllner TH | title = Organization of SNAREs within the Golgi stack. | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 3 | issue = 10 | pages = a005249 | date = 1 October 2011 | pmid = 21768609 | doi=10.1101/cshperspect.a005249 | pmc=3179334}}&lt;/ref&gt; Nekoliko SNARE proteina nalazi se i na vezikulama i na ciljnim membranama, stoga novija klasifikacijska shema uzima u obzir strukturne karakteristike SNARE, dijeleći ih na R-SNARE i Q-SNARE. Često se R-SNARE ponašaju kao v-SNARE, a Q-SNARE se ponašaju kao t-SNARE. R-SNARE su proteini koji doprinose ostatku [[arginin]]a (R) u formiranju [[nulti ionski sloj|nultog ionskog sloja]] u sastavljenom jezgru SNARE kompleksa. Jedan poseban R-SNARE je sinaptobrevin, koji se nalazi u [[sinapsna vezikula|sinapsnim vezikulama]]. Q-SNARE su proteini koji doprinose ostatku [[glutamin]]a (Q) u formiranju nultog ionskog sloja u sastavljenom jezgru SNARE kompleksa. Q-SNARE uključuju [[sintaksin]] i SNAP-25. Q-SNARE se dalje klasifikuju kao Qa–, Qb– ili Qc-SNARE u zavisnosti od njihove lokacije u snopu sa četiri spirale.

== Rasprostranjenje ==
Poznate su varijante kod [[kvasac]]a,&lt;ref name=&quot;Ungar-Hughson-2003&quot;/&gt;[[sisar]]a &lt;ref name=&quot;Burri-Lithgow-2004&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gerald2002&quot;/&gt;roda  ''[[Drosophila]]'' i kod ''[[Caenorhabditis elegans]]''.&lt;ref name=&quot;Ungar-Hughson-2003&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ungar D, Hughson FM | title = SNARE protein structure and function | journal = Annual Review of Cell and Developmental Biology | volume = 19 | issue = 1 | pages = 493–517 | year = 2003 | pmid = 14570579 | doi = 10.1146/annurev.cellbio.19.110701.155609 | publisher = Annual Reviews}}&lt;/ref&gt;

== Struktura ==

SNARE su mali, obilni proteini, ponekad usidreni repom, koji se često posttranslacijski ubacuju u membrane preko [[C-terminal]]nog [[transmembranski domen|transmembranskog domena]]. Sedam od 38 poznatih SNARE-ova, uključujući [[SNAP-25]], nemaju transmembranski domen i umjesto toga vezani su za membranu putem [[lipid]]nih modifikacija kao što je [[palmitoilacija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hong W, Lev S | title = Tethering the assembly of SNARE complexes. | journal = Trends in Cell Biology | volume = 24 | issue = 1 | pages = 35–43 | date = January 2014 | pmid = 24119662 | doi=10.1016/j.tcb.2013.09.006}}&lt;/ref&gt; Proteini usidreni repom mogu se umetnuti u [[plazmamembrana|plazmamembranu]], [[endoplazmatski retikulum]], [[mitohondrije]] i [[peroksisom]]e među ostalim membranama, iako je bilo koja određena SNARE ciljana na jedinstvenu membranu . Ciljanje SNARE-ova se postiže promjenom ili sastava C-terminalnih bočnih [[aminokiselina|aminokiselinskih]] ostataka ili dužine transmembranskog domena. Zamjena transmembranskog domena lipidnim sidrima dovodi do srednje faze fuzije membrane, gdje se spajaju samo dva kontaktna listića, a ne dva distalna listića dva membranska dvosloja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Martens S, McMahon HT | title = Mechanisms of membrane fusion: disparate players and common principles | journal = Nature Reviews Molecular Cell Biology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 543–556 | date = 21 May 2008 | pmid = 18496517 | doi = 10.1038/nrm2417 | s2cid = 706741 }}&lt;/ref&gt;

Iako se SNARE značajno razlikuju po strukturi i veličini, svi dijele segment u svom [[citosol]]nom domenu koji se zove SNARE [[motiv sekvence|motiv]] koji se sastoji od 60-70 aminokiselina i sadrži [[heptadno ponavljanje|heptadna ponavljanja]] koja imaju sposobnost za formiranje spiralnih struktura. V– i t-SNARE su sposobni za reverzibilno sklapanje u čvrste, četveročlane spiralne snopove koji se nazivaju &quot;trans&quot;-SNARE kompleksi. U sinapsim vezikulama, lahko formirani [[metastabilnost u molekulama|metastabilni]] &quot;trans&quot; kompleksi sastoje se od tri SNARE: [[sintaksin 1]] i SNAP-25 koji se nalazi u ćelijskoj membrani i [[sinaptobrevin]] (također se navodi kao membranski protein povezan sa vezikulama ili VAMP) usidreni u membrani [[vezikula]].

U [[neuronj]]skoj egzocitozi, sintaksin i sinaptobrevin su usidreni u odgovarajućim membranama svojim [[C-terminal]]nim domenima, dok je SNAP-25 vezan za plazmamembranu preko nekoliko [[cistein]]om povezanih palmitoilnih lanaca. Jezgro ''trans''-SNARE kompleksa je snop sa četiri &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksa, gdje je jednom &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksu doprinos sintaksin 1, jedan &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliks od sinaptobrevina i dva &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksa doprinosi SNAP-25.

Pokazalo se da su SNARE rezident [[plazmamembrane]] prisutne u različitim mikrodomenima ili klasterima, čiji je integritet bitan za egzocitotsku kompetenciju ćelije.

== Membranska fuzija ==
[[Slika:Zerolayer.png|frame|right| Raslojavanje jezgra SNARE kompleksa. U centru je nulti hidrofilni jonski sloj, okružen hidrofobnim slojevima leucina sa patent zatvaračem.]]

Tokom fuzije membrane, kombinuju se v-SNARE i t-SNARE proteini na odvojenim membranama i formiraju trans-SNARE kompleks, takođe poznat kao &quot;SNAREpin&quot;. Ovisno o stupnju fuzije membrana, ovi kompleksi se mogu različito nazivati.

Tokom fuzije ''trans''-SNARE kompleksa, membrane se spajaju i SNARE proteini uključeni u formiranje kompleksa nakon fuzije se tada nazivaju ''''cis''''-SNARE kompleksom, jer se sada nalaze u jednoj (ili ''cis'') rezultirajućoj membrani. Nakon fuzije, ''cis''-SNARE kompleks se vezuje i rastavlja adapterskim proteinom, [[NAPA|alfa-SNAP-om]]. Zatim, heksamerna [[ATPaza]] (tipa [[AAA proteini|AAA]]) zvana [[N-etilmaleimid senzitivni fuzijski protein|NSF]] katalizira [[Adenozin-trifosfat|ATP]]-zavisno odvijanje SNARE proteine i otpušta ih u [[citosol]] za recikliranje.

Smatra se da su SNARE ključne potrebne komponente fuzijskog mehanizma i da mogu funkcionisati nezavisno od dodatnih citosolnih pomoćnih proteina. Ovo je pokazano inženjerstvom &quot;okrenutih&quot; SNARE-ova, gdje su SNARE domeni okrenuti prema vanćelijskom prostoru, a ne prema citosolu. Kada ćelije koje sadrže v-SNARE kontaktiraju ćelije koje sadrže t-SNARE, formiraju se ''trans''-SNARE kompleksi i dolazi do fuzije ćelije i ćelije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hu C, Ahmed M, Melia TJ, Söllner TH, Mayer T, Rothman JE | title = Fusion of Cells by Flipped SNAREs | journal = Science | volume = 300 | issue = 5626 | pages = 1745–1749 | date = 13 June 2003 | pmid = 12805548 | doi = 10.1126/science.1084909 | bibcode = 2003Sci...300.1745H | s2cid = 18243885 | url = https://semanticscholar.org/paper/0634617939c28a06d1b44d572a31bbc95df29687 }}&lt;/ref&gt;

== Komponente ==

Osnovni SNARE kompleks je 4-&lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksni snop.&lt;ref name=&quot;sutton1998&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sutton RB, Fasshauer D, Jahn R, Brunger AT | title = Crystal structure of a SNARE complex involved in synaptic exocytosis at 2.4 Å resolution | journal = [[Nature]] | volume = 395 | issue = 6700 | pages = 347–353 | year = 1998 | pmid = 9759724 | doi = 10.1038/26412 | bibcode = 1998Natur.395..347S | s2cid = 1815214 | url = http://atb.slac.stanford.edu/public/papers.php?sendfile=66 | access-date = 18. 4. 2022 | archive-date = 10. 9. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060910025115/http://atb.slac.stanford.edu/public/papers.php?sendfile=66 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Sinaptobrevin i sintaksin doprinose po jednoj &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksu, dok SNAP-25 učestvuje sa dvije &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksa (skraćeno Sn1 i Sn2). Interagirajući ostaci aminokiselina koji spajaju SNARE kompleks mogu se grupirati u slojeve. Svaki sloj ima 4 aminokiselinska ostatka – po jedan ostatak za svaku od 4 &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-heliksa. U centru kompleksa je „nulti jonski sloj“ sastavljen od jednog argininskog (R) i tri glutamina (Q) ostatka, a okružen je [[leucinski zatvarač|leucinskim zatvaračem]]. Slojevi -1, +1 i +2 u centru kompleksa najbliže prate idealnu geometriju leucina i zatvarača i sastav aminokiselina.&lt;ref name=&quot;fass1998&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fasshauer D, Sutton RB, Brunger AT, Jahn R | title = Conserved structural features of the synaptic fusion complex: SNARE proteins reclassified as Q- and R-SNAREs | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences | volume = 95 | issue = 26 | pages = 15781–15786 | year = 1998 | pmid = 9861047 | pmc = 28121 | doi = 10.1073/pnas.95.26.15781 | bibcode = 1998PNAS...9515781F | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

''[[Nulti ionski sloj]]'' sastoji se od R56 iz VAMP-2, Q226 iz [[sintaksin 1A|sintaksina-1A]], Q53 iz Sn1 i Q174 iz Sn2, i potpuno je zatvoren unutar slojeva [[leucinski zatvarač|leucinskog zatvarača]]. Pozitivno nabijena [[guanidin]]o grupa ostatka [[arginin]] a (R) stupa u interakciju sa [[karboksil]] grupama svakog od tri [[glutamin]]ska (Q) ostatka.

Bočni slojevi leucinskog ratvarača deluju kao vodonepropusni pečat da štite [[ionska veza|ionske interakcije]] od okolnog [[rastvarač]]a. Izlaganje ''nulto-ionskog sloja'' vodenom rastvaraču lomljenjem bočnog leucinskog zatvarača dovodi do nestabilnosti SNARE kompleksa i navodni je mehanizam pomoću kojeg &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-SNAP i [[NSF]] recikliraju SNARE komplekse nakon završetka [[egzocitoza|egzocitoze]] [[sinapsna vezikula|sinapsne vezikule]].&lt;ref name=&quot;sutton1998&quot;/&gt;

==Reference==
{{refspisak|35em}}

==Vanjski linkovi==
* {{MeshName|SNARE+Proteins}}
* {{MeshName|SNARE+Complex}}

{{Vezikulski transportni proteini|state=collapsed}}

[[Kategorija: Jednoprolazni transmembranski proteini]]
[[Kategorija:Nervna sinapsa]]
[[Kategorija:Membranski proteini]]
[[Kategorija:Lipoproteini]]
[[Kategorija:Proteinske natporodice]]
[[Kategorija:Neuronauka]]</text>
      <sha1>temgzrcl0g9prd5495h99owcecl1oxz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Johann Kaspar Lavater</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490660</id>
    <revision>
      <id>3926376</id>
      <parentid>3411312</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5022" sha1="ox0imtyk9nci957wg519s6cnfevpimx" xml:space="preserve">[[Datoteka:Johann_Kaspar_Lavater.jpg|mini|Johann Kaspar Lavater, po slikaru [[August Friedrich Oelenhainz]]u]]
'''Johann Kaspar''' (ili '''Caspar''') '''Lavater''' ({{IPA-gsw|ˈlɒːv̥ɒtər|lang}};&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://forvo.com/word/lavater/|title=How to pronounce Lavater|website=Forvo.com|access-date=2. 10. 2018}}&lt;/ref&gt; 15. novembar 1741. – 2. januar 1801.) bio je [[Švicarska|švicarski]] [[pjesnik]], pisac, filozof, fizionomist i teolog.

Lavater je rođen u [[Zürich|Cirihu]], a školovao se u tamošnjoj ''[[Gimnazija|gimnaziji]]'', gdje su mu među nastavnicima bili [[Johann Jakob Bodmer|J. J. Bodmer]] i [[Johann Jakob Breitinger|J. J. Breitinger]].

Sa jedva dvadeset i jednom godinom, Lavater se veoma istakao osuđujući, zajedno sa svojim prijateljem [[Henry Fuseli|Henrijem Fuselijem]], slikarom, nepravednog sudiju, koji je bio primoran da vrati svoju nezakonito stečenu dobit.

Godine 1769. Lavater je primio [[sveti red]]  u [[Huldrych Zwingli|ciriškoj crkvi Zwinglian]], i služio je do svoje smrti kao [[đakon]] ili [[pastor]] u crkvama u svom rodnom gradu. Njegov govornički žar i istinska dubina uvjerenja dali su mu veliki lični utjecaj; bio je opsežno konsultovan kao [[kazuist]], i dočekan je sa entuzijazmom na svojim putovanjima po Nemačkoj. Njegovi spisi o misticizmu također su bili široko popularni.

Iste godine (1769.) Lavater je pokušao da preobrati [[Moses Mendelssohn|Mosesa Mendelssohna]] u kršćanstvo, tako što mu je poslao prijevod ''Palingénésie philosophique'' [[Charles Bonnet|Charlesa Bonneta]]  i zahtijevao od njega da ili javno opovrgne Bonnetove argumente ili da se preobrati. Mendelson je odbio i jedno i drugo, a mnogi istaknuti intelektualci stali su na Mendelsonovu stranu, uključujući [[Georg Lichtenberg|Lichtenberga]] i [[Johann Gottfried Herder|Herdera]].

== Fizionomija ==
[[Datoteka:Lavater1792.jpg|mini|Slika drvoreza iz ''Physiognomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe'' (1775-1778)]]
Lavater je najpoznatiji po svom radu na polju fizionomije, ''Physiognomische Fragmente zur Beförderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe'',&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lavater|first=Johann Caspar|url=https://www.worldcat.org/title/physiognomische-fragmente-zur-beforderung-der-menschenkenntnis-und-menschenliebe-4/oclc/615208740|title=Physiognomische Fragmente zur Beforderung der Menschenkenntnis und Menschenliebe 4. 4.|date=2002|isbn=978-3-615-00262-1|language=German|oclc=615208740}}&lt;/ref&gt; objavljenom između 1775. i 1778. godine. Uveo je ideju da se fizionomija odnosi na specifične karakterne osobine pojedinaca, a ne na opšte tipove.&lt;ref name=&quot;BaggermanDekker2011&quot;&gt;{{Cite book|last=J. Arianne Baggerman|url=https://books.google.com/books?id=6-pc5Sf6sNkC&amp;pg=PA250|title=Controlling Time and Shaping the Self: Developments in Autobiographical Writing Since the Sixteenth Century|last2=Rudolf M. Dekker|last3=Michael James Mascuch|date=22. 6. 2011|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-19500-4|page=250–}}&lt;/ref&gt;

== Poeta ==
[[Datoteka:Lavater's_Apparatus_for_Taking_Silhouettes.--(From_an_ancient_engraving_of_1783).jpg|mini|Lavaterov aparat za snimanje silueta. ---(Iz drevne gravure iz 1783.)]]
Kao [[pjesnik]], Lavater je objavio ''Christliche Lieder'' (1776–1780) i dva [[ep]]a, ''Jesus Messias'' (1780) i ''Joseph von Arimathia'' (1794), u stilu [[Friedrich Gottlieb Klopstock|Klopstocka]]. Relevantniji za religiozni temperament Lavaterovog vremena su njegova introspektiva ''Aussichten in die Ewigkeit'' (4 sveska 1768-1778), ''Geheimes Tagebuch von einem Beobachter seiner selbst'' (2 sveska, 1772-1773) i ''Pontius Pila Mensch. allen Gestalten'' (4 sveska, 1782–1785).

Od 1774. godine [[Johann Wolfgang von Goethe|Gete]] je bio blisko upoznat sa Lavaterom, ali se kasnije posvađao sa njim, optužujući ga za [[Praznovjerje|praznoverje]] i licemerje.

Godine 1788. [[William Blake]] je anotirao Lavaterove ''Aforizme o čovjeku''.&lt;ref&gt;[[iarchive:aphorismsonman00lavauoft|''Aphorisms of Man'']]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.blakearchive.org/exist/blake/archive/erdman.xq?id=b12.1 ''Annotations to Lavater's Aphorisms on Man'']&lt;/ref&gt; Lavater je objavio ukupno 632 [[Aforizam|aforizma]] . Blake je sljedeći aforizam smatrao odličnim primjerom aforizma. „40. Ko, pod pritiskom da laže, drži se istine, niti profanog izdaje bilo šta od svetog povjerenja, blizu je vrhunca mudrosti i vrline.&quot;

Tokom njegovih kasnijih godina, Lavaterov uticaj je oslabio, a zbog svoje taštine bio je izložen podsmijehu. Njegovo ponašanje tokom francuske okupacije Švajcarske dovelo je do njegove smrti. Kada su Francuzi zauzeli Cirih 1799. godine, Lavatera je, dok je pokušavao da umiri agresore, upucao razjareni grenadir; umro je godinu dana kasnije.

[[Švicarci|Švicarska]] umjetnica i ilustratorica, [[Warja Honegger-Lavater]], bila je direktan potomak Johanna Kaspara Lavatera.

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Umrli 1801.]]
[[Kategorija:Rođeni 1741.]]
[[Kategorija:Švicarska književnost]]</text>
      <sha1>ox0imtyk9nci957wg519s6cnfevpimx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>490811</id>
    <revision>
      <id>3925797</id>
      <parentid>3924112</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56538" sha1="e7eqjzctgvpmmf3w2bnc0mziurr5r3v" xml:space="preserve">{{Infokutija izbori
| država = Bosna i Hercegovina
| prethodni_izbori        = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2018.
| prethodna_godina        = 2018.
| sljedeći_izbori         = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.
| sljedeća_godina         = 2026.
| datum_izbora            = 2. oktobar 2022.
| izlaznost               = 1.733.206 (51.45%)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Rezultati_izbora/?resId=32&amp;langId=1|title=Opći izbori u BiH 2022. godine - Potvrđeni rezultati|date=22. 10. 2022|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=23. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
| modul = {{Infokutija izbori
| embed = yes
| vrsta = Predsjednički
| naziv_izbora            = Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] iz reda bošnjačkog naroda

| slika1        = [[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|150x150px]]
| kandidat1     = '''[[Denis Bećirović]]'''
| stranka1      = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP]]
| boja1         = {{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}
| broj_glasova1 = '''330.238'''
| postotak1     = '''57,37%'''

| slika2        = [[Datoteka:Bakir Izetbegović (2022-07-06).jpg|150x150px]]
| kandidat2     = [[Bakir Izetbegović]]
| stranka2      = [[Stranka demokratske akcije|SDA]]
| boja2         = {{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}
| broj_glasova2 = 214.412
| postotak2     = 37,25%

| modul = {{Infokutija izbori
| embed = yes
| vrsta = Predsjednički
| naziv_izbora            = Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda

| slika1        = [[Datoteka:Željko Komšić 2021.jpg|150x150px]]
| kandidat1     = '''[[Željko Komšić]]'''
| stranka1      = [[Demokratska fronta|DF]]
| boja1         = {{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}}
| broj_glasova1 = '''227.540'''
| postotak1     = '''55,80%'''

| slika2        = [[Datoteka:Borjana Krišto (cropped).jpg|150x150px]]
| kandidat2     = [[Borjana Krišto]]
| stranka2      = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]
| boja2         = {{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}
| broj_glasova2 = 180.255
| postotak2     = 44,20%

| modul = {{Infokutija izbori
| embed = yes
| vrsta = Predsjednički
| naziv_izbora            = Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda

| slika1        = [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]]
| kandidat1     = '''[[Željka Cvijanović]]'''
| stranka1      = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]
| boja1         = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}
| broj_glasova1 = '''327.720'''
| postotak1     = '''51,65%'''

| slika2        = [[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|150x150px]]
| kandidat2     = [[Mirko Šarović]]
| stranka2      = [[Srpska demokratska stranka|SDS]]
| boja2         = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}
| broj_glasova2 = 224.912
| postotak2     = 35,45%

| titula                  = Članovi Predsjedništva
| prije_izbora            = [[Šefik Džaferović]] (Bošnjak)&lt;br /&gt;[[Željko Komšić]] (Hrvat)&lt;br /&gt;[[Milorad Dodik]] (Srbin)
| nakon_izbora            = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)&lt;br /&gt;[[Željko Komšić]] (Hrvat)&lt;br /&gt;[[Željka Cvijanović]] (Srbin)

| map_image   = 
| map_size    = 
| map_caption =

| modul = {{Infokutija parlamentarni izbori
| embed = yes
| naziv_izbora = [[Predstavnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Predstavnički dom PS BiH]]

| stranka1        = [[Stranka demokratske akcije]]
| boja1           = #{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}
| lider1          = {{nowrap|[[Bakir Izetbegović]]}}
| mandati1            = 9
| postotak1           = 17,23

| stranka2        = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| boja2           = #{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}
| lider2          = {{nowrap|[[Milorad Dodik]]}}
| mandati2            = 6 
| postotak2           = 16,34

| stranka3       = {{nowrap|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-Drzavni nivo|grupa=koalicije}}}}
| boja3          = #{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}
| lider3         = {{nowrap|[[Dragan Čović]]}}
| mandati3            = 4
| postotak3           = 8,75

| stranka4       = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]
| boja4          = #{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}
| lider4         = {{nowrap|[[Nermin Nikšić]]}}
| mandati4            = 5 
| postotak4           = 8,15

| stranka5        = [[Srpska demokratska stranka]]
| boja5           = #{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}
| lider5          = {{nowrap|[[Mirko Šarović]]}}
| mandati5            = 2 
| postotak5           = 7,07

| stranka6        = [[Demokratska fronta]]-[[Građanski savez Bosne i Hercegovine|Građanski savez BiH]]
| boja6           = #{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}}
| lider6          = {{nowrap|[[Željko Komšić]]}}
| mandati6            = 3 
| postotak6           = 6,41

| stranka7      = [[Narod i pravda]]
| boja7         = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}}
| lider7        = {{nowrap|[[Elmedin Konaković]]}}
| mandati7           = 3
| postotak7          = 5,01

| stranka8       = [[Partija demokratskog progresa]]
| boja8          = #{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}}
| lider8         = {{nowrap|[[Branislav Borenović]]}}
| mandati8            = 2
| postotak8           = 4,63

| stranka9        = [[Naša stranka]]
| boja9           = #{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}}
| lider9          = {{nowrap|[[Edin Forto]]}}
| mandati9            = 2
| postotak9           = 3,12

| stranka10      = [[Narodni evropski savez]]{{Efn|[[Narodni evropski savez|NES]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] nastupila u koaliciji sa strankom [[Za nove generacije]].|naziv=NES-ZNG|grupa=koalicije}}
| boja10         = #{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}}
| lider10        = {{nowrap|[[Nermin Ogrešević]]}}
| mandati10           = 2
| postotak10          = 2,97

| stranka11      = [[Za pravdu i red]]
| boja11         = #{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}}
| lider11        = {{nowrap|[[Nebojša Vukanović]]}}
| mandati11           = 1
| postotak11          = 2,08

| stranka12      = [[Demokratski savez]]
| boja12         = #{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}}
| lider12        = {{nowrap|[[Nedeljko Čubrilović]]}}
| mandati12           = 1
| postotak12          = 1,93

| stranka13      = [[Ujedinjena Srpska]]
| boja13         = #{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}}
| lider13        = {{nowrap|[[Nenad Stevandić]]}}
| mandati13           = 1
| postotak13          = 1,55

| stranka14      = [[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačka inicijativa - KF]]
| boja14         = #{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}}
| lider14        = {{nowrap|[[Fuad Kasumović (političar)|Fuad Kasumović]]}}
| mandati14  = 1 
| postotak14 = 1,28

| karta          = 2022 Bosnian Municipalities.svg
| veličina_karte =
| opis_karte     = Pobjednička stranka u svakoj općini.

| titula = [[Predsjedavajući Vijeća ministara Bosne i Hercegovine|Predsjedavajući&lt;br&gt;Vijeća ministara BiH]]
| prije_izbora  = [[Zoran Tegeltija]]
| stranka_prije = ([[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]])
| nakon_izbora   = [[Borjana Krišto]]
| stranka_nakon = ([[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]])
}}}}}}}}}}
{{Politika Bosne i Hercegovine}}
'''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.''' su izbori koji su se održali 2. oktobra 2022.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/cik-bih-izbori-oktobar/31833705.html|title=Opći izbori u BiH raspisani za 2. oktobar|website=Radio Slobodna Evropa|language=sh|access-date=4. 5. 2022}}&lt;/ref&gt;

[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]] (CIK) je 4. maja 2022. raspisala održavanje Općih izbora 2022. Izbori se održavaju u nedjelju 2. oktobra 2022.

Na izborima biraju se članovi [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]], poslanici [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] i [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te članovi [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupština kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]].

Izbori su raspisani prema zakonu, tj. najmanje 150 dana prije datuma održavanja izbora.

Dana 22. oktobra 2022. CIK je na 69. sjednici donio Odluku o utvrđivanju i objavlјivanju rezultata Općih izbora u Bosni i Hercegovini 2022. Utvrđeni su rezultati za sve nivoe vlasti, osim za [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]]. Rezultati izbora za Predsjednika i potpredsjednike Republike Srpske će biti utvrđeni kad se steknu uvjeti. Glavni centar za brojanje nije okončao aktivnosti po Naredbi Centralne izborne komisije BiH od 10. oktobra 2022, gdje se naredilo ponovno brojanje glasova zbog raznih nepravilnosti.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&amp;CategoryID=64&amp;Id=4340|title=Centralna izborna komisija BiH utvrdila rezultate Općih izbora 2022. godine|date=22. 10. 2022|website=www.izbori.ba|publisher=[[CIKBiH]]|access-date=23. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;

Nakon što su se stekli neophodni uvjeti, CIK je 27. oktobra donio dopunsku Odluku o utvrđivanju i objavljivanju rezultata Općih izbora 2022. kojom su utvrđeni rezultati izbora za predsjednika i potpredsjednike Republike Srpske.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&amp;CategoryID=64&amp;Id=4372|title=Potvrđeni rezultati izbora za predsjednika i potpredsjednike Republike Srpske|date=27. 10. 2022|website=www.izbori.ba|publisher=CIKBiH|access-date=27. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;

[[Christian Schmidt]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu]], nametnuo je promjene izbornog zakona zemlje nekoliko sati nakon završetka glasanja na izborima. Promjene su uključivale proširenje [[Dom naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Doma naroda Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]] sa 56 na 80 članova, promjene u izbornom procesu za taj dom, kao i promjene u izbornom procesu za [[Predsjednik Federacije Bosne i Hercegovine|predsjednika]] i potpredsjednike Federacije Bosne i Hercegovine.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Schmidt nametnuo izmjene Izbornog zakona BiH: Evo o čemu se radi|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/schmidt-nametnuo-izmjene-izbornog-zakona-bih-evo-o-cemu-se-radi-797444|access-date=5. 10. 2022|work=Oslobođenje|date=2. 10. 2022|language=bs-ba}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Objavljujemo detalje: Pročitajte koje je izmjene Izbornog zakona večeras donio Schmidt|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/objavljujemo-detalje-procitajte-koje-je-izmjene-izbornog-zakona-veceras-donio-schmidt/470719|access-date=5. 10. 2022|work=Radio Sarajevo|date=2. 10. 2022|language=hr}}&lt;/ref&gt; također donio je odluku kojom je privremeno stavio van snage dio odredbi Ustava Federacije Bosne i Hercegovine kako bi omogućio imenovanje [[Saziv Vlade Federacije Bosne i Hercegovine (Nermin Nikšić II)|Vlade FBiH]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/schmidtove-izmjene-ustava-fbih-ubrzo-stupaju-na-snagu-sta-znaci-uvodjenje-veta-kod-imenovanja-vlade/240315067|title=Schmidtove izmjene Ustava FBiH ubrzo stupaju na snagu: Šta znači uvođenje veta kod imenovanja vlade?|website=Klix.ba|access-date=21. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; Ova intervencija odnosila se na proceduru imenovanja vlade, koja je bila blokirana zbog izostanka saglasnosti [[Refik Lende|Refika Lende]], potpredsjednika Federacije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nap.ba/post/853992/christian-schmidt-nije-suspendirao-nego-prekrsio-ustav-federacije-bih|title=Christian Schmidt nije suspendirao, nego prekršio Ustav Federacije BiH|website=nap.ba|access-date=21. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/299620/potpredsjednik_fbih_refik_lendo_schmidtova_suspenzija_ustava_fbih_na_jedan_dan_je_jos_jedna_prevara_bosnjaka_i_opasan_presedan.html|title=POTPREDSJEDNIK FBiH REFIK LENDO: 'Schmidtova suspenzija Ustava FBiH na jedan dan je još jedna prevara Bošnjaka i opasan presedan'|website=slobodna-bosna.ba|language=bs-BA|access-date=21. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/propao-jos-jedan-pokusaj-za-formiranje-vlade-fbih-ovo-je-kupovina-vremena/|title=Propao još jedan pokušaj za formiranje Vlade FBiH: &quot;Ovo je kupovina vremena&quot;|date=12. 4. 2023|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=21. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Schmidt je iskoristio svoje tzv. [[Bonske ovlasti]], koje mu omogućavaju donošenje obavezujućih odluka radi očuvanja funkcionalnosti institucija. Mjera je bila privremena i primijenjena isključivo na konkretan slučaj, zbog čega se u javnosti često opisuje kao “suspenzija ustava na jedan dan”. U političkom smislu, odluka je najčešće tumačena kao zaobilaženje volje dijela bošnjačkih predstavnika, budući da je potpredsjednik iz reda Bošnjaka odbio dati saglasnost na imenovanje vlade. Formalno, međutim, nije suspendovana volja jednog naroda kao takvog, već je izmijenjen institucionalni mehanizam odlučivanja, što je izazvalo rasprave o legitimnosti i ravnoteži među konstitutivnim narodima u Federaciji BiH.

Dana 2. novembra CIK, na 80. sjednici, donio je Odluku o potvrđivanju i objavljivanju rezultata Općih izbora 2022. Sastavni dio odluke je detaljan tabelarni prikaz rezultata za svaki izborni nivo, po osnovnim izbornim jedinicama, biračkim mjestima, političkim subjektima i kandidatima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/?Lang=3&amp;CategoryID=64&amp;Id=4384|title=Potvrđeni rezultati Općih izbora 2022. godine za sve nivoe vlasti za koje su izbori provedeni|date=2. 11. 2022|website=www.izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|CIKBiH]]|access-date=8. 11. 2022}}&lt;/ref&gt;

==Kandidati==

=== Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ===
[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 2. oktobra, ovjerila 10 prijava kandidata za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništvo BiH]]. Od tih 10, njih 5 su iz [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije BiH]] (3 za bošnjačkog i 2 za hrvatskog člana) i 5 iz [[Republika Srpska|Republike Srpske]] (za srpskog člana).

====Član Predsjedništva BiH iz reda bošnjačkog naroda====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; | Stranka
! Pozadina
!Ref.
|-
| [[Datoteka:Bakir Izetbegović (2022-07-06).jpg|frameless|90px]]
| [[Bakir Izetbegović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
| [[Stranka demokratske akcije]]
| Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018) &lt;br&gt; Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–)
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/izetbegovic-najavio-kandidaturu-za-predsjednistvo-sumnjam-da-konakovic-ima-hrabrost-uci-u-utrku-sa-radoncicem-i-zvizdicem-ne-bi-bilo-dosadno-670818|title=Oslobođenje - Izetbegović najavio kandidaturu za Predsjedništvo: Sumnjam da Konaković ima hrabrost ući u utrku, sa Radončićem i Zvizdićem ne bi bilo dosadno|date=5. 7. 2021|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs-ba|access-date=24. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Mirsad Hadzikadic Speech - May 2021 (cropped).jpg|frameless|90px]]
| [[Mirsad Hadžikadić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|PZP|tamno|BS}};&quot; |
| [[Platforma za progres]]
| Direktor Instituta kompleksnih sistema na [[Univerzitet Sjeverne Karoline u Charlotti|Univerzitetu Sjeverne Karoline u Charlotti]]
Osnivač i predsjednik Platforme za progres (2018–)
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fena.ba/article/1243919/predstavljeni-koalicija-drzava-njen-manifest-i-zajednicki-kandidat|title=Predstavljeni koalicija 'Država', njen manifest i zajednički kandidat|last=fena.ba|website=fena.ba|access-date=24. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|90px]]
| [[Denis Bećirović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
| [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija]]
| &lt;br&gt; Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022)
Potpredsjednik Socijaldemokratske partije BiH (2009–) 
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://fena.ba/article/1269434/sedam-stranaka-opozicije-zajednicki-kandidiralo-denisa-becirovica-za-clana-predsjednistva-bih|title=Sedam stranaka opozicije zajednički kandidiralo Denisa Bećirovića za člana Predsjedništva BiH|date=21. 5. 2022|website=fena.ba|access-date=13. 7. 2022|author1=Vernera Jakupović}}&lt;/ref&gt;
|}

====Član Predsjedništva BiH iz reda hrvatskog naroda====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; | Stranka
! Pozadina
!Ref.
|-
| [[Datoteka:Željko Komšić 2023 (cropped).jpg|frameless|90px]]
| [[Željko Komšić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};&quot; |
| [[Demokratska fronta]]
| Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2006–2014; 2018-)
Osnivač i predsjednik Demokratske fronte (2018–) 
|&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/zeljko-komsic-ce-se-ponovo-kandidovati-za-predsjednistvo-bih-moram-ne-mogu-stati/220508010|title=Željko Komšić će se ponovo kandidovati za Predsjedništvo BiH: Moram, ne mogu stati|website=www.klix.ba|language=hr|access-date=24. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Borjana Krišto (2025-06-11).jpg|frameless|90px]]
| [[Borjana Krišto]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
| [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica]]
| [[Predsjednik Federacije Bosne i Hercegovine|Predsjednica Federacije Bosne i Hercegovine]] (2007–2011)
|&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://ba.n1info.com/vijesti/covic-odustao-borjana-kristo-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih/|title=Čović odustao, Borjana Krišto kandidat za člana Predsjedništva BiH?|date=29. 6. 2022|publisher=n1info.ba|access-date=29. 6. 2022}}&lt;/ref&gt;
|}

====Član Predsjedništva BiH iz reda srpskog naroda====
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; | Stranka
! Pozadina
!Ref.
|-
| [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|frameless|90px]]
| [[Željka Cvijanović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
| [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednica Republike Srpske]] (2018–2022) &lt;br&gt; [[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednica Vlade Republike Srpske]] (2013–2018)
|&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web|url=https://avaz.ba/vijesti/bih/754863/snsd-salje-cvijanovic-u-utrku-za-clana-predsjednistva-bih-dodik-kandidat-za-predsjednika-rs|title=SNSD šalje Cvijanović u utrku za člana Predsjedništva BiH, Dodik kandidat za predsjednika RS|date=1. 7. 2022|publisher=avaz.ba|access-date=1. 7. 2022|author=E.Ć.}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Datoteka:Nenad Nešić (cropped).jpg|bez okvira|90px]]
| [[Nenad Nešić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}};&quot; |
| [[Demokratski narodni savez]]
| Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–2022) &lt;br&gt; Predsjednik Demokratskog narodnog saveza (2020–)
|&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/Nesic-u-trci-za-Predsjednistvo-Jovicic-za-predsjednika-Srpske/707188|title=Nešić u trci za Predsjedništvo, Jovičić za predsjednika Srpske|last1=Sladojević|first1=Dragan|date=2. 3. 2022|website=Nezavisne novine|language=sr|access-date=13. 7. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Vojin Mijatović (cropped).jpg|frameless|90px]]
| [[Vojin Mijatović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
| [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija]]
| Potpredsjednik Socijaldemokratske partije
|&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite web|url=https://ba.n1info.com/vijesti/vojin-mijatovic-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih/|title=Vojin Mijatović kandidat za člana Predsjedništva BiH|date=9. 6. 2022|website=N1|access-date=13. 7. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Mirko Šarović (cropped).jpg|frameless|90px]]
| [[Mirko Šarović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};&quot; |
| [[Srpska demokratska stranka]]
| Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2002–2003) &lt;br&gt; Predsjednik Srpske demokratske stranke (2019–2022)
|&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nezavisne.com/novosti/bih/SDS-odlucio-Mirko-Sarovic-kandidat-za-srpskog-clana-Predsjednistva-BiH/724192|title=SDS odlučio: Mirko Šarović kandidat za srpskog člana Predsjedništva BiH|last1=Vukić|first1=Uroš|date=23. 6. 2022|website=Nezavisne novine|access-date=13. 7. 2022}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Datoteka:Unknown person.jpg|frameless|90px]]
|[[Borislav Bijelić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SŽ|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka život]]
| Bivši predsjednik Komisije za reviziju privatizacije državnog kapitala u preduzećima i bankama&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/borislav_bijelic/1968499.html|title=Multifunkcioner sa astronomskom zaradom|website=Radio Slobodna Evropa|language=sh|access-date=23. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
|&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite web|url=https://vecernjenovosti.ba/81119/vijesti/republika-srpska/pripreme-za-izbore-objavljene-kompletne-kandidatske-liste-evo-ko-je-sve-u-izbornoj-trci/|title=PRIPREME ZA IZBORE: Objavljene kompletne kandidatske liste, evo ko je sve u „izbornoj trci“|date=5. 8. 2022|publisher=Novosti|language=sr|access-date=9. 9. 2022}}&lt;/ref&gt;
|}

=== Predsjednik Republike Srpske ===
[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine|Centralna izborna komisija]] (CIK) BiH je za učešće na općim izborima 2. oktobra, ovjerila 31 prijavu kandidata za [[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednike]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], a njih 17 su [[nezavisni kandidat]]&lt;nowiki/&gt;i.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://mondo.ba/Info/Politika/a1159796/Kandidati-za-predsjednika-RS-na-izborima-2022.html|title=Ko se sve kandidovao za predsjednika RS: Na listi 31 kandidat|website=Mondo Bosna|language=en-US|access-date=23. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; | Stranka
! Pozadina
!Ref.
|-
| [[Datoteka:Visit of Milorad Dodik to the EC (cropped).jpg|frameless|90px]]
| [[Milorad Dodik]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
| [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2018–2022)
[[Predsjednik Republike Srpske]] (2010–2018) &lt;br&gt; [[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednik Vlade Republike Srpske]] (2006–2010; 1998–2001)
| rowspan=&quot;7&quot; |&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;
|-
|[[Datoteka:Jelena Trivić.png|bez okvira|90px]]
| [[Jelena Trivić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Partija demokratskog progresa]]
|Poslanica u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–2022)
|-
| [[Datoteka:Unknown person.jpg|frameless|90px]]
|[[Radislav Jovičić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratski narodni savez]]
|[[Ministarstvo unutrašnjih poslova Republike Srpske|Ministar MUP-a Republike Srpske]] (2013–2014)
|-
| [[Datoteka:Unknown person.jpg|frameless|90px]]
|[[Neđo Đurić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Socijalistička partija Srpske]]
|Univerzitetski profesor i naučni savjetnik Tehničkog instituta u [[Bijeljina|Bijeljini]]
|-
| [[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez okvira|122x122piksel|bez okvira]]
|[[Ćamil Duraković]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};&quot; |
|[[Nezavisni kandidat]]
|Načelnik [[Srebrenica|općine Srebrenica]] (2012–2016)
|-
| [[Datoteka:Unknown person.jpg|frameless|90px]]
|[[Davor Pranjić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-Drzavni nivo|grupa=koalicije}}
|Predsjednik Gradskog odbora HDZ-a [[Banja Luka]]
|-
| colspan=&quot;5&quot; |I ostali kandidati (25)
|}

== Rezultati ==

=== Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ===
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine}}Po Potvrđenim rezultatima, za nove članove Predsjedništva Bosne i Hercegovine su izabrani: [[Denis Bećirović]], [[Željko Komšić]] i [[Željka Cvijanović]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; | Kandidat
!Konstitutivni narod
! colspan=&quot;2&quot; | Stranka
! Broj glasova
! %
|-
| [[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|90px]]
| [[Denis Bećirović]]
|[[Bošnjaci]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
| [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija]]
| 330.238
| 57,37
|-
| [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|frameless|90px]]
| [[Željka Cvijanović]]
|[[Srbi u Bosni i Hercegovini|Srbi]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
| [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
|327.720
| 51,65
|-
| [[Datoteka:Željko Komšić 2023 (cropped).jpg|frameless|90px]]
| [[Željko Komšić]]
|[[Hrvati u Bosni i Hercegovini|Hrvati]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};&quot; |
| [[Demokratska fronta]]
|227.540
| 55,80
|}

=== Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine ===
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine}}

==== Federacija Bosne i Hercegovine ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Broj
glasova
!%
!Ukupan
broj mandata
!Broj redovnih
mandata
!Broj kompenzacijskih
mandata
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka demokratske akcije]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |243.413
| style=&quot;text-align:center;&quot; |25,17
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8
| style=&quot;text-align:center;&quot; |7
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-Drzavni nivo|grupa=koalicije}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |137.340
| style=&quot;text-align:center;&quot; |14,20
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |129.499
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13,39
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratska fronta]]–[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |101.713
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10,52
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Narod i pravda]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |79.555
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8,23
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Naša stranka]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |49.481
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,12
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}};&quot; |
|[[Narodni evropski savez]]{{Efn|[[Narodni evropski savez|NES]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]] nastupila u koaliciji sa strankom [[Za nove generacije]].|naziv=NES-ZNG|grupa=koalicije}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |47.157
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4,88
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Bosanskohercegovačka inicijativa|Bosanskohercegovačka inicijativa - KF]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18.697
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1,93
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ukupno:
! colspan=&quot;2&quot; |806.855
!28
!20
!8
|}

==== Republika Srpska ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Broj
glasova
!%
!Ukupan
broj mandata
!Broj redovnih
mandata
!Broj kompenzacijskih
mandata
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
|[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |255.515
| style=&quot;text-align:center;&quot; |41,15
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Srpska demokratska stranka]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |112.250
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18,08
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Partija demokratskog progresa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |73.023
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11,76
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};&quot; |
|[[Za pravdu i red]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |32.982
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,31
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratski savez]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |30.591
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4,93
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1

|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka demokratske akcije]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |30.132
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4,85
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}};&quot; |
|[[Ujedinjena Srpska]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |24.313
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3,92
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ukupno:
! colspan=&quot;2&quot; |558.806
!14
!9
!5
|}

=== Predsjednik Republike Srpske ===
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - predsjednik Republike Srpske}}Nakon što su se stekli neophodni uvjeti, CIK je 27. oktobra donio dopunsku Odluku o utvrđivanju i objavljivanju rezultata Općih izbora u Bosni i Hercegovini 2022. godine kojom su potvrđeni rezultati izbora za predsjednika i potpredsjednike Republike Srpske.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Prema potvrđenim rezultatima za predsjednika Republike Srpske je izabran [[Milorad Dodik]], a potpredsjednici su [[Ćamil Duraković]] i [[Davor Pranjić]].
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Kandidat
!Pozicija
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Broj glasova
!%
|-
|[[Datoteka:Milorad Dodik (2022-11-28).jpg|frameless|90px]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Milorad Dodik]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednik]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |300.180
| style=&quot;text-align:center;&quot; |47,06
|-
|[[Datoteka:Ćamil_Duraković.jpg|bez okvira|122x122piksel|bez okvira]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Ćamil Duraković]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; rowspan=&quot;2&quot; |[[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|Potpredsjednici]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Nezavisni kandidat]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13.760
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2,16
|-
|[[Datoteka:Unknown person.jpg|frameless|90px]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Davor Pranjić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
| style=&quot;text-align:center;&quot; |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1.966
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0,31
|}

=== Parlament Federacije Bosne i Hercegovine ===
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Parlament Federacije Bosne i Hercegovine}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Broj
glasova
!%
!Ukupan
broj mandata
!Broj redovnih
mandata
!Broj kompenzacijskih
mandata
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka demokratske akcije]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |238.111
| style=&quot;text-align:center;&quot; |24,40
| style=&quot;text-align:center;&quot; |26
| style=&quot;text-align:center;&quot; |21
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |131.323
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13,46
| style=&quot;text-align:center;&quot; |15
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je na izbore za [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarnu skupštinu BiH]], [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednika]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=HDZ-Drzavni nivo|grupa=koalicije}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |130.567
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13,38
| style=&quot;text-align:center;&quot; |15
| style=&quot;text-align:center;&quot; |12
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratska fronta]]–[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |107.735
| style=&quot;text-align:center;&quot; |11,04
| style=&quot;text-align:center;&quot; |12
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Narod i pravda]]{{Efn|[[Narod i pravda|NiP]] je na izbore za [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlament FBiH]] nastupila u koaliciji sa [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]] pod nazivom &quot;Povjerenje!&quot;.|naziv=NiP-SPU BiH|grupa=koalicije}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |67.200
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6,89
| style=&quot;text-align:center;&quot; |7
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Naša stranka]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |50.815
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,21
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}};&quot; |
|[[Narodni evropski savez]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |42.322
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4,34
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |36.465
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3,74
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |26.518
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2,72
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDA|tamno|BS}};&quot; |
|[[Pokret demokratske akcije]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18.312
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1,88
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}};&quot; |
|[[Bosanskohercegovačka inicijativa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18.150
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1,86
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HRS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatska republikanska stranka]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13.050
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1,34
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HNP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatski nacionalni pomak]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5.351
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0,55
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|POMAK|tamno|BS}};&quot; |
|[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4.465
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0,46
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ukupno:
! colspan=&quot;2&quot; |890.384
!98
!73
!25
|}

=== Narodna skupština Republike Srpske ===
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Narodna skupština Republike Srpske}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Broj
glasova
!%
!Ukupan
broj mandata
!Broj redovnih
mandata
!Broj kompenzacijskih
mandata
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
|[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |221.554
| style=&quot;text-align:center;&quot; |34,63
| style=&quot;text-align:center;&quot; |29
| style=&quot;text-align:center;&quot; |27
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Srpska demokratska stranka]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |95.648
| style=&quot;text-align:center;&quot; |14,95
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
| style=&quot;text-align:center;&quot; |13
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDP|tamno|BS}};&quot; |
|[[Partija demokratskog progresa]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |65.872
| style=&quot;text-align:center;&quot; |10,30
| style=&quot;text-align:center;&quot; |8
| style=&quot;text-align:center;&quot; |6
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SP RS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]]{{Efn|[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] je na izbore za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Narodni demokratski pokret|NDP]] i [[Srpska narodna partija|SNP]].|naziv=SP-NSRS|grupa=koalicije}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |37.919
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,93
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
|[[Pokret za državu]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |36.651
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,73
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratski savez]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |34.898
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,46
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|US|tamno|BS}};&quot; |
|[[Ujedinjena Srpska]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |32.700
| style=&quot;text-align:center;&quot; |5,11
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};&quot; |
|[[Za pravdu i red]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |31.558
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4,93
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DNS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratski narodni savez]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28.502
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4,46
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |4
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NPS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Narodna partija Srpske]]{{Efn|[[Narodna partija Srpske|NPS]] je na izbore za [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnu skupštinu]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Pokret &quot;Uspješna Srpska&quot;|PUS]] i [[Prva Srpska demokratska stranka|Prva SDS]].|naziv=NPS-NSRS|grupa=koalicije}}
| style=&quot;text-align:center;&quot; |20.905
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3,27
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
| style=&quot;text-align:center;&quot; |2
|-
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SPS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Socijalistička partija Srpske]]
| style=&quot;text-align:center;&quot; |19.894
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3,11
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
| style=&quot;text-align:center;&quot; |0
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ukupno:
! colspan=&quot;2&quot; |626.101
!83
!63
!20
|}

=== Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine ===
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - kantonalne skupštine Federacije Bosne i Hercegovine}}

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:left; font-size: 90%; width:56%;&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
![[Datoteka:Coat of arms of Una-Sana.svg|28x28piksel]] [[Unsko-sanski kanton|USK]]
![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Posavina.svg|28x28piksel]] [[Posavski kanton|PK]]
![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Tuzla_Canton.svg|29x29piksel]] [[Tuzlanski kanton|TK]]
![[Datoteka:Coat of arms of Zenica-Doboj.svg|31x31piksel]] [[Zeničko-dobojski kanton|ZDK]]
![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Bosnian_Podrinje.svg|33x33piksel]] [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|BPK]]
![[Datoteka:Coat_of_arms_of_Central_Bosnia.svg|35x35piksel]] [[Srednjobosanski kanton|SBK]]
![[Datoteka:Coat of arms of Herzegovina-Neretva.svg|28x28piksel]] [[Hercegovačko-neretvanski kanton|HNK]]
![[Datoteka:No_coats_of_arms.svg|30x30piksel]] [[Zapadnohercegovački kanton|ZHK]]
![[Datoteka:Coat of arms of Sarajevo Canton.svg|32x32piksel]] [[Kanton Sarajevo|KS]]
![[Datoteka:No_coats_of_arms.svg|30x30piksel]] [[Kanton 10|K10]]
!'''Ukupno'''
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Stranka demokratske akcije]]
|8
|3
|13
|11
|5
|11
|7
|–
|7
|2
|67
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]
|–
|12
|–
|3{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka - Stjepan Radić|HSSSR]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS]], [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]], [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]], [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]] i [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]].|naziv=Napomena 1|grupa=koalicija}}
|–
|9{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je u [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka - Stjepan Radić|HSSSR]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS]], [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=Napomena 2|grupa=koalicija}}
|11{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je u [[Hercegovačko-neretvanski kanton|Hercegovačko-neretvanskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]], [[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|HSPAS]], [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]], [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatski savez HKDU-HRAST|HRAST]].|naziv=Napomena 3|grupa=koalicija}}
|14{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]] je u [[Zapadnohercegovački kanton|Zapadnohercegovačkom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS]], [[Hrvatska kršćanska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HKDU]] i [[Hrvatska demokratska unija Bosne i Hercegovine|HDU]].|naziv=Napomena 4|grupa=koalicija}}
|–
|5
|54
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]
|3
|1
|8
|5
|2
|4
|3
|–
|6
|2
|34
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NiP|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Narod i pravda]]
|2
|–
|2
|3
|3
|2
|1
|–
|7
|–
|20
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Demokratska fronta]]–[[Građanski savez (Bosna i Hercegovina)|Građanski savez]]
|3
|–
|4
|3
|1
|2
|2
|–
|4
|–
|19
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ 1990|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]
|–
|2
|–
|–
|–
|2{{Efn|[[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]] je u [[Srednjobosanski kanton|Srednjobosanskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankama: [[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne|HSPHB]] i [[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|HSP BiH]].|naziv=Napomena 5|grupa=koalicija}}
|3
|4
|–
|4
|15
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NES|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Narodni evropski savez]]
|8
|–
|–
|2
|2
|–
|1
|–
|–
|–
|13
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]]
|1{{Efn|[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu|SBiH]] je u [[Unsko-sanski kanton|Unsko-sanskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]].|naziv=Napomena 6|grupa=koalicija}}
|–
|2
|–
|2
|–
|–
|–
|5
|–
|10
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NS|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Naša stranka]]
|1
|–
|1
|1
|–
|–
|–
|–
|5
|–
|8
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HRS|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska republikanska stranka]]
|–
|1
|–
|–
|–
|–
|2
|2
|–
|1
|6
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHI|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Bosanskohercegovačka inicijativa]] 
|–
|–
|–
|5
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|5
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HNP|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatski nacionalni pomak]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|5
|5
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|PDA|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Pokret demokratske akcije]]
|–
|1
|3
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|4
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBB|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Savez za bolju budućnost|Savez za bolju budućnost BiH]]
|–
|–
|–
|2
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|3
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|POMAK|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]]
|3
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|3
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NP|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Novi početak]]
|–
|–
|–
|–
|3
|–
|–
|–
|–
|–
|3
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDBiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine]]
|–
|–
|2{{Efn|[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SD BiH]] je u [[Tuzlanski kanton|Tuzlanskom]] [[Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine|kantonu]] nastupila u koaliciji sa strankom [[Zeleni pokret]].|naziv=Napomena 7|grupa=koalicija}}
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|2
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|2
|2
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HNL|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska nezavisna lista]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|2
|2
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NPI|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Nova politička inicijativa]]
|–
|–
|–
|–
|2
|–
|–
|–
|–
|–
|2
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|LS BiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Laburistička stranka Bosne i Hercegovine|Laburistička stranka BiH]]
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|svijetlo|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Nezavisni-neovisni
|–
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|BNS|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Bosanska narodna stranka]]
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|BHD|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Bosanskohercegovački demokrati]]
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|LSBiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Liberalna stranka Bosne i Hercegovine|Liberalna stranka BiH]]
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|NGL|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Nezavisna građanska lista]]
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSP H-B|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska stranka prava Herceg-Bosne]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSP BiH|svijetlo|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska stranka prava Bosne i Hercegovine|Hrvatska stranka prava BiH]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HSPdAS BiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević Bosne i Hercegovine|Hrvatska stranka prava dr. Ante Starčević BiH]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|–
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNS FBiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Srpska sloga ([[Srpska napredna stranka Federacije Bosne i Hercegovine|SNS FBiH]] – [[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|SP]] – [[Demokratski narodni savez|DNS]] – [[Partija demokratskog progresa|PDP]] – [[Srpska demokratska stranka|SDS]])
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNP FBiH|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |Srpsko jedinstvo ([[Srpski nacionalni pokret Federacije Bosne i Hercegovine|SNP FBiH]] – [[Socijalistička partija Srpske|SPS]])
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|1
|- align=&quot;center&quot;
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZNG|tamno|BS}};&quot; |
| align=&quot;left&quot; |[[Za nove generacije]]
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|–
|1
|–
|1
|-
! colspan=&quot;2&quot; |Ukupno:
!30
!21
!35
!35
!25
!30
!30
!23
!35
!25
!289
|}

== Napomene ==
{{spisaknapomena|grupa=&quot;kanton&quot;}}

== Također pogledajte ==

* [[Izbori u Bosni i Hercegovini]]
** [[Izbori u Republici Srpskoj]]
* [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]
* [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]
* [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine]]
* [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine]]
* [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]]
* [[Narodna skupština Republike Srpske]]
* [[Predsjednik Republike Srpske]]
* [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*[https://www.izbori.ba/?Lang=3 Centralna izborna komisija BiH]

{{Izbori u Bosni i Hercegovini}}
{{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022. po općinama}}

[[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022.|*]]
[[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini|2022]]
[[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini 2022.]]
[[Kategorija:Izbori u Bosni i Hercegovini|2022]]
[[Kategorija:2022. u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Izbori u 2022.|Bosna i Hercegovina]]
[[Kategorija:Izbori u Evropi 2022.|Bosna i Hercegovina]]</text>
      <sha1>e7eqjzctgvpmmf3w2bnc0mziurr5r3v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kristov monogram</title>
    <ns>0</ns>
    <id>491668</id>
    <revision>
      <id>3926426</id>
      <parentid>3788390</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1288" sha1="6ysvoy77a35orngoohrxlx290p2sbvd" xml:space="preserve">[[Datoteka:Chrisme Constantinople.jpg|thumb|270px|Kristov monogram na [[sarkofag]]u iz [[Istanbul]]a s kraja 3. i početka 4. stoljeća]]
'''Kristov monogram'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.biblicalcyclopedia.com/M/monogram.html|title=Monogram from the McClintock and Strong Biblical Cyclopedia.|website=McClintock and Strong Biblical Cyclopedia Online|language=en|access-date=9. 12. 2025}}&lt;/ref&gt; ili '''IX monogram''', također '''XI monogram''', je oblik [[rano kršćanstvo|ranokršćanskih]] [[monogram]]a, koji izgleda kao drveni točak sa šipkama. &quot;Prečke&quot; mogu biti same, bez [[krug]]a. IX monogram nastaje spajanjem [[grčko pismo|grčkih slova]] ''I'' (jota) za ''IĒSOYS'' (grčki [[Isus]]) i ''X'' (hi) za ''KHRISTOS'' (grčki Hrist). Često se može naći u ranokršćanskim [[grobnica]]ma.

== Povezani članci ==
* [[Ihtis]]
* [[Hi-ro|Kristogram]]
* [[Kršćanski simboli]]

== Literatura ==
* ''Leksikon liturgije, ikonografije i simbolike zapadnog kršćanstva'' (IV. izdanje), Badurina, Anđelko (ur.), [[Zagreb]]: Kršćanska sadašnjost, 2000. {{ISBN|953-151-330-9}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}
{{commonscat-inline|Iota Chi monogram for Jesus Christ|Kristov monogram}}

[[Kategorija:Isus‎]]
[[Kategorija:Simboli]]</text>
      <sha1>6ysvoy77a35orngoohrxlx290p2sbvd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nuspojava</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492036</id>
    <revision>
      <id>3926568</id>
      <parentid>3907574</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34260" sha1="t9hhz91gjlwy67en8wajfgujgetqcyv" xml:space="preserve">{{Infokutija zdravstveno stanje
| naziv            = Nuspojava
| sinonimi        =Sporedna pojava, prateća pojava, neželjeni efekt
| slika                    = 
| veličina_slike           = 300px
| alt                      = 
| opis_slike               = 
| izgovor                  = 
| specijalnost             =  [[Farmakologija]]
| simptomi                 =Zavisno od lijeka
| komplikacije             = 
| pojava                   = Bilo koja dob
| trajanje                 = Za vrijeme uzimanja lijeka ili tokom tretmana i duže
| vrste                    = 
| uzroci                   = 
| rizici                   =
| dijagnoza                = 
| diferencijalna_dijagnoza = 
| prevencija               = 
| tretman                  = 
| lijek                    = 
| prognoza                 = Normalan život
| frekvencija              = 
| smrtnost                 = 
}}
'''Nuspojava''' ili '''štetni efekt''' je neželjena štetna posljedica koja je rezultat uzimanja [[Farmaceutski lijek|lijeka]] ili druge [[Operacija|intervencije]], kao što je [[operacija]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Edwards|first1=I. Ralph|last2=Aronson|first2=Jeffrey K.|date=7. 10. 2000|title=Adverse drug reactions: definitions, diagnosis, and management|url=https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(00)02799-9/abstract|journal=The Lancet|language=English|volume=356|issue=9237|pages=1255–1259|doi=10.1016/S0140-6736(00)02799-9|issn=0140-6736|pmid=11072960|s2cid=17662080}}&lt;/ref&gt; Neželjeni efekat se može nazvati &quot;[[kontraindikacija]]&quot;, kada se procijeni da je sekundarni u odnosu na glavni ili [[terapeutski efekat]]. Ako je rezultat neprikladne ili netačne [[doza (biohemija)|doziranja]] ili procedure, to se naziva [[ljekarska greška]], a ne [[Komplikacija (medicina)|komplikacija]]. Neželjeni efekti se ponekad nazivaju &quot;[[jatrogeneza|jatrogeni]]&quot; jer ih stvara [[ljekar]] / tretman. Neki neželjeni efekti se javljaju samo na početku, povećanju ili prekidu terapije. Neželjeni efekti mogu biti uzrokovani i [[placebo]]m (u tom slučaju se štetni efekti nazivaju [[nocebo]] efekti).&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Howick|first1=Jeremy|last2=Webster|first2=Rebecca|last3=Kirby|first3=Nigel|last4=Hood|first4=Kerry|date=11. 12. 2018|title=Rapid overview of systematic reviews of nocebo effects reported by patients taking placebos in clinical trials|journal=Trials|volume=19|issue=1|pages=674|doi=10.1186/s13063-018-3042-4|issn=1745-6215|pmc=6288933|pmid=30526685}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Howick|first=Jeremy|date=2020|title=Unethical informed consent caused by overlooking poorly measured nocebo effects|journal=Journal of Medical Ethics|volume=47|issue=9|pages=medethics-2019-105903|doi=10.1136/medethics-2019-105903|pmid=32063581|s2cid=211134874|url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:07126ead-92c8-4b82-87b2-7e677aaf98b5}}&lt;/ref&gt;
Upotreba lijeka ili druge medicinske intervencije koja je [[kontraindikacija|kontraindikovana]] može povećati [[rizik]] neželjenih efekata. Neželjeni efekti mogu uzrokovati komplikacije [[bolesti]] ili procedure i negativno uticati na njihovu [[prognoza|prognozu]]. Oni također mogu dovesti do neusklađenosti sa režimom liječenja. Neželjeni efekti medicinskog tretmana doveli su do 142.000 smrtnih slučajeva u 2013. u odnosu na 94.000 smrtnih slučajeva 1990. godine širom svijeta.&lt;ref name=GDB2013&gt;{{cite journal | title = Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013 | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117 | journal = Lancet | volume = 385 | issue = 9963 | pages = 117–71 | date = januar 2015 | pmid = 25530442 | pmc = 4340604 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)61682-2 | author1 = GBD 2013 Mortality Causes of Death Collaborators }}&lt;/ref&gt;

Štetni ishod obično je naznačen nekim rezultatom kao što je [[Bolest|morbiditet]], [[smrt|mortalitet]], promjena [[BMI|tjelesne težine]], nivoi [[enzim]]a, gubitak funkcije ili kao [[patologija|patološka]] promjena otkrivena na mikroskopskom, makroskopskom ili fiziološkom nivou. Također može biti naznačeno [[simptom]]ima prijavljenim od strane pacijenta. Neželjeni efekti mogu uzrokovati reverzibilnu ili nepovratnu promjenu, uključujući povećanje ili smanjenje osjetljivosti pojedinca na druge hemikalije, [[hrana|hranu]] ili postupke, kao što su [[interakcija lijekova|interakcije lijekova]].

== Klasifikacija ==
Što se tiče lijekova, nuspojave se mogu definirati kao: &quot;Svaka neželjena medicinska pojava kod pacijenta ili subjekta kliničkog ispitivanja kojem je primijenjen farmaceutski proizvod i koji ne mora nužno imati uzročnu vezu s ovim tretmanom.&quot;&lt;ref name=Defs/&gt;

U [[klinično ispitivanje|kliničkim ispitivanjima]], pravi se razlika između [[neželjeni događaj]] i [[ozbiljan neželjeni događaj]]. Općenito, svaki događaj koji uzrokuje smrt, trajno oštećenje, [[kongenitalni poremećaj|urođeni defekt]] ili zahtijeva [[bolnica|bolničku]] hospitalizaciju smatra se ozbiljnim štetnim događajem.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.fda.gov/safety/medwatch/howtoreport/ucm053087.htm|title=Reporting Serious Problems to FDA - What is a Serious Adverse Event?| author =Office of the Commissioner |website=www.fda.gov|access-date=15. 3. 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125012750/https://www.fda.gov/Safety/MedWatch/HowToReport/ucm053087.htm|archive-date=25. 1. 2018}}&lt;/ref&gt; Rezultati ispitivanja su često uključeni u označavanje lijekova kako bi se pružile informacije i za pacijente i za ljekare koji ih propisuju.

Izraz &quot;opasan po život&quot; u kontekstu ozbiljnog neželjenog događaja odnosi se na događaj u kojem je pacijent bio u opasnosti od smrti u vrijeme događaja; ne odnosi se na događaj koji bi hipotetski mogao uzrokovati smrt da je teži.&lt;ref name=Defs&gt;{{cite web | author=Expert Working Group (Efficacy) of the International Conference on Harmonisation of Technical Requirements for Registration of Pharmaceuticals for Human Use | title=Guideline for Industry – Clinical safety data management: definitions and standards for expedited reporting. | url=https://www.fda.gov/media/71188/download | date=mart 1995 | publisher=FDA Center for Drug Evaluation and Research | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20090511201723/https://www.fda.gov/cder/guidance/iche2a.pdf | archive-date=11. 5. 2009 }}&lt;/ref&gt;

== Sistemi izvještavanja ==
U mnogim zemljama, nuspojave, odnosno nštetni efekti se po zakonu moraju prijaviti, istražiti u [[kliničko ispitivanje|kliničkim ispitivanjima]] i uključiti u informacije o pacijentu koje prate [[medicinski uređaj]] i [[lijek]] za prodaju javnosti. Istraživači u kliničkim ispitivanjima na ljudima dužni su prijaviti ove događaje u [[izvještaj o kliničkim ispitivanjima|izvještajima o kliničkim studijama]].&lt;ref&gt;{{cite web | author=Expert working group (efficacy) of the international conference on harmonization of technical requirements for registration of pharmaceuticals for human use | title=Guideline for Industry Structure and Content of Clinical Study Reports. | url=https://www.fda.gov/cder/guidance/iche3.pdf | date=25. 8. 2007 | publisher=FDA Center for Drug Evaluation and Research | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20090525082254/https://www.fda.gov/cder/guidance/iche3.pdf | archive-date=25. 5. 2009 }}&lt;/ref&gt; Istraživanja sugeriraju da se ovi događaji često neadekvatno izvještavaju u javno dostupnim izvještajima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ioannidis JP, Lau J | title = Completeness of safety reporting in randomized trials: an evaluation of 7 medical areas | journal = JAMA | volume = 285 | issue = 4 | pages = 437–43 | year = 2001 | pmid = 11242428 | doi = 10.1001/jama.285.4.437 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Zbog nedostatka ovih podataka i nesigurnosti u pogledu metoda za njihovu sintezu, pojedinci koji provode [[sistematski pregled]] i metaanalize terapijskih intervencija često nesvjesno prenaglašavaju zdravstvene koristi.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chou R, Helfand M | title = Challenges in systematic reviews that assess treatment harms | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 142 | issue = 12 Pt 2 | pages = 1090–9 | date = juni 2005 | pmid = 15968034 | doi = 10.7326/0003-4819-142-12_part_2-200506211-00009 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;   Kako bi uravnotežili pretjerani naglasak na koristi, naučnici su pozvali na potpunije izvještavanje o šteti iz kliničkih ispitivanja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ioannidis JP, Evans SJ, Gøtzsche PC, O'Neill RT, Altman DG, Schulz K, Moher D | title = Better reporting of harms in randomized trials: an extension of the CONSORT statement | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2004-11-16_141_10/page/n98 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 141 | issue = 10 | pages = 781–8 | date = novembar 2004 | pmid = 15545678 | doi = 10.7326/0003-4819-141-10-200411160-00009 | s2cid = 17032571 | author3-link = Peter C. Gøtzsche }}&lt;/ref&gt;

=== Ograničenja ===
U principu, medicinski radnici su dužni prijaviti sve nuspojave vezane za određeni oblik terapije. U praksi je na diskreciji stručnjaka da utvrdi da li je medicinski događaj uopće povezan s terapijom. Kao rezultat toga, rutinsko prijavljivanje nuspojava često ne mora uključivati dugoročne i suptilne efekte koji se na kraju mogu pripisati terapiji.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bailey |first1=C |last2=Peddie |first2=D |last3=Wickham |first3=ME |last4=Badke |first4=K |last5=Small |first5=SS |last6=Doyle-Waters |first6=MM |last7=Balka |first7=E |last8=Hohl |first8=CM |title=Adverse drug event reporting systems: a systematic review |journal=British Journal of Clinical Pharmacology |date=juli 2016 |volume=82 |issue=1 |pages=17–29 |doi=10.1111/bcp.12944 |pmid=27016266 |pmc=4917803}}&lt;/ref&gt;

Dio poteškoća je identificiranje izvora pritužbe. [[Glavobolja]] kod pacijenta koji uzima lijekove za [[influenca|influencu]] može biti uzrokovana osnovnom bolešću ili može biti štetna posljedica liječenja. Kod pacijenata sa završnom fazom [[karcinom]]a, smrt je vrlo vjerojatan ishod i često je teško razaznati da li je lijek uzrok ili posmatrač.

== Po situaciji ==

=== Medicinske procedure ===
[[Operacija]] može imati niz neželjenih ili štetnih efekata, kao što su [[infekcija]], [[krvarenje]], [[upala]], [[ožiljak|ožiljkov]] prsten, gubitak funkcije ili promjene u lokalnom [[krvotok]]u. One mogu biti reverzibilne ili nepovratne, a ljekar i pacijent moraju pronaći kompromis između korisnih ili spasonosnih posljedica operacije i njenih štetnih učinaka. Naprimjer, ud može biti izgubljen zbog [[amputacija]] u slučaju neizlječive [[gangrena|gangrene]], ali je život pacijenta spašen. Za sada, jedna od najvećih prednosti [[minimalno invazivna procedura|minimalno invazivne]] hirurgije, kao što je [[laparoskopija|laparoskopska]] [[hirurgija]], jeste smanjenje neželjenih efekata.

Druge nehirurške fizičke procedure, kao što je [[radioterapija]] visokog intenziteta, mogu uzrokovati [[opekotina|opekotine]] i promjene na [[koža|koži]]. Općenito, ove terapije nastoje izbjeći oštećenje zdravih [[tkiva]] dok maksimiziraju terapeutski učinak.

[[Vakcinacija]] može imati neželjene efekte zbog prirode svoje biološke pripreme, ponekad koristeći [[oslabljena vakcina|oslabljeni]] [[patogen]] i [[toksin]]e. Uobičajeni neželjeni efekti mogu biti [[groznica]], [[slabost]] i lokalne reakcije na mjestu vakcinacije. Vrlo rijetko dolazi do ozbiljnih nuspojava, kao što je ''[[eczema vaccinatum]]'', teška, ponekad fatalna komplikacija koja može rezultirati kod osoba koje imaju [[ekcem]] ili atopijski [[dermatitis]].

[[Medicinska dijagnoza|Dijagnostički]] postupci također mogu imati neželjene efekte, u velikoj mjeri u zavisnosti od toga da li su [[invazivnost (medicina)|invazivni]], [[minimalno invazivni postupak|minimalno invazivni]] ili [[neinvazivnost (medicina )|neinvazivni]]. Naprimjer, [[alergija|alergijska]] reakcije na [[radiokontrast]]ne materijale se često javljaju, a [[kolonoskopija]] može uzrokovati perforaciju [[crijevo|crijevnog]] zida.

=== Lijekovi ===
{{Glavni| Neželjena reakcija na lijek}}

Neželjena dejstva se mogu javiti kao kolateralna ili nuspojava mnogih intervencija, ali su posebno važna u [[farmakologija|farmakologiji]], zbog šire, a ponekad i nekontrolisane upotrebe kao [[samoliječenja]]. Stoga [[odgovorna upotreba droga]] ovdje postaje važno pitanje. Neželjeni efekti, poput [[terapeutski efekat]] lijekova, su funkcija [[doza (biohemija)|doziranja]] ili nivoa lijeka na ciljnom [[organ]]u, tako da se mogu izbjeći ili smanjen pažljivom i preciznom [[farmakokinetika|farmakokinetikom]], promjenom nivoa lijeka u organizmu u funkciji vremena nakon primjene. Neželjeni efekti mogu biti uzrokovani [[interakcija lijekova|interakcijama lijekova]]. Ovo se često dešava kada pacijenti ne obavijeste svog ljekara i farmaceuta o svim lijekovima koje uzimaju, uključujući biljne i dijetetske suplemente. Novi lijek može djelovati agonistički ili antagonistički (pojačati ili smanjiti željeni terapeutski učinak), uzrokujući značajan [[Bolest|morbiditet]] i smrtnost širom svijeta. Može doći do interakcije medikamenta i hrane i lijekova, a takozvani &quot;prirodni lijekovi&quot; koji se koriste u [[alternativna medicina|alternativnoj medicini]] mogu imati opasne neželjene efekte. Naprimjer, poznato je da ekstrakti [[Hypericum perforatum|gospine trave]] (''Hypericum perforatum''), [[fitoterapija|fitoterapije]] koja se koristi za liječenje blage [[Veliki depresivni poremećaj|depresije]] uzrokuju povećanje razine [[citohrom P450|citohroma P450]] [[enzim]]a odgovornog za [[metabolizam]] i eliminaciju mnogih lijekova, tako da će pacijenti koji ga uzimaju vjerovatno doživjeti smanjenje nivoa lijekova u [[krv]]i koje jesu uzimali u druge svrhe, kao što su [[kancer|rak]] [[hemoterapija|hemoterapeutski]] lijekovi, [[inhibitor proteaze|inhibitori proteaze]] za [[HIV]] i [[hormonska kontracepcija|hormonske kontracepcije]].

Naučno polje aktivnosti vezano za bezbjednost lijekova sve je više regulirano od strane vlade i predstavlja veliku zabrinutost za javnost, kao i za [[Farmaceutska industrija|proizvođače lijekova]]. Razlika između štetnih i neštetnih efekata je veliki poduhvat kada se novi lijek razvije i testira prije [[Farmaceutski marketing|marketinga]]. Ovo se radi u studijama [[toksičnost]]i, kako bi se odredio nivo neštetnih efekata (NOAEL). Ove studije koriste se za određivanje doze koja će se koristiti u testiranju na ljudima (faza I), kao i za izračunavanje maksimalnog dozvoljenog dnevnog unosa. Nesavršenosti u kliničkim ispitivanjima, kao što je nedovoljan broj pacijenata ili kratko trajanje, ponekad dovode do [[javno zdravlje|javnozdravstvenih]] katastrofa, kao što je bilo sa [[fenfluramin]]om (tzv. [[fen-fen]] epizoda), [[talidomid]]om i, u novije vrijeme, [[cerivastatin]]om (Baycol, Lipobay) i [[rofecoxib]] (Vioxx), gdje su uočeni drastični neželjeni efekti, kao što su [[teratologija|teratogeneza]], [[plućna hipertenzija]], [[moždani udar]], [[bolest srca]], [[neuropatija]] i značajan broj smrtnih slučajeva, uzrokujući prisilno ili dobrovoljno [[Lista povučenih lijekova|povlačenje]] lijeka sa tržišta.
Većina lijekova ima veliku listu neozbiljnih ili blagih nuspojava koje ne isključuju nastavak upotrebe. Ovi efekti, koji imaju vrlo varijabilnu učestalost u zavisnosti od individualne osjetljivosti, uključuju [[mučnina|mučninu]], [[vrtoglavica|vrtoglavicu]], [[proljev]], [[slabost]], [[povraćanje]], [[glavoboljde]] , [[dermatitis]], suha [[usta]], itd. Ovo se može smatrati oblikom pseudoalergijske reakcije, jer svi korisnici ne doživljavaju ove efekte; mnogi korisnici ne doživljavaju ništa.

Alat za prikladnost lijekova za komorbidna zdravstvena stanja kod [[demencija]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.match-d.com.au/|title=MATCH-D Medication Appropriateness Tool for Comorbid Health conditions during Dementia|website=www.match-d.com.au|access-date=1. 6. 2019}}&lt;/ref&gt; ([[MATCH-D]]) upozorava da je veća vjerovatnoća da će ljudi s demencijom doživjeti neželjene efekte i da je manja vjerovatnoća da će moći pouzdano prijaviti simptome.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Page AT, Potter K, Clifford R, McLachlan AJ, Etherton-Beer C | title = Medication appropriateness tool for co-morbid health conditions in dementia: consensus recommendations from a multidisciplinary expert panel | journal = Internal Medicine Journal | volume = 46 | issue = 10 | pages = 1189–1197 | date = oktobar 2016 | pmid = 27527376 | pmc = 5129475 | doi = 10.1111/imj.13215 }}&lt;/ref&gt;

==== Primjeri sa specifičnim lijekovima ====
* [[Abortus]], [[pobačaj]] ili [[maternica|maternično]] [[krvarenje]] povezano sa [[misoprostol]]om (Cytotec), lijekom koji izaziva porođaj (ovo je slučaj kada štetno dejstvo je legalno i ilegalno korišćeno za obavljanje pobačaja)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mifepristone and Misoprostol for Abortion |url=http://women.webmd.com/mifepristone-and-misoprostol-for-abortion |work=WebMD |access-date=20. 3. 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130330130645/http://women.webmd.com/mifepristone-and-misoprostol-for-abortion |archive-date=30. 3. 2013 }}&lt;/ref&gt;
* [[Ovisnost o supstanci|Ovisnost]] o mnogim [[sedativ]]ima i [[analgetici]]ma, kao što su [[diazepam]], [[morfij]], itd.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Morphine Addiction Withdrawal Symptoms and Treatment|url=http://www.rehabinfo.net/morphine-addiction/|work=rehabinfo|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130318140153/http://www.rehabinfo.net/morphine-addiction/|archive-date=18. 3. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Kongenitalni poremećaj|Urođene mahane]] povezane s [[talidomid]]om
* [[Kvarenje]] [[crijeva]] povezano s terapijom [[aspirin]] om&lt;ref&gt;{{cite news|title=Even Low Dose of Aspirin Can Cause Intestinal Bleeding|url=http://www.webmd.com/news/20001109/even-low-dose-of-aspirin-can-cause-intestinal-bleeding|newspaper=WebMD News|date=9. 11. 2000|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130420002953/http://www.webmd.com/news/20001109/even-low-dose-of-aspirin-can-cause-intestinal-bleeding|archive-date=20. 4. 2013}}&lt;/ref&gt;
*[[Cirkulatorni sistem|Kardiovaskularna]] bolest povezana sa [[COX-2 inhibitor]]ima (tj. Vioxx) &lt;ref&gt;{{cite web|title=Coronary Heart Disease|url=http://www.weitzlux.com/vioxx/coronaryheartdisease_3464.html|work=Weitz &amp; Luxenberg P.C.|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530152436/http://www.weitzlux.com/vioxx/coronaryheartdisease_3464.html|archive-date=30. 5. 2013}}&lt;/ref&gt;
*[[Oštećenje sluha|Gluhoća]] i [[Bubrežna insuficijencija|zatajenje bubrega]] povezano s [[gentamicin]]om ([[antibiotik]]om)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Kidney Damage|url=http://www.gentamicin.com/symptoms/kidney-damage|work=Gentamicin Information Center|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504235516/http://www.gentamicin.com/symptoms/kidney-damage|archive-date=4. 5. 2013|access-date=28. 4. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Smrt]], nakon [[sedacija]], kod djece koja koriste [[propofol]] (Diprivan)&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bray RJ | title = Propofol infusion syndrome in children | journal = Pediatric Anesthesia | volume = 8 | issue = 6 | pages = 491–9 | year = 1998 | pmid = 9836214 | doi = 10.1046/j.1460-9592.1998.00282.x | s2cid = 39426004 }}&lt;/ref&gt;
*[[depresija (raspoloženje)|Depresija]] ili [[Ciroza|povreda jetre]] uzrokovana [[interferon]]om &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kraus MR, Schäfer A, Schöttker K, Keicher C, Weissbrich B, Hofbauer I, Scheurlen M | title = Therapy of interferon-induced depression in chronic hepatitis C with citalopram: a randomised, double-blind, placebo-controlled study | url = https://archive.org/details/sim_gut_2008-04_57_4/page/531 | journal = Gut | volume = 57 | issue = 4 | pages = 531–6 | date = april 2008 | pmid = 18079286 | doi = 10.1136/gut.2007.131607 | s2cid = 33773564 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dijabetes melitus|Dijabetes]] uzrokovan lijekovima [[atipični antipsihotik]] (neuroleptički [[psihijatrija|psihijatrijski]] lijekovi.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Diabetes and Antipsychotic Drugs |url=http://www.medsafe.govt.nz/profs/PUarticles/antipsychdiabetes.htm |work=Medsafe |access-date=20. 3. 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130411054626/http://www.medsafe.govt.nz/profs/PUarticles/antipsychdiabetes.htm |archive-date=11. 4. 2013 }}&lt;/ref&gt;
* [[Dijareja]] uzrokovana upotrebom [[orlistat]]a (Xenical)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Xenical and Diarrhea: a study of 591 users|url=http://www.ehealthme.com/ds/xenical/diarrhea|work=eHealthMe|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920012041/http://www.ehealthme.com/ds/xenical/diarrhea|archive-date=20. 9. 2011}}&lt;/ref&gt;
* [[Erektilna disfunkcija]] povezana s mnogim lijekovima, kao što su [[antidepresiv]]i&lt;ref&gt;{{cite web|title=Can anti-depressants cause sexual dysfunction?|url=http://answers.webmd.com/answers/1198242/can-anti-depressants-cause-sexual-dysfunction|date=15. 5. 2011|work=WebMD|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=http://archive.wikiwix.com/cache/20130321093258/http://answers.webmd.com/answers/1198242/can-anti-depressants-cause-sexual-dysfunction|archive-date=21. 3. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Groznica]] povezano sa [[vakcinacija]]ma &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tapiainen T, Heininger U | title = Fever following immunization | journal = Expert Review of Vaccines | volume = 4 | issue = 3 | pages = 419–27 | date = juni 2005 | pmid = 16026253 | doi = 10.1586/14760584.4.3.419 | s2cid = 20270210 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Possible Side-effects from Vaccines|url=https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/side-effects.htm|publisher=Centers for Disease Control and Prevention (CDC)|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170317050028/https://www.cdc.gov/vaccines/vac-gen/side-effects.htm|archive-date=17. 3. 2017|date=12. 7. 2018}}&lt;/ref&gt;
*[[Glaukom]] povezan sa [[kortikosteroid]]om – zasnovanim na [[kapi za oči|kapima za oči]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tripathi RC, Parapuram SK, Tripathi BJ, Zhong Y, Chalam KV | title = Corticosteroids and glaucoma risk | journal = Drugs &amp; Aging | volume = 15 | issue = 6 | pages = 439–50 | date = decembar 1999 | pmid = 10641955 | doi = 10.2165/00002512-199915060-00004 | s2cid = 22380777 }}&lt;/ref&gt;
* [[Alopecija|Gubitak kose]] i [[anemija]] mogu biti uzrokovani [[hemoterapija]]ma protiv [[rak]]a, [[leukemija]], itd..&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chemotherapy and hair loss: What to expect during treatment|url=http://www.mayoclinic.com/health/hair-loss/CA00037|date=6. 3. 2012|publisher=Mayo Clinic|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130205225448/http://www.mayoclinic.com/health/hair-loss/CA00037|archive-date=5. 2. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Glavobolja]] nakon [[anestezija|spinalne anestezije]] &lt;ref&gt;{{cite web|title=Headache After an Epidural or Spinal Anaesthetic|url=http://www.patient.info/health/headache-after-an-epidural-or-spinal-anaesthetic|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150608030026/http://patient.info/health/headache-after-an-epidural-or-spinal-anaesthetic|archive-date=8. 6. 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[Hipertenzija]] kod korisnika [[efedrin]]a, što je navelo FDA da ukloni status [[dodatak prehrani|dodatka prehrani]] ekstrakta [[Ephedra|ephedre]] &lt;ref&gt;{{cite web|title=Ephedra (Ephedra sinica) / ma huang|url=http://www.mayoclinic.com/health/ephedra/NS_patient-ephedra|date=1. 9. 2012|publisher=Mayo Clinic|access-date=20. 5. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512214339/http://www.mayoclinic.com/health/ephedra/NS_patient-ephedra|archive-date=12. 5. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Insomnija]] uzrokovana stimulansima, [[metilfenidat]]om (Ritalin), [[Adderall]], itd.&lt;ref&gt;{{cite news|title=What Are the Side Effects of Adults Taking Ritalin?|author=Bergeson, B.|url=http://www.livestrong.com/article/118071-side-effects-adults-taking-ritalin/|newspaper=Livestrong|date=6. 5. 2010|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130218033155/http://www.livestrong.com/article/118071-side-effects-adults-taking-ritalin/|archive-date=18. 2. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Laktozna acidoza]] povezana s upotrebom [[stavudin]]a (Zerit, za [[HIV]] terapiju)&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mokrzycki MH, Harris C, May H, Laut J, Palmisano J | title = Lactic acidosis associated with stavudine administration: a report of five cases | journal = Clinical Infectious Diseases | volume = 30 | issue = 1 | pages = 198–200 | date = januar 2000 | pmid = 10619755 | doi = 10.1086/313594 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; or [[metformin]] (for diabetes)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Metformin and Fatal Lactic Acidosis |url=http://www.medsafe.govt.nz/profs/PUarticles/5.htm |access-date=20. 3. 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130405061605/http://www.medsafe.govt.nz/profs/PUarticles/5.htm |archive-date=5. 4. 2013 }}&lt;/ref&gt;
* [[Manija]] uzrokovana [[kortikosteroid]]ima&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Patten SB, Neutel CI | title = Corticosteroid-induced adverse psychiatric effects: incidence, diagnosis and management | journal = Drug Safety | volume = 22 | issue = 2 | pages = 111–22 | date = februar 2000 | pmid = 10672894 | doi = 10.2165/00002018-200022020-00004 | s2cid = 25933949 }}&lt;/ref&gt;
* Oštećenje [[Jetra|jetre]] od [[paracetamol]]a &lt;ref&gt;{{c ite web|title=Paracetamol Poisoning|url=http://www.patient.info/doctor/paracetamol-poisoning| vauthors = Willacy H |date=4. 1. 2013|work=Patient.info|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626233928/http://patient.info/doctor/paracetamol-poisoning|archive-date=26. 6. 2015}}&lt;/ref&gt;
* [[Melazma]] i [[tromboza]] povezane sa upotrebom [[hormonska kontracepcija|hormonskih kontracepcija]] koje sadrže [[estrogen]], kao što je [[kombinovana oralna kontraceptivna pilula]] &lt;ref&gt;{{cite web|title=What is Melasma?|url=http://www.wisegeek.com/what-is-melasma.htm|work=wiseGEEK|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130327000855/http://www.wisegeek.com/what-is-melasma.htm|archive-date=27. 3. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Reid R | title = SOGC clinical practice guideline. No. 252, December 2010. Oral contraceptives and the risk of venous thromboembolism: an update | journal = Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada | volume = 32 | issue = 12 | pages = 1192–1197 | date = decembar 2010 | pmid = 21176332 | doi = 10.1016/S1701-2163(16)34746-6 }}&lt;/ref&gt;
* [[Priapizam]] povezan sa upotrebom [[sildenafil]]a &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wills BK, Albinson C, Wahl M, Clifton J | title = Sildenafil citrate ingestion and prolonged priapism and tachycardia in a pediatric patient | url = https://archive.org/details/sim_clinical-toxicology_october-november-2007_45_7/page/798 | journal = Clinical Toxicology | volume = 45 | issue = 7 | pages = 798–800 | year = 2007 | pmid = 17952749 | doi = 10.1080/15563650701664483 | s2cid = 6629753 }}&lt;/ref&gt;
* [[Rabdomioliza]] povezana sa [[statin]]ima (lijekovi protiv [[holesterol]]a)&lt;ref&gt;{{cite web|title=How do you know if you have rhabdomyolysis from statin use?|url=http://www.mayoclinic.com/health/rhabdomyolysis/AN01413| vauthors = Behrenbeck T |date=14. 12. 2012|work=Mayo Clinic|access-date=20. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130601011634/http://www.mayoclinic.com/health/rhabdomyolysis/AN01413|archive-date=1. 6. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Epilepsijski napad|Napadi]] uzrokovani prekidom uzimanja [[benzodiazepin]]a&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fialip J, Aumaitre O, Eschalier A, Maradeix B, Dordain G, Lavarenne J | title = Benzodiazepine withdrawal seizures: analysis of 48 case reports | journal = Clinical Neuropharmacology | volume = 10 | issue = 6 | pages = 538–44 | date = decembar 1987 | pmid = 3427560 | doi = 10.1097/00002826-198712000-00005 }}&lt;/ref&gt;
* [[Somnolencija|Pospanost]] ili povećanje [[apetit]]a zbog upotrebe [[Histamin|antihistaminika]]. Neki antihistaminici se izričito koriste u sredstvima za spavanje jer uzrokuju pospanost.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Antihistamines|url=http://www.patient.info/health/antihistamines| vauthors = Kenny T |date=20. 4. 2011|work=Patient.info|access-date=20. 3. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Moždani udar]] ili [[infarkt miokarda|srčani udar]] povezan sa [[sildenafil]]om (vijagrom), kada se koristi sa [[nitroglicerin]]om
* [[Samoubistvo]], povećana sklonost povezana s upotrebom [[fluoksetin]]a i drugih selektivnih inhibitora ponovne pohrane [[serotonin]]skih (SSRI) antidepresiva
* [[Tardivna diskinezija]] povezana s upotrebom [[metoklopramid]]a i mnogih lijekova [[antipsihotik]]a &lt;ref&gt;{{cite web|title=Metoclopramide &amp; Tardive Dyskinesia |url=http://www.tardivedyskinesia.com/metoclopramide/ |work=Tardive Dyskinesia Center |access-date=20. 3. 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130323033519/http://tardivedyskinesia.com/metoclopramide/ |archive-date=23. 3. 2013 }}&lt;/ref&gt;

== Kontroverze ==
Ponekad se navodni medicinski neželjeni efekti smatraju kontroverznim i izazivaju burne rasprave u društvu i [[tužbe]] protiv proizvođača lijekova. Jedan primjer je nedavna kontroverza o tome da li je [[autizam]] povezan sa [[vakcima MMR|MMR vakcinom]] (ili [[tiomersal]], baziran na [[živa (element)|živi]] konzervans koji se koristi u nekim [[vakcina]]ma). Nijedna veza nije pronađena u nekoliko velikih studija, a uprkos uklanjanju timerosala iz vakcina prije deset godina, stopa autizma se nije smanjila kako bi se očekivalo da je on bio uzročnik.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Thimerosal in Vaccines|url=https://www.fda.gov/BiologicsBloodVaccines/SafetyAvailability/VaccineSafety/UCM096228|publisher=U.S. Food and Drug Administration (FDA)|access-date=16. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106215029/https://www.fda.gov/BiologicsBloodVaccines/SafetyAvailability/VaccineSafety/UCM096228|archive-date=6. 1. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=CDC sees autism rate rise 25%|author=Jaslow, R.|url=http://www.cbsnews.com/8301-204_162-57406450/cdc-sees-autism-rate-rise-25-/|newspaper=CBS News|date=29. 3. 2012|access-date=16. 3. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130320222531/http://www.cbsnews.com/8301-204_162-57406450/cdc-sees-autism-rate-rise-25-/|archive-date=20. 3. 2013}}&lt;/ref&gt;

Drugi primjer su potencijalni štetni efekti [[silikon]]skih [[implantat|implantata za grudi]], što je dovelo do stotina hiljada sudskih sporova protiv proizvođača implantata na bazi [[gel]]a, zbog navoda o oštećenju [[imunski sistem|imunskog sistema]] koje još nisu definitivno dokazane.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Silicone Breast Implants in Relation to Connective Tissue Diseases and Immunologic Dysfunction|url=http://www.fjc.gov/BREIMLIT/SCIENCE/summary.htm|access-date=16. 3. 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130303153227/http://www.fjc.gov/BREIMLIT/SCIENCE/summary.htm|archive-date=3. 3. 2013}}&lt;/ref&gt;

Zbog izuzetno velikog uticaja na javno zdravlje široko korištenih lijekova, kao što su [[hormonska kontracepcija]] i [[hormonska nadomjesna terapija]], koji mogu uticati na milione korisnika, čak i na granične vjerovatnoće štetnih efekti teške prirode, kao što je [[rak dojke]], doveli su do negodovanja javnosti i promjena u medicinskoj terapiji, iako su njene koristi uveliko nadmašile statističke rizike.

== Također pogledajte==
{{div col | colwidth = 18em}}
* [[Neželjena reakcija lijeka]]
* [[Biosigurnost]]
* '' [[Klasifikacija farmakoterapijskih preporuka]] ''
* [[Konsultant farmaceut]]
* [[Interakcija droga]]
* [[EudraVigilance]]
* [[Medicina zasnovana na dokazima]]
* [[Lista farmaceutskih kompanija]]
* [[Lista povučenih lijekova]]
* [[Medicinski algoritam]]
* [[Liječnički recept]]
* [[Nocebo]]
* [[Sigurnost pacijenata]]
* [[Perioperativni mortalitet]]
* [[Farmakotoksikologija]]
* [[Placebo]]
* [[Polifarmacija]]
* [[Toksikologija]]
{{div col end}}

== Reference ==
{{refspisak}}
==Vanjski linkovi ==
{{Medicinski izvori
|  DiseasesDB     =
|  ICD10          = {{ICD10|T|78||t|66}}
|  ICD9           = {{ICD9|995.89}}
|  ICDO           =
|  OMIM           =
|  MedlinePlus    =
|  eMedicineSubj  =
|  eMedicineTopic =
|  MeshID         =
}}
* [http://psnet.ahrq.gov/ Patient Safety Network] – includes a glossary and articles on adverse effects, drug reactions, medical error, iatrogenesis, among others.
* [https://web.archive.org/web/20050728153509/http://www.tga.gov.au/adr/aadrb.htm Australian Adverse Drug Reactions Bulletin] – published bimonthly
* [http://medeffectcanada.ca/ MedEffect Canada (Health Canada)]
* [https://web.archive.org/web/20050206235805/https://www.fda.gov/cder/drug/MedErrors/default.htm Medication Errors]—from the [[Food and Drug Administration (United States)|U.S. Food and Drug Administration]].
* [https://www.fda.gov/medwatch/safety.htm Medical Product Safety Information] – MedWatch lists safety alerts for drugs, biologics, devices and dietary supplements, recalls, market withdrawals, public health advisories and links
* [https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/drugandmedicaldevicesafety.html Medical Devices Safety] National Library of Medicine (Medline Plus, useful lists of conventional drug and medical device articles and websites)
* [https://web.archive.org/web/20080509012408/http://www.agingresearch.org/content/article/detail/706 When Medicine Hurts Instead of Helps] – June 1998 report by the [[Alliance for Aging Research]].
{{Medicinska šteta}}
{{Posljedice vanjskih uzroka}}
{{Nenamjerne posljedice}}

{{DEFAULTSORT:Adverse Effect}}
[[Kategorija:Medicinska terminologija]]
[[Kategorija:Klinička farmakologija]]
[[Kategorija:Sigurnost pacijenata]]
[[Kategorija:Efekti vanjskih uzroka]]
[[Kategorija:Sigurnost lijekova]]</text>
      <sha1>t9hhz91gjlwy67en8wajfgujgetqcyv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fusion for Energy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492057</id>
    <revision>
      <id>3926273</id>
      <parentid>3438544</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5687" sha1="57hbb5c8n9y14jvhpj7kmcvly07tmaa" xml:space="preserve">[[Datoteka:Logo of Fusion for Energy.jpg|mini|Logo, Fusion for Energy]]
'''Fusion for Energy (Fuzija za energiju,''' '''F4E)''' je tijelo [[Evropska unija|Evropske unije]] (EU) koje je odgovorno za doprinos EU [[ITER|Međunarodnom termonuklearnom eksperimentalnom reaktoru]] (ITER), najvećem svjetskom naučnom partnerstvu koje ima za cilj pokazati fuziju kao izvodiv i održiv izvor energije . Organizacija je službeno nazvana '''Evropsko zajedničko preduzeće za ITER i razvoj [[Fuzijska energija|fuzijske energije]]''' i osnovana je prema članu 45. [[Ugovor o Euratomu|Ugovora o osnivanju Evropske zajednice za atomsku energiju]] odlukom [[Vijeće Evropske unije|Vijeća Evropske unije]] 27. marta 2007. godine na period od 35 godina.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=European Council|date=30. 3. 2007|title=COUNCIL DECISION of 27 March 2007 establishing the European Joint Undertaking for ITER and the Development of Fusion Energy and conferring advantages upon it|url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2007:090:0058:0072:EN:PDF|journal=Official Journal of the European Union|volume=L98|pages=50–72|access-date=30. 6. 2013}}&lt;/ref&gt;

F4E broji 450 članova osoblja. Sjedište mu se nalazi u [[Barcelona|Barceloni, Španija]], i ima urede u [[Saint-Paul-lès-Durance]], [[Francuska]], i [[Garching, Njemačka|Garchingu, Njemačka]]. Jedan od njegovih glavnih zadataka je da radi zajedno s evropskom industrijom i istraživačkim organizacijama na razvoju i pružanju širokog spektra komponenti visoke tehnologije za projekat [[ITER]].

Evropska unija je strana domaćin projekta ITER. Njen doprinos iznosi 45%, dok ostalih šest strana ima doprinos u naturi od oko 9% svaka. Od 2008. godine F4E sarađuje sa najmanje 440 kompanija i više od 65 [[Istraživanje i razvoj|R&amp;D]] organizacija.&lt;ref name=&quot;EPreport&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/etudes/join/2013/490674/IPOL-JOIN_ET(2013)490674_EN.pdf|title=Potential for reorganisation within the ITER project to improve cost-effectiveness|date=27. 5. 2014|publisher=Budgetary Control Committee of the [[European Parliament]]|access-date=30. 6. 2013}}&lt;/ref&gt;

Primarna misija F4E je upravljanje evropskim doprinosom projektu ITER; stoga obezbjeđuje finansijska sredstva, koja uglavnom dolaze iz budžeta Evropske zajednice.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://fusionforenergy.europa.eu/downloads/aboutf4e/F4E_2017_Final%20Accounts.pdf|title=Publication of the final accounts for the financial year 2017|website=fusionforenergy.europa.eu|access-date=11. 12. 2018}}&lt;/ref&gt; Između ostalih zadataka, F4E nadgleda pripremu gradilišta ITER-a u [[Saint-Paul-lès-Durance]]u, u [[Francuska|Francuskoj]]. F4E je formirao Euratom (kojeg zastupa [[Evropska komisija]] ), [[Države članice Evopske unije|države članice Evropske unije]] i [[Švicarska|Švajcarska]], koja učestvuje kao treća zemlja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iter.org/newsline/83/531|title=Switzerland officializes ITER participation|date=29. 5. 2009|publisher=www.iter.org|access-date=1. 5. 2014}}&lt;/ref&gt; Kako bi osigurali sveobuhvatan nadzor nad njegovim aktivnostima, članovi sjede u upravnom odboru, koji ima širok spektar odgovornosti uključujući imenovanje direktora.

== Projekti ==
Fuzija je proces koji pokreće Sunce, proizvodeći energiju spajanjem laganih atoma kao što je [[vodik]] pri ekstremno visokim pritiscima i temperaturama. Fuzijski reaktori koriste dva oblika vodonika, [[deuterij]] i [[tricij]], kao gorivo.

Prednosti fuzijske energije su da je to inherentno siguran proces i da ne stvara stakleničke plinove ili dugotrajan radioaktivni otpad.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Conn|first=R. W.|title=Fusion reactor economic, safety and environmental prospects|publisher=Plenum Press|year=1990|location=New York|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;

=== ITER ===
[[ITER]], što na latinskom znači &quot;put&quot;, je međunarodni eksperiment koji ima za cilj da pokaže naučnu i tehničku izvodljivost fuzije kao izvora energije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.iter.org/proj/itermission|title=ITER – the way to new energy|website=ITER|access-date=16. 10. 2015|archive-date=7. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107112510/https://www.iter.org/proj/itermission|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mašina se konstruiše u [[Saint-Paul-lès-Durance]]u na jugu [[Francuska|Francuske]] i finansira je sedam strana: [[Kina]], [[Evropska unija]], [[Indija]], [[Japan]], [[Rusija]], [[Južna Koreja]] i [[Sjedinjene Američke Države]] . Zajedno, strane koje učestvuju u projektu ITER predstavljaju više od polovine svjetske populacije i 80% globalnog [[Bruto domaći proizvod|BDP-a]] .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.themanufacturer.com/articles/iter-takes-next-step-towards-nuclear-fusion-energy/|title=ITER takes next step towards nuclear fusion energy|website=The Manufacturer|language=en|access-date=16. 10. 2015}}&lt;/ref&gt;

=== DEMO projekt ===
F4E također ima za cilj da doprinese [[DEMOnstration Power Plant|DEMO-u]] (demonstracionoj elektrani). Ovaj eksperiment bi trebao proizvesti značajne količine električne energije tokom dužih perioda i biće samodovoljan [[tricij]]em, jednim od plinova neophodnih za stvaranje fuzije. Prve komercijalne fuzijske električne elektrane će biti uspostavljene nakon DEMO-a, koje će biti veće od ITER-a i da će proizvoditi znatno veću snagu fuzije u dugim periodima: kontinuiranu proizvodnju do 500 megavata električne energije.

== Također pogledati ==

* [[ITER]]
* [[Fusenet]]
* [[Fuzijska energija|Snaga fuzije]]
* [[Evropska zajednica za atomsku energiju]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Koordinate koje nisu na Wikipodacima]]
[[Kategorija:Fuziona energija]]</text>
      <sha1>57hbb5c8n9y14jvhpj7kmcvly07tmaa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nasilje nad ženama</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492187</id>
    <revision>
      <id>3926576</id>
      <parentid>3923265</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:27:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50708" sha1="1yjze2guap8szvpedqjc3gn0qwq0i32" xml:space="preserve">[[Slika:MURDER-SCALE-4-2019.jpg|thumb|280px|Mapa svijeta sa ubojstvima na 100.000 stanovnika počinjenim nad ženama, 2019.]]
{{Nasilje nad ženama}}
'''Nasilje nad ženama''' ('''VAW'''), poznato i kao '''rodno uvjetovano nasilje'''&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Russo | first1 = Nancy Felipe | last2 = Pirlott | first2 = Angela | title = Gender-based violence: concepts, methods, and findings | journal = Annals of the New York Academy of Sciences |issue=Violence and Exploitation Against Women and Girls | volume = 1087 | pages = 178&amp;ndash;205 | publisher = Taylor and Francis and Oxfam | doi = 10.1196/annals.1385.024 | pmid = 17189506 | date = novembar 2006 | bibcode = 2006NYASA1087..178R | s2cid = 34389352 }}&lt;/ref&gt; i '''spolno i rodno zasnovano nasilje''' ('''SGBV'''),&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140721134742/http://www.who.int/hac/techguidance/pht/SGBV/en/ Sexual and Gender-based Violence] (WHO)&lt;/ref&gt; su [[nasilje|nasilna]] djela primarno ili isključivo počinjena protiv [[žena]] ili djevojčica. Takvo se nasilje često smatra oblikom [[zločin iz mržnje|zločina iz mržnje]],&lt;ref&gt;''Citations'':
* {{cite book | last = Angelari | first = Marguerite | chapter = Hate crime statutes: a promising tool for fighting violence against women | chapter-url = https://books.google.com/books?id=2YdCbgXjr-EC&amp;pg=PA405 | editor-last = Maschke | editor-first = Karen J. | title = Pornography, sex work, and hate speech | pages = 405&amp;ndash;448 | publisher = Taylor and Francis | location = New York | year = 1997 | isbn = 9780815325208 }} 
* {{cite book | last = Gerstenfeld | first = Phyllis B. | chapter = The hate debate: constitutional and policy problems | chapter-url = https://books.google.com/books?id=DiBIZcx1nPcC&amp;pg=PA58 | editor-last = Gerstenfeld | editor-first = Phyllis B. | title = Hate crimes: causes, controls, and controversies | page = 58 | publisher = Sage | location = Thousand Oaks, California | year = 2013 | isbn = 9781452256627 }}
* {{cite book | last = McPhail | first = Beverly | chapter = Gender-bias hate crimes: a review | chapter-url = https://books.google.com/books?id=2ZNnXj_SbOsC&amp;pg=PA271 | editor-last = Perry | editor-first = Barbara | title = Hate and bias crime: a reader | page = 271 | publisher = Routledge | location = New York | year = 2003 | isbn = 9780415944076 }}&lt;/ref&gt; počinjeno nad ženama ili djevojčicama posebno zato što su [[žene]], i može imati mnoge oblike.

Nasilje nad ženama ima vrlo dugu historiju iako su incidenti i intenzitet takvog nasilja varirali tokom vremena, pa čak i danas variraju od društva do društva. Na takvo se nasilje često gleda kao na mehanizam za podjarmljivanje žena, bilo u društvu općenito ili u [[međunarodni odnosi|međuljudskim odnosima]]. Takvo nasilje može proizaći iz osjećaja [[ovlaštenja]], [[Superiornost (hijerarhija)|superiornosti]], [[mizoginija|mizoginije]] ili sličnih stavova počinitelja ili njegove nasilne prirode, posebno prema ženama.

UN-ova [[Deklaracija o eliminaciji nasilja nad ženama]] navodi, &quot;nasilje nad ženama je manifestacija povijesno nejednakih odnosa moći između muškaraca i žena&quot; i &quot;nasilje nad ženama je jedan od ključnih društvenih mehanizama pomoću kojih su žene prisiljene u podređeni položaj u usporedbi s muškarcima.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm |title=A/RES/48/104 - Declaration on the Elimination of Violence against Women |publisher=United Nations General Assembly |access-date=6. 8. 2014}}&lt;/ref&gt;

[[Kofi Annan]], [[generalni sekretar Ujedinjenih nacija|generalni sekretar]] [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], izjavio je u izvještaju iz 2006. objavljenom na veb-stranici [[Razvojni fond Ujedinjenih nacija za žene|Razvojnog fonda Ujedinjenih nacija za žene]] (UNIFEM):&lt;blockquote&gt;Nasilje nad ženama i djevojčicama je problem razmjera [[pandemija|pandemije]]. Najmanje jedna od svake tri žene diljem svijeta bila je pretučena, prisiljena na seks ili na neki drugi način zlostavljana tokom života, a zlostavljač je obično neko ko joj je poznat (UNIFEM).&lt;ref name=&quot;Moradian&quot;&gt;{{cite web |url=http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=176:2009-09-15-08-37-55&amp;catid=43:events-a-reports&amp;Itemid=90 |title=Domestic Violence against Single and Married Women in Iranian Society |last=Moradian |first=Azad |work=Tolerancy.org |publisher=The Chicago School of Professional Psychology |date=10. 9. 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120425230632/http://en.tolerancy.org/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=176%3A2009-09-15-08-37-55&amp;catid=43%3Aevents-a-reports&amp;Itemid=90 |archive-date=25. 4. 2012 |access-date=1. 3. 2015}}&lt;/ref&gt;{{TOC limit|3}}

==Definicija==
[[slika:Violence against women in Peru - No.jpg|thumb|Nasilje nad ženama u [[Peru]]u – Ne]]
[[slika:Violence against women in Peru - arrest.jpg|thumb|Nasilje nad ženama u Peruu – hapšenje]]
Razna međunarodna tijela donijela su niz instrumenata kojima je cilj eliminirati nasilje nad ženama i nasilje u porodici. Oni općenito počinju s definicijom šta je takvo nasilje, s ciljem borbe protiv takve prakse. Istanbulska konvencija ([[Konvencija Vijeća Europe o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici]]) [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] opisuje nasilje nad ženama &quot;kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena&quot; i definira nasilje nad ženama kao &quot;sva djela rodno uvjetovanog nasilja koja dovode do ili će vjerojatno rezultirati fizičkom, seksualnom, psihološkom ili ekonomskom štetom ili patnjom žena, uključujući prijetnje takvim djelima, prisilu ili samovoljno lišavanje slobode, bilo da se događa u javnosti ili u privatnom životu.&lt;ref name=&quot;COE 210&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/210 |title=Details of Treaty No.210: Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |publisher=Council of Europe |access-date=3. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;

[[Konvencija o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena]] (CEDAW) [[Generalna skupština Ujedinjenih nacija|Generalne skupštine Ujedinjenih nacija]] iz 1979. donosi preporuke u vezi s nasiljem nad ženama,&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |title=General recommendations made by the Committee on the Elimination of Discrimination against Women |url=https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1 |website=www.un.org |access-date=8. 5. 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510132556/http://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/recommendations/recomm.htm#recom1 |archive-date=10. 5. 2015}}, General Recommendations 12 and 19&lt;/ref&gt; a [[Bečka deklaracija i program djelovanja]] spominje nasilje nad ženama.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12. 7. 1993 |url=http://www.refworld.org/cgi-bin/texis/vtx/rwmain?page=topic&amp;tocid=459d17822&amp;toid=459b17a82&amp;docid=3ae6b39ec&amp;skip=O |title=Vienna Declaration and Programme of Action |publisher=UN General Assembly |access-date=3. 4. 2016}}, paragraph 18&lt;/ref&gt; Međutim, rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija iz 1993. Međutim, rezolucija Generalne skupštine Ujedinjenih nacija iz 1993. o [[Deklaracija o uklanjanju nasilja nad ženama|Deklaraciji o uklanjanju nasilja nad ženama]] bila je prvi međunarodni instrument koji je izričito definirao nasilje nad ženama i razradio tu temu]] bila je prvi međunarodni instrument koji je izričito definirao nasilje nad ženama i razradio tu temu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards |title=What We Do: Ending Violence against Women: Global Norms and Standards |publisher=UN Women |access-date=3. 4. 2016}}&lt;/ref&gt; Ostale definicije nasilja nad ženama navedene su u ''Međuameričkoj konvenciji o sprječavanju, kažnjavanju i iskorjenjivanju nasilja nad ženama'' iz 1994.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oas.org/juridico/english/treaties/a-61.html |title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment And Eradication of Violence Against Women &quot;Convention of Belem Do Para&quot; |publisher=Organization of American States |access-date=3. 4. 2016}}&lt;/ref&gt; i 2003. u [[Maputo Protokol]]u.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf |title=Protocol to the African Charter on Human and Peoples' Rights on the Rights of Women in Africa |publisher=African Commission on Human and Peoples' Rights |access-date=3. 4. 2016 |archive-date=2. 3. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302101029/http://www.achpr.org/files/instruments/women-protocol/achpr_instr_proto_women_eng.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Nadalje, pojam „rodno zsnovano nasilje“ odnosi se na „svaka djela ili prijetnje radnjama koje imaju za cilj povrijediti ili učiniti da žene pate fizički, seksualno ili psihički, a koje pogađaju žene zato što su žene ili pogađaju žene nerazmjerno&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Richters | first = J.M. Annemiek | title = Women, culture and violence: a development, health and human rights issue | publisher = Women and Autonomy Centre (VENA), Leiden University | location = Leiden, The Netherlands | year = 1994 | url = https://books.google.com/books?id=KvbtAAAAMAAJ | oclc = 905570045 | isbn = 9789072631374 }}&lt;/ref&gt; &quot;Rodno zasnovano nasilje&quot; često se koristi kao sinonim za &quot;nasilje nad ženama&quot;,&lt;ref name=&quot;Krantz&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Krantz | first1 = Gunilla | last2 = Garcia-Moreno | first2 = Claudia | title = Violence against women | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-preventive-and-social-medicine_2005-10_59_10/page/818 | journal = Journal of Epidemiology and Community Health | volume = 59 | issue = 10 | pages = 818&amp;ndash;821 | publisher = BMJ Group| doi = 10.1136/jech.2004.022756 | jstor = 25570854 | pmid = 16166351 | pmc = 1732916 | date = oktobar 2005 }}&lt;/ref&gt; a neki članci o nasilju nad ženama ponavljaju ove koncepcije, navodeći da su muškarci glavni počinitelji ovog nasilja.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Sen | first = Purna | title = Development practice and violence against women | journal = Gender &amp; Development | volume = 6 | issue = 3 | pages = 7&amp;ndash;16 | publisher = Taylor and Francis and Oxfam| doi = 10.1080/741922827 | pmid = 12294415 | jstor = 4030497 | date = novembar 1998 }}&lt;/ref&gt; Štaviše, definicija navedena u Deklaraciji o eliminaciji nasilja nad ženama iz 1993. također je podržavala ideju da je nasilje ukorijenjeno u nejednakosti između muškaraca i žena kada se izraz &quot;nasilje&quot; koristi zajedno s izrazom &quot;utemeljeno na spolu&quot;.&lt;ref name=&quot;Krantz&quot;/&gt;

U Preporuci Rec(2002)5 Odbora ministara državama članicama o zaštiti žena od nasilja, [[Vijeće Evrope]] je odredilo da nasilje nad ženama &quot;uključuje, ali nije ograničeno na sljedeće&quot;:&lt;ref&gt;{{cite web |date=30. 4. 2002 |url=https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&amp;Site=CM&amp;BackColorInternet=C3C3C3&amp;BackColorIntranet=EDB021&amp;BackColorLogged=F5D383 |title=Recommendations of the Committee of Ministers to member states on the protection of women against violence |publisher=Council of Europe Committee of Ministers |access-date=3. 4. 2016 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304052933/https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=280915&amp;Site=CM&amp;BackColorInternet=C3C3C3&amp;BackColorIntranet=EDB021&amp;BackColorLogged=F5D383 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

:a. nasilje koje se događa u popodici ili porfodičnoj zajednici, uključujući, &quot;između ostalog&quot;, tjelesnu i mentalnu agresiju, emocijsko i psihičko zlostavljanje, silovanje i seksualno zlostavljanje, incest, silovanje između supružnika, stalnih ili povremenih partnera i suživotnika, zločine počinjene u ime časti, žensko genitalno i spolno sakaćenje i druge tradicijske prakse štetne za žene kao što su prisilni brakovi;

:b. nasilje koje se događa unutar opće zajednice uključujući, ''inter alia'', silovanje, seksualno zlostavljanje, seksualno uznemiravanje i zastrašivanje na poslu, u institucijama ili drugdje, trgovinu ženama u svrhu seksualnog iskorištavanja, te ekonomsko iskorištavanje i seks turizam;

:c. nasilje koje je počinila ili odobrila država ili njezini službenici;

:d. kršenje ljudskih prava žena u situacijama oružanog sukoba, posebice uzimanje talaca, prisilno raseljavanje, sustavno silovanje, seksualno ropstvo, prisilna [[trudnoća]] i trgovina u svrhu seksualnog iskorištavanja i ekonomskog iskorištavanja.

Neki ove definicije nasilja nad ženama kao rodno utemeljene smatraju nezadovoljavajućim i problematičnim. Ove definicije koncipirane su u shvaćanju društva kao patrijarhalnog, označavajući neravnopravne odnose između muškaraca i žena.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Ertürk | first = Yakin | title = Towards a post-patriarchal gender order: confronting the universality and the particularity of violence against women | journal = Sociologisk Forskning | volume = 46 | issue = 4 | pages = 61&amp;ndash;70 | publisher = Sveriges Sociologförbund [Swedish Sociological Association] | jstor = 20853687 | date = 2009 | doi = 10.37062/sf.46.19221 | s2cid = 248629521 }}&lt;/ref&gt; Protivnici takvih definicija tvrde da definicije zanemaruju nasilje nad muškarcima i da se termin ''[[spol]]'', kako se koristi u ''rodno zasnovanom nasilju'', odnosi samo na žene. Drugi kritičari tvrde da korištenje izraza &quot;rod&quot; na ovaj određeni način može uvesti pojmove inferiornosti i podređenosti za ženstvenost i superiornosti za muškost.&lt;ref&gt;{{cite journal | last = Visaria | first = Leela | title = Violence against women: a field study | journal = Economic and Political Weekly | volume = 35 | issue = 20 | pages = 1742&amp;ndash;1751 | publisher = Sameeksha Trust, Mumbai, India | jstor = 4409296 | date = 13. 5. 2000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Michau, L. 2007 pp.96&quot;&gt;{{cite journal | last = Michau | first = Lori | title = Approaching old problems in new ways: community mobilisation as a primary prevention strategy to combat violence against women | journal = Gender &amp; Development | volume = 15 | issue = 1 | pages = 95&amp;ndash;109 | publisher = Taylor and Francis and Oxfam | doi = 10.1080/13552070601179144 | jstor = 20461184 | date = mart 2007 | s2cid = 73218820 }}&lt;/ref&gt; Ne postoji široko prihvaćena sadašnja definicija koja pokriva sve dimenzije rodno zasnovanog nasilja osim one za žene koja ima tendenciju reproduciranja koncepta binarnih opozicija: muškosti nasuprot ženstvenosti.&lt;ref name=&quot;Prügl, E. 2013&quot;/&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+ Usporedba definicija u instrumentima ljudskih prava
|-
! style=&quot;width:12%&quot; | Dokument
! style=&quot;width:9%&quot; | Usvojio
! style=&quot;width:8%&quot; | Datum
! Definicija
|-
| Opća preporuka 19
| [[CEDAW komitet]]
| 1992
| 'Definicija diskriminacije uključuje rodno uvjetovano nasilje, odnosno nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nerazmjerno pogađa žene.'&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf |title=General recommendation No. 19: Violence against women |author=CEDAW Committee |work=ohchr.org |publisher=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=1992 |access-date=10. 3. 2021 |archive-date=20. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220720005758/https://tbinternet.ohchr.org/Treaties/CEDAW/Shared%20Documents/1_Global/INT_CEDAW_GEC_3731_E.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[DEVAW]]
| [[Ujedinjene nacije]]
| 20. decembra 1993.
| '...termin &quot;nasilje nad ženama&quot; znači svaki čin rodno zasnovanog nasilja koji rezultira, ili bi mogao rezultirati, fizičkom, seksualnom ili psihičkom ozljedom ili patnjom žena'.&lt;ref name=&quot;DEVAW text&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.un-documents.net/a48r104.htm |title=A/RES/48/104 – Declaration on the Elimination of Violence against Women – UN Documents: Gathering a body of global agreements |work=un-documents.net |date=20. 12. 1993 |access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Konvencija Belém do Pará]]
| [[Organizacija američkih država]]
| 9. juna 1994.
| '...nasilje nad ženama podrazumijeva svaki čin ili ponašanje, temeljeno na spolu, koje uzrokuje smrt ili fizičku, seksualnu ili psihičku štetu ili patnju žena, bilo u javnoj ili privatnoj sferi.'&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.oas.org/en/mesecvi/docs/BelemDoPara-ENGLISH.pdf |title=Inter-American Convention on the Prevention, Punishment, and Eradication of Violence against Women (Convention of Belém do Pará) |work=oas.org |publisher=Organization of American States |date=9. 6. 1994 |access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Maputo protokol]]
| [[Afrička unija]]
| 11. jula 2003.
| '„Nasilje nad ženama” znači sva djela počinjena protiv žena koja im uzrokuju ili bi mogla nanijeti fizičku, seksualnu, psihološku i ekonomsku štetu, uključujući prijetnju poduzimanjem takvih djela; ili poduzimati nametanje proizvoljnih ograničenja ili oduzimanje temeljnih sloboda u privatnom ili javnom životu u mirnodopsko vrijeme i tijekom situacija oružanih sukoba ili rata...'&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://en.wikisource.org/wiki/Maputo_Protocol |title=Maputo Protocol |work=Wikisource |publisher=African Union |date=11. 7. 2003 |access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Istanbulska konvencija]]
| [[Vijeće Evrope]]
| 11. maj 2011
| '...&quot;nasilje nad ženama&quot; shvaća se kao kršenje ljudskih prava i oblik diskriminacije žena i označava sve radnje rodno zasnovanog nasilja koje rezultiraju ili bi mogle rezultirati fizičkim, seksualnim, psihičkim ili ekonomsku štetu ili patnju žena, uključujući prijetnje takvim djelima, prisilu ili samovoljno lišavanje slobode, bilo da se događa u javnom ili privatnom životu; ... &quot;rod&quot; će značiti društveno konstruirane uloge, ponašanja, aktivnosti i atribute koje određeno društvo smatra prikladnima za žene i muškarce; &quot;rodno zasnovano nasilje nad ženama&quot; znači nasilje koje je usmjereno protiv žene zato što je žena ili koje nerazmjerno pogađa žene...'. U preambuli se navodi: '...Uviđajući da su žene i djevojčice izložene većem riziku od rodno zasnovanog nasilja od muškaraca; Priznajući da porodično nasilje nerazmjerno pogađa žene, te da muškarci također mogu biti žrtve porodičnog nasilja...'&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/rms/090000168008482e |title=Council of Europe Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence |work=coe.int |publisher=Council of Europe |date=11. 5. 2021 |access-date=11. 3. 2021}}&lt;/ref&gt;
|}

==Oblici nasilja==
Nasilje nad ženama može se svrstati u nekoliko širokih kategorija. To uključuje nasilje koje provode pojedinci, ali i države. Neki od oblika nasilja koje čine pojedinci su: [[silovanje]], [[nasilje u porodici]], [[seksualno uznemiravanje]], [[ubacivanje kiseline]], [[reproduktivna prisila]], [[čedomorstvo]] ], [[selektivni pobačaj|prenatalni izbir spola]], [[porodničarsko nasilje]], [[rodno zasnovano nasilje na mreži]] i [[mafijaško nasilje]]; kao i štetne običajne ili tradicionalne prakse kao što su [[ubojstva iz časti]], [[smrt usljed miraza|nasilje usljed miraza]], [[sakaćenje ženskih genitalija]], [[brak otmicom]] i [[prisilni brak]]. Postoje oblici nasilja koje vlada može počiniti ili odobriti, kao što je [[ratno silovanje]], [[seksualno nasilje]] i [[seksualno ropstvo]] toom sukoba, [[prisilna sterilizacija]], [[prisilni pobačaj]], nasilje od strane policije i autoritativnog osoblja, [[kamenovanje]] i [[bičevanje]]. Mnoge oblike nasilja nad ženama, kao što su [[trgovina ženama]] i [[prisilna prostitucija]] često počine mreže organiziranog kriminala.&lt;ref name=&quot;Prügl, E. 2013&quot;&gt;{{cite book | last = Prügl | first = Elisabeth (Director) | title = Violence Against Women. Gender and International Affairs Class 2013. Lecture conducted from The Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID) | location = Geneva, Switzerland | date = 25. 11. 2013 }}&lt;/ref&gt; Povijesno gledano, postojali su oblici organiziranog WAV-a, kao što su [[suđenja vješticama u ranom modernom razdoblju]] ili [[seksualno ropstvo]] [[žena za utjehu]].

WHO je u svom istraživanju o nasilju nad ženama analizirao i kategorizirao različite oblike nasilja nad ženama koji se javljaju u svim fazama života, od prije rođenja do starosti..&lt;ref name=&quot;WHO_VAW&quot;&gt;{{cite book | last = WHO | author-link = World Health Organization | title = Violence against women: Definition and scope of the problem, 1, 1-3 | url =https://www.who.int/gender/violence/v4.pdf | publisher = [[World Health Organization]] | date = juli 1997 | access-date = 30. 11. 2013 }}&lt;/ref&gt;

Posljednjih godina postoji trend pristupa nasilju prema ženama na međunarodnoj razini putem sredstava kao što su konvencije ili, u [[Evropska unija|Europskoj uniji]], putem [[Direktiva (Evropska unija)|direktiva]] (kao što je Direktiva protiv [[seksualno uznemiravanje|seksualnog uznemiravanja]], i direktiva protiv [[trgovina ljudima]]).&lt;ref&gt;{{cite web | title = Directive 2002/73/EC - equal treatment of 23 September 2002 amending Council Directive 76/207/EEC on the implementation of the principle of equal treatment for men and women as regards access to employment, vocational training and promotion, and working conditions | url = http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CONSLEG:1976L0207:20021005:EN:PDF| date = septembar 2002}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2011:101:0001:0011:EN:PDF|title= Directive 2011/36/EU of the European Parliament and of the Council of 5 April 2011 on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims, and replacing Council Framework Decision 2002/629/JH |work=Official Journal of the European Union |access-date=4. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;

Komisija za ravnopravnost spolova [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] identificira devet oblika nasilja nad ženama na temelju teme i konteksta, a ne životnog ciklusa ili vremenskog razdoblja:&lt;ref name=&quot;Hagemann-White&quot;&gt;{{Cite web |url=https://rm.coe.int/16805915e9 |title=Analytical study of the results of the 4th round of monitoring the implementation of Recommendation Rec(2002)5 on the protection of women against violence in Council of Europe member states |author=Carol Hagemann-White |pages=7, 8, 11 |publisher=Council of Europe Equality Division |date=februar 2014 |access-date=5. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://edoc.coe.int/en/fundamental-freedoms/5949-state-of-democracy-human-rights-and-the-rule-of-law-in-europe.html |title=State of democracy, human rights and the rule of law in Europe (2014) |author=Thorbjørn Jagland |work=Report by the Secretary General of the Council of Europe |page=48 |publisher=Council of Europe |date=maj 2014 |access-date=5. 4. 2020}}&lt;/ref&gt;
*'Nasilje u porodici ili porodično nasilje'
*'Silovanje i seksualno nasilje'
*'Seksualno uznemiravanje'
*'Nasilje u institucionalnom okruženju'
*&quot;Sakaćenje ženskih genitalija&quot;
*'Prisilni brakovi'
*'Nasilje u sukobima i postkonfliktnim situacijama'
*'Ubojstva u ime časti'
*'Nepoštivanje slobode izbora u pogledu reprodukcije'

===Po dobnim skupinama===
[[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) razvila je tipologiju nasilja nad ženama na temelju njihovih kulturnih životnih ciklusa.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| '''Faza''' || '''Tip nasilja'''
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Prije rođenja || Pobačaj prema spolu; učinci batinanja tokom trudnoće na ishod poroda
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Djetinjstvo || Žensko čedomorstvo; fizičko, seksualno i psihičko zlostavljanje
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Djevojaštvo || Dječji brak; sakaćenje ženskih genitalija; fizičko, seksualno i psihičko zlostavljanje; incest; dječja prostitucija i pornografija
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Adolescencija i odrasla dob || Nasilje u vezi i udvaranje (npr. bacanje kiseline i silovanje na spoju); ekonomski prisilan seks (npr. seks učenica sa &quot;sugar daddies&quot; u zamjenu za školarinu); incest; seksualno zlostavljanje na radnom mjestu; silovanje; spolno uznemiravanje; prisilna prostitucija i pornografija; trgovina ženama; partnersko nasilje; bračno silovanje; zloporabe miraza i ubojstva; partnersko ubojstvo; psihičko zlostavljanje; zlostavljanje žena s invaliditetom; prisilna trudnoća
|- style=&quot;vertical-align: top;&quot;
| Starije osobe || Prisilno &quot;samoubojstvo&quot; ili ubojstvo udovica iz ekonomskih razloga; seksualno, fizičko i psihičko zlostavljanje&lt;ref name=&quot;WHO_VAW&quot; /&gt;
|}

Značajan napredak u zaštiti žena od nasilja postignut je na međunarodnoj razini kao proizvod zajedničkih napora lobiranja mnogih pokreta za ženska prava; međunarodne organizacije skupinama civilnog društva. Kao rezultat toga, svjetske vlade i međunarodne organizacije kao i organizacije civilnog društva aktivno rade na borbi protiv nasilja nad ženama kroz različite programe. Među glavnim postignućima pokreta za ženska prava protiv nasilja nad djevojčicama i ženama, značajna postignuća su &quot;[[Deklaracija o uklanjanju nasilja nad ženama]]&quot; koja implicira &quot;političku volju za rješavanje problema nasilja nad ženama&quot; i pravno obvezujući sporazum, &quot;Konvencija o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena (CEDAW)&quot;.&lt;ref&gt;{{cite book | last1 = Rosche | first1 = Daniela | last2 = Dawe | first2 = Alexandra | title = Oxfam Briefing Note: Ending violence against women the case for a comprehensive international action plan | page = 2 | publisher = Oxfam GB | location = Oxford | year = 2013 | url = http://www.oxfam.org/sites/www.oxfam.org/files/bn-ending-violence-against-women-action-plan-220213-en.pdf | isbn = 9781780772639 | access-date = 2. 12. 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170925212852/https://www.oxfam.org/sites/www.oxfam.org/files/bn-ending-violence-against-women-action-plan-220213-en.pdf | archive-date = 25. 9. 2017 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; Osim toga, rezolucijom Generalne skupštine UN-a, 25. novembar također proglašen je kao [[Međunarodni dan eliminacije nasilja nad ženama]].&lt;ref&gt;{{cite book | last = UN | title = International Day for the Elimination of Violence against Women | url = https://www.un.org/womenwatch/daw/news/vawd.html | website = un.org | publisher = United Nations |date= 17. 12. 1999|access-date=3. 4. 2016}}&lt;/ref&gt;

Tipologija slična WHO-ovoj iz članka o nasilju nad ženama objavljenog u akademskom časopisu ''The Lancet'' pokazuje različite tipove nasilja počinjenog nad ženama prema razdoblju u životu žene u kojem se nasilje događa. Međutim, također klasificira vrste nasilja prema počinitelju. Jedna važna stvar koju treba napomenuti je da više vrsta nasilja nad ženama počinje neko koga žena poznaje, bilo član obitelji ili intimni partner, a ne stranac.

==Povijest==
Neke od najvažnijih prekretnica na međunarodnoj razini za prevenciju nasilja nad ženama uključuju:

* [[Konvencija o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena]] iz 1979. (CEDAW), koja prepoznaje nasilje kao dio diskriminacije žena u preporukama 12 i 19.&lt;ref name=&quot;UN Women: Global Norms &amp; Standards&quot;&gt;{{cite web|title=Global norms and standards: Ending violence against women|url=http://www.unwomen.org/en/what-we-do/ending-violence-against-women/global-norms-and-standards|publisher=[[UN Women]]|access-date=2. 12. 2013}}&lt;/ref&gt;
* [[Svjetska konferencija o ljudskim pravima]] iz 1993., koja je priznala nasilje nad ženama kao kršenje ljudskih prava i koja je pridonijela sljedećoj deklaraciji UN-a.&lt;ref name=&quot;UN Women: Global Norms &amp; Standards&quot; /&gt;
* UN-ova [[Deklaracija o uklanjanju nasilja nad ženama]] iz 1993. bila je prvi međunarodni instrument koji eksplicitno definira i bavi se nasiljem nad ženama. Ovaj se dokument posebno odnosi na povijesno uvijek prisutnu prirodu rodnih nejednakosti u razumijevanju nasilja nad ženama.&lt;ref name=&quot;UN Women: Global Norms &amp; Standards&quot;/&gt; (Ovdje uključite sadašnji 2. paragraf). Ova Deklaracija, kao i Svjetska konferencija iste godine, često se posmatra kao „prekretnica“ u kojoj se razmatranje nasilja nad ženama od strane međunarodne zajednice počelo shvaćati mnogo ozbiljnije, a nakon koje se sve više zemalja mobiliziralo oko ovaj problem.&lt;ref name=&quot;VAW: A Global Burden&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Venis | first1 = Sarah | last2 = Horton | first2 = Richard | title = Violence against women: a global burden | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_2002-04-06_359_9313/page/1172 | journal = The Lancet | volume = 359 | issue = 9313 | page = 1172 | publisher = Elsevier | pmid = 11955533 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)08251-X | date = 6. 4. 2002 | s2cid = 41832376 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO Multicountry Study&quot;&gt;{{cite book | last = Garcia-Moreno | first = Claudia | title = WHO multi-country study on women's health and domestic violence against women: initial results on prevalence, health outcomes and women's responses | publisher = [[SZO|World Health Organization]] | location = Geneva, Switzerland | year = 2005 | url = https://www.who.int/reproductivehealth/publications/violence/24159358X/en/ | isbn = 9789241593588 }}&lt;/ref&gt;
* [[Međunarodna konferencija o stanovništvu i razvoju]] iz 1994. povezuje nasilje nad ženama s reproduktivnim zdravljem i pravima, te daje preporuke vladama o tome kako spriječiti i odgovoriti na nasilje nad ženama i djevojčicama.&lt;ref name=&quot;UN Women: Global Norms &amp; Standards&quot;/&gt;
* Godine 1996. [[WHO|Svjetska zdravstvena skupština]] (WHA) proglasila je nasilje velikim javnozdravstvenim problemom, a u priznate podtipove uključila je nasilje od strane intimnog partnera i seksualno nasilje, dva tipa nasilja koje se često čini kao nasilje nad ženama. Nakon toga uslijedio je izvještaj [[SZO|Svjetske zdravstvene organizacije]] (WHO) iz 2002. (vidi dolje).&lt;ref name=&quot;WHO World Report on violence and health&quot;&gt;{{cite book | last1 = Krug | first1 = Etienne G. | last2 = Dahlberg | first2 = Linda L. | last3 = Mercy | first3 = James A. | last4 = Zwi | first4 = Anthony B. | last5 = Lozano | first5 = Rafael | title = World report on violence and health | publisher = [[World Health Organization]] | location = Geneva, Switzerland | year = 2002 | url = https://books.google.com/books?id=db9OHpk-TksC | isbn = 9789241545617 }}
: ''Dostupno i kao'':
:* {{cite journal | last1 = Krug | first1 = Etienne G. | last2 = Dahlberg | first2 = Linda L. | last3 = Mercy | first3 = James A. | last4 = Zwi | first4 = Anthony B. | last5 = Lozano | first5 = Rafael | title = The world report on violence and health | journal = The Lancet | volume = 360 | issue = 9339 | pages = 1083&amp;ndash;1088 | publisher = Elsevier | pmid = 12384003 | doi = 10.1016/S0140-6736(02)11133-0 | date = 5. 10. 2002 | s2cid = 20828803 | url = http://www.revistabiomedica.org/index.php/biomedica/article/view/1182 | access-date = 6. 7. 2022 | archive-date = 24. 1. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230124022950/https://revistabiomedica.org/index.php/biomedica/article/view/1182 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; UN su također kreirale Zakladu za potporu akcijama za uklanjanje nasilja nad ženama.&lt;ref name=&quot;Fried&quot;&gt;{{cite journal | last =Fried | first = Susana T. | title = Violence against women | journal = Health and Human Rights Journal | volume = 6 | issue = 2 | pages = 88&amp;ndash;111 | publisher = Harvard University Press | doi = 10.2307/4065431 | jstor = 4065431 | date = 2003 }} [https://cdn2.sph.harvard.edu/wp-content/uploads/sites/125/2014/04/6-Fried.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191129002842/https://www.jstor.org/stable/4065431 |date=29. 11. 2019 }}&lt;/ref&gt; 
*UN je 1999. usvojio [[Fakultativni protokol uz Konvenciju o uklanjanju svih oblika diskriminacije žena]] i odredio 25. studenog kao [[Međunarodni dan borbe protiv nasilja nad ženama]].
*Godine 2002., kao nastavak WHA deklaracije iz 1996. o nasilju kao velikom problemu javnog zdravlja, WHO je objavio prvi Svjetski izvještaj o nasilju i zdravlju, koji se bavilo mnogim tipovima nasilja i njihovim učinkom na javno zdravlje, uključujući oblici nasilja koji posebno snažno pogađaju žene. U izvještaju se posebno ističe nagli porast organizacija civilnog društva i aktivnosti usmjerenih na odgovor na rodno zasnovano nasilje nad ženama od 1970-ih do 1990-ih.&lt;ref name=&quot;WHO World Report on violence and health&quot; /&gt; 
*WHO je 2004. godine objavila svoju &quot;Multi-country study on Women's Health and Domestic Violence against Women&quot;, studiju o zdravlju žena i [[nasilje u porodici|nasilju u porodici]] anketiranjem preko 24.000 žena u 10 zemalja iz svih regija svijeta, koje procijenili su prevalenciju i opseg nasilja nad ženama, posebno nasilja od strane intimnih partnera, i povezali to sa zdravstvenim ishodima žena, kao i dokumentiranjem strategija i usluga koje žene koriste kako bi se nosile s nasiljem od strane intimnih partnera.&lt;ref name=&quot;WHO Multicountry Study&quot;/&gt;
*&quot;Produbljena studija o svim oblicima nasilja nad ženama&quot; genedralnog sekretara UN-a iz 2006., prvi sveobuhvatni međunarodni dokument o tom pitanju.
*Dokument Vijeća Europe [[Konvencija o sprječavanju i borbi protiv nasilja nad ženama i nasilja u porodici]] iz 2011., koja je drugi regionalni pravno obvezujući instrument o nasilju nad ženama i djevojčicama.&lt;ref name=&quot;UN Women: Global Norms &amp; Standards&quot;/&gt; 
*U 2013. [[Komisija Ujedinjenih nacija za status žena]] (CSW) donijela je, konsenzusom, Dogovorene zaključke o uklanjanju i prevenciji svih oblika nasilja nad ženama i djevojčicama (ranije nije bilo dogovorenih zaključaka).&lt;ref name=&quot;UN Women: Global Norms &amp; Standards&quot;/&gt;
* Također 2013. [[Generalna skupština UN]]-a donijela je svoju prvu rezoluciju pozivajući na zaštitu [[branitelji ljudskih prava|branitelja]] ljudskih prava žena.&lt;ref name=&quot;Norway Post&quot;&gt;{{cite news | last = NRK |title=Protection of women human rights defenders | archive-url = https://web.archive.org/web/20131213142536/http://www.norwaypost.no/index.php/news/latest-news/29260-protection-of-women-human-rights-defenders | archive-date = 13. 12. 2013 |url=http://www.norwaypost.no/index.php/news/latest-news/29260-protection-of-women-human-rights-defenders |work=The Norway Post |date=30. 11. 2013 |access-date=6. 8. 2014}}&lt;/ref&gt; Rezolucija poziva države da uspostave rodno specifične zakone i politike za zaštitu ženskih [[braniteljica ljudskih prava]] i da osiguraju da same braniteljice budu uključene u osmišljavanje i provedbu tih mjera, te poziva države da zaštite braniteljice ženskih ljudskih prava od odmazde zbog suradnje s UN-om i osigurati im nesmetan pristup i komunikaciju s međunarodnim tijelima i mehanizmima za ljudska prava.&lt;ref name=&quot;awid.org&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.awid.org/Library/UN-adopts-landmark-resolution-on-Protecting-Women-Human-Rights-Defenders |title=UN adopts landmark resolution on Protecting Women Human Rights Defenders |publisher=Association for Women's Rights in Development (AWID) |date=28. 11. 2013 |access-date=6. 8. 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140819203819/http://www.awid.org/Library/UN-adopts-landmark-resolution-on-Protecting-Women-Human-Rights-Defenders |archive-date=19. 8. 2014}}&lt;/ref&gt;

Dodatno, na nacionalnoj razini, pojedine zemlje također su organizirale napore (pravno, politički, društveno) za sprječavanje, smanjenje i kažnjavanje nasilja nad ženama. Kao posebna studija slučaja, evo nekih razvoja od 1960-ih u Sjedinjenim Državama u suprotstavljanju i liječenju nasilja nad ženama:&lt;ref name=&quot;USDOJ-History of VAWA&quot;&gt;{{cite web|last=U.S. Department of Justice, Office of Violence Against Women (OVM)|title=The History of the Violence Against Women Act|url=http://www.ovw.usdoj.gov/docs/history-vawa.pdf|publisher=U.S. Department of Justice|access-date=2. 12. 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017204719/http://www.ovw.usdoj.gov/docs/history-vawa.pdf|archive-date=17. 10. 2011}}&lt;/ref&gt; 
*1967: Jedno od prvih skloništa za žrtve obiteljskog nasilja u zemlji otvoreno je u Maineu.
*1972: U Washingtonu, D.C., otvorena je prva telefonska linija za pomoć u slučaju silovanja.
*1978.: Formirane su dvije nacionalne koalicije, Nacionalna koalicija protiv seksualnog napada i Nacionalna koalicija protiv nasilja u porodici, kako bi se podigla svijest o ova dva oblika nasilja nad ženama.
*1984.: Glavni državni odvjetnik SAD-a osnovao je radnu skupinu Ministarstva pravosuđa za porodično nasilje, kako bi se pozabavili načinima na koje bi kaznenopravni sistem i odgovor zajednice na porodično nasilje trebali biti poboljšani.
*1994.: Donošenje Zakona o nasilju nad ženama ili VAWA, zakona uključenog u Zakon o kontroli nasilnog kriminala i provođenju zakona iz 1994., sponzoriran od strane tadašnjeg senatora [[Joe Biden|Josepha Bidena]], koji je zahtijevao pojačani odgovor zajednice na zločina porodičnog nasilja i seksualnog napada, pojačane savezne kazne za ponovljene seksualne prijestupnike i pojačanu zakonsku zaštitu žrtava, među mnogim drugim odredbama.
*2000: Predsjednik [[Bill Clinton]] potpisao je zakon o VAWA-i iz 2000., dodatno ojačavši savezne zakone i naglašavajući pomoć žrtvama imigranata, starijim žrtvama, žrtvama s invaliditetom i žrtvama nasilja u vezama.
*2006.: Predsjednik [[George Bush]] potpisao je zakon VAWA iz 2006., s naglaskom na programe za rješavanje problema nasilja nad mladima žrtvama i uspostavljanje programa za uključivanje muškaraca i mladih te kulturno i jezično specifične usluge.
*2007: Otvorena Nacionalna telefonska linija za zlostavljanje na spojevima tinejdžera.
*2009: Predsjednik [[Barack Obama]] proglasio je travanj mjesecom podizanja svijesti o seksualnim napadima.
*2013.: Predsjednik Obama potpisao je zakon VAWA iz 2015., koji je indijanskim plemenima dao mogućnost da kazneno gone počinitelje koji nisu domorodci, i regulirao prijave seksualnog napada na sveučilišnim kampusima.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Kohlman | first = Cindy | title = Violence Against Women Act (VAWA) New Reporting Requirements Effective July 1, 2015 – Are You Ready? | url = https://www.inceptia.org | publisher = Inceptia Institute | date = 9. 6. 2015 }}
:''Takođrer pogledajte'':
:* {{cite book | last = ACE | title = New requirements imposed by the Violence Against Women Reauthorization Act | url = http://www.acenet.edu/news-room/Documents/VAWA-Summary.pdf | publisher = American Council on Education | date = 1. 4. 2014 | access-date = 6. 7. 2022 | archive-date = 18. 6. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190618090621/https://www.acenet.edu/news-room/Documents/VAWA-Summary.pdf | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Fee|first1=Stephen |display-authors=etal | title=Tribal Justice: Prosecuting Non-Natives for Sexual Assault on Reservations (transcript) |url=https://www.pbs.org/newshour/show/tribal-justice-prosecuting-non-natives-sexual-assault-indian-reservations|publisher=PBS documentary |date =5. 9. 2015}}&lt;/ref&gt;

Ostale zemlje također su donijele usporedive zakonodavne, političke i društvene instrumente za rješavanje problema nasilja nad ženama. Međutim, stručnjaci u međunarodnoj zajednici uglavnom smatraju da samo donošenje kaznenih zakona za prevenciju i kažnjavanje nasilja nad ženama nije dovoljno za rješavanje problema. Naprimjer, iako su u [[Bangladeš]]u doneseni puno strožiji zakoni o nasilju nad ženama, nasilje nad ženama još uvijek raste.&lt;ref name=&quot;VAW: A Global Burden&quot; /&gt; A nasilje nad ženama dramatično je poraslo diljem svijeta od kasnih 2010-ih unatoč sličnim mjerama koje su poduzete u mnogim regijama, kao i povećanoj svijesti i raspravi o toj temi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/mind-games/201909/the-number-women-murdered-partner-is-rising|title = The Number of Women Murdered by a Partner is Rising &amp;#124; Psychology Today}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2019/12/04/us/domestic-violence-international.html|title = Across the Globe, a 'Serious Backlash Against Women's Rights'|newspaper = The New York Times|date = 4. 12. 2019|last1 = Gupta|first1 = Alisha Haridasani}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.npr.org/2020/03/09/813699719/mexican-women-stay-home-to-protest-femicides-in-a-day-without-us|title=Mexican Women Stay Home to Protest Femicides in 'A Day Without Us'|newspaper=NPR|date=9. 3. 2020|last1=Doubek|first1=James}}&lt;/ref&gt; Umjesto toga, smatra se da će široke društvene promjene za rješavanje pitanja rodne nejednakosti i osnaživanje žena biti način da se smanji nasilje nad ženama.&lt;ref name=&quot;VAW: A Global Burden&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Nigeria-Female Hawkers-Interventions&quot;&gt;{{cite journal | last1 = Fawole | first1 = Olufunmilayo I. | last2 = Ajuwon | first2 = Ademola J. | last3 = Osungbade | first3 = Kayode O. | last4 = Faweya | first4 = Olufemi C. | title = Interventions for violence prevention among young female hawkers in motor parks in South-Western Nigeria: a review of effectiveness | journal = African Journal of Reproductive Health | volume = 7 | issue = 1 | pages = 71&amp;ndash;82 | publisher = Women's Health and Action Research Centre (WHARC) | doi = 10.2307/3583347 | jstor = 3583347 | date = april 2003 | pmid = 12816315 | hdl = 1807/2587 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO VAM Factsheet&quot;&gt;{{cite book | last = WHO | author-link = World Health Organization |title=Violence against women|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs239/en/|publisher=[[SZO|World Health Organization]]| date = 1. 9. 2011|access-date=2. 12. 2013}}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
*[[Prisilno preobraćenje manjinskih djevojaka u Pakistanu]]
*[[Tjelesni integritet]]
*[[Dječja prava]]
*[[Popis incidenata nasilja nad ženama]], popis značajnih incidenata nasilja nad ženama poredanih po zemlji i godini
*[[Vojna seksualna trauma]]
*[[Mizoginija u horor filmovima]]
*[[Rinotomija]]
*[[Spolno zasnovano nasilje u školi]]
*[[Seksizam]]
*[[Seksualni napad u američkoj vojsci]]
*[[Rezolucija 1325 Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]]
*[[Nasilje nad LGBT osobama]]
*[[Nasilje nad muškarcima]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Dopunska literatura==
* {{Cite journal | last = Almosaed | first = Nora | title = Violence against women: a cross‐cultural perspective|journal=Journal of Muslim Minority Affairs | volume = 24 | issue = 1 | pages = 67&amp;ndash;88 | publisher = Taylor and Francis | doi = 10.1080/1360200042000212124 | date = 2004 | s2cid = 144455844 }}
* {{Cite news | last = Appiah | first = Kwame Anthony| title = Convincing other cultures to change | work = Big Think | date = 21. 9. 2010 | url = http://bigthink.com/videos/convincing-other-cultures-to-change | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20131212131130/http://bigthink.com/videos/convincing-other-cultures-to-change | archive-date = 12. 12. 2013}}
* {{cite journal | last1 = Bellemare | first1 = Marc F. | last2 = Steinmetz | first2 = Tara L. | title = All in the family: explaining the persistence of female genital cutting in the Gambia | journal = Social Science Research Network | doi = 10.2139/ssrn.2280086 | ssrn = 2280086 | date = 17. 6. 2013 | url = http://marcfbellemare.com/wordpress/2013/06/explaining-the-persistence-of-female-genital-cutting-in-the-gambia/ }} [http://marcfbellemare.com/wordpress/wp-content/uploads/2013/06/BellemareSteinmetzFGCJune2013.pdf Pdf.]
* {{cite book | last1 = Dobash | first1 = Russell P. | last2 = Dobash | first2 = R. Emerson | title = Women, violence and social change | publisher = Routledge | location = Abingdon, Oxon | year = 2016 | isbn = 9781138174023 }}
*{{Cite journal | last1 = Durham | first1 = Meenakshi G.| title = &quot;Vicious Assault Shakes Texas Town&quot;: the politics of gender violence in ''The New York Times''&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt; coverage of a schoolgirl's gang rape | journal = Journalism Studies | volume = 14 | issue = 1 | pages = 1&amp;ndash;12 | publisher = Taylor &amp; Francis | doi = 10.1080/1461670X.2012.657907 | date = februar 2013 | s2cid = 141709189 }}
* {{cite book | last1 = Heise | first1 = Lori L. | last2 = Pitanguy | first2 = Jacqueline | last3 = Germain | first3 = Adrienne | title = Violence against women: the hidden health burden | journal = World Health Statistics Quarterly. Rapport Trimestriel de Statistiques Sanitaires Mondiales | volume = 46 | issue = 1 | pages = 78–85 | publisher = World Bank | location = Washington, D.C | year = 1994 | isbn = 9780821329801 | pmid = 8237054 }} Discussion Paper No. 255
* {{cite journal | last1 = James | first1 = Stanlie M. | title = Shades of othering: reflections on female circumcision/genital mutilation | url = https://archive.org/details/sim_signs_summer-1998_23_4/page/1031 | journal = Signs: Journal of Women in Culture and Society]] | volume = 23 | issue = 4 | pages = 1031&amp;ndash;1048 | publisher = University of Chicago Press | doi = 10.1086/495300 | jstor = 3175202 | date = Summer 1998 | s2cid = 144380933 }} 
* {{cite journal | last1 = Jones | first1 = Helen | last2 = Diop | first2 = Nafissatou | last3 = Askew | first3 = Ian | last4 = Kaboré | first4 = Inoussa | title = Female genital cutting practices in Burkina Faso and Mali and their negative health outcomes | url = https://archive.org/details/sim_studies-in-family-planning_1999-09_30_3/page/219 | journal = Studies in Family Planning | volume = 30 | issue = 3 | pages = 219&amp;ndash;230 | publisher = Wiley-Blackwell]] | doi = 10.1111/j.1728-4465.1999.00219.x | pmid = 10546313 | date = septembar 1999 }} 
* {{cite journal | last1 = Jones | first1 = Wanda K. | last2 = Smith | first2 = Jack | last3 = Kieke Jr. | first3 = Burney | last4 = Wilcox | first4 = Lynne | title = Female genital mutilation/female circumcision: who is at risk in the US? | url = https://archive.org/details/sim_public-health-reports_september-october-1997_112_5/page/368 | journal = Public Health Reports | volume = 112 | issue = 5 | pages = 368&amp;ndash;377 | pmc = 1381943 | date = septembar 1997 | pmid=9323387}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1381943/pdf/pubhealthrep00038-0014.pdf Pdf.]
* {{Cite journal | last = Kelly | first = Liz | title = Inside outsiders: Mainstreaming violence against women into human rights discourse and practice | journal = International Feminist Journal of Politics | volume = 7 | issue = 4 | pages = 471&amp;ndash;495 | publisher = Taylor and Francis | doi = 10.1080/14616740500284391 | date = decembar 2005 | s2cid = 143985481 }}
* {{cite journal | last = Mackie | first = Gerry | title = Female genital cutting: a harmless practice? | url = https://archive.org/details/sim_medical-anthropology-quarterly_2003-06_17_2/page/135 | journal = Medical Anthropology Quarterly | volume = 17 | issue = 2 | pages = 135&amp;ndash;158 | publisher = Wiley-Blackwell on behalf of the American Anthropological Association | doi = 10.1525/maq.2003.17.2.135 | pmid = 12846114 | jstor = 3655332 | date = juni 2003 }} [http://dss.ucsd.edu/~gmackie/documents/FGCHarmlessPractice.pdf Pdf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509230919/http://dss.ucsd.edu/~gmackie/documents/FGCHarmlessPractice.pdf |date=9. 5. 2013 }}
* {{cite journal | last1 = Shell-Duncan | first1 = Bettina | last2 = Herniund | first2 = Yiva | title = Are there &quot;Stages of Change&quot; in the practice of female genital cutting?: Qualitative research findings from Senegal and The Gambia | journal = African Journal of Reproductive Health | volume = 10 | issue = 2 | pages = 57&amp;ndash;71 | publisher = Women's Health and Action Research Centre (WHARC) | doi = 10.2307/30032459 | jstor = 30032459 | date = august 2006| pmid = 17217118 | url = http://www.bioline.org.br/abstract?id=rh06027&amp;lang=en }}
* {{cite book | last = Skaine | first = Rosemarie | title = Female genital mutilation: legal, cultural, and medical issues | url = https://archive.org/details/femalegenitalmut0000skai_n5q7 | publisher = McFarland &amp; Company, Inc. | location = Jefferson, North Caroline | year = 2005 | isbn = 9780786421671 }}
* {{cite book | last = Wagner | first = Natascha | title = Why female genital cutting persist? | series = Working Paper | publisher = University of Rotterdam | url = http://www.natascha-wagner.com/uploads/9/0/1/5/9015445/fgc_march2013.pdf | date = mart 2013 | access-date = 6. 7. 2022 | archive-date = 3. 5. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20220503192701/http://www.natascha-wagner.com/uploads/9/0/1/5/9015445/fgc_march2013.pdf | url-status = dead }}
* {{cite book | last = True | first = Jacqui | title = The political economy of violence against women | url = https://archive.org/details/politicaleconomy0000true | publisher = Oxford University Press | location = New York, NY | year = 2012 | isbn = 9780199755912 }}
* {{cite journal | last = Wakabi | first = Wairagala | title = Africa battles to make female genital mutilation history | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_march-31-april-6-2007_369_9567/page/1069 | journal = The Lancet | volume = 369 | issue = 9567| pages = 1069&amp;ndash;1070 | publisher = Elsevier | pmid = 17405200 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)60508-X | date = 31. 3. 2007 | s2cid = 29006442 }}
* {{cite journal | last1 = Williams | first1 = Lindy | last2 = Sobieszczyk | first2 = Teresa | title = Attitudes surrounding the continuation of female circumcision in the Sudan: passing the tradition to the next generation | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-marriage-and-family_1997-11_59_4/page/966 | journal = Journal of Marriage and Family | volume = 59 | issue = 4 | pages = 966&amp;ndash;981 | publisher =Wiley-Blackwell | doi = 10.2307/353796 | jstor = 353796 | date = novembar 1997 }}

==Vanjski linkovi==
{{Commons category| Violence Against Women}}
{{Wikiquote}}
*{{curlie|Society/People/Women/Issues/Violence_and_Abuse}}
* [https://web.archive.org/web/20110516094651/http://www.echr.coe.int/NR/rdonlyres/39C38938-2E29-4151-9280-D5AC063DD02E/0/FICHES_Violence_femmes_EN.pdf Violence against women], a factsheet on [[ECtHR]] case law
* [https://www.endvawnow.org/ Virtual Knowledge Centre to End Violence against Women and Girls]{{Mrtav link}} (in English, French, and Spanish)
* [http://www.ohchr.org/EN/Issues/Women/SRWomen/Pages/SRWomenIndex.aspx UN Special Rapporteur on violence against women, its causes and consequences]
* [https://www.who.int/reproductivehealth/publications/fgm/en/ World Health Organization's reports on FGM], Health complications of female genital mutilation

{{Zlostavljanje}}
{{Nasilje u porodicii}}
{{Nasilje nad ženama po zemlji}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Violence Against Women}}
[[Kategorija:Nasilje nad ženama| ]]
[[Kategorija:Seks industrija]]
[[Kategorija:Feminizam i zdravlje]]
[[Kategorija:Spolno zasnovano nasilje| ]]
[[Kategorija:Zločini protiv žena]]</text>
      <sha1>1yjze2guap8szvpedqjc3gn0qwq0i32</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lokalni mjehur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492260</id>
    <revision>
      <id>3926447</id>
      <parentid>3424498</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:13:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3815" sha1="jfnyce6e2d82f2ac4ggltstth6t891r" xml:space="preserve">[[Datoteka:LocalBubble.png|desno|mini|200x200piksel|&lt;center&gt; Model svemira blizu [[Sunce|Sunca]]: (siva)&amp;nbsp; '''Lokalni mjehur''', (magenta)&amp;nbsp;[[Molekularni oblak|molekularni oblaci]], (cijan)&amp;nbsp;[[Loop I Bubble]] .&lt;/center&gt;]]
'''Lokalni mjehur''' ili '''lokalna šupljina''' &lt;ref name=&quot;Abt2015&quot;&gt;{{Cite journal|last=Abt|first=Helmut A.|date=decembar 2015|title=Hot gaseous stellar disks avoid regions of low interstellar densities|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=127|issue=958|pages=1218–1225|bibcode=2015PASP..127.1218A|doi=10.1086/684436}}&lt;/ref&gt; je relativna [[Superbubble|šupljina]] u [[Međuzvjezdana materija|međuzvjezdanoj materiji]] (ISM) [[Orionova ruka|Orionovog kraka]] u [[Mliječni put|Mliječnom putu]]. Sadrži najbliže od nebeskih susjeda i između ostalih, [[Lokalni međuzvjezdani oblak]] (koji sadrži [[Sunčev sistem]]), susjedni [[G-Oblak]], [[Ursa Major Moving Group|Pokretnu grupu Velikog medvjeda]]  ([[Spisak obližnjih zvjezdanih asocijacija i pokretnih grupa|najbliža]] [[Zvezdana kinematika|grupa koja se kreće]] ) i [[Hijade (zvjezdano jato)|Hijade]] (najbliže [[Otvoreno zvjezdano jato|otvoreno jato]]). To je najmanje 300 [[Svjetlosna godina|svjetlosnih godina]] u prečniku, a definiran je njegovom neutralnom gustinom [[Vodik|vodonika]] od oko 0,05 [[atom]]a /cm &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, ili otprilike jedna desetina prosjeka za ISM u Mliječnom putu (0,5&amp;nbsp;atoma/cm &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ), i jedna šestina lokalnog međuzvjezdanog oblaka (0,3&amp;nbsp;atoma/cm &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ).  &lt;ref name=&quot;nasa&quot;&gt;{{Cite web|url=http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|title=Our local galactic neighborhood|date=8. 2. 2000|website=Interstellar.jpl.nasa.gov|publisher=National Aeronautics and Space Administration ([[NASA]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121061128/http://interstellar.jpl.nasa.gov/interstellar/probe/introduction/neighborhood.html|archive-date=21. 11. 2013|url-status=dead|access-date=23. 7. 2013}}&lt;/ref&gt;

Izuzetno rijedak plin lokalnog balona rezultat je [[Supernova|supernovih]] koje su eksplodirale u posljednjih deset do dvadeset miliona godina. [[Geminga]], [[pulsar]] u [[Blizanci (sazviježđe)|sazviježđu Blizanci]], nekada se smatrao ostatkom jedne supernove koja je stvorila Lokalni mjehur, ali [[Grupa koja se kreće|se]] sada smatra da su za to odgovorne više supernove u podgrupi B1 grupe [[Plejade (zvjezdano jato)|Plejade]],&lt;ref name=&quot;T. W. Berghoefer, D. Breitschwerdt 2002&quot;&gt;{{Cite journal|last=Berghoefer|first=T.W.|last2=Breitschwerdt|first2=D.|year=2002|title=The origin of the young stellar population in the solar neighborhood – a link to the formation of the Local Bubble?|journal=[[Astronomy and Astrophysics]]|volume=390|issue=1|pages=299–306|arxiv=astro-ph/0205128v2|bibcode=2002A&amp;A...390..299B|doi=10.1051/0004-6361:20020627}}&lt;/ref&gt; koje su postale ostatak superškoljke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://aas.org/archives/BAAS/v29n5/aas191/abs/S051009.html|title=[51.09] Model of an expanding supershell structure in the LISM|last=Gabel|first=J.R.|last2=Bruhweiler|first2=F.C.|date=8. 1. 1998|publisher=[[American Astronomical Society]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315102240/http://aas.org/archives/BAAS/v29n5/aas191/abs/S051009.html|archive-date=15. 3. 2014|url-status=dead|access-date=14. 3. 2014}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:LocalSpur.png|mini| Izbliza na [[Orionova ruka|Orionovom kraku]], sa glavnim [[Lista obližnjih zvjezdanih asocijacija i pokretnih grupa|zvjezdanim asocijacijama]] (žuta), [[Spisak difuznih maglina|maglinama]] (crvena) i [[Spisak tamnih maglina|tamnim maglinama]] ([[siva]]) oko lokalnog balona.]]

== Reference ==
{{Refspisak|25em}}{{Sunčev sistem tabela}}

[[Kategorija:Međuzvjezdana materija]]
[[Kategorija:Lokalni Mjehur]]</text>
      <sha1>jfnyce6e2d82f2ac4ggltstth6t891r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dead or Alive (grupa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492320</id>
    <revision>
      <id>3926194</id>
      <parentid>3424837</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2285" sha1="e2wr0kcvxx6tcqdq85180syl40740yt" xml:space="preserve">'''Dead or Alive''' su bili engleski [[Pop-muzika|pop]] bend koji je izdao sedam studijskih albuma od 1984. do 2000. godine. Bend je osnovan 1980. godine u [[Liverpool]]u i postigao je uspjeh sredinom 1980-ih, izdavši sedam singlova koji su dospjeli na [[UK Top 40]] i tri albuma na UK Top 30. Na vrhuncu svog uspjeha, postava se sastojala od [[Pete Burns|Petea Burnsa]] (vokal), Stevea Coya (bubnjeva), Mikea Percyja (bas) i Tim Levera (klavijature), a glavni par Burns i Coy pisao je i producirao ostatak karijere benda.

Dva singla benda dospela su na američkih Top 20 na [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] : &quot; [[Ti me okrećeš (kao ploča)|You Spin Me Round (Like a Record)]] &quot; (br.&amp;nbsp;11 u augustu 1985.) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.allmusic.com/song/you-spin-me-round-like-a-record-mt0011392511|title=You Spin Me Round|website=[[AllMusic]]|access-date=27. 8. 2021}}&lt;/ref&gt; i „Brand New Lover“ (br.&amp;nbsp;15 u martu 1987.).

&quot;You Spin Me Round (Like a Record)&quot; je bio na prvom mjestu dvije sedmice 1985. u Velikoj Britaniji, a zatim se ponovo našao na top listama 2006. nakon Burnsovog pojavljivanja u televizijskom reality showu ''[[veliki brat (UK)|Celebrity Big Brother]]'' i u [[Stranger Things (sezona 4)|sezoni 4]] ''[[Stranger Things]]'' .&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cosmopolitan.com/entertainment/tv/a40081405/stranger-things-season-4-soundtrack/|title=The 'Stranger Things' Season 4 Soundtrack Is the Ultimate Love Letter to the 1980s|access-date=27. 5. 2022}}&lt;/ref&gt; Također je postao prvi od dva singla na vrhu ''Billboard'' [[Dance Club Songs|Hot Dance Club Play]] liste. U decembru 2016. ''[[Billboard]]'' ih je svrstao na 96. mjesto najuspješnijih &quot;plesnih umjetnika&quot; svih vremena. Od 2017. godine Dead or Alive je prodao preko 30 miliona albuma i 28 miliona singlova širom sveta.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts/greatest-top-dance-club-artists|title=Greatest of All Time Top Dance Club Artists : Page 1|date=decembar 2016|website=Billboard.com|access-date=22. 1. 2018}}&lt;/ref&gt; Grupa je prekinula rad nakon smrti Petea Burnsa 2016.
[[Datoteka:Nightmares_In_wax_1980.jpg|mini|Nightmares_In_wax (mart 1980.)]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1980.]]
[[Kategorija:Dead or Alive (grupa)]]</text>
      <sha1>e2wr0kcvxx6tcqdq85180syl40740yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amarantine (album)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492645</id>
    <revision>
      <id>3926057</id>
      <parentid>3428209</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1254" sha1="iplp2a2qre2dyydo21d4v9sifgqhdk2" xml:space="preserve">'''''Amarantine''''' je šesti studijski album irske kantautorice i muzičarke [[Enya|Enye]], objavljen 21. novembra 2005. od strane [[Warner Bros. Records]]a  na međunarodnom nivou i od [[Reprise Records]]a u Sjedinjenim Državama, sljedećeg dana. Nakon objavljivanja njenog kompilacijskog seta iz 2002. ''[[Only Time – The Collection]]'', Enya je uzela kratku pauzu prije nego što je počela raditi na novom albumu u septembru 2003., svom prvom nakon ''[[A Day Without Rain]]'' (2000). ''Amarantine'' je snimljen u Irskoj sa njenim dugogodišnjim partnerima za snimanje, aranžerom i producentom [[Nicky Ryan|Nickyjem Ryanom]] i njegovom suprugom, tekstopiscem [[Roma Ryan|Romom Ryan]]. To je prvi Enyin album koji ne uključuje pjesmu na irskom i njen prvi koji uključuje pjesme pjevane na japanskom i [[loksijanski|loksijanskom]], izmišljenom jeziku koji je sačinila Roma.

Prema [[MRC podaci|Nielsen SoundScan-]] u, to je bio treći najprodavaniji new age album 2000-ih u Sjedinjenim Državama.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.billboard.com/charts-decade-end/new-age-albums?year=2009|title=New Age Albums|website=Billboard|access-date=17. 1. 2012}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==

[[Kategorija:Albumi iz 2005.]]
[[Kategorija:CS1 upotrebe (njemački)]]</text>
      <sha1>iplp2a2qre2dyydo21d4v9sifgqhdk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listen to Your Heart (pjesma Roxette)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492678</id>
    <revision>
      <id>3926442</id>
      <parentid>3835138</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:12:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1745" sha1="aot19gewhv5240c0sn20prcufqt8cla" xml:space="preserve">&quot;'''Listen to Your Heart'''&quot; je pjesma švedskog [[Pop-muzika|muzičkog]] pop [[Pop duo|dua]] [[Roxette]], koja je prvobitno objavljena u Švedskoj u septembru 1988. godine kao drugi singl sa drugog [[Album|studijskog albuma]] dua ''[[Look Sharp! (Roxette album)|Look Sharp!]]'' (1988). Napisao ju je [[Per Gessle]] s bivšim gitaristom grupe Gyllene Tider,  Matsom &quot;MP&quot; Perssonom. Pjesma je postala jedan od najuspješnijih singlova 1989. godine, dostigavši broj jedan u Sjedinjenim Državama i Kanadi oko novembra 1989.&lt;ref&gt;[https://www.billboard.com/artist/roxette/chart-history/hsi/ Chart History:Roxette]&lt;/ref&gt; Pjesma je bila prva pjesma koja je dosegla broj jedan u SAD-u bez komercijalno objavljenog [[Muzički singl|7-inčnog singla]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Shuker|first=Roy|url=https://books.google.com/books?id=eiMxDwAAQBAJ&amp;pg=PT85|title=Wax Trash and Vinyl Treasures: Record Collecting as a Social Practice|date=5. 5. 2017|publisher=Routledge|isbn=9781351537186}}&lt;/ref&gt;

&quot;Listen to Your Heart&quot; je prvobitno dostigao 62. mjesto u Velikoj Britaniji kada je tamo objavljen u oktobru 1989. godine. Međutim, nakon uspjeha &quot; [[It Must Have Been Love]]&quot;, pjesma je ponovo izdana kao [[dvostruka A-strana]] sa &quot;[[Dangerous (pjesma Roxette)|Dangerous]]&quot; u augustu 1990. godine, nakon čega je dostigla vrhunac na ljestvici ljestvice 6 na [[UK Singles Chart]]. [[Belgija|Belgijski]] trance duo [[DHT (grupa)|DHT]] je 2005. godine objavio remiksiranu verziju pjesme, koja je postala top 10 hitova na brojnim teritorijama, uključujući Francusku, Holandiju, UK i SAD.

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{External music video|{{YouTube|yCC_b5WHLX0|&quot;Listen to Your Heart&quot;}}}}

[[Kategorija:Singlovi iz 2004.]]
[[Kategorija:CS1 upotrebe (njemački)]]</text>
      <sha1>aot19gewhv5240c0sn20prcufqt8cla</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kolonizacija Marsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492777</id>
    <revision>
      <id>3926412</id>
      <parentid>3830263</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:05:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2259" sha1="56keargel59re59onec04uknanx9t9a" xml:space="preserve">[[Datoteka:OSIRIS_Mars_true_color.jpg|mini|Mars|200x200piksel]]
[[Datoteka:Concept_Mars_colony.jpg|alt=|desno|mini| Umjetnička koncepcija ljudske baze Marsa, s izrezom koji otkriva unutrašnjost [[Hortikultura|hortikulturnog]] područja|237x237piksel]]
Hipotetička '''kolonizacija Marsa''' (ili '''naseljavanje Marsa'''&lt;ref name=&quot;Bartels 2018&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/should-we-colonize-space-some-people-argue-we-need-decolonize-it-instead-945130|title=People are calling for a movement to decolonize space-here's why|last=Bartels|first=Meghan|date=25. 5. 2018|website=Newsweek|access-date=Oct 31, 2021|quote=&quot;[[Robert Zubrin]] je rekao da jedina riječ koje se kloni kolonija, preferirajući naselje jer prva &quot;brka problem s imperijalizmom&quot;.}}&lt;/ref&gt;) izazvala je zanimanje javnih svemirskih agencija i privatnih korporacija i dobila je opsežan tretman u pisanju naučne fantastike, filmu i umjetnosti.

Organizacije su predložile planove za [[Ljudska misija na Mars|ljudsku misiju na Mars]], prvi korak ka [[Kolonizacija|kolonizaciji]], ali nijedna osoba nije kročila na planetu. Međutim, lenderi i [[Mars rover|roveri]] su uspješno istražili površinu planete i dostavili informacije o uslovima na tlu.

Razlozi za kolonizaciju Marsa uključuju radoznalost, potencijal za ljude da pruže dublja opservacijska istraživanja od rovera bez posade, ekonomski interes za njegove resurse i mogućnost da bi naseljavanje drugih planeta moglo smanjiti vjerovatnoću [[Ljudsko izumiranje|ljudskog izumiranja]]. Poteškoće i opasnosti uključuju [[Izloženost radijaciji|izlaganje radijaciji]] tokom putovanja na Mars i na njegovoj površini, [[toksično tlo]], [[Niska gravitacija|nisku gravitaciju]], izolaciju koja prati Marsovu udaljenost od Zemlje, nedostatak vode i niske temperature.
[[Datoteka:MarsTransitionV.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/MarsTransitionV.jpg/220px-MarsTransitionV.jpg|mini| Umjetnička koncepcija procesa teraformiranja Marsa o kojoj se govori u nekim djelima naučne fantastike|lijevo|223x223piksel]]

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Ljudske misije na Mars}}
{{Mars}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Naučna fantastika]]
[[Kategorija:Istraživanje Marsa]]</text>
      <sha1>56keargel59re59onec04uknanx9t9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haptička tehnologija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492780</id>
    <revision>
      <id>3926317</id>
      <parentid>3544966</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5587" sha1="scbwfgelv96hzvmqmiscdx4x8lt63vk" xml:space="preserve">[[Datoteka:Head-mounted_display_and_wired_gloves,_Ames_Research_Center.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c4/Head-mounted_display_and_wired_gloves%2C_Ames_Research_Center.jpg/220px-Head-mounted_display_and_wired_gloves%2C_Ames_Research_Center.jpg|mini| [[Displej montiran na glavu|Displej na glavi iz 1980-]] ih i žičane rukavice u [[NASA Ames istraživački centar|NASA Ames istraživačkom centru]]]]
'''Haptička tehnologija''', poznata i kao '''kinestetička komunikacija''' ili '''3D dodir''',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://zums.ac.ir/files/research/site/ebooks/Human-Computer%20Interaction/Augmented_Reality.pdf|title=Augmented Reality|website=Zums.ac.ir|access-date=19. 4. 2019|archive-date=28. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328153334/http://zums.ac.ir/files/research/site/ebooks/Human-Computer%20Interaction/Augmented_Reality.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Biswas|first=S.|last2=Visell|first2=Y.|year=2019|title=Emerging Material Technologies for Haptics|journal=Advanced Materials Technologies|volume=4|issue=4|page=1900042|doi=10.1002/admt.201900042}}&lt;/ref&gt; odnosi se na bilo koju tehnologiju koja može stvoriti iskustvo [[dodir]]a primjenom [[sila]], [[Vibracije|vibracija]] ili pokreta na korisnika.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.isfh.org/ch.html|title=International Society for Haptics: Haptic technology, an animated explanation|last=Gabriel Robles-De-La-Torre|publisher=Isfh.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100307033200/http://www.isfh.org/ch.html|archive-date=7. 3. 2010|url-status=dead|access-date=26. 2. 2010}}&lt;/ref&gt; Ove tehnologije se mogu koristiti za kreiranje virtuelnih objekata u [[Kompjuterska simulacija|kompjuterskoj simulaciji]], za kontrolu virtuelnih objekata i za poboljšanje daljinskog upravljanja mašinama i uređajima ([[telerobotika]]). Haptički uređaji mogu uključivati [[Taktilni senzor|taktilne senzore]] koji mjere sile koje korisnik vrši na interfejsu. Riječ ''[[wiktionary:haptic|haptička]]'', iz Greek   ( ''haptikos'' ), znači &quot;taktilni, koji se odnosi na čulo dodira&quot;. Jednostavni haptički uređaji su uobičajeni u obliku [[Kontroler igre|kontrolera za igre]], [[džojstik]]a i [[volan]]a.

Haptička tehnologija olakšava istraživanje o tome kako funkcioniše ljudsko čulo dodira dozvoljavajući stvaranje kontrolisanih haptičkih virtuelnih objekata. Većina istraživača razlikuje tri [[Dodir|senzorna sistema]] povezana sa čulom dodira kod ljudi: [[Kožna čula|kožni]], [[Propriocepcija|kinestetički]] i [[Dodir|haptički]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Biswas|first=S.|last2=Visell|first2=Y.|year=2021|title=Haptic Perception, Mechanics, and Material Technologies for Virtual Reality|journal=Advanced Functional Materials|volume=31|issue=39|page=2008186|doi=10.1002/adfm.202008186}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Srinivasan|first=M.A.|last2=LaMotte|first2=R.H.|year=1995|title=Tactual discrimination of softness|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_1995-01_73_1/page/88|journal=Journal of Neurophysiology|volume=73|issue=1|pages=88–101|doi=10.1152/jn.1995.73.1.88|pmid=7714593}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Freyberger, F.K.B. &amp; Färber, B. (2006). “Compliance discrimination of deformable objects by squeezing with one and two fingers”. ''Proceedings of EuroHaptics'' (pp. 271–76).&lt;/ref&gt; Sve percepcije posredovane [[Koža|kožnim]] i kinestetičkim senzibilitetom nazivaju se taktualnim opažanjem. Osjetilo dodira može se klasificirati kao pasivno i aktivno,&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bergmann Tiest|first=W.M.|last2=Kappers|first2=A.M.L.|year=2009a|title=Cues for haptic perception of compliance|url=https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/40079/tth2009040189.pdf?sequence=2|journal=IEEE Transactions on Haptics|volume=2|issue=4|pages=189–99|doi=10.1109/toh.2009.16|pmid=27788104}}&lt;/ref&gt; a izraz &quot;haptički&quot; se često povezuje s aktivnim dodirom za komunikaciju ili prepoznavanje objekata.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Tiest|first=W.M.|year=2010|title=Tactual perception of material properties|journal=Vision Res|volume=50|issue=24|pages=2775–82|doi=10.1016/j.visres.2010.10.005|pmid=20937297}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:LG_P710_Optimus_L7_II_-_Vibramotor_SJMY0007108-7058.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/LG_P710_Optimus_L7_II_-_Vibramotor_SJMY0007108-7058.jpg/220px-LG_P710_Optimus_L7_II_-_Vibramotor_SJMY0007108-7058.jpg|mini| Vibramotor LG Optimus L7 II]]

=== Robotika ===
Haptička povratna informacija je neophodna za obavljanje složenih zadataka putem [[teleprisutnost]]i. [[Shadow Hand]], napredna robotska [[ruka]], ima ukupno 129 senzora dodira ugrađenih u svaki [[zglob]] i jastučić prsta koji prenose informacije operateru. Ovo omogućava da se zadaci poput kucanja izvode sa udaljenosti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.digitaltrends.com/cool-tech/shadow-robot-company-hand/|title=The holy grail of robotics: Inside the quest to build a mechanical human hand|last=Dormehl|first=Luke|date=27. 4. 2019|website=Digital Trends|access-date=20. 7. 2019}}&lt;/ref&gt; Rani prototip se može vidjeti u [[NASA]] -inoj kolekciji humanoidnih robota ili [[robonaut]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://robonaut.jsc.nasa.gov/|title=Robonaut|publisher=Robonaut.jsc.nasa.gov|access-date=26. 2. 2010|archive-date=16. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016005652/http://robonaut.jsc.nasa.gov/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak|30em}}

[[Kategorija:Obrazovna tehnologija]]
[[Kategorija:Medicinsko obrazovanje]]
[[Kategorija:Izlazni uređaji]]
[[Kategorija:Ulazni uređaji]]</text>
      <sha1>scbwfgelv96hzvmqmiscdx4x8lt63vk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Don Misener</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492817</id>
    <revision>
      <id>3926216</id>
      <parentid>3439448</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:07:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1022" sha1="dpgz1j69ui1k7kewjqh0ewpz9ykx2ja" xml:space="preserve">'''Don Misener''' (AD Misener) (1911-1996) &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.physics.uwo.ca/history/full_history/physics_1949_to_1960.html|title=Physics 1949 to 1960 - Physics and Astronomy - Western University|website=www.physics.uwo.ca|language=en|access-date=18. 9. 2018|archive-date=28. 1. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200128051056/http://physics.uwo.ca/history/full_history/physics_1949_to_1960.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; je bio [[fizičar]]. Zajedno s [[Pyotr Leonidovich Kapitsa|Petrom Leonidovičem Kapicom]] i [[John F. Allen (fizičar)|Johnom F. Allenom]], Misener je otkrio [[superfluid]]nu [[Faza (materija)|fazu materije]] 1937. godine.

Misener je bio postdiplomski student na [[Univerzitet u Torontu|Univerzitetu u Torontu]] 1935. Pridružio se Allenu na [[Cambridge University|Univerzitetu Kembridž]] oko 1937. Misener se kasnije vratio u Kanadu da radi na [[Univerzitet Zapadnog Ontarija|Univerzitetu Zapadnog Ontarija]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Kanadski fizičari]]</text>
      <sha1>dpgz1j69ui1k7kewjqh0ewpz9ykx2ja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hey Jude</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492931</id>
    <revision>
      <id>3926327</id>
      <parentid>3430504</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4247" sha1="7dtb4ujh01kytu2pz3ajy62uvqqocxe" xml:space="preserve">{{Infokutija pjesma|name=Hey Jude|cover=Heyjude1.png|alt=|caption=UK single A-side label|tip=singl|umjetnik=[[the Beatles]]|B-side=[[Revolution (pjesma Beatlesa)|Revolution]]|released=26 August 1968|recorded=31 July and 1 August 1968|studio=[[Trident Studios|Trident]], London|dužina=7:11|label=[[Apple Records|Apple]]|writer=[[Lennon–McCartney]]|Producent=[[George Martin]]|prev_title=[[Lady Madonna]]|prev_year=1968|next_title=[[Get Back]]|next_year=1969|misc={{External music video|{{YouTube|A_MjCqQoLLA|&quot;Hey Jude&quot;}}
 }}}}

&quot;'''Hey Jude'''&quot; je pjesma engleske [[Rok-muzika|rok]] grupe [[The Beatles]] koja je objavljena kao singl bez albuma u avgustu 1968. Napisao ju je [[Paul McCartney]] i zaslužan za partnerstvo [[Lennon–McCartney|Lennon-McCartney]] . Singl je bio prvo izdanje Beatlesa za njihovu izdavačku kuću [[Apple Records|Apple]] i jedan od singlova &quot;First Four&quot; Appleovog popisa izvođača, što je označilo javno lansiranje izdavačke kuće. &quot;Hey Jude&quot; je bio hit broj jedan u mnogim zemljama širom svijeta i postao je najprodavaniji singl godine u Velikoj Britaniji, SAD-u, Australiji i Kanadi. Njegovo devetosedmično trčanje na broju jedan na [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] izjednačilo je rekord svih vremena 1968. godine za najdužu vožnju na vrhu američkih top lista, rekord koji je držao devet godina. Prodata je u otprilike osam miliona primjeraka i često se nalazi na listama muzičkih kritičara najboljih pjesama svih vremena.

U maju 1968. {{Sfn|Riley|2011}} [[John Lennon]] i njegova supruga [[Cynthia Lennon|Cynthia]] su se razdvojili zbog njegove afere sa japanskom umjetnicom [[Yoko Ono]]. {{Sfn|Womack|2014}} Sljedećeg mjeseca, [[Paul McCartney]] se odvezao u posjetu Lennonovim petogodišnjem sinu [[Julian Lennon|Julianu]] &lt;ref&gt;{{cite magazine|title=The Beatles, 'Hey Jude'|magazine=[[Rolling Stone]]|date=7. 4. 2011|access-date=14. 8. 2007|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/the-beatles-hey-jude-20110516|archive-url=https://web.archive.org/web/20121019192602/http://www.rollingstone.com/music/lists/the-500-greatest-songs-of-all-time-20110407/the-beatles-hey-jude-20110516|archive-date=19. 10. 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt; u [[Kenwood, brdo St. George's|Kenwoodu]], porodičnom domu u [[Weybridge]]u. {{Sfn|Sounes|2010}} Cynthia je bila dio društvenog kruga [[The Beatles|Beatlesa]] prije nego što je bend postao slavan 1963.; {{Sfn|Sounes|2010}} McCartney je kasnije rekao da mu je &quot;malo previše što su odjednom ''[[Persona non grata|postali personae non gratae]]'' i nestali iz mog života&quot;. {{Sfn|Miles|1997}} Cynthia Lennon se prisjetila McCartneyjeve iznenadne posjete: „Dirnula me njegova očigledna briga za našu dobrobit. . . Na putu dole komponovao je 'Hey Jude' u autu. Nikada neću zaboraviti Paulov gest pažnje i zabrinutosti kada je došao da nas vidi.&quot; &lt;ref&gt;{{Cite news|first=John|last=Kehe|title=Paul McCartney: 40 career highlights on his birthday|work=[[The Christian Science Monitor]]|date=17. 6. 2012|access-date=23. 3. 2019|url=https://www.csmonitor.com/Books/2012/0617/Paul-McCartney-40-career-highlights-on-his-birthday/Hey-Jude-single-1968|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323174420/https://www.csmonitor.com/Books/2012/0617/Paul-McCartney-40-career-highlights-on-his-birthday/Hey-Jude-single-1968|archive-date=23. 3. 2019}}&lt;/ref&gt; Originalni naziv pesme bio je &quot;Hey Jules&quot;, a trebalo je da utješi Džulijana od stresa zbog razvoda njegovih roditelja. {{Sfn|Womack|2014}} McCartney je rekao: &quot;Znao sam da mu neće biti lahko&quot; i da je promijenio ime u &quot;Jude&quot; &quot;jer sam mislio da to zvuči malo bolje&quot;. {{Sfn|Miles|1997}}
[[Datoteka:John_Lennon_en_echtgenote_Yoko_Ono_verlaten_het_Hilton_Hotel_te_Amsterdam,_Bestanddeelnr_922-2491.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/John_Lennon_en_echtgenote_Yoko_Ono_verlaten_het_Hilton_Hotel_te_Amsterdam%2C_Bestanddeelnr_922-2491.jpg/200px-John_Lennon_en_echtgenote_Yoko_Ono_verlaten_het_Hilton_Hotel_te_Amsterdam%2C_Bestanddeelnr_922-2491.jpg|lijevo|mini| [[Yoko Ono]] i [[John Lennon]] u Amsterdamu u martu 1969]]

== Bilješke ==
{{Refspisak|2|grupa=nb}}

== Reference ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Rok balade]]</text>
      <sha1>7dtb4ujh01kytu2pz3ajy62uvqqocxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lennon–McCartney</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492932</id>
    <revision>
      <id>3926436</id>
      <parentid>3846955</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:11:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2669" sha1="4gt4ondwri7skbaqsa9a313hqmg6pzc" xml:space="preserve">[[Datoteka:Lennon-McCartney.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Lennon-McCartney.JPG/330px-Lennon-McCartney.JPG|desno|mini| [[John Lennon]] (lijevo) i [[Paul McCartney]] 1964]]
'''Lennon–McCartney''' je bilo partnerstvo u pisanju pjesama između engleskih muzičara [[John Lennon|Johna Lennona]] (1940–1980) i [[Paul McCartney|Paula McCartneyja]] (rođenog 1942) iz [[The Beatles|Beatlesa]]. To je najpoznatija i najuspješnija muzička saradnja ikada po prodatim pločama, a Beatlesi su prodali preko 600 miliona ploča širom svijeta od 2004.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://money.cnn.com/2009/09/04/news/companies/beatles_video_game/|title=Beatles' remastered box set, video game out|date=9. 9. 2009|publisher=[[CNNMoney.com]]|access-date=1. 12. 2011|archive-date=15. 9. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180915183858/https://money.cnn.com/2009/09/04/news/companies/beatles_video_game/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Između 5. oktobra 1962. i 8. maja 1970, pod njihovim partnerstvom objavljeno je približno 180 zajedničkih pjesama, od kojih su ogromnu većinu snimili Beatlesi, čineći najveći dio njihovog kataloga.

Za razliku od mnogih partnerstava u pisanju pjesama koja se sastoje od zasebnog pisca i kompozitora, kao što su [[George Gershwin|George]] i [[Ira Gershwin]], [[Rodgers i Hammerstein|Richard Rodgers i Oscar Hammerstein]], ili [[Elton John]] i [[Bernie Taupin]], i Lennon i McCartney pisali su tekstove i muziku. Ponekad, posebno u ranoj fazi, oni bi intenzivno sarađivali prilikom pisanja pjesama, radeći &quot;oči u oči&quot; kako je to Lennon izrazio.{{Sfn|Sheff|2000}} Tokom druge polovine njihovog partnerstva, postalo je uobičajeno da bilo ko od njih sam napiše većinu pjesme uz minimalan doprinos onog drugog, a ponekad uopće ne. Prema sporazumu koji je sklopljen prije nego što su Beatlesi postali poznati, Lennon i McCartney su podjednako zaslužni za pjesme koje je jedan od njih napisao dok je trajalo njihovo partnerstvo.

Lennon–McCartneyjeve kompozicije bile su predmet brojnih [[Cover verzija|obrada]]. Prema ''[[Guinnessova knjiga rekorda|Guinnessovoj knjizi rekorda]]'', &quot;[[Yesterday]]&quot; je snimilo više muzičara nego bilo koju drugu pjesmu.&lt;ref name=&quot;guinness&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.guinnessworldrecords.com/content_pages/record.asp?recordid=50867|title=Most Recorded Song|website=[[Guinness World Records]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20060910071729/http://www.guinnessworldrecords.com/content_pages/record.asp?recordid=50867|archive-date=10. 9. 2006|access-date=12. 5. 2009}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==

=== Citati ===
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Muzičke grupe osnovane 1962.]]</text>
      <sha1>4gt4ondwri7skbaqsa9a313hqmg6pzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dawon Kahng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>492992</id>
    <revision>
      <id>3926192</id>
      <parentid>3891782</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:03:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3907" sha1="id9ovqfnivf15myv5svi5zsrzbo6f2x" xml:space="preserve">{| class=&quot;infobox biography vcard&quot;
|+Dawon Kahng
|
|-
| class=&quot;infobox-image&quot; | 
|}
'''Dawon Kahng''' ({{Jez-ko|강대원}}   ; 4. maja 1931. – 13. maja 1992.) bio je korejsko-američki inženjer elektrotehnike i pronalazač, poznat po svom radu u [[Solid-state elektronika|elektronici čvrstog stanja]]. Najpoznatiji je po izumu [[MOSFET]] -a (metal–oksid–poluprovodnički tranzistor sa efektom polja, ili MOS tranzistor), zajedno sa svojim kolegom [[Mohamed Atalla|Mohamedom Atallom]], 1959. godine. Kahng i Atala razvili su i [[PMOS logika|PMOS]] i [[NMOS logika|NMOS]] procese za [[Izrada poluprovodničkih uređaja|proizvodnju MOSFET poluprovodničkih uređaja]]. MOSFET je najrasprostranjeniji tip [[tranzistor]]a i osnovni element u najsavremenijoj [[Elektronika|elektronskoj opremi]].

Kahng i Atalla su kasnije predložili koncept MOS [[Integralno kolo|integrisanog kola]], i uradili su pionirski rad na Šotkijevim [[Schottky dioda|diodama]] i [[tranzistor]]ima sa [[Nanoelektronika|nanoslojnom]] bazom početkom 1960-ih. Kahng je potom izumio [[MOSFET sa plutajućim vratima]] (FGMOS) sa [[Simon Min Sze|Simonom Min Szeom]] 1967. godine. Kahng i Sze su predložili da se FGMOS može koristiti kao [[Memorijska ćelija (računanje)|memorijske ćelije]] s [[Plutajuća kapija|plutajućim vratima]] za nepromjenjivu [[Nepromenljiva memorija|memoriju]] (NVM) i reprogramabilnu [[ROM|memoriju samo za čitanje]] (ROM), koja je postala osnova za [[EPROM]] (programabilni ROM koji se može izbrisati), [[EEPROM]] (električno izbrisiv [[programabilni ROM]] ). ROM) i tehnologije [[Flash memorija|fleš memorije]]. Kahng je uvršten u [[Nacionalna kuća slavnih pronalazača|Nacionalnu kuću slavnih pronalazača]] 2009.

Dawon Kahng je rođen 4. maja 1931. u Keijōu, Chosen (danas [[Seoul|Seul]], [[Južna Koreja]] ). Studirao je fiziku na [[Nacionalni univerzitet u Seulu|nacionalnom univerzitetu u Seulu]] u [[Južna Koreja|Južnoj Koreji]], a emigrirao je u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] 1955. godine kako bi pohađao [[Državni univerzitet Ohajo]],  je 1959. godine dobio doktorat iz elektrotehnike.
[[Datoteka:MOSFET_Structure.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/MOSFET_Structure.png/220px-MOSFET_Structure.png|lijevo|mini| [[MOSFET]] je izumio Kahng zajedno sa svojim kolegom [[Mohamed Atalla|Mohamedom Atallom]] u Bell Labs-u 1959. godine.]]
Bio je istraživač u [[Bell Laboratories|Bell Telephone Laboratories]] u Murray Hillu, New Jersey, i izumio je [[MOSFET]] (metal-oxide-semiconductor field-effect tranzistor), koji je osnovni element u većini današnje elektronske opreme, sa &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1960-MOS.html|title=1960 - Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|publisher=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008093356/http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1960-MOS.html|archive-date=8. 10. 2012|url-status=live|access-date=11. 11. 2012}}&lt;/ref&gt; [[Mohamed Atalla|Atallom]] 1959. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1960-MOS.html|title=1960 - Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated|publisher=Computer History Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008093356/http://www.computerhistory.org/semiconductor/timeline/1960-MOS.html|archive-date=8. 10. 2012|url-status=live|access-date=11. 11. 2012}}&lt;/ref&gt; [[Izrada poluprovodničkih uređaja|Proizveli]] su i [[PMOS logika|PMOS]] i NMOS uređaje sa [[10 µm proces|20{{Razmaci}}µm procesom]].&lt;ref name=&quot;Lojek321&quot;&gt;{{Cite book|last=Lojek|first=Bo|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007|publisher=[[Springer Science &amp; Business Media]]|isbn=9783540342588|pages=321-3}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Umrli 1992.]]
[[Kategorija:Rođeni 1931.]]</text>
      <sha1>id9ovqfnivf15myv5svi5zsrzbo6f2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eugenius Warming</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493401</id>
    <revision>
      <id>3926245</id>
      <parentid>3434450</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:15:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2691" sha1="t9227u6pxo9jdwtc4j8qh5aro6nr5eu" xml:space="preserve">{{Infokutija naučnik
| datum_rođenja           = {{birth date|1841|11|3|df=y}}
| doktorski_studenti      = [[Christen C. Raunkiær]]&lt;br /&gt;[[Wilhelm Johannsen]]&lt;br /&gt;[[Frederik Børgesen]]&lt;br /&gt;[[Morten Pedersen Porsild|Morten Porsild]]&lt;br /&gt;[[Johannes Schmidt (biologist)|Johannes Schmidt]]&lt;br /&gt;[[Olaf Hagerup]]&lt;br /&gt;[[Henning Eiler Petersen]]&lt;br /&gt;[[Carl Hansen Ostenfeld]]&lt;br /&gt;[[Ove Paulsen]]
| slika                   = Warming,Eugen-c1900.jpg
}}{{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}

'''Johannes Eugenius Bülow Warming''' (3. novembar 1841. – 2. april 1924.), poznat kao '''Eugen Warming''', bio je danski botaničar i glavna osnivačica naučne discipline [[Ekologija|ekologije]]. Warming je napisao [[Plantesamfund|prvi udžbenik (1895.)]] o [[Ekologija biljaka|ekologiji biljaka]], predavao prvi univerzitetski predmet iz ekologije i tom pojmu dao smisao i sadržaj. Naučnik RJ Goodland je 1975. napisao: “ ''Ako se jedna osoba može izdvojiti da bude počastvovana kao osnivač ekologije, zagrijavanje bi trebalo dobiti prednost'' ”.&lt;ref name=&quot;Goodland (1975)&quot;&gt;[https://dx.doi.org/10.2307/3543715 Goodland, R.J. (1975) The tropical origin of ecology: Eugen Warming’s jubilee. ''Oikos'', 26, 240-245.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Goodland|first=R. J.|date=17. 5. 1975|title=The Tropical Origin of Ecology: Eugen Warming's Jubilee|journal=Oikos|volume=26|issue=2|pages=240–245|doi=10.2307/3543715|jstor=3543715}}&lt;/ref&gt;

Warming je napisao niz udžbenika o botanici, biljnoj geografiji i ekologiji, koji su prevedeni na nekoliko jezika i bili su neizmjerno utjecajni u svoje vrijeme i kasnije. Najvažniji su bili ''[[Plantesamfund]]'' i ''Haandbog i den systematiske Botanik'' .

Warmingov udžbenik o biljnoj [[Morfologija (biologija)|morfologiji]], [[Anatomija|anatomiji]] i [[Fiziologija|fiziologiji]] preveden je na [[Švedski jezik|švedski]] i [[Njemački jezik|njemački]] : Warming Eug. ''Den almindelige Botanik: En Lærebog, nærmest til Brug za Studerende og Lærere'' [prevedeni naslov: ''Opća botanika'' ]. Kjøbenhavn, 1880. (2. izdanje 1886.; treće izdanje Warminga i [[Wilhelm Johannsen|Wilhelma Johansena]] 1895.; četvrto izdanje Warminga i Johansena [[Wilhelm Johannsen|1900–01]] .). Švedsko izdanje 1882: ''Lärobok i allmän botanik'' (autor Axel N. Lundström). Njemački edn 1907-09: ''Lehrbuch der allgemeinen Botanik'' (od 4. edn, EP Meinecke). Berlin, Borntraeger. 667 pp.

== Reference ==
{{Refspisak|30em}}

[[Kategorija:Umrli 1924.]]
[[Kategorija:Rođeni 1841.]]
[[Kategorija:Članovi Francuske akademije nauka]]
[[Kategorija:Danski naučnici]]
[[Kategorija:Botaničari s autorskim skraćenicama]]
[[Kategorija:CS1 upotrebe (njemački)]]</text>
      <sha1>t9227u6pxo9jdwtc4j8qh5aro6nr5eu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>I Still Haven't Found What I'm Looking For</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493712</id>
    <revision>
      <id>3926342</id>
      <parentid>3462192</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="lznyymfzyasbaehqqxeqisgd75g5glw" xml:space="preserve">{{Infokutija pjesma|name=I Still Haven't Found What I'm Looking For|cover=Still_havent_found_cover.jpg|alt=|caption=7-inch vinyl variant of the standard artwork|type=single|artist=[[U2]]|album=[[The Joshua Tree]]|B-side={{ubl|&quot;Spanish Eyes&quot;|&quot;Deep in the Heart&quot;}}|released=25 May 1987&lt;ref&gt;{{cite web|first1= Aaron |last1= Sams |first2= Harry |last2= Kantas |title= U2 – &quot;I Still Haven't Found What I'm Looking For&quot; Single |publisher= U2songs.com |access-date= 22. 4. 2016 |url= http://www.u2songs.com/discography/i_still_havent_found_what_im_looking_for_single}}&lt;/ref&gt;|recorded=1986|studio=[[Danesmoate House]] (Dublin)|venue=|Length=4:37|label=[[Island Records|Island]]|Composer=U2|lyricist=[[Bono]]|Producer={{hlist|[[Daniel Lanois]]|[[Brian Eno]]}}|prev_title=[[With or Without You]]|prev_year=1987|next_title=[[Where the Streets Have No Name]]|next_year=1987|misc={{External music video|{{YouTube|e3-5YC_oHjE|&quot;I Still Haven't Found What I'm Looking For&quot;}}}}}}

&quot; '''I Still Haven't Found What I'm Looking For'''&quot; je pjesma irskog [[Rok-muzika|rok]] benda [[U2 (grupa)|U2]]. To je druga pjesma s njihovog albuma ''[[Joshua drvo|The Joshua Tree]]'' iz 1987. i objavljena je kao drugi [[Muzički singl|singl albuma]] u maju 1987. Pjesma je bila hit, postavši drugi uzastopni singl broj jedan benda na američkoj [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], dok je zauzela šesto mjesto na [[UK Singles Chart]].

Pjesma je nastala iz [[Demo (muzika)|demo]]-a koji je bend snimio na kojem je bubnjar [[Larry Mullen Jr.]] svirao jedinstveni ritam. Kao i većina ''The Joshua Tree'', pjesma je inspirisana interesovanjem grupe za [[Američka popularna muzika|američku muziku]]. &quot;'''I Still Haven't Found What I'm Looking For'''&quot; pokazuje uticaje [[Gospel muzika|gospel muzike]], a njeni tekstovi opisuju duhovnu čežnju. Vokal glavnog pjevača [[Bono|Bona]] je u visokom [[Vokalni registar|registru]], a glavni gitarista [[The Edge|Edge]] svira [[arpeggio]]. Gospel kvalitetu pjesme doprinose [[hor]]ski prateći vokali koje su obezbijedili Edge i producenti [[Brian Eno]] i [[Daniel Lanois]].

&quot;I Still Han't Found What I'm Looking For&quot; je hvaljena kritikama i dobila je dvije nominacije na [[30. godišnja dodjela Grammy nagrada|30. dodjeli Grammy nagrada]] 1988., za [[Grammy nagrada za ploču godine|ploču godine]] i [[Gremi nagrada za pesmu godine|pjesmu godine]]. Kasnije je postala jedna od najpoznatijih pjesama grupe i izvođena je na mnogim njihovim [[Koncertna turneja|koncertnim turnejama]] . Pjesma se pojavila na nekoliko njihovih kompilacija i [[Koncertni film|koncertnih filmova]] . Mnogi kritičari i publikacije svrstali su &quot;I Still Haven't Found What I'm Looking For&quot; među najbolje pjesme u istoriji muzike, uključujući ''[[Kotrljajući kamen|Rolling Stone]]'' koji je ovu pjesmu svrstao na 93. mjesto svoje liste &quot;[[500 najboljih pjesama svih vremena|The 500 Greatest Songs of All Time]]&quot; iz 2010.

== Reference ==
'''Fusnote'''
{{Refspisak|30em}}

[[Kategorija:Articles with hAudio microformats]]
[[Kategorija:U2]]</text>
      <sha1>lznyymfzyasbaehqqxeqisgd75g5glw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerard J. Milburn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493817</id>
    <revision>
      <id>3926285</id>
      <parentid>3891786</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:24:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3236" sha1="4sqrbspk57qcxw38bb6xu1ezo43vw68" xml:space="preserve">{{Infokutija naučnik
| datum_rođenja           = {{Datum rođenja|1958|}}
| akademski_savjetnici    = 
| doktorski_studenti      = [[Howard M. Wiseman]]&lt;ref name=mathgene&gt;{{MathGenealogy|114511}}&lt;/ref&gt;
| nagrade                 = 
| slika                   = Gerard Milburn Royal Society.jpg
}}

'''Gerard James Milburn''' (rođen 1958.) je australijski teorijski kvantni fizičar poznat po svom radu na kvantnoj kontroli povratnih informacija, [[Kvantno mjerenje|kvantnim mjerenjima]], [[Kvantne informacije|kvantnim informacijama]], [[Otvoreni kvantni sistem|otvorenim kvantnim sistemima]] i [[Linearno optičko kvantno računanje|linearnom optičkom kvantnom računarstvu]] (poznato kao Knill, Laflamme i Milburn šema).&lt;ref&gt;&quot;Schroedinger's Machines&quot;, (W. H. Freeman, 1997)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;&quot;The Feynman Processor&quot;, (Allen and Unwin, 1998)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;D. F. Walls and G. J. Milburn ''Quantum Optics'' (Springer, 1994)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Wiseman|first=Howard M.|title=Quantum Measurement and Control|last2=Milburn, Gerard J.|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2009|isbn=978-0-521-80442-4|location=[[Cambridge]]; New York City|pages=460}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://archive.sciencewatch.com/ana/st/quantum/10junSTQuanMilb/ An interview with Gerard J. Milburn]&lt;/ref&gt;

== Obrazovanje ==
Milburn je diplomirao fiziku na [[Univerzitet Griffith|Univerzitetu Griffith]] 1980. godine. Doktorirao je fiziku kod [[Daniel Frank Walls|Daniela Franka Wallsa]] na [[Univerzitet Waikato|Univerzitetu Waikato]] 1982. godine, sa tezom pod naslovom ''Squeezed States and Quantum Nodemolition Measurements''.

Nakon doktorata, Milburn je radio [[postdoktorsko istraživanje]] na Odsjeku za matematiku na [[Imperial College London]]u 1983. godine. Kasnije, 1984. godine, dobio je stipendiju [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] za rad u grupi Quantum Optics [[Peter Knight (naučnik)|Petera Knighta]] u Imperialu.

Njegove nagrade uključuju Moyal medalju za matematičku fiziku (dodijeljena 2001.&lt;ref name=&quot;mq&quot;&gt;{{Cite web|url=https://maths.mq.edu.au/moyal-medal/medallists/|title=Moyal Medallists – Department of Mathematics|publisher=maths.mq.edu.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508064358/http://maths.mq.edu.au/moyal-medal/medallists/|archive-date=8. 5. 2015|url-status=dead|access-date=10. 5. 2015}}&lt;/ref&gt;) i [[Medalja Waltera Boasa|Boas medalju]] (dodijeljena 2003.). Član je [[Spisak stipendista Australijske akademije nauka|Australijske akademije nauka]] (1999), član [[Američko fizičko društvo|Američkog fizičkog društva]] (2005), a izabran je za [[Članstvo u Kraljevskom društvu|člana Kraljevskog društva]] 2017.&lt;ref name=&quot;rs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/gerard-milburn-13405/|title=Gerard Milburn|last=Anon|year=2017|publisher=royalsociety.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505140327/https://royalsociety.org/people/gerard-milburn-13405/|archive-date=5. 5. 2017|url-status=dead|access-date=6. 5. 2017}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;0&quot;&gt;&lt;/references&gt;
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Milburn, Gerard J.}}
[[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]]
[[Kategorija:Kvantni fizičari]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Rođeni 1958.]]</text>
      <sha1>4sqrbspk57qcxw38bb6xu1ezo43vw68</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jacob Bronowski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>493818</id>
    <revision>
      <id>3926361</id>
      <parentid>3452785</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:55:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1711" sha1="sjgb6ncjfq433hnwgp87hlpia3vmjv2" xml:space="preserve">{{Infokutija naučnik
| datum_rođenja           = {{datum_rođenja|df=yes|1908|01|18}}
| doktorski_studenti      = 
| slika                   = Bronowski.jpg
}}

'''Jacob Bronowski''' (18. januar 1908. – 22. august 1974.) je bio poljsko-britanski matematičar i filozof. Prijateljima i profesionalnim kolegama bio je poznat pod nadimkom Bruno. Najpoznatiji je po razvoju humanističkog pristupa nauci, te kao voditelj i pisac [[Dokumentarni film|dokumentarnog]] serijala [[BBC]] -ja iz 1973. godine u trinaest dijelova i prateće knjige, ''[[Uspon čoveka|Uspon čovjeka]]'', što ga je dovelo do toga da ga smatraju &quot;jednim od najvećih proslavljenih intelektualaca na svijetu&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Radford|first=Tim|url=https://www.theguardian.com/science/2011/apr/15/ascent-man-jacob-bronowski-review|title=The Ascent of Man by Jacob Bronowski - review|work=[[The Guardian]]|date=15. 4. 2011|access-date=29. 9. 2018}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:J_Bronowski.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/J_Bronowski.jpg/200px-J_Bronowski.jpg|lijevo|mini|260x260piksel| Jacob Bronowski]]
Prateći svoja iskustva o posljedicama bombardovanja Nagasakija i Hirošime, prekinuo je svoj rad za britanska vojna istraživanja i okrenuo se [[Biologija|biologiji]], kao i njegov prijatelj [[Leo Szilard]], i mnogi drugi fizičari tog vremena, kako bi bolje razumjeli prirodu nasilja. Nakon toga, Bronowski je postao direktor istraživanja za [[Nacionalni odbor za ugalj]] u Velikoj Britaniji i pomoćnik direktora [[Institut Salk|instituta Salk]] od 1964.

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Bronowski, Jacob}}
[[Kategorija:Historičari nauka]]
[[Kategorija:Umrli 1974.]]
[[Kategorija:Rođeni 1908.]]</text>
      <sha1>sjgb6ncjfq433hnwgp87hlpia3vmjv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pribnowljeva kutija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>494021</id>
    <revision>
      <id>3926560</id>
      <parentid>3889832</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4108" sha1="org7ze4ny7ymb46r71we4ez784d2lvt" xml:space="preserve">'''Pribnowljeva kutija''' (također poznata kao '''Pribnow-Schallerova kutija''') je sekvenca ''TATAAT'' od šest [[nukleotid]]a ([[timin]], [[adenin]], [[timin]], itd.) koji je bitan dio [[promotor (genetika)|promotor]] mjesta na [[DNK]] za [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]]  u [[bakterija]].&lt;ref name=&quot;Pribnow1975&quot;&gt;
{{cite journal
| last = Pribnow
| first = David
|date=mart 1975
| title = Nucleotide sequence of an RNA polymerase binding site at an early T7 promoter
| url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1975-03_72_3/page/784
| journal = [[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]]
| volume = 72
| issue = 3
| pages = 784–788
| issn = 1091-6490
| doi = 10.1073/pnas.72.3.784
| pmid = 1093168
| pmc = 432404
| bibcode = 1975PNAS...72..784P
| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Schaller1975&quot;&gt;
{{cite journal
| last1 = Schaller
| first1 = Heinz
| last2 = Gray
| first2 = Christopher
| last3 = Herrman
| first3 = Karin
|date=februar 1975
| title = Nucleotide sequence of an RNA polymerase binding site from the DNA of Bacteriophage fd
| journal = Proceedings of the National Academy of Sciences
| volume = 72
| issue = 2
| pages = 737–741
| issn = 1091-6490
| doi = 10.1073/pnas.72.2.737
| pmid = 1054851
| pmc = 432391
| bibcode = 1975PNAS...72..737S
| doi-access = free
}}&lt;/ref&gt; To je idealizirana ili [[konsenzusna sekvenca]]&amp;mdash;to jest, pokazuje bazu koja se najčešće pojavljuje na svakoj poziciji u mnogim analiziranim promotorima; pojedinačni promotori često se razlikuju od konsenzusnih na jednoj ili više pozicija. Također se obično naziva '''–10 sekvenca''', jer je centrirana otprilike deset parova baza uzvodno od mjesta inicijacije transkripcije.

Pribnowljeva kutija ima funkciju sličnu [[TATA-kutija|Tata-kutiji]] koja se javlja u promotorima kod [[eukariot]]a i [[Archaea]]: prepoznaje se i vezuje podjedinicom [[RNK-polimeraza]] tokom inicijacije transkripcije.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Feklistov|first1=Andrey|last2=Darst|first2=Seth|title=Structural Basis for Promoter −10 Element Recognition by the Bacterial RNA Polymerase σ Subunit|journal=Cell|date=2011|volume=147 | issue = 6 |pages=1257–69|doi=10.1016/j.cell.2011.10.041|pmid=22136875|url= |pmc=3245737}}&lt;/ref&gt; Ova regija [[DNK]] je također prvo mesto gde se parovi baza razdvajaju tokom [[prokariot]]ske transkripcije, kako bi se omogućio pristup lancu šablona. Bogatstvo parom A–T je važno kako bi se omogućilo ovo razdvajanje, budući da se [[adenin]] i [[timin]] lakše rastavljaju (ne samo zbog manjeg broja vodikovih veza, već i zbog slabijeg efekta [[Tercijarna struktura nukleinske kiseline|baznog slaganja]]).&lt;ref name=&quot;Yakovchuk2006&quot;&gt;
{{cite journal
| last1 = Yakovchuk
| first1 = Peter
| last2 = Protozanova
| first2 = Ekaterina
| last3 = Frank-Kamenetskii
| first3 = Maxim D.
|date=januar 2006
| title = Base-stacking and base-pairing contributions into thermal stability of the DNA double helix
| journal = Nucleic Acids Research
| volume = 34
| issue = 2
| pages = 564–574
| issn = 0305-1048
| doi = 10.1093/nar/gkj454
| pmid = 16449200
| pmc = 1360284
| url = }}&lt;/ref&gt;

Imenovana je po [[David Pribnow|Davidu Pribnowu]] i [[Heinz Schaller|Heinzu Schalleru]].&lt;ref name=&quot;Pribnow1975&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Schaller1975&quot;/&gt;

== Vjerovatnoća pojave svakog nukleotida u ''E. coli''==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!T !! A !! T !! A !! A !! T
|-
|82%||89%||52%||59%||49%||89%
|-
|+ style=&quot;caption-side: bottom;&quot;|Prema Harley et al.:&lt;ref&gt;{{cite journal
| last1 = Harley
| first1 = Calvin B.
| last2 = Reynolds
| first2 = Robert P.
|date=mart 1987
| title = Analysis of ''E. coli'' promoter sequences
| journal = Nucleic Acids Research
| volume = 15
| issue = 5
| pages = 2343–2361
| issn = 0305-1048
| doi = 10.1093/nar/15.5.2343
| pmid = 3550697
| pmc = 340638
| url =https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1987-03-11_15_5/page/2342| format = PDF, 0.9 MB
}}&lt;/ref&gt;
|}

==Također pogledajte==
* [[TATA kutija]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==

{{Transkripcija}}

[[Kategorija:Regulatorne sekvence]]</text>
      <sha1>org7ze4ny7ymb46r71we4ez784d2lvt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Duplikacija Xp11.2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>494357</id>
    <revision>
      <id>3926509</id>
      <parentid>3919006</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:18:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 5 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29630" sha1="1r3bc9ircg36xpicgr6j3s0le3tera2" xml:space="preserve">[[File:Xp11.2.jpg|thumb|280px|Regija duplikacija Xp11.2.]]
'''Duplikacija Xp11.2''' je [[genom]]ska varijacija označena kao [[duplikacija gena|duplikacija]] regije [[hromosom X|hromosoma X]] na kratkom kraku p, na poziciji 11.2, definisana standardnom [[kariotip]]izacijom ([[G-pruganje]]m). Ova genski bogata regija sklona preuređivanju može se dalje podijeliti na tri lokusa – Xp11.21, Xp11.22 i Xp11.23. Duplikacija može uključivati bilo koju kombinaciju ova tri lokusa. Dok dužina dupliranja može varirati od 0,5 Mb do 55 Mb, većina ih je oko 4,5 Mb i obično se dešava u području od 11,22 do11,23.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rarechromo.org|title=Unique The Rare Chromosome Disorder Support Group|website=www.rarechromo.org|access-date=28. 2. 2018}}&lt;/ref&gt; Većina oboljelih žena pokazuje preferencijsku aktivaciju dupliranog X-hromosoma.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/12766/microduplication-xp1122-p1123-syndrome|title=Microduplication Xp11.22-p11.23 syndrome {{!}} Genetic and Rare Diseases Information Center (GARD) – an NCATS Program|website=rarediseases.info.nih.gov|language=en|access-date=28. 2. 2018|archive-date=21. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210321123854/https://rarediseases.info.nih.gov/diseases/12766/microduplication-xp1122-p1123-syndrome|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Osobine oboljelih osoba značajno se razlikuju, čak i među članovima iste porodice. Duplikacija Xp11.2 može biti 'tiha' – bez očitih simptoma kod nositelja – što je poznato od asimptomskih roditelja oboljele djece koja nose duplikaciju.&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Giorda R, Bonaglia MC, Beri S, Fichera M, Novara F, Magini P, Urquhart J, Sharkey FH, Zucca C, Grasso R, Marelli S, Castiglia L, Di Benedetto D, Musumeci SA, Vitello GA, Failla P, Reitano S, Avola E, Bisulli F, Tinuper P, Mastrangelo M, Fiocchi I, Spaccini L, Torniero C, Fontana E, Lynch SA, Clayton-Smith J, Black G, Jonveaux P, Leheup B, Seri M, Romano C, dalla Bernardina B, Zuffardi O | display-authors = 6 | title = Complex segmental duplications mediate a recurrent dup(X)(p11.22-p11.23) associated with mental retardation, speech delay, and EEG anomalies in males and females | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2009-09-11_85_3/page/394 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 85 | issue = 3 | pages = 394–400 | date = septembar 2009 | pmid = 19716111 | pmc = 2771536 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.08.001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Honda_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Honda S, Hayashi S, Imoto I, Toyama J, Okazawa H, Nakagawa E, Goto Y, Inazawa J | title = Copy-number variations on the X chromosome in Japanese patients with mental retardation detected by array-based comparative genomic hybridization analysis | language = En | journal = Journal of Human Genetics | volume = 55 | issue = 9 | pages = 590–9 | date = septembar 2010 | pmid = 20613765 | doi = 10.1038/jhg.2010.74 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Uobičajeni simptomi uključuju [[Intelektualna invalidnost|intelektualne smetnje]], [[kašnjenje govora]] i [[poteškoće u učenju]], dok u rijetkim slučajevima djeca imaju [[Epilepsijski napad|napade]] i prepoznatljiv obrazac moždanih talasa kada se procijeni EEG-om ([[elektroencefalografija]]).

== Simptomi i znaci==
Informacije o kliničkim simptomima i karakteristikama preuzete su iz baze podataka [[Ontologija ljudskog fenotipa]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://human-phenotype-ontology.github.io/|title=Home|website=Human Phenotype Ontology|access-date=28. 2. 2018}}&lt;/ref&gt; and the ''Unique'' database.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Sve pogođene osobe ne moraju pokazati sve simptome. Neke od najistaknutijih karakteristika su:
* [[Intelektualna invalidnost]] i 
*[[Nesposobnost učenja|Učenje]] 
*Smetnje u razvoju
* [[Kašnjenje govora]]
* [[Rani pubertet]]
* Značajni problemi sa težinom i visinom
* Anomalije donjih ekstremiteta (anomalije nogu i/ili [[stopala]])
* [[Epileptički napad|Epilepsijski napadi]]
* Neobičan obrazac EEG-a sa centro-sljepoočnim žarišnim šiljastim talasima kod dece
* Manje crte lica

=== Intelektualne smetnje i smetnje u učenju ===
Među ljudima kojima je potrebna podrška u učenju, vjeruje se da najmanje 3% nosi duplikaciju.&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot;/&gt; Primjećuje se da pogođeni članovi iste porodice sa istom mikroduplikacijom Xp11.2 općenito imaju slične profile učenja. Čini se da djeca s malim duplikacijama od 0,5-1,3 Mb imaju blage poteškoće u [[učenje|učenju]], dok druga s tipičnim dupliranjem od oko 4,5 Mb općenito imaju granične, blage ili umjerene smetnje u učenju. Ekstremni slučaj sa veoma velikim dupliranjem od 55 Mb pokazao je da ima ozbiljan intelektualni nedostatak.&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nizon M, Andrieux J, Rooryck C, de Blois MC, Bourel-Ponchel E, Bourgois B, Boute O, David A, Delobel B, Duban-Bedu B, Giuliano F, Goldenberg A, Grotto S, Héron D, Karmous-Benailly H, Keren B, Lacombe D, Lapierre JM, Le Caignec C, Le Galloudec E, Le Merrer M, Le Moing AG, Mathieu-Dramard M, Nusbaum S, Pichon O, Pinson L, Raoul O, Rio M, Romana S, Roubertie A, Colleaux L, Turleau C, Vekemans M, Nabbout R, Malan V | display-authors = 6 | title = Phenotype-genotype correlations in 17 new patients with an Xp11.23p11.22 microduplication and review of the literature | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 167A | issue = 1 | pages = 111–22 | date = januar 2015 | pmid = 25425167 | doi = 10.1002/ajmg.a.36807 | s2cid = 32958511 }}&lt;/ref&gt;

=== Kašnjenje govora ===
[[Govor]] je vrlo često zahvaćen i obično prvi znak. Čini se da su pogođeni i govor i razumijevanje, u različitim stepenima. Nizak tonus mišića lica leži u pozadini poteškoća u stvaranju određenih zvukova govora. Također se primjećuju nazalni ili promukli glas. Poznato je da bebe ne mogu sisati iz [[dojke]] u ranom djetinjstvu zbog slabih mišića lica.

=== Rani pubertet ===
[[Rani pubertet]] javlja se kod 80% oboljele djece ili odraslih, pri čemu djevojčice počinju s menstrualnim ciklusom već u dobi od 9 godina, a dječaci pokazuju znakove [[pubertet]]a u dobi od 8,5 godina. Jedan dječak iz ''Uniquea'' je pubertet završio do 13. godine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

=== Problemi sa težinom ===
Pogođena djeca pokazuju sklonost ka prekomjernoj težini. Ovo može ukazivati na probleme s [[metabolizam|metabolizmom]].

=== Anomalije donjih ekstremiteta ===
Anomalije donjih udova ili stopala su česte kod ljudi sa duplikacijom Xp11.2, pogađajući oko 71% slučajeva. Karakteristike uključuju [[ravna stopala]], zakrivljena stopala ([[pes cavus]]), [[klupsko stopalo]] (talipe), uska stopala, prepletene ili spojene ručne/stopalne [[prst]]e ([[sindaktilija]]),  [[klinodaktilija|klinodfaktiliju]] i [[hipoplazija|hipoplaziju]] petog prstai prste koji se sužavaju.&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Firth HV, Richards SM, Bevan AP, Clayton S, Corpas M, Rajan D, Van Vooren S, Moreau Y, Pettett RM, Carter NP | title = DECIPHER: Database of Chromosomal Imbalance and Phenotype in Humans Using Ensembl Resources | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2009-04-10_84_4/page/n111 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 84 | issue = 4 | pages = 524–33 | date = april 2009 | pmid = 19344873 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.03.010 | pmc = 2667985 }}&lt;/ref&gt;

=== Neobičan obrazac EEG ===
Zabilježen je tipski obrazac električne aktivnosti u mozgu oboljele djece, opisan kao „[[subklinički napad]]i“. Neobičan elektroencefalografski obrazac karakteriziran rolandskim šiljcima i/ili kontinuiranim šiljcima tokom sporog sna (CSWS), koji se također nazivaju centro-sljepoočni žarišni šiljak, koji postoji u djetinjstvu.&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot;/&gt;

=== Manje crte lica ===
Uobičajene neobične karakteristike uključuju kratku ili ravnu brazdu između [[nos]]a i gornje usne ([[filtrum]]), veliki, visoki ili duboki nosni most, guste i/ili jednolične obrve ([[spojene obrve]]) , i tanke [[usne]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

==Uzrok ==
Koristeći [[Uporedna genomska hibridizacija|komparativnu genomsku hibridizaciju]] (aCGH) za skrining 2.400 osoba sa izolovanom ili sindromskom mentalnom retardacijom na varijaciju broja kopija, Giorda et al. (2009) identifikovali su 8 (0,33%) nepovezanih pojedinaca, 2 muškarca i 6 žena, sa mikroduplikacijom na hromosomskom segmentu Xp11.23-p11.22. Preuređenje je bilo porodično kod 3 pacijenta. Pacijentkinja je podijelila duplikat od 4,5 Mb sa svojom zahvaćenom majkom i sestrom, a nepovezani pacijent dijelio je duplikat od 4,5 Mb sa svojom zahvaćenom majkom i sestrom. Treći nepovezani muškarac naslijedio je manju kopiju od 0,8 Mb od svoje majke koja nije bila pogođena. Tri dodatne osobe imale su ''[[de novo]]'' 4,5-Mb duplikate, a još 2 su imale djelimično preklapajuće ''de novo'' 6,0- i 9,2-Mb duplikacije. Duplikacije očevog porijekla dokazane su u svim ''de novo'' ženskim slučajevima. Šest oboljelih žena imalo je selektivnu inaktivaciju normalnog hromosoma X, dok su 3 imale slučajnu [[X-inaktivacija|inaktivaciju X]]. Prelomne tačke su identifikovane kod 8 osoba. Ponavljajuća duplikacija je distalno praćena segmentnom duplikacijom (D-REP na 47,8-48,2 Mb), koja sadrži klaster gena i [[pseudogen]]a [[Sinovijski sarkom, X tačka prekida|sinovijski sarkom X tačka preloma]] (SSX) i proksimalno kompleksno ponavljanje (P-REP na 52,1-53,1 Mb) bogato genima SSX, [[melanom]]skog [[antigen]]a i X antigena (XAGE). Analiza sekvence spojeva je pokazala da su rekurentne 4,5-Mb duplikacije bile posredovane [[nealelna homologla rekombinacija|nealelnom homolognom rekombinacijom]] (NAHR) ili [[Alu-posredovana rekombinacija|Alu-posredovanom rekombinacijom]]. Većina ovih rekombinacija dogodila se između bočnih kompleksnih segmentnih duplikacija.&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot;/&gt; Regija duplikacije i varijacije broja kopija mogu se dalje potvrditi [[FISH|fluorescentnom ''in-situ'' hibridizacijom]] (FISH) i [[lančana reakcija polimeraze|PCR-om]].

== Genetika ==
[[duplikacija (genetika)|Duplikacija]] na Xp11.2, posebno regiji Xp11.22-11.23  je sindromna i implicirana je u [[X-vezana intelektualna nesposobnost|X-vezanoj mentalnoj nesposobnosti]].&lt;ref name=&quot;Honda_2010&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{OMIM|300705|Chromosome Xp11.22 Duplication Syndrome}}&lt;/ref&gt; Duplikacija hromosoma može biti ''de novo'' ili porodična. Porodični nositelji male duplikacije (&lt;1 Mb) pokazuju X-vezano recesivno nasljeđivanje. Sve ostale oboljele osobe s većom duplikacijom imaju dominantnu ekspresiju i uporedive kliničke [[fenotip]]ove, bez obzira na spol, veličinu duplikacije i obrazac [[X-inaktivacija]].&lt;ref name=&quot;Giorda_2009&quot;/&gt;

Xp11.22 sadrži približno 5 Mb DNK (chrX:49,800,001–54,800,000, hg19). Brojne patogene delecije i duplikacije koje uključuju Xp11.22 su opisane kod osoba sa zaostatkom u razvoju, intelektualnom invalidnošću i/ili [[autizam|autizmom]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Grau C, Starkovich M, Azamian MS, Xia F, Cheung SW, Evans P, Henderson A, Lalani SR, Scott DA | title = Xp11.22 deletions encompassing CENPVL1, CENPVL2, MAGED1 and GSPT2 as a cause of syndromic X-linked intellectual disability | journal = PLOS ONE | volume = 12 | issue = 4 | pages = e0175962 | date = 17. 4. 2017 | pmid = 28414775 | doi = 10.1371/journal.pone.0175962 | bibcode = 2017PLoSO..1275962G | pmc = 5393878 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ovi fenotipovi se pripisuju promjenama u broju kopija nekoliko gena uključujući ''[[HUWE1]]'', ''[[KDM5C]]'', ''[[IQSEC2]]'', ''[[TSPYL2]]'', ''SHROOM4'', ''[[PHF8]]'' i ''[[FAM120C]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Orivoli S, Pavlidis E, Cantalupo G, Pezzella M, Zara F, Garavelli L, Pisani F, Piccolo B | title = Xp11.22 Microduplications Including HUWE1: Case Report and Literature Review | journal = Neuropediatrics | volume = 47 | issue = 1 | pages = 51–6 | date = januar 2016 | pmid = 26587761 | doi = 10.1055/s-0035-1566233 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Moey_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Moey C, Hinze SJ, Brueton L, Morton J, McMullan DJ, Kamien B, Barnett CP, Brunetti-Pierri N, Nicholl J, Gecz J, Shoubridge C | title = Xp11.2 microduplications including IQSEC2, TSPYL2 and KDM5C genes in patients with neurodevelopmental disorders | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 24 | issue = 3 | pages = 373–80 | date = mart 2016 | pmid = 26059843 | pmc = 4757771 | doi = 10.1038/ejhg.2015.123 }}&lt;/ref&gt;

=== ''HUWE1'' ===
Protein 1 koji sadrži domene HECT, UBA i WWE (''[[HUWE1]]'') je [[ubikvitin]] [[ligaza]] porodice HECT koja se nalazi na hromosomu X, pozicija Xp11.22 sa rastućom genetičkom vezom sa [[kancer|rakom]] &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhong Q, Gao W, Du F, Wang X | title = Mule/ARF-BP1, a BH3-only E3 ubiquitin ligase, catalyzes the polyubiquitination of Mcl-1 and regulates apoptosis | url = https://archive.org/details/cell_2005-07-01_121_7/page/1085 | journal = Cell | volume = 121 | issue = 7 | pages = 1085–95 | date = juli 2005 | pmid = 15989957 | doi = 10.1016/j.cell.2005.06.009 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i  [[mentalna retardacija|intelektualnom nesposobnošću]].&lt;ref name=&quot;Froyen_2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Froyen G, Corbett M, Vandewalle J, Jarvela I, Lawrence O, Meldrum C, Bauters M, Govaerts K, Vandeleur L, Van Esch H, Chelly J, Sanlaville D, van Bokhoven H, Ropers HH, Laumonnier F, Ranieri E, Schwartz CE, Abidi F, Tarpey PS, Futreal PA, Whibley A, Raymond FL, Stratton MR, Fryns JP, Scott R, Peippo M, Sipponen M, Partington M, Mowat D, Field M, Hackett A, Marynen P, Turner G, Gécz J | display-authors = 6 | title = Submicroscopic duplications of the hydroxysteroid dehydrogenase HSD17B10 and the E3 ubiquitin ligase HUWE1 are associated with mental retardation | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2008-02_82_2/page/432 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 82 | issue = 2 | pages = 432–43 | date = februar 2008 | pmid = 18252223 | pmc = 2426915 | doi = 10.1016/j.ajhg.2007.11.002 }}&lt;/ref&gt; Ekspresija gena ''HUWE1'' nalazi se u nekoliko [[miš]]jih [[tkiva]], uključujući [[moždana kora|korteks]], [[hipokampus]], [[jezik]], [[oči]], [[bubreg]]e, [[jetra|jetru]], [[nadbubrežna žlijezda|nadbubrežnu žlijezdu]] i [[fibroblast]]e.&lt;ref name=&quot;Froyen_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Froyen G, Belet S, Martinez F, Santos-Rebouças CB, Declercq M, Verbeeck J, Donckers L, Berland S, Mayo S, Rosello M, Pimentel MM, Fintelman-Rodrigues N, Hovland R, Rodrigues dos Santos S, Raymond FL, Bose T, Corbett MA, Sheffield L, van Ravenswaaij-Arts CM, Dijkhuizen T, Coutton C, Satre V, Siu V, Marynen P | display-authors = 6 | title = Copy-number gains of HUWE1 due to replication- and recombination-based rearrangements | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2012-08-10_91_2/page/252 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 91 | issue = 2 | pages = 252–64 | date = august 2012 | pmid = 22840365 | pmc = 3415555 | doi = 10.1016/j.ajhg.2012.06.010 }}&lt;/ref&gt; Povećani broj kopija &quot;HUWE1&quot; povezan je s nesindromskom intelektualnom invalidnošću.&lt;ref name=&quot;Froyen_2012&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Friez_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Friez MJ, Brooks SS, Stevenson RE, Field M, Basehore MJ, Adès LC, Sebold C, McGee S, Saxon S, Skinner C, Craig ME, Murray L, Simensen RJ, Yap YY, Shaw MA, Gardner A, Corbett M, Kumar R, Bosshard M, van Loon B, Tarpey PS, Abidi F, Gecz J, Schwartz CE | display-authors = 6 | title = HUWE1 mutations in Juberg-Marsidi and Brooks syndromes: the results of an X-chromosome exome sequencing study | journal = BMJ Open | volume = 6 | issue = 4 | pages = e009537 | date = april 2016 | pmid = 27130160 | pmc = 4854010 | doi = 10.1136/bmjopen-2015-009537 }}&lt;/ref&gt; [[Misens mutacije]] u ''HUWE1'' javljaju se u više porodica sa intelektualnim poteškoćama, uključujući porodice sa [[Juberg-Marsidi-Brooksov sindrom|Juberg-Marsidi-Brooksovim sindromom]].&lt;ref name=&quot;Froyen_2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Friez_2016&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Isrie M, Kalscheuer VM, Holvoet M, Fieremans N, Van Esch H, Devriendt K | title = HUWE1 mutation explains phenotypic severity in a case of familial idiopathic intellectual disability | journal = European Journal of Medical Genetics | volume = 56 | issue = 7 | pages = 379–82 | date = juli 2013 | pmid = 23721686 | doi = 10.1016/j.ejmg.2013.05.005 | hdl = 11858/00-001M-0000-0018-EE0C-9 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Pacijenti s [[misens mutacija]]ma u ''HUWE1'' dijele kliničke karakteristike s pacijentima s duplikacijom ''HUWE1''. Ovo sugerira da bi i povećana i smanjena funkcija ''HUWE1'' mogla biti povezana s intelektualnim invaliditetom, ali dokazi iz sistema modela ''[[in vivo]]'' koji podržavaju ili pobijaju ovu mogućnost i dalje nedostaju.

=== ''KDM5C'' ===
''[[KDM5C]]'' (lizin-specifična demetilaza 5C) također poznat kao jumonji, A/T-bogati interaktivni domen 1C (''JARID1C'') nalazi se na X hromosomu na sekvenci Xp11.22-p11.21 . Gen kodira protein od 1.560 [[aminokiselina]] koji pripada potporodici proteina JARID1, koji se vezuju za [[DNK]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kortschak RD, Tucker PW, Saint R | title = ARID proteins come in from the desert | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-biochemical-sciences_2000-06_25_6/page/294 | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 25 | issue = 6 | pages = 294–9 | date = juni 2000 | pmid = 10838570 | doi = 10.1016/S0968-0004(00)01597-8 }}&lt;/ref&gt; Protein posjeduje [[H3K4me3]]-specifičnu aktivnost demetilaze i pokazalo se da funkcionira kao represor transkripcije kao RE-1-utišavajući komleksni [[transkripcijski faktor]] (REST).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Iwase S, Lan F, Bayliss P, de la Torre-Ubieta L, Huarte M, Qi HH, Whetstine JR, Bonni A, Roberts TM, Shi Y | title = The X-linked mental retardation gene SMCX/JARID1C defines a family of histone H3 lysine 4 demethylases | url = https://archive.org/details/cell_2007-03-23_128_6/page/1077 | journal = Cell | volume = 128 | issue = 6 | pages = 1077–88 | date = mart 2007 | pmid = 17320160 | doi = 10.1016/j.cell.2007.02.017 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[Mutacije]] u ''KDM5C'' uzrokuju Claes-Jensenov tip &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Claes S, Devriendt K, Van Goethem G, Roelen L, Meireleire J, Raeymaekers P, Cassiman JJ, Fryns JP | title = Novel syndromic form of X-linked complicated spastic paraplegia | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 94 | issue = 1 | pages = 1–4 | date = septembar 2000 | pmid = 10982473 | doi = 10.1002/1096-8628(20000904)94:1&lt;1::AID-AJMG1&gt;3.0.CO;2-V }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jensen LR, Amende M, Gurok U, Moser B, Gimmel V, Tzschach A, Janecke AR, Tariverdian G, Chelly J, Fryns JP, Van Esch H, Kleefstra T, Hamel B, Moraine C, Gecz J, Turner G, Reinhardt R, Kalscheuer VM, Ropers HH, Lenzner S | display-authors = 6 | title = Mutations in the JARID1C gene, which is involved in transcriptional regulation and chromatin remodeling, cause X-linked mental retardation | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-02_76_2/page/227 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 76 | issue = 2 | pages = 227–36 | date = februar 2005 | pmid = 15586325 | pmc = 1196368 | doi = 10.1086/427563 }}&lt;/ref&gt; sindromskog [[X-vezana intelektualna nesposobnost|X-vezane intelektualne invalidnosti]] karakteriziran umjerenim do teškim ID-om, abnormalnostima govora i drugim kliničkim nalazima kao što su napadi i agresivno ponašanje kod nekih osoba.&lt;ref name=&quot;Moey_2016&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rujirabanjerd S, Nelson J, Tarpey PS, Hackett A, Edkins S, Raymond FL, Schwartz CE, Turner G, Iwase S, Shi Y, Futreal PA, Stratton MR, Gecz J | title = Identification and characterization of two novel JARID1C mutations: suggestion of an emerging genotype-phenotype correlation | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 18 | issue = 3 | pages = 330–5 | date = mart 2010 | pmid = 19826449 | pmc = 2987212 | doi = 10.1038/ejhg.2009.175 }}&lt;/ref&gt;  Postoji i izvještaj o mutaciji kod pacijenta s [[poremećaj iz autističkog spektra|poremećajem iz autističnog spektra]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Adegbola A, Gao H, Sommer S, Browning M | title = A novel mutation in JARID1C/SMCX in a patient with autism spectrum disorder (ASD) | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 146A | issue = 4 | pages = 505–11 | date = februar 2008 | pmid = 18203167 | doi = 10.1002/ajmg.a.32142 | s2cid = 31730709 }}&lt;/ref&gt; Studija je pokazala da &quot;Kdm5c&quot;-[[nokaut miš]]evi pokazuju adaptivne i kognitivne abnormalnosti slične onima kod ljudskih X-vezanih intelektualnih invalidnosti i zaključila da dinamika [[metilacija histona]] oblikuje [[neuron]]sku mrežu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Iwase S, Brookes E, Agarwal S, Badeaux AI, Ito H, Vallianatos CN, Tomassy GS, Kasza T, Lin G, Thompson A, Gu L, Kwan KY, Chen C, Sartor MA, Egan B, Xu J, Shi Y | title = A Mouse Model of X-linked Intellectual Disability Associated with Impaired Removal of Histone Methylation | journal = Cell Reports | volume = 14 | issue = 5 | pages = 1000–1009 | date = februar 2016 | pmid = 26804915 | pmc = 4749408 | doi = 10.1016/j.celrep.2015.12.091 }}&lt;/ref&gt;

=== ''IQSEC2'' ===
IQ motiv i Sec7 domen 2 ''([[IQSEC2]]),'' također poznat i kao ''BRAG1'' ili ''IQ-ARFGEF'', nalazi se na X hromosomu, regija Xp11.22 i kodira [[guaninski faktor izmjene nukleotida]] za ARF porodicu [[GTP]]-vezujućih proteina (ARFGEF).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nagase T, Ishikawa K, Suyama M, Kikuno R, Hirosawa M, Miyajima N, Tanaka A, Kotani H, Nomura N, Ohara O | title = Prediction of the coding sequences of unidentified human genes. XIII. The complete sequences of 100 new cDNA clones from brain which code for large proteins in vitro | journal = DNA Research | volume = 6 | issue = 1 | pages = 63–70 | date = februar 1999 | pmid = 10231032 | doi = 10.1093/dnares/6.1.63 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Eksprimira se u neuronima i uključen je u organizaciju [[citoskelet]]a, [[dendrit]]sku morfologiju [[kičmena moždina|kičmene moždine]] i ekscitatornu sinapsnu organizaciju.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kalscheuer VM, James VM, Himelright ML, Long P, Oegema R, Jensen C, Bienek M, Hu H, Haas SA, Topf M, Hoogeboom AJ, Harvey K, Walikonis R, Harvey RJ | title = Novel Missense Mutation A789V in IQSEC2 Underlies X-Linked Intellectual Disability in the MRX78 Family | journal = Frontiers in Molecular Neuroscience | volume = 8 | pages = 85 | date = 2015 | pmid = 26793055 | pmc = 4707274 | doi = 10.3389/fnmol.2015.00085 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Mutacije u ''IQSEC2'' su široko povezane u slučajevima X-vezane nesindromske [[mentalna retardacija|mentalne zaostalosti]], pri čemu su neke žene nositeljice prijavljene s teškoćama u učenju.&lt;ref name=&quot;Shoubridge_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Shoubridge C, Tarpey PS, Abidi F, Ramsden SL, Rujirabanjerd S, Murphy JA, Boyle J, Shaw M, Gardner A, Proos A, Puusepp H, Raymond FL, Schwartz CE, Stevenson RE, Turner G, Field M, Walikonis RS, Harvey RJ, Hackett A, Futreal PA, Stratton MR, Gécz J | display-authors = 6 | title = Mutations in the guanine nucleotide exchange factor gene IQSEC2 cause nonsyndromic intellectual disability | journal = Nature Genetics | volume = 42 | issue = 6 | pages = 486–8 | date = juni 2010 | pmid = 20473311 | pmc = 3632837 | doi = 10.1038/ng.588 }}&lt;/ref&gt; Poznato je da ovaj gen ima značajnu ulogu u održavanju [[homeostaza|homeostaze]] unutar [[neuron]]skog okruženja ljudskog mozga. Promjena aktivnosti faktora izmjene [[guanin]]skih [[nukleotid]]a može uticati na regulaciju organizacije [[aktin]]skog [[citoskelet]]a i neuronskog razvoja u [[mozak|mozgu]], smanjenom aktivacijom ''ARF6'' supstrata ili defektom u aktivnosti vezivanja [[GTP]]-a.&lt;ref name=&quot;Shoubridge_2010&quot;/&gt;

Dvije intragenske duplikacije za koje se predviđa da će uzrokovati terminacijske mutacije na X-hromosomu koje uključuju &quot;IQSEC2&quot; identificirane su u dva &quot;[[de novo]]&quot; slučaja, a jedna [[nonsens mutacija]] opisana je kod tri dodatna muška pacijenta s teškom intelektualnom invalidnošću i dodatnim kliničkim karakteristikama, uključujući [[hipotonija|hipotoniju]] [[novorođenčad]]i, odgođene motorne vještine, [[epilepsijski napad|napade]], [[strabizam]], autistično ponašanje, stereotipne pokrete ruke po sredini, [[mikrocefalija|mikrocefaliju]], malo-nema hodanja, malo-nema jezične vještine, značajni problemi u ponašanju i blago abnormalne crte lica.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tran Mau-Them F, Willems M, Albrecht B, Sanchez E, Puechberty J, Endele S, Schneider A, Ruiz Pallares N, Missirian C, Rivier F, Girard M, Holder M, Manouvrier S, Touitou I, Lefort G, Sarda P, Moncla A, Drunat S, Wieczorek D, Genevieve D | title = Expanding the phenotype of IQSEC2 mutations: truncating mutations in severe intellectual disability | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 22 | issue = 2 | pages = 289–92 | date = februar 2014 | pmid = 23674175 | pmc = 3895633 | doi = 10.1038/ejhg.2013.113 }}&lt;/ref&gt; Nova &quot;[[de novo]]&quot; [[mutacija]] u genu &quot;IQSEC2&quot;, identifikovana dijagnostičkim sekvenciranjem [[egzom]]a, pokazala je značajno kašnjenje u razvoju, napade, hipotoniju, oštećenje [[vid]]a, [[plagiocefalija|plagiocefaliju]], osobine slične [[autizam|autistima]], odsutne jezičke vještine i abnormalni nalazi MR.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gandomi SK, Farwell Gonzalez KD, Parra M, Shahmirzadi L, Mancuso J, Pichurin P, Temme R, Dugan S, Zeng W, Tang S | title = Diagnostic exome sequencing identifies two novel IQSEC2 mutations associated with X-linked intellectual disability with seizures: implications for genetic counseling and clinical diagnosis | journal = Journal of Genetic Counseling | volume = 23 | issue = 3 | pages = 289–98 | date = juni 2014 | pmid = 24306141 | doi = 10.1007/s10897-013-9671-6 | s2cid = 17850707 }}&lt;/ref&gt; Gen &quot;IQSEC2&quot; ima veću ulogu u uzroku X-vezanog kognitivnog oštećenja nego što se ranije mislilo. Dodatno razmatranje je opravdano s obzirom na sindromsku prirodu njegove [[fenotip]]ske povezanosti.

=== ''TSPYL2'' ===
[[Testis]]-specifični Y-kodirani protein (TSPY) Like 2 (''TSPYL2'') kodira člana TSPY-like/SET/[[nukleosom]]a sklopa natporodice proteina-1 i nalazi se na X hromosomu na Xp11.22. Kodirani protein je lokaliziran na [[jedarce]]tu gdje funkcionira u remodeliranju [[hromatin]]a i kao inhibitor progresije [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene/64061|title=TSPYL2 TSPY like 2 [Homo sapiens (human)] - Gene - NCBI|website=www.ncbi.nlm.nih.gov|access-date=1. 3. 2018}}&lt;/ref&gt; U skladu s mogućom ulogom ''Tspyl2'' puteva u neurorazvoju, mikroduplikacija Xp11.2 koja uključuje lokus ''TSPYL2'' prijavljena je kod muških pacijenata sa [[Poremećaj hiperaktivnosti i deficita pažnje|poremećajima hiperaktivnosti i deficita pažnje]].&lt;ref name=&quot;Moey_2016&quot;/&gt;

=== ''SHROOM4'' ===
Član porodice Shroom 4 ''(SHROOM4)'', također poznat kao ''KIAA1202'', kodira člana APX/Shroom porodice, koji sadrži [[N-terminal]]ni PDZ domen i [[C-terminal]]ni motiv ASD2. Nalazi se na X [[hromosom]]u na Xp11.22 i uglavnom je povezan sa Stocco dos Santos X-povezanim sindromom mentalne retardacije koji karakteriziraju kognitivni poremećaji.&lt;ref name=&quot;dos_Santos_1991&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = dos Santos RC, Barretto OC, Nonoyama K, Castro NH, Ferraz OP, Walter-Moura J, Vescio CC, Beçak W | title = X-linked syndrome: mental retardation, hip luxation, and G6PD variant [Gd(+) Butantan] | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 39 | issue = 2 | pages = 133–6 | date = maj 1991 | pmid = 2063914 | doi = 10.1002/ajmg.1320390204 }}&lt;/ref&gt; Kodirani protein može imati ulogu u arhitekturi [[citoskelet]]a. Simptomi mutacije gena ''SHROOM4'' u originalnoj porodici koju je opisao Stocco dos Santos uključuju tešku [[intelektualna nesposobnost|intelektualnu nesposobnost]], bilateralnu kongenitalnu luksaciju [[kuk]]a i [[nizak rast]]. Također je otkriveno da je gen ''SHROOM4'' poremećen kod dvije nepovezane žene s blagim do umjerenim intelektualnim invaliditetom. Ostale karakteristike uključivale su kašnjenje ili nikakav [[govor]], napade, kifozu i hiperaktivnost. Žene [[nositelj (genetika)|nositeljice]]  pokazale su napade i depresiju. U više od 1000 kontrolnih [[hromosom X|X hromosoma]], nisu identifikovane mutacije u ''SHROOM4''.&lt;ref name=&quot;dos_Santos_1991&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Stocco dos Santos RC, Castro NH, Lillia Holmes A, Beçak W, Tackels-Horne D, Lindsey CJ, Lubs HA, Stevenson RE, Schwartz CE | title = Stocco dos Santos X-linked mental retardation syndrome: clinical elucidation and localization to Xp11.3-Xq21.3 | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 118A | issue = 3 | pages = 255–9 | date = april 2003 | pmid = 12673656 | doi = 10.1002/ajmg.a.20021 | s2cid = 32244491 }}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
[[X-vezana intelektualna nesposobnost]]

== Reference ==
{{refspisak|32em}}

== Vanjski linkovi==
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/projects/mapview/maps.cgi?TAXID=9606&amp;CHR=X&amp;MAPS=ideogr%2Ccntg-r%2CugHs%2Cgenes&amp;BUILD=previous&amp;BEG=48171793&amp;END=52819683&amp;oview=default NCBI Map Viewer]
{{hromosomske abnormalnosti}}

[[Kategorija:Rijetki genetički sindromi]]
[[Kategorija:Nasljedne bolesti i poremećaji]]</text>
      <sha1>1r3bc9ircg36xpicgr6j3s0le3tera2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faktor IX</title>
    <ns>0</ns>
    <id>494541</id>
    <revision>
      <id>3926595</id>
      <parentid>3918989</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:11:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19807" sha1="2r8gjh46srrbqnro6ns6um413olt48h" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Faktor IX''' ili ''' Christmasov faktor'''  ({{EC broj|3.4.21.22}}) je jedan od [[serin-proteaza|serinskih proteaza]] sistema [[koagulacija|koagulacije]]; pripada porodici [[peptidaza]] S1. Nedostatak ovog proteina uzrokuje [[hemofilija B|hemofiliju B]]. Otkriven je 1952. nakon što je ustanovljeno da dječaku po imenu [[Stephen Christmas]] nedostaje pravilan ovaj  faktor, što je dovelo do [[hemofilija|hemofilije]].&lt;ref name=&quot;PMD12997790&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Biggs R, Douglas AS, Macfarlane RG, Dacie JV, Pitney WR | title = Christmas disease: a condition previously mistaken for haemophilia | journal = British Medical Journal | volume = 2 | issue = 4799 | pages = 1378–82 | date = Dec 1952 | pmid = 12997790 | pmc = 2022306 | doi = 10.1136/bmj.2.4799.1378 }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==

Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 461 [[aminokiselina]], а [[molekulska masa]]&amp;nbsp;— 51&amp;nbsp;778 [[Dalton (jedinica)|Da]].
{{legenda aminokiselina}}
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MQRVNMIMAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPGLITICLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYLLSAECTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLDHENANKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNRPKRYNSG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KLEEFVQGNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERECMEEKCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEEAREVFEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TERTTEFWKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVDGDQCESN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PCLNGGSCKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DINSYECWCP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGFEGKNCEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVTCNIKNGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CEQFCKNSAD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NKVVCSCTEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YRLAENQKSC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPAVPFPCGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSVSQTSKLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAETVFPDVD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YVNSTEAETI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDNITQSTQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNDFTRVVGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDAKPGQFPW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVVLNGKVDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FCGGSIVNEK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WIVTAAHCVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGVKITVVAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EHNIEETEHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQKRNVIRII&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PHHNYNAAIN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KYNHDIALLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDEPLVLNSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTPICIADKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTNIFLKFGS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GYVSGWGRVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKGRSALVLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLRVPLVDRA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TCLRSTKFTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YNNMFCAGFH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EGGRDSCQGD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGGPHVTEVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTSFLTGIIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WGEECAMKGK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YGIYTKVSRY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VNWIKEKTKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;T&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

==Fiziologija==
[[slika:Coagulation full.svg|thumb|280px| Put zgrušavanja krvi i [[protein C]] |left]]
Faktor IX se proizvodi kao [[zimogen]], neaktivni prekursor. Obrađuje se [[Glikozilacija|glikoziliran]], da bi se uklonio [[signalni peptid]] , a zatim se cijepa pomoću [[faktor XI|faktora XI]]a (kontaktnog puta) ili [[faktor VII|faktora VII]]a (put tkivnog faktora) za proizvodnju dvolančane forme, gdje su lanci povezani [[disulfidna veza|disulfidnim mostom]].&lt;ref name=&quot;pmid659613&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Di Scipio RG, Kurachi K, Davie EW | title = Activation of human factor IX (Christmas factor) | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 61 | issue = 6 | pages = 1528–38 | date = Jun 1978 | pmid = 659613 | pmc = 372679 | doi = 10.1172/JCI109073 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9331959&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taran LD | title = Factor IX of the blood coagulation system: a review | journal = Biochemistry. Biokhimiia | volume = 62 | issue = 7 | pages = 685–93 | date = Jul 1997 | pmid = 9331959 }}&lt;/ref&gt;  Kada se aktivira u '''faktor IXa''', u prisustvu [[kalcij|Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;]], membranskih [[fosfolipid]]a i kofaktora faktora VIII, hidrolizira jednu vezu [[arginin]]-[[izoleucin]] u [[faktor X|faktoru X]] da formira faktor Xa.

Faktor IX inhibira [[antitrombin]].&lt;ref name=&quot;pmid659613&quot;/&gt;

Kod [[ljudi]] i [[miš]]eva, ekspresija faktora IX povećava se sa godinama. U modelima miša, [[mutacije]] unutar promotorske regije faktora IX imaju [[fenotip]] ovisan o starosti.&lt;ref name=&quot;pmid7662969&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Boland EJ, Liu YC, Walter CA, Herbert DC, Weaker FJ, Odom MW, Jagadeeswaran P | title = Age-specific regulation of clotting factor IX gene expression in normal and transgenic mice | url = https://archive.org/details/sim_blood_1995-09-15_86_6/page/2198 | journal = Blood | volume = 86 | issue = 6 | pages = 2198–205 | date = Sep 1995 | pmid = 7662969 | doi = 10.1182/blood.V86.6.2198.bloodjournal8662198 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Arhitektura domena==

[[Faktor VII|Faktori VII]], IX i [[Faktor X|X]] svi imaju ključne uloge u [[koagulacija krvi|koagulaciji krvi]] i također dijele zajedničku arhitekturu domena.&lt;ref name=&quot;pmid11723140&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhong D, Bajaj MS, Schmidt AE, Bajaj SP | title = The N-terminal epidermal growth factor-like domain in factor IX and factor X represents an important recognition motif for binding to tissue factor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-01_277_5/page/3622 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 5 | pages = 3622–31 | date = Feb 2002 | pmid = 11723140 | doi = 10.1074/jbc.M111202200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Protein faktora IX sastoji se od četiri [[proteinski domen|proteinska domena]]: [[Gla domen]], dvije tandemske kopije [[domen sličan EGF-u|EGF domen]] i [[C-terminal]]ni [[tripsin]] peptidazni domen koji vrši katalitsko cijepanje.
[[slika:Factor IX.png|thumb| Arhitektura proteinskog domena ljudskog faktora IX, gdje je svaki [[proteinski domen]] predstavljen obojenom kutijom |400px|left]]

Pokazalo se da je [[N-terminal]]ni EGF domen barem dijelom odgovoran za vezivanje [[tkivni faktor|tkivnog faktora]].&lt;ref name=&quot;pmid11723140&quot;/&gt; Wilkinson ''et al''. conclude that residues 88 to 109 of the second EGF domain mediate binding to platelets and assembly of the factor X activating complex.&lt;ref name=&quot;pmid11714704&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wilkinson FH, Ahmad SS, Walsh PN | title = The factor IXa second epidermal growth factor (EGF2) domain mediates platelet binding and assembly of the factor X activating complex | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-22_277_8/page/5734 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 8 | pages = 5734–41 | date = Feb 2002 | pmid = 11714704 | doi = 10.1074/jbc.M107753200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Strukture sva četiri domena su riješene. Za svinjski protein određena je struktura dva EGF domena i [[tripsin]]olikog domena.&lt;ref name=&quot;pmid7568220&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brandstetter H, Bauer M, Huber R, Lollar P, Bode W | title = X-ray structure of clotting factor IXa: active site and module structure related to Xase activity and hemophilia B | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 92 | issue = 21 | pages = 9796–800 | date = Oct 1995 | pmid = 7568220 | pmc = 40889 | doi = 10.1073/pnas.92.21.9796 | bibcode = 1995PNAS...92.9796B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Struktura Gla domena, koji je odgovoran za vezanje fosfolipida ovisno o [[kalcij|Ca(II)]], također je određena putem [[NMR]].&lt;ref name=&quot;pmid7547952&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Freedman SJ, Furie BC, Furie B, Baleja JD | title = Structure of the calcium ion-bound gamma-carboxyglutamic acid-rich domain of factor IX | journal = Biochemistry | volume = 34 | issue = 38 | pages = 12126–37 | date = Sep 1995 | pmid = 7547952 | doi = 10.1021/bi00038a005 }}&lt;/ref&gt;
Nekoliko struktura 'super aktivnih' mutanata također je riješeno,&lt;ref name=&quot;pmid20004170&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zögg T, Brandstetter H | title = Structural basis of the cofactor- and substrate-assisted activation of human coagulation factor IXa | journal = Structure | volume = 17 | issue = 12 | pages = 1669–78 | date = Dec 2009 | pmid = 20004170 | doi = 10.1016/j.str.2009.10.011 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; a koje otkrivaju prirodu aktivacije faktora IX putem drugih proteina u kaskadi zgrušavanja.

== Genetika == 
[[slika:F9 gene location.png|thumb|280px|Kod ljudi, gen F9 nalazi se na [[hromosom X|hromosomu X]], na poziciji q27.1.]]
[[Gen]] za faktor IX se nalazi na [[hromosom X|hromosomu X]] (Xq27.1-q27.2) i stoga je [[spolno vezano nasljeđivanje|X-vezani recesivan]]: [[mutacije]] u ovom genu pogađaju muškarce mnogo češće nego žene. U ovom genu otkrivene su najmanje 534 mutacije koje izazivaju bolest.&lt;ref name = &quot;Šimčíková_2019 - supplementary table S7&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Šimčíková D, Heneberg P | title = Refinement of evolutionary medicine predictions based on clinical evidence for the manifestations of Mendelian diseases | journal = Scientific Reports | volume = 9 | issue = 1 | pages = 18577 | date = decembar 2019 | pmid = 31819097 | pmc = 6901466 | doi = 10.1038/s41598-019-54976-4| bibcode = 2019NatSR...918577S }}&lt;/ref&gt; Gen F9 su prvi klonirali Kotoku Kurachi i [[Earl Davie]], 1982. godine.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kurachi K, Davie EW | title = Isolation and characterization of a cDNA coding for human factor IX | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1982-11_79_21/page/6461 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 79 | issue = 21 | pages = 6461–4 | date = Nov 1982 | pmid = 6959130 | pmc = 347146 | doi = 10.1073/pnas.79.21.6461 | bibcode = 1982PNAS...79.6461K | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[Polly i Molly|Polly]], transgenu kloniranu [[Poll Dorset]] ovcu koja nosi gen za faktor IX, proizveo je dr [[Ian Wilmut]] na [[Roslin Institute]], 1997.&lt;ref&gt;{{cite book |author=Nicholl D. |title=An Introduction to Genetic Engineering Second Edition | publisher=Cambridge University Press |page=257 |year=2002}}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
{{Također pogledajte|Koncentrat protrombinskog kompleksa}}
{{anchor|nonacog alfa}}{{anchor|albutrepenonacog alfa}}{{anchor|eftrenonacog alfa}}{{anchor|nonacog beta pegol}}

Nedostatak faktora IX uzrokuje Christmasovu bolest ([[hemofilija B]]).&lt;ref name=&quot;PMD12997790&quot; /&gt; Opisano je preko 3000 varijanti faktora IX, koje utiču na 73% od 461 ostatka;&lt;ref&gt;{{Cite journal | doi=10.1111/jth.12958|title = Hemophilia B: Molecular pathogenesis and mutation analysis|year = 2015|last1 = Goodeve|first1 = A. C.|journal = Journal of Thrombosis and Haemostasis|volume = 13|issue = 7|pages = 1184–1195|pmid = 25851415|pmc = 4496316}}&lt;/ref&gt; neki ne izazivaju simptome, ali mnogi dovode do značajnog poremećaja [[krvarenja]]. Originalna mutacija Christmasove bolesti identificirana je sekvenciranjem njegove [[DNK]], otkrivajući mutaciju koja je promijenila [[cistein]] u [[serin]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor SA, Duffin J, Cameron C, Teitel J, Garvey B, Lillicrap DP | title = Characterization of the original Christmas disease mutation (cysteine 206----serine): from clinical recognition to molecular pathogenesis | journal = Thrombosis and Haemostasis | volume = 67 | issue = 1 | pages = 63–5 | date = Jan 1992 | pmid = 1615485 | doi = 10.1055/s-0038-1648381 }}&lt;/ref&gt;
Za liječenje Christmasove bolesti  koristi se [[Rekombinantna DNK|rekombinantni]] faktor IX. Formulacije uključuju:

* nonacog alfa (marka BeneFix)&lt;ref&gt;{{cite web | title=BeneFIX EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/benefix | access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;
* albutrepenonacog alfa (marka Idelvion)&lt;ref&gt;{{cite web | title=Idelvion EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | date=17. 9. 2018 | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/idelvion | access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;
* eftrenonacog alfa (marka Alprolix)&lt;ref&gt;{{cite web | title=Alprolix EPAR | website=[[European Medicines Agency]] (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/alprolix | access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;
* nonacog beta pegol (marka Refixia)&lt;ref&gt;{{cite web | title=Refixia EPAR | website=European Medicines Agency (EMA) | url=https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/refixia | access-date=17. 6. 2020}}&lt;/ref&gt;

Neke rijetke mutacije faktora IX dovode do povišene aktivnosti zgrušavanja i mogu rezultirati bolestima zgrušavanja, kao što je [[duboka venska tromboza]]. Ova mutacija [[dobitak funkcije|dobitka funkcije]] čini protein hiperfunkcionalnim i povezana je s porodičnom trombofilijom ranog početka.&lt;ref name=&quot;pmid19846852&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Simioni P, Tormene D, Tognin G, Gavasso S, Bulato C, Iacobelli NP, Finn JD, Spiezia L, Radu C, Arruda VR | title = X-linked thrombophilia with a mutant factor IX (factor IX Padua) | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-10-22_361_17/page/1670 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 361 | issue = 17 | pages = 1671–5 | date = Oct 2009 | pmid = 19846852 | doi = 10.1056/NEJMoa0904377 }}&lt;/ref&gt;

Nedostatak faktora IX liječi se injekcijom pročišćenog faktora IX. proizvedenog kloniranjem u različitim životinjskim vektorima ili u životinjskim ćelijama. [[Traneksamijska kiselina]] može biti od koristi kod pacijenata koji su podvrgnuti operaciji koji imaju naslijeđeni nedostatak faktora IX, kako bi se smanjio perioperativni rizik od krvarenja.&lt;ref name=&quot;pmid21712351&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rossi M, Jayaram R, Sayeed R | title = Do patients with haemophilia undergoing cardiac surgery have good surgical outcomes? | journal = Interactive Cardiovascular and Thoracic Surgery | volume = 13 | issue = 3 | pages = 320–31 | date = Sep 2011 | pmid = 21712351 | doi = 10.1510/icvts.2011.272401 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Listu svih mutacija u faktoru IX sastavlja i održava EAHAD.&lt;ref name=&quot;urlHome: EAHAD Factor 9 Gene Variant Database&quot;&gt;{{cite web |url=https://f9-db.eahad.org/ |title=Home: EAHAD Factor 9 Gene Variant Database }}&lt;/ref&gt;

Faktor koagulacije IX nalazi se na [[Modelna lista esencijalnih lijekova Svjetske zdravstvene organizacije|Listi esencijalnih lijekova Svjetske zdravstvene organizacije]].

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Davie EW, Fujikawa K | title = Basic mechanisms in blood coagulation | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_1975_44/page/799 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 44 | pages = 799–829 | year = 1975 | pmid = 237463 | doi = 10.1146/annurev.bi.44.070175.004055 }}
* {{cite journal | vauthors = Sommer SS | title = Assessing the underlying pattern of human germline mutations: lessons from the factor IX gene | url = https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1992-07_6_10/page/2767 | journal = FASEB Journal | volume = 6 | issue = 10 | pages = 2767–74 | date = Jul 1992 | pmid = 1634040 | doi =  10.1096/fasebj.6.10.1634040| s2cid = 15211597 }}
* {{cite journal | vauthors = Lenting PJ, van Mourik JA, Mertens K | title = The life cycle of coagulation factor VIII in view of its structure and function | url = https://archive.org/details/sim_blood_1998-12-01_92_11/page/n63 | journal = Blood | volume = 92 | issue = 11 | pages = 3983–96 | date = Dec 1998 | pmid = 9834200 | doi =  10.1182/blood.V92.11.3983}}
* {{cite journal | vauthors = Lowe GD | title = Factor IX and thrombosis | journal = British Journal of Haematology | volume = 115 | issue = 3 | pages = 507–13 | date = Dec 2001 | pmid = 11736930 | doi = 10.1046/j.1365-2141.2001.03186.x | s2cid = 44650866 | url = http://eprints.gla.ac.uk/650/1/Br_Jour_Haem_115_507-513%5B1%5D.pdf | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = O'Connell NM | title = Factor XI deficiency--from molecular genetics to clinical management | journal = Blood Coagulation &amp; Fibrinolysis | volume = 14 Suppl 1 | pages = S59-64 | date = Jun 2003 | pmid = 14567539 | doi = 10.1097/00001721-200306001-00014 }}
* {{cite journal | vauthors = Du X | title = Signaling and regulation of the platelet glycoprotein Ib-IX-V complex | journal = Current Opinion in Hematology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 262–9 | date = maj 2007 | pmid = 17414217 | doi = 10.1097/MOH.0b013e3280dce51a | s2cid = 39904506 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/coagulation%20factor%20ix%20(recombinant)%2C%20fc%20fusion%20protein | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Coagulation Factor IX (Recombinant), Fc Fusion Protein }}
* {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/eftrenonacog%20alfa | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Eftrenonacog alfa }}
* {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/nonacog%20alfa | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Nonacog alfa }}
* {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/albutrepenonacog%20alfa | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Albutrepenonacog alfa }}
* {{cite web | url = https://druginfo.nlm.nih.gov/drugportal/name/nonacog%20beta%20pegol | publisher = U.S. National Library of Medicine | work = Drug Information Portal | title = Nonacog beta pegol }}
* {{PDBe-KB2|P00740|Coagulation factor IX}}
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1495/  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Hemophilia B]
* The [[MEROPS]] online database for peptidases and their inhibitors: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=S01.214 S01.214] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050505032245/http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=S01.214 |date=5. 5. 2005 }}

{{PDB Gallery|geneid=2158}}
{{Koagulacija}}
{{Serin-endopeptidaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija|Medicina|border=no}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Factor Ix}}
[[Kategorija:Koagulacijski sistem]]
[[Kategorija:EC 3.4.21]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Periferne membranski proteini]]
[[Kategorija:Pfizerovi brendovi]]
[[Kategorija:Zimogeni]]
[[Kategorija:Sanofi]]
[[Kategorija:Esencijalni lijekovi Svjetske zdravstvene organizacije]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu X]]</text>
      <sha1>2r8gjh46srrbqnro6ns6um413olt48h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Disturbed Earth</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495048</id>
    <revision>
      <id>3926208</id>
      <parentid>3874572</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2561" sha1="20ay1axg934j08eorrcjokl2l9umejx" xml:space="preserve">'''Disturbed Earth''' je [[dokumentarni film]]&lt;ref&gt;{{Citation|title=Disturbed Earth|url=https://www.imdb.com/title/tt15245320/|publisher=Atzucac Films, Pravo Ljudski, Televisió de Catalunya (TV3)|date=18. 8. 2021|accessdate=17. 12. 2022|first=Guillermo|last=Carreras-Candi|first2=Kumjana|last2=Novakova}}&lt;/ref&gt; režisera i scenarista Kumjane Novakove&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm7110300/|title=Kumjana Novakova|website=IMDb|language=en-US|access-date=17. 12. 2022}}&lt;/ref&gt; i Guillerma Carreras-Candi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm7110298/|title=Guillermo Carreras-Candi|website=IMDb|language=en-US|access-date=17. 12. 2022}}&lt;/ref&gt; Film je nastao u produkciji [[Pravo Ljudski Festival]]a i Atzucac Films, kao koprodukcija Bosne i Hercegovine, Španije i [[Sjeverna Makedonija|Sjeverne Makedonije]].
Film je prikazan među 16 filmova u Takmičarskom programu – dokumentarni film 27. [[Sarajevo Film Festival]]a, 2021. godine. Nakon njega je prikazan na brojnim festivalima širom svijeta, na kojima je i nagrađivan.

Film se nalazi na listi predloženih za [[Nagrada Američke akademije|Nagradu Američke akademije]] za najbolji dokumentarni film.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bhfilm.ba/bs/novosti/fim-distrurbed-earth-ispunjava-uvjete-za-kadidaturu-za-oscara-za-najbolji-dokumentarni-film/397|title=Fim DISTRURBED EARTH ispunjava uvjete za kadidaturu za Oscara za najbolji dokumentarni film {{!}} Novosti|website=bhfilm.ba|language=bs-BA|access-date=17. 12. 2022|archive-date=17. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217113557/https://bhfilm.ba/bs/novosti/fim-distrurbed-earth-ispunjava-uvjete-za-kadidaturu-za-oscara-za-najbolji-dokumentarni-film/397|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Film je priča o užasu [[Srebrenica|Srebrenice]], o prostoru u tišini, tamo gdje je prošlost zatočila sadašnjost. Sloj po sloj, kolektivna [[bol]] preuzima pejzaž, ulazi u prostor, u tijela. Na kraju, ulazi u nas. Srebrenica postaje stvarnost današnjice i stvarnosti svih nas.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bhfilm.ba/bs/film/1230|title=Udruženje filmskih radnika u Bosni i Hercegovini / Udruženje filmskih radnika u Federaciji Bosne i Hercegovine|website=bhfilm.ba|language=bs-BA|access-date=17. 12. 2022|archive-date=17. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217113557/https://bhfilm.ba/bs/film/1230|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=wjJ_hAMl8bI https://www.youtube.com/watch?v=wjJ_hAMl8bI DISTURBED EARTH DokuBaku2022 trailer]</text>
      <sha1>20ay1axg934j08eorrcjokl2l9umejx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brexit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495242</id>
    <revision>
      <id>3926149</id>
      <parentid>3472725</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5969" sha1="t7nqzpsomiczspp47gp5qdmijg2rz0f" xml:space="preserve">[[Datoteka:UK_location_in_the_EU_2016.svg|desno|mini| Ujedinjeno Kraljevstvo u narandžastoj boji; Evropska unija (27 država članica) u plavoj boji: prikaz rezultata Brexita]]
'''Brexit''' ( {{IPAc-en|ˈ|b|r|ɛ|k|s|ᵻ|t|,_|ˈ|b|r|ɛ|g|z|ᵻ|t}} ;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theconversation.com/breksit-or-bregzit-the-question-that-divides-a-nation-82278|title='Breksit' or 'bregzit'? The question that divides a nation|last=Hall|first=Damien|date=11. 8. 2017|website=The Conversation|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704035541/http://theconversation.com/breksit-or-bregzit-the-question-that-divides-a-nation-82278|archive-date=4. 7. 2019|url-status=live|access-date=22. 3. 2019}}&lt;/ref&gt; [[Portmanteau|portmanto]] &quot;Britanskog izlaska&quot;) je [[Istupanje iz Evropske unije|povlačenje]] [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenog Kraljevstva]] (UK) iz [[Evropska unija|Evropske unije]] (EU) u 23:00 [[GMT]] 31. januara 2020. (00:00 1. februara 2020. [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]] ). &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;The UK also left the [[European Atomic Energy Community]] (EAEC or Euratom).&lt;/ref&gt; Velika Britanija je jedina [[Suverena država|suverena zemlja]] koja je napustila EU ili EZ. &lt;ref group=&quot;note&quot;&gt;[[Withdrawal of Greenland from the European Communities|Greenland left the EC]] (but became an OTC) on 1 February 1985.&lt;/ref&gt; Velika Britanija je od 1. januara 1973. bila država članica EU ili njene prethodnice [[Evropske zajednice]] (EZ), ponekad obje u isto vrijeme. Nakon Brexita, [[pravo Evropske unije|pravo EU]] i [[Evropski sud pravde|Sud pravde Evropske unije]] više nemaju [[Primat prava Evropske unije|primat nad britanskim zakonima]], osim u odabranim područjima u vezi sa [[Sjeverna Irska|Sjevernom Irskom]].  Zakon [[Zakon Evropske unije (povlačenje) 2018|Evropske unije (povlačenje) iz 2018.]] zadržava relevantno pravo EU kao [[Zakon Ujedinjenog Kraljevstva|domaće pravo]], koje Ujedinjeno Kraljevstvo sada može izmijeniti ili ukinuti. Prema uslovima [[Sporazum o povlačenju iz Brexita|sporazuma o povlačenju iz Brexita]], Sjeverna Irska nastavlja da učestvuje na [[Evropsko jedinstveno tržište|evropskom jedinstvenom tržištu]] u pogledu robe, i da je {{Jezik|la|[[de facto]]}} članica [[Carinska unija EU|carinske unije EU]].&lt;ref&gt;{{cite report|author=House of Lords European Union Committee|date=1. 6. 2020|title=9th Report of Session 2019–21: The Protocol on Ireland/Northern Ireland|url=https://committees.parliament.uk/publications/1282/documents/11395/default/|publisher=House of Lords|page=28|access-date=12. 8. 2021|quote=The provisions of Article 5 ensure that Northern Ireland will continue to be able to participate in the EU Single Market for goods, thereby maintaining supply chains on the island of Ireland.|archive-date=31. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131140810/https://committees.parliament.uk/publications/1282/documents/11395/default/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite report|author=House of Lords European Union Committee|date=1. 6. 2020|title=9th Report of Session 2019–21: The Protocol on Ireland/Northern Ireland|url=https://committees.parliament.uk/publications/1282/documents/11395/default/|publisher=House of Lords|page=17|access-date=12. 8. 2021|quote=Notwithstanding the statement in Article 4 of the Protocol that Northern Ireland is part of the customs territory of the UK, the practical implication of Article 5(3) is that, with limited exceptions, the entirety of the EU's customs legislation, including the Union Customs Code, will apply in Northern Ireland.|archive-date=31. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131140810/https://committees.parliament.uk/publications/1282/documents/11395/default/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

EU i njene institucije postepeno su se razvijale od svog osnivanja i tokom 47 godina britanskog članstva, te su postale od značajnog ekonomskog i političkog značaja za Ujedinjeno Kraljevstvo. Tokom čitavog perioda britanskog članstva, postojale su [[Euroskeptik|euroskeptične]] grupe koje su se suprotstavljale aspektima EU i njenih prethodnika. Pro-EC vlada [[Laburistička stranka (UK)|laburističkog]] premijera [[Harold Wilson|Harolda Wilsona]] održala [[1975. Referendum za članstvo u Evropskoj zajednici Ujedinjenog Kraljevstva|je referendum o nastavku članstva u EZ 1975. godine]], na kojem je 67,2 posto onih koji su glasali izabralo da ostanu unutar bloka, ali daljnji referendumi nisu održani tokom naknadnog procesa [[evropske integracije|evropskih integracija]], usmjerena na &quot;[[Svečana deklaracija o Evropskoj uniji|sve bližu uniju]]&quot;, oličenu u ugovorima iz [[Ugovor iz Maastrichta|Mastrihta]], [[Ugovor iz Amsterdama|Amsterdama]], [[Ugovor iz Nice|Nice]] i [[Lisabonski ugovor|Lisabona]]. Kao dio predizbornog obećanja da će osvojiti glasove euroskeptika,&lt;ref name=&quot;Young&quot;&gt;{{Cite news|last=Young|first=Vicki|author-link=Vicki Young|title=David Cameron to pledge referendum on the UK and Europe|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-politics-21156902|work=BBC News|date=23. 1. 2013|access-date=30. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210830164516/https://www.bbc.com/news/av/uk-politics-21156902|archive-date=10. 1. 2021}}&lt;/ref&gt; [[Konzervativna stranka|konzervativni]] premijer [[David Cameron]] obećao je da će održati referendum ako njegova vlada bude ponovo izabrana. Njegova vlada je naknadno održala [[Referendum o članstvu Ujedinjenog Kraljevstva u Evropskoj uniji|referendum o nastavku članstva u EU 2016. godine]], na kojem su birači odlučili da napuste EU sa 51,9 posto glasova. To je dovelo do njegove ostavke, njegove zamjene [[Theresa May|Terezom Mej]] i četiri godine pregovora sa EU o uslovima odlaska i budućim odnosima, završenih pod vladom [[Boris Johnson|Borisa Džonsona]], pri čemu je kontrola vlade ostala na Konzervativnoj stranci u ovom periodu.

== Bilješke ==
{{Refspisak|grupa=lower-alpha}}{{Refspisak|grupa=note}}

== Reference ==

[[Kategorija:Brexit]]</text>
      <sha1>t7nqzpsomiczspp47gp5qdmijg2rz0f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poli ADP riboza-polimeraza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495714</id>
    <revision>
      <id>3926572</id>
      <parentid>3889951</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10790" sha1="syu5ng9c45vzbzuej015lpmog9x9v9q" xml:space="preserve">{{infokutija gen}}
{{Infokutija protein
| Ime = NAD+ ADP-ribozil[[transferaza]]
|Symbol=PARP
| EC_number = 2.4.2.30
| CAS_number = 58319-92-9
| IUBMB_EC_number = 2/4/2/30
| GO_code = 
| image = ADP_Ribose_Held_in_Complex_of_Enzyme_%28H-bonds_and_Mg_ions_shown%29.png
| width = 300
| caption =
}}
[[Slika:ADP ribose.svg|thumb|[[Adenozin-difosfat riboza|ADP riboza]]]]
[[Slika:NAD+ phys.svg|thumb|[[Nikotinamid-adenin dinukleotid]]]]
'''Poli (ADP-[[riboza]]) [[polimeraza]]''' ('''PARP''') je porodica [[protein]]a uključenih u brojne [[ćelija (biologija)|ćelijske]] procese kao što su kao [[popravka DNK]], [[genom]]ska stabilnost i [[programirana ćelijska smrt]].&lt;ref name=&quot;pmid11376691&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Herceg Z, Wang ZQ | title = Functions of poly(ADP-ribose) polymerase (PARP) in DNA repair, genomic integrity and cell death | journal = Mutation Research | volume = 477 | issue = 1–2 | pages = 97–110 | date = juni 2001 | pmid = 11376691 | doi = 10.1016/s0027-5107(01)00111-7 }}&lt;/ref&gt;

== Članovi porodice PARP ==
Porodica PARP se sastoji od 17 članova (pretpostavlja se 10).&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 33801950 | year = 2021 | last1 = Manasaryan | first1 = G | last2 = Suplatov | first2 = D | last3 = Pushkarev | first3 = S | last4 = Drobot | first4 = V | last5 = Kuimov | first5 = A | last6 = Švedas | first6 = V | last7 = Nilov | first7 = D | title = Bioinformatic analysis of the nicotinamide binding site in poly(ADP-ribose) polymerase family proteins | volume = 13 | pages = 1201 | journal = Cancers | issue = 6 | doi=10.3390/cancers13061201| pmc = 8002165 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Oni se jako razlikuju po strukturi i funkciji unutar ćelije.
* ''[[PARP1]]'', ''[[PARP2]]'', VPARP (''[[PARP4]]''), tankiraza-1 i -2 (PARP-5a ili ''[[TNKS ]]'', te PARP-5b ili ''[[TNKS2]]'') imaju potvrđenu PARP aktivnost.
* Ostali uključuju ''[[PARP3]]'', {{Gen|PARP6}}, ''[[TIPARP]]'' (ili ''PARP7''), ''[[PARP8]]'', {{Gen |PARP9}}, ''[[PARP10]]'', {{Gen|PARP11}}, ''[[PARP12]]'', {{Gen|PARP14}}, {{Gen|PARP15}} i ''[[PARP16]]''.

== Struktura ==
PARP se sastoji od četiri domena od interesa: [[DNK-vezujući domen]], [[kapaza]]ma-cijepani domen (vidi dolje), domen automodifikacije i [[kataliza|katalitski domen]].
DNK-vezujući domen sastoji se od dva [[strukturni motiv|motiva]] [[cinkov prst|cinkovog prsta]]. U prisustvu oštećene DNK (bazni par je izrezan), domen koji se vezuje za DNK će vezati DNK i izazvati [[Alosterna regulacija|konformacioni pomak]]. Pokazalo se da se ovo vezivanje odvija nezavisno od drugih domena. Ovo je sastavni dio modela [[programirana ćelijska smrt|programirane ćelijske smrti]] baziran na inhibiciji [[cijepanje veze|cijepanja]] PARP kaspazom. Domen automodifikacije odgovoran je za oslobađanje proteina iz DNK nakon katalize. Također, ima važnu ulogu u inaktivaciji izazvanoj cijepanjem.

== Funkcije ==
Glavna uloga PARP-a (koji se nalazi u [[ćelijsko jedro|ćelijskom jedru]]) je da otkrije i pokrene brzi ćelijski odgovor na metabolički, hemijski ili radijacijski inducirani [[popravak DNK|prekid jednolančanih DNK]] (SSB), signaliziranjem enzimske mašinerije uključene u [[popravka DNK|SSB popravku]].
Jednom kada PARP otkrije SSB, on se veže za [[DNK]], prolazi kroz strukturnu promjenu i započinje sintezu [[polimer]]ne [[adenozin-difosfat riboza|adenozin-difosfat riboze]] (poli (ADP-[[riboza]]) ili PAR) lanca , koji djeluje kao signal za druge enzime koji popravljaju DNK. Ciljni enzimi uključuju [[DNK-ligaza|DNK-ligazu]] III (LigIII), [[DNK-polimeraza beta|DNK-polimerazu beta]] (polβ) i proteine skele kao što je [[XRCC1|X-zraka unakrsno komplementarnog gena 1]] (XRCC1). Nakon popravke, PAR lanci se razgrađuju putem [[PARG|Poli(ADP-riboza) glikohidrolaze]] (PARG).&lt;ref name=&quot;pmid20388209&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Isabelle M, Moreel X, Gagné JP, Rouleau M, Ethier C, Gagné P, Hendzel MJ, Poirier GG | display-authors = 6 | title = Investigation of PARP-1, PARP-2, and PARG interactomes by affinity-purification mass spectrometry | journal = Proteome Science | volume = 8 | pages = 22 | date = april 2010 | pmid = 20388209 | pmc = 2861645 | doi = 10.1186/1477-5956-8-22 }}&lt;/ref&gt;

[[Nikotinamid-adenin dinukleotid|NAD+]] je potreban kao supstrat za stvaranje ADP-riboznog monomera. Smatra se da prekomjerna aktivacija PARP-a može iscrpiti zalihe ćelijskog NAD+ i izazvati progresivno iscrpljivanje ATP-a i [[nekroza|nekrotsku]] smrt ćelijaa, budući da je inhibirana oksidacija [[glukoze]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Szabó C, Zingarelli B, O'Connor M, Salzman AL | title = DNA strand breakage, activation of poly (ADP-ribose) synthetase, and cellular energy depletion are involved in the cytotoxicity of macrophages and smooth muscle cells exposed to peroxynitrite | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-03-05_93_5/page/1753 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 93 | issue = 5 | pages = 1753–8 | date = mart 1996 | pmid = 8700830 | pmc = 39853 | doi = 10.1073/pnas.93.5.1753 | bibcode = 1996PNAS...93.1753S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ali nedavno je sugerirano da inhibicija aktivnosti heksokinaze dovodi do kvarova u [[glikoliza|glikolizi]]([http://www.pnas.org/content/111/28/10209.full Andrabi, PNAS 2014]).  Bazna PARP aktivnost takođe reguliše bazalnu bioenergetiku.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Módis K, Gero D, Erdélyi K, Szoleczky P, DeWitt D, Szabo C | title = Cellular bioenergetics is regulated by PARP1 under resting conditions and during oxidative stress | journal = Biochemical Pharmacology | volume = 83 | issue = 5 | pages = 633–43 | date = mart 2012 | pmid = 22198485 | pmc = 3272837 | doi = 10.1016/j.bcp.2011.12.014 }}&lt;/ref&gt; U nastavku treba jmati na umu da se PARP inaktivira cijepanjem kaspaze-3 tokom [[programirana ćelijska smrt|programirane ćelijske smrti]].

PARP [[enzim]]i su neophodni za brojne ćelijske funkcije,&lt;ref name=&quot;pmid19415146&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Piskunova TS, Yurova MN, Ovsyannikov AI, Semenchenko AV, Zabezhinski MA, Popovich IG, Wang ZQ, Anisimov VN | display-authors = 6 | title = Deficiency in Poly(ADP-ribose) Polymerase-1 (PARP-1) Accelerates Aging and Spontaneous Carcinogenesis in Mice | journal = Current Gerontology and Geriatrics Research | volume = 2008 | pages = 754190 | year = 2008 | pmid = 19415146 | pmc = 2672038 | doi = 10.1155/2008/754190 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; including expression of inflammatory genes:&lt;ref name=&quot;pmid17395016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Espinoza LA, Smulson ME, Chen Z | title = Prolonged poly(ADP-ribose) polymerase-1 activity regulates JP-8-induced sustained cytokine expression in alveolar macrophages | journal = Free Radical Biology &amp; Medicine | volume = 42 | issue = 9 | pages = 1430–40 | date = maj 2007 | pmid = 17395016 | doi = 10.1016/j.freeradbiomed.2007.01.043 }}&lt;/ref&gt; PARP1 je neophodan za indukciju ekspresije [[ICAM-1]] gena srčanih [[miocit]]a &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zingarelli B, Salzman AL, Szabó C | title = Genetic disruption of poly (ADP-ribose) synthetase inhibits the expression of P-selectin and intercellular adhesion molecule-1 in myocardial ischemia/reperfusion injury | url = https://archive.org/details/sim_circulation-research_1998-07-13_83_1/page/85 | journal = Circulation Research | volume = 83 | issue = 1 | pages = 85–94 | date = juli 1998 | pmid = 9670921 | doi = 10.1161/01.res.83.1.85 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i ćelija [[glatki mišić|glatkih mišića]], kao odgovor na TNF.&lt;ref name=&quot;pmid17993261&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zerfaoui M, Suzuki Y, Naura AS, Hans CP, Nichols C, Boulares AH | title = Nuclear translocation of p65 NF-kappaB is sufficient for VCAM-1, but not ICAM-1, expression in TNF-stimulated smooth muscle cells: Differential requirement for PARP-1 expression and interaction | journal = Cellular Signalling | volume = 20 | issue = 1 | pages = 186–94 | date = januar 2008 | pmid = 17993261 | pmc = 2278030 | doi = 10.1016/j.cellsig.2007.10.007 }}&lt;/ref&gt;

== Biljni PARP-ovi ==
Proučavane su uloge poli([[ADP]]-ribozil)acije u odgovorima biljaka na oštećenje DNK, [[infekcija|infekcije]] i druge [[stres]]ove.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Briggs AG, Bent AF | title = Poly(ADP-ribosyl)ation in plants | journal = Trends in Plant Science | volume = 16 | issue = 7 | pages = 372–80 | date = juli 2011 | pmid = 21482174 | doi = 10.1016/j.tplants.2011.03.008 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Feng B, Liu C, Shan L, He P | title = Protein ADP-Ribosylation Takes Control in Plant-Bacterium Interactions | journal = PLOS Pathogens | volume = 12 | issue = 12 | pages = e1005941 | date = decembar 2016 | pmid = 27907213 | pmc = 5131896 | doi = 10.1371/journal.ppat.1005941 }}&lt;/ref&gt; Biljni PARP1 je vrlo sličan životinjskom PARP1, ali intrigantno, u ''[[Arabidopsis thaliana]]'' i vjerovatno drugim biljkama, PARP2 ima značajniju ulogu od PARP1 u zaštitnim odgovorima na [[oštećenje DNK]] i [[patogeneza|patogenezi]] bakterija.&lt;ref name=Song2015&gt;{{cite journal | vauthors = Song J, Keppler BD, Wise RR, Bent AF | title = PARP2 Is the Predominant Poly(ADP-Ribose) Polymerase in Arabidopsis DNA Damage and Immune Responses | journal = PLOS Genetics | volume = 11 | issue = 5 | pages = e1005200 | date = maj 2015 | pmid = 25950582 | pmc = 4423837 | doi = 10.1371/journal.pgen.1005200 }}&lt;/ref&gt;  Biljka PARP2 nosi PARP regulatorne i katalitske domene sa samo srednjom sličnošću sa PARP1, i nosi [[N-terminal]]ne motive vezivanja SAP DNK umjesto motiva vezanja DNK [[cinkov prst|cinkovog prsta]] biljnih i životinjskih PARP1 proteina.&lt;ref name=Song2015/&gt;

== Također pogledajte==
* [[Teorija oštećenja DNK starenjem]]
* [[Maksimalni životni vijek]]
* [[PARP1]]
* [[PARP inhibitor]] klasa sredstava protiv raka
* [[Parthanatos]]
* [[Starenje]]

== Reference ==
{{refspisak|32em}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://www.bioreagents.com/products/productDetails/productDetails.cfm?catnbr=PA3-951 Entry for a PARP immunoassay] at bioreagents.com
* [https://web.archive.org/web/20060509132228/http://www.inotekcorp.com/content/parp.asp PARP - Poly (ADP-ribose) polymerase] at inotekcorp.com
* [https://web.archive.org/web/20060502012700/http://parplink.u-strasbg.fr/index.html The PARP Link Homepage] at parplink.u-strasbg.fr
* {{MeshName|Poly+ADP+Ribose+Polymerase}}
* [http://www.parp-inhibitors.com/ Parp Inhibitors] Information Site
* [https://web.archive.org/web/20100428052309/http://www.trevigen.com/dnadamage/parp.php PARP Activity and Inhibition Assays] at trevigen.com

{{Glikoziltransferaze}}
{{Enzimi}}
{{Popravak DNK}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

[[Kategorija:Programirana ćelijska smrt]]
[[Kategorija:Popravak DNK]]
[[Kategorija:EC 2.4.2]]</text>
      <sha1>syu5ng9c45vzbzuej015lpmog9x9v9q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RAD23A</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495828</id>
    <revision>
      <id>3926585</id>
      <parentid>3921082</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 4 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14988" sha1="8742pgyhm6ewyns1pqesr48dpn2qedq" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''[[Protein RAD23 homologa A UV ekscizijskog popravka]]''' jest [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RAD23A''' sa p kraka [[hromosom 19|hromosoma 19]].&lt;ref name=&quot;pmid7851894&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van der Spek PJ, Smit EM, Beverloo HB, Sugasawa K, Masutani C, Hanaoka F, Hoeijmakers JH, Hagemeijer A | title = Chromosomal localization of three repair genes: the xeroderma pigmentosum group C gene and two human homologs of yeast RAD23 | journal = Genomics | volume = 23 | issue = 3 | pages = 651–658 | date = mart 1995 | pmid = 7851894 | doi = 10.1006/geno.1994.1554 | url = http://repub.eur.nl/pub/3069 | hdl = 1765/3069 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Aminokiselinska sekvenca==
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  363 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  39.609 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: RAD23A RAD23 homolog A (S. cerevisiae)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=5886}}.&lt;/ref&gt;
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table  style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MAVTITLKTL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQQTFKIRME&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDETVKVLKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIEAEKGRDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPVAGQKLIY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGKILSDDVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IRDYRIDEKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVVVMVTKTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGQGTSAPPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASPTAAPESS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TSFPPAPTSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSHPPPAARE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKSPSEESAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTSPESVSGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPSSGSSGRE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EDAASTLVTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEYETMLTEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSMGYERERV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAALRASYNN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHRAVEYLLT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GIPGSPEPEH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GSVQESQVSE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPATEAAGEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLEFLRDQPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQNMRQVIQQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NPALLPALLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLGQENPQLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQISRHQEQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQMLNEPPGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LADISDVEGE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VGAIGEEAPQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MNYIQVTPQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEAIERLKAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFPESLVIQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YFACEKNENL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AANFLLSQNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==

Protein [[kodon|kodiran]] ovim genom je jedan od dva ljudska homologa ''[[Saccharomyces cerevisiae]] '' Rad23, proteina uključenog u [[NER|popravak nukleotidnom ekscizijom]] (NER). Pokazalo se da ovaj protein stupa u interakciju sa i podiže ekscizijsku aktivnost nukleotida [[DNK-3-metiladenin glikozilaza|3-metiladenin-DNK glikozilaze]] (MPG), što ukazuje na ulogu u prepoznavanju oštećenja DNK u [[popravak ekscizijom nukleotida|ekscizijskoj popravci baza]]. Ovaj protein sadrži [[N-terminal]]ni domen sličan [[ubikvitin]]u, za koji je objavljeno da interraguje sa [[proteasom]]om 265, kao i sa ubikvitinskom protein-[[ligaza|ligazom]] [[E6AP]], i stoga sugeriše da bi ovaj protein mogao biti uključeni u [[proteoliza|proteolitski]] put u ćelijama posredovan ubikvitinom&lt;ref name=&quot;entrez&quot;/&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da RAD23A [[interakcija protein-protein|interraguje]] sa:
* [[Ataksin 3]],
* [[Ataxin 3]],&lt;ref name = pmid10915768&gt;{{cite journal | vauthors = Wang G, Sawai N, Kotliarova S, Kanazawa I, Nukina N | title = Ataxin-3, the MJD1 gene product, interacts with the two human homologs of yeast DNA repair protein RAD23, HHR23A and HHR23B | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 9 | issue = 12 | pages = 1795–803 | date = juli 2000 | pmid = 10915768 | doi =  10.1093/hmg/9.12.1795| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[PSMD4]],&lt;ref name = pmid10488153&gt;{{cite journal | vauthors = Hiyama H, Yokoi M, Masutani C, Sugasawa K, Maekawa T, Tanaka K, Hoeijmakers JH, Hanaoka F | title = Interaction of hHR23 with S5a. The ubiquitin-like domain of hHR23 mediates interaction with S5a subunit of 26 S proteasome | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-09-24_274_39/page/28019 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 39 | pages = 28019–25 | date = septembar 1999 | pmid = 10488153 | doi =  10.1074/jbc.274.39.28019| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid12970176&gt;{{cite journal | vauthors = Mueller TD, Feigon J | title = Structural determinants for the binding of ubiquitin-like domains to the proteasome | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_2003-09-15_22_18/page/4634 | journal = EMBO J. | volume = 22 | issue = 18 | pages = 4634–45 | date = septembar 2003 | pmid = 12970176 | pmc = 212733 | doi = 10.1093/emboj/cdg467 }}&lt;/ref&gt;  i
* [[Sekvestosom 1]].&lt;ref name = pmid16189514&gt;{{cite journal | vauthors = Rual JF, Venkatesan K, Hao T, Hirozane-Kishikawa T, Dricot A, Li N, Berriz GF, Gibbons FD, Dreze M, Ayivi-Guedehoussou N, Klitgord N, Simon C, Boxem M, Milstein S, Rosenberg J, Goldberg DS, Zhang LV, Wong SL, Franklin G, Li S, Albala JS, Lim J, Fraughton C, Llamosas E, Cevik S, Bex C, Lamesch P, Sikorski RS, Vandenhaute J, Zoghbi HY, Smolyar A, Bosak S, Sequerra R, Doucette-Stamm L, Cusick ME, Hill DE, Roth FP, Vidal M | title = Towards a proteome-scale map of the human protein-protein interaction network | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-10-20_437_7062/page/1172 | journal = Nature | volume = 437 | issue = 7062 | pages = 1173–8 | date = oktobar 2005 | pmid = 16189514 | doi = 10.1038/nature04209 | bibcode = 2005Natur.437.1173R | s2cid = 4427026 }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura==
{{refbegin |30em}}
* {{cite journal | vauthors = Eichbaum QG, Beatty DW, Parker MI | title = Identification of cardiac autoantigens in human heart cDNA libraries using acute rheumatic fever sera | journal = J. Autoimmun. | volume = 7 | issue = 2 | pages = 243–261 | year = 1994 | pmid = 8037842 | doi = 10.1006/jaut.1994.1019 }}
* {{cite journal | vauthors = Masutani C, Sugasawa K, Yanagisawa J, Sonoyama T, Ui M, Enomoto T, Takio K, Tanaka K, van der Spek PJ, Bootsma D | title = Purification and cloning of a nucleotide excision repair complex involving the xeroderma pigmentosum group C protein and a human homologue of yeast RAD23 | url = https://archive.org/details/sim_embo-journal_1994-04-15_13_8/page/1831 | journal = EMBO J. | volume = 13 | issue = 8 | pages = 1831–43 | year = 1994 | pmid = 8168482 | pmc = 395023 | doi =  10.1002/j.1460-2075.1994.tb06452.x}}
* {{cite journal | vauthors = van der Spek PJ, Eker A, Rademakers S, Visser C, Sugasawa K, Masutani C, Hanaoka F, Bootsma D, Hoeijmakers JH | title = XPC and human homologs of RAD23: intracellular localization and relationship to other nucleotide excision repair complexes | url = https://archive.org/details/sim_nucleic-acids-research_1996-07-01_24_13/page/2551 | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 24 | issue = 13 | pages = 2551–2559 | year = 1996 | pmid = 8692695 | pmc = 145966 | doi = 10.1093/nar/24.13.2551 }}
* {{cite journal | vauthors = van der Spek PJ, Visser CE, Hanaoka F, Smit B, Hagemeijer A, Bootsma D, Hoeijmakers JH | title = Cloning, comparative mapping, and RNA expression of the mouse homologues of the Saccharomyces cerevisiae nucleotide excision repair gene RAD23 | journal = Genomics | volume = 31 | issue = 1 | pages = 20–27 | year = 1996 | pmid = 8808275 | doi = 10.1006/geno.1996.0004 | url = http://repub.eur.nl/pub/3097 | hdl = 1765/3097 | hdl-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Li L, Lu X, Peterson C, Legerski R | title = XPC interacts with both HHR23B and HHR23A in vivo | url = https://archive.org/details/mutation-research-dna-repair_1997-05-01_383_3/page/197 | journal = Mutat. Res. | volume = 383 | issue = 3 | pages = 197–203 | year = 1997 | pmid = 9164480 | doi = 10.1016/s0921-8777(97)00002-5 }}
* {{cite journal | vauthors = Withers-Ward ES, Jowett JB, Stewart SA, Xie YM, Garfinkel A, Shibagaki Y, Chow SA, Shah N, Hanaoka F, Sawitz DG, Armstrong RW, Souza LM, Chen IS | title = Human immunodeficiency virus type 1 Vpr interacts with HHR23A, a cellular protein implicated in nucleotide excision DNA repair | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_1997-12_71_12/page/9732 | journal = J. Virol. | volume = 71 | issue = 12 | pages = 9732–42 | year = 1997 | pmid = 9371639 | pmc = 230283 | doi =  10.1128/JVI.71.12.9732-9742.1997}}
* {{cite journal | vauthors = Schauber C, Chen L, Tongaonkar P, Vega I, Lambertson D, Potts W, Madura K | title = Rad23 links DNA repair to the ubiquitin/proteasome pathway | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-02-12_391_6668/page/714 | journal = Nature | volume = 391 | issue = 6668 | pages = 715–718 | year = 1998 | pmid = 9490418 | doi = 10.1038/35661 | bibcode = 1998Natur.391..715S | s2cid = 4417020 }}
* {{cite journal | vauthors = Gragerov A, Kino T, Ilyina-Gragerova G, Chrousos GP, Pavlakis GN | title = HHR23A, the human homologue of the yeast repair protein RAD23, interacts specifically with Vpr protein and prevents cell cycle arrest but not the transcriptional effects of Vpr | journal = Virology | volume = 245 | issue = 2 | pages = 323–330 | year = 1998 | pmid = 9636371 | doi = 10.1006/viro.1998.9138 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Dieckmann T, Withers-Ward ES, Jarosinski MA, Liu CF, Chen IS, Feigon J | title = Structure of a human DNA repair protein UBA domain that interacts with HIV-1 Vpr | journal = Nat. Struct. Biol. | volume = 5 | issue = 12 | pages = 1042–1047 | year = 1998 | pmid = 9846873 | doi = 10.1038/4220 | s2cid = 30478711 }}
* {{cite journal | vauthors = Kumar S, Talis AL, Howley PM | title = Identification of HHR23A as a substrate for E6-associated protein-mediated ubiquitination | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-06-25_274_26/page/18785 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 26 | pages = 18785–18792 | year = 1999 | pmid = 10373495 | doi = 10.1074/jbc.274.26.18785 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Hiyama H, Yokoi M, Masutani C, Sugasawa K, Maekawa T, Tanaka K, Hoeijmakers JH, Hanaoka F | title = Interaction of hHR23 with S5a. The ubiquitin-like domain of hHR23 mediates interaction with S5a subunit of 26 S proteasome | journal = J. Biol. Chem. | volume = 274 | issue = 39 | pages = 28019–28025 | year = 1999 | pmid = 10488153 | doi = 10.1074/jbc.274.39.28019 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Miao F, Bouziane M, Dammann R, Masutani C, Hanaoka F, Pfeifer G, O'Connor TR | title = 3-Methyladenine-DNA glycosylase (MPG protein) interacts with human RAD23 proteins | journal = J. Biol. Chem. | volume = 275 | issue = 37 | pages = 28433–28438 | year = 2000 | pmid = 10854423 | doi = 10.1074/jbc.M001064200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Wang G, Sawai N, Kotliarova S, Kanazawa I, Nukina N | title = Ataxin-3, the MJD1 gene product, interacts with the two human homologs of yeast DNA repair protein RAD23, HHR23A and HHR23B | journal = Hum. Mol. Genet. | volume = 9 | issue = 12 | pages = 1795–1803 | year = 2000 | pmid = 10915768 | doi = 10.1093/hmg/9.12.1795 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Withers-Ward ES, Mueller TD, Chen IS, Feigon J | title = Biochemical and structural analysis of the interaction between the UBA(2) domain of the DNA repair protein HHR23A and HIV-1 Vpr | journal = Biochemistry | volume = 39 | issue = 46 | pages = 14103–14112 | year = 2001 | pmid = 11087358 | doi = 10.1021/bi0017071 }}
* {{cite journal | vauthors = Zhu Q, Wani G, Wani MA, Wani AA | title = Human homologue of yeast Rad23 protein A interacts with p300/cyclic AMP-responsive element binding (CREB)-binding protein to down-regulate transcriptional activity of p53 | url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2001-01-01_61_1/page/64 | journal = Cancer Res. | volume = 61 | issue = 1 | pages = 64–70 | year = 2001 | pmid = 11196199 }}
* {{cite journal | vauthors = Mansky LM, Preveral S, Le Rouzic E, Bernard LC, Selig L, Depienne C, Benarous R, Benichou S | title = Interaction of human immunodeficiency virus type 1 Vpr with the HHR23A DNA repair protein does not correlate with multiple biological functions of Vpr | journal = Virology | volume = 282 | issue = 1 | pages = 176–185 | year = 2001 | pmid = 11259200 | doi = 10.1006/viro.2000.0791 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Gaynor EM, Chen IS | title = Analysis of apoptosis induced by HIV-1 Vpr and examination of the possible role of the hHR23A protein | url = https://archive.org/details/experimental-cell-research_2001-07-15_267_2/page/243 | journal = Exp. Cell Res. | volume = 267 | issue = 2 | pages = 243–257 | year = 2001 | pmid = 11426943 | doi = 10.1006/excr.2001.5247 }}
* {{cite journal | vauthors = Chen L, Shinde U, Ortolan TG, Madura K | title = Ubiquitin-associated (UBA) domains in Rad23 bind ubiquitin and promote inhibition of multi-ubiquitin chain assembly | journal = EMBO Rep. | volume = 2 | issue = 10 | pages = 933–938 | year = 2002 | pmid = 11571271 | pmc = 1084081 | doi = 10.1093/embo-reports/kve203 }}
* {{cite journal | vauthors = Elder RT, Song XQ, Chen M, Hopkins KM, Lieberman HB, Zhao Y | title = Involvement of rhp23, a Schizosaccharomyces pombe homolog of the human HHR23A and Saccharomyces cerevisiae RAD23 nucleotide excision repair genes, in cell cycle control and protein ubiquitination | journal = Nucleic Acids Res. | volume = 30 | issue = 2 | pages = 581–591 | year = 2002 | pmid = 11788722 | pmc = 99819 | doi = 10.1093/nar/30.2.581 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==

{{PDB Gallery|geneid=5886}}
{{popravak DNK}}

[[Kategorija:Geni na hromosomu 19]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>8742pgyhm6ewyns1pqesr48dpn2qedq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gaia (svemirska letjelica)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495848</id>
    <revision>
      <id>3926275</id>
      <parentid>3623447</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:22:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7861" sha1="poch5ly334hc1yazghzvo0gc9r45hry" xml:space="preserve">'''''Gaia''''' je [[svemirska opservatorija]] [[Evropska svemirska agencija|Evropske svemirske agencije]] (ESA), pokrenuta 2013. i očekuje se da će raditi do 2025. godine. Svemirska letjelica je dizajnirana za [[Astrometrija|astrometriju]]: mjerenje položaja, udaljenosti i kretanja zvijezda s neviđenom preciznošću.&lt;ref name=&quot;ESA-Gaia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.esa.int/gaia/|title=ESA Gaia home|publisher=[[ESA]]|access-date=23. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Spie|year=2014|title=Timo Prusti plenary: Gaia: Scientific In-orbit Performance|journal=SPIE Newsroom|doi=10.1117/2.3201407.13}}&lt;/ref&gt; Misija ima za cilj da napravi daleko najveći i najprecizniji 3D svemirski katalog ikad napravljen, sa ukupno približno milijardu [[Astronomski objekat|astronomskih objekata]], uglavnom zvijezda, ali i planeta, kometa, asteroida i [[kvazar]]a, između ostalog.&lt;ref name=&quot;NYT-20180501&quot;&gt;{{Cite news|last=Overbye|first=Dennis|author-link=Dennis Overbye|title=Gaia's Map of 1.3 Billion Stars Makes for a Milky Way in a Bottle|url=https://www.nytimes.com/2018/05/01/science/gaia-map-milky-way.html|date=1. 5. 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=1. 5. 2018}}&lt;/ref&gt;

Da bi proučila precizan položaj i kretanje svojih ciljnih objekata, svemirska letjelica je pratila svaki od njih oko 70 puta &lt;ref name=&quot;ESA2011&quot; /&gt; tokom pet godina nominalne misije (2014. &amp;ndash; 2019.), i nastavlja to da radi i tokom njenog produženja.&lt;ref name=&quot;BBC2011&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-15242383|work=BBC Science and Environment|title=A billion pixels for a billion stars|publisher=BBC|date=10. 10. 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SK2011&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.scienceknowledge.org/2011/07/14/we-have-already-installed-the-eye-of-gaia-with-a-billion-pixels-to-study-the-milky-way/|title=We have already installed the eye of 'Gaia' with a billion pixels to study the Milky Way|date=14. 7. 2011|publisher=Science Knowledge|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406192842/http://www.scienceknowledge.org/2011/07/14/we-have-already-installed-the-eye-of-gaia-with-a-billion-pixels-to-study-the-milky-way/|archive-date=6. 4. 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Svemirska letjelica ima dovoljno goriva za mikro pogon da radi do otprilike novembra 2024.&lt;ref name=&quot;Brown2018&quot;&gt;{{Cite conference|last=Brown|first=Anthony|date=29. 8. 2018|title=21st Century Astrometry: crossing the Dark and Habitable frontiers|series=IAU Symposium 348|contribution=The Gaia Mission and its Extension|contribution-url=https://www.cosmos.esa.int/documents/29201/295769/IAU2018_Brown_IAUS348_GaiaMissionExtension.pdf/73237457-2836-101d-eaa1-0625a739b0bf|access-date=14. 11. 2018}}&lt;/ref&gt; Kako se njegovi detektori ne degradiraju tako brzo kao što se očekivalo, misija bi se stoga mogla produžiti.&lt;ref name=&quot;esa-factsheet&quot;&gt;{{Cite web|url=http://sci.esa.int/gaia/47354-fact-sheet/|title=Gaia: fact sheet|date=24. 6. 2013|publisher=[[ESA]]}}&lt;/ref&gt; ''Gaia'' cilja objekte svjetlije od 20 [[Magnituda (astronomija)|magnitude]] u širokom fotometrijskom pojasu koji pokriva prošireni vizuelni raspon između bliskog UV i bliskog infracrvenog;&lt;ref name=&quot;Science Performance&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/gaia/science-performance|title=Expected Nominal Mission Science Performance|publisher=European Space Agency|access-date=20. 11. 2019}}&lt;/ref&gt; takvi objekti predstavljaju otprilike 1% populacije Mliječnog puta.&lt;ref name=&quot;ESA2011&quot;&gt;{{Cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=28820|title=ESA Gaia spacecraft summary|date=20. 5. 2011|publisher=ESA}}&lt;/ref&gt; Osim toga, očekuje se da će ''Gaia'' otkriti hiljade do desetine hiljada [[Vansolarna planeta|egzoplaneta]] veličine Jupitera izvan Sunčevog sistema koristeći metodu astrometrije,&lt;ref name=&quot;Wenz&quot;&gt;{{Cite journal|last=Wenz|first=John|date=10. 10. 2019|title=Lessons from scorching hot weirdo-planets|url=https://knowablemagazine.org/article/physical-world/2019/hot-jupiter-formation-theories|journal=Knowable Magazine|language=en|publisher=Annual Reviews|doi=10.1146/knowable-101019-2|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Space Science Gaia&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Gaia/Science_objectives|title=Gaia Science Objectives|date=14. 6. 2013|publisher=[[European Space Agency]]}}&lt;/ref&gt; 500.000 kvazara izvan ove galaksije i desetine hiljada poznatih i novih asteroida i kometa unutar Sunčevog sistema.&lt;ref name=&quot;cam-ac-uk&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.cam.ac.uk/research/features/gaias-mission-solving-the-celestial-puzzle|title=Gaia's mission: solving the celestial puzzle|date=21. 10. 2013|publisher=[[University of Cambridge]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gaia launch&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.satnews.com/story.php?number=155387954|title=ESA's Gaia... Launches With A Billion Pixel Camera|date=19. 12. 2013|publisher=Satnews.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gaia asteroid collision warning&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/science/gaia-space-telescope-to-detect-killer-asteroids/article5257693.com|title=Gaia space telescope to detect killer asteroids|date=19. 12. 2013|publisher=thehindubusinessline.com|archive-url=https://archive.today/20140603094733/http://www.thehindubusinessline.com/news/science/gaia-space-telescope-to-detect-killer-asteroids/article5257693.com|archive-date=3. 6. 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Misija ''Gaia'' će kreirati preciznu trodimenzionalnu mapu astronomskih objekata širom Mliječnog puta i mapirati njihova kretanja, koja kodiraju porijeklo i kasniju evoluciju Mliječnog puta. [[Spektrofotometrija|Spektrofotometrijska]] merenja će obezbijediti detaljna fizička svojstva svih posmatranih zvezda, karakterišući njihov [[Luminozitet|sjaj]], [[Efektivna temperatura|efektivnu temperaturu]], [[Gravitacija|gravitaciju]] i [[Hemijski element|elementarni]] sastav. Ovaj masivni popis zvijezda pružiće osnovne podatke posmatranja za analizu širokog spektra važnih pitanja vezanih za porijeklo, strukturu i evolucionu historiju galaksije Mliječnog puta.

Nasljednik misije ''[[Tycho katalog|Hipparcos]]'' (operativna 1989-1993), ''Gaia'' je dio ESA- [[Spisak projekata Evropske svemirske agencije|inog Horizon 2000+]] dugoročnog naučnog programa. ''Gaia'' je lansirana 19. decembra 2013. od strane [[Arianespace]]a koristeći [[Sojuz u svemirskom centru Gvajane|raketu Soyuz ST-B]] / [[Fregat|Fregat-MT]] koja je letjela iz [[Svemirski centar Gvajane|Kouroua]] u Francuskoj Gvajani.&lt;ref name=&quot;ESA-20121119&quot;&gt;{{Cite web|url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=51116|title=Announcement of Opportunity for the Gaia Data Processing Archive Access Co-Ordination Unit|date=19. 11. 2012|publisher=[[ESA]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.arianespace.com/news-press-release/2009/12-16-09-gaia-launch-contract.asp|title=Arianespace to launch Gaia; ESA mission will observe a billion stars in our galaxy|date=16. 12. 2009|website=Press releases|publisher=Arianespace|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918044022/http://arianespace.com/news-press-release/2009/12-16-09-gaia-launch-contract.asp|archive-date=18. 9. 2010|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Svemirska letjelica trenutno radi u Lissajousovoj orbiti oko [[Sunce]] – [[Zemlja (planeta)|Zemlja]] [[Lagrangeova tačka|L &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Lagrangeove tačke]].
[[Datoteka:Maquette_de_Gaia_salon_du_Bourget_2013_DSC_0191.JPG|mini|Model ''Gaie'' na Paris Air Show 2013]]
[[Datoteka:Gaia_construcción_de_la_sonda_espacial_en_la_Agencia_Especial_Europea.jpg|mini|''Gaia'' u završnoj fazi izgradnje, 2013]]
{{comparison_optical_telescope_primary_mirrors.svg}}
[[Datoteka:The_colour_of_the_sky_from_Gaia’s_Early_Data_Release_3_ESA22358060.png|mini|''Gaia'' karta neba prema gustini zvijezda.]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Svemirski teleskopi]]</text>
      <sha1>poch5ly334hc1yazghzvo0gc9r45hry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fotolijaza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495885</id>
    <revision>
      <id>3926547</id>
      <parentid>3906064</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13061" sha1="9ps0bjtfu2tbzd1kt66hdt2soa5lloe" xml:space="preserve">{{infokutija protein
| Symbol = FAD_binding_7
| Ime = Kriptohrom/[[C-kraj|C-terminalna]] FAD-vezana fotolijaza 
| slika = Photolyase 1qnf.png
| width =
| opis_slike = Deazaflavin-fotolijaza iz ''[[Anacystis nidulans]]'', koja ilustruje dva kofaktora sakupljanja svetlosti: FADH&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; (žuta) i 8-HDF (cijan).
| Pfam= PF03441
| InterPro= IPR005101
| SMART=
| Prosite = PDOC00331
| SCOP = 1qnf
| TCDB =
| OPM family=
| OPM protein=
| PDB=
[[PDB3|1u3c]]A:214-492   {{PDB3|1u3d}}A:214-492   {{PDB3|1iqu}}A:176-418
[[PDB3|1iqr]]A:176-418   {{PDB3|1dnp}}B:202-469   {{PDB3|1tez}}D:207-472
{{PDB3|1owm}}A:207-472   {{PDB3|1qnf}} :207-472   {{PDB3|1owp}}A:207-472
{{PDB3|1owo}}A:207-472   {{PDB3|1owl}}A:207-472   {{PDB3|1own}}A:207-472
{{PDB3|1np7}}B:213-453
}}
{{infokutija protein
| Ime = Dezoksiribodi[[pirimidin]] fotolijaza (CPD)
| EC_number = 4.1.99.3
| CAS_number = 37290-70-3
| GO_code = 0003904
|Symbol=CPD
|slika = direct DNA damage.png
| width = 
| opis_slike =  [[Timin]]-timin ciklobutanski dimer izazvan [[ultraljubičasto zračenje|UV zračenjem]] (desno) je tip direktnog [[oštećenje DNK|oštećenja DNK]] koje se popravlja DNK fotolijazom. Napomena: Gornji dijagram je pogrešno označen kao timin jer strukture nemaju 5-metil grupe.
}}
'''Fotolijaze''' ([[EC broj|EC4.1.99.3]]) su [[enzim]]i [[popravka DNK]] koji popravljaju oštećenja uzrokovana izlaganjem [[ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastom]] svjetlu. Ovi enzimi zahtijevaju [[vidljivo svjetlo]] (sa ljubičastog/plavog kraja spektra) i za vlastitu aktivaciju &lt;ref name=&quot;Yamamoto2017&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Yamamoto J, Shimizu K, Kanda T, Hosokawa Y, Iwai S, Plaza P, Müller P|title=Loss of Fourth Electron-Transferring Tryptophan in Animal (6-4) Photolyase Impairs DNA Repair Activity in Bacterial Cells|journal=Biochemistry|volume=56|issue=40|pages=5356–5364|date=oktobar 2017|pmid=28880077|doi=10.1021/acs.biochem.7b00366}}&lt;/ref&gt; and for the actual DNA repair.&lt;ref name=&quot;Thiagarajan2011&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Thiagarajan V, Byrdin M, Eker AP, Müller P, Brettel K|title=Kinetics of cyclobutane thymine dimer splitting by DNA photolyase directly monitored in the UV|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-06-07_108_23/page/9402|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=108|issue=23|pages=9402–7|date=juni 2011|pmid=21606324|pmc=3111307|doi=10.1073/pnas.1101026108 |bibcode=2011PNAS..108.9402T|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Mehanizam [[popravka DNK]] koji uključuje fotolijaze naziva se fotoreaktivacija. Oni uglavnom pretvaraju pirimidinske dimere u normalan par pirimidinskih baza.

== Funkcija ==

Fotolijaze vezuju komplementarne lance [[DNK]]  i prekidaju određene tipove [[pirimidinski dimer|pirimidinskih dimera]] koji nastaju kada par [[timin]]skih ili [[citozin]]skih baza na istom lancu DNK postane [[kovalentna veza] |kovalentno]] povezan. Dužina veze ove dimerizacije je kraća od dužine veze normalne strukture [[B-DNK]] koja proizvodi netačan šablon za replikaciju i transkripciju.&lt;ref&gt;{{cite book | title = Biochemistry | url = https://archive.org/details/biochemistry0000garr_v5c4 | first1 = Reginald H. | last1 = Garrett | first2 = Charles M. | last2 = Grisham | name-list-style = vanc |date=2010|publisher=Brooks/Cole, Cengage Learning|isbn=978-0-495-10935-8|oclc=984382855}}&lt;/ref&gt; Češća [[kovalentna veza]] uključuje formiranje [[ciklobutan]] skogmosta. Fotolijaze imaju visok afinitet za ove lezije i reverzibilno ih vezuju i pretvaraju nazad u originalne baze.

== Evolucija ==
Fotoliaza je [[filogenetika|filogenetički]] stari enzim koji je prisutan i funkcionalan u mnogim [[vrsta]]ma, od [[bakterija]] preko [[gljive|gljiva]] do [[biljke|biljaka]]&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Teranishi, M.|first1=Nakamura, K., Morioka, H.,Yamamoto, K. and Hidema, J.|title=The native cyclobutane pyrimidine dimer photolyase of rice is phosphorylated|journal=Plant Physiology|date=2008|volume=146|issue=4|pages=1941–1951|doi=10.1104/pp.107.110189|pmid=18235036|pmc=2287361
}}&lt;/ref&gt; i do [[životinje|životinja]].&lt;ref name=&quot;Selby 17696–700&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Selby CP, Sancar A | title = A cryptochrome/photolyase class of enzymes with single-stranded DNA-specific photolyase activity | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 103 | issue = 47 | pages = 17696–700 | date = novembar 2006 | pmid = 17062752 | pmc = 1621107 | doi = 10.1073/pnas.0607993103 | bibcode = 2006PNAS..10317696S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Fotolijaza je posebno važna u popravljanju oštećenja izazvanih UV-zračenjem u biljkama. Mehanizam fotolijaze više ne radi kod ljudi i drugih [[Placentalia|placentnih sisara]] koji se umjesto toga oslanjaju na manje efikasan [[popravak ekscizijom nukleotida]], iako zadržavaju mnogo [[kriptohrom]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lucas-Lledó JI, Lynch M | title = Evolution of mutation rates: phylogenomic analysis of the photolyase/cryptochrome family | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2009-05_26_5/page/1143 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 26 | issue = 5 | pages = 1143–53 | date = maj 2009 | pmid = 19228922 | pmc = 2668831 | doi = 10.1093/molbev/msp029 }}&lt;/ref&gt;

Fotoliaze su [[flavoprotein]]i i sadrže dva [[kofaktor (biohemija)|kofaktora]] koji sakupljaju svjetlost. Mnoge fotolijaze imaju [[N-terminal]]ni domen koji vezuje drugi kofaktor. Sve fotolijaze sadrže po dva elektrona redukovanu [[FADH|FADH&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt;]]; podijeljeni su u dvije glavne klase na osnovu drugog kofaktora, koji može biti ili [[pterin]]ski meteniltetrahidrofolat (MTHF) u &quot;folatnim fotolijazama&quot; ili [[deazaflavin]] 8-hidroksi-7,8-didemetil -5-deazariboflavin (8-HDF) u &quot;deazaflavin- fotolijazama&quot;. Iako je samo FAD potreban za katalitsku aktivnost, drugi kofaktor značajno ubrzava brzinu reakcije u uvjetima slabog osvjetljenja. [[Enzim]] djeluje [[transfer elektrona|transferom elektrona]] u kojem se redukovani flavin FADH&lt;sup&gt;–&lt;/sup&gt; aktivira svjetlosnom energijom i djeluje kao donor elektrona za razbijanje [[pirimidin]]skog dimera.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sancar A | title = Structure and function of DNA photolyase and cryptochrome blue-light photoreceptors | journal = Chemical Reviews | volume = 103 | issue = 6 | pages = 2203–37 | date = juni 2003 | pmid = 12797829 | doi = 10.1021/cr0204348 }}&lt;/ref&gt;

Na osnovu sličnosti sekvenci DNK, fotolijaze mogu se grupirati u nekoliko klasa:&lt;ref name=class3&gt;{{cite journal | vauthors = Scheerer P, Zhang F, Kalms J, von Stetten D, Krauß N, Oberpichler I, Lamparter T | title = The class III cyclobutane pyrimidine dimer photolyase structure reveals a new antenna chromophore binding site and alternative photoreduction pathways | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 290 | issue = 18 | pages = 11504–14 | date = maj 2015 | pmid = 25784552 | doi = 10.1074/jbc.M115.637868 | pmc = 4416854 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=sponge-cry&gt;{{cite journal | vauthors = Rivera AS, Ozturk N, Fahey B, Plachetzki DC, Degnan BM, Sancar A, Oakley TH | title = Blue-light-receptive cryptochrome is expressed in a sponge eye lacking neurons and opsin | journal = The Journal of Experimental Biology | volume = 215 | issue = Pt 8 | pages = 1278–86 | date = april 2012 | pmid = 22442365 | doi = 10.1242/jeb.067140 | pmc = 3309880 }}&lt;/ref&gt;

{|align=right
|+Porodica kriptohrom/fotolijaza (2015)&lt;ref name=class3/&gt;
|{{clade
|1=FeS-BCP
|2={{clade
  |1=CPD-2
  |2={{clade
    |1={{clade
      |1=CPD-1
      |2={{clade
        |1=CPD-3gre
        |2=Biljni kriptohrom
     |tricornutum &lt;abbr title=&quot;EEC4920&quot;&gt;''CryP''&lt;/abbr&gt;]}}}}
    |2={{clade
       |1=Cry-DASH
       |2=Eukariotski 6-4; Životinjski kriptohrpm}}}}}}}}
|}

* CPD fotolijaze klase 1 su [[enzim]]i koji obrađuju [[lezije]] ciklobutanskih pirimidin-dimera (CPD) od gram-negativnih i gram-pozitivnih bakterija, halofilnih [[archaea]] ''[[Halobacterium halobium]]''.
* CPD fotolijaze klase 2 također obrađuju CPD lezije. Nalaze se u biljkama kao što su Thaleova grbaštica ''[[Arabidopsis thaliana]]'' i [[riža]].
* Kriptohromi (Cry) biljaka i gljiva su slični CPD-ovima klase 1. Oni su [[fotoreceptor]]i plavog svjetla koji posreduju [[ekspresije gena]] izazvane plavim svjetlom i modulaciju [[cirkadijski ritam|cirkadijskih ritmova]].
* CPD lijaze klase 3 čine sestrinsku grupu biljnim kriptohromima, koji su zauzvrat sestrinska grupa za CPD klase 1.
* Cry-DASH grupa su CPD lijaze visoko specifične za jednolančanu DNK. Članovi uključuju ''[[Vibrio cholerae]]'', X1Cry iz ''[[Xenopus laevis]]'' i AtCry3 iz ''[[Arabidopsis thaliana]]''.&lt;ref name=&quot;Selby 17696–700&quot;/&gt; DASH je prvobitno nazvan po ''Drosophila'', ''Arabidopsis'', ''Synechocystis'' i ''Human'', četiri taksona za koje se prvobitno smatralo da nose ovu porodicu lijaza. Kategorizacija se od tada promijenila. &quot;Cry&quot; dio njihovog imena nastao je zbog početnih pretpostavki da su kriptohromi.&lt;ref name=class3/&gt;
* Eukariotske [[(6-4)DNK fotolijaze]] čine grupu sa životinjskim kriptohromima koji kontrolišu cirkadijske ritmove. Nalaze se u različitim [[vrsta]]ma, uključujući rod ''[[Drosophila]]'' i ljude. Kriptohromi imaju svoje detaljno grupiranje.
* Bakterijske 6-4 lijaze ({{InterPro|IPR007357}}), također poznate i kao grupa FeS-BCP, formiraju sopstvenu vanjsku grupu u odnosu na sve fotolijaze.

Grana CPD-ova koja nije klasa 2 obično se grupiše u klasu 1 u nekim sistemima kao što je PRINTS (PR00147). Iako su članovi manjih grupa usaglašeni, [[filogenija]] može uveliko varirati među autorima zbog razlika u metodologiji, što dovodi do određene zabune kod autora koji pokušavaju sve (poštedeći FeS-BCP) uklopiti u dvoklasnu klasifikaciju.&lt;ref name=sponge-cry/&gt; Kriptohromi čine [[polifilija|polifiletsku]] grupu, uključujući fotolijaze koje su izgubile aktivnost [[popravka DNK]] i umjesto toga kontroliraju cirkadijske ritmove.&lt;ref name=class3/&gt;&lt;ref name=sponge-cry/&gt;

== Applikacija==
Dodavanje fotolijaze iz [[plavo-zelene alge]] ''Anacystis nidulans'', u [[HeLa]] ćelije djelimično je smanjilo [[oštećenje DNK]] od izlaganja UVB-u.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kulms D, Pöppelmann B, Yarosh D, Luger TA, Krutmann J, Schwarz T | title = Nuclear and cell membrane effects contribute independently to the induction of apoptosis in human cells exposed to UVB radiation | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-07-06_96_14/page/7974 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 14 | pages = 7974–9 | date = juli 1999 | pmid = 10393932 | pmc = 22172 | doi = 10.1073/pnas.96.14.7974 | bibcode = 1999PNAS...96.7974K | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Ljudski proteini koji sadrže ovaj domen ==
Kriptohromi: [[CRY1]] i [[CRY2]]

==Nomenklatura==
[[Lista enzima|sistematski naziv]] ove klase enzima je '''dezoksiribociklobutadipirimidin pirimidin-lijaza'''. Drugi nazivi u uobičajenoj upotrebi uključuju '''fotoreaktivirajući enzim''', '''DNK-fotolijaza''', '''DNK-fotoreaktivirajući enzim''', '''DNK ciklobutan-dipirimidin fotolijaza''', '''DNK-fotolijaza''', '''dezoksiribonukleinska fotolijaza''', '''dezoksiribodipirimidin-fotoliaza''', '''fotoliaza''', '''PRE''', '''PhrB fotoliaza''', '''deoksiribonukleinska ciklobutan dipirimidin fotolijaza''', '''phr A fotolijaza''', '''dipirimidin fotolijaza (fotoosjetljiva)''', i '''dezoksiribonukleat-pirimidinsks dimerns lijaza (fotoosjetljiva)'''. Ovaj enzim pripada porodici [[lijaza]], posebno u  klasi sveobuhvatnih (&quot;catch-all&quot;) ugljik-ugljik lijaza.

==Reference==
{{refspisak|32em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite journal | vauthors = Eker AP, Fichtinger-Schepman AM | date = 1975 | title = Studies on a DNA photoreactivating enzyme from Streptomyces griseus II. Purification of the enzyme | journal = Biochim. Biophys. Acta  | volume = 378 | pages = 54&amp;ndash;63  | pmid = 804322 | issue = 1 | doi=10.1016/0005-2787(75)90136-7}}
* {{cite journal | vauthors = Sancar GB, Smith FW, Reid R, Payne G, Levy M, Sancar A | date = 1987 | title = Action mechanism of Escherichia coli DNA photolyase. I. Formation of the enzyme-substrate complex | journal = J. Biol. Chem.  | volume = 262 | pages = 478&amp;ndash;85  | pmid = 3539939 | issue = 1 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)75952-3 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Setlow JK, Bollum FJ | date = 1968 | title = The minimum size of the substrate for yeast photoreactivating enzyme | journal = Biochim. Biophys. Acta  | volume = 157 | pages = 233&amp;ndash;7  | pmid = 5649902 | issue = 2 | doi = 10.1016/0005-2787(68)90077-4 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
*{{Commonscat|Lyase}}
{{popravak DNK}}
{{ugljik-ugljik lijaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

[[Kategorija:EC 4.1.99]]
[[Kategorija:Popravak DNK]]
[[Kategorija:Enzimi poznate strukture]]
[[Kategorija:Flavinski enzimi]]</text>
      <sha1>9ps0bjtfu2tbzd1kt66hdt2soa5lloe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ku (protein)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>495934</id>
    <revision>
      <id>3926613</id>
      <parentid>3919713</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:37:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16322" sha1="f5n8c50enj2lok4f0ssgsgihlgbex8h" xml:space="preserve">{{infokutija gen}}
{{Infokutija protein
| Ime= Popravak rendgenskim zracima&lt;br/&gt;unakrsna komplementarnost 5
| caption=[[Kristalna struktura]] ljudskog Ku-a vezanog za [[DNK]]. Ku70 je prikazan ljubičastom, Ku80 plavom, a lanac DNK zelenom bojom.&lt;ref name=&quot;pmid11493912&quot;&gt;{{PDB|1JEY}}; {{cite journal |vauthors=Walker JR, Corpina RA, Goldberg J | title = Structure of the Ku heterodimer bound to DNA and its implications for double-strand break repair | journal = [[Nature]] | volume = 412 | issue = 6847 | pages = 607–14 |date=august 2001 | pmid = 11493912 | doi = 10.1038/35088000 | bibcode = 2001Natur.412..607W | s2cid = 4371575 }}&lt;/ref&gt;
| image                  = Ku bound to DNA.png
| width                  = 
| HGNCid                 = 12833
| Symbol                 = [[Ku80|XRCC5]]
| AltSymbols             = Ku80
| EntrezGene             = 7520
| OMIM                   = 194364
| RefSeq                 = NM_021141
| UniProt                = P13010
| PDB                    = 1JEY
| ECnumber               = 
| Chromosome             = 2
| Arm                    = q
| Band                   = 35
| LocusSupplementaryData = 
}}
{{infokutija protein
| Ime                   = Popravak X-zracima&lt;br/&gt; unakrsna komplementarnost 6
| caption                = 
| image                  = 
| width                  = 
| HGNCid                 = 4055
| Symbol                 = [[Ku70|XRCC6]]
| AltSymbols             = Ku70, G22P1
| EntrezGene             = 2547
| OMIM                   = 152690
| RefSeq                 = NM_001469
| UniProt                = P12956
| PDB                    = 1JEY
| ECnumber               = 
| Chromosome             = 22
| Arm                    = q
| Band                   = 11
| LocusSupplementaryData = -q13
}}
{{Infokutija protein
| Symbol = Ku_N
| Ime = N-terminalni alfa/beta domen Ku70/Ku80 
| image = PDB 1jeq EBI.jpg
| width = 
| caption = [[Kristalna struktura]] ku heterodimera
| Pfam = PF03731
| Pfam_clan = CL0128 
| InterPro = IPR005161
| SMART = 
| PROSITE = 
| MEROPS = 
| SCOP = 1jey
| TCDB = 
| OPM family = 
| OPM protein = 
| CAZy = 
| CDD = 
}}
{{Infokutija protein 
| Symbol = Ku
| Ime = Domen beta-barela Ku70/Ku80 
| image = PDB 1jey EBI.jpg
| width = 
| caption = [[Kristalna struktura]] ku heterodimera vezanog za [[DNK]]
| Pfam = PF02735
| Pfam_clan =  
| InterPro = IPR006164
| SMART = 
| PROSITE = PDOC00252
| MEROPS = 
| SCOP = 1jey
| TCDB = 
| OPM family = 
| OPM protein = 
| CAZy = 
| CDD = 
}}
{{Infokutija protein
| Symbol = Ku-C
| Ime = [[C-kraj|C-terminalni]] krak Ku70/Ku80 
| slika =PDB 1jey EBI.jpg
| width = 
| caption = [[Kristalna struktura]] ku-heterodimera vezanog za DNK
| Pfam = PF03730
| Pfam_clan =  
| InterPro = IPR005160
| SMART = 
| PROSITE = 
| MEROPS = 
| SCOP = 1jey
| TCDB = 
| OPM family = 
| OPM protein = 
| CAZy = 
| CDD = 
}}
{{Infokutija protein
| Symbol = Ku-PK-bind
| Ime = [[C-kraj|C-terminaloliki]] domen Ku-a
| image = PDB 1q2z EBI.jpg
| width = 
| caption = 3D struktura rastvora [[C-terminal]]nog područja ku86
| Pfam = PF08785
| Pfam_clan =  
| InterPro = IPR014893
| SMART = 
| PROSITE = 
| MEROPS = 
| SCOP = 1q2z
| TCDB = 
| OPM family = 
| OPM protein = 
| CAZy = 
| CDD = 
}}
'''Ku''' je dimerni [[proteinski kompleks]] koji se vezuje za [[DNK]] dvolančani prekid [[DNK kraj|krajeva]] i potreban je za [[nehomologno spajanje kraja]] ([[NHEJ]]) puta [[popravka DNK]] . Ku je evolucijski [[konzervirana sekvenca|konzererviranvan]] od [[bakterija]] do [[ljudi]]. Bakterijski predački Ku je [[homodimer]] (dvije međusobno vezane kopije istog proteina).&lt;ref name = &quot;pmid11445083&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Doherty AJ, Jackson SP, Weller GR | title = Identification of bacterial homologues of the Ku DNA repair proteins | journal = FEBS Lett. | volume = 500 | issue = 3 | pages = 186–8 |date=juli 2001 | pmid = 11445083 | doi = 10.1016/S0014-5793(01)02589-3| s2cid = 43588474 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[eukarioti|Eukariotski]] Ku je [[heterodimer]] dva [[polipeptid]]a, [[Ku70]] (XRCC6) i [[Ku80]] (XRCC5); nazvan je tako zbog [[molekulska težina|molekulske težine]] ljudskih Ku proteina je oko 70 kDa i 80 kDa. Dvije podjedinice Ku formiraju strukturu u obliku korpe koja se navlači na [[DNK-kraj]].&lt;ref name = &quot;pmid11493912&quot;/&gt; Jednom vezan, Ku može kliziti niz DNK lanac, omogućavajući više Ku molekula da se navuče na kraj . Kod viših eukariota, Ku formira kompleks sa [[DNA-PK|DNK-zavisnom protein kinaznom katalitskom podjedinicom (DNA-PKcs)]], kako bi formirao punu DNK-ovisnu [[protein-kinaza|protein-kinazu]], DNK-PK.&lt;ref name = &quot;pmid2247066&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Carter T, Vancurová I, Sun I, Lou W, DeLeon S | title = A DNA-activated protein kinase from HeLa cell nuclei |url=https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_1990-12_10_12/page/6460 | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 10 | issue = 12 | pages = 6460–71 |date=decembar 1990 | pmid = 2247066 | pmc = 362923 | doi = 10.1128/MCB.10.12.6460}}&lt;/ref&gt; Smatra se da Ku funkcionira kao molekulska skela za koju se mogu vezati drugi proteini uključeni u [[NHEJ]], usmjeravajući prekid dvostrukog lanca za ligaciju.

Proteini Ku70 i Ku80 sastoje se od po tri strukturna [[proteinski domen|domena]]. [[N-kraj]]ev domen je [[alfa heliks|alfa]]/beta domen. Ovaj domen daje samo mali doprinos interfejsu dimera. Domen se sastoji od šestolančanog [[beta-list]]a [[Rossmannov nabor|Rossmannovog nabora]].&lt;ref name=&quot;pmid10191092&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Sugihara T, Wadhwa R, Kaul SC, Mitsui Y | title = A novel testis-specific metallothionein-like protein, tesmin, is an early marker of male germ cell differentiation | journal = Genomics | volume = 57 | issue = 1 | pages = 130–6 |date=april 1999 | pmid = 10191092 | doi = 10.1006/geno.1999.5756 }}&lt;/ref&gt; Centralni domen Ku70 i Ku80 je [[DNK]]-vezujući [[beta-barel]]ski domen. Ku ostvaruje samo nekoliko kontakata sa šećerno-fosfatnom okosnicom, a nijedan sa [[DNK-baza]]ma, ali se [[alosternost|sterno]] uklapa u [[Glavni žljeb|glavni]] i [[mali žljeb]], formirajući prsten koji okružuje dupleks DNK, držeći dva puna okreta DNK molekula. Formiranjem mosta između slomljenih krajeva DNK, Ku djeluje tako da strukturno podupire i poravnava krajeve DNK, da ih zaštiti od degradacije i da spriječi promiskuitetno vezivanje za neprekinuti DNK. Ku efikasno poravnava DNK, dok i dalje dozvoljava pristup [[polimeraza]]ma, [[nukleaza]]ma i [[ligaza]]ma slomljenim krajevima DNK kako bi promovirao spajanje krajeva.&lt;ref name=&quot;pmid11483577&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Aravind L, Koonin EV | title = Prokaryotic homologs of the eukaryotic DNA-end-binding protein Ku, novel domains in the Ku protein and prediction of a prokaryotic double-strand break repair system | journal = Genome Res. | volume = 11 | issue = 8 | pages = 1365–74 |date=august 2001 | pmid = 11483577 | pmc = 311082 | doi = 10.1101/gr.181001 }}&lt;/ref&gt; [[C-terminal]]ni krak je [[alfa heliks|alfa spiralni]] region koji obuhvata centralni [[beta-barel]]ski domen suprotne [[proteinska podjedinica|podjedinice]].&lt;ref name=&quot; pmid11493912&quot;/&gt; U nekim slučajevima je četvrti domen prisutan na C-terminalu, koji se vezuje za DNK zavisnu [[protein-kinaza|protein kinaznu]] katalitsku podjedinicu.&lt;ref name=&quot;pmid14672664&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Harris R, Esposito D, Sankar A, Maman JD, Hinks JA, Pearl LH, Driscoll PC | title = The 3D solution structure of the C-terminal region of Ku86 (Ku86CTR) |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2004-01-09_335_2/page/573 | journal = J. Mol. Biol. | volume = 335 | issue = 2 | pages = 573–82 |date=januar 2004 | pmid = 14672664 | doi = 10.1016/j.jmb.2003.10.047}}&lt;/ref&gt;

Obje podjedinice Ku-a su eksperimentalno [[nokaut-miš|nokautirane kod miševa]]. Ovi miševi pokazuju [[hromosomska mutacija|hromosomsku nestabilnost]], što ukazuje da je NHEJ važan za održavanje [[genom]]a.&lt;ref name = &quot;pmid10761921&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Difilippantonio MJ, Zhu J, Chen HT, Meffre E, Nussenzweig MC, Max EE, Ried T, Nussenzweig A | title = DNA repair protein Ku80 suppresses chromosomal aberrations and malignant transformation |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-03-30_404_6777/page/510 | journal = Nature | volume = 404 | issue = 6777 | pages = 510–4 |date=mart 2000 | pmid = 10761921 | doi = 10.1038/35006670 | pmc =4721590 | bibcode = 2000Natur.404..510D }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;pmid10823907&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Ferguson DO, Sekiguchi JM, Chang S, Frank KM, Gao Y, DePinho RA, Alt FW | title = The nonhomologous end-joining pathway of DNA repair is required for genomic stability and the suppression of translocations | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 97 | issue = 12 | pages = 6630–3 |date=juni 2000 | pmid=10823907 | pmc = 18682 | doi = 10.1073/pnas.110152897 | bibcode = 2000PNAS...97.6630F | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

U mnogim organizmima, Ku ima dodatne funkcije na [[telomera]]ma, pored svoje uloge u popravci DNK.&lt;ref name = &quot;pmid9501103&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Boulton SJ, Jackson SP | title = Components of the Ku-dependent non-homologous end-joining pathway are involved in telomeric length maintenance and telomeric silencing | journal = EMBO J. | volume = 17 | issue = 6 | pages = 1819–28 |date=mart 1998 | pmid = 9501103 | pmc = 1170529 | doi = 10.1093/emboj/17.6.1819 }}&lt;/ref&gt;

Čini se da je obilnost Ku80 povezana sa dugovječnošću vrste.&lt;ref name = &quot;pmid19896964&quot; &gt;{{cite journal |vauthors=Lorenzini A, Johnson FB, Oliver A, Tresini M, Smith JS, Hdeib M, Sell C, Cristofalo VJ, Stamato TD | title = Significant Correlation of Species Longevity with DNA Double Strand Break-Recognition but not with Telomere Length | journal = Mech Ageing Dev. | volume = 130 | issue = 11–12 | pages = 784–92 |date=Nov–Dec 2009 | pmid = 19896964 | doi = 10.1016/j.mad.2009.10.004 | pmc = 2799038 }}&lt;/ref&gt;

==[[Starenje]]==
Mutantni miševi defektni u Ku70 i Ku80, ili dvostruki mutantni miševi s nedostatkom i Ku70 i Ku80 pokazuju rano [[starenje]].&lt;ref name=&quot;pmid17875923&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Li H, Vogel H, Holcomb VB, Gu Y, Hasty P |title=Deletion of Ku70, Ku80, or both causes early aging without substantially increased cancer |journal=Mol. Cell. Biol. |volume=27 |issue=23 |pages=8205–14 |year=2007 |pmid=17875923 |pmc=2169178 |doi=10.1128/MCB.00785-07 }}&lt;/ref&gt;  Srednji životni vijek tri mutantna soja miševa bio je sličan jedan drugom, oko 37 sedmica, u poređenju sa 108 sedmica za kontrolu [[divlji tip|divljeg tipa]]. Ispitano je šest specifičnih znakova starenja, a utvrđeno je da tri mutantna miša pokazuju iste znakove starenja kao kontrolni miševi, ali u mnogo ranijoj dobi. Incidencija raka nije povećana kod mutantnih miševa. Ovi rezultati sugeriraju da je funkcija Ku važna za osiguranje dugovječnosti i da NHEJ put popravke DNK (posredovan Ku-om) ima ključnu ulogu u popravljanju dvolančanih prekida DNK koji bi inače uzrokovao rano starenje.&lt;ref&gt;Bernstein H, Payne CM, Bernstein C, Garewal H, Dvorak K (2008). &quot;Cancer and aging as consequences of un-repaired DNA damage&quot;. In: ''New Research on DNA Damages'' (Editors: Honoka Kimura and Aoi Suzuki) Nova Science Publishers, New York, Chapter 1, pp. 1-47. open access, but read only https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141025091740/https://www.novapublishers.com/catalog/product_info.php?products_id=43247 |date=25. 10. 2014 }} {{ISBN|978-1604565812}}&lt;/ref&gt;

== Biljke ==
Ku70 i Ku80 su također eksperimentalno okarakterizirani u biljkama, gdje se čini da imaju sličnu ulogu kao kod drugih [[eukariot]]a. U riži se pokazalo da supresija bilo kojeg proteina potiče [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]] (HR)&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nishizawa-Yokoi A, Nonaka S, Saika H, Kwon YI, Osakabe K, Toki S | title = Suppression of Ku70/80 or Lig4 leads to decreased stable transformation and enhanced homologous recombination in rice | journal = The New Phytologist | volume = 196 | issue = 4 | pages = 1048–59 | date = decembar 2012 | pmid = 23050791 | pmc = 3532656 | doi = 10.1111/j.1469-8137.2012.04350.x }}&lt;/ref&gt; Ovaj efekt je iskorišćen da se poboljša efikasnost [[gensko ciljanje|genskog ciljanja]] (GT) u ''[[Arabidopsis thaliana]]''. U studiji je učestalost GT-a zasnovanog na HR uz korištenje [[nukleaza cinkovoig prsta|nukleaze cinkovog prsta]] (ZFN) povećana do šesnaest puta kod mutanata ''ku70''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Qi Y, Zhang Y, Zhang F, Baller JA, Cleland SC, Ryu Y, Starker CG, Voytas DF | title = Increasing frequencies of site-specific mutagenesis and gene targeting in Arabidopsis by manipulating DNA repair pathways | journal = Genome Research | volume = 23 | issue = 3 | pages = 547–54 | date = mart 2013 | pmid = 23282329 | pmc = 3589543 | doi = 10.1101/gr.145557.112 }}&lt;/ref&gt; Ovaj rezultat ima obećavajuće implikacije za uređivanje [[genom]]a kod eukariota jer su DSB mehanizmi popravka visoko konzervirani. Značajna razlika je u tome što kod biljaka Ku također učestvuje u održavanju [[Telomera|alternativne morfologije telomera]] koju karakteriziraju [[krajevi DNK|tupi krajevi ili kratki]] (≤ 3-nt) 3’ prevjesi.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kazda A, Zellinger B, Rössler M, Derboven E, Kusenda B, Riha K | title = Chromosome end protection by blunt-ended telomeres | journal = Genes &amp; Development | volume = 26 | issue = 15 | pages = 1703–13 | date = august 2012 | pmid = 22810623 | pmc = 3418588 | doi = 10.1101/gad.194944.112 }}&lt;/ref&gt; Ova funkcija je nezavisna od uloge Ku-a u popravljanju DSB-a, jer se pokazalo da uklanjanje sposobnosti kompleksa Ku da se translocira duž DNK konzr+ervira [[telomere]] sa tupim krajevima dok ometa [[popravak DNK]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Valuchova S, Fulnecek J, Prokop Z, Stolt-Bergner P, Janouskova E, Hofr C, Riha K | title = Protection of Arabidopsis Blunt-Ended Telomeres Is Mediated by a Physical Association with the Ku Heterodimer | journal = The Plant Cell | volume = 29 | issue = 6 | pages = 1533–1545 | date = juni 2017 | pmid = 28584163 | pmc = 5502450 | doi = 10.1105/tpc.17.00064 }}&lt;/ref&gt;

=={{vanchor|[[Bacteria]]}} i [[Archaea]]==
{{anchor|mlr9624|mlr9623}} [[Bakterije]] obično imaju samo jedan Ku gen (ako ga uopće imaju). Neobično, ''[[Mesorhizobium loti]]'' ima dva, ''mlr9624'' i ''mlr9623''.&lt;ref name=&quot;Pitcher-et-al-2007&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pitcher RS, Brissett NC, Doherty AJ | title = Nonhomologous end-joining in bacteria: a microbial perspective | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 61 | issue = 1 | pages = 259–82 | year = 2007 | pmid = 17506672 | doi = 10.1146/annurev.micro.61.080706.093354 | publisher = Annual Reviews}}&lt;/ref&gt;

Arheje obično takođe imaju samo jedan Ku gen (za ~4% vrsta koje ga uopće imaju). Evolucijska povijest je zamagljena opsežnim horizontalnim prijenosom gena s bakterijama.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sharda M, Badrinarayanan A, Seshasayee AS | title = Evolutionary and Comparative Analysis of Bacterial Nonhomologous End Joining Repair | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 12 | issue = 12 | pages = 2450–2466 | date = decembar 2020 | pmid = 33078828 | pmc = 7719229 | doi = 10.1093/gbe/evaa223 }}&lt;/ref&gt;

Bakterijski i arhejski Ku proteini se razlikuju od svojih eukariotskih parnjaka po tome što imaju samo centralni domen beta-barela.

==Ime==
Ime 'Ku' je izvedeno od prezimena japanskog pacijenta kod kojeg je otkriven.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dynan WS, Yoo S | title = Interaction of Ku protein and DNA-dependent protein kinase catalytic subunit with nucleic acids | url = https://archive.org/details/nucleic-acids-research_1998-04-01_26_7/page/1551 | journal = Nucleic Acids Research | volume = 26 | issue = 7 | pages = 1551–9 | date = april 1998 | pmid = 9512523 | pmc = 147477 | doi = 10.1093/nar/26.7.1551 }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak|30em}}

==Vanjski linkovi==
{{popravak DNK}}
{{InterPro content|IPR005161}}
{{InterPro content|IPR006164}}
{{InterPro content|IPR005160}}
{{InterPro content|IPR014893}}

[[Kategorija:Proteinske porodice]]
[[Kategorija:Popravak DNK]]
[[Kategorija:Proteinski domeni]]
[[Kategorija:Vezujući proteini DNK]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 2]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 22]]</text>
      <sha1>f5n8c50enj2lok4f0ssgsgihlgbex8h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eukariotska transkripcija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496431</id>
    <revision>
      <id>3926536</id>
      <parentid>3918213</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19566" sha1="qbvniysnyqpybbxqy1nx1zwpc5kqyyl" xml:space="preserve">{{genetika bočni stubac}}
[[Slika:Eukaryotic Transcription.png|280px|thumb|Eukariotska transkripcija]]
'''Eukariotska transkripcija''' je razrađen proces koji [[eukarioti|eukariotske]] ćelije koriste za kopiranje [[genetička informacija|genetikih informacija]] pohranjenih u [[DNK]] u jedinice prenosive [[Komplementarnost (genetika)|komplementarnih]] replica [[RNK]] .&lt;ref name=Watson /&gt; Transkripcija gena se dešava iu eukariotskim i [[prokarioti|prokariotskim]] ćelijama. Za razliku od prokariotske RNK-polimeraze koja pokreće transkripciju svih različitih tipova RNK, [[RNK-polimeraza]] kod eukariota (uključujući ljude) dolazi u tri varijacije, od kojih svaka prevodi različit tip gena. Eukariotska ćelija ima jedro koje razdvaja procese transkripcije i [[Translacija (genetika)|translacije]]. Eukariotska transkripcija se događa unutar jedra, gdje je DNK upakovana u [[nukleosom]]e i strukture višeg reda, [[hromatin]]. Složenost eukariotskog [[genom]]a zahtijeva veliku raznolikost i složenost kontrole [[ekspresije gena]].

Eukariotska transkripcija se odvija u tri uzastopne faze: inicijacija, elongacija i terminacija.&lt;ref name=Watson&gt;{{cite book |last1=Watson |first1=James | first2 = Tania A. | last2 = Baker | first3 = Stephen P. | last3 = Bell | first4 = Alexander | last4 = Gann | first5 = Michael | last5 = Levine | first6=Richard | last6 = Losik | first7 = Stephen C. | last7 = Harrison| name-list-style = vanc |title=Molecular Biology of the Gene|publisher=Benjamin-Cummings Publishing Company|isbn=978-0-321-76243-6|edition=7th |year=2014}}&lt;/ref&gt;

Transkribovane RNK služe različitim funkcijama. Naprimjer, strukturne komponente [[ribosom]]a se transkribiraju pomoću [[RNK-polimeraza I]]. Geni koji kodiraju proteine se transkribiraju pomoću [[RNK-polimeraza II]] u RNK-e za informatore ([[iRNK]]) koji prenose informacije od DNK do mjesta [[sinteza proteina|sinteze proteina]].&lt;ref name=Watson /&gt; Obilnije su napravljene takozvane [[nekodirajuće RNK]] koje predstavljaju veliku većinu transkripcijske ekspresije ćelije.&lt;ref name=Mattick&gt;{{cite journal | vauthors = Mattick JS | title = Non-coding RNAs: architects of eukaryotic complexity | journal = EMBO Reports | volume = 2 | edition = 11 | pages = 986–91 | date = novembar 2001 | pmid = 11713189 | pmc = 1084129 | doi = 10.1093/embo-reports/kve230 }}&lt;/ref&gt; Ove nekodirajuće RNA obavljaju niz važnih ćelijskih funkcija.&lt;ref name=Mattick /&gt;

==[[RNK-polimeraza]]==
{{glavni|RNK-polimeraza}}
Eukarioti imaju tri jedarne RNK-polimeraze, od kojih svaka ima različite uloge i svojstva.&lt;ref name=&quot;Lodish 7th&quot;&gt;{{cite book| first1 = Harvey | last1 = Lodish | first2 = Arnold | last2 = Berk | first3 = Chris A. | last3 = Kaiser | first4 = Monty | last4 = Krieger | first5 = Anthony | last5 = Bretscher | first6 = Hidde | last6 = Ploegh | first7 = Angelika | last7 = Amon | first8 = Matthew P. | last8 = Scott | name-list-style = vanc |title=Molecular cell biology| url = https://archive.org/details/molecularcellbio0000unse_q3f9 |publisher=W.H. Freeman and Co.|location=New York|isbn=9781429234139|edition=7th|date=2. 5. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cramer&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cramer P, Armache KJ, Baumli S, Benkert S, Brueckner F, Buchen C, Damsma GE, Dengl S, Geiger SR, Jasiak AJ, Jawhari A, Jennebach S, Kamenski T, Kettenberger H, Kuhn CD, Lehmann E, Leike K, Sydow JF, Vannini A | s2cid = 8818814 | title = Structure of eukaryotic RNA polymerases | journal = Annual Review of Biophysics | volume = 37 | pages = 337–52 | year = 2008 | pmid = 18573085 | doi = 10.1146/annurev.biophys.37.032807.130008 | hdl = 11858/00-001M-0000-0015-7BF0-E | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
| '''Naziv''' || '''Lokacija''' || '''Proizvod'''
 |- 
| [[RNK-polimeraza I]] (Pol I, Pol A) || [[Jedarce]] || Veća [[ribosomska RNK]] ([[rRNK]]) ([[28S ribosomska RNK|28S]], [[18S ribosomska RNK|18S]], [[5.8S ribosomska RNK|5.8S]])
  |-
  | [[RNK-polimeraza II]] (Pol II, Pol B) || Jedro || iRNK|glasnička RNK ([[iRNK]]), većina malih jedarnih RNK ([[snRNK]]), mala interferirajuća RNK ([[siRNK]]) i mikroRNK ([[miRNK]]).
  |-
  | [[RNK-polimeraza III]] (Pol III, Pol C) || [[Ćelijsko jedro]] (i možda interfejs [[nukleolus]]-[[nukleoplazma]] ) || Transportna RNK ([[tRNK]]), druge male RNK (uključujući malu [[5S ribosomska RNK|5S ribosomsku RNK (5s rRNK)]], snRNK U6, [[RNK čestica prepoznavanja signala ]] (SRP RNK) i druge stabilne kratke RNK
|}

[[RNK-polimeraza I]] (Pol I) katalizira transkripciju svih rRNK gena osim 5S.&lt;ref name=&quot;Lodish 7th&quot; /&gt;&lt;ref name=Cramer /&gt; Ovi rRNK geni su organizirani u jednu transkripcijsku jedinicu i transkribiraju se u kontinuirani transkript. Ovaj prekursor se zatim [[prerada RNK|procesuira]] u tri rRNK: 18S, 5.8S i 28S. Transkripcija rRNK gena odvija se u specijalizovanoj jedarnoj strukturi  zvanoj [[jedarce]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sirri V, Urcuqui-Inchima S, Roussel P, Hernandez-Verdun D | title = Nucleolus: the fascinating nuclear body | journal = Histochemistry and Cell Biology | volume = 129 | issue = 1 | pages = 13–31 | date = januar 2008 | pmid = 18046571 | pmc = 2137947 | doi = 10.1007/s00418-007-0359-6 }}&lt;/ref&gt; gdje se transkribovane [[rRNK]] kombinuju sa proteinima da formiraju [[ribosom]]e.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fromont-Racine M, Senger B, Saveanu C, Fasiolo F | title = Ribosome assembly in eukaryotes | journal = Gene | volume = 313 | pages = 17–42 | date = august 2003 | pmid = 12957375 | doi = 10.1016/S0378-1119(03)00629-2 }}&lt;/ref&gt;

[[RNK-polimeraza II]] (Pol II)  odgovorna je  za transkripciju svih iRNK, nekih snRNK, siRNK i svih [[miRNK]].&lt;ref name=&quot;Lodish 7th&quot; /&gt;&lt;ref name=Cramer /&gt; Mnogi Pol II transkripti postoje prolazno kao pojedinačni lančane prekursorske RNK (pre-RNK) koje se dalje obrađuju kako bi se stvorile zrele RNK.&lt;ref name=Watson /&gt; Naprimjer, [[prekursorska iRNK]] (pre-iRNK) se intenzivno obrađuje prije izlaska u [[citoplazma|citoplazmu]] kroz [[jedarne pore]] za translaciju proteina.

[[RNK-polimeraza III]] (Pol III) transkribuje male nekodirajuće RNK, uključujući [[tRNK]], 5S [[rRNK]], U6 snRNK, SRP RNK i druge stabilne kratke RNK kao što je [[RNaza P|ribonukleazna P]] RNK.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dieci G, Fiorino G, Castelnuovo M, Teichmann M, Pagano A | title = The expanding RNA polymerase III transcriptome | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2007-12_23_12/page/614 | journal = Trends in Genetics | volume = 23 | issue = 12 | pages = 614–22 | date = decembar 2007 | pmid = 17977614 | doi = 10.1016/j.tig.2007.09.001 }}&lt;/ref&gt;

[[slika:Alpha-Amanitin–RNA polymerase II complex 1K83.png|thumb|Struktura eukariotske RNK- polimeraze II (svijetloplava) u kompleksu s α-amanitinom (crveni), jakim otrovom pronađenim u pečurkama smrtonosne kapice i ciljanim na ovaj vitalni enzim]]

RNK-polimeraze I, II i III sadrže 14, 12 i 17 podjedinica, redom.&lt;ref name=Carter&gt;{{cite journal | vauthors = Carter R, Drouin G | title = The increase in the number of subunits in eukaryotic RNA polymerase III relative to RNA polymerase II is due to the permanent recruitment of general transcription factors | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 27 | issue = 5 | pages = 1035–43 | date = maj 2010 | pmid = 20026480 | doi = 10.1093/molbev/msp316 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Sve tri eukariotske polimeraze imaju po pet osnovnih podjedinica koje pokazuju homologiju sa β, β’, α&lt;sup&gt;I&lt;/sup&gt;, α&lt;sup&gt;II&lt;/sup&gt; i ω podjedinicama RNK-polimeraze [[E. coli]] . Identičnu ω-sličnu podjedinicu (RBP6) koriste sve tri eukariotske polimeraze, dok iste α-slične podjedinice koriste Pol I i III. Tri eukariotske polimeraze dijele četiri druge zajedničke podjedinice među sobom. Preostale podjedinice su jedinstvene za svaku RNK-polimerazu. Dodatne podjedinice pronađene u Pol I i Pol III u odnosu na Pol II, homologne su [[transkripcijski faktor|transkripcijskim faktorima]] Pol II.&lt;ref name=Carter /&gt;

[[Kristalne strukture]] RNK-polimeraze  I&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fernández-Tornero C, Moreno-Morcillo M, Rashid UJ, Taylor NM, Ruiz FM, Gruene T, Legrand P, Steuerwald U, Müller CW | title = Crystal structure of the 14-subunit RNA polymerase I | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-10-31_502_7473/page/644 | journal = Nature | volume = 502 | issue = 7473 | pages = 644–9 | date = oktobar 2013 | pmid = 24153184 | doi = 10.1038/nature12636 | bibcode = 2013Natur.502..644F | s2cid = 205235881 }}&lt;/ref&gt; i II&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cramer P, Bushnell DA, Kornberg RD | title = Structural basis of transcription: RNA polymerase II at 2.8 angstrom resolution | journal = Science | volume = 292 | issue = 5523 | pages = 1863–76 | date = juni 2001 | pmid = 11313498 | doi = 10.1126/science.1059493 | bibcode = 2001Sci...292.1863C | url = http://pubman.mpdl.mpg.de/pubman/item/escidoc:1943340/component/escidoc:1943341/1943340.pdf | hdl = 11858/00-001M-0000-0015-8729-F | s2cid = 4993438 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; pružaju priliku da se razumiju interakcije među podjedinicama i molekulski mehanizam transkripcije eukariota u atomskim detaljima.

[[C-kraj|Karboksilni terminalni]] domen (CTD) [[POLR2A|RPB1]], najveće podjedinice RNK-polimeraze II, ima važnu ulogu u spajanju mehanizma neophodnog za sintezu i [[prerada RNK|preradu]] trsnskripata Pol II .&lt;ref name=corden&gt;{{cite journal | vauthors = Corden JL | title = RNA polymerase II C-terminal domain: Tethering transcription to transcript and template | url = https://archive.org/details/sim_chemical-reviews_2013-11_113_11/page/8423 | journal = Chemical Reviews | volume = 113 | issue = 11 | pages = 8423–55 | date = novembar 2013 | pmid = 24040939 | pmc = 3988834 | doi = 10.1021/cr400158h }}&lt;/ref&gt; Dug i strukturno poremećen, CTD sadrži više ponavljanja heptapeptidne sekvence YSPTSPS koja su podložna [[fosforilacija]] ma i drugim [[posttranslacijske modifikacije|posttranslaciijskm modifikacijama]] tokom transkripcijskog ciklusa. Ove modifikacije i njihova regulacija predstavljaju operativni kod za CTD za kontrolu inicijacije, elongacije i terminacije transkripcije i za spajanje transkripcije i [[prerada RNK|prerade RNK]]].&lt;ref name=corden /&gt;
==Inicijacija==

Inicijacija transkripcije gena kod eukariota dešava se u specifičnim koracima.&lt;ref name=Watson/&gt; Prvo, RNA polimeraza zajedno sa općim [[transkripcijski faktor|transkripcijskim faktorom]] vezuje se za [[Promotor (genetika)|promotorsku]] regiju gena da formira zatvoreni kompleks koji se naziva [[Kompleks transkripcijske preinicijacije|preinicijacijski kompleks]]. Naknadni prijelaz kompleksa iz zatvorenog u otvoreno stanje rezultira topljenjem ili razdvajanjem dva lanca [[DNK]] i pozicioniranjem lanca šablona na [[aktivno mjesto]] [[RNK-polimeraza]]. Bez potrebe za [[prajmer]]om, RNK-polimeraza može pokrenuti sintezu novog lanca RNK koristeći šablon lanca DNK da vodi selekciju [[ribonukleotid]]a i hemizam [[polimerizacija]].&lt;ref name=Watson/&gt; Međutim, mnoge od započetih sinteza se prekidaju prije transkripata dostižu značajnu dužinu (~10 [[nukleotid]]a). Tokom ovih abortivnih ciklusa, [[polimeraza]] nastavlja da stvara i otpušta kratke transkripte sve dok ne bude u stanju da proizvede transkript koji premašuje dužinu od deset nukleotida. Jednom kada se ovaj prag postigne, [[RNK-polimeraza]] prolazi promotor i transkripcija se nastavlja u fazu elongacije.&lt;ref name=Watson/&gt;
[[slika:Simple transcription initiation1.svg|thumb|right|Dijagram vezivanja RNK-polimeraze II za deheliksiranu DNK. Zasluge: [[commons:User:Forluvoft|Forluvoft]].]]

==Elongacija==
Nakon što pobjegne od promotora i odbaci većinu [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] za inicijaciju, polimeraza dobija nove faktore za sljedeću fazu transkripcije: elongaciju.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pokholok DK, Hannett NM, Young RA | title = Exchange of RNA polymerase II initiation and elongation factors during gene expression in vivo | journal = Molecular Cell | volume = 9 | issue = 4 | pages = 799–809 | date = april 2002 | pmid = 11983171 | doi = 10.1016/S1097-2765(02)00502-6 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wade JT, Struhl K | title = The transition from transcriptional initiation to elongation | journal = Current Opinion in Genetics &amp; Development | volume = 18 | issue = 2 | pages = 130–6 | date = april 2008 | pmid = 18282700 | pmc = 2563432 | doi = 10.1016/j.gde.2007.12.008 }}&lt;/ref&gt; Elongacija transkripcije je [[Procesivnost|procesivan]] proces. Dvolančana DNK koja ulazi sa prednje strane enzima se otkopčava da bi se iskoristila šablonska lanca za sintezu RNK. Za svaki DNK [[bazni par]] odvojen polimerazom koja napreduje, odmah se formira jedan hibridni RNA:DNK bazni par. DNK lanci i nastali lanac RNK izlaze iz odvojenih kanala; dva lanca DNK se ponovo ujedinjuju na zadnjem kraju transkripcionog mehurića dok jednolančana RNA izlazi sama.

===[[Prerada RNK]]===
Elongacija [[polimeraza]] povezana je sa skupom proteinskih faktora potrebnih za različite tipove prerade RNK.&lt;ref name=Watson/&gt; iRNK se zatvara čim izađe iz polimeraznog RNK-izlaznog kanala. Nakon zatvaranja, [[defosforilacija]] [[serin|Ser-5]] unutar CTD ponavljanja može biti odgovorna za disocijaciju mehanizma za zatvaranje. Dalja fosforilacija Ser-2 uzrokuje regrutaciju mehanizma za preradu RNK koja kataliziza uklanjanje nekodirajućih [[intron]]a, da bi se stvorila zrela [[iRNK]].&lt;ref name=Watson /&gt; U [[eukarioti]]ma [[Alternativna prerada RNK|alternativna prerada]] proširuje proteinske komplemente. Baš kao i kod 5'-kapiranja i prerade, CTD rep je uključen u regrutovanje [[enzim]]a odgovornih za [[Poliadenilacija|3'-poliadenilaciju]], konačni događaj prerade RNK koji je povezan sa transkripcijskom terminacijom.&lt;ref name=Watson/&gt;

==Terminacija==
Posljednja faza transkripcije je terminacija, koja dovodi do disocijacije kompletnog transkripta i oslobađanja RNK-polimeraze iz šablonske DNK. Proces se razlikuje za svaku od tri RNK-polimeraze.&lt;ref name=&quot;Richard_rnap&quot;/&gt;
Mehanizam terminacije je najmanje shvaćen od tri faze transkripcije.

===Ovisna o faktoru===
Terminacija transkripcije gena pre-rRNK polimerazom Pol I izvodi sistem kojem je potreban specifični terminacijski [[faktor transkripcije]].&lt;ref name=&quot;Lodish 7th&quot; /&gt; Korišteni mehanizam ima neke sličnosti sa rho-ovisnim terminacijom kod prokariota.&lt;ref name=Suz-nature&gt;{{cite journal|last=Clancey|first=Suzanne | name-list-style = vanc |title=DNA transcription|journal=Nature Education|year=2008|volume=1|issue=41|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/dna-transcription-426|access-date=27. 11. 2013}}&lt;/ref&gt; Eukariotske ćelije sadrže stotine [[ribosom]]skih ponavljanja DNK, ponekad raspoređenih na više [[hromosom]]a. Termiknacija transkripcije dešava se u ribosomskom intergenskom razmaknom regionu koji sadrži nekoliko mjesta za završetak transkripcije uzvodno od mjesta za pauziranje Pol I. Kroz još nepoznat mehanizam, 3'-kraj transkripta se cijepa, stvarajući veliku primarnu molekulu [[rRNK]] koji se dalje [[prerada RNK|prerađuje]] u zrele 18S, 5.8S i 28S rRNK.

Kako Pol II dostigne kraj gena, dva [[proteinski kompleks|proteinska kompleksa]] nošena CTD, CPSF (faktor specifičnosti cijepanja i [[poliadenilacija]]) i CSTF (faktor stimulacije cijepanja), prepoznaju poli-A signal u transkribiranoj RNK.&lt;ref name=Richard_rnap /&gt; CPSF i CSTF vezani za poli-A regrutuju druge proteine da izvrše cijepanje [[RNK]], a zatim poliadenilaciju. Poli-A [[polimeraza]] dodaje približno 200 [[adenin]]a na cijepani 3’ kraj RNK bez šablona.&lt;ref name=Richard_rnap/&gt; Dugački poli-A rep je jedinstven za transkripte koje je napravio Pol II.
 
U procesu transkripcijske terminacije Pol I i Pol II, elongacijski kompleks se ne rastvara odmah nakon što se cijepa RNK. Polimeraza nastavlja da se kreće duž šablona, stvarajući drugu  molekulu RNK, povezanu sa kompleksom elongacije.&lt;ref name=Watson/&gt; Predložena su dva modela, kako bi se objasnilo kako se konačno postiže prekid.&lt;ref name=Richard_rnap&gt;{{cite journal | vauthors = Richard P, Manley JL | title = Transcription termination by nuclear RNA polymerases | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2009-06-01_23_11/page/1247 | journal = Genes &amp; Development | volume = 23 | issue = 11 | pages = 1247–69 | date = juni 2009 | pmid = 19487567 | pmc = 2763537 | doi = 10.1101/gad.1792809 }}&lt;/ref&gt;  Alosterni model navodi da kada transkripcija ide kroz terminaciju sekvence, to uzrokuje rastavljanje faktora elongacije i/ili skup terminacijskih faktora koji uzrokuju konformacijske promjene kompleksa elongacije.&lt;ref name=Suz-nature /&gt;&lt;ref name=&quot;RNAPII&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Rosonina E, Kaneko S, Manley JL|date=maj 2006|title=Terminating the transcript: breaking up is hard to do|url=https://archive.org/details/sim_genes-development_2006-05-01_20_9/page/n13|journal=Genes &amp; Development|volume=20|issue=9|pages=1050–6|doi=10.1101/gad.1431606|pmid=16651651|doi-access=free}}&lt;!--|access-date=27 November 2013--&gt;&lt;/ref&gt;  Model torpeda sugerira da 5' do 3' [[egzonukleaza]] razgrađuje drugu RNK dok ona izlazi iz elongacionog kompleksa. Polimeraza se oslobađa kada je visoko procesivna egzonukleaza preuzima. Predlaže se da će novi pogled izraziti spajanje ova dva modela.&lt;ref name=RNAPII /&gt;

===Neovisna o faktoru===
[[RNK-polimeraza III]] može efikasno prekinuti transkripciju bez uključivanja dodatnih faktora. Signal završetka Pol III sastoji se od dijela [[timin]]a (na nešablonskom lancu) koji se nalazi unutar 40bp nizvodno od 3' kraja zrele RNK.&lt;ref name=Richard_rnap /&gt; Poly-T signal za terminaciju pauzira Pol III

==Poređenje između prokariotske i eukariotske transkripcije==
Eukariotska transkripcija je složenija od [[Bakterijska transkripcija|prokariotske transkripcije]]. Naprimjer, kod eukariota [[nukleinske kiseline|genetički materijal]] (DNK), a time i transkripcija, primarno je lokaliziran u [[ćelijsko jedro|jedru]], gdje je odvojen od [[citoplazma|citoplazme]] (u kojoj se translatira) [[jedarna opna|edarnom membranom]]. Ovo omogućava vremensku regulaciju [[ekspresija gena]] sekvestracijom RNK u jedru i omogućava selektivni transport zrelih RNK u citoplazmu. [[Bakterije]] nemaju jasno jedro koje odvaja DNK od ribosoma i iRNK se prevodi u protein čim se transkribuje. Spajanje između ova dva procesa pruža važan mehanizam za regulaciju prokariotskih gena.&lt;ref name=Watson /&gt;

Na nivou inicijacije, [[RNK-polimeraza]] u [[prokarioti]]ma (posebno bakterijama) snažno se vezuje za region promotora i pokreće visoku baznu stopu transkripcije. Nije potrebna [[hidroliza]] ATP-a za tranziciju od bliskog do otvorenog, topljenje promotora je vođeno reakcijama vezivanja koje favorizuju otopljenu konformaciju. [[Hromatin]] uveliko otežava transkripciju kod eukariota. Za inicijaciju specifičnu za promotor potrebno je sklapanje velikog multiproteinskog preinicijskog kompleksa. Topljenje promotora kod eukariota zahtijeva hidrolizu [[ATP]]-a. Kao rezultat toga, eukariotske RNK-polimeraze pokazuju nisku baznu brzinu transkripcijske inicijacije.

== Također pogledajte==
* [[Bakterijska transkripcija]]
* [[Regulacija ekspresije gena]]
* [[RNK-polimeraza]]
* [[Regulacija transkripcije]]
* [[Transkripcijski faktor]]
*[[Transkripcijska memorija]]

== Reference ==
{{refspisak|30em}}

==Vanjski linkovi==
{{Portal|Biologija}}
{{MolBioGeneExp}}
{{Transkripcija}}

[[Kategorija:Ekspresija gena]]
[[Kategorija:Molekularna biologija]]
[[Kategorija:Eukarioti]]</text>
      <sha1>qbvniysnyqpybbxqy1nx1zwpc5kqyyl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>P-tijelo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496456</id>
    <revision>
      <id>3926554</id>
      <parentid>3890040</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:55:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19249" sha1="gs9owenzluajzl8x8lo01fmtj8a9hxe" xml:space="preserve">{{distinguish|P-element}}
U [[citologija|citologiji]], '''P-tijela''' ili '''preradna tijela''',  razlikuju se od fokusa koji su formirani [[fazna separacija|faznom separacijom]] u [[citoplazma|citoplazmi]] [[eukarioti|eukariotskih ćelija]] koje sadrže mnoge [[enzim]]e uključene u [[informacijska RNK|promet iRNK]].&lt;ref name=&quot;Luo_2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Luo Y, Na Z, Slavoff SA | title = P-Bodies: Composition, Properties, and Functions | journal = Biochemistry | volume = 57 | issue = 17 | pages = 2424–2431 | date = maj 2018 | pmid = 29381060 | pmc = 6296482 | doi = 10.1021/acs.biochem.7b01162 }}&lt;/ref&gt;  [[P-tijela]] su visoko [[konzervirana sekvenca|konzervirane strukture]] i primijećena su u [[somatska ćelija|somatskim ćelijama]]  [[kičmenjaci|kičmenjaka]] i [[beskičmenjak]]a, [[biljke|biljaka]] i [[kvasci|kvasca]]. Do danas je dokazano da P-tijela imaju fundamentalne uloge u cjelini [[informacijska RNK|raspada iRNK]], [[nonsens mutacija|nonsensno posredovano raspadanje iRNK]], [[AU-bogati element|adenilat-uridilatom bogati element]] je posredovao raspad iRNK, a [[mikroRNK]] (miRNK) inducira [[mala interferirajuća RNK|utišavanje iRNK]].&lt;ref name=&quot;Kulkarni_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kulkarni M, Ozgur S, Stoecklin G | title = On track with P-bodies | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 38 | issue = Pt 1 | pages = 242–251 | date = februar 2010 | pmid = 20074068 | doi = 10.1042/BST0380242 }}&lt;/ref&gt; Nisu sve iRNK koje ulaze u P-tijela degradirane, jer je pokazano da neke iRNK mogu izaći iz P-tijela i ponovo pokrenuti [[Translacija (genetika)|translaciju]].&lt;ref name=&quot;Brengues_2005&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brengues M, Teixeira D, Parker R | title = Movement of eukaryotic mRNAs between polysomes and cytoplasmic processing bodies | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-10-21_310_5747/page/486 | journal = Science | volume = 310 | issue = 5747 | pages = 486–489 | date = oktobar 2005 | pmid = 16141371 | pmc = 1863069 | doi = 10.1126/science.1115791 | bibcode = 2005Sci...310..486B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bhattacharyya_2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bhattacharyya SN, Habermacher R, Martine U, Closs EI, Filipowicz W | title = Relief of microRNA-mediated translational repression in human cells subjected to stress | journal = Cell | volume = 125 | issue = 6 | pages = 1111–1124 | date = juni 2006 | pmid = 16777601 | doi = 10.1016/j.cell.2006.04.031 | s2cid = 18353167 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Prečišćavanje i sekvenciranje iRNK iz prečišćenih tijela za [[prerada RNK|preradu]] pokazalo je da su ove iRNK u velikoj mjeri translativno potisnute uzvodno od translacijske inicijacije i da su zaštićene od raspada 5' iRNK.&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;

P-tijela uključena su u [[dekapiranje informacijske RNK|dekapiranje]] i degradaciju neželjenih [[iRNK]],&lt;ref name=&quot;Sheth_2003&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sheth U, Parker R | title = Decapping and decay of messenger RNA occur in cytoplasmic processing bodies | journal = Science | volume = 300 | issue = 5620 | pages = 805–808 | date = maj 2003 | pmid = 12730603 | pmc = 1876714 | doi = 10.1126/science.1082320 | bibcode = 2003Sci...300..805S }}&lt;/ref&gt; storing mRNA until needed for translation,&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hubstenberger A, Courel M, Bénard M, Souquere S, Ernoult-Lange M, Chouaib R, Yi Z, Morlot JB, Munier A, Fradet M, Daunesse M, Bertrand E, Pierron G, Mozziconacci J, Kress M, Weil D | display-authors = 6 | title = P-Body Purification Reveals the Condensation of Repressed mRNA Regulons | journal = Molecular Cell | volume = 68 | issue = 1 | pages = 144–157.e5 | date = oktobar 2017 | pmid = 28965817 | doi = 10.1016/j.molcel.2017.09.003 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i pomaganje u translacijskoj represiji miRNK (povezano sa [[mala interferirajuća RNK|siRNK]]).

U [[neuron]]ima, P-tijela pokreću [[motorni protein]] kao odgovor na stimulaciju. Ovo je vjerovatno vezano za lokalnu translaciju u [[dendrit]]ima.&lt;ref name=&quot;Cougot_2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cougot N, Bhattacharyya SN, Tapia-Arancibia L, Bordonné R, Filipowicz W, Bertrand E, Rage F | title = Dendrites of mammalian neurons contain specialized P-body-like structures that respond to neuronal activation | journal = The Journal of Neuroscience | volume = 28 | issue = 51 | pages = 13793–13804 | date = decembar 2008 | pmid = 19091970 | pmc = 6671906 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.4155-08.2008 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable
![[Gen]]ski [[ID]]
![[Protein]]
!Reference
!Prisustvo u &lt;br&gt;[[stres]]nim&lt;br&gt; granulama (?)
|-
|MOV10
|MOV10
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Youn JY, Dunham WH, Hong SJ, Knight JD, Bashkurov M, Chen GI, Bagci H, Rathod B, MacLeod G, Eng SW, Angers S, Morris Q, Fabian M, Côté JF, Gingras AC | display-authors = 6 | title = High-Density Proximity Mapping Reveals the Subcellular Organization of mRNA-Associated Granules and Bodies | journal = Molecular Cell | volume = 69 | issue = 3 | pages = 517–532.e11 | date = februar 2018 | pmid = 29395067 | doi = 10.1016/j.molcel.2017.12.020 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
|Da
|-
|EDC3
|EDC3
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|EDC4
|EDC4
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|ZCCHC11
|TUT4
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DHX9
|DHX9
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RPS27A
|RS27A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|UPF1
|RENT1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|ZCCHC3
|ZCHC3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SMARCA5
|SMCA5
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|TOP2A
|TOP2A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|HSPA2
|HSP72
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SPTAN1
|SPTN1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SMC1A
|SMC1A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ACTBL2
|ACTBL
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|SPTBN1
|SPTB2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DHX15
|DHX15
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ARG1
|ARGI1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|TOP2B
|TOP2B
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|APOBEC3F
|ABC3F
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NOP58
|NOP58
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|RPF2
|RPF2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|S100A9
|S10A9
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|DDX41
|DDX41
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|KIF23
|KIF23
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|AZGP1
|ZA2G
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DDX50
|DDX50
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|SERPINB3
|SPB3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SBSN
|SBSN
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|BAZ1B
|BAZ1B
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|MYO1C
|MYO1C
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|EIF4A3
|IF4A3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SERPINB12
|SPB12
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|EFTUD2
|U5S1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RBM15B
|RB15B
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|AGO2
|AGO2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|MYH10
|MYH10
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DDX10
|DDX10
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|FABP5
|FABP5
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SLC25A5
|ADT2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DMKN
|DMKN
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DCP2
|DCP2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ingelfinger D, Arndt-Jovin DJ, Lührmann R, Achsel T | title = The human LSm1-7 proteins colocalize with the mRNA-degrading enzymes Dcp1/2 and Xrnl in distinct cytoplasmic foci | journal = RNA | volume = 8 | issue = 12 | pages = 1489–1501 | date = decembar 2002 | pmid = 12515382 | pmc = 1370355 | doi = 10.1017/S1355838202021726 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kedersha_2005&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kedersha N, Stoecklin G, Ayodele M, Yacono P, Lykke-Andersen J, Fritzler MJ, Scheuner D, Kaufman RJ, Golan DE, Anderson P | display-authors = 6 | title = Stress granules and processing bodies are dynamically linked sites of mRNP remodeling | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 169 | issue = 6 | pages = 871–884 | date = juni 2005 | pmid = 15967811 | pmc = 2171635 | doi = 10.1083/jcb.200502088 }}&lt;/ref&gt;
|Ne
|-
|S100A8
|S10A8
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NCBP1
|NCBP1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|YTHDC2
|YTDC2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NOL6
|NOL6
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|XAB2
|SYF1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|PUF60
|PUF60
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RBM19
|RBM19
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|WDR33
|WDR33
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|PNRC1
|PNRC1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SLC25A6
|ADT3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|MCM7
|MCM7
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|GSDMA
|GSDMA
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|HSPB1
|HSPB1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|LYZ
|LYSC
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DHX30
|DHX30
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|BRIX1
|BRX1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|MEX3A
|MEX3A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|MSI1
|MSI1H
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|RBM25
|RBM25
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|UTP11L
|UTP11
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|UTP15
|UTP15
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SMG7
|SMG7
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|AGO1
|AGO1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|LGALS7
|LEG7
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|MYO1D
|MYO1D
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|XRCC5
|XRCC5
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DDX6
|DDX6/p54/RCK
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Zhang_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang B, Shi Q, Varia SN, Xing S, Klett BM, Cook LA, Herman PK | title = The Activity-Dependent Regulation of Protein Kinase Stability by the Localization to P-Bodies | journal = Genetics | volume = 203 | issue = 3 | pages = 1191–1202 | date = juli 2016 | pmid = 27182950 | pmc = 4937477 | doi = 10.1534/genetics.116.187419 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cougot_2004&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cougot N, Babajko S, Séraphin B | title = Cytoplasmic foci are sites of mRNA decay in human cells | journal = The Journal of Cell Biology | volume = 165 | issue = 1 | pages = 31–40 | date = april 2004 | pmid = 15067023 | pmc = 2172085 | doi = 10.1083/jcb.200309008 }}&lt;/ref&gt;
|Da
|-
|ZC3HAV1
|ZCCHV
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|DDX27
|DDX27
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NUMA1
|NUMA1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DSG1
|DSG1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NOP56
|NOP56
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LSM14B
|LS14B
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|EIF4E2
|EIF4E2
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|EIF4ENIF1
|4ET
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|LSM14A
|LS14A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|IGF2BP2
|IF2B2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|DDX21
|DDX21
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|DSC1
|DSC1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NKRF
|NKRF
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DCP1B
|DCP1B
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cougot_2004&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SMC3
|SMC3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RPS3
|RS3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|PUM1
|PUM1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|PIP
|PIP
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RPL26
|RL26
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|GTPBP4
|NOG1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|PES1
|PESC
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DCP1A
|DCP1A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kedersha_2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eystathioy_2003&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Eystathioy T, Jakymiw A, Chan EK, Séraphin B, Cougot N, Fritzler MJ | title = The GW182 protein colocalizes with mRNA degradation associated proteins hDcp1 and hLSm4 in cytoplasmic GW bodies | journal = RNA | volume = 9 | issue = 10 | pages = 1171–1173 | date = oktobar 2003 | pmid = 13130130 | pmc = 1370480 | doi = 10.1261/rna.5810203}}&lt;/ref&gt;
|Ne
|-
|ELAVL2
|ELAV2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|IGLC2
|LAC2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|IGF2BP1
|IF2B1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|RPS16
|RS16
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|HNRNPU
|HNRPU
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|IGF2BP3
|IF2B3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|SF3B1
|SF3B1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|STAU2
|STAU2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|ZFR
|ZFR
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|HNRNPM
|HNRPM
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ELAVL1
|ELAV1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|FAM120A
|F120A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|STRBP
|STRBP
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RBM15
|RBM15
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LMNB2
|LMNB2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|NIFK
|MK67I
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|TF
|TRFE
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|HNRNPR
|HNRPR
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LMNB1
|LMNB1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ILF2
|ILF2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|H2AFY
|H2AY
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RBM28
|RBM28
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|MATR3
|MATR3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|SYNCRIP
|HNRPQ
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|HNRNPCL1
|HNRCL
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|APOA1
|APOA1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|XRCC6
|XRCC6
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RPS4X
|RS4X
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DDX18
|DDX18
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ILF3
|ILF3
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|SAFB2
|SAFB2
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|RBMX
|RBMX
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ATAD3A
|ATD3A
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Da
|-
|HNRNPC
|HNRPC
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RBMXL1
|RMXL1
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|IMMT
|IMMT
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|ALB
|ALBU
|&lt;ref name=&quot;Hubstenberger_2017&quot;/&gt;
|Ne
|-
|CSNK1D
|CK1'''𝛿'''
|&lt;ref name=&quot;Zhang_2016&quot;/&gt;
|Ne
|-
|XRN1
|XRN1
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kedersha_2005&quot;/&gt;
|Da
|-
|TNRC6A
|GW182
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kedersha_2005&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eystathioy_2003&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Eystathioy T, Chan EK, Tenenbaum SA, Keene JD, Griffith K, Fritzler MJ | title = A phosphorylated cytoplasmic autoantigen, GW182, associates with a unique population of human mRNAs within novel cytoplasmic speckles | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 13 | issue = 4 | pages = 1338–1351 | date = april 2002 | pmid = 11950943 | pmc = 102273 | doi = 10.1091/mbc.01-11-0544 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yang Z, Jakymiw A, Wood MR, Eystathioy T, Rubin RL, Fritzler MJ, Chan EK | title = GW182 is critical for the stability of GW bodies expressed during the cell cycle and cell proliferation | journal = Journal of Cell Science | volume = 117 | issue = Pt 23 | pages = 5567–5578 | date = novembar 2004 | pmid = 15494374 | doi = 10.1242/jcs.01477 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
|Da
|-
|TNRC6B
|TNRC6B
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|TNRC6C
|TNRC6C
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|LSM4
|LSM4
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Eystathioy_2003&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LSM1
|LSM1
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LSM2
|LSM2
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LSM3
|LSM3
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cougot_2004&quot;/&gt;
|Da
|-
|LSM5
|LSM5
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LSM6
|LSM6
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;
|Ne
|-
|LSM7
|LSM7
|&lt;ref name=&quot;Ingelfinger_2002&quot;/&gt;
|Ne
|-
|CNOT1
|CCR4/CNOT1
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Cougot_2004&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT10
|CNOT10
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT11
|CNOT11
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT2
|CNOT2
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT3
|CNOT3
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT4
|CNOT4
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT6
|CNOT6
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT6L
|CNOT6L
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT7
|CNOT7
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT8
|CNOT8
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CNOT9
|CNOT9
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|RBFOX1
|RBFOX1
|&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kucherenko MM, Shcherbata HR | title = Stress-dependent miR-980 regulation of Rbfox1/A2bp1 promotes ribonucleoprotein granule formation and cell survival | journal = Nature Communications | volume = 9 | issue = 1 | pages = 312 | date = januar 2018 | pmid = 29358748 | pmc = 5778076 | doi = 10.1038/s41467-017-02757-w | bibcode = 2018NatCo...9..312K }}&lt;/ref&gt;
|Da
|-
|ANKHD1
|ANKHD1
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|ANKRD17
|ANKRD17
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|BTG3
|BTG3
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CEP192
|CEP192
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|CPEB4
|CPEB4
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|CPVL
|CPVL
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|DIS3L
|DIS3L
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|DVL3
|DVL3
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|FAM193A
|FAM193A
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|GIGYF2
|GIGYF2
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|HELZ
|HELZ
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|KIAA0232
|KIAA0232
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|KIAA0355
|KIAA0355
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|MARF1
|MARF1
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|N4BP2
|N4BP2
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Ne
|-
|PATL1
|PATL1
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|RNF219
|RNF219
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|ST7
|ST7
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|TMEM131
|TMEM131
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|TNKS1BP1
|TNKS1BP1
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|-
|TTC17
|TTC17
|&lt;ref name=&quot;Youn_2018&quot;/&gt;
|Da
|}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Kulkarni M, Ozgur S, Stoecklin G | title = On track with P-bodies | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 38 | issue = Pt 1 | pages = 242–251 | date = februar 2010 | pmid = 20074068 | doi = 10.1042/BST0380242 }}
* {{cite journal | vauthors = Eulalio A, Behm-Ansmant I, Izaurralde E | title = P bodies: at the crossroads of post-transcriptional pathways | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 8 | issue = 1 | pages = 9–22 | date = januar 2007 | pmid = 17183357 | doi = 10.1038/nrm2080 | s2cid = 41419388 }}
* {{cite journal | vauthors = Marx J | title = Molecular biology. P-bodies mark the spot for controlling protein production | url = https://archive.org/details/sim_science_2005-11-04_310_5749/page/764 | journal = Science | volume = 310 | issue = 5749 | pages = 764–765 | date = novembar 2005 | pmid = 16272094 | doi = 10.1126/science.310.5749.764 | s2cid = 11106208 }}
* {{cite journal | vauthors = Anderson P, Kedersha N | title = RNA granules: post-transcriptional and epigenetic modulators of gene expression | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 10 | issue = 6 | pages = 430–436 | date = juni 2009 | pmid = 19461665 | doi = 10.1038/nrm2694 | s2cid = 26578027 }}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{ekspresija gena}}

[[Kategorija:Molekularna biologija]]
[[Kategorija:Biohemija]]</text>
      <sha1>gs9owenzluajzl8x8lo01fmtj8a9hxe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dekapiranje informacijske RNK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496574</id>
    <revision>
      <id>3926630</id>
      <parentid>3890064</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4299" sha1="05ivk230qe8qg6443trlg20smc6jawc" xml:space="preserve">[[File:Декепінг, незалежний від деаденілювання, у дріжджів.png|thumb|Shematski prikaz dekapiranja nezavisnog od deadenilacije u ''[[S. cerevisiae]]'']]
Proces dekapiranja '''[[informacijska RNK|informacijske RNK]] ''' uključuje [[hidroliza]] strukture [[5' cap]]  na RNK izlažući 5' monofosfat. Kod [[eukarioti|eukariota]], ovaj 5' monofosfat je supstrat za 5' [[egzonukleaza|egzonukleazu]] Xrn1&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Poole|first1=Toni L.|last2=Stevens|first2=Audrey|title=Structural Modifications of RNA Influence the 5′ Exoribonucleolytic Hydrolysis by XRN1 and HKE1 ofSaccharomyces cerevisiae|journal=Biochemical and Biophysical Research Communications|date=juni 1997|volume=235|issue=3|pages=799–805|doi=10.1006/bbrc.1997.6877|pmid=9207242|url=https://zenodo.org/record/1229480}}&lt;/ref&gt; i iRNK se brzo uništava. Postoje mnoge situacije koje mogu dovesti do uklanjanja poklopca, od kojih su neke razmotrene u nastavku.&lt;ref name=meyer&gt;{{cite journal|last1=Meyer|first1=Sylke|last2=Temme|first2=Claudia|last3=Wahle|first3=Elmar|title=Messenger RNA Turnover in Eukaryotes: Pathways and Enzymes|journal=Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology|date=januar 2004|volume=39|issue=4|pages=197–216|doi=10.1080/10409230490513991|pmid=15596551|s2cid=21227254}}&lt;/ref&gt;

Kod [[prokarioti|prokariota]], [[primarni transkript]] iRNK prirodno posjeduje 5'-trifosfatnu grupu nakon [[bakterijska transkripcija|bakterijske transkripcije]]; [[enzim]] RppH uklanja [[pirofosfat]]nu molekulu sa [[5' kraj]]a, pretvarajući 5'-trifosfat u 5'-monofosfat, pokrećući degradaciju iRNK pomoću  [[ribonukleaza]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Deana|first1=Atilio|last2=Celesnik|first2=Helena|last3=Belasco|first3=Joel G.|title=The bacterial enzyme RppH triggers messenger RNA degradation by 5′ pyrophosphate removal|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-01-17_451_7176/page/355|journal=Nature|date=17. 1. 2008|volume=451|issue=7176|pages=355–358|doi=10.1038/nature06475|pmid=18202662|bibcode=2008Natur.451..355D|s2cid=4321451}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Hsieh|first1=Ping-kun|last2=Richards|first2=Jamie|last3=Liu|first3=Quansheng|last4=Belasco|first4=Joel G.|title=Specificity of RppH-dependent RNA degradation in Bacillus subtilis|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-05-28_110_22/page/8864|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=22. 4. 2013|volume=110|issue=22|pages=8864–8869|doi=10.1073/pnas.1222670110|pmid=23610425|pmc=3670361|bibcode=2013PNAS..110.8864H|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Translacija i raspadanje==

Unutar ćelija postoji ravnoteža između procesa [[Translacija (genetika)|translacija]] i raspada iRNK.&lt;ref name=meyer /&gt; Poruke koje se aktivno prevode su vezane [[polisom]]ima i eukariotski inicijacijski faktori [[eIF-4E]] i [[eIF-4G]] (kod eukariota). Ovo blokira pristup kapi enzima za dekapiranje [[DCP2]] i štiti molekulu iRNK. U uslovima gladovanja [[hranjiva tvar|nutritijenata]] ili virusnih [[infekcija]], translacija može biti ugrožena i dekapiranje se stimuliše. Ova ravnoteža se ogleda u veličini i obilju [[citoplazma]]tskih struktura poznatih kao [[P-tijelo|P-tijela]].&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Sheth|first1=Ujwal|last2=Parker|first2=Roy|title=Decapping and Decay of Messenger RNA Occur in Cytoplasmic Processing Bodies|journal=Science|date=2. 5. 2003|volume=300|issue=5620|pages=805–808|doi=10.1126/science.1082320|pmid=12730603|pmc=1876714|bibcode=2003Sci...300..805S}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Parker|first1=Roy|last2=Sheth|first2=Ujwal|title=P Bodies and the Control of mRNA Translation and Degradation|journal=Molecular Cell|date=mart 2007|volume=25|issue=5|pages=635–646|doi=10.1016/j.molcel.2007.02.011|pmid=17349952|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Specifični putevi raspadanja==

Postoji niz specifičnih puteva propadanja koji prepoznaju aberantne poruke i promoviraju njihovo uklanjanje. [[nonsens-posredovano propadanje iRNK]] prepoznaje preuranjene [[stop kodon]]e i promoviše dekapiranje kao i propadanje [[egzosom]]a. Pokazalo se da određene klase [[MikroRNK|miRNK]] stimulišu dekapiranje.

==Reference==
{{refspisak}}

{{posttrsnslscijska modifikacija}}
{{ekspresija gena}}

[[Kategorija:RNK]]</text>
      <sha1>05ivk230qe8qg6443trlg20smc6jawc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ligandom kontrolisani ionski kanal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496642</id>
    <revision>
      <id>3926655</id>
      <parentid>3907251</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:16:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27605" sha1="2topf95ajf9lrhtycdzw5ohguw43xfn" xml:space="preserve">{{Pfam box
| Symbol = Neur-chan-memb
| Ime = [[Neurotransmiter]]ima-vođena regija ionskih kanala
| image = LGIC.png
| width =
| caption = Ligandom vođeni ionski kanal
| Pfam = PF02932
| InterPro = IPR006029
| SMART =
| PROSITE = PDOC00209
| SCOP = 1cek
| TCDB = 1.A.9
| OPM family = 14
| OPM protein = 2bg9
}}
[[Slika:Ion-Channel Receptor.svg|thumb|{{ordered list |1=Receptor vezan s ionskim knalom |2=[[Ioni]] |3=[[Ligand]] ([[acetilholin]])}} Kada se [[ligand]]i vežu za receptor, otvara se dio receptora [[ionski kanal|ionskog kanala]], omogućavajući ionima da prolaze kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]].]]
[[Slika:Ligand-gated ion channel.webm|thumb| Ligand-vođeni [[ionski kanal]] koji pokazuje vezivanje transmitera (Tr) i promjenu membranskog potencijala (Vm)]]
'''Ionski kanali vođeni ligandom''' ('''LIC''', '''[[LGIC]]'''), koji se također obično nazivaju '''ionotropni receptori''', grupa su proteina [[transmembranski protein|transmembranskih]] [[ionski kanal|ionskih kanala]], koji se otvaraju i dozvoljavaju ionima kao što su [[natrij|Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]], [[kalij|K&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]], [[kalcij|Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;]], i/ili [[hlor|Cl&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;]] da prođe kroz membranu. kao odgovor na vezivanje hemijskog prenositelja (tj. [[ligand]]a), kao što je [[neurotransmiter]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.genenames.org/cgi-bin/genefamilies/set/161|title=Gene Family: Ligand gated ion channels|publisher=HUGO Gene Nomenclature Committee|access-date=6. 2. 2023|archive-date=14. 11. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171114202400/https://www.genenames.org/cgi-bin/genefamilies/set/161|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{DorlandsDict|two/000019817|ligand-gated channel}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Purves&quot; &gt;{{cite book | author = Purves, Dale, George J. Augustine, David Fitzpatrick, William C. Hall, Anthony-Samuel LaMantia, James O. McNamara, and Leonard E. White | title = Neuroscience. 4th ed. | publisher = Sinauer Associates | pages = 156–7 | year = 2008 | isbn = 978-0-87893-697-7}}&lt;/ref&gt;
 
Kada je [[presinapsni neuron]] uzbuđen, oslobađa [[neurotransmiter]] iz [[vezikula]] u [[sinapsna pukotina|sinapsni rascjep]]. Neurotransmiter se zatim vezuje za receptore koji se nalaze na [[postsinapsni neuron|postsinapsnom neuronu]]. Ako su ovi receptori ligadom-vođeni [[ionski kanali]], rezultirajuća konformacijska promjena otvara ionske kanale, što dovodi do protoka iona kroz [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]]. Ovo, zauzvrat, rezultira ili [[depolarizacija]]ma, za odgovor ekscitatacijskog receptora, ili [[hiperpolarizacija|hiperpolarizacijom]], za inhibitorni odgovor.
 
Ovi receptorski proteini se obično sastoje od najmanje dva različita domena: [[transmembranski domen|transmembranskog]] koji uključuje ionske pore i vanćelijskog domena koji uključuje vezujuće mjesto [[ligand]]a ([[alosterna regulacija|alosterno]] mjesto vezivanja). Ova modularnost je omogućila pristup 'zavadi pa vladaj' u pronalaženju strukture proteina (kristalizirajući svaki domen zasebno). Funkcija takvih receptora koji se nalaze u [[sinapsa]]ma je da direktno i vrlo brzo konvertuju hemijski signal [[sinapsa|presinapsno]] izatvanog oslobođenog neurotransmitera u [[sinapsa|postsinapsni]] električni signal. Mnogi LIC-ovi su dodatno modulirani [[alosternost|alosterni]] [[Ligandligandi]], [[blokatori kanala]], [[ion]]i ili [[membranski potencijal]]. LIC-ovi su klasifikovani u tri natporodice kojima nedostaje evolucijski odnos: [[cis-petlja receptor]]i, [[Glutamat-zavisni ionski kanal|Ionotropni glutamatni receptori]] i [[purinoreceptor P2X|ATP-ovisni kanali]].
 
== Receptori cis-petlje ==
[[slika:2bg9 opm.gif|right|thumb|Nikotinski [[acetilholin]]ski receptor u zatvorenom stanju sa prikazanim predviđenim granicama membrane, [[PDB]] 2BG9]]
 
[[Cis-petljin receptor|Cis petljini receptori]] su nazvani po karakterističnoj petlji formiranoj [[disulfidna veza|disulfidnom vezom]] između dva [[cistein]]ska ostatka u [[N-kraj|N-terminalnom]] vanćelijskom domenu.
Oni su dio veće porodice pentamernih, ligandom-vođenih ionskih kanala koji obično nemaju ovu disulfidnu vezu, otuda i probni naziv &quot;Pro-petljini receptori&quot;.&lt;ref name=&quot;pmid15642096&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tasneem A, Iyer LM, Jakobsson E, Aravind L | title = Identification of the prokaryotic ligand-gated ion channels and their implications for the mechanisms and origins of animal Cys-loop ion channels | journal = Genome Biology | volume = 6 | issue = 1 | pages = R4 | year = 2004 | pmid = 15642096 | pmc = 549065 | doi = 10.1186/gb-2004-6-1-r4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid26986966&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jaiteh M, Taly A, Hénin J | title = Evolution of Pentameric Ligand-Gated Ion Channels: Pro-Loop Receptors | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 3 | pages = e0151934 | year = 2016 | pmid = 26986966 | pmc = 4795631 | doi = 10.1371/journal.pone.0151934 | bibcode = 2016PLoSO..1151934J | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
[[Mjesto vezanja]] u vanćelijskom N-terminalnom domenu za vezanje liganda daje im specifičnost receptora za (1) [[acetilholin]] (AcCh), (2) [[serotonin]], (3) [[glicin]], (4) [[glutamat]] i (5) γ-aminobuternu kiselinu ([[GABA]]). ) kod kičmenjaka. Receptori su podijeljeni s obzirom na tip iona koji provode ([[anion]]ski ili [[kation]]ski) i dalje u porodice definirane [[endogen]]im ligandom. Obično su pentamerne sa svaka podjedinica koja sadrži po četiri transmembranska [[alfa heliks|heliksa]] koji čine vanćelijski [[transmembranski domen]] i beta sloj sendvičnog tipa, [[N-kraj|N terminal]], domen za vezivanje liganda.&lt;ref name=&quot;pmid15023997&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cascio M | title = Structure and function of the glycine receptor and related nicotinicoid receptors | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 19 | pages = 19383–6 | date = maj 2004 | pmid = 15023997 | doi = 10.1074/jbc.R300035200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Neki također sadrže unutarćelijski domen kao što je prikazano na slici.
 
Prototipski ligandom-vođeni [[ionski kanal]] je [[nikotinski acetilholinski receptor]]. Sastoji se od [[pentamerni protein|pentamera proteinskih]] podjedinica (obično ααβγδ), sa dva [[mjesta vezivanja]] za [[acetilholin]] (jedno na interfejsu svake alfa podjedinice). Kada se acetilholin veže, mijenja konfiguraciju receptora (zavrće spirale T2 što pomiče ostatke [[leucin]]a, koji blokiraju pore, izvan putanje kanala) i uzrokuje suženje u porama od približno 3 angstroma da se proširi na približno 8 angstroma tako da ioni mogu proći. Ova pora omogućava ionima [[natrij|Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt;]] da teku niz svoj [[elektrohemijski gradijent]] u ćeliju. Uz dovoljan broj kanala koji se otvaraju odjednom, unutrašnji tok pozitivnih naboja koji nose ioni Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; dovoljno depolarizira postsinapsnu membranu da pokrene [[akcijski potencijal]].
 
Identificiran je bakterijski homolog LIC-u, za koji se pretpostavlja da ipak djeluje kao hemoreceptor.&lt;ref name=&quot;pmid15642096&quot;/&gt; Ova prokariotska varijanta nAChR poznata je kao [[GLIC]]-receptor, prema vrsti u kojoj je identificirana ; &lt;u&gt;G&lt;/u&gt;loeobacter &lt;u&gt;L&lt;/u&gt;igand-gated &lt;u&gt;I&lt;/u&gt;na &lt;u&gt;C&lt;/u&gt;kanalu.
 
=== Struktura ===
Cis-petljini receptori imaju strukturne elemente koji su dobro [[konzervirana sekvenca|konzervirani]], s velikim vanćelijskim domenom (ECD) koji sadrži [[alfa-heliks]] i 10 [[beta-list|beta-lanaca]]. Nakon ECD-a, četiri [[transmembranski domen|transmembranska segmenta]] (TMS) povezana su unutarćelijskim i vanćelijskim strukturama petlje.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Langlhofer G, Villmann C | title = The Intracellular Loop of the Glycine Receptor: It's not all about the Size | journal = Frontiers in Molecular Neuroscience | volume = 9 | pages = 41 | date = 1. 1. 2016 | pmid = 27330534 | pmc = 4891346 | doi = 10.3389/fnmol.2016.00041 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Dio unutarćelijskog domena (ICD) pokazuje najvarijabilniji region između svih ovih homolognih receptora. ICD je definisan petljom TMS 3-4, zajedno sa petljom TMS 1-2 koja prethodi pori ionskog kanala.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; [[Kristalizacija]] je otkrila strukture za neke članove porodice, ali da bi omogućila kristalizaciju , unutarćelijska petlja je obično zamijenjena kratkim [[linker]]ima prisutnim u prokariotskim cis-petljinim receptorima, tako da njihove strukture nisu poznate. Ipak, čini se da ova unutarćelijska petlja funkcioniše u desenzibilizaciji, modulaciji fiziologije kanala farmakološkim supstancama i [[Posttranslacijske modifikacije|posttranslacijkim modifikacijama]]. Tu su motivi važni za promet, a ICD stupa u interakciju sa proteinima skele, omogućavajući inhibicijsku formaciju [[sinapsa]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
 
===Kationski receptori cis-petlje===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
|-
! Tip
! Klasa
! IUPHAR-preporučani &lt;br/&gt; naziv proteina &lt;ref name=&quot;IUPHAR&quot;/&gt;
! Gen
! Raniji nazivi
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Serotoninski receptor|Serotonin]]&lt;br/&gt;(5-HT)
| align=&quot;center&quot; | [[5-HT3 receptor|5-HT&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]]
| align=&quot;center&quot; | [[HTR3A|5-HT3A]]&lt;br /&gt;[[HTR3B|5-HT3B]]&lt;br /&gt;[[HTR3C|5-HT3C]]&lt;br /&gt;[[HTR3D|5-HT3D]]&lt;br /&gt;[[HTR3E|5-HT3E]]
| align=&quot;center&quot; |[[HTR3A]]&lt;br /&gt;{{Gen|HTR3B}}&lt;br /&gt;{{Gen|HTR3C}}&lt;br /&gt;{{Gen|HTR3D}}&lt;br /&gt;{{Gen|HTR3E}}
| align=&quot;center&quot; | 5-HT&lt;sub&gt;3A&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;5-HT&lt;sub&gt;3B&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;5-HT&lt;sub&gt;3C&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;5-HT&lt;sub&gt;3D&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;5-HT&lt;sub&gt;3E&lt;/sub&gt;
|-
| rowspan = &quot;5&quot; align=&quot;center&quot; | [[Nikotinski acetilholinski receptor|Nikotinski acetilholin]]&lt;br /&gt;(nAChR)
| align=&quot;center&quot; | Alfa
| align=&quot;center&quot; | [[CHRNA1|α1]]&lt;br /&gt;[[CHRNA2|α2]]&lt;br /&gt;[[CHRNA3|α3]]&lt;br /&gt;[[CHRNA4|α4]]&lt;br /&gt;[[CHRNA5|α5]]&lt;br /&gt;[[CHRNA6|α6]]&lt;br /&gt;[[CHRNA7|α7]]&lt;br /&gt;[[CHRNA9|α9]]&lt;br /&gt;[[CHRNA10|α10]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|CHRNA1}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA2}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA3}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA4}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA5}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA6}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA7}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA9}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNA10}}
| align=&quot;center&quot; |ACHRA, ACHRD, CHRNA, CMS2A, FCCMS, SCCMS&lt;br /&gt; &lt;br/&gt; &lt;br/&gt; &lt;br/&gt; &lt;br/&gt; &lt;br/&gt; &lt;br/&gt; &lt;br/&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | Beta
| align=&quot;center&quot; | [[CHRNB1|β1]]&lt;br /&gt;[[CHRNB2|β2]]&lt;br /&gt;[[CHRNB3|β3]]&lt;br /&gt;[[CHRNB4|β4]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|CHRNB1}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNB2}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNB3}}&lt;br /&gt;{{Gen|CHRNB4}}
| align=&quot;center&quot; |CMS2A, SCCMS, ACHRB, CHRNB, CMS1D&lt;br /&gt;EFNL3, nAChRB2&lt;br /&gt; &lt;br/&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | Gama
| align=&quot;center&quot; | [[CHRNG|γ]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|CHRNG}}
| align=&quot;center&quot; |ACHRG
|-
| align=&quot;center&quot; | Delta
| align=&quot;center&quot; | [[CHRND|δ]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|CHRND}}
| align=&quot;center&quot; |ACHRD, CMS2A, FCCMS, SCCMS
|-
| align=&quot;center&quot; | Epsilon
| align=&quot;center&quot; | [[CHRNE|ε]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|CHRNE}}
| align=&quot;center&quot; |ACHRE, CMS1D, CMS1E, CMS2A, FCCMS, SCCMS
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Cink-aktivirani ionski kanal]] &lt;br /&gt;(ZAC)
| align=&quot;center&quot; |
| align=&quot;center&quot; | ZAC
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|ZACN}}
| align=&quot;center&quot; | ZAC1, L2m LICZ, LICZ1
|}
 
===Anionski receptori cis-petlje===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tip
! Klasa
! IUPHAR-recommended &lt;br/&gt; protein name&lt;ref name=&quot;IUPHAR&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Collingridge GL, Olsen RW, Peters J, Spedding M | title = A nomenclature for ligand-gated ion channels | journal = Neuropharmacology | volume = 56 | issue = 1 | pages = 2–5 | date = januar 2009 | pmid = 18655795 | pmc = 2847504 | doi = 10.1016/j.neuropharm.2008.06.063 }}&lt;/ref&gt;
! Gen
! Raniji nazivi
|-
| rowspan = &quot;8&quot; align=&quot;center&quot; | [[GABAA receptor|GABA]]&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt;
| align=&quot;center&quot; | Alfa
| align=&quot;center&quot; | [[GABRA1|α1]]&lt;br /&gt;[[GABRA2|α2]]&lt;br /&gt;[[GABRA3|α3]]&lt;br /&gt;[[GABRA4|α4]]&lt;br /&gt;[[GABRA5|α5]]&lt;br /&gt;[[GABRA6|α6]]
| {{Gen|GABRA1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRA2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRA3}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRA4}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRA5}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRA6}}
| align=&quot;center&quot; | EJM, ECA4&lt;br /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | Beta
| align=&quot;center&quot; | [[GABRB1|β1]]&lt;br /&gt;[[GABRB2|β2]]&lt;br /&gt;[[GABRB3|β3]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRB1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRB2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRB3}}
| align=&quot;center&quot; | &lt;br /&gt; &lt;br /&gt; ECA5
|-
| align=&quot;center&quot; | Gama
| align=&quot;center&quot; | [[GABRG1|γ1]]&lt;br /&gt;[[GABRG2|γ2]]&lt;br /&gt;[[GABRG3|γ3]]&lt;br /&gt;
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRG1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRG2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRG3}}
| align=&quot;center&quot; | CAE2, ECA2, GEFSP3
|-
| align=&quot;center&quot; | Delta
| align=&quot;center&quot; | [[GABRD|δ]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRD}}
| align=&quot;center&quot; |
|-
| align=&quot;center&quot; | Epsilon
| align=&quot;center&quot; | [[GABRE|ε]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRE}}
| align=&quot;center&quot; |
|-
| align=&quot;center&quot; | Pi
| align=&quot;center&quot; | [[GABRP|π]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRP}}
| align=&quot;center&quot; |
|-
| align=&quot;center&quot; | Teta
| align=&quot;center&quot; | [[GABRQ|θ]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRQ}}
| align=&quot;center&quot; |
|-
| align=&quot;center&quot; | Ro
| align=&quot;center&quot; | [[GABRR1|ρ1]]&lt;br /&gt;[[GABRR2|ρ2]]&lt;br /&gt;[[GABRR3|ρ3]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GABRR1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRR2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GABRR3}}
| align=&quot;center&quot; |GABA&lt;sub&gt;C&lt;/sub&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18790874&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Olsen RW, Sieghart W | title = International Union of Pharmacology. LXX. Subtypes of gamma-aminobutyric acid(A) receptors: classification on the basis of subunit composition, pharmacology, and function. Update | journal = Pharmacological Reviews | volume = 60 | issue = 3 | pages = 243–60 | date = septembar 2008 | pmid = 18790874 | pmc = 2847512 | doi = 10.1124/pr.108.00505 }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan = &quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[Glicinski receptor|Glicin]]&lt;br /&gt;(GlyR)
| align=&quot;center&quot; | Alfa
| align=&quot;center&quot; | [[GLRA1|α1]]&lt;br /&gt;[[GLRA2|α2]]&lt;br /&gt;[[GLRA3|α3]]&lt;br /&gt;[[GLRA4|α4]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GLRA1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GLRA2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GLRA3}}&lt;br /&gt;{{Gen|GLRA4}}
| align=&quot;center&quot; |STHE &lt;br /&gt; &lt;br /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | Beta
| align=&quot;center&quot; | [[GLRB|β]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GLRB}}
| align=&quot;center&quot; |
|}

== Ionotropni glutamatni receptori ==
 
[[Ionotropni glutamatni receptor]]i vezuju [[neurotransmiter]] [[glutaminska kiselina|glutamat]]. Oni formiraju tetramere sa svakom podjedinicom koja se sastoji od vanćelijskog [[N-kraj|amino terminalnog]] domena (ATD, koji je uključen u sklop tetramera), domena za vezivanje vanćelijskog [[ligand]]a (LBD, koja vezuje glutamat) i [[transmembranski domen|transmembranskog domena (TMD)]], koji formira [[ionski kanal]]). [[Transmembranski domen]] svake podjedinice sadrži po tri transmembranske spirale, kao i polumembranski heliks sa reentrantnom petljom. Struktura proteina počinje sa ATD na [[N-terminal]]u, nakon čega slijedi prva polovina LBD-a koji je prekinut spiralama 1,2 i 3 TMD-a prije nego što se nastavi sa završnom polovinom LBD-a i zatim završava sa spiralom 4 od TMD na [[C-terminal]]uj. To znači da postoje tri veze između TMD-a i vanćelijskih domena. Svaka podjedinica tetramera ima [[mjesto vezanja]] za glutamat formirano od dva LBD dijela koji formiraju oblik poput školjke. Samo dva od ovih mjesta u tetrameru moraju biti zauzeta da bi se otvorio [[ionski kanal]]. Pore se uglavnom formiraju od poluheliksa 2 na način koji liči na obrnuti [[kalijev kanal]].
[[Image:AMPA receptor.png|right|thumb|400px|AMPA receptor vezan za antagonist glutamata koji pokazuje amino terminal, vezivanje liganda i [[transmembranski domen]], [[PDB]] 3KG2]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tip
! Klasa
! IUPHAR-preporučeni&lt;br/&gt; naziv proteina &lt;ref name=&quot;IUPHAR&quot;/&gt;
! Gen
! Raniji nazivi
|-
| align=&quot;center&quot; | [[AMPA receptor|AMPA]]
| align=&quot;center&quot; | GluA
| align=&quot;center&quot; | [[GRIA1|GluA1]]&lt;br /&gt;[[GRIA2|GluA2]]&lt;br /&gt;[[GRIA3|GluA3]]&lt;br /&gt;[[GRIA4|GluA4]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GRIA1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIA2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIA3}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIA4}}
| align=&quot;center&quot; | GLU&lt;sub&gt;A1&lt;/sub&gt;, GluR1, GluRA, GluR-A, GluR-K1, HBGR1&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;A2&lt;/sub&gt;, GluR2, GluRB, GluR-B, GluR-K2, HBGR2&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;A3&lt;/sub&gt;, GluR3, GluRC, GluR-C, GluR-K3&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;A4&lt;/sub&gt;, GluR4, GluRD, GluR-D
|-
| align=&quot;center&quot; | [[Kainatni receptor|Kainat]]
| align=&quot;center&quot; | GluK
| align=&quot;center&quot; | [[GRIK1|GluK1]]&lt;br /&gt;[[GRIK2|GluK2]]&lt;br /&gt;[[GRIK3|GluK3]]&lt;br /&gt;[[GRIK4|GluK4]]&lt;br /&gt;[[GRIK5|GluK5]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GRIK1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIK2}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIK3}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIK4}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIK5}}
| align=&quot;center&quot; | GLU&lt;sub&gt;K5&lt;/sub&gt;, GluR5, GluR-5, EAA3&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;K6&lt;/sub&gt;, GluR6, GluR-6, EAA4&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;K7&lt;/sub&gt;, GluR7, GluR-7, EAA5&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;K1&lt;/sub&gt;, KA1, KA-1, EAA1&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;K2&lt;/sub&gt;, KA2, KA-2, EAA2
|-
| rowspan = &quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | [[NMDA receptor|NMDA]]
| rowspan = &quot;3&quot; align=&quot;center&quot; | GluN
| align=&quot;center&quot; | [[GRIN1|GluN1]]&lt;br /&gt;[[GRINL1A|NRL1A]]&lt;br /&gt;[[GRINL1B|NRL1B]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GRIN1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRINL1A}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRINL1B}}
| align=&quot;center&quot; | GLU&lt;sub&gt;N1&lt;/sub&gt;, NMDA-R1, NR1, GluRξ1&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;
|-
| align=&quot;center&quot; | [[GRIN2A|GluN2A]]&lt;br /&gt;[[GRIN2B|GluN2B]]&lt;br /&gt;[[GRIN2C|GluN2C]]&lt;br /&gt;[[GRIN2D|GluN2D]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GRIN2A}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIN2B}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIN2C}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIN2D}}
| align=&quot;center&quot; | GLU&lt;sub&gt;N2A&lt;/sub&gt;, NMDA-R2A, NR2A, GluRε1&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;N2B&lt;/sub&gt;, NMDA-R2B, NR2B, hNR3, GluRε2&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;N2C&lt;/sub&gt;, NMDA-R2C, NR2C, GluRε3&lt;br /&gt;GLU&lt;sub&gt;N2D&lt;/sub&gt;, NMDA-R2D, NR2D, GluRε4
|-
| align=&quot;center&quot; | [[GRIN3A|GluN3A]]&lt;br /&gt;[[GRIN3B|GluN3B]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GRIN3A}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRIN3B}}
| align=&quot;center&quot; | GLU&lt;sub&gt;N3A&lt;/sub&gt;, NMDA-R3A, NMDAR-L, chi-1&lt;br /&gt; GLU&lt;sub&gt;3B&lt;/sub&gt;, NMDA-R3B
|-
| rowspan = &quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | ‘Orfan’
| rowspan = &quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | (GluD)
| align=&quot;center&quot; | [[GRID1|GluD1]]&lt;br /&gt;[[GRID2|GluD2]]
| align=&quot;center&quot; | {{Gen|GRID1}}&lt;br /&gt;{{Gen|GRID2}}
| align=&quot;center&quot; | GluRδ1&lt;br /&gt;GluRδ2&lt;br /&gt;
|}
 
=== AMPA receptor ===
[[slika:RegulationOfAMPARTrafficking.jpg|thumb|Promet AMPA receptora]]
Receptor '''α-amino-3-hidroksi-5-metil-4-izoksazolpropionske kiseline'' (takođe poznat kao '''[[AMPA-receptor]]'', ili '''kviskvalatni receptor''' ) je ne[[NMDA]]-tip [[ionotropni receptor|jonotropni]] [[transmembranski receptor]] za [[glutamat]] koji posreduje brzu [[sinapsa|sinapsnu]] transmisiju u [[centralni nervni sistem] ]] (CNS).
Njegovo ime je izvedeno iz njegove sposobnosti da se aktivira pomoću vještačkog analoga glutamata [[AMPA]]. Watkins i kolege su prvi put nazvali receptor &quot;kviskvalatnni receptor&quot; po prirodnom agonistu [[kviskvalna kiselina|kviskvalat]], a tek kasnije je dobio oznaku &quot;AMPA receptor&quot; po selektivnom agonistu koji su razvili Tage Honore i kolege iz Kraljevska danske škole farmacije u [[Kopenhagen]]u.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Honoré T, Lauridsen J, Krogsgaard-Larsen P | title = The binding of [3H]AMPA, a structural analogue of glutamic acid, to rat brain membranes | url = https://archive.org/details/journal-of-neurochemistry_1982-01_38_1/page/173 | journal = Journal of Neurochemistry | volume = 38 | issue = 1 | pages = 173–8 | date = januar 1982 | pmid = 6125564 | doi = 10.1111/j.1471-4159.1982.tb10868.x | s2cid = 42753770 }}&lt;/ref&gt; AMPAR-i se nalaze u mnogim dijelovima [[mozak|mozga]] i najčešće su pronađeni receptori u [[Nervni sistem|nervnom sistemu]]. Tetramer AMPA receptor GluA2 (GluR2) bio je prvi [[ionski kanal]] receptora glutamata koji je [[kristalizacija|proteinski kristal]]. Ligandi uključuju:
 
* [[Agonisti]]: [[Glutamat]], [[AMPA]], [[5-fluorovilardiin]], [[Domoična kiselina]], [[Kviskvalna kiselina]], itd.
* [[Antagonist receptora|Antagonisti]]: [[CNQX]], [[Kinurenska kiselina]], [[NBQX]], [[Perampanel]], [[Piracetam]], itd.
* [[Pozitivni alosteri mnodulator]]i: [[Aniracetam]], [[Ciklotiazid]], [[CX-516]], [[CX-614]], itd.
* [[Negativni alosterni modulator]]i: [[Etanol]], [[Perampanel]], [[Talampanel]], [[GYKI-52,466]], itd.
 
=== NMDA receptori ===
[[slika:Activated NMDAR.svg|thumb|Stilizirani prikaz aktiviranog NMDAR-a]]
N-metil-D-aspartatni receptor ([[NMDA receptor]])&amp;nbsp;–tip [[ionotropni glutamatni receptor|ionotropnog glutamatnog receptora]]&amp;]]&amp;nbsp;– je ligandom upravljani [[ionski kanal]] koji je vezan simultanim vezivanjem [[glutamat]]a i koagonista (tj. ili [[D-serin]] ili [[glicin]]).i.&lt;ref name=&quot;NHM-NMDA&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Malenka RC, Nestler EJ, Hyman SE |veditors=Sydor A, Brown RY | title = Molecular Neuropharmacology: A Foundation for Clinical Neuroscience | year = 2009 | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York, USA | isbn = 9780071481274 | pages = 124–125 | edition = 2nd | chapter = Chapter 5: Excitatory and Inhibitory Amino Acids | quote = At membrane potentials more negative than approximately −50 mV, the Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; in the extracellular fluid of the brain virtually abolishes ion flux through NMDA receptor channels, even in the presence of glutamate.&amp;nbsp;... The NMDA receptor is unique among all neurotransmitter receptors in that its activation requires the simultaneous binding of two different agonists. In addition to the binding of glutamate at the conventional agonist-binding site, the binding of glycine appears to be required for receptor activation. Because neither of these agonists alone can open this ion channel, glutamate and glycine are referred to as coagonists of the NMDA receptor. The physiologic significance of the glycine binding site is unclear because the normal extracellular concentration of glycine is believed to be saturating. However, recent evidence suggests that D-serine may be the endogenous agonist for this site.}}&lt;/ref&gt; Studies show that the NMDA receptor is involved in regulating [[synaptic plasticity]] and memory.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Li F, Tsien JZ | title = Memory and the NMDA receptors | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2009-07-16_361_3/page/302 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 361 | issue = 3 | pages = 302–3 | date = juli 2009 | pmid = 19605837 | pmc = 3703758 | doi = 10.1056/NEJMcibr0902052 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cao X, Cui Z, Feng R, Tang YP, Qin Z, Mei B, Tsien JZ | title = Maintenance of superior learning and memory function in NR2B transgenic mice during ageing | journal = The European Journal of Neuroscience | volume = 25 | issue = 6 | pages = 1815–22 | date = mart 2007 | pmid = 17432968 | doi = 10.1111/j.1460-9568.2007.05431.x | s2cid = 15442694 }}&lt;/ref&gt;
 
Naziv &quot;NMDA receptor&quot; je izveden od liganda [[N-metil-D-aspartat]] (NMDA), koji djeluje kao [[selektivni agonist]] na ovim receptorima. Kada se NMDA receptor aktivira vezivanjem dva koagonista, otvara se [[kation]]ski kanal, dozvoljavajući Na&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; i Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; da teku u ćeliju , zauzvrat podižući [[membranski potencijal|ćelijski električni potencijal]]. Dakle, NMDA receptor je ekscitacijski receptor. U [[potencijal mirovanja|potencijalimna mirovanja]], vezivanje Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; ili Zn&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; na njihovim vanćelijskimim [[mjesto vezanja|mjestima vezana]] na receptoru blokira protok iona kroz kanal NMDA receptora. &quot;Međutim, kada su [[neuron]]i depolarizirani, naprimjer, intenzivnom aktivacijom kolokaliziranih postsinapsnih [[AMPA-receptor]]a, blok ovisan o naponu od strane Mg&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; se djelomično oslobađa, omogućavajući priliv iona kroz aktivirane NMDA receptore. Rezultirajući priliv Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt; može pokrenuti razne [[ećelijska signalizacija|ćelijske signalne kaskade]], koje na kraju mogu promijeniti funkciju neurona aktivacijom različitih [[kinaza]] i [[fosfataza]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dingledine R, Borges K, Bowie D, Traynelis SF | title = The glutamate receptor ion channels | journal = Pharmacological Reviews | volume = 51 | issue = 1 | pages = 7–61 | date = mart 1999 | pmid = 10049997 }}&lt;/ref&gt; :[[Ligand]]i uključuju:
* Primarni [[endogen]]i [[koagonisti]]: [[glutamat]] i ili [[D-serin]] ili [[glicin]]
* Ostali [[agonist]]i : [[aminociklopropankarboksilna kiselina]]; [[D-cikloserin]]; L-[[aspartat]]; [[kinolinat]], itd.
* Djelimični agonisti: [[N-metil-D-asparaginska kiselina]] ([[NMDA]]); [[NRX-1074]]; 3,5-dibromo-L-fenilalanin,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yarotskyy V, Glushakov AV, Sumners C, Gravenstein N, Dennis DM, Seubert CN, Martynyuk AE | title = Differential modulation of glutamatergic transmission by 3,5-dibromo-L-phenylalanine | journal = Molecular Pharmacology | volume = 67 | issue = 5 | pages = 1648–54 | date = maj 2005 | pmid = 15687225 | doi = 10.1124/mol.104.005983 | s2cid = 11672391 }}&lt;/ref&gt; etc.
* [[Receptorski antagonist|Antagonisti]]: [[ketamin]], [[PCP (lijek)|PCP]], [[dekstropropoksifen]], [[ketobemidon]], [[tramadol]], [[kinurenska kiselina]] ([[endogen]]a), itd.

== ATP kanali ==
[[slika:SchematicP2XRSubunitV2.png|thumb|270px| Shema topologije membrane tipske podjedinice P2X receptora. Prvi i drugi [[transmembranski domen]] su označeni sa TM1 i TM2.]]
{{Glavni|Receptor P2X }}
 
Otvaraju se [[ATP]]-kanali kao odgovor na vezivanje [[nukleotid]]a [[Adenozin trifosfata|ATP]]. Oni formiraju trimere sa dvije transmembranske spirale po podjedinici i [[C-kraj|C-]] i [[N-kraj]]a na unutarćelijskoj strani.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Tip
! Klasa
! IUPHAR-preporučeno&lt;br/&gt; protein name &lt;ref name=&quot;IUPHAR&quot;/&gt;
! Gen
! Raniji nazivi
|-
| align=&quot;center&quot; | [[P2X-receptor|P2X]]
| align=&quot;center&quot; | N/A
| align=&quot;center&quot; | [[P2RX1|P2X1]]&lt;br /&gt;[[P2RX2|P2X2]]&lt;br /&gt;[[P2RX3|P2X3]]&lt;br /&gt;[[P2RX4|P2X4]]&lt;br /&gt;[[P2RX5|P2X5]]&lt;br /&gt;[[P2RX6|P2X6]]&lt;br /&gt;[[P2RX7|P2X7]]
| align=&quot;center&quot; | {{gen|P2RX1}}&lt;br /&gt;{{gen|P2RX2}}&lt;br /&gt;{{gen|P2RX3}}&lt;br /&gt;{{gen|P2RX4}}&lt;br /&gt;{{gen|P2RX5}}&lt;br /&gt;{{gen|P2RX6}}&lt;br /&gt;{{gen|P2RX7}}
| align=&quot;center&quot; | P2X&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;P2X&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;P2X&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;P2X&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;P2X&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;P2X&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;br /&gt;P2X&lt;sub&gt;7&lt;/sub&gt;
|-
|}
 
==Također pogledajte ==
*[[Akcijski potencijal]]
*[[Ionski kanal osjetljiv na kiselinu]]
*[[Kalcij-aktiviran kalijski kanal]]
*[[Ciklični nukleotidni ionski kanal]]
*[[Napon-ovisni kalcijski kanal]]
*[[Receptor (biohemija)]]
*[[Receptor inozitol-trifosfata]]
*[[Metabotropni receptor]]
*[[Rianodinski receptor]]
 
== Reference ==
{{refspisak|30em}}
 
==Vanjski linkovi==
{{Portal|Biologija}}
{{Commonscat|Ligand-gated ion channel}}
*[http://www.ebi.ac.uk/compneur-srv/LGICdb/LGICdb.php Ligand-Gated Ion Channel database] at European Bioinformatics Institute. Verified availability April 11, 2007.
*{{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/LGICNomenclature.jsp | title = Revised Recommendations for Nomenclature of Ligand-Gated Ion Channels | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology | access-date = 6. 2. 2023 | archive-date = 23. 9. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923021151/http://www.iuphar-db.org/LGICNomenclature.jsp | url-status = dead }}
*[http://www.esf.edu/efb/course/EFB325/lectures/29HormoneSignals.htm www.esf.edu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209230309/http://www.esf.edu/efb/course/EFB325/lectures/29HormoneSignals.htm |date=9. 2. 2008 }}
*[https://www.genenames.org/ www.genenames.org]
*[https://www.guidetopharmacology.org/ www.guidetopharmacology.org]
{{CCBYSASource|sourcepath= http://www.tcdb.org/search/result.php?tc=1.a.9|sourcearticle= 1.A.9 The Neurotransmitter Receptor, Cys loop, Ligand-gated Ion Channel (LIC) Family |revision=699838558}}
 
{{Ionski kanali|g9}}
{{Ligand-vođeni ionski kanali}}
{{farmakomodulacija}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Ligand-Gated Ion Channel}}
[[Kategorija:Citologija]]
[[Kategorija:Elektrofiziologija]]
[[Kategorija:Ionski kanali]]
[[Kategorija:Ionotropni receptori]]
[[Kategorija:Membranska biologija]]
[[Kategorija:Molekularna neuronauka]]
[[Kategorija:Neurohemija]]
[[Kategorija:Proteinske porodice]]
[[Kategorija:Membranski proteini]]
[[Kategorija:Transmembranski proteini]]
[[Kategorija:Transmembranski transporteri]]
[[Kategorija:Transportni proteini]]
[[Kategorija:Integralni membranski proteini]]</text>
      <sha1>2topf95ajf9lrhtycdzw5ohguw43xfn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfa 1-antihimotripsin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>496676</id>
    <revision>
      <id>3926578</id>
      <parentid>3890079</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7388" sha1="339kg1n2ic8d4wvm7s2v3kqel8pb6mu" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Alfa 1-antihimotripsin''' (simbol '''α&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;AC''',&lt;ref name=loganabbrev/&gt; '''[[A1AC]]''' ili '''[[a1ACT]]''') jest [[alfa globulin]]ski [[glikoprotein]], natporodice [[serpin]]a, koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''SERPINA3''' sa [[hromosom 14|hromosoma 14]].
 
==Aminokiselinska sekvenca== 
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je 423 [[aminokiseline]], a [[molekularna masa|molekulska težina]]  47.651 [[dalton (jedinica)|Da]].
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MERMLPLLAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLLAAGFCPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLCHPNSPLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EENLTQENQD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGTHVDLGLA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SANVDFAFSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YKQLVLKAPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KNVIFSPLSI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STALAFLSLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHNTTLTEIL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KGLKFNLTET&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEAEIHQSFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLLRTLNQSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DELQLSMGNA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MFVKEQLSLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DRFTEDAKRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YGSEAFATDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDSAAAKKLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NDYVKNGTRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KITDLIKDLD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SQTMMVLVNY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFFKAKWEMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDPQDTHQSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYLSKKKWVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPMMSLHHLT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IPYFRDEELS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CTVVELKYTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NASALFILPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDKMEEVEAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLPETLKRWR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DSLEFREIGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYLPKFSISR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DYNLNDILLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGIEEAFTSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADLSGITGAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLAVSQVVHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVLDVFEEGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EASAATAVKI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLLSALVETR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIVRFNRPFL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MIIVPTDTQN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFFMSKVTNP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
 
== Funkcija ==
 
Alfa 1-antihimotripsin inhibira aktivnost određenih [[enzim]]a zvanih [[proteaza|proteaze]], kao što je [[katepsin G]] koji se nalazi u [[neutrofil]]ima i [[himaza]]ma pronađenim u [[mastocit]]ima, cijepanjem u drugačiji oblik ili [[hemijska struktura|konformaciju]]. Ova aktivnost štiti neka [[tkiva]], kao što je [[respiratorni trakt|donji respiratorni trakt]], od oštećenja uzrokovanih [[proteoliza|proteolitskim]] enzimima.&lt;ref name=kalsheker&gt;{{cite journal |author=Kalsheker N |title=Alpha 1-antichymotrypsin |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-biochemistry-cell-biology_1996-09_28_9/page/961 |journal=Int. J. Biochem. Cell Biol. |volume=28 |issue=9 |pages=961–4 |year=1996 |pmid=8930118 |doi=10.1016/1357-2725(96)00032-5|s2cid=11230631 }}&lt;/ref&gt;
 
Ovaj protein se proizvodi u [[jetra|jetri]] i predstavlja [[protein akutne faze]] koji se indukuje tokom [[upala]].
 
== Klinički značaj ==
Nedostatak ovog proteina je povezan sa [[bolest jetre|bolešću jetre]]. Identifikovane su mutacije kod pacijenata sa [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovom bolešću]] i [[hronična opstruktivna bolest pluća|hroničnom opstruktivnom bolešću pluća]].&lt;ref&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: SERPINA3 serpin peptidase inhibitor, clade A (alpha-1 antiproteinase, antitrypsin), member 3| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=12}}&lt;/ref&gt;
 
Alfa 1-antihimotripsin je također povezan sa [[patogeneza|patogenezom]] [[Alzheimerova bolest|Alzheimerove bolesti]] jer pojačava stvaranje [[amiloid]]nih fibrila u ovoj bolesti.&lt;ref name=kalsheker/&gt;
 
==Interakcije==
 
Pokazalo se da alfa 1-antihimotripsin [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa [[DNAJC1]].&lt;ref name=&quot;pmid14668352&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Kroczynska B, Evangelista CM, Samant SS, Elguindi EC, Blond SY | title = The SANT2 domain of the murine tumor cell DnaJ-like protein 1 human homologue interacts with alpha1-antichymotrypsin and kinetically interferes with its serpin inhibitory activity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2004-03-19_279_12/page/11432 | journal = J. Biol. Chem. | volume = 279 | issue = 12 | pages = 11432–43 |date=mart 2004 | pmid = 14668352 | pmc = 1553221 | doi = 10.1074/jbc.M310903200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
==Također pogledajte==
* [[Alfa-1 antitripsin]]
 
==Reference==
{{refspisak | refs=
 
* &lt;ref name=loganabbrev&gt;{{cite book|author1=Logan, Carolynn M.|author2=Rice, M. Katherine|title=Logan's Medical and Scientific Abbreviations|date=1987|publisher=[[J. B. Lippincott Company]]|location=Philadelphia|isbn=0-397-54589-4|page=[https://archive.org/details/logansmedicalsci00loga/page/3 3]|ref=logansaabrev|url-access=registration|url=https://archive.org/details/logansmedicalsci00loga/page/3}}&lt;/ref&gt;
 
}}
 
==Dopunska literatura==
{{refbegin |30em}}
*{{cite journal |vauthors=Janciauskiene S, Wright HT |title=Inflammation, antichymotrypsin, and lipid metabolism: autogenic etiology of Alzheimer's disease. |journal=BioEssays |volume=20 |issue= 12 |pages= 1039–46 |year= 1999 |pmid= 10048303 |doi= 10.1002/(SICI)1521-1878(199812)20:12&lt;1039::AID-BIES10&gt;3.0.CO;2-Z }}
*{{cite journal |vauthors=Kalsheker N, Morley S, Morgan K |title=Gene regulation of the serine proteinase inhibitors alpha1-antitrypsin and alpha1-antichymotrypsin. |journal=Biochem. Soc. Trans. |volume=30 |issue= 2 |pages= 93–8 |year= 2002 |pmid= 12023832 |doi= 10.1042/BST0300093 }}
{{refend}}
 
==External links==
* [[MEROPS]] online [[baza podataka]] za peptidaze i njihove inhibitore: [http://merops.sanger.ac.uk/cgi-bin/merops.cgi?id=I04.002 I04.002]{{Mrtav link}}
* {{MeshName|Alpha+1-antichymotrypsin}}
* {{UCSC gene info|SERPINA3}}
* {{PDBe-KB2|P01011|Human Alpha-1-antichymotrypsin}}
 
{{PDB Gallery|geneid=12}}
{{Serpini}}
{{Alfa globulini}}
{{Glikoproteini}}
{{Proteini akutne faze}}

[[Kategorija:Proteini akutne faze]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 14]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>339kg1n2ic8d4wvm7s2v3kqel8pb6mu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Baktericid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>497003</id>
    <revision>
      <id>3926575</id>
      <parentid>3918832</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:25:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10397" sha1="ivd6l3zpwrsl6spfji8uazyor0ym7n3" xml:space="preserve">[[slika:Bacteriostatic agent and bactericidal agent - en.png|thumb|280px|right|Odnos između bakteropstatskih i bakteriocidnih agenasa]]
'''Baktericid''' ili '''bakteriocid''', ponekad skraćeno '''Bcidal''', je supstanca koja ubija [[bakterije]]. Baktericidi su [[dezinficijens]]i, [[antiseptik|antiseptici]] ili [[antibiotik|antibiotici]].&lt;ref&gt;{{cite journal
|journal=Clin Microbiol Rev
|year=1999
|volume=12
|issue=1
|pages=147–179
|pmc=88911
|title=Antiseptics and Disinfectants: Activity, Action, and Resistance
|url=https://archive.org/details/sim_clinical-microbiology-reviews_1999-01_12_1/page/147
|pmid=9880479 | last1 = McDonnell | first1 = G | last2 = Russell | first2 = AD | doi=10.1128/cmr.12.1.147}}&lt;/ref&gt;
Međutim, površine materijala mogu imati i baktericidna svojstva zasnovana isključivo na njihovoj fizičkoj površinskoj strukturi, kao na primjer biomaterijali poput krila insekata.
 
==Dezinfekcijska sredstva==
Najčešći [[dezinficijens]]i su oni koji se primjenjuju
*aktivni [[hlor]] (tj. [[hipohlorit]], [[kloramin]], [[natrij-dihloroizocijanurat|dikloroizocijanurat]] i [[trikloroizocijanurat]], vlažni hlor, [[hlor-dioksid]], itd. .),
*aktivni [[kisik]] ([[peroksid]], kao što su [[peracetatna kiselina]], [[kalij-persulfat]], [[natrij-perborat]], [[natrij-perkarbonat]] i [[urea-perhidrat]]),
*[[jod]] ([[povidon-jod]], [[Lugolov rastvor]], tinktura joda, jodirani neionski tenzidi),
*koncentrovani [[alkohol]]i (uglavnom [[etanol]], [[1-propanol]], koji se nazivaju i [[n-propanol]]i i [[2-propanol]], zvani [[izopropanol]] i njihove mješavine ; dalje se koriste [[2-fenoksietanol]] i 1- i [[2-fenoksipropanol]]),
*[[fenol|fenolne supstance]] (kao što je [[fenol]] (takođe nazvan &quot;karbolna kiselina&quot;), [[krezol]] kao što je [[timol]], halogenovani (hlorovani, bromovani) fenoli, kao npr. [[heksaklorofen]], [[triclosan]], [[trihlorofenol]], [[tribromofenol]], [[pentaklorofenol]], njihove [[soli]] i izomeri),
*[[kationski surfaktant]]i, kao što su neki [[kvaternarni amonijev kation]] (kao što je [[benzalkonij-hlorid]], [[cetil trimetilamonij-bromid]] ili hlorid, [[didecildimetilamonij-hlorid]], [[cetilpiridinij-hlorid]], [[benzetonij-hlorid]]) i drugi, nekvaternarna jedinjenja, kao što su [[hlorheksidin]], [[glukoprotamin]], [[oktenidin]] dihidroklorid itd.),
*jaki [[oksidator]]i, kao što su [[ozon]] i [[permanganat]]ni rastvori;
*[[teški metali]] i njihove [[soli]], kao što su [[koloid]]no [[srebro]], [[srebro-nitrat]], [[živa(II) hlorid|živa-hlorid]], soli, [[organoživa|fenil žive]] [ [bakar-sulfat]], [[bakar oksid-hlorid]] itd. Teški metali i njihove soli su najotrovniji i najopasniji baktericidi po okolinu i stoga se njihova upotreba strogo ne preporučuje ili zabranjuje
]* jake [[kiseline]] ([[fosforna kiselina|fosforna]], [[dušična kiselina|dušična]], [[sumporna kiselina|sumporna]], amidosumporna, toluensulfonska kiselina), pH &lt; 1, i
*[[alkalije]] ([[natrij]], [[kalij]], [[kalcij-hidroksid]]i), kao što je pH &gt; 13, posebno na povišenoj temperaturi (iznad 60&amp;nbsp;°C), ubija [[bakterije]].
 
==Antiseptici==
Kao [[antiseptik|antiseptici]] (tj. germicidna sredstva koja se mogu koristiti na ljudskom ili životinjskom tijelu, koži, [[sluznica]]ma, ranama i slično), nekoliko gore navedenih dezinficijensa se može koristiti, pod odgovarajućim uvjetima (uglavnom koncentracija, pH, temperatura i toksičnost za ljude i životinje). Među njima su neke važne
*propisno razrijeđeni [[hlor]]ni preparati (npr. [[Dakinov rastvor]], 0,5% otopina natrija ili kalij—hipohlorita, pH prilagođen na pH 7 – 8, ili 0,5 – 1% rastvor natrij-benzensulfohloramida ([[hloramin]] B)), nešto
*[[jod]]ni preparati, kao što je [[jodofor|jodopovidon]] u raznim [[galenska formulacija|galenskim pripravcima]] ([[masti]], [[rastvor]]i, flasteri za rane), u prošlosti i [[Lugolov rastvor]],
*[[peroksid]] kao što su rastvori perhidrata ureje i pH-[[buferski rastvor|puferovani]] 0,1 – 0,25% rastvori peracetatne kiseline,
*[[Alkohol]]i sa ili bez antiseptičkih dodataka, koji se uglavnom koriste za antisepsu kože,
*slabe [[organske kiseline]] kao što su [[sorbinska kiselina]], [[benzojeva kiselina]], [[mliječna kiselina]] i [[salicilna kiselina]]
* neki [[fenol]]ni spojevi, kao što su [[heksahlorofen]], [[triklosan]] i dibromol, i
*kationski surfaktanti, kao što su 0,05 – 0,5% benzalkonij, 0,5 – 4% [[hlorheksidin]], 0,1 – 2% rastvori oktenidina.
Ostali općenito nisu primjenjivi kao sigurni antiseptici, bilo zbog njihove [[korozija|korozivne]] ili [[toksičnost|toksične]] prirode.
 
==Antibiotici==
Baktericidni [[antibiotici]] ubijaju [[bakterije]]; [[bakteriostatik|bakteriostatski]] antibiotici usporavaju njihov rast ili reprodukciju.
 
Baktericidni antibiotici koji inhibiraju sintezu ćelijskog zida: [[beta-laktamski antibiotici]] ([[penicilin]] derivati ([[penam]]a), [[cefalosporin]]i ([[cefem]]i), [[monobaktam]] i [[karbapenem]]) i [[vankomicin]].
 
Baktericidni su i [[daptomicin]], [[fluorokinolon]]i, [[metronidazol]], [[nitrofurantoin]], [[kotrimoksazol]], [[telitromicin]].
 
[[Aminoglikozidi|Aminoglikozidni antibiotici]] se obično smatraju baktericidnim, iako mogu biti bakteriostatski kod nekih organizama.
 
Od 2004. godine, činilo se da je razlika između baktericidnih i bakteriostatskih agenasa jasna prema osnovnoj/kliničkoj definiciji, ali to se primjenjuje samo pod strogim laboratorijskim uvjetima i važno je razlikovati mikrobiološke i kliničke definicije.&lt;ref&gt;{{cite journal
|title=Clinical Relevance of Bacteriostatic versus Bactericidal Mechanisms of Action in the Treatment of Gram-Positive Bacterial Infections
|url=https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_2004-03-15_38_6/page/864
|journal=Clin Infect Dis
|year=2004
|volume=38
|issue=6
|pages=864–870
|doi=10.1086/381972
|pmid=14999632 | last1 = Pankey | first1 = GA | last2 = Sabath | first2 = LD|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Razlika je proizvoljna kada su agensi kategorizirani u kliničkim situacijama. Navodna superiornost baktericidnih agenasa nad bakteriostatskim agensima je od male važnosti za lečenje velike većine infekcija [[gram pozitivna bakterija|gram-pozitivnim bakterijama]], posebno kod pacijenata sa nekomplikovanim infekcijama i nekompromitovanim [[imunološki sistem|imunskim sistemom]]. Bakteriostatski agensi su efikasno korišteni za liječenje za koje se smatra da zahtijevaju baktericidno djelovanje. Nadalje, neke široke klase antibakterijskih agenasa koji se smatraju bakteriostatskim mogu pokazati baktericidno djelovanje protiv nekih bakterija na osnovu ''[[in vitro]]'' određivanja MBC/MIC vrijednosti. U visokim koncentracijama, bakteriostatski agensi su često baktericidni protiv nekih osjetljivih [[organizam]]a. Krajnji vodič za liječenje bilo koje infekcije mora biti klinički ishod.
 
==Površine==
Površine materijala mogu pokazati baktericidna svojstva zbog svoje kristalografske površinske strukture.
 
Negdje sredinom 2000-ih pokazalo se da metalne nanočestice mogu ubiti bakterije. Učinak [[srebrne nanočestice]], naprimjer, ovisi o njihovoj veličini s preferencijalnim promjerom od oko 1-10&amp;nbsp;nm za interakciju s bakterijama.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Morones |first1=Jose Ruben |last2=Elechiguerra |first2=Jose Luis |last3=Camacho |first3=Alejandra |last4=Holt |first4=Katherine |last5=Kouri |first5=Juan B |last6=Ramírez |first6=Jose Tapia |last7=Yacaman |first7=Miguel Jose |date=1. 10. 2005 |title=The bactericidal effect of silver nanoparticles |journal=Nanotechnology |language=en |volume=16 |issue=10 |pages=2346–2353 |doi=10.1088/0957-4484/16/10/059 |pmid=20818017 |bibcode=2005Nanot..16.2346R |issn=0957-4484}}&lt;/ref&gt;
 
U 2013., utvrđeno je da krila [[cikada]] imaju selektivni anti-gram-negativni baktericidni efekat na osnovu njihove fizičke površinske strukture.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Hasan |first1=Jafar |last2=Webb |first2=Hayden K. |last3=Truong |first3=Vi Khanh |last4=Pogodin |first4=Sergey |last5=Baulin |first5=Vladimir A. |last6=Watson |first6=Gregory S. |last7=Watson |first7=Jolanta A. |last8=Crawford |first8=Russell J. |last9=Ivanova |first9=Elena P. |date=oktobar 2013 |title=Selective bactericidal activity of nanopatterned superhydrophobic cicada Psaltoda claripennis wing surfaces |journal=Applied Microbiology and Biotechnology |language=en |volume=97 |issue=20 |pages=9257–9262 |doi=10.1007/s00253-012-4628-5 |pmid=23250225 |s2cid=16568909 |issn=0175-7598}}&lt;/ref&gt; Mehanička deformacija manje ili više krutih [[nanostub]]ova pronađenih na krilu oslobađa energiju, udara i ubija bakterije u roku od nekoliko minuta, stoga se naziva mehano-baktericidni efekat.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ivanova |first1=Elena P. |last2=Linklater |first2=Denver P. |last3=Werner |first3=Marco |last4=Baulin |first4=Vladimir A. |last5=Xu |first5=XiuMei |last6=Vrancken |first6=Nandi |last7=Rubanov |first7=Sergey |last8=Hanssen |first8=Eric |last9=Wandiyanto |first9=Jason |last10=Truong |first10=Vi Khanh |last11=Elbourne |first11=Aaron |date=9. 6. 2020 |title=The multi-faceted mechano-bactericidal mechanism of nanostructured surfaces |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=117 |issue=23 |pages=12598–12605 |doi=10.1073/pnas.1916680117 |issn=0027-8424 |pmid=32457154|pmc=7293705 |bibcode=2020PNAS..11712598I }}&lt;/ref&gt;
 
U 2020. kombinirana je adsorpcija kationskih polimera i femtosekundno [[laser]]sko strukturiranje površine kako bi stvorili baktericidni učinak protiv bakterija gram-pozitivnih ''[[Staphylococcus aurus]]'' i gram-negativnih ''[[Escherichia coli]]'' na površinama od borosilikatnog stakla, pružajući praktičnu platformu za istraživanje interakcije bakterija-površina.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1=Chen |first1=C. |last2=Enrico |first2=A. |display-authors=etal| title = Bactericidal surfaces prepared by femtosecond laser patterning and layer-by-layer polyelectrolyte coating | doi=10.1016/j.jcis.2020.04.107 | journal = Journal of Colloid and Interface Science| volume = 575 | pages = 286–297 | year = 2020 |pmid=32380320 |bibcode=2020JCIS..575..286C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
==Također pogledajte==
* [[Lista antibiotika]]
* [[Mikrobicid]]
*[[Virucid]]
 
== Reference ==
{{refspisak}}
 
==Vanjski linkovi==
{{Wiktionary|baktericid}}
{{Farmakologija}}
{{Authority control}}

[[Kategorija:Baktericidi| ]]
[[Kategorija:Bakteriologija]]</text>
      <sha1>ivd6l3zpwrsl6spfji8uazyor0ym7n3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>RYR1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>497160</id>
    <revision>
      <id>3926550</id>
      <parentid>3919425</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:47:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44200" sha1="e0sodu7ye2smnn83u4tndgm2yuym3ic" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Rijanodinski receptor 1''' ('''RYR-1'''), znan i kao '''kanal za oslobađanje kalcija iz skeletnih mišića''' ili '''receptor rijanodinskog tipa skeletnih mišića''' je jedan izklase [[rijanodinski receptor|rijanodinskih receptora]] i [[protein]]a koji se prvenstveno nalazi u [[skeletni mišić|skeletnim mišićima]].  Taj [[protein]] koji je kod [[ljudi]] [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''RYR1''' sa [[hromosom 19|hromosoma 19]].&lt;ref name=&quot;pmid1862346&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fujii J, Otsu K, Zorzato F, de Leon S, Khanna VK, Weiler JE, O'Brien PJ, MacLennan DH | title = Identification of a mutation in porcine ryanodine receptor associated with malignant hyperthermia | url = https://archive.org/details/sim_science_1991-07-26_253_5018/page/448 | journal = Science | volume = 253 | issue = 5018 | pages = 448–51 | date = juli 1991 | pmid = 1862346 | doi = 10.1126/science.1862346 | bibcode = 1991Sci...253..448F }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16621918&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wu S, Ibarra MC, Malicdan MC, Murayama K, Ichihara Y, Kikuchi H, Nonaka I, Noguchi S, Hayashi YK, Nishino I | title = Central core disease is due to RYR1 mutations in more than 90% of patients | url = https://archive.org/details/sim_brain_2006-06_129_6/page/n135 | journal = Brain | volume = 129 | issue = Pt 6 | pages = 1470–80 | date = juni 2006 | pmid = 16621918 | doi = 10.1093/brain/awl077 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
==Aminokiselinska sekvenca== 
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  5.038 [[aminokiselina]], a [[molekularna masa|molekulska težina]] 565.176 [[dalton (jedinica)|Da]].&lt;ref name=&quot;pmid16621918&quot;/&gt;
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGDAEGEDEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QFLRTDDEVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQCSATVLKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLKLCLAAEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGNRLCFLEP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TSNAQNVPPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAICCFVLEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLSVRALQEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LANTVEAGVE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSQGGGHRTL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LYGHAILLRH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHSRMYLSCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTSRSMTDKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFDVGLQEDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TGEACWWTMH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PASKQRSEGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVRVGDDIIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSVSSERYLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSTASGELQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DASFMQTLWN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MNPICSRCEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFVTGGHVLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LFHGHMDECL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TISPADSDDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRLVYYEGGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VCTHARSLWR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEPLRISWSG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SHLRWGQPLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRHVTTGQYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALTEDQGLVV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VDASKAHTKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSFCFRISKE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLDVAPKRDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGMGPPEIKY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GESLCFVQHV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ASGLWLTYAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDPKALRLGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKKKAMLHQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GHMDDALSLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RCQQEESQAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RMIHSTNGLY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NQFIKSLDSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGKPRGSGPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGTALPIEGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILSLQDLIIY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FEPPSEDLQH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKQSKLRSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RNRQSLFQEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GMLSMVLNCI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRLNVYTTAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HFAEFAGEEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AESWKEIVNL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYELLASLIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GNRSNCALFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TNLDWLVSKL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DRLEASSGIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVLYCVLIES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEVLNIIQEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HIKSIISLLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KHGRNHKVLD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VLCSLCVCNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VAVRSNQDLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TENLLPGREL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLQTNLINYV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSIRPNIFVG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RAEGTTQYSK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WYFEVMVDEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPFLTAQATH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRVGWALTEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTPYPGAGEG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WGGNGVGDDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YSYGFDGLHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WTGHVARPVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPGQHLLAPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVISCCLDLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VPSISFRING&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPVQGVFESF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLDGLFFPVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFSAGVKVRF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLGGRHGEFK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FLPPPGYAPC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HEAVLPRERL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLEPIKEYRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGPRGPHLVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSRCLSHTDF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VPCPVDTVQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLPPHLERIR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKLAENIHEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WALTRIEQGW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYGPVRDDNK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLHPCLVDFH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPEPERNYN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQMSGETLKT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLALGCHVGM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ADEKAEDNLK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KTKLPKTYMM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNGYKPAPLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSHVRLTPAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTLVDRLAEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GHNVWARDRV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GQGWSYSAVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIPARRNPRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPYRLLDEAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KRSNRDSLCQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVRTLLGYGY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NIEPPDQEPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVENQSRCDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRIFRAEKSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVQSGRWYFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FEAVTTGEMR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VGWARPELRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DVELGADELA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVFNGHRGQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WHLGSEPFGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PWQPGDVVGC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MIDLTENTII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTLNGEVLMS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSGSETAFRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IEIGDGFLPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSLGPGQVGH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LNLGQDVSSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RFFAICGLQE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFEPFAINMQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPVTTWFSKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPQFEPVPLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HPHYEVSRVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTVDTPPCLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTHRTWGSQN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLVEMLFLRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPVQFHQHF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RCTAGATPLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPGLQPPAED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EARAAEPDPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YENLRRSAGG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WSEAENGKEG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TAKEGAPGGT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQAGGEAQPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAENEKDATT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKNKKRGFLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAKKVAMMTQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PPATPTLPRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PHDVVPADNR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDPEIILNTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYYYSVRVFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GQEPSCVWAG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WVTPDYHQHD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSFDLSKVRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTVTMGDEQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVHSSLKCSN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CYMVWGGDFV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SPGQQGRISH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDLVIGCLVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LATGLMTFTA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGKESNTFFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEPNTKLFPA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VFVLPTHQNV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQFELGKQKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMPLSAAMFQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SERKNPAPQC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPRLEMQMLM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PVSWSRMPNH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLQVETRRAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERLGWAVQCQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPLTMMALHI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEENRCMDIL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ELSERLDLQR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FHSHTLRLYR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVCALGNNRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AHALCSHVDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQLLHALEDA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HLPGPLRAGY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDLLISIHLE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SACRSRRSML&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEYIVPLTPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRAITLFPPG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RSTENGHPRH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLPGVGVTTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRPPHHFSPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CFVAALPAAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAEAPARLSP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AIPLEALRDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALRMLGEAVR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGGQHARDPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GGSVEFQFVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLKLVSTLLV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MGIFGDEDVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QILKMIEPEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FTEEEEEEDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEEGEEEDEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKEEDEEETA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QEKEDEEKEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEAAEGEKEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLEEGLLQMK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPESVKLQMC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLLEYFCDQE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LQHRVESLAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAERYVDKLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ANQRSRYGLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKAFSMTAAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TARRTREFRS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PPQEQINMLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QFKDGTDEED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPLPEEIRQD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLDFHQDLLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HCGIQLDGEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EEPEEETTLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRLMSLLEKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLVKKKEEKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEERSAEESK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRSLQELVSH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MVVRWAQEDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQSPELVRAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSLLHRQYDG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGELLRALPR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AYTISPSSVE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DTMSLLECLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QIRSLLIVQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GPQEENLMIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIGNIMNNKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYQHPNLMRA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LGMHETVMEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MVNVLGGGES&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEIRFPKMVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SCCRFLCYFC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RISRQNQRSM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FDHLSYLLEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGIGLGMQGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPLDVAAASV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDNNELALAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEQDLEKVVS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YLAGCGLQSC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PMLVAKGYPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IGWNPCGGER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLDFLRFAVF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNGESVEENA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NVVVRLLIRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PECFGPALRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGGSGLLAAI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEAIRISEDP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARDGPGIRRD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RRREHFGEEP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEENRVHLGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIMSFYAALI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLLGRCAPEM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLIQAGKGEA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRIRAILRSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VPLEDLVGII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLPLQIPTLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KDGALVQPKM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SASFVPDHKA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SMVLFLDRVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIENQDFLLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLDVGFLPDM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RAAASLDTAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSTTEMALAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NRYLCLAVLP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LITKCAPLFA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GTEHRAIMVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SMLHTVYRLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RGRSLTKAQR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DVIEDCLMSL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CRYIRPSMLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLLRRLVFDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PILNEFAKMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKLLTNHYER&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;CWKYYCLPTG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WANFGVTSEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELHLTRKLFW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GIFDSLAHKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YDPELYRMAM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PCLCAIAGAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPDYVDASYS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKAEKKATVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEGNFDPRPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETLNVIIPEK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDSFINKFAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTHEKWAFDK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQNNWSYGEN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IDEELKTHPM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LRPYKTFSEK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DKEIYRWPIK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESLKAMIAWE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WTIEKAREGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKTEKKKTR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KISQSAQTYD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PREGYNPQPP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLSAVTLSRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQAMAEQLAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NYHNTWGRKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQELEAKGGG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;THPLLVPYDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTAKEKARDR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKAQELLKFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QMNGYAVTRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKDMELDSSS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IEKRFAFGFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQLLRWMDIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QEFIAHLEAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSSGRVEKSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HEQEIKFFAK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ILLPLINQYF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TNHCLYFLST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAKVLGSGGH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASNKEKEMIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLFCKLAALV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RHRVSLFGTD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APAVVNCLHI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LARSLDARTV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MKSGPEIVKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLRSFFESAS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EDIEKMVENL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLGKVSQART&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QVKGVGQNLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTTVALLPVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTLFQHIAQH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QFGDDVILDD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQVSCYRTLC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIYSLGTTKN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TYVEKLRPAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GECLARLAAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MPVAFLEPQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NEYNACSVYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TKSPRERAIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLPNSVEEMC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDIPVLERLM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ADIGGLAESG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ARYTEMPHVI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EITLPMLCSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPRWWERGPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APPSALPAGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PPPCTAVTSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HLNSLLGNIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIIVNNLGID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EASWMKRLAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FAQPIVSRAR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PELLQSHFIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIGRLRKRAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KVVSEEEQLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEAKAEAQEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELLVRDEFSV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LCRDLYALYP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLIRYVDNNR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AQWLTEPNPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEELFRMVGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFIYWSKSHN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FKREEQNFVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QNEINNMSFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TADNKSKMAK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGDIQSGGSD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QERTKKKRRG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DRYSVQTSLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VATLKKMLPI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLNMCAPTDQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DLITLAKTRY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALKDTDEEVR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EFLHNNLHLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GKVEGSPSLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WQMALYRGVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GREEDADDPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIVRRVQEVS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AVLYYLDQTE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HPYKSKKAVW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HKLLSKQRRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVVACFRMTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYNLPTHRAC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NMFLESYKAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WILTEDHSFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DRMIDDLSKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GEQEEEEEEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EEKKPDPLHQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LVLHFSRTAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEKSKLDEDY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYMAYADIMA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSCHLEEGGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NGEAEEEVEV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SFEEKQMEKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLLYQQARLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRGAAEMVLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MISACKGETG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AMVSSTLKLG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ISILNGGNAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VQQKMLDYLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKKEVGFFQS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQALMQTCSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDLNAFERQN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KAEGLGMVNE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGTVINRQNG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EKVMADDEFT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDLFRFLQLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CEGHNNDFQN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YLRTQTGNTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TINIIICTVD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YLLRLQESIS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFYWYYSGKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VIEEQGKRNF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SKAMSVAKQV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNSLTEYIQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PCTGNQQSLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HSRLWDAVVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLHVFAHMMM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KLAQDSSQIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLKELLDLQK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DMVVMLLSLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGNVVNGMIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RQMVDMLVES&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSNVEMILKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDMFLKLKDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VGSEAFQDYV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDPRGLISKK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFQKAMDSQK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QFSGPEIQFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSCSEADENE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MINCEEFANR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FQEPARDIGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NVAVLLTNLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EHVPHDPRLH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NFLELAESIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EYFRPYLGRI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIMGASRRIE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RIYFEISETN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RAQWEMPQVK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ESKRQFIFDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VNEGGEAEKM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELFVSFCEDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFEMQIAAQI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SEPEGEPETD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EDEGAGAAEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAEGAEEGAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLEGTAATAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGATARVVAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGRALRGLSY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSLRRRVRRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RRLTAREAAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVAALLWAAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRAGAAGAGA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AAGALGLLWG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLFGGGLVEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKKVTVTELL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AGMPDPTSDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VHGEQPAGPG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GDADGEGASE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAGDAAEGAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEEEAVHEAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PGGADGAVAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TDGGPFRPEG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AGGLGDMGDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPAEPPTPEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SPILKRKLGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGVEEELPPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PEPEPEPELE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PEKADAENGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KEEVPEPTPE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPKKQAPPSP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPKKEEAGGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FWGELEVQRV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KFLNYLSRNF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YTLRFLALFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFAINFILLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YKVSDSPPGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DDMEGSAAGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VSGAGSGGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GWGLGAGEEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGDEDENMVY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YFLEESTGYM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPALRCLSLL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HTLVAFLCII&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GYNCLKVPLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFKREKELAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KLEFDGLYIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EQPEDDDVKG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QWDRLVLNTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFPSNYWDKF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKRKVLDKHG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DIYGRERIAE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLGMDLATLE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ITAHNERKPN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PPPGLLTWLM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SIDVKYQIWK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGVIFTDNSF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYLGWYMVMS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLGHYNNFFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AAHLLDIAMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VKTLRTILSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VTHNGKQLVM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVGLLAVVVY&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LYTVVAFNFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RKFYNKSEDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEPDMKCDDM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MTCYLFHMYV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVRAGGGIGD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EIEDPAGDEY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELYRVVFDIT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFFFVIVILL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIIQGLIIDA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FGELRDQQEQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VKEDMETKCF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ICGIGSDYFD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTPHGFETHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEEHNLANYM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFLMYLINKD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ETEHTGQESY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VWKMYQERCW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DFFPAGDCFR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQYEDQLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
 
== Funkcija ==
 
RYR1 funkcioniše kao [[kalcij u biologiji|kalcijev]] kanal za oslobađanje u [[sarkoplazmatski retikulum]], kao i kao veza između sarkoplazmatskog retikuluma i [[poprečna tubula|poprečne tubule]].&lt;ref name = &quot;entrez&quot;&gt;{{cite web | title = Entrez Gene: RYR1 ryanodine receptor 1 (skeletal)| url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/entrez?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=6261}}&lt;/ref&gt; RYR1 je povezan sa [[dihidropiridinski receptor|dihidropiridinskim receptorom]] ([[kalcijski kanal]]i L-tipa) unutar [[sarkolema]] T-tubula, koji se otvara kao odgovor na depolarizaciju, i na taj način efektivno znači da se RYR1 kanal otvara kao odgovor na depolarizaciju ćelije .
 
RYR1 ima signalnu ulogu tokom embrionske miogeneze [[skeletni mišić|skeletnih mišića]]. Postoji [[korelacija]] između [[kalcij|Ca2+]] posredovane RYR1 signalizacije i ekspresije više molekula uključenih u ključne miogene signalne puteve.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Filipova D, Walter AM, Gaspar JA, Brunn A, Linde NF, Ardestani MA, Deckert M, Hescheler J, Pfitzer G, Sachinidis A, Papadopoulos S | title = Corrigendum: Gene profiling of embryonic skeletal muscle lacking type I ryanodine receptor Ca(2+) release channel | journal = Scientific Reports | volume = 6 | pages = 24450 | date = april 2016 | pmid = 27102063 | doi = 10.1038/srep24450 | pmc=4840354| bibcode = 2016NatSR...624450F }}&lt;/ref&gt; Od toga, više od 10 različito [[ekspresija gena|eksprimiranih gena]] pripada porodici [[Wnt]] koji su neophodni za [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju]]. Ovo se poklapa sa zapažanjem da se bez prisutnog RYR1 mišićne ćelije pojavljuju u manjim grupama, nedovoljno su razvijene i nemaju organizaciju. Sastav tipa vlakana je također pogođen, s manje mišićnih vlakana tipa 1, kada su smanjene količine RYR1.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Willemse H, Theodoratos A, Smith PN, Dulhunty AF | title = Unexpected dependence of RyR1 splice variant expression in human lower limb muscles on fiber-type composition | journal = Pflügers Archiv | volume = 468 | issue = 2 | pages = 269–78 | date = februar 2016 | pmid = 26438192 | doi = 10.1007/s00424-015-1738-9 | s2cid = 5894066 }}&lt;/ref&gt; Ovi nalazi pokazuju da RYR1 ima nekontraktilnu ulogu tokom razvoja mišića.
 
RYR1 je mehanički vezan za neuromišićne spojeve za biološki proces izazvan otpuštanjem kalcija-kalcijem. Dok su signali izvedeni iz nerava potrebni za distribuciju klastera [[acetilholin]]skih receptora, postoje dokazi koji ukazuju na to da je aktivnost RYR1 važan posrednik u formiranju i oblikovanju ovih receptora tokom embrijskog razvoja..&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hanson MG, Niswander LA | title = An explant muscle model to examine the refinement of the synaptic landscape | journal = Journal of Neuroscience Methods | volume = 238 | pages = 95–104 | date = decembar 2014 | pmid = 25251554 | doi = 10.1016/j.jneumeth.2014.09.013 | pmc=4252626}}&lt;/ref&gt; Čini se da signali iz nerva i aktivnosti RYR1 uravnotežuju jedni druge. Kada se RYR1 eliminiše, klasteri acetilholinskih receptora pojavljuju se u abnormalno uskom obrascu, ali bez signala iz nerva, klasteri su raštrkani i široki. Iako je njihova direktna uloga još uvijek nepoznata, RYR1 je neophodan za pravilnu distribuciju klastera [[acetilholin]]skih receptora.
 
== Klinički značaj ==
 
Mutacije u genu ''RYR1'' povezane su sa osjetljivošću na [[maligna hipertermija|malignu hipertermiju]], [[bolest centralnog jezgra]], miopatiju minijezgra sa vanjskom [[oftalmopareza|oftalmoplegijom]] i [[Samarićani|samarićansku]] [[miopatija|miopatiju]], benignu kongenitalnu miopatiju.&lt;ref name=pmid.22752422&gt;{{cite journal | vauthors = Böhm J, Leshinsky-Silver E, Vassilopoulos S, Le Gras S, Lerman-Sagie T, Ginzberg M, Jost B, Lev D, Laporte J | title = Samaritan myopathy, an ultimately benign congenital myopathy, is caused by a RYR1 mutation | journal = Acta Neuropathologica | volume = 124 | issue = 4 | pages = 575–81 | date = oktobar 2012 | pmid = 22752422 | doi = 10.1007/s00401-012-1007-3 | s2cid = 9014320 }}&lt;/ref&gt; Xdemonstrirani su  [[alternatgivna prerada RNK|alternativno prerađeni]] [[primarni transkript]]i koji kodiraju različite [[izoforme]].&lt;ref name = &quot;entrez&quot;/&gt; [[Dantrolen]] može biti jedini poznati lijek koji je efikasan u slučajevima maligne hipertermije.
 
== Interakcije ==

Pokazalo se da RYR1 [[interakcija protein-protein|interraguje]] sa:
{{refbegin|3}} 
*[[Kalmodulin]]om&lt;ref name=&quot;pmid15628869&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fruen BR, Balog EM, Schafer J, Nitu FR, Thomas DD, Cornea RL | title = Direct detection of calmodulin tuning by ryanodine receptor channel targets using a Ca2+-sensitive acrylodan-labeled calmodulin | journal = Biochemistry | volume = 44 | issue = 1 | pages = 278–84 | date = januar 2005 | pmid = 15628869 | doi = 10.1021/bi048246u | citeseerx = 10.1.1.578.9139 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19332786&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cornea RL, Nitu F, Gruber S, Kohler K, Satzer M, Thomas DD, Fruen BR | title = FRET-based mapping of calmodulin bound to the RyR1 Ca2+ release channel | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 106 | issue = 15 | pages = 6128–33 | date = april 2009 | pmid = 19332786 | pmc = 2662960 | doi = 10.1073/pnas.0813010106 | bibcode = 2009PNAS..106.6128C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[FKBP1A]]&lt;ref name=pmid12704193&gt;{{cite journal | vauthors = Avila G, Lee EH, Perez CF, Allen PD, Dirksen RT | title = FKBP12 binding to RyR1 modulates excitation-contraction coupling in mouse skeletal myotubes | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 25 | pages = 22600–8 | date = juni 2003 | pmid = 12704193 | doi = 10.1074/jbc.M205866200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid11171121&gt;{{cite journal | vauthors = Bultynck G, De Smet P, Rossi D, Callewaert G, Missiaen L, Sorrentino V, De Smedt H, Parys JB | title = Characterization and mapping of the 12 kDa FK506-binding protein (FKBP12)-binding site on different isoforms of the ryanodine receptor and of the inositol 1,4,5-trisphosphate receptor | journal = The Biochemical Journal | volume = 354 | issue = Pt 2 | pages = 413–22 | date = mart 2001 | pmid = 11171121 | pmc = 1221670 | doi = 10.1042/bj3540413 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid11279144&gt;{{cite journal | vauthors = Gaburjakova M, Gaburjakova J, Reiken S, Huang F, Marx SO, Rosemblit N, Marks AR | title = FKBP12 binding modulates ryanodine receptor channel gating | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 20 | pages = 16931–5 | date = maj 2001 | pmid = 11279144 | doi = 10.1074/jbc.M100856200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[HOMER1]]&lt;ref name=&quot;pmid12810060&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hwang SY, Wei J, Westhoff JH, Duncan RS, Ozawa F, Volpe P, Inokuchi K, Koulen P | title = Differential functional interaction of two Vesl/Homer protein isoforms with ryanodine receptor type 1: a novel mechanism for control of intracellular calcium signaling | url = https://archive.org/details/cell-calcium_2003-08_34_2/page/177 | journal = Cell Calcium | volume = 34 | issue = 2 | pages = 177–84 | date = august 2003 | pmid = 12810060 | doi = 10.1016/S0143-4160(03)00082-4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pmid12223488/&gt;
* [[HOMER2]]&lt;ref name=&quot;pmid12223488&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Feng W, Tu J, Yang T, Vernon PS, Allen PD, Worley PF, Pessah IN | title = Homer regulates gain of ryanodine receptor type 1 channel complex | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-11-22_277_47/page/44722 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 47 | pages = 44722–30 | date = novembar 2002 | pmid = 12223488 | doi = 10.1074/jbc.M207675200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[HOMER3]]&lt;ref name=pmid12223488/&gt; i
* [[TRDN]].&lt;ref name=&quot;pmid14638677&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lee JM, Rho SH, Shin DW, Cho C, Park WJ, Eom SH, Ma J, Kim DH | title = Negatively charged amino acids within the intraluminal loop of ryanodine receptor are involved in the interaction with triadin | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 279 | issue = 8 | pages = 6994–7000 | date = februar 2004 | pmid = 14638677 | doi = 10.1074/jbc.M312446200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9890886&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Caswell AH, Motoike HK, Fan H, Brandt NR | title = Location of ryanodine receptor binding site on skeletal muscle triadin | journal = Biochemistry | volume = 38 | issue = 1 | pages = 90–7 | date = januar 1999 | pmid = 9890886 | doi = 10.1021/bi981306+ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7721813&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Guo W, Campbell KP | title = Association of triadin with the ryanodine receptor and calsequestrin in the lumen of the sarcoplasmic reticulum | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 16 | pages = 9027–30 | date = april 1995 | pmid = 7721813 | doi = 10.1074/jbc.270.16.9027 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10212196&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Groh S, Marty I, Ottolia M, Prestipino G, Chapel A, Villaz M, Ronjat M | title = Functional interaction of the cytoplasmic domain of triadin with the skeletal ryanodine receptor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-04-30_274_18/page/12278 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 18 | pages = 12278–83 | date = april 1999 | pmid = 10212196 | doi = 10.1074/jbc.274.18.12278 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
{{refend}}

== Također pogledajte ==
* [[Rijanodinski receptor]]
{{clear}}
 
== Reference ==
{{refspisak|33em}}
 
== Dopunska literatura==
{{Refbegin|33em}}
* {{cite journal | vauthors = Treves S, Anderson AA, Ducreux S, Divet A, Bleunven C, Grasso C, Paesante S, Zorzato F | title = Ryanodine receptor 1 mutations, dysregulation of calcium homeostasis and neuromuscular disorders | journal = Neuromuscular Disorders | volume = 15 | issue = 9–10 | pages = 577–87 | date = oktobar 2005 | pmid = 16084090 | doi = 10.1016/j.nmd.2005.06.008 | s2cid = 31372661 }}
{{Refend}}
 
== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|RYR1+protein,+human}}
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=mmd  GeneReviews/NIH/UW entry on Multiminicore Disease]
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=mhs  GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on Malignant Hyperthermia Susceptibility]
* [http://www.dmd.nl/nmdb2/home.php?select_db=RYR1 RYR1 Variation Database ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301201847/http://www.dmd.nl/nmdb2/home.php?select_db=RYR1 |date=1. 3. 2012 }}
 
{{PDB Gallery|geneid=6261}}
{{Ionski  kanali|g1}}
 
{{NLM content}}

{{DEFAULTSORT:Ryr1}}
[[Kategorija:Ionski kanali]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 19]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>e0sodu7ye2smnn83u4tndgm2yuym3ic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transmembranski regulator provodljivosti cistaste fibroze</title>
    <ns>0</ns>
    <id>497360</id>
    <revision>
      <id>3926653</id>
      <parentid>3906108</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42671" sha1="butb5k6ivwozym0ym1p2ymfaehf6nph" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''Transmembranski regulator provodljivosti cistaste fibroze''' ('''CFTR''') je [[membranski protein]] i [[anionski kanal]] kod kičmenjaka, koji je [[kodon|kodiran]] [[gen]]om '''CFTR''' sa [[hromosom 7|hromosoma 7]]&lt;ref name=&quot;PMID 30516439&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Csanády L, Vergani P, Gadsby DC | title = Structure, Gating, and Regulation of the CFTR Anion Channel | journal = Physiological Reviews | volume = 99 | issue = 1 | pages = 707–738 | date = januar 2019 | pmid = 30516439 | doi = 10.1152/physrev.00007.2018 | ref = 32 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2772657&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rommens JM, Iannuzzi MC, Kerem B, Drumm ML, Melmer G, Dean M, Rozmahel R, Cole JL, Kennedy D, Hidaka N | display-authors = 6 | title = Identification of the cystic fibrosis gene: chromosome walking and jumping | url = https://archive.org/details/sim_science_1989-09-08_245_4922/page/1058 | journal = Science | volume = 245 | issue = 4922 | pages = 1059–1065 | date = septembar 1989 | pmid = 2772657 | doi = 10.1126/science.2772657 | bibcode = 1989Sci...245.1059R | author-link1 = Francis Collins }}&lt;/ref&gt;
 
Genetičar Lap-Chee Tsui i njegov tim identifikovali su CFTR gen 1989. |godine, kao gen povezan sa CF ([[Cistična fibroza|cistaste fibroze]]).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator (CFTR) Gene {{!}} The Embryo Project Encyclopedia |url=https://embryo.asu.edu/pages/cystic-fibrosis-transmembrane-conductance-regulator-cftr-gene#:~:text=The%20Cystic%20Fibrosis%20Transmembrane%20Conductance,revealed%20the%20underlying%20disease%20mechanism. |access-date=26. 9. 2022 |website=embryo.asu.edu}}&lt;/ref&gt;
 
Gen CFTR kodira [[ABC transporter]]sku-klasu proteina [[ionski kanalionskog kanala]] koji provodi [[hlorid]]&lt;ref name=&quot;pmid2475911&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Riordan JR, Rommens JM, Kerem B, Alon N, Rozmahel R, Grzelczak Z, Zielenski J, Lok S, Plavsic N, Chou JL | display-authors = 6 | title = Identification of the cystic fibrosis gene: cloning and characterization of complementary DNA | url = https://archive.org/details/sim_science_1989-09-08_245_4922/page/1066 | journal = Science | volume = 245 | issue = 4922 | pages = 1066–1073 | date = septembar 1989 | pmid = 2475911 | doi = 10.1126/science.2475911 | s2cid = 84566748 | bibcode = 1989Sci...245.1066R }}&lt;/ref&gt; i [[bikarbonat]]ne zone kroz [[epitel]]ne [[ćelijska membrana|ćelijske membrane]]. Mutacije gena CFTR koje utiču na funkciju anionskih kanala dovode do disregulacije transporta [[tečnosti epitelne obloge]] ([[sluz]]i) u [[pluća|plućima]], [[pankreas]]u i drugim [[organ]]ima, što dovodi do [[cistična fibroza|cistaste fibroze]]. Komplikacije uključuju zgušnjavanje [[sluz]]i u plućima s čestim [[respiratorna infekcija|respiratornim infekcijama]] i [[insuficijencija gušterače|insuficijencijama gušterače]] što dovodi do pothranjenosti i [[dijabetes]]a. Ova stanja dovode do hronične invalidnosti i smanjenog životnog vijeka. Kod muških pacijenata, progresivna opstrukcija i destrukcija razvojnog ''[[vas deferens]]'' (spermne vrpce) i [[epididimis]]a je rezultat abnormalnih intralumenskih sekrecija,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Marcorelles P, Gillet D, Friocourt G, Ledé F, Samaison L, Huguen G, Ferec C | title = Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator protein expression in the male excretory duct system during development | journal = Human Pathology | volume = 43 | issue = 3 | pages = 390–397 | date = mart 2012 | pmid = 21840567 | doi = 10.1016/j.humpath.2011.04.031 }}&lt;/ref&gt; uzrokujući [[urođeno odsustvo sjemenovoda]] i mušku [[neplodnost]].
 
== Gen ==
[[slika:CFTR gene on chromosome 7.svg|thumb|right|100px|Lokacija CFTR gena na hromosomu 7]]
Gen koji kodira ljudski CFTR protein nalazi se na [[hromosom 7|hromosomu 7]], na poziciji q31.2 dugog kraka (q).&lt;ref name=&quot;pmid2772657&quot; /&gt; od [[bazni par|baznog para]] 116,907,253 do baznog para 117,095,955. CFTR [[homologija sekvence|ortolozi]]&lt;ref name=&quot;OrthoMaM&quot;&gt;{{cite web |title=OrthoMaM phylogenetic marker: CFTR coding sequence |url=http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000001626_CFTR.xml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302164823/http://www.orthomam.univ-montp2.fr/orthomam/data/cds/detailMarkers/ENSG00000001626_CFTR.xml |archive-date=2. 3. 2016 |access-date=12. 3. 2010}}&lt;/ref&gt; javljaju se kod [[kičmenjaci|viličastih kičmenjaka]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Davies R, Conroy SJ, Davies WL, Potter IC, Trezise AE |date=19–23 June 2005 |title=Evolution and Regulation of the Cystic Fibrosis Gene |url=http://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:199644 |format=conference paper |journal=Molecular Biology and Evolution (MBE05) Conference |access-date=28. 7. 2014}}&lt;/ref&gt;
 
Svaki pojedinac nasljeđuje dvije kopije gena CFTR (regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze). Međutim, neke od naslijeđenih kopija su izmijenjene. Do sada je CFTR gen povezan sa preko 700 različitih mutacija. Osoba sa CF nasljeđuje dvije defektne kopije CFTR gena. Ove mutacije mogu biti [[heterozigot]]ne, što znači da uključuju dvije različite mutacije, i [[homozigot]]ne, što znači da uključuju istu mutaciju. Delta F508 je najčešća mutacija, koja čini više od 70% svih mutacija. Oni koji su homozigoti za Delta F508 obično su pogođeni insuficijencijom pankreasa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Genetics and CF |url=https://med.stanford.edu/cfcenter/education/english/Genetics.html |access-date=23. 10. 2022 |website=The Cystic Fibrosis Center at Stanford |language=sm |archive-date=23. 10. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023181159/https://med.stanford.edu/cfcenter/education/english/Genetics.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
 
„CFTR“ gen je korišten kod životinja kao filogenetski marker [[jedarna DNK|jedarne DNK]].&lt;ref name=&quot;OrthoMaM&quot;/&gt; Velike [[genom]]ske sekvence ovog gena korištene su za istraživanje [[filogenija|filogenije]] glavne grupe [[sisari|sisara]],&lt;ref name=&quot;pmid18453548&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Prasad AB, Allard MW, Green ED | title = Confirming the phylogeny of mammals by use of large comparative sequence data sets | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2008-09_25_9/page/1794 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 25 | issue = 9 | pages = 1795–1808 | date = septembar 2008 | pmid = 18453548 | pmc = 2515873 | doi = 10.1093/molbev/msn104 }}&lt;/ref&gt; i potvrdio grupisanje [[Placentalia|placentalnih]] redova u četiri glavne klade: [[Xenarthra]], [[Afrotheria]], [[Laurasiatheria]] i [[Euarchonta]] plus [[Glires]].
 
=== Mutacije ===
Opisano je skoro 1000 [[mutacija]] uzroka cistaste fibroze.&lt;ref name = &quot;url_genet.sickkids.on.ca&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cftr2.org/mutations_history|title=The Clinical and Functional TRanslation of CFTR (CFTR2): CFTR2 Variant List History|publisher=US CF Foundation, Johns Hopkins University, Cystic Fibrosis Centre at the Hospital for Sick Children in Toronto|access-date=2. 8. 2017}}{{Dead link|date=novembar 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Najčešća mutacija, DeltaF508 (ΔF508) prvenstveno poznata kao procesna mutacija koja je rezultat delecija (Δ) tri [[nukleotid]]a, što rezultira gubitkom aminokiseline [[fenilalanin]]a (F) na 508. poziciji na proteinu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Guimbellot J, Sharma J, Rowe SM | title = Toward inclusive therapy with CFTR modulators: Progress and challenges | journal = Pediatric Pulmonology | volume = 52 | issue = S48 | pages = S4–S14 | date = novembar 2017 | pmid = 28881097 | pmc = 6208153 | doi = 10.1002/ppul.23773 }}&lt;/ref&gt; Kao rezultat toga, protein se ne [[savijanje proteina|savija]] normalno i brže se razgrađuje. Velika većina mutacija je rijetka. Distribucija i učestalost mutacija varira među različitim populacijama što ima implikacije na genetički skrining i savjetovanje.
 
Otkrivanje lijekova za terapiju CF kod svih pacijenata je komplikovano zbog velikog broja mutacija koje uzrokuju bolest. U idealnom slučaju, potrebna je biblioteka ćelijskih linija i testova. baziranih na ćelijama koji odgovaraju svim mutantima za skrining široko aktivnih kandidata za lijekove. Metodi ćelijskog inženjerstva uključujući [[fluor]]ogene [[oligonukleotid]]ne signalne sonde mogu se koristiti za otkrivanje i izolaciju klonskih ćelijskih linija za svaki mutant.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shekdar K, Langer J, Venkatachalan S, Schmid L, Anobile J, Shah P, Lancaster A, Babich O, Dedova O, Sawchuk D | display-authors = 6 | title = Cell engineering method using fluorogenic oligonucleotide signaling probes and flow cytometry | journal = Biotechnology Letters | volume = 43 | issue = 5 | pages = 949–958 | date = maj 2021 | pmid = 33683511 | pmc = 7937778 | doi = 10.1007/s10529-021-03101-5 }}&lt;/ref&gt;
 
Mutacije se sastoje od zamjene, dupliciranja, delecija ili skraćivanja gena CFTR. Ovo može dovesti do toga da proteini možda ne funkcionišu, rade manje efikasno, brže se razgrađuju ili su prisutni u nedovoljnom broju.&lt;ref name=&quot;pmid15888700&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rowe SM, Miller S, Sorscher EJ | title = Cystic fibrosis | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2005-05-12_352_19/page/1992 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 352 | issue = 19 | pages = 1992–2001 | date = maj 2005 | pmid = 15888700 | doi = 10.1056/NEJMra043184 }}&lt;/ref&gt;
 
Pretpostavlja se da mutacije u CFTR genu mogu dati selektivnu prednost heterozigotnim osobama. Ćelije koje eksprimiraju mutantni oblik CFTR proteina otporne su na invaziju bakterije ''[[Salmonella]] typhi'', uzročnika [[tifusna groznica|tifusne groznice]], a miševi koji nose jednu kopiju mutantnog CFTR-a otporni su na dijareju uzrokovanu toksinom kolere.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kavic SM, Frehm EJ, Segal AS | title = Case studies in cholera: lessons in medical history and science | journal = The Yale Journal of Biology and Medicine | volume = 72 | issue = 6 | pages = 393–408 | year = 1999 | pmid = 11138935 | pmc = 2579035 }}&lt;/ref&gt;
 
Najčešće mutacije koje uzrokuju cistastu fibrozu i insuficijenciju pankreasa kod ljudi su:&lt;ref name=&quot;mutations&quot;&gt;{{cite web |url=https://cftr2.org/ |title=CFTR2 |access-date=8. 7. 2021}}&lt;/ref&gt;
 
{| {{tabela}}
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Varijanta cDNK imena (naređeno od 5' do 3')'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Naziv varijante proteina'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Naslijeđeni naziv varijante'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''rsID'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''No [[alel]]a u CFTR2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Alelna frekvencija u CFTR2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''% Pankreasne nedovoljnosti'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Konačno određivanje varijante (juli 2020.)'''
|-| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Varijanta [[cDNK]] imena (naređeno od 5' do 3')'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Naziv varijante proteina'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Naslijeđeni naziv varijante'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''rsID'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''No alela u CFTR2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Alelna frekvencija u CFTR2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''% Pankreasne nedovoljnosti'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Konačno određivanje varijante (juli 2020.)
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Varijanta naziva [[cDNK]] (naređeno od 5' do 3')'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Naziv varijante proteina'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Naslijeđeni naziv varijante'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''rsID'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''No alela u CFTR2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Alelna frekvencija u CFTR2'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''% Dovoljnosti  pankreasa'''
| align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#f0f0f0;&quot;|'''Konačno određivanje varijante (juli 2020.)
|-
| c.1521_1523delCTT||p.Phe508del||F508del||rs113993960||99061||0,69744||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.1624G&gt;T||p.Gly542X||G542X||rs113993959||3610||0,02542||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.1652G&gt;A||p.Gly551Asp||G551D||rs75527207||2986||0,02102||96%||Uzrokuje CF
|-
| c.3909C&gt;G||p.Asn1303Lys||N1303K||rs80034486||2246||0,01581||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.350G&gt;A||p.Arg117His||R117H||rs78655421||1854||0.01305||23%|| Različite kliničke posljedice
|-
| c.3846G&gt;A||p.Trp1282X||W1282X||rs77010898||1726||0,01215||99%||Uzrokuje CF
|-
| c.489+1G&gt;T||Bez naziva proteina||621+1G-&gt;T||rs78756941||1323||0,00931||99%||uzrokuje CF
|-
| c.1657C&gt;T||p.Arg553X||R553X||rs74597325||1323||0,00931||97%||Uzrokuje CF
|-
| c.1585-1G&gt;A||Bez naziva proteina||1717-1G-&gt;A||rs76713772||1216||0,00856||97%||Uzrokuje CF
|-
| c.3718-2477C&gt;T||Bez naziva proteina||3849+10kbC-&gt;T||rs75039782||1158||0,00815||33%||uzrokuje CF
|-
| c.2657+5G&gt;A||Bez naziva proteina||2789+5G-&gt;A||rs80224560||1027||0,00723||43%||Izaziva CF
|-
| c.1519_1521delATC||p.&amp;nbsp;Ile507del||I507del||rs121908745||651||0,00458||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.3484C&gt;T||p.Arg1162X||R1162X||rs74767530||651||0,00458||97%||Uzrokuje CF
|-
| c.254G&gt;A||p.Gly85Glu||G85E||rs75961395||616||0.00434||85%||Uzrokuje CF
|-
| c.3454G&gt;C||p.Asp1152His||D1152H||rs75541969||571||0,00402||24%||Varijabilne kliničke posljedice
|-
| c.2051_2052delAAinsG||p.&amp;nbsp;Lys684SerfsX38||2183AA-&gt;G||rs121908799||542||0,00382||96%||Uzrokuje CF
|-
| c.3528delC||p.&amp;nbsp;Lys1177SerfsX15||3659delC||rs121908747||539||0,00379||99%||Uzrokuje CF
|-
| c.1040G&gt;C||p.Arg347Pro||R347P||rs77932196||533||0,00375||68%||Uzrokuje CF
|-
| c.1210−12T[5]||Bez naziva proteina||5T||rs1805177||516||0,00363||28%||Varijabilne kliničke posljedice
|-
| c.2988+1G&gt;A||Bez naziva proteina||3120+1G-&gt;A||rs75096551||501||0,00353||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.1364C&gt;A||p.Ala455Glu||A455E||rs74551128||500||0,00352||34%||Uzrokuje CF
|-
| c.3140-26A&gt;G||Bez naziva proteina||3272-26A-&gt;G||rs76151804||470||0,00331||29%||Uzrokuje CF
|-
| c.1000C&gt;T||p.Arg334Trp||R334W||rs121909011||429||0,00302||40%||Uzrokuje CF
|-
| c.1766+1G&gt;A||Bez naziva proteina||1898+1G-&gt;A||rs121908748||421||0,00296||99%||Izaziva CF
|-
| c.54-5940_273+10250del21kb||p.Ser18ArgfsX16||CFTRdele2,3||Nije pronađeno||417||0,00294||100%||Uzrokuje CF
|-
| c.1679G&gt;C||p.Arg560Thr||R560T||rs80055610||343||0,00241||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.617T&gt;G||p.&amp;nbsp;Leu206Trp||L206W||rs121908752||333||0,00234||20%||Uzrokuje CF
|-
| c.2052dupA||p.Gln685ThrfsX4||2184insA||rs121908786||329||0,00232||85%||Uzrokuje CF
|-
| c.262_263delTT||p.&amp;nbsp;Leu88IlefsX22 ||394delTT||rs121908769||307||0,00216||97%||Uzrokuje CF
|-
| c.178G&gt;T||p.Glu60X||E60X||rs77284892||296||0.00208||99%||Uzrokuje CF
|-
| c.1477C&gt;T||p.Gln493X||Q493X||rs77101217||292||0,00206||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.579+1G&gt;T||Bez naziva proteina||711+1G-&gt;T||rs77188391||274||0,00193||98%||uzrokuje CF
|-
| c.2052delA||p.&amp;nbsp;Lys684AsnfsX38||2184delA||rs121908746||255||0,00180||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.200C&gt;T||p.Pro67Leu||P67L||rs368505753||239||0,00168||34%||Uzrokuje CF
|-
| c.3302T&gt;A||p.Met1101Lys||M1101K||rs36210737||238||0,00168||69%||Uzrokuje CF
|-
| c.1408A&gt;G||p.Met470Val||M470V||rs213950||235||0,00165||46%||Ne izaziva CF
|-
| c.3276C&gt;A ili c.3276C&gt;G||p.Tyr1092X||Y1092X||rs121908761||225||0,00158||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.3196C&gt;T||p.Arg1066Cys||R1066C||rs78194216||220||0,00155||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.1021_1022dupTC||p.Phe342HisfsX28||1154insTC||rs387906360||214||0,00151||99%||Uzrokuje CF
|-
| c.3773dupT||p.&amp;nbsp;Leu1258PhefsX7||3905insT||rs121908789||210||0,00148||97%||Uzrokuje CF
|-
| c.1646G&gt;A||p.Ser549Asn||S549N||rs121908755||203||0,00143||84%||Uzrokuje CF
|-
| c.1040G&gt;A||p.Arg347His||R347H||rs77932196||199||0,00140||24%||Uzrokuje CF
|-
| c.948delT||p.Phe316LeufsX12||1078delT||rs121908744||184||0,00130||99%||Uzrokuje CF
|-
| c.1210-33_1210-6GT[12]T[4]||Bez naziva proteina||5T;TG12||Nije pronađeno||182||0,00128||14%||Varijabilne kliničke posljedice
|-
| c.3472C&gt;T||p.Arg1158X||R1158X||rs79850223||179||0,00126||99%||Uzrokuje CF
|-
| c.2834C&gt;T||p.Ser945Leu||S945L||rs397508442||167||0,00118||40%||Uzrokuje CF
|-
| c.1558G&gt;T||p.&amp;nbsp;Val520Phe||V520F||rs77646904||156||0,00110||98%||Uzrokuje CF
|-
| c.443T&gt;C||p.&amp;nbsp;Ile148Thr||I148T||rs35516286||148||0,00104||88%||Ne izaziva CF
|-
| c.349C&gt;T||p.Arg117Cys||R117C||rs77834169||146||0,00103||24%||Uzrokuje CF
|}

==Aminokiselinska sekvenca==
&lt;table style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MQRSPLEKAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VVSKLFFSWT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RPILRKGYRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLELSDIYQI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSVDSADNLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EKLEREWDRE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LASKKNPKLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NALRRCFFWR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FMFYGIFLYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GEVTKAVQPL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLGRIIASYD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDNKEERSIA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IYLGIGLCLL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIVRTLLLHP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AIFGLHHIGM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QMRIAMFSLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YKKTLKLSSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VLDKISIGQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VSLLSNNLNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FDEGLALAHF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VWIAPLQVAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LMGLIWELLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ASAFCGLGFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IVLALFQAGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRMMMKYRDQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RAGKISERLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ITSEMIENIQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVKAYCWEEA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MEKMIENLRQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TELKLTRKAA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YVRYFNSSAF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFSGFFVVFL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVLPYALIKG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IILRKIFTTI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFCIVLRMAV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TRQFPWAVQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WYDSLGAINK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IQDFLQKQEY&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KTLEYNLTTT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVVMENVTAF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;WEEGFGELFE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAKQNNNNRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TSNGDDSLFF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SNFSLLGTPV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LKDINFKIER&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GQLLAVAGST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAGKTSLLMV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IMGELEPSEG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KIKHSGRISF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CSQFSWIMPG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;TIKENIIFGV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYDEYRYRSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IKACQLEEDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SKFAEKDNIV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGEGGITLSG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GQRARISLAR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AVYKDADLYL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDSPFGYLDV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LTEKEIFESC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VCKLMANKTR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ILVTSKMEHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KKADKILILH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGSSYFYGTF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SELQNLQPDF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSKLMGCDSF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DQFSAERRNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ILTETLHRFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEGDAPVSWT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ETKKQSFKQT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GEFGEKRKNS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ILNPINSIRK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FSIVQKTPLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MNGIEEDSDE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PLERRLSLVP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DSEQGEAILP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RISVISTGPT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQARRRQSVL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLMTHSVNQG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QNIHRKTTAS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TRKVSLAPQA&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NLTELDIYSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLSQETGLEI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEEINEEDLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ECFFDDMESI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PAVTTWNTYL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RYITVHKSLI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FVLIWCLVIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LAEVAASLVV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LWLLGNTPLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DKGNSTHSRN&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;NSYAVIITST&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SSYYVFYIYV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVADTLLAMG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FFRGLPLVHT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LITVSKILHH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KMLHSVLQAP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MSTLNTLKAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GILNRFSKDI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AILDDLLPLT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IFDFIQLLLI&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VIGAIAVVAV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LQPYIFVATV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PVIVAFIMLR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AYFLQTSQQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KQLESEGRSP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IFTHLVTSLK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLWTLRAFGR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QPYFETLFHK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ALNLHTANWF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LYLSTLRWFQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MRIEMIFVIF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FIAVTFISIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TTGEGEGRVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IILTLAMNIM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;STLQWAVNSS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;IDVDSLMRSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SRVFKFIDMP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEGKPTKSTK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PYKNGQLSKV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MIIENSHVKK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DDIWPSGGQM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TVKDLTAKYT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGGNAILENI&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SFSISPGQRV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLLGRTGSGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;STLLSAFLRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNTEGEIQID&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GVSWDSITLQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QWRKAFGVIP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QKVFIFSGTF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RKNLDPYEQW&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SDQEIWKVAD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EVGLRSVIEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPGKLDFVLV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DGGCVLSHGH&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;KQLMCLARSV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LSKAKILLLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPSAHLDPVT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YQIIRRTLKQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AFADCTVILC&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;EHRIEAMLEC&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQFLVIEENK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VRQYDSIQKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LNERSLFRQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ISPSDRVKLF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PHRNSSKCKS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KPQIAALKEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TEEEVQDTRL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;
 
 
=== Interakcije ===
 
Pokazalo se da regulator transmembranske provodljivosti cistaste fibroze [[interakcija protein-protein|reaguje]] sa:
{{div col|colwidth=20em}}
* [[DNAJC5]],&lt;ref name=&quot;pmid12039948&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang H, Peters KW, Sun F, Marino CR, Lang J, Burgoyne RD, Frizzell RA | title = Cysteine string protein interacts with and modulates the maturation of the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-08-09_277_32/page/28948 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 32 | pages = 28948–28958 | date = august 2002 | pmid = 12039948 | doi = 10.1074/jbc.M111706200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[GOPC]],&lt;ref name=&quot;pmid11707463&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cheng J, Moyer BD, Milewski M, Loffing J, Ikeda M, Mickle JE, Cutting GR, Li M, Stanton BA, Guggino WB | display-authors = 6 | title = A Golgi-associated PDZ domain protein modulates cystic fibrosis transmembrane regulator plasma membrane expression | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-02-01_277_5/page/3520 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 5 | pages = 3520–3529 | date = februar 2002 | pmid = 11707463 | doi = 10.1074/jbc.M110177200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12471024&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gentzsch M, Cui L, Mengos A, Chang XB, Chen JH, Riordan JR | title = The PDZ-binding chloride channel ClC-3B localizes to the Golgi and associates with cystic fibrosis transmembrane conductance regulator-interacting PDZ proteins | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2003-02-21_278_8/page/6440 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 8 | pages = 6440–6449 | date = februar 2003 | pmid = 12471024 | doi = 10.1074/jbc.M211050200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[PDZK1]],&lt;ref name=pmid12471024/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11051556&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang S, Yue H, Derin RB, Guggino WB, Li M | title = Accessory protein facilitated CFTR-CFTR interaction, a molecular mechanism to potentiate the chloride channel activity | journal = Cell | volume = 103 | issue = 1 | pages = 169–179 | date = septembar 2000 | pmid = 11051556 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)00096-9 | s2cid = 16697781 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[PRKCE]],&lt;ref name=&quot;pmid11956211&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Liedtke CM, Yun CH, Kyle N, Wang D | title = Protein kinase C epsilon-dependent regulation of cystic fibrosis transmembrane regulator involves binding to a receptor for activated C kinase (RACK1) and RACK1 binding to Na+/H+ exchange regulatory factor | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-06-21_277_25/page/22924 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 25 | pages = 22925–22933 | date = juni 2002 | pmid = 11956211 | doi = 10.1074/jbc.M201917200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[SLC4A8]],ref name=&quot;pmid12209004&quot;/&gt;
* [[SNAP23]],&lt;ref name=&quot;pmid12209004&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cormet-Boyaka E, Di A, Chang SY, Naren AP, Tousson A, Nelson DJ, Kirk KL | title = CFTR chloride channels are regulated by a SNAP-23/syntaxin 1A complex | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 19 | pages = 12477–12482 | date = septembar 2002 | pmid = 12209004 | pmc = 129470 | doi = 10.1073/pnas.192203899 | doi-access = free | bibcode = 2002PNAS...9912477C }}&lt;/ref&gt;
* [[SLC9A3R1]],&lt;ref name=&quot;pmid12403779&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Park M, Ko SB, Choi JY, Muallem G, Thomas PJ, Pushkin A, Lee MS, Kim JY, Lee MG, Muallem S, Kurtz I | display-authors = 6 | title = The cystic fibrosis transmembrane conductance regulator interacts with and regulates the activity of the HCO3- salvage transporter human Na+-HCO3- cotransport isoform 3 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-12-27_277_52/page/50502 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 52 | pages = 50503–50509 | date = decembar 2002 | pmid = 12403779 | doi = 10.1074/jbc.M201862200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12615054&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hegedüs T, Sessler T, Scott R, Thelin W, Bakos E, Váradi A, Szabó K, Homolya L, Milgram SL, Sarkadi B | display-authors = 6 | title = C-terminal phosphorylation of MRP2 modulates its interaction with PDZ proteins | url = https://archive.org/details/biochemical-and-biophysical-research-comms_2003-03-14_302_3/page/454 | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 302 | issue = 3 | pages = 454–461 | date = mart 2003 | pmid = 12615054 | doi = 10.1016/S0006-291X(03)00196-7 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9613608&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang S, Raab RW, Schatz PJ, Guggino WB, Li M | title = Peptide binding consensus of the NHE-RF-PDZ1 domain matches the C-terminal sequence of cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) | url = https://archive.org/details/sim_febs-letters_1998-05-01_427_1/page/103 | journal = FEBS Letters | volume = 427 | issue = 1 | pages = 103–108 | date = maj 1998 | pmid = 9613608 | doi = 10.1016/S0014-5793(98)00402-5 | s2cid = 20803242 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid10852925&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Moyer BD, Duhaime M, Shaw C, Denton J, Reynolds D, Karlson KH, Pfeiffer J, Wang S, Mickle JE, Milewski M, Cutting GR, Guggino WB, Li M, Stanton BA | display-authors = 6 | title = The PDZ-interacting domain of cystic fibrosis transmembrane conductance regulator is required for functional expression in the apical plasma membrane | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-01_275_35/page/27068 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 35 | pages = 27069–27074 | date = septembar 2000 | pmid = 10852925 | doi = 10.1074/jbc.M004951200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9671706&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hall RA, Ostedgaard LS, Premont RT, Blitzer JT, Rahman N, Welsh MJ, Lefkowitz RJ | title = A C-terminal motif found in the beta2-adrenergic receptor, P2Y1 receptor and cystic fibrosis transmembrane conductance regulator determines binding to the Na+/H+ exchanger regulatory factor family of PDZ proteins | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-07-21_95_15/page/8496 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 15 | pages = 8496–8501 | date = juli 1998 | pmid = 9671706 | pmc = 21104 | doi = 10.1073/pnas.95.15.8496 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.8496H }}&lt;/ref&gt;
* [[SLC9A3R2]],&lt;ref name=&quot;pmid10893422&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sun F, Hug MJ, Lewarchik CM, Yun CH, Bradbury NA, Frizzell RA | title = E3KARP mediates the association of ezrin and protein kinase A with the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator in airway cells| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-09-22_275_38/page/29538 |journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 38 | pages = 29539–29546 | date = septembar 2000|pmid =10893422| doi=10.1074/jbc.M004961200|doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i
* [[STX1A]],&lt;ref name=&quot;pmid9384384&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Naren AP, Nelson DJ, Xie W, Jovov B, Pevsner J, Bennett MK, Benos DJ, Quick MW, Kirk KL | display-authors = 6 | title = Regulation of CFTR chloride channels by syntaxin and Munc18 isoforms | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-11-20_390_6657/page/302 | journal = Nature | volume = 390 | issue = 6657 | pages = 302–305 | date = novembar 1997 | pmid = 9384384 | doi = 10.1038/36882 | s2cid = 4395005 | bibcode = 1997Natur.390..302N }}&lt;/ref&gt;
{{Div col end}}

== Reference ==
{{refspisak|30em}}
 
== Dopunska literatura ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite journal | vauthors = Kulczycki LL, Kostuch M, Bellanti JA | title = A clinical perspective of cystic fibrosis and new genetic findings: relationship of CFTR mutations to genotype-phenotype manifestations | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 116A | issue = 3 | pages = 262–267 | date = januar 2003 | pmid = 12503104 | doi = 10.1002/ajmg.a.10886 | s2cid = 9245855 }}
* {{cite journal | vauthors = Vankeerberghen A, Cuppens H, Cassiman JJ | title = The cystic fibrosis transmembrane conductance regulator: an intriguing protein with pleiotropic functions | journal = Journal of Cystic Fibrosis | volume = 1 | issue = 1 | pages = 13–29 | date = mart 2002 | pmid = 15463806 | doi = 10.1016/S1569-1993(01)00003-0 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Tsui LC | title = Mutations and sequence variations detected in the cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) gene: a report from the Cystic Fibrosis Genetic Analysis Consortium | journal = Human Mutation | volume = 1 | issue = 3 | pages = 197–203 | year = 1992 | pmid = 1284534 | doi = 10.1002/humu.1380010304 | s2cid = 35904538 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = McIntosh I, Cutting GR | title = Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator and the etiology and pathogenesis of cystic fibrosis | url = https://archive.org/details/sim_faseb-journal_1992-07_6_10/page/2775 | journal = FASEB Journal | volume = 6 | issue = 10 | pages = 2775–2782 | date = juli 1992 | pmid = 1378801 | doi = 10.1096/fasebj.6.10.1378801 | s2cid = 24932803 }}
* {{cite journal | vauthors = Drumm ML, Collins FS | title = Molecular biology of cystic fibrosis | journal = Molecular Genetic Medicine | volume = 3 | pages = 33–68 | year = 1993 | pmid = 7693108 | doi = 10.1016/b978-0-12-462003-2.50006-7 | isbn = 9780124620032 }}
* {{cite journal | vauthors = Kerem B, Kerem E | title = The molecular basis for disease variability in cystic fibrosis | journal = European Journal of Human Genetics | volume = 4 | issue = 2 | pages = 65–73 | year = 1996 | pmid = 8744024 | doi = 10.1159/000472174 | s2cid = 41476164 }}
* {{cite journal | vauthors = Devidas S, Guggino WB | title = CFTR: domains, structure, and function | url = https://archive.org/details/journal-of-bioenergetics-and-biomembranes_1997-10_29_5/page/443 | journal = Journal of Bioenergetics and Biomembranes | volume = 29 | issue = 5 | pages = 443–451 | date = oktobar 1997 | pmid = 9511929 | doi = 10.1023/A:1022430906284 | s2cid = 6000695 }}
* {{cite journal | vauthors = Nagel G | title = Differential function of the two nucleotide binding domains on cystic fibrosis transmembrane conductance regulator | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes | volume = 1461 | issue = 2 | pages = 263–274 | date = decembar 1999 | pmid = 10581360 | doi = 10.1016/S0005-2736(99)00162-5 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Boyle MP | title = Unique presentations and chronic complications in adult cystic fibrosis: do they teach us anything about CFTR? | journal = Respiratory Research | volume = 1 | issue = 3 | pages = 133–135 | year = 2000 | pmid = 11667976 | pmc = 59552 | doi = 10.1186/rr23 }}
* {{cite journal | vauthors = Greger R, Schreiber R, Mall M, Wissner A, Hopf A, Briel M, Bleich M, Warth R, Kunzelmann K | display-authors = 6 | title = Cystic fibrosis and CFTR | journal = Pflügers Archiv | volume = 443 Suppl 1 | pages = S3–S7 | year = 2001 | pmid = 11845294 | doi = 10.1007/s004240100635 | s2cid = 8057614 }}
* {{cite journal | vauthors = Bradbury NA | title = cAMP signaling cascades and CFTR: is there more to learn? | journal = Pflügers Archiv | volume = 443 Suppl 1 | pages = S85–S91 | year = 2001 | pmid = 11845310 | doi = 10.1007/s004240100651 | s2cid = 19373036 }}
* {{cite journal | vauthors = Dahan D, Evagelidis A, Hanrahan JW, Hinkson DA, Jia Y, Luo J, Zhu T | title = Regulation of the CFTR channel by phosphorylation | journal = Pflügers Archiv | volume = 443 Suppl 1 | pages = S92–S96 | year = 2001 | pmid = 11845311 | doi = 10.1007/s004240100652 | s2cid = 8144727 }}
* {{cite journal | vauthors = Cohn JA, Noone PG, Jowell PS | title = Idiopathic pancreatitis related to CFTR: complex inheritance and identification of a modifier gene | journal = Journal of Investigative Medicine | volume = 50 | issue = 5 | pages = 247S–255S | date = septembar 2002 | pmid = 12227654 | doi = 10.1136/jim-50-suppl5-01 | s2cid = 34017638 }}
* {{cite journal | vauthors = Schwartz M | title = [Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator (CFTR) gene: mutations and clinical phenotypes] | journal = Ugeskrift for Laeger | volume = 165 | issue = 9 | pages = 912–916 | date = februar 2003 | pmid = 12661515 }}
* {{cite journal | vauthors = Wong LJ, Alper OM, Wang BT, Lee MH, Lo SY | title = Two novel null mutations in a Taiwanese cystic fibrosis patient and a survey of East Asian CFTR mutations | journal = American Journal of Medical Genetics. Part A | volume = 120A | issue = 2 | pages = 296–298 | date = juli 2003 | pmid = 12833420 | doi = 10.1002/ajmg.a.20039 | s2cid = 41060230 }}
* {{cite journal | vauthors = Cuppens H, Cassiman JJ | title = CFTR mutations and polymorphisms in male infertility | journal = International Journal of Andrology | volume = 27 | issue = 5 | pages = 251–256 | date = oktobar 2004 | pmid = 15379964 | doi = 10.1111/j.1365-2605.2004.00485.x | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Cohn JA, Mitchell RM, Jowell PS | title = The impact of cystic fibrosis and PSTI/SPINK1 gene mutations on susceptibility to chronic pancreatitis | url = https://archive.org/details/sim_clinics-in-laboratory-medicine_2005-03_25_1/page/79 | journal = Clinics in Laboratory Medicine | volume = 25 | issue = 1 | pages = 79–100 | date = mart 2005 | pmid = 15749233 | doi = 10.1016/j.cll.2004.12.007 }}
* {{cite journal | vauthors = Southern KW, Peckham D | title = Establishing a diagnosis of cystic fibrosis | journal = Chronic Respiratory Disease | volume = 1 | issue = 4 | pages = 205–210 | year = 2004 | pmid = 16281647 | doi = 10.1191/1479972304cd044rs | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Kandula L, Whitcomb DC, Lowe ME | title = Genetic issues in pediatric pancreatitis | journal = Current Gastroenterology Reports | volume = 8 | issue = 3 | pages = 248–253 | date = juni 2006 | pmid = 16764792 | doi = 10.1007/s11894-006-0083-8 | s2cid = 23606613 }}
* {{cite journal | vauthors = Marcet B, Boeynaems JM | title = Relationships between cystic fibrosis transmembrane conductance regulator, extracellular nucleotides and cystic fibrosis | journal = Pharmacology &amp; Therapeutics | volume = 112 | issue = 3 | pages = 719–732 | date = decembar 2006 | pmid = 16828872 | doi = 10.1016/j.pharmthera.2006.05.010 }}
* {{cite journal | vauthors = Wilschanski M, Durie PR | title = Patterns of GI disease in adulthood associated with mutations in the CFTR gene | url = https://archive.org/details/sim_gut_2007-08_56_8/page/1152 | journal = Gut | volume = 56 | issue = 8 | pages = 1153–1163 | date = august 2007 | pmid = 17446304 | pmc = 1955522 | doi = 10.1136/gut.2004.062786 }}
{{refend}}
 
== Vanjski linkovi ==
*[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/bookshelf/br.fcgi?book=gene&amp;part=cf GeneReviews/NCBI/NIH/UW entry on CFTR-Related Disorders - Cystic Fibrosis (CF, Mucoviscidosis) and Congenital Absence of the Vas Deferens (CAVD)]
*[http://macromoleculeinsights.com/cftr.php The Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator Protein]
*[https://web.archive.org/web/20041113131850/http://archive.uwcm.ac.uk/uwcm/mg/search/120584.html The Human Gene Mutation Database - CFTR Records]
*[http://www.genet.sickkids.on.ca/cftr/ Cystic Fibrosis Mutation Database]
*[http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/cftr.shtml Oak Ridge National Laboratory CFTR Information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111128213325/http://www.ornl.gov/sci/techresources/Human_Genome/posters/chromosome/cftr.shtml |date=28. 11. 2011 }}
*[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/dispomim.cgi?id=602421 CFTR at OMIM (National Center for Biotechnology Information)]
* {{PDBe-KB2|P13569|Human Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator}}
* {{PDBe-KB2|P26361|Mouse Cystic fibrosis transmembrane conductance regulator}}
 
{{PDB Gallery|geneid=1080}}
{{Ionski kanali|g4}}
{{ABC transporters}}
{{Modulatori ionskih kanala}}

{{DEFAULTSORT:Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance Regulator}}
[[Kategorija:Kasetni ATP-vezani transporteri]]
[[Kategorija:Mutirani geni]]
[[Kategorija:Cistasta fibroza]]
[[Kategorija:Hloridni kanali]]</text>
      <sha1>butb5k6ivwozym0ym1p2ymfaehf6nph</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vaginski mikrobiom</title>
    <ns>0</ns>
    <id>497593</id>
    <revision>
      <id>3926624</id>
      <parentid>3920800</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:49:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9810" sha1="jru80yijva0hs68hj399uusyhrcxlqd" xml:space="preserve">[[slika:Lactobacillus sp 01.png|thumb| Laktobacili i vaginska [[pločasti epitel|skvamozna]] ćelija.]]
'''Vaginska flora''' je zastarjeli termin za pojmove '''vaginska mikrobiota''' ili '''vaginski mikrobiom''' su [[mikroorganizmi]] koji koloniziraju [[vagina|vaginu]]. Otkrio ih je njemački ginekolog [[Albert Döderlein]] 1892.&lt;ref name=&quot;David2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = David M | title = Albert und Gustav Döderlein – ein kritischer Blick auf zwei besondere Lebensläufe deutscher Ordinarien | trans-title = Albert and Gustav Döderlein -- a critical view to the biographies of two German professors | language = German | journal = Zentralblatt für Gynakologie | volume = 128 | issue = 2 | pages = 56–9 | date = april 2006 | pmid = 16673245 | doi = 10.1055/s-2006-921412 }}&lt;/ref&gt; i dio su ukupnog [[ljudski mikrobiom|ljudskog mikrobioma]].
Količina i vrsta prisutnih bakterija imaju značajne implikacije na cjelokupno zdravlje pojedinca.&lt;ref name=&quot;Vaginal Microbiome&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = D'Ippolito S, Di Nicuolo F, Pontecorvi A, Gratta M, Scambia G, Di Simone N | title = Endometrial microbes and microbiome: Recent insights on the inflammatory and immune &quot;players&quot; of the human endometrium | journal = American Journal of Reproductive Immunology | volume = 80 | issue = 6 | pages = e13065 | date = decembar 2018 | pmid = 30375712 | doi = 10.1111/aji.13065 | s2cid = 53114757 }}&lt;/ref&gt;  Primarne kolonizirajuće bakterije zdrave osobe su iz roda ''[[Lactobacillus]]'',&lt;ref name=&quot;doi10.1128/JCM.40.8.2746-2749.2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vásquez A, Jakobsson T, Ahrné S, Forsum U, Molin G | title = Vaginal lactobacillus flora of healthy Swedish women | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2002-08_40_8/page/2746 | journal = Journal of Clinical Microbiology | volume = 40 | issue = 8 | pages = 2746–9 | date = august 2002 | pmid = 12149323 | pmc = 120688 | doi = 10.1128/JCM.40.8.2746-2749.2002 }}&lt;/ref&gt; kao što je ''[[Lactobacillus crispatus|L. crispatus]]'', a smatra se da [[mliječna kiselina]] koju proizvode štiti od [[infekcija]] [[patogen]]im vrstama.&lt;ref name=&quot;witkin2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Witkin SS, Linhares IM, Giraldo P | title = Bacterial flora of the female genital tract: function and immune regulation | journal = Best Practice &amp; Research. Clinical Obstetrics &amp; Gynaecology | volume = 21 | issue = 3 | pages = 347–54 | date = juni 2007 | pmid = 17215167 | doi = 10.1016/j.bpobgyn.2006.12.004 }}&lt;/ref&gt;
 
== Laktobacili ==
[[Slika:Normal vaginal flora versus bacterial vaginosis on Pap stain.jpg|thumb|right|Poređenje normalne vaginske i bakterijske [[vaginoza|vaginozne]]  mikrobiote]]
 
Primarne kolonizujuće bakterije zdrave osobe su iz roda ''[[Lactobacillus]]'' (90-95%), a najčešća su ''[[Lactobacillus crispatus|L. crispatus]]'', ''[[Lactobacillus iners|L. iners]]'', ''[[Lactobacillus jensenii|L. jensenii]]'' i ''[[Lactobacillus gasseri|L. gasseri]]''.&lt;ref name=&quot;Tidbury Langhart Weidlinger Stute 2021 pp. 37–45&quot;&gt;{{cite journal | last1=Tidbury | first1=Fiona Damaris | last2=Langhart | first2=Anita | last3=Weidlinger | first3=Susanna | last4=Stute | first4=Petra | title=Non-antibiotic treatment of bacterial vaginosis—a systematic review | journal=Archives of Gynecology and Obstetrics | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=303 | issue=1 | date=6. 10. 2020 | issn=0932-0067 | pmid=33025086 | doi=10.1007/s00404-020-05821-x | pages=37–45| s2cid=222149236 }}&lt;/ref&gt; Od prvog Döderleinovog opisa laktobacila, laktobacili se općenito smatraju čuvarima vaginskog [[ekosistem]]a. Pokazalo se da laktobacili inhibiraju ''[[in vitro]]'' rast patogenih mikroorganizama, npr. ''[[Bacteroides fragilis]]'', ''[[Escherichia coli]]'', ''[[Gardnerella vaginalis]]'', [[Mobiluncus|''Mobiluncus'' spp.]], ''[[Neisseria gonorrhoeae]]'', ''[[Peptostreptococcus anaerobius]]'', ''[[Prevotella bivia]]'' i ''[[Staphylococcus aureus]]''. Općenito je prihvaćeno da se to postiže uglavnom djelovanjem [[mliječna kiselina|mliječne kiseline]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Graver MA, Wade JJ | title = The role of acidification in the inhibition of Neisseria gonorrhoeae by vaginal lactobacilli during anaerobic growth | journal = Annals of Clinical Microbiology and Antimicrobials | volume = 10 | pages = 8 | date = februar 2011 | pmid = 21329492 | pmc = 3045876 | doi = 10.1186/1476-0711-10-8 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Matu MN, Orinda GO, Njagi EN, Cohen CR, Bukusi EA | title = In vitro inhibitory activity of human vaginal lactobacilli against pathogenic bacteria associated with bacterial vaginosis in Kenyan women | journal = Anaerobe | volume = 16 | issue = 3 | pages = 210–5 | date = juni 2010 | pmid = 19925874 | doi = 10.1016/j.anaerobe.2009.11.002 | url = http://ir-library.ku.ac.ke/handle/123456789/5929 | access-date = 22. 3. 2023 | archive-date = 19. 11. 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20221119083325/https://ir-library.ku.ac.ke/handle/123456789/5929 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Skarin&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Skarin A, Sylwan J | title = Vaginal lactobacilli inhibiting growth of Gardnerella vaginalis, Mobiluncus and other bacterial species cultured from vaginal content of women with bacterial vaginosis | journal = Acta Pathologica et Microbiologica Scandinavica, Section B| volume = 94 | issue = 6 | pages = 399–403 | date = decembar 1986 | pmid = 3494379 | doi = 10.1111/j.1699-0463.1986.tb03074.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Strus, M., M. Malinowska, and P. B. Heczko. 2002. In vitro antagonistic effect of Lactobacillus on organisms associated with bacterial vaginosis. J. Reprod. Med. 47:41–46.&lt;/ref&gt; Štaviše, laktobacili obično pomažu u sprječavanju dugotrajne kolonizacije vagine tako što se prianjaju na [[epitel]]ne ćelije vagine. Ovo obično smanjuje infekciju patogena u vaginski epitel.&lt;ref name=&quot;Boris&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Boris S, Barbés C | title = Role played by lactobacilli in controlling the population of vaginal pathogens | journal = Microbes and Infection | volume = 2 | issue = 5 | pages = 543–6 | date = april 2000 | pmid = 10865199 | doi = 10.1016/s1286-4579(00)00313-0 }}&lt;/ref&gt;
 
Pored proizvodnje mliječne kiseline i konkurencije za prianjanje, drugi antagonistički mehanizmi uključuju proizvodnju [[vodik-peroksid]]a (antimikrobni lijek širokog spektra) i [[bakteriocin]]a (antimikrobni lijekovi specifični za cilj).&lt;ref name=&quot; Martin1 &quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Martín R, Suárez JE | title = Biosynthesis and degradation of H2O2 by vaginal lactobacilli | url = https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2010-01_76_2/page/400 | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 76 | issue = 2 | pages = 400–5 | date = januar 2010 | pmid = 19948869 | pmc = 2805228 | doi = 10.1128/AEM.01631-09 | bibcode = 2010ApEnM..76..400M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot; O'Hanlon1 &quot;&gt;{{cite journal | vauthors = O'Hanlon DE, Moench TR, Cone RA | title = In vaginal fluid, bacteria associated with bacterial vaginosis can be suppressed with lactic acid but not hydrogen peroxide | journal = BMC Infectious Diseases | volume = 11 | pages = 200 | date = juli 2011 | pmid = 21771337 | pmc = 3161885 | doi = 10.1186/1471-2334-11-200 }}&lt;/ref&gt;
 
== pH i mliječna kiselina ==
[[slika:Glycogen structure.svg |thumb|150px|[[Glikogen]] je složeni oblik šećera prisutan u [[vaginski epitel|vaginskom epitelu]] koji se metabolizira u mliječnu kiselinu]]
Općenito je prihvaćeno da je nizak pH glavni mehanizam koji kontrolira sastav vaginske mikroflore. Iako mliječna kiselina koju proizvode laktobacili doprinosi kiselosti vagine, još uvijek nije dokazano da je primarni izvor niskog vaginskog pH, ali ostaje činjenica da većina laktobacila najbolje uspijeva pri pH &lt; 3,5.&lt;ref name=&quot; Aroutcheva &quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Aroutcheva A, Gariti D, Simon M, Shott S, Faro J, Simoes JA, Gurguis A, Faro S | display-authors = 6 | title = Defense factors of vaginal lactobacilli | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2001-08_185_2/page/375 | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 185 | issue = 2 | pages = 375–9 | date = august 2001 | pmid = 11518895 | doi = 10.1067/mob.2001.115867 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Linhares IM, Summers PR, Larsen B, Giraldo PC, Witkin SS | title = Contemporary perspectives on vaginal pH and lactobacilli | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 204 | issue = 2 | pages = 120.e1–5 | date = februar 2011 | pmid = 20832044 | doi = 10.1016/j.ajog.2010.07.010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Redondo-Lopez V, Cook RL, Sobel JD | title = Emerging role of lactobacilli in the control and maintenance of the vaginal bacterial microflora | url = https://archive.org/details/sim_clinical-infectious-diseases_september-october-1990_12_5/page/856 | journal = Reviews of Infectious Diseases | volume = 12 | issue = 5 | pages = 856–72 | year = 1990 | pmid = 2237129 | doi = 10.1093/clinids/12.5.856 }}&lt;/ref&gt;
Smatra se da je normalan vaginski pH ispod 4,5 sa rasponom od 3,8 do 4,4.&lt;ref name=&quot;Tidbury Langhart Weidlinger Stute 2021 pp. 37–45&quot;/&gt;
 
== Također pogledajte ==
*[[Projekt ljudskog mikrobioma]]
*[[Mliječnokiselinske bakterije]]
*[[Popis vrsta mikrobiote donjeg reproduktivnog trakta žena]]
*[[Kožna flora]]
*[[Mikrobiota]]
 
== Reference ==
{{refspisak}}
 
== Vanjski linkovi ==
*{{Commons category|Vaginal flora}}
*[http://www.risingwomen.com/arcberry1.htm Döderlein's bacteria]
 
{{Mikrobiota}}
{{Portal|Biologija|Medicina}}
{{Authority control}}

[[Kategorija:Bakteriologija]]
[[Kategorija:Mikrobiologija]]
[[Kategorija:Ženska higijena]]
[[Kategorija:Vagina]]
[[Kategorija:Mikrobiomi]]</text>
      <sha1>jru80yijva0hs68hj399uusyhrcxlqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Receptor prepoznavanja uzorka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>497949</id>
    <revision>
      <id>3926597</id>
      <parentid>3890277</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:14:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30323" sha1="0jipiptsoee1w95p2ab0oi4lpisr0uj" xml:space="preserve">'''Receptori prepoznavanja uzorka''' ('''PRR'''-i)&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Janeway CA | title = Approaching the asymptote? Evolution and revolution in immunology | journal = Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology | volume = 54 | issue = 9 | pages = 1–13 | date = novembar 2013 | pmid = 2700931 | doi = 10.1101/SQB.1989.054.01.003 }}&lt;/ref&gt; imaju ključnu ulogu u pravilnoj funkciji [[urođena imunost|urođenog imunskog sistema]]. PRR su domaćinski senzori kodirani [[klicin list|zametnom linijom]], koji otkrivaju tipske molekule za [[patogen]]e.&lt;ref name=&quot;Kumar_2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kumar H, Kawai T, Akira S | title = Pathogen recognition by the innate immune system | journal = International Reviews of Immunology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 16–34 | date = februar 2011 | pmid = 21235323 | doi = 10.3109/08830185.2010.529976 | s2cid = 42000671 }}&lt;/ref&gt; Oni su [[protein]]i koji su eksprimirani, uglavnom, u ćelijama [[urođena imunost|urođenog imunskog sistema]], kao što su [[dendritske ćelije]], [[makrofag]]i, [[monocit]]i, [[neutrofil]]i i [[epitel]]ne ćelije,&lt;ref&gt;{{Cite book | vauthors = Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P |date=2002 |title=Innate Immunity|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26846/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schroder K, Tschopp J | title = The inflammasomes | journal = Cell | volume = 140 | issue = 6 | pages = 821–832 | date = mart 2010 | pmid = 20303873 | doi = 10.1016/j.cell.2010.01.040 | s2cid = 16916572 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; identificirajući dvije klase molekula: [[PAMP|molekulski obrasci povezani s patogenom]] (PAMP), koji su povezani s mikrobnim [[patogen]]ima i [[DAMP|molekulskii obrasci povezani sa oštećenjem]] (DAMP), koji su povezani sa komponentama ćelija domaćina koje se oslobađaju tokom oštećenja ili čelijske smrti. Oni se takođe nazivaju i '''primitivnim receptorima za prepoznavanje obrasca''' jer su evoluirali prije drugih dielova imunskog sistema, posebno pre [[adaptivni imunski sistem|adaptivne imunosti]]. PRR također posreduju u pokretanju antigen-specifičnog adaptivnog imunskog odgovora i oslobađanju upalnih [[citokin]]a.&lt;ref name=&quot;Kumar_2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Takeda_2003&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Takeda K, Kaisho T, Akira S | title = Toll-like receptors | journal = Annual Review of Immunology | volume = 21 | pages = 335–376 | date = 2003 | pmid = 12524386 | doi = 10.1146/annurev.immunol.21.120601.141126 }}&lt;/ref&gt;
Mikrobno specifične molekule koje prepoznaje dati PRR nazivaju se [[PAMP|molekulski uzorak povezan s patogenom]] (PAMP) i uključuju bakterijske [[ugljikohidrat]]e (kao što su [[lipopolisaharid]]i ili LPS, [[manoza]]), [[nukleinske kiseline]] (kao što su bakterijska ili virusna [[DNK]] ili [[RNK]]), bakterijski peptidi (flagelin, faktori elongacije [[mikrotubula]]), [[peptidoglikan]]i i [[lipoteihoična kiselina]] (iz Gram-pozitivnih bakterija), [[N-formilmetionin|''N''-formilmetionin]], [[lipoprotein]] i gljivne [[glukan]]e i [[hitin]]. [[Endogen]]i signali stresa nazivaju se [[DAMP|molekulski uzorak povezan sa oštećenjem]] (DAMP) i uključuju [[mokraćna kiselina|mokraćnu kiselinu]] i vanćelijski [[adenozin-trifosfat|ATP]], između mnogih drugih spojeva.&lt;ref name=&quot;Kumar_2011&quot;/&gt; Postoji nekoliko podgrupa PRR-ova. Klasificirani su prema njihovoj [[ligand]]noj specifičnosti, funkciji, lokalizaciji i/ili evolucijskim odnosima.
 
==Tipovi PRR i signalizacija==
Na osnovu njihove lokalizacije, PRR se mogu podijeliti na PRR vezane za membranu i citoplazmatske PRR:
* ''PRR-ovi vezani za membranu'' uključuju [[Tolliki receptor|Toll-like receptore (TLR-e)]] i [[C-tip lektinskog receptora|C-tip lektinskih receptora (CLR-i)]].
* ''[[Citoplazma]]tski PRR'' uključuje [[NOD-liki receptor|NOD-like receptore (NLR-e)]] i [[RIG-I-liki receptor|RIG-I-like receptore (RLR-e)]].
 
PRR su prvi put otkriveni u biljkama.&lt;ref name=&quot;pmid8525370&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Song WY, Wang GL, Chen LL, Kim HS, Pi LY, Holsten T, Gardner J, Wang B, Zhai WX, Zhu LH, Fauquet C, Ronald P | display-authors = 6 | title = A receptor kinase-like protein encoded by the rice disease resistance gene, Xa21 | journal = Science | volume = 270 | issue = 5243 | pages = 1804–1806 | date = decembar 1995 | pmid = 8525370 | doi = 10.1126/science.270.5243.1804 | s2cid = 10548988 | bibcode = 1995Sci...270.1804S | url = http://www.escholarship.org/uc/item/4x0247kj }}&lt;/ref&gt; Od tada je [[genom]]skom analizom predviđeno mnogo biljnih PRR (370 u [[riža|riži]], 47 u [[arabidopsis]]u). Za razliku od životinjskih PRR-ova, koji su povezani sa unutarćelijskim [[kinaza]]ma preko adapterskih proteina, biljni PRR se sastoje od venćelijskog domena, [[transmembranski domen|transmembranskog]], jukstamembranskog i unutarćeliskog kinaznog domena kao dijela jednog proteina.
 
===Toll-liki receptori (TLR)===
Prepoznavanje vanćelijskih ili [[endosom]]nih molekulskih obrazaca povezanih s patogenom posredovano je [[transmembranski protein|transmembranskim proteinima]] poznatim kao [[toll-liki receptor]]i (TLR-i).&lt;ref name=&quot;pmid16551253&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Beutler B, Jiang Z, Georgel P, Crozat K, Croker B, Rutschmann S, Du X, Hoebe K | display-authors = 6 | title = Genetic analysis of host resistance: Toll-like receptor signaling and immunity at large | journal = Annual Review of Immunology | volume = 24 | pages = 353–389 | year = 2006 | pmid = 16551253 | doi = 10.1146/annurev.immunol.24.021605.090552 }}&lt;/ref&gt; TLR-ovi dijele tipdki [[strukturni motiv]], [[ponavljanje bogato leucinom|ponavljanja bogatog leucinom (LRR)]], koji im daju njihov specifičan izgled i također su odgovorni za TLR funkcionalnost.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Botos I, Segal DM, Davies DR | title = The structural biology of Toll-like receptors | journal = Structure | volume = 19 | issue = 4 | pages = 447–459 | date = april 2011 | pmid = 21481769 | pmc = 3075535 | doi = 10.1016/j.str.2011.02.004 }}&lt;/ref&gt; Toll-liki receptori su prvi put otkriveni u ''[[Drosophila melanogaster]]'' i pokreću sintezu i lučenje [[citokin]]a i aktivaciju drugih odbrambenih programa domaćina koji su neophodni i za urođene i za adaptivne imunske odgovore . Do sada je kod ljudi opisano 10 funkcionalnih članova porodice TLR.&lt;ref name=&quot;Takeda_2003&quot;/&gt; Istraživanja su rađena i na [[TLR11]], a pokazalo se da prepoznaje flagelin i profilinu sličan protein kod miševa.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hatai H, Lepelley A, Zeng W, Hayden MS, Ghosh S | title = Toll-Like Receptor 11 (TLR11) Interacts with Flagellin and Profilin through Disparate Mechanisms | journal = PLOS ONE | volume = 11 | issue = 2 | pages = e0148987 | date = 9. 2. 2016 | pmid = 26859749 | pmc = 4747465 | doi = 10.1371/journal.pone.0148987 | doi-access = free | bibcode = 2016PLoSO..1148987H }}&lt;/ref&gt; Ipak, TLR11 je kod ljudi samo [[pseudogen]] bez direktne funkcije ili funkcionalne ekspresije proteina. Pokazalo se da svaki od TLR-a stupa u interakciju sa određenim PAMP-om.&lt;ref name=&quot;Takeda_2003&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ozinsky_2000&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ozinsky A, Underhill DM, Fontenot JD, Hajjar AM, Smith KD, Wilson CB, Schroeder L, Aderem A | display-authors = 6 | title = The repertoire for pattern recognition of pathogens by the innate immune system is defined by cooperation between toll-like receptors | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2000-12-05_97_25/page/13766 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 97 | issue = 25 | pages = 13766–13771 | date = decembar 2000 | pmid = 11095740 | pmc = 17650 | doi = 10.1073/pnas.250476497 | doi-access = free | bibcode = 2000PNAS...9713766O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lien E, Sellati TJ, Yoshimura A, Flo TH, Rawadi G, Finberg RW, Carroll JD, Espevik T, Ingalls RR, Radolf JD, Golenbock DT | display-authors = 6 | title = Toll-like receptor 2 functions as a pattern recognition receptor for diverse bacterial products | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 47 | pages = 33419–33425 | date = novembar 1999 | pmid = 10559223 | doi = 10.1074/jbc.274.47.33419 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===C-tip lektinskih receptora (CLR)===
Mnoge različite ćelije urođenog imunskog sistema eksprimiraju bezbroj CLR-ova koji oblikuju urođenu imunost, zahvaljujući svojoj sposobnosti prepoznavanja obrazaca.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Geijtenbeek TB, Gringhuis SI | title = Signalling through C-type lectin receptors: shaping immune responses | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 9 | issue = 7 | pages = 465–479 | date = juli 2009 | pmid = 19521399 | pmc = 7097056 | doi = 10.1038/nri2569 }}&lt;/ref&gt; Iako je većina klasa ljudskih patogena pokrivena CLR, CLR su glavni receptor za prepoznavanje gljiva:&lt;ref name=&quot;Hoving_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hoving JC, Wilson GJ, Brown GD | title = Signalling C-type lectin receptors, microbial recognition and immunity | journal = Cellular Microbiology | volume = 16 | issue = 2 | pages = 185–194 | date = februar 2014 | pmid = 24330199 | pmc = 4016756 | doi = 10.1111/cmi.12249 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hardison SE, Brown GD | title = C-type lectin receptors orchestrate antifungal immunity | journal = Nature Immunology | volume = 13 | issue = 9 | pages = 817–822 | date = septembar 2012 | pmid = 22910394 | pmc = 3432564 | doi = 10.1038/ni.2369 }}&lt;/ref&gt; ipak, u studijama su identifikovani i drugi PAMP-ovi kao mete CLR-a, npr. [[manoza]] je motiv prepoznavanja za mnoge viruse, gljive i mikobakterije; na sličan način, [[fukoza]] je ista za određene [[bakterije]] i [[pljosnati crvi|helminte]], a glukani su prisutni na [[mikobakterije|mikobakterijama]] i [[gljive|gljivama]]. Osim toga, mnoge od stečenih nesamostalnih površina, npr. neo[[antigen]]i karcinoembrionskog/onkofetusnog tipa koji nose &quot;unutrašnji izvor opasnosti&quot;/&quot;samostalni nesamostalni&quot; tip patogena su također identificirani i uništeni (npr. fiksacijom komplementa ili drugim [[citotoksičnost|citotoksičnim]] napadima) ili sekvestrirani (fagocitirani ili omotani) putem imunskog sistema, zahvaljujući CLRs. Naziv lektin je pomalo pogrešan jer porodica uključuje proteine sa najmanje jednom lektinskom domenom C-tipa (CTLD) koja da je specifični tip domena za prepoznavanje ugljikohidrata. CTLD je motiv vezivanja liganda koji se nalazi u više od 1.000 poznatih proteina (više od 100 kod ljudi), a ligandi često nisu šećeri.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Cummings RD, McEver RP | chapter = C-type Lectins | veditors =Varki A, Cummings RD, Esko JD, Freeze HH, Hart GW, Etzler ME | title = Essentials of Glycobiology. | edition  = 2nd | location = Cold Spring Harbor (NY) | publisher = Cold Spring Harbor Laboratory Press | date = 2009 | chapter-url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1943/ }}&lt;/ref&gt; Ako i kada je [[ligand]] šećer, treba im [[kalcij|Ca2+]] – otuda i naziv &quot;C-tip&quot;, ali mnogi od njih čak nemaju ni poznati šećerni ligand, pa uprkos tome što nose strukturu nabora tipa [[lektin]]a, neki od njih tehnički nisu &quot;lektini&quot; u funkciji.
 
===NOD-liki receptori (NLR)===
Za više detalja pogledajte [[NOD-liki receptor]].
 
NOD-liki receptori (NLR) su [[citoplazma]]tski proteini, koji prepoznaju bakterijske peptidoglikane i podižu proupalni i antimikrobni [[imunski odgovor]].&lt;ref name=&quot;Caruso_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Caruso R, Warner N, Inohara N, Núñez G | title = NOD1 and NOD2: signaling, host defense, and inflammatory disease | journal = Immunity | volume = 41 | issue = 6 | pages = 898–908 | date = decembar 2014 | pmid = 25526305 | pmc = 4272446 | doi = 10.1016/j.immuni.2014.12.010 }}&lt;/ref&gt;  Otprilike 20 od ovih proteina je pronađeno u [[genom]]u sisara i uključuju domen oligomerizacije koji se vezuje za nukleotide (NOD-e), koji vezuje [[nukleozid-trifosfat]]. Od ostalih proteina najvažniji su: [[MHC|MHC klasa II]] transaktivator ([[CIITA]]), IPAF, BIRC1 itd.&lt;ref name=&quot;pmid15870018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ting JP, Williams KL | title = The CATERPILLER family: an ancient family of immune/apoptotic proteins | journal = Clinical Immunology | volume = 115 | issue = 1 | pages = 33–37 | date = april 2005 | pmid = 15870018 | doi = 10.1016/j.clim.2005.02.007 }}&lt;/ref&gt;
 
Ligandi su do sada poznati za [[NOD1]] i [[NOD2]]. NOD1 prepoznaje molekulu koja se zove mezo-DAP, [[peptidoglikan]] sastavni dio samo [[Gram-negativna bakterija|Gram-negativnih bakterija]]. NOD2 proteini prepoznaju unutarćelijski MDP (muramil-dipeptid), koji je peptidoglikanski sastojak i Gram pozitivnih i Gram negativnih bakterija. Kada su neaktivni, NOD-ovi su u [[citosol]]u u monomernom stanju i prolaze kroz konformacijske promjene tek nakon prepoznavanja liganda, što dovodi do njihove aktivacije. NOD-ovi prenose signale na putu [[NF-κB]]  i [[MAP kinaza]] preko [[serin-treoninska kinaza|serin-treoninske kinaze]] zvane RIP2. NOD-ovi signaliziraju preko [[N-terminal]]nog [[CARD domen]]a za aktiviranje nizvodnih događaja indukcije gena i interakciju sa mikrobnim molekulama pomoću [[C-terminal]]nog [[ponavljanje bogato leucinom|leucinom bogatog ponavljanja]] (LRR) regiona.&lt;ref name=&quot;pmid16493424&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Strober W, Murray PJ, Kitani A, Watanabe T | title = Signalling pathways and molecular interactions of NOD1 and NOD2 | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 9–20 | date = januar 2006 | pmid = 16493424 | doi = 10.1038/nri1747 | s2cid = 33505741 | url = https://zenodo.org/record/1233540 }}&lt;/ref&gt;
 
Utvrđena je interakcija i saradnja između različitih tipova receptora tipskih za [[urođeni imunski sistem]]. Otkrivena je zanimljiva saradnja između TLR-a i NLR-a, posebno između TLR4 i NOD1, kao odgovor na infekciju ''[[Escherichia coli]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Burberry A, Zeng MY, Ding L, Wicks I, Inohara N, Morrison SJ, Núñez G | title = Infection mobilizes hematopoietic stem cells through cooperative NOD-like receptor and Toll-like receptor signaling | journal = Cell Host &amp; Microbe | volume = 15 | issue = 6 | pages = 779–791 | date = juni 2014 | pmid = 24882704 | pmc = 4085166 | doi = 10.1016/j.chom.2014.05.004 }}&lt;/ref&gt; Još jedan dokaz saradnje i integracije čitavog imunskog sistema pokazao se ''[[in vivo]]'', kada je TLR signalizacija bila inhibirana ili onemogućena, NOD receptori su preuzeli ulogu TLR-a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kim YG, Park JH, Shaw MH, Franchi L, Inohara N, Núñez G | title = The cytosolic sensors Nod1 and Nod2 are critical for bacterial recognition and host defense after exposure to Toll-like receptor ligands | journal = Immunity | volume = 28 | issue = 2 | pages = 246–257 | date = februar 2008 | pmid = 18261938 | doi = 10.1016/j.immuni.2007.12.012 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
Kao i NOD-ovi, NLRP-ovi sadrže LRR na [[C-terminal]]nom nivou, koji izgleda da djeluju kao regulatorni domen i mogu biti uključeni u prepoznavanje mikrobnih patogena. Također, kao i NOD, ovi proteini sadrže [[nukleotid]]no [[mjesto vezanja]] (NBS) za nukleozid-trifosfate. Interakcija s drugim proteinima (npr. molekula adaptera [[PYCARD|ASC]]) posredovana je preko [[N-terminal]]nog [[pirin]]skog (PYD) domena. Kod ljudi, postoji 14 članova ove potporodice proteina (zvanih NLRP1 do NLRP14). NLRP3 i NLRP4 su odgovorni za aktivaciju [[inflamasom]]a.&lt;ref name=&quot;Ip ncomms7931&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ip WK, Medzhitov R | title = Macrophages monitor tissue osmolarity and induce inflammatory response through NLRP3 and NLRC4 inflammasome activation | journal = Nature Communications | volume = 6 | pages = 6931 | date = maj 2015 | pmid = 25959047 | pmc = 4430126 | doi = 10.1038/ncomms7931 | bibcode = 2015NatCo...6.6931I }}&lt;/ref&gt; NLRP3 se može aktivirati i izazvati [[NLRP3 inflamasom]] pomoću [[ATP]]-a, bakterijskih [[toksin]]a koji stvaraju pore, stipse i kristale. Pored navedenih molekula, koje dovode do aktivacije inflamasoma NLRP3, sklapanje i aktivaciju može izazvati i K&lt;sup&gt;+&lt;/sup&gt; efluks, priliv Ca&lt;sup&gt;2+&lt;/sup&gt;, poremećaj [[lizosom]]a i [[ROS]] koje potiču iz [[mitohondrija]]. NLRP3 inflamasom je neophodan za indukciju efikasnog imunskog odgovora. NLRP3 inflamasom može biti induciran širokim spektrom stimulusa za razliku od inflamasoma NLRP4, koji veže ograničeniji broj i raznovrsnost liganada i radi u kompleksu sa NAIP proteinom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Guo H, Callaway JB, Ting JP | title = Inflammasomes: mechanism of action, role in disease, and therapeutics | journal = Nature Medicine | volume = 21 | issue = 7 | pages = 677–687 | date = juli 2015 | pmid = 26121197 | pmc = 4519035 | doi = 10.1038/nm.3893 }}&lt;/ref&gt;
 
Pokazalo se da i ostali NLR, kao što su IPAF i NAIP5/Birc1e aktiviraju kaspazu-1 kao odgovor na ''[[Salmonella]]'' i ''[[Legionella]]''.

===RIG-I-liki receptori (RLR)===
{{također pogledajte|RIG-I-liki receptor}}
[[slika:5-Methyl-MDA molecule ball.png|thumb|right|5-Metil molekula signalnog puta posredovanog Mda5.]]
Do sada su opisane tri RLR helikaze: [[RIG-I]] i [[MDA5]] (koje prepoznaju 5'trifosfat-RNK i dsRNK), koje aktiviraju antivirusnu signalizaciju, i [[LGP2]], za koju se čini da djeluju kao dominantno-negativni inhibitor. RLR iniciraju oslobađanje upalnih [[citokin]]a i [[interferon]]a tipa I (IFN I).&lt;ref name=&quot;Kumar_2011&quot;/&gt;

==Biljni PRR-i==
Biljke sadrže značajan broj PRR-ova koji dijele izuzetnu strukturnu i funkcionalnu sličnost sa TOLL-om [[drozofila]] i TLR-ovima sisara. Prvi PRR identificiran u biljkama ili životinjama bio je protein Xa21, koji daje otpornost na gram-negativni bakterijski [[patogen]] ''Xanthomonas oryzae'' pv. oryzae.&lt;ref name=&quot;pmid8525370&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid24482761&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bahar O, Pruitt R, Luu DD, Schwessinger B, Daudi A, Liu F, Ruan R, Fontaine-Bodin L, Koebnik R, Ronald P | display-authors = 6 | title = The Xanthomonas Ax21 protein is processed by the general secretory system and is secreted in association with outer membrane vesicles | journal = PeerJ | volume = 2 | pages = e242 | year = 2014 | pmid = 24482761 | pmc = 3897388 | doi = 10.7717/peerj.242 }}&lt;/ref&gt; Od tada su izolovane dvije druge biljne PRR, [[Arabidopsis]] FLS2 ([[flagela|flagelin]]) i EFR (Tu receptor faktora elongacije).&lt;ref name=&quot;pmid19400727&quot;/&gt; Identifikovani su odgovarajući PAMP-ovi za FLS2 i EFR.&lt;ref name=&quot;pmid19400727&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Boller T, Felix G | title = A renaissance of elicitors: perception of microbe-associated molecular patterns and danger signals by pattern-recognition receptors | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-plant-biology_2009_60/page/379 | journal = Annual Review of Plant Biology | volume = 60 | pages = 379–406 | year = 2009 | pmid = 19400727 | doi = 10.1146/annurev.arplant.57.032905.105346 }}&lt;/ref&gt; Nakon prepoznavanja [[ligand]]a, biljni PRR [[transdukcija (genetika)|transduciraju]] &quot;imunost izazvanu PAMP-om&quot; (PTI).&lt;ref name=&quot;pmid16497589&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chisholm ST, Coaker G, Day B, Staskawicz BJ | title = Host-microbe interactions: shaping the evolution of the plant immune response | journal = Cell | volume = 124 | issue = 4 | pages = 803–814 | date = februar 2006 | pmid = 16497589 | doi = 10.1016/j.cell.2006.02.008 | s2cid = 10696351 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Biljna otpornost na bolesti|Imunskii sistem biljaka]] također kodira proteine otpornosti koji liče na NOD-like receptore (vidi gore), koji karakteriziraju NBS i [[LRR domen]] i također mogu nositi druge konzervirane domene interakcije kao što je TIR [[citoplazma]]tski domen koji se nalazi u receptorima Toll-a i [[interleukin]]a.&lt;ref name=&quot;pmid16677430&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = McHale L, Tan X, Koehl P, Michelmore RW | title = Plant NBS-LRR proteins: adaptable guards | journal = Genome Biology | volume = 7 | issue = 4 | pages = 212 | year = 2006 | pmid = 16677430 | pmc = 1557992 | doi = 10.1186/gb-2006-7-4-212 }}&lt;/ref&gt; NBS-LRR proteini su potrebni za imunost izazvanu efektorima (ETI).

== NeRD kinaze ==
PRR se obično povezuju sa ili sadrže članove [[monofilija|monofiletske]] grupe [[kinaza]] zvane porodica kinaza povezanih sa interleukin-1 receptorom (IRAK), koja uključuje ''[[Drosophila]]'' Pelle, ljudsku IRAK, rižin XA21 i [[arabidopsis]]ov FLS2. Kod sisara, PRR se također mogu povezati sa članovima porodice kinaznih proteina u interakciji sa receptorima (RIP), udaljenim srodnicima porodice IRAK. Neke kinaze iz porodics IRAK i RIP spadaju u malu funkcionalnu klasu kinaza koja se naziva ne-RD, od kojih mnoge ne autofosforiliraju aktivacijsku petlju. Istraživanje kinoma [[kvasci|kvasaca]], [[muha]], crva, ljudi, [[arabidopsis]]a i [[riža|riže]] (3.723 kinaza) otkrilo je da uprkos malom broju ne-RD kinaza u ovim [[genom]]ima (9%-29%), 12 od 15 kinaza poznatih ili predviđenih da funkcioniraju u PRR signalizaciji spadaju u ne-RD klasu. U biljkama, svi do sada okarakterisani PRR pripadaju klasi koja nije RD. Ovi podaci pokazuju da se kinaze povezane s PRR mogu u velikoj mjeri predvidjeti nedostatkom jednog konzerviranog ostatka i otkriti nove potencijalne biljne potporodice PRR.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dardick C, Schwessinger B, Ronald P | title = Non-arginine-aspartate (non-RD) kinases are associated with innate immune receptors that recognize conserved microbial signatures | journal = Current Opinion in Plant Biology | volume = 15 | issue = 4 | pages = 358–366 | date = august 2012 | pmid = 22658367 | doi = 10.1016/j.pbi.2012.05.002 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16424920&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dardick C, Ronald P | title = Plant and animal pathogen recognition receptors signal through non-RD kinases | journal = PLOS Pathogens | volume = 2 | issue = 1 | pages = e2 | date = januar 2006 | pmid = 16424920 | pmc = 1331981 | doi = 10.1371/journal.ppat.0020002 }}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
===Imunoterapija===
Istraživačke grupe su nedavno sprovele opsežna istraživanja o uključivanju i potencijalnoj upotrebi imunskog sistema pacijenata u terapiji različitih bolesti, tzv. imunoterapiji, uključujući [[monoklonska antitijela]], nespecifične imunoterapije, onkolisku virusnu terapiju, terapiju [[T-ćelija]]ma i vakcine protiv raka.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.cancer.net/navigating-cancer-care/how-cancer-treated/immunotherapy-and-vaccines/understanding-immunotherapy|title=Understanding Immunotherapy|date=25. 3. 2013|work=Cancer.Net|access-date=31. 7. 2017|archive-date=28. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170728073105/http://www.cancer.net/navigating-cancer-care/how-cancer-treated/immunotherapy-and-vaccines/understanding-immunotherapy|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  NOD2 has been associated through a loss- and gain- of function with development of Crohn's disease and early-onset sarcoidosis.&lt;ref name=&quot;Caruso_2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chen ES | title = Innate immunity in sarcoidosis pathobiology | journal = Current Opinion in Pulmonary Medicine | volume = 22 | issue = 5 | pages = 469–475 | date = septembar 2016 | pmid = 27387100 | doi = 10.1097/mcp.0000000000000305 | s2cid = 4508464 }}&lt;/ref&gt; Mutacije u NOD2 u saradnji sa faktorima okruženja dovode do razvoja hronične upale [[crijeva]].&lt;ref name=&quot;Caruso_2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Philpott DJ, Sorbara MT, Robertson SJ, Croitoru K, Girardin SE | title = NOD proteins: regulators of inflammation in health and disease | journal = Nature Reviews. Immunology | volume = 14 | issue = 1 | pages = 9–23 | date = januar 2014 | pmid = 24336102 | doi = 10.1038/nri3565 | s2cid = 20275457 }}&lt;/ref&gt; Stoga je predloženo liječenje bolesti inhibiranjem malih molekula, koje su u stanju modulirati NOD2 signalizaciju, posebno RIP2. FDA je do sada odobrila dva terapeutika koji inhibiraju [[fosforilacije]] na RIP2, koja je neophodna za pravilno funkcioniranje NOD2, gefitinib i erlotinib.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jun JC, Cominelli F, Abbott DW | title = RIP2 activity in inflammatory disease and implications for novel therapeutics | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 94 | issue = 5 | pages = 927–932 | date = novembar 2013 | pmid = 23794710 | pmc = 3800061 | doi = 10.1189/jlb.0213109 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tigno-Aranjuez JT, Benderitter P, Rombouts F, Deroose F, Bai X, Mattioli B, Cominelli F, Pizarro TT, Hoflack J, Abbott DW | display-authors = 6 | title = In vivo inhibition of RIPK2 kinase alleviates inflammatory disease | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 289 | issue = 43 | pages = 29651–29664 | date = oktobar 2014 | pmid = 25213858 | pmc = 4207980 | doi = 10.1074/jbc.m114.591388 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Pored toga, sprovedeno je istraživanje na GSK583, visoko specifičnom inhibitoru RIP2, koji se čini veoma obećavajućim u inhibiciji NOD1 i NOD2 signalizacije, a samim tim i ograničavanju upale uzrokovane [[signalni put|signalnim putevima]] NOD1, NOD2.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Haile PA, Votta BJ, Marquis RW, Bury MJ, Mehlmann JF, Singhaus R, Charnley AK, Lakdawala AS, Convery MA, Lipshutz DB, Desai BM, Swift B, Capriotti CA, Berger SB, Mahajan MK, Reilly MA, Rivera EJ, Sun HH, Nagilla R, Beal AM, Finger JN, Cook MN, King BW, Ouellette MT, Totoritis RD, Pierdomenico M, Negroni A, Stronati L, Cucchiara S, Ziółkowski B, Vossenkämper A, MacDonald TT, Gough PJ, Bertin J, Casillas LN | display-authors = 6 | title = The Identification and Pharmacological Characterization of 6-(tert-Butylsulfonyl)-N-(5-fluoro-1H-indazol-3-yl)quinolin-4-amine (GSK583), a Highly Potent and Selective Inhibitor of RIP2 Kinase | journal = Journal of Medicinal Chemistry | volume = 59 | issue = 10 | pages = 4867–4880 | date = maj 2016 | pmid = 27109867 | doi = 10.1021/acs.jmedchem.6b00211 }}&lt;/ref&gt; Druga mogućnost je uklanjanje senzora za NOD2, koje se pokazalo efikasnim na mišjim modelima u nastojanju da suzbije simptome [[crohnova bolest|Crohnove bolesti]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Corridoni D, Rodriguez-Palacios A, Di Stefano G, Di Martino L, Antonopoulos DA, Chang EB, Arseneau KO, Pizarro TT, Cominelli F | display-authors = 6 | title = Genetic deletion of the bacterial sensor NOD2 improves murine Crohn's disease-like ileitis independent of functional dysbiosis | journal = Mucosal Immunology | volume = 10 | issue = 4 | pages = 971–982 | date = juli 2017 | pmid = 27848951 | pmc = 5433921 | doi = 10.1038/mi.2016.98 }}&lt;/ref&gt; Inhibitori kinaze tipa II, koji su visoko specifični, pokazali su obećavajuće rezultate u blokiranju TNF-a koji nastaje iz NOD-ovisnih puteva, što pokazuje visok potencijal u liječenju tumora povezanih s upalom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Canning P, Ruan Q, Schwerd T, Hrdinka M, Maki JL, Saleh D, Suebsuwong C, Ray S, Brennan PE, Cuny GD, Uhlig HH, Gyrd-Hansen M, Degterev A, Bullock AN | display-authors = 6 | title = Inflammatory Signaling by NOD-RIPK2 Is Inhibited by Clinically Relevant Type II Kinase Inhibitors | journal = Chemistry &amp; Biology | volume = 22 | issue = 9 | pages = 1174–1184 | date = septembar 2015 | pmid = 26320862 | pmc = 4579271 | doi = 10.1016/j.chembiol.2015.07.017 }}&lt;/ref&gt;
 
===Infekcija i karcinogeneza===
Druga moguća eksploatacija PRR-a u ljudskoj medicini je također povezana sa malignim tumorima crijeva. Studije su pokazale da ''[[Helicobacter pylori]]'' značajno korelira sa razvojem gastrointestinalnih tumora. Kod zdravih osobsa infekcija ''Helicobacter pylori'' je ciljana kombinacijom PRR-ova, odnosno TLR-a, NLR-a, RLR-a i CLR-a DC-SIGN. U slučaju njihovog kvara, ovi receptori su također povezani sa karcinogenezom. Kada se infekcija ''Helicobacter pylori'' ostavi da napreduje u crijevima, razvija se u hroničnu upalu, atrofiju i na kraju displaziju, što dovodi do razvoja raka. Budući da svi tipovi PRR-a imaju ulogu u identifikaciji i iskorjenjivanju [[infekcija]], njihovi specifični agonisti stvaraju snažan [[imunski odgovor]] na rak i druge bolesti povezane s PRR-om. Pokazalo se da inhibicija TLR2 značajno korelira s poboljšanim stanjem pacijenta i supresijom adenokarcinoma želuca.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Castaño-Rodríguez N, Kaakoush NO, Mitchell HM | title = Pattern-recognition receptors and gastric cancer | journal = Frontiers in Immunology | volume = 5 | pages = 336 | date = 2014 | pmid = 25101079 | pmc = 4105827 | doi = 10.3389/fimmu.2014.00336 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
===Neurodegenerativna i metabolička bolest===
PRR-ovi su također čvrsto povezani s pravilnom funkcijom [[neuron]]skih mreža i tkiva, posebno zbog njihove uključenosti u procese upale, koji su neophodni za pravilnu funkciju, ali mogu uzrokovati nepopravljivu štetu ako nisu pod kontrolom. TLR se eksprimiraju na većini ćelija [[CNS|centralnog nervnog sistema]] (CNS) i imaju ključnu ulogu u sterilnoj upali. Nakon ozljede dovode do oštećenja rasta [[akson]]a i usporavaju ili čak potpuno zaustavljaju oporavak. Druga važna struktura uključena i potencijalno iskoristiva u terapiji nakon ozljede je [[inflamasom]]. Kroz indukciju proupalnih [[citokin]]a, IL-1β i IL-18, predloženo je da inhibicija inflamasoma takođe može poslužiti kao efikasan terapijski metod.&lt;ref name=&quot;Kigerl 2014 5–16&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kigerl KA, de Rivero Vaccari JP, Dietrich WD, Popovich PG, Keane RW | title = Pattern recognition receptors and central nervous system repair | journal = Experimental Neurology | volume = 258 | pages = 5–16 | date = august 2014 | pmid = 25017883 | pmc = 4974939 | doi = 10.1016/j.expneurol.2014.01.001 }}&lt;/ref&gt; Učešće inflamasoma je također istraživano u nekoliko drugih bolesti uključujući eksperimentalni autoimunski encefalomijelitis (EAE), [[Alzheimerova bolest|Alzhemerovu]] i [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovu bolest]] i aterosklerozu povezanu s dijabetesom tipa II kod pacijenata. Predložene terapije uključuju razgradnju NLRP3 ili inhibiranje proupalnih citokina.&lt;ref name=&quot;Kigerl 2014 5–16&quot;/&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}
 
== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|Pattern+Recognition+Receptors}}
 
{{Receptori prepoznavanja uzorka}}

{{DEFAULTSORT:Pattern Recognition Receptor}}
[[Kategorija:Imunološki sistem]]
[[Kategorija:Receptori]]
[[Kategorija:Receptori prepoznavanja uzorka]]</text>
      <sha1>0jipiptsoee1w95p2ab0oi4lpisr0uj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>CIITA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498526</id>
    <revision>
      <id>3926648</id>
      <parentid>3918641</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:08:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17220" sha1="f3qvvr2xswsz7pw8mac5ayzoemasljn" xml:space="preserve">{{Infokutija gen}}
'''CIITA''' je ljudski [[gen]] sa p kraka [[hromosom 16|hromosoma 16]],  koji kodira [[protein]] zvani '''transaktivator klase II [[glavni kompleks histokompatibilnosti|glavog kompleksa histokompatibilnosti]]'''.&lt;ref name=&quot;pmid8402893&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Steimle V, Otten LA, Zufferey M, Mach B | title = Complementation cloning of an MHC class II transactivator mutated in hereditary MHC class II deficiency (or bare lymphocyte syndrome) | url = https://archive.org/details/cell_1993-10-08_75_1/page/135 | journal = Cell | volume = 75 | issue = 1 | pages = 135–46 | date = Oct 1993 | pmid = 8402893 | doi = 10.1016/S0092-8674(05)80090-X | s2cid = 30276144 }}&lt;/ref&gt;  Mutacije ovog gena su odgovorne za [[sindrom golih limfocita]] u kojem je [[imunski sistem]] ozbiljno ugrožen i ne može se efikasno boriti protiv [[infekcije]].&lt;ref name=&quot;pmid8402893&quot;/&gt; Hromosomskim preuređenjem CIITA-e uključeno je u patogenezu [[Hodgkinov limfom|Hodgkinovog limfoma]] i [[primarni medijastinski B-ćelijski limfom|primarnog medijastinskog B-ćelijskog limfoma]].&lt;ref name=&quot;pmid21368758&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Steidl C, Shah SP, Woolcock BW, Rui L, Kawahara M, Farinha P, Johnson NA, Zhao Y, Telenius A, Neriah SB, McPherson A, Meissner B, Okoye UC, Diepstra A, van den Berg A, Sun M, Leung G, Jones SJ, Connors JM, Huntsman DG, Savage KJ, Rimsza LM, Horsman DE, Staudt LM, Steidl U, Marra MA, Gascoyne RD | title = MHC class II transactivator CIITA is a recurrent gene fusion partner in lymphoid cancers | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2011-03-17_471_7338/page/377 | journal = Nature | volume = 471 | issue = 7338 | pages = 377–81 | date = Mar 2011 | pmid = 21368758 | pmc = 3902849 | doi = 10.1038/nature09754 | bibcode = 2011Natur.471..377S }}&lt;/ref&gt;
 
==Aminokiselinska sekvenca== 
Dužina [[polipeptid]]nog lanca je  1.130  [[aminokiselina]], a [[dalton (jedinica)|molekulska težina]]  123.514 [[dalton (jedinica)|Da]].
{{legenda aminokiselina}} 
&lt;table style=&quot;font-family:monospace;&quot;&gt;
&lt;tr style=&quot;text-align:right;&quot;&gt;&lt;th&gt;10&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;20&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;30&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;40&lt;/th&gt;&lt;th&gt;&lt;/th&gt;&lt;th&gt;50&lt;/th&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;MRCLAPRPAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SYLSEPQGSS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QCATMELGPL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EGGYLELLNS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DADPLCLYHF&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;YDQMDLAGEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EIELYSEPDT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTINCDQFSR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLCDMEGDEE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TREAYANIAE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LDQYVFQDSQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LEGLSKDIFK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HIGPDEVIGE&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SMEMPAEVGQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KSQKRPFPEE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPADLKHWKP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEPPTVVTGS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LLVRPVSDCS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TLPCLPLPAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FNQEPASGQM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RLEKTDQIPM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PFSSSSLSCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLPEGPIQFV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTISTLPHGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WQISEAGTGV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;SSIFIYHGEV&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PQASQVPPPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GFTVHGLPTS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDRPGSTSPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;APSATDLPSM&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;PEPALTSRAN&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MTEHKTSPTQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CPAAGEVSNK&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LPKWPEPVEQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FYRSLQDTYG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AEPAGPDGIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;VEVDLVQARL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ERSSSKSLER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;ELATPDWAER&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLAQGGLAEV&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LLAAKEHRRP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RETRVIAVLG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAGQGKSYWA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAVSRAWACG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RLPQYDFVFS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;VPCHCLNRPG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DAYGLQDLLF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLGPQPLVAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DEVFSHILKR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PDRVLLILDG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;FEELEAQDGF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LHSTCGPAPA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EPCSLRGLLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GLFQKKLLRG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CTLLLTARPR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;GRLVQSLSKA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DALFELSGFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MEQAQAYVMR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YFESSGMTEH&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QDRALTLLRD&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;RPLLLSHSHS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PTLCRAVCQL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SEALLELGED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKLPSTLTGL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YVGLLGRAAL&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DSPPGALAEL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKLAWELGRR&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HQSTLQEDQF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PSADVRTWAM&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AKGLVQHPPR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;AAESELAFPS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FLLQCFLGAL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;WLALSGEIKD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KELPQYLALT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;PRKKRPYDNW&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LEGVPRFLAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LIFQPPARCL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GALLGPSAAA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SVDRKQKVLA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RYLKRLQPGT&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LRARQLLELL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;HCAHEAEEAG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;IWQHVVQELP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GRLSFLGTRL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TPPDAHVLGK&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;ALEAAGQDFS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDLRSTGICP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SGLGSLVGLS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;CVTRFRAALS&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;DTVALWESLQ&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;QHGETKLLQA&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AEEKFTIEPF&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;KAKSLKDVED&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LGKLVQTQRT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;RSSSEDTAGE&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LPAVRDLKKL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;EFALGPVSGP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QAFPKLVRIL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TAFSSLQHLD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;LDALSENKIG&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;DEGVSQLSAT&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;FPQLKSLETL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;NLSQNNITDL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;GAYKLAEALP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;SLAASLLRLS&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;LYNNCICDVG&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;AESLARVLPD&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;MVSLRVMDVQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;YNKFTAAGAQ&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QLAASLRRCP&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;tr style=&quot;background-color: #eee;&quot;&gt;&lt;td&gt;HVETLAMWTP&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;TIPFSVQEHL&lt;/td&gt;&lt;td style=&quot;background-color: #f9f9f9;&quot;&gt;&lt;/td&gt;&lt;td&gt;QQQDSRISLR&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;
&lt;/table&gt;

== Funkcija ==
CIITA [[informacijska RNK|iRNK]] može se detektovati samo u [[ljudski leukocitni antigen|ljudskom leukocitnzm antigenima]] ([[HLA]]) sistema klase II-pozitivne ćelijske linije i tkiva. Ova vrlo ograničena distribucija tkiva sugerira da je [[ekspresija gena]] HLA klase II u velikoj mjeri pod kontrolom CIITA-e.&lt;ref name=&quot;pmid8070816&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mach B, Steimle V, Reith W | title = MHC class II-deficient combined immunodeficiency: a disease of gene regulation | journal = Immunological Reviews | volume = 138 | issue = 1 | pages = 207–21 | date = Apr 1994 | pmid = 8070816 | doi = 10.1111/j.1600-065X.1994.tb00853.x | s2cid = 28869787 }}&lt;/ref&gt;  Međutim, izgleda da se CIITA ne vezuje direktno za DNK.&lt;ref name=&quot;pmid8070816&quot;/&gt; Umjesto toga CIITA funkcionira kroz aktivaciju [[transkripcijski faktor|transkripcijskog faktora]] [[RFX5]].&lt;ref name=&quot;pmid9177217&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Scholl T, Mahanta SK, Strominger JL | title = Specific complex formation between the type II bare lymphocyte syndrome-associated transactivators CIITA and RFX5 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 12 | pages = 6330–4 | date = Jun 1997 | pmid = 9177217 | pmc = 21049 | doi = 10.1073/pnas.94.12.6330 | bibcode = 1997PNAS...94.6330S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Stoga je CIITA klasifikovan kao transkripcijski [[koaktivator (genetika)|koaktivator]].
 
CIITA protein sadrži kiseli domenski [[aktivator (genetika)|aktivator transkripcije]], 4 LRRs ([[ponavljanje bogato leucinom|leucinom bogatih ponavljanja]]) i [[guanozin-trifosfat|GTP]] vezujući domen.&lt;ref name=&quot;pmid11172716&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Raval A, Howcroft TK, Weissman JD, Kirshner S, Zhu XS, Yokoyama K, Ting J, Singer DS | title = Transcriptional coactivator, CIITA, is an acetyltransferase that bypasses a promoter requirement for TAF(II)250 | journal = Molecular Cell | volume = 7 | issue = 1 | pages = 105–15 | date = Jan 2001 | pmid = 11172716 | doi = 10.1016/S1097-2765(01)00159-9 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Protein koristi GTP vezivanje kako bi olakšao vlastiti transport u jedro.&lt;ref name=&quot;pmid10464099&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Harton JA, Cressman DE, Chin KC, Der CJ, Ting JP | title = GTP binding by class II transactivator: role in nuclear import | url = https://archive.org/details/sim_science_1999-08-27_285_5432/page/1402 | journal = Science | volume = 285 | issue = 5432 | pages = 1402–5 | date = Aug 1999 | pmid = 10464099 | doi = 10.1126/science.285.5432.1402 }}&lt;/ref&gt; Jednom u jedru, protein djeluje kao pozitivan regulator [[transkripcija (genetika)|transkripcija gena]], [[MHC|glavnog kompleksa histokompatibilnosti]] klase II i često se naziva &quot;master kontrolni faktor&quot; za ekspresiju ovih gena.&lt;ref name=&quot;pmid10938095&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Harton JA, Ting JP | title = Class II transactivator: mastering the art of major histocompatibility complex expression | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 20 | issue = 17 | pages = 6185–94 | date = Sep 2000 | pmid = 10938095 | pmc = 86093 | doi = 10.1128/MCB.20.17.6185-6194.2000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15162420&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = LeibundGut-Landmann S, Waldburger JM, Krawczyk M, Otten LA, Suter T, Fontana A, Acha-Orbea H, Reith W | title = Mini-review: Specificity and expression of CIITA, the master regulator of MHC class II genes | journal = European Journal of Immunology | volume = 34 | issue = 6 | pages = 1513–25 | date = Jun 2004 | pmid = 15162420 | doi = 10.1002/eji.200424964 | s2cid = 21226976 }}&lt;/ref&gt;
 
Ekspresiju CIITA inducira [[interferon gama]], možda potpomognut drugim signalima.&lt;ref name=&quot;pmid32966619&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Heuberger C, Pott J, Maloy KJ | title = Why do intestinal epithelial cells express MHC class II? | journal = Immunology | volume = 162 | issue=4 | pages = 357–367 |date=2021 | doi = 10.1111/imm.13270 | pmc =7968399 | pmid = 32966619}}&lt;/ref&gt; [[MHC klasa II|MHC&amp;nbsp;II]] ekspresija u ćelijama [[Crijevo|crijevnog epitela]] je pojačana pod [[upala|upalom]].&lt;ref name=&quot;pmid32966619&quot; /&gt;

== Interakcije ==
Pokazalo se da CIITA [[interakcija protein-protein|interraguje]] sa:
{{div col|colwidth=20em}}
* [[MAPK1]],&lt;ref name = pmid18245089&gt;{{cite journal | vauthors = Voong LN, Slater AR, Kratovac S, Cressman DE | title = Mitogen-activated protein kinase ERK1/2 regulates the class II transactivator | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2008-04-04_283_14/page/9031 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 283 | issue = 14 | pages = 9031–9 | date = Apr 2008 | pmid = 18245089 | pmc = 2431044 | doi = 10.1074/jbc.M706487200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[Koaktivator 1 jedearnog receptora]],&lt;ref name = pmid12933903&gt;{{cite journal | vauthors = Tzortzakaki E, Spilianakis C, Zika E, Kretsovali A, Papamatheakis J | title = Steroid receptor coactivator 1 links the steroid and interferon gamma response pathways | journal = Molecular Endocrinology | volume = 17 | issue = 12 | pages = 2509–18 | date = Dec 2003 | pmid = 12933903 | doi = 10.1210/me.2002-0439 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[RFX5]],&lt;ref name = pmid9177217 /&gt;&lt;ref name = pmid11003667&gt;{{cite journal | vauthors = Hake SB, Masternak K, Kammerbauer C, Janzen C, Reith W, Steimle V | title = CIITA leucine-rich repeats control nuclear localization, in vivo recruitment to the major histocompatibility complex (MHC) class II enhanceosome, and MHC class II gene transactivation | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2000-10_20_20/page/7716 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 20 | issue = 20 | pages = 7716–25 | date = Oct 2000 | pmid = 11003667 | pmc = 86349 | doi =  10.1128/mcb.20.20.7716-7725.2000}}&lt;/ref&gt;
* [[RFXANK]],&lt;ref name = pmid11003667/&gt;&lt;ref name = pmid11463838&gt;{{cite journal | vauthors = Nekrep N, Geyer M, Jabrane-Ferrat N, Peterlin BM | title = Analysis of ankyrin repeats reveals how a single point mutation in RFXANK results in bare lymphocyte syndrome | url = https://archive.org/details/sim_molecular-and-cellular-biology_2001-08_21_16/page/5566 | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 21 | issue = 16 | pages = 5566–76 | date = Aug 2001 | pmid = 11463838 | pmc = 87278 | doi = 10.1128/MCB.21.16.5566-5576.2001 }}&lt;/ref&gt;
* [[XPO1]],&lt;ref name = pmid18245089/&gt;&lt;ref name = pmid12517958&gt;{{cite journal | vauthors = Raval A, Weissman JD, Howcroft TK, Singer DS | title = The GTP-binding domain of class II transactivator regulates its nuclear export | journal = Journal of Immunology | volume = 170 | issue = 2 | pages = 922–30 | date = Jan 2003 | pmid = 12517958 | doi =  10.4049/jimmunol.170.2.922| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  i
* [[ZXDC]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Al-Kandari W, Jambunathan S, Navalgund V, Koneni R, Freer M, Parimi N, Mudhasani R, Fontes JD | title = ZXDC, a novel zinc finger protein that binds CIITA and activates MHC gene transcription | journal = Molecular Immunology | volume = 44 | issue = 4 | pages = 311–21 | date = Jan 2007 | pmid = 16600381 | pmc = 1624858 | doi = 10.1016/j.molimm.2006.02.029 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Al-Kandari W, Koneni R, Navalgund V, Aleksandrova A, Jambunathan S, Fontes JD | title = The zinc finger proteins ZXDA and ZXDC form a complex that binds CIITA and regulates MHC II gene transcription | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 369 | issue = 5 | pages = 1175–87 | date = Jun 2007 | pmid = 17493635 | pmc = 1963517 | doi = 10.1016/j.jmb.2007.04.033 }}&lt;/ref&gt;
{{Div col end}}
 
== Također pogledajte ==
* [[MHC klasa II]]
{{-}}
 
== Reference ==
{{refspisak|33em}}
 
== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|MHC+class+II+transactivator+protein}}
* {{UCSC gene info|CIITA}}
 
{{NLM content}}

[[Kategorija:LRR proteini]]
[[Kategorija:NOD receptori]]
[[Kategorija:Geni na hromosomu 16]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Proteomika]]</text>
      <sha1>f3qvvr2xswsz7pw8mac5ayzoemasljn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Giovanni Fabris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>498920</id>
    <revision>
      <id>3926289</id>
      <parentid>3628366</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Biografija */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1925" sha1="ppdi27e750ybrh8x00m3k4qxhxrc2xy" xml:space="preserve">'''Giovanni Fabris''' bio vlasnik prvog stalnog [[Sarajevo|sarajevskog]] [[kinematograf]]a i jedan od pionira prikazivanja filmova u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].

==Biografija==

Ne postoje podaci o porijeklu, rođenju i smrti. Poznato je samo da je bio mašinista u mornarici i svu da je svu svoju ušteđevinu uložio u otvaranje prvog stalnog kinematografa &quot;Edison American Bioskop&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://analiziraj.ba/sarajevo-u-19-vijeku-na-ulicama-zasjalo-4-500-zaruljki/|title=SARAJEVO U 19. VIJEKU: NA ULICAMA ZASJALO 4.500 ŽARULJKI|last=Golubović|first=Dragan|date=30. 3. 2016|website=Analiziraj.ba|language=bs-BA|access-date=23. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; u Sarajevu, koji je otvoren u decembru 1907. godine na uglu ulica Tubegovića i Ćemaluše.&lt;ref name=&quot;leksikon&quot;&gt;{{cite book |last1=Kosanović |first1=Dejan |title=Leksikon pionira filma i filmskih stvaralaca na tlu jugoslovenskih zemalja 1896-1945. |date=2000 |publisher=Institut za fiilm ; Jugoslovenska kinoteka ; Feniks film |location=Beograd |isbn=86-7227-036-3 |pages=68}}&lt;/ref&gt;

Krajem marta 1911. godine, kinematograf je potpuno izgorio zajedno s filmovima i kino-aparaturom,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/2522|title=JUGOSLAVIJA - Filmska enciklopedija|website=filmska.lzmk.hr|access-date=23. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; i tom prilikom kinooperater Antonio Gasparini teško je povrijeđen. Uzrok ove nesreće bila je zapaljiva filmska traka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stav.ba/vijest/od-eugena-illesa-do-jasmile-zbanic/1589|title=Od Eugena Illesa do Jasmile Žbanić|website=stav.ba|language=en|access-date=23. 6. 2024}}&lt;/ref&gt; Nakon tog događaja građani Sarajeva pokrenuli su akciju skupljanja priloga za porudicu  Fabris i povrijeđenog kinooperatera.&lt;ref name=&quot;leksikon&quot; /&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bosanskohercegovačka kinematografija]]
[[Kategorija:Sarajevo]]</text>
      <sha1>ppdi27e750ybrh8x00m3k4qxhxrc2xy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Finansije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502024</id>
    <revision>
      <id>3926256</id>
      <parentid>3576180</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8229" sha1="6as3cekgwu2jceeart903lahdmb07rb" xml:space="preserve">'''Finansije''' su proučavanje i [[Akademska disciplina|disciplina]] [[Novac|novca]], [[Valuta|valute]] i [[Kapitalna imovina|kapitalnih sredstava]]. Povezane su, ali nisu sinonim za [[Ekonomija|ekonomiju]], koja proučava [[Proizvodnja (ekonomija)|proizvodnju]], [[Distribucija (ekonomija)|distribuciju]] i [[Potrošnja (ekonomija)|potrošnju]] [[Robe i usluge|dobara i usluga]]; disciplina [[Finansijska ekonomija|finansijske ekonomije]] premošćuje to dvoje. Finansijske aktivnosti se odvijaju u [[Finansijski sistem|finansijskim sistemima]] u različitim obimima; stoga se polje može grubo podijeliti na [[Lične finansije|lične]], [[Korporativne finansije|korporativne]] i [[javne finansije]].{{Efn|The following are definitions of ''finance'' as crafted by the authors indicated:
* [https://faculty.chicagobooth.edu/eugene.fama/research/Theory%20of%20Finance/The%20Theory%20of%20Finance%20Preface%20and%20Table%20of%20Contents.pdf Fama and Miller]: &quot;Teorija finansija bavi se time kako pojedinci i firme raspoređuju resurse kroz vrijeme. Konkretno, nastoji se objasniti kako su rješenja za probleme s kojima se suočava alokacija resursa kroz vrijeme olakšana postojanjem tržišta kapitala (koja obezbjeđuju sredstva za pojedinačne ekonomske subjekte da razmjenjuju resurse kako bi bili dostupni u različitim vremenskim tačkama) i firmi (koji svojim proizvodno-investicionim odlukama pružaju način da pojedinci fizički transformišu trenutne resurse u resurse koji će biti dostupni u budućnosti).&quot; 
* [https://afajof.org/wp-content/uploads/files/historical-texts/guthmann-dougall-1940-ocr.pdf Guthmann and Dougall]: &quot;Finansije se bave prikupljanjem i administriranjem sredstava i odnosima između privatnih preduzeća koja traže profit s jedne strane i grupa koje obezbjeđuju sredstva s druge strane. Ove grupe, koje uključuju investitore i špekulante — odnosno kapitaliste ili vlasnike imovine — kao i one koji daju kratkoročni kapital, plasiraju svoj novac u oblasti trgovine i industrije i zauzvrat očekuju tok prihoda.&quot;
* [https://www.wiley.com/en-in/Finance:+Capital+Markets,+Financial+Management,+and+Investment+Management-p-9780470407356 Drake and Fabozzi]: &quot;Finansije su primjena ekonomskih principa na donošenje odluka koje uključuje alokaciju novca u uvjetima neizvjesnosti.&quot;
* [https://openlibrary.org/authors/OL1637242A/Frank_Walter_Paish F.W. Paish]: &quot;Finansije se mogu definisati kao pozicija novca u trenutku kada se traži&quot;.
* [https://openlibrary.org/authors/OL835181A/John_J._Hampton John J. Hampton]: &quot;Termin finansije se može definisati kao upravljanje tokovima novca kroz organizaciju, bilo da će to biti korporacija, škola, banka ili vladina agencija&quot;.
* [https://www.worldcat.org/oclc/976723372 Howard and Upton]: &quot;Finansije se mogu definisati kao ona administrativna oblast ili skup administrativnih funkcija u organizaciji koja se odnosi na aranžman svakog duga i kredita tako da organizacija može imati sredstva da ostvari ciljeve na što je moguće zadovoljavajući način.&quot;.
*[https://education.wbstraining.com/pluginfile.php/2808/mod_resource/content/1/PabloFernandez_Finance%20and%20Financial%20Economics.pdf Pablo Fernandez]: &quot;Finansije su profesija koja zahtijeva interdisciplinarnu obuku i može pomoći menadžerima kompanija da donesu ispravne odluke o finansiranju, ulaganju, kontinuitetu i drugim pitanjima koja utiču na prilive i odlive novca, te rizik kompanije. Takođe pomaže ljudima i institucijama da mudro ulažu i planiraju pitanja vezana za novac.&quot;}}

U finansijskom sistemu imovina se kupuje, prodaje ili trguje kao [[finansijski instrument]]i, kao što su [[Valuta|valute]], [[Zajam|zajmovi]], [[Obveznica|obveznice]], [[Dionica|dionice]], [[Opcija (finansije)|opcije]], [[Fjučers ugovor|fjučersi]], itd. Imovina se također može [[Banka|bankirati]], [[Investicija|ulagati]] i [[Osiguranje|osiguravati]] kako bi se maksimizirala vrijednost i minimizirao gubitak. U praksi su [[Finansijski rizik|rizici]] uvijek prisutni u svakoj finansijskoj akciji i subjektima.

Širok spektar podoblasti u okviru finansija postoji zbog širokog opsega. [[Upravljanje investicijama|Upravljanje]] [[Upravljanje imovinom|imovinom]], [[Upravljanje novcem|novcem]], [[Upravljanje finansijskim rizikom|rizikom]] i investicijama ima za cilj da maksimizira vrijednost i minimizira [[Volatilnost (finansije)|volatilnost]]. [[Finansijska analiza]] je procjena održivosti, stabilnosti i profitabilnosti akcije ili subjekta. U nekim slučajevima, teorije u finansijama se mogu testirati pomoću [[Naučna metoda|naučnog metoda]], obuhvaćenog [[Eksperimentalne finansije|eksperimentalnim finansijama]].

Neke oblasti su multidisciplinarne, kao što su [[Finansijska matematika|matematičke finansije]], [[finansijsko pravo]], [[finansijska ekonomija]], [[finansijski inženjering]] i [[finansijska tehnologija]]. Ove oblasti su temelj [[Biznis|poslovanja]] i [[Računovodstvo|računovodstva]]'''.'''

Rana istorija finansija je paralelna sa ranom [[HIstorija novca|historijom novca]], koja je [[Prahistorija|prahistorijska]]. Drevne i srednjovjekovne civilizacije su inkorporirale osnovne funkcije finansija, kao što su bankarstvo, trgovina i računovodstvo, u svoje ekonomije. Krajem 19. veka formiran je [[globalni finansijski sistem]].

Sredinom 20. vijeka finansije su se pojavile kao posebna akademska disciplina, odvojena od ekonomije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp|title=Finance|last=Hayes|first=Adam|website=Investopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20201219025012/https://www.investopedia.com/terms/f/finance.asp|archive-date=19. 12. 2020|url-status=live|access-date=3. 8. 2022}}&lt;/ref&gt; (Prvi akademski časopis, ''[[The Journal of Finance]]'', počeo je izlaziti 1946. godine.) Najraniji doktorski programi iz finansija osnovani su 1960-ih i 1970-ih.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Gippel|first=Jennifer K|date=7. 11. 2012|title=A revolution in finance?|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0312896212461034|journal=[[Australian Journal of Management]]|language=en|volume=38|issue=1|pages=125–146|doi=10.1177/0312896212461034|issn=0312-8962|archive-url=https://web.archive.org/web/20220804001458/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0312896212461034|archive-date=4. 8. 2022|access-date=4. 8. 2022}}&lt;/ref&gt; Finansije se danas takođe [[Pregled finansija|naširoko proučavaju]] kroz programe dodiplomskih i [[Magistar finansija|master studija]] usmjerenih na [[Karijera|karijeru]].&lt;ref&gt;[https://www.ucas.com/explore/subjects/finance &quot;Finance&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230131091501/https://www.ucas.com/explore/subjects/finance|date=31. 1. 2023}}, [[:en:UCAS|UCAS]] Subject Guide.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Anthony P. Carnevale, Ban Cheah, Andrew R. Hanson (2015). [https://1gyhoq479ufd3yna29x7ubjn-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/The-Economic-Value-of-College-Majors-Full-Report-web-FINAL.pdf &quot;The Economic Value of College Majors&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221108144220/https://1gyhoq479ufd3yna29x7ubjn-wpengine.netdna-ssl.com/wp-content/uploads/The-Economic-Value-of-College-Majors-Full-Report-web-FINAL.pdf|date=8. 11. 2022}}. [[:en:Georgetown University|Georgetown University]].&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:1925.B&amp;O.Railroad.Stock.Louis.Brandeis.jpg|desno|mini| [[Obveznica|Obveznicu]] izdaju The Baltimore and Ohio Railroad. Obveznice su oblik zaduživanja koji koriste korporacije za finansiranje svojih operacija.]]
[[Datoteka:Radium_Hill_share_certificate.jpg|desno|mini| [[Share certifikat|Certifikat o dionici]] iz 1913. izdat od strane kompanije Radium Hill]]
[[Datoteka:NY_stock_exchange_traders_floor_LC-U9-10548-6.jpg|desno|mini| NYSE berzanski [[Trgovac (finansije)|trgovci]] do 1960. godine, prije uvođenja elektronskih očitavanja i računarskih ekrana]]
[[Datoteka:Chicago_bot.jpg|desno|mini|250x250piksel| [[Chicago Board of Trade]] [[Kukuruz|Corn Futures]] tržište, 1993]]
[[Datoteka:Crowds_gathering_outside_New_York_Stock_Exchange_(4).jpg|mini| Okupljanje ljudi ispred Njujorške berze nakon [[Berzovni krah 1929.|kraha na Wall Streetu 1929]]]]

== Bilješke ==
{{Spisaknapomena}}

== Reference ==
{{Refspisak|30em}}

[[Kategorija:Finansije]]</text>
      <sha1>6as3cekgwu2jceeart903lahdmb07rb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ledeni div</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502608</id>
    <revision>
      <id>3926557</id>
      <parentid>3763494</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:59:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19641" sha1="32cl44ibhckynuu5cutcx119cfz9hm0" xml:space="preserve">{{Multiple image 
|direction=vertical 
|align=right 
|width=230
|image1=Uranus as seen by NASA's Voyager 2 (remastered).png
|image2=Neptune - Voyager 2 (29347980845) flatten crop.jpg
|image3=
|caption1=[[Uran]] fotografisan s ''[[Voyager 2]]'' u januaru 1986
|caption2=[[Neptun]] fotografisan s ''Voyager 2'' u augustu 1989
}}
'''Ledeni div''' je [[Divovske planete|divovska planeta]] sastavljena uglavnom od elemenata težih od [[vodik]]a i [[helij]]a, kao što su [[kisik]], [[ugljik]], [[Dušik|azot]] i [[sumpor]]. U [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] postoje dva ledena diva: [[Uran]] i [[Neptun]].

U [[Astrofizika|astrofizici]] i [[Planetologija|planetologiji]] termin &quot;led&quot; odnosi se na isparljiva hemijska jedinjenja sa tačkama smrzavanja iznad oko 100 K, kao što su [[voda]], [[amonijak]] ili [[metan]], sa tačkama smrzavanja od 273 K (0&amp;nbsp;°C), 195 K (-78°). C) i 91 K (−182&amp;nbsp;°C), respektivno (vidjeti [[Volatili (astronomija)|volatili]]). Devedesetih je utvrđeno da su Uran i Neptun posebna klasa divovskih planeta, odvojenih od drugih divovskih planeta, [[Jupiter]]a i [[Saturn]]a, koji su [[plinoviti div]]ovi koji se pretežno sastoje od vodika i helija.&lt;ref name=dangelo2021&gt;{{cite journal|last=D'Angelo|first=G.|author2=Weidenschilling, S. J. |author3=Lissauer, J. J. |author4=Bodenheimer, P. |title=Growth of Jupiter: Formation in disks of gas and solids and evolution to the present epoch|journal=Icarus|date=2021|volume=355|pages=114087|arxiv=2009.05575|doi=10.1016/j.icarus.2020.114087|bibcode=2021Icar..35514087D|s2cid=221654962}}&lt;/ref&gt;

Kao takvi, Neptun i Uran se sada nazivaju ledenim divovima. Bez dobro definisanih čvrstih površina, prvenstveno se sastoje od gasova i tečnosti. Njihova sastavna jedinjenja bila su čvrste materije kada su prvenstveno formirane kao planete, bilo direktno u obliku leda ili zarobljene u vodenom ledu. Danas je vrlo malo vode na  Uranu i Neptunu ostalo u obliku leda. Umjesto toga, voda prvenstveno postoji kao [[superkritični fluid]] na temperaturama i pritiscima unutar njih.&lt;ref name=icegiantatmospheres&gt;{{citation | url=https://www.lpi.usra.edu/decadal/opag/IceGiantAtmospheres_v7.pdf | last=Hofstadter | first=Mark | title=The Atmospheres of the Ice Giants, Uranus and Neptune | year=2011 | publisher=[[National Research Council (United States)|US National Research Council]] | access-date=18. 1. 2015 | work=White Paper for the [[Planetary Science Decadal Survey]] | pages=1–2}}
&lt;/ref&gt; Uran i Neptun se sastoje od samo oko 20% vodika i helija po masi, u poređenju sa plinovitim divovima Sunčevog sistema, Jupiterom i Saturnom, koji se sastoje od više od 90% vodika i helija po masi.

== Terminologija ==
Godine 1952. pisac naučne fantastike [[James Blish]] skovao je termin plinoviti div&lt;ref&gt;Science Fiction Citations, [http://www.jessesword.com/sf/view/52 Citations for gas giant n.]&lt;/ref&gt; i koristio ga za označavanje velikih nezemaljskih planeta Sunčevog sistema. Međutim, od kasnih 1940-ih&lt;ref name=M19&gt;Mark Marley, &quot;Not a Heart of Ice&quot;, ''The Planetary Society'', 2 April 2019. [http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2019/not-a-heart-of-ice.html read]&lt;/ref&gt; smatralo se da se sastav Urana i Neptuna značajno razlikuje od sastava Jupitera i Saturna. Oni su prvenstveno sastavljeni od elemenata težih od vodika i helija, čineći potpuno zaseban tip divovske planete. Budući da su tokom svog formiranja Uran i Neptun inkorporirali svoj materijal u obliku leda ili gasa zarobljenog u vodenom ledu, termin ledeni div je ušao u upotrebu.&lt;ref name=M19/&gt; Početkom 1970-ih, terminologija je postala popularna u zajednici [[Naučna fantastika|naučne fantastike]], na primjer, Bova (1971),&lt;ref&gt;Bova, B. 1971, The Many Worlds of Science Fiction (Boston, MA: E.P. Dutton)&lt;/ref&gt; ali je najranija naučna upotreba terminologije vjerovatno bila od strane Dunne &amp; Burgess (1978)&lt;ref&gt;James A. Dunne and Eric Burgess, ''The Voyage of Mariner 10:&amp;nbsp;Mission to Venus and Mercury'', Scientific and Technical Information Division, National Aeronautics and Space Administration, 1978,&amp;nbsp;224 pages, page 2. [https://books.google.com/books?id=MU0gAAAAIAAJ&amp;q=ice+giant read]&lt;/ref&gt; u izvještaju NASA-e.&lt;ref name=Molaverdikhani2019&gt;{{cite journal |last=Molaverdikhani|first=Karan|title=From Cold to Hot Irradiated Gaseous Exoplanets: Toward an Observation-based Classification Scheme|journal=The Astrophysical Journal|date=2019|volume=873|issue=1|pages=32|doi=10.3847/1538-4357/aafda8|bibcode=2019ApJ...873...32M|arxiv=1809.09629|s2cid=119357572 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Formiranje ==
Modeliranje formiranja Terestrička planetaplaneta i plinovitih divova je relativno jednostavno i nekontroverzno. Općenito se smatra da su Terestrička planete Sunčevog sistema nastale kolizijskom akumulacijom [[Planetezimal]]a unutar [[Protoplanetarni disk|protoplanetarnog diska]]. Smatra se da su plinoviti divovi — Jupiter, Saturn i njihove vansolarne planete — formirali čvrsta jezgra od oko 10 Zemljinih masa (MEarth) kroz isti proces, dok su akreirali plinovite ovojnice iz okolne solarne magline tokom nekoliko do nekoliko miliona godina (Ma),&lt;ref name=lhdb2009&gt;{{cite journal|last=Lissauer|first=J. J.|author2=Hubickyj, O. |author3=D'Angelo, G. |author4=Bodenheimer, P. |title=Models of Jupiter's growth incorporating thermal and hydrodynamic constraints| journal=Icarus|year=2009|volume=199|issue=2| pages=338–350|arxiv=0810.5186|doi=10.1016/j.icarus.2008.10.004|bibcode=2009Icar..199..338L |s2cid=18964068}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ddl2011&quot;&gt;{{cite book |chapter=Giant Planet Formation |title=Exoplanets |url=https://archive.org/details/exoplanets0000unse |publisher=University of Arizona Press |first1=Gennaro |last1=D'Angelo |first2=Richard H. |last2=Durisen |first3=Jack J. |last3=Lissauer |editor-first=Sara |editor-last=Seager |pages=[https://archive.org/details/exoplanets0000unse/page/319 319]–346 |date=decembar 2010 |isbn=978-0-8165-2945-2 |bibcode=2010exop.book..319D |arxiv=1006.5486}}&lt;/ref&gt; iako su nedavno predloženi alternativni modeli formiranja jezgra zasnovani na akreciji šljunka.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Levison | first1 = Harold F. | last2 = Kretke | first2 = Katherine A. | last3 = Duncan | first3 = Martin J. | year = 2015| title = Growing the gas-giant planets by the gradual accumulation of pebbles | journal = Nature | volume =  524| issue = 7565 | pages =  322–324| doi = 10.1038/nature14675 | bibcode = 2015Natur.524..322L | arxiv = 1510.02094 | pmid = 26289203 | s2cid = 4458098 }}&lt;/ref&gt; Umjesto toga, neke ekstrasolarne divovske planete su se možda formirale putem nestabilnosti gravitacionog diska.&lt;ref name=&quot;ddl2011&quot;/&gt;&lt;ref name=rapidformation/&gt;

Formiranje Urana i Neptuna kroz sličan proces akrecije jezgra je daleko problematičnije. Brzina bijega za male protoplanete oko 20 [[astronomska jedinica|astronomskih jedinica]] (AJ) od centra Sunčevog sistema bi bila uporediva s njihovim relativnim brzinama. Takva tijela koja prelaze orbite Saturna ili Jupitera mogla bi biti poslana hiperboličkim putanjama izbacujući ih iz sistema. Takva tijela, koja bi pokupili plinoviti divovi, također bi vjerovatno bila samo nagomilana u veće planete ili odbačena u orbite [[kometa]].&lt;ref name=rapidformation/&gt;

Uprkos problemima u modeliranju njihovog formiranja, mnogi kandidati za ledene divove su uočeni kako kruže oko drugih [[zvijezda]] od 2004. To ukazuje da bi mogli biti uobičajeni u [[Mliječni put|Mliječnom putu]].&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

=== Migracija ===
Uzimajući u obzir orbitalne izazove protoplaneta udaljenih 20 AJ ili više od centra Sunčevog sistema, jednostavno rješenje je da su se ledeni divovi formirali između orbita Jupitera i Saturna prije nego što su gravitacijski raspršeni prema van u njihove sada udaljenije orbite.&lt;ref name=rapidformation/&gt;

=== Nestabilnost diska ===
Gravitaciona nestabilnost protoplanetarnog diska bi također mogla da proizvede nekoliko gasovitih divovskih protoplaneta na udaljenosti do 30 AJ. Područja nešto veće gustoće u disku mogu dovesti do formiranja grudvica koje se na kraju kolapsiraju do planetarne gustoće.&lt;ref name=rapidformation/&gt; Disk sa čak i marginalnom gravitacionom nestabilnošću mogao bi proizvesti protoplanete između 10 i 30 AJ za više od hiljadu godina (ka). To je mnogo kraće od 100.000 do 1.000.000 godina potrebnih za proizvodnju protoplaneta kroz akreciju jezgra oblaka i moglo bi ga učiniti održivim čak i na diskovima najkraćeg vijeka, koji postoje samo nekoliko miliona godina.&lt;ref name=rapidformation/&gt;

Problem s ovim modelom je određivanje šta je disk održavalo stabilnim prije nestabilnosti. Postoji nekoliko mogućih mehanizama koji omogućavaju da dođe do gravitacione nestabilnosti tokom evolucije diska. Bliski susret sa drugom protozvijezdom mogao bi pružiti gravitacijski udarac inače stabilnom disku. Disk koji se razvija magnetski najvjerovatnije će imati magnetne mrtve zone, zbog različitog [[Stepeni jonizacije|stepena jonizacije]], gdje bi se masa pokretana magnetskim silama mogla gomilati i na kraju postati marginalno gravitaciono nestabilna. Protoplanetarni disk može jednostavno polako akreirati materiju, uzrokujući relativno kratke periode marginalne gravitacijske nestabilnosti i navale skupljanja mase, nakon čega slijede periodi u kojima površinska gustoće pada ispod onog što je potrebno za održavanje nestabilnosti.&lt;ref name=rapidformation/&gt;

==== Fotoevaporacija ====
Zapažanja [[Fotoevaporacija|fotoevaporacije]] [[Protoplanetarni disk|protoplanetarnih diskova]] u [[Trapezijumsko jato|Orion trapezijumskom jatu]] [[Ekstremno ultraljubičasto|ekstremnim ultraljubičastim]] (EUV) zračenjem koje emituje [[θ1 Orionis C]] sugerišu još jedan mogući mehanizam za formiranje ledenih divova. Plinoviti divovski protoplaneti sa više [[Jupiterova masa|Jupiterove mase]] mogli su se brzo formirati zbog nestabilnosti diska prije nego što je većina njihovih vodoničnih omotača skinuta intenzivnim EUV zračenjem obližnje masivne zvijezde.&lt;ref name=rapidformation/&gt;

U [[Kobilica (maglina)|maglini Kobilica]], EUV [[Tok polja|tokovi polja]] su približno 100 puta veći nego u [[Orionova maglina|maglini Orion]] u Trapezu. Protoplanetarni diskovi su prisutni u obje magline. Veći EUV tokovi čine ovo još vjerovatnijom mogućnošću formiranja ledenog diva. Jači EUV bi povećao uklanjanje gasnih omotača sa protoplaneta prije nego što bi mogli kolabirati dovoljno da se odupru daljnjem gubitku.&lt;ref name=rapidformation&gt;{{cite journal | title=Rapid Formation of Outer Giant Planets by Disk Instability | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2003-12-10_599_1/page/577 | last=Boss | first=Alan P. | journal=The Astrophysical Journal | date=decembar 2003 | volume=599 | issue=1 | pages=577–581 | doi=10.1086/379163|bibcode = 2003ApJ...599..577B | doi-access=free }}, §1–2
&lt;/ref&gt;

== Karakteristike ==
[[File:Gas Giant Interiors.jpg|thumb|400px|right|Ilustracija unutrašnjosti modela divovskih planeta. Planetarna jezgra plinovitih divova Jupitera i Saturna prekrivena su dubokim slojem metalnog vodika, dok su plaštovi ledenih divova Urana i Neptuna sastavljena od težih elemenata.]]

Ledeni divovi predstavljaju jednu od dvije fundamentalno različite kategorije [[Divovske planete|divovskih planeta]] prisutnih u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]], a druga grupa su poznatiji [[plinoviti div]]ovi, koji se sastoje od više od 90% [[vodik]]a i [[helij]]a (po masi). Smatra se da se njihov vodik proteže sve do njihovih malih kamenih jezgara, gdje [[molekularni jon vodika]] prelazi u [[metalni vodik]] pod ekstremnim pritiscima od stotina gigapaskala (GPa).&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

Ledeni divovi su prvenstveno sastavljeni od težih elemenata. Na osnovu obilja elemenata u svemiru, najvjerovatnije su [[kisik]], [[ugljik]], [[dušik]] i [[sumpor]]. Iako ledeni divovi također imaju vodikove ovojnice, one su mnogo manje. Oni čine manje od 20% njihove mase. Njihov vodik također nikada ne dosegne dubine potrebne da bi se stvorio metalni vodik pod pritiskom.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt; Ovi omotači ipak ograničavaju promatranje unutrašnjosti ledenih divova, a time i informacije o njihovom sastavu i evoluciji.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

Iako se Uran i Neptun nazivaju planetama ledenih divova, smatra se da ispod njihovih oblaka postoji superkritični okean vode i amonijaka, koji čini oko dvije trećine njihove ukupne mase.&lt;ref&gt;[https://www.nasa.gov/feature/nasa-completes-study-of-future-ice-giant-mission-concepts NASA Completes Study of Future ‘Ice Giant’ Mission Concepts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200806062812/https://www.nasa.gov/feature/nasa-completes-study-of-future-ice-giant-mission-concepts/ |date=6. 8. 2020 }}. ''NASA TV''. 20 June 2017.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.lpi.usra.edu/icegiants/mission_study/IceGiants_EGUPresentation_2017_04_24.pdf On to the Ice Giants]. (PDF) ''Pre-Decadal study summary.'' NASA. Presented at the European Geophysical Union, 24 April 2017.&lt;/ref&gt;

=== Atmosfera i klima===
Vanjski plinoviti slojevi ledenih divova imaju nekoliko sličnosti sa onima plinovitih divova. To uključuje dugovječne ekvatorijalne vjetrove velike brzine, polarne vrtloge, velike cirkulacijske obrasce i složene hemijske procese potaknute ultraljubičastim zračenjem odozgo i miješanjem s nižom atmosferom.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

Proučavanje atmosferskih obrazaca ledenih divova također daje uvid u [[Fizika meteorologije|fiziku meteorologije]]. Njihov sastav podstiče različite hemijske procese i primaju daleko manje sunčeve svjetlosti u svojim udaljenim orbitama od bilo koje druge planete u Sunčevom sistemu (povećavajući važnost unutrašnjeg zagrijvanja na vremenske obrasce).&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

Najveća vidljiva karakteristika na Neptunu je velika tamna tačka koja se ponavlja. Ona se formira i raspršuje svakih nekoliko godina, za razliku od [[Jupiter]]ove [[Velika crvena pjega|Velike crvene pjege]] slične veličine, koja postoji vijekovima. Od svih poznatih divovskih planeta u Sunčevom sistemu, Neptun emituje najviše unutrašnje toplote po jedinici apsorbovane sunčeve svjetlosti, odnos od približno 2,6. Saturn, sljedeći najveći emiter, ima omjer od oko 1,8. Uran emituje najmanje toplote, jednu desetinu više od Neptuna. Sumnja se da bi to moglo biti povezano s njegovim ekstremnim aksijalnim nagibom od 98˚. To uzrokuje da se njegovi sezonski obrasci veoma razlikuju od onih na bilo kojoj drugoj planeti u Sunčevom sistemu.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

Još uvijek ne postoje potpuni modeli koji objašnjavaju atmosferske karakteristike uočene u ledenim divovima.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt; Razumijevanje ovih karakteristika će pomoći da se razjasni kako atmosfere divovskih planeta općenito funkcionišu.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt; Shodno tome, takvi uvidi bi mogli pomoći naučnicima da bolje predvide atmosfersku strukturu i ponašanje divovskih [[Vansolarna planeta|egzoplaneta]] za koje je otkriveno da su vrlo blizu svojim zvijezdama domaćinima ([[Vrući Jupiter|planetama pegaza]]) i egzoplanetama s masama i radijusima između divovskih i terestričkih planeta pronađenih u Sunčevom sistemu.&lt;ref name=icegiantatmospheres/&gt;

==== Enterijer ====
Zbog njihovih velikih veličina i niske toplotne provodljivosti, unutrašnji pritisci planeta se kreću do nekoliko stotina GPa i temperature od nekoliko hiljada kelvina (K).&lt;ref name=inside&gt;{{cite journal | title=Viewpoint: Seeing Deep Inside Icy Giant Planets | last=Nellis | first=William | journal=[[Physics (American Physical Society journal)|Physics]] | date=februar 2012 | volume=5 | issue=25 | page=25 | doi=10.1103/Physics.5.25 |bibcode = 2012PhyOJ...5...25N | url=https://physics.aps.org/featured-article-pdf/10.1103/PhysRevLett.108.091102 | doi-access=free }}
&lt;/ref&gt;

U martu 2012. otkriveno je da bi kompresibilnost vode korištene u modelima ledenih divova mogla biti smanjena za jednu trećinu.&lt;ref name=&quot;astro&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.astrobio.net/pressrelease/4641/the-interiors-of-ice-giant-planets|title=The Interiors of Ice Giant Planets |archive-url=https://web.archive.org/web/20120503021800/http://www.astrobio.net/pressrelease/4641/the-interiors-of-ice-giant-planets |archive-date=3. 5. 2012 |url-status=usurped}}&lt;/ref&gt; Ova vrijednost je važna za modeliranje ledenih divova, i ima talasasti učinak na njihovo razumijevanje.&lt;ref name=&quot;astro&quot; /&gt;

=== Magnetna polja ===
Magnetna polja Urana i Neptuna su neobično pomjerena i nagnuta.&lt;ref name=&quot;mag&quot;&gt;{{cite web|url=http://evildrganymede.net/work/magfield.htm|title=The Nature and Origin of Magnetic Fields}}&lt;/ref&gt; Njihova jačina polja je između snage plinovitih divova i terestričkih planeta, 50 odnosno 25 puta veća od Zemljine. Jačina ekvatorijalnog magnetnog polja Urana i Neptuna je 75 posto, odnosno 45 posto Zemljinih 0,305 gausa.&lt;ref name=&quot;mag&quot;/&gt; Vjeruje se da njihova magnetna polja potiču iz joniziranog konvektivnog omotača fluid-led.&lt;ref name=&quot;mag&quot;/&gt;

== Posjete svemirskih letjelica ==
=== Prošlost ===
* Voyager 2 (Uran i Neptun)

=== Prijedlozi ===
* [[MUSE (letjelica)|MUSE]] (predloženo 2012; razmatrala NASA 2014. i ESA 2016.)
* NASA [[Uran orbiter i sonda]] (predloženo 2011.; NASA je razmotrila 2017.)
* [[OCEANUS]] (predložen 2017.)
* [[ODINUS]] (predložen 2013.)
* Vanjski Sunčev sistem&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Christophe|first1=Bruno|last2=Spilker|first2=L. J.|last3=Anderson|first3=J. D.|last4=André|first4=N.|last5=Asmar|first5=S. W.|last6=Aurnou|first6=J.|last7=Banfield|first7=D.|last8=Barucci|first8=A.|last9=Bertolami|first9=O.|date=8. 7. 2012|title=OSS (Outer Solar System): a fundamental and planetary physics mission to Neptune, Triton and the Kuiper Belt|url=http://spinlab.ess.ucla.edu/wp-content/Papers-Aurnou7.1.13/Christophe-etal-OSS-12.pdf|journal=Experimental Astronomy|publisher=Springer|volume=34|issue=2|pages=203–242|doi=10.1007/s10686-012-9309-y|via=UCLA Simulated Planetary Interiors Lab|last10=Bingham|first10=R.|last11=Brown|first11=P|last12=Cecconi|first12=B.|last13=Courty|first13=J.-M.|last14=Dittus|first14=H.|last15=Fletcher|first15=L. N.|last16=Foulon|first16=B.|last17=Francisco|first17=F.|last18=Gil|first18=P. J. S.|last19=Glassmeier|first19=K. H.|last20=Grundy|first20=W.|last21=Hansen|first21=C.|last22=Helbert|first22=J.|last23=Helled|first23=R.|last24=Hussmann|first24=H.|last25=Lamine|first25=B.|last26=Lämmerzahl|first26=C.|last27=Lamy|first27=L.|last28=Lehoucq|first28=R.|last29=Lenoir|first29=B.|last30=Levy|first30=A.|last31=Orton|first31=G.|last32=Páramos|first32=J.|last33=Poncy|first33=J.|last34=Postberg|first34=F.|last35=Progrebenko|first35=S. V.|last36=Reh|first36=K. R.|last37=Reynaud|first37=S.|last38=Robert|first38=C.|last39=Samain|first39=E.|last40=Saur|first40=J|last41=Sayanagi|first41=K. M.|last42=Schmitz|first42=N.|last43=Selig|first43=H.|last44=Sohl|first44=F.|last45=Spilker|first45=T. R.|last46=Srama|first46=R.|last47=Stephan|first47=K.|last48=Touboul|first48=P.|last49=Wolf|first49=P.|arxiv=1106.0132|bibcode=2012ExA....34..203C|s2cid=55295857|access-date=26. 5. 2019|archive-date=26. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190526075642/http://spinlab.ess.ucla.edu/wp-content/Papers-Aurnou7.1.13/Christophe-etal-OSS-12.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; (predložen 2012.)
* [[Triton Hopper]] (predložen 2015.; NASA razmatra od 2018.)
* [[Uran Pathfinder]] (predložen 2010.)
* [[Neptunova Odiseja]] (predložena 2022.)

== Reference ==
{{Refspisak|}}

{{Sunčev sistem}}

[[Kategorija:Sunčev sistem]]
[[Kategorija:Vrste planeta]]</text>
      <sha1>32cl44ibhckynuu5cutcx119cfz9hm0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Barbie</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502839</id>
    <revision>
      <id>3926115</id>
      <parentid>3562652</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:40:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2458" sha1="hal8ie6lstpoo0skuufhbg0otmy0s88" xml:space="preserve">{{Infokutija igračka
| kompanija       = [[Mattel]]
| logo            = Barbie Logo.svg
}}

'''Barbie''' je [[modna lutka]] koju je kreirala američka poslovna žena [[Ruth Handler]], a proizvodi američka kompanija za igračke i zabavu [[Mattel]] i predstavljena 9. marta 1959. godine. Igračka je figura istoimenog brenda koji uključuje niz modnih lutaka i dodataka. Barbie je važan dio tržišta igračaka [[Moda|modnih]] lutaka više od šest decenija. Mattel je prodao preko milijardu Barbie lutaka, što je čini najvećom i najprofitabilnijom linijom kompanije.&lt;ref name=&quot;wsj.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/mattel-to-add-curvy-petite-tall-barbies-1453991134|title=Mattel to Add Curvy, Petite, Tall Barbies: Sales of the doll have fallen at double-digit rate for past eight quarters|last=Ziobro|first=Paul|date=28. 1. 2016|website=[[Wall Street Journal]]|access-date=23. 9. 2020}}&lt;/ref&gt; Brend se proširio na [[Barbie (medijska franšiza)|multimedijalnu franšizu]] od 1984. godine, uključujući video igrice, [[Lista Barbie filmova|kompjuterski animirane filmove]], televizijske/web serije i [[Barbie (film)|filmove]].

Barbie i njen muški kolega, [[Ken (lutka)|Ken]], opisani su kao dvije najpopularnije lutke na svijetu.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Norton|first=Kevin I.|last2=Olds|first2=Timothy S.|last3=Olive|first3=Scott|last4=Dank|first4=Stephen|date=1. 2. 1996|title=Ken and Barbie at life size|url=https://doi.org/10.1007/BF01544300|journal=Sex Roles|language=en|volume=34|issue=3|pages=287–294|doi=10.1007/BF01544300|issn=1573-2762}}&lt;/ref&gt; Mattel generiše veliki dio prihoda Barbie putem povezane robe - pribora, odjeće, prijatelja i rođaka Barbie. Pišući za ''Journal of Popular Culture'' 1977., Don Richard Cox je primijetio da Barbie ima značajan utjecaj na društvene vrijednosti prenoseći karakteristike nezavisnosti žena, a sa svojim mnoštvom dodataka, idealizirani luksuzni stil života koji se može dijeliti s imućnim prijateljima.&lt;ref&gt;Don Richard Cox, &quot;Barbie and her playmates.&quot; ''Journal of Popular Culture'' 11.2 (1977): 303-307.&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Ruth_Handler_in_1961.jpg|mini| Kreatorica Barbie [[Ruth Handler]] s asortimanom Barbie i Mattel proizvoda (1961.)]]
[[File:MattelBarbieno1br.jpg|mini| Prva Barbie lutka predstavljena je [[Rivalstvo plavuše i brinete|i za plavuše i za brinete]] 9. marta 1959. godine.]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Igračke]]</text>
      <sha1>hal8ie6lstpoo0skuufhbg0otmy0s88</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pride &amp; Prejudice (zvučna podloga)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502873</id>
    <revision>
      <id>3926000</id>
      <parentid>3568614</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5165" sha1="f2r5lfa18dx3zseb5t49a7xy9k1fltz" xml:space="preserve">[[Datoteka:Pride &amp; Prejudice 2005 (soundtrack).png|thumb|200px|desno|&quot;Pride &amp; Prejudice&quot;]]
'''''Muzika iz filma Ponos i predrasude''''' je tonski zapis za istoimeni [[film]] iz 2005., koji je komponirao [[Dario Marianelli]], a izveli su ga [[Jean-Yves Thibaudet]] na [[klavir]]u uz pratnju [[Engleski kamerni orkestar|Engleskog kamernog orkestra]]. Film ''[[Ponos i predrasude (film)|Ponos i predrasude]]'' je snimljen prema istoimenom romanu ''[[Ponos i predrasude]]'' engleske književnice [[Jane Austen]] objavljenom 1813.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.soundtrack.net/albums/database/?id=3911|title=SoundtrackNet: Pride &amp; Prejudice Soundtrack|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814214630/http://www.soundtrack.net/albums/database/?id=3911|archive-date=14. 8. 2011|url-status=live|access-date=26. 8. 2010}}&lt;/ref&gt;

Marianelli je bio nominovan za nagradu [[Oscar]] za [[Oscar za najbolju originalnu muziku|najbolje postignuće u muzici za filmove, originalnu filmsku muziku]] i dvije nominacije za [[World Soundtrack Awards]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0414387/awards|title=IMDb: Pride &amp; Prejudice (2005) – Awards|website=[[IMDb]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314195754/http://www.imdb.com/title/tt0414387/awards|archive-date=14. 3. 2018|url-status=live|access-date=6. 2. 2021}}&lt;/ref&gt;

&quot;Razglednica Henryju Purcellu&quot; zasnovana je na temi iz [[Scenska muzika|scenske muzike]] [[Engleska|engleskog]] [[barok]]nog kompozitora [[Henry Purcell|Henryja Purcella]], a korištena je u pozorišnom komadu ''[[Abdelazar]]'', koju je kao temu za varijacije koristio savremeni engleski kompozitor [[Benjamin Britten]] u &quot;[[The Young Person's Guide to the Orchestra]].&quot;

== Pozadina ==
Saradnja između [[italija]]nskog kompozitora Darija Marianelija i filmskog režisera [[Joe Wright|Joea Wrighta]] započela je kada je [[Paul Webster]], koji je radio s Marianellijem na filmu ''The Warrior'' iz 2001., upoznao Marianelija s Wrightom. U njihovom prvom razgovoru, Marianelli i Wright razgovarali su o ranim [[sonata]]ma za klavir [[Ludwig van Beethoven|Ludwiga van Beethovena]], a koje su &quot;postale referentna tačka&quot; i &quot;polazna tačka&quot; za originalnu filmsku muziku.{{Sfn|Goldwasser|2006}} Osim Beethovenovih kompozicija, kao značajna muzička podloga poslužili su i muzički komadi poput &quot;Meryton Townhall&quot; i &quot;The Militia Marches In&quot; (s [[Flauta|flautom]]) inspirisani vremenom odvijanja radnje filma {{Sfn|O'Brien}} i svakako s namjerom određenog predstavljanja tog vremena. Kompozicije &quot;Meryton Townhall&quot; i &quot;Another Dance&quot; sadržavale su stvarne [[ples]]ne nagovještaje koji su odgovarali kasnom 18. stoljeću. Prema muzičkom kritičaru Williamu Ruhlmannu, Marianelijeva [[partitura]] imala je &quot;snažan [[Romantizam|romantičarski]] ukus koji prati poznatu romantičnu radnju&quot;. {{Sfn|Ruhlmann}}

Glumci u više scena sviraju klavire prema ranije urađenom scenariju pa je Marianeli bio prisiljen da završi nekoliko klavirskih djela prije početka snimanja. Prema njegovim riječima, &quot;Ta klavirska djela su već sadržavali sjeme onoga što sam kasnije razvio u filmsku muziku, kada sam napustio historijsku ispravnost zbog intimnijeg i emotivnijeg tretmana priče&quot;.{{Sfn|Goldwasser|2006}} Marianeli nije bio prisutan kada su glumci svirali njegovu muziku zbog rođenja njegove druge kćerke. {{Sfn|Goldwasser|2006}} Na soundtracku (tonskom zapisu), muziku za klavir je snimio [[Francuska|francuski]] pijanist [[Jean-Yves Thibaudet]], kojeg je Wright smatrao jednim od najvećih pijanista na svijetu,{{Sfn|Wright|2005}} a Thibaudeta je pratio Engleski kamerni orkestar. Tonski zapis je na kraju sadržavao sedamnaest instrumentalnih muzičkih numera, kompozicija organizovanih i izvedenih na drugačiji način u odnosu na film. {{Sfn|O'Brien}}

Prema trenutnim podacima bila je to prva od ukupno pet saradnji između Marianelija i Wrighta.

== Spisak pjesama ==
{{tracklist
|headline=  
|total_length= 41:22
|title1= Dawn
|length1= 2:40
|lyrics1= 
|music1= 
|title2= Stars and Butterflies
|length2= 2:01
|lyrics2= 
|music2= 
|title3= The Living Sculptures of Pemberley
|length3= 3:03
|lyrics3= 
|music3= 
|title4= Meryton Townhall
|length4= 1:14
|lyrics4= 
|music4= 
|title5= The Militia Marches In
|length5= 0:57
|lyrics5= 
|music5=  
|title6= Georgiana
|length6= 1:37
|lyrics6= 
|music6= 
|title7= Arrival At Netherfield
|length7= 1:42
|lyrics7= 
|music7= 
|title8= A Postcard to Henry Purcell
|length8= 2:41
|lyrics8=
|music8= 
|title9= Liz on Top of the World
|length9= 1:24
|lyrics9= 
|music9= 
|title10= Leaving Netherfield
|length10= 1:43
|lyrics10= 
|music10= 
|title11= Another Dance
|length11= 1:15
|lyrics11= 
|music11= 
|title12= The Secret Life of Daydreams
|length12= 1:56
|lyrics12= 
|music12= 
|title13= Darcy's Letter
|length13= 3:59
|lyrics13= 
|music13= 
|title14= Can't Slow Down
|length14= 1:11
|lyrics14=
|music14=  
|title15= Your Hands Are Cold
|length15= 5:25
|lyrics15= 
|music15= 
|title16= Mrs. Darcy
|length16= 3:47
|lyrics16= 
|music16=
|title17= Credits!
|length17= 4:47
|lyrics17= 
|music17=
}}

== Izvori ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

[[Kategorija:Filmska muzika]]</text>
      <sha1>f2r5lfa18dx3zseb5t49a7xy9k1fltz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lockheed Martin X-59 Quesst</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502906</id>
    <revision>
      <id>3926445</id>
      <parentid>3564440</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:13:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5503" sha1="hpxcw2428wa2en7yfvnfbp60h2e70vv" xml:space="preserve">{|{{Infobox aircraft begin|name=X-59 Quesst|image=File:NASA’s X-59 Sits on Ramp (AFRC2023-0198-03).jpg|caption=The X-59 on the ramp at Skunk Works}}{{Infobox aircraft type|type=Experimental [[supersonic aircraft]]|national origin=[[United States]]|manufacturer=[[Lockheed Martin]]|design group=&lt;!--Only design group(s) different from the manufacturer--&gt;|designer=&lt;!--Only appropriate for one-person designers, not project leaders or chief designers--&gt;|builder=|first flight=&lt;!-- See body of article for planned date. --&gt;|introduction=|introduced=&lt;!--Date the aircraft entered or will enter military or revenue service--&gt;|retired=&lt;!--Date the aircraft left service. If vague or more than a few dates, skip this.--&gt;|status=&lt;!--In most cases, redundant; use sparingly--&gt;|primary user=[[NASA]]&lt;!-- List only one user; for military aircraft, this is a nation or a service arm. Please DON'T add flag templates, as they limit horizontal space.--&gt;|more users=&lt;!--Limited to THREE (3) &quot;more users&quot; here (4 total users). Separate users with &lt;br /&gt;.--&gt;|produced=&lt;!--Years in production (e.g. 1970–1999) if still in active use but no longer built--&gt;|number built=&lt;!--Total number of flight-worthy aircraft completed.--&gt;|developed from=&lt;!--The aircraft which formed the basis for this aircraft--&gt;|variants with their own articles=&lt;!--Variants OF this aircraft--&gt;|developed into=&lt;!--For derivative aircraft based on this aircraft--&gt;}}
|}'''Lockheed Martin X-59 Quesst''' (&quot;Tiha supersonična tehnologija&quot;), ponekad nazvan '''QueSST''', je američki eksperimentalni [[Supersonic aircraft|supersonični avion]] koji se razvija u [[Skunk Works|Skunk Works-u]] za [[NASA]] -in projekt Demonstrator leta sa niskim [[Zvučni zid|zvučnim zidom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/aero/nasa-supersonic-x59-quesst-coming-together-at-famed-factory|title=NASA's Supersonic X-59 QueSST Coming Together at Famed Factory|last=Gipson|first=Lillian|date=8. 10. 2019|website=NASA}}&lt;/ref&gt; Idejni projekt je započeo u februaru 2016. godine, a X-59 će biti isporučen NASA-i 2021. godine na [[Test letenja|testiranje leta]] 2024. godine. Očekuje se da će krstariti brzinom  1510&amp;nbsp;km/h na visini od 16 800 metara, stvarajući nizak nivo od 75 percipiranih [[decibel]]a (PLdB) za procjenu prihvatljivosti [[Nadzvučni putnički avion|nadzvučnog transporta]].
[[Datoteka:Quiet_Supersonic_Technology_Preliminary_Design_Model_(cropped).jpg|mini| Model u [[aerotunel]]u u [[NASA Langley]]ju, septembar 2017.]]
U februaru 2016., [[Lockheed Martin]] je dobio idejni ugovor [[Proces projektovanja aviona|o dizajnu]], s ciljem da leti u vremenskom okviru 2020. godine.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=QueSST - New Era of X-Plane Research|url=https://fpd.larc.nasa.gov/quesst---new-era-of-x-plane-research.html|publisher=NASA|date=22. 4. 2016|last=Jim Banke|access-date=26. 2. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170227062215/https://fpd.larc.nasa.gov/quesst---new-era-of-x-plane-research.html|archive-date=27. 2. 2017}}&lt;/ref&gt; Model od 9% trebao je biti testiran [[Aerotunel|u aerotunelu]] od 0,3 do 1,6 maha između februara i aprila 2017.&lt;ref&gt;{{cite press release|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-wind-tunnel-tests-lockheed-martin-s-x-plane-design-for-a-quieter-supersonic-jet|title=NASA Wind Tunnel Tests X-Plane Design for Quieter Supersonic Jet|author=Karen Northon|date=24. 2. 2017|publisher=NASA}}&lt;/ref&gt; [[Idejni pregled projekta]] trebao je biti završen do juna 2017.&lt;ref name=&quot;Flight22mar2017&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/lockheed-and-nasa-move-toward-design-review-for-sup-435437/|title=Lockheed and NASA move toward design review for supersonic X-plane|date=22. 3. 2017|work=Flightglobal|last=Leigh Giangreco}}&lt;/ref&gt; Dok je NASA primila tri upita za svoj zahtjev za prijedloge u augustu 2017., Lockheed je bio jedini ponuđač.&lt;ref name=&quot;AvWeek4apr2018&quot;&gt;{{Cite news|url=http://aviationweek.com/future-aerospace/lockheed-build-nasa-s-low-boom-supersonic-x-plane|title=Lockheed To Build NASA's Low-Boom Supersonic X-Plane|date=4. 4. 2018|last=Graham Warwick and Guy Norris|work=Aviation Week &amp; Space Technology}}&lt;/ref&gt;

Lockheed Martin je 5. januara 2024. objavio saopštenje za javnost o &quot;otkrivanju&quot; X-59 u roku od nedjelju dana.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.lockheedmartin.com/2024-01-05-Skunk-Works-R-Unveils-the-X-59,-First-Look-at-the-Future-of-Commercial-Supersonic-Flight|title=Skunk Works® Unveils the X-59, First Look at the Future of Commercial Supersonic Flight|website=Lockheed Martin|access-date=8. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/nasa-experimental-x-59-aircraft-commercial-supersonic-travel/|title=NASA set to unveil experimental X-59 aircraft aimed at commercial supersonic travel - CBS News|last=Rajagopalan|first=Rishikesh|date=9. 1. 2024|website=cbsnews.com|language=en-US|access-date=10. 1. 2024}}&lt;/ref&gt; Završeni avion otkriven je 12. januara 2024. prema planu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/skunk-works-rolls-out-x-59-nasas-newest-x-plane-302033941.html|title=Skunk Works® Rolls Out X-59, NASA's Newest X-Plane|last=Aeronautics|first=Lockheed Martin|website=www.prnewswire.com|language=en|access-date=12. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:X-59-overview_four-view.png|mini|Karakteristike X-59]]

== Reference ==
&lt;references group=&quot;&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Supersonični transport]]
[[Kategorija:NASA programi]]
[[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]]</text>
      <sha1>hpxcw2428wa2en7yfvnfbp60h2e70vv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transneptunsko tijelo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>502961</id>
    <revision>
      <id>3926506</id>
      <parentid>3925406</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T05:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926506</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39498" sha1="pem0b388drsbalgm434ca3sdxagths3" xml:space="preserve">'''Transneptunski objekat (TNO)''' ili '''transneptunsko tijelo'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.eso.org/public/images/eso9415a/|title = Transneptunian object 1994 TG2}}&lt;/ref&gt; je svaka manja planeta u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] koja kruži oko [[Sunce|Sunca]] na većoj prosečnoj udaljenosti od [[Neptun]]a, čija orbitalna poluosa iznosi 30,1 astronomske jedinice (AJ).

Tipično, TNO se dalje dijele na [[Klasični objekt Kuiperovog pojasa|klasične]] i [[Rezonantni trans-neptunski objekt|rezonantne]] objekte [[Kuiperov pojas|Kuiperovog pojasa]], [[raspršeni disk]] i [[Odvojeni objekt|odvojene objekte]] sa [[sednoidi]]{{refn|Literatura je nedosljedna u korištenju izraza &quot;raspršeni disk&quot; i &quot;Kuiperov pojas&quot;. Za neke su to različite populacije; za druge, raspršeni disk je dio Kuiperovog pojasa, u kom slučaju se populacija niskog ekscentričnosti naziva &quot;klasični Kuiperov pojas&quot;. Autori se čak mogu prebacivati između ove dvije upotrebe u jednoj publikaciji.&lt;ref&gt;McFadden, Weissman, &amp; Johnson (2005). ''Encyclopedia of the Solar System'', footnote p. 584&lt;/ref&gt;|group=&quot;nb&quot;|name=&quot;KB&quot;}} Od oktobra 2020, [[katalog malih planeta]] sadrži 678 numerisanih i više od 2.000 nenumeriranih TNO-a.&lt;ref name=&quot;MPC-List-TNOs&quot;&gt;{{cite web |title      = List Of Transneptunian Objects |work       = Minor Planet Center |url = https://minorplanetcenter.net/iau/lists/TNOs.html |access-date = 23. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MPC-List-Cen-and-SDO&quot;&gt;{{cite web |title      = List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects |work       = Minor Planet Center |date       = 8. 10. 2018 |url        = https://minorplanetcenter.net/iau/lists/Centaurs.html |access-date = 23. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TNO-list-Johnstons&quot;&gt;{{cite web |title      = List of Known Trans-Neptunian Objects |work       = Johnston's Archive |date       = 7. 10. 2018 |url        = http://www.johnstonsarchive.net/astro/tnoslist.html |access-date = 23. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JPL-TNO-query-I&quot;&gt;{{cite web |title=JPL Small-Body Database Search Engine: orbital class (TNO) |publisher=JPL Solar System Dynamics |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb_query.cgi?obj_group=all;obj_kind=all;obj_numbered=all;ast_orbit_class=TNO;OBJ_field=0;ORB_field=0;table_format=HTML;max_rows=100;format_option=comp;c_fields=AcBhBgBjBiBnBsCjCpAi;.cgifields=format_option;.cgifields=obj_kind;.cgifields=obj_group;.cgifields=obj_numbered;.cgifields=ast_orbit_class;.cgifields=table_format;.cgifields=com_orbit_class&amp;query=1&amp;c_sort=AiA |access-date=10. 7. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JPL-TNO-query-II&quot;&gt;{{cite web
 |title=JPL Small-Body Database Search Engine: orbital class (TNO) and q &gt; 30.1 (au) |url=http://ssd.jpl.nasa.gov/sbdb_query.cgi?obj_group=all;obj_kind=all;obj_numbered=all;ast_orbit_class=TNO;OBJ_field=0;ORB_field=0;c1_group=ORB;c1_item=Bi;c1_op=%3E;c1_value=30.1;table_format=HTML;max_rows=100;format_option=comp;c_fields=AcBhBgBjBiBnBsCjCpAi;.cgifields=format_option;.cgifields=obj_kind;.cgifields=obj_group;.cgifields=obj_numbered;.cgifields=ast_orbit_class;.cgifields=table_format;.cgifields=com_orbit_class&amp;query=1&amp;c_sort=AiA|access-date=11. 7. 2014}}&lt;/ref&gt;

Prvi transneptunski objekt koji je otkriven bio je [[Pluton]] 1930. Godine 1992. otkriven je drugi transneptunski objekat koji kruži direktno oko Sunca, [[15760 Albiona]]. Najmasovniji poznati TNO je [[Erida (patuljasta planeta)|Erida]], a slijede Pluton, [[Haumea]], [[Makemake]] i [[Gonggong]]. Više od 80 satelita otkriveno je u orbiti transneptunskih objekata. TNO se razlikuju po boji i ili su sivoplavi (BB) ili vrlo crveni (RR). Smatra se da se sastoje od mješavine stijena, amorfnog ugljika i isparljivih leda kao što su voda i metan, obložene tolinima i drugim organskim jedinjenjima.

Poznato je dvanaest malih planeta sa velikom poluosom većom od 150 AJ i [[perihel]]om većim od 30 AJ, koji se nazivaju [[ekstremni transneptunski objekti]] (ETNO).&lt;ref name=&quot;Marcos2014&quot;&gt;{{cite journal|author=C. de la Fuente Marcos|author2=R. de la Fuente Marcos|title=Extreme trans-Neptunian objects and the Kozai mechanism: signalling the presence of trans-Plutonian planets|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=443|issue=1|pages=L59–L63|arxiv=1406.0715|bibcode=2014MNRAS.443L..59D|doi=10.1093/mnrasl/slu084|date=1. 9. 2014}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
=== Otkriće Plutona ===
[[File:Pluto in True Color - High-Res.jpg|thumb|[[Pluton]] slika ''[[New Horizons]]'']]

Na orbitu svake od planeta neznatno utiču [[gravitacija|gravitacioni]] uticaji drugih planeta. Nepodudarnosti u ranim 1900-im između posmatranih i očekivanih orbita [[Uran]]a i [[Neptun]]a sugerirale su da postoji jedna ili više dodatnih planeta iza Neptuna. Potraga za njima dovela je do otkrića [[Pluton]]a u februaru 1930, koji je bio premali da bi objasnio neslaganja. Revidirane procjene Neptunove mase iz preleta [[Voyager 2|Voyagera 2]] 1989. pokazale su da je problem bio lažan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nasaspaceflight.com/2011/08/thirty-four-years-voyager-2-continues-explore/|title=Thirty-four years after launch, Voyager 2 continues to explore|date=20. 8. 2011 |author1=Chris Gebhardt |author2=Jeff Goldader |work=NASASpaceflight}}&lt;/ref&gt; Pluton je bilo najlakše pronaći jer ima najveću vidljivu magnitudu od svih poznatih transneptunskih objekata. Takođe ima manji nagib prema ekliptici od većine drugih velikih TNO-a.

=== Naknadna otkrića ===
Nakon Plutonovog otkrića, američki astronom [[Clyde Tombaugh]] nastavio je nekoliko godina tražiti slične objekte, ali nije našao nijedan. Dugo vremena niko nije tražio druge TNO, jer se općenito vjerovalo da je Pluton, koji je do augusta 2006. bio klasifikovan kao planeta, jedini veći objekat iza Neptuna. Tek 1992, nakon otkrića drugog TNO-a, [[15760 Albiona]], počela je sistematska potraga za daljnjim takvim objektima. Široka traka neba oko ekliptike je fotografisana i digitalno procijenjena za objekte koji se sporo kreću. Pronađene su stotine TNO-ova, prečnika u rasponu od 50 do 2.500 kilometara. Erida, najmasovniji TNO, otkrivena je 2005, ponovo razmatrajući dugogodišnji spor unutar naučne zajednice oko klasifikacije velikih TNO-a i da li se objekti poput Plutona mogu smatrati planetama. Pluton i Erida su na kraju klasifikovani kao [[Patuljasta planeta|patuljaste planete]] od strane [[Međunarodna astronomska unija|Međunarodne astronomske unije]]. U decembru 2018. objavljeno je otkriće [[2018 VG18|2018 VG&lt;sub&gt;18&lt;/sub&gt;]], nazvanog &quot;Farout&quot;. Farout je do sada najudaljeniji objekat Sunčevog sistema i udaljen je oko 120 AJ od Sunca. Potrebno je 738 godina da se završi jedna orbita.&lt;ref&gt;{{cite web |title=DISCOVERY OF THE MOST DISTANT SOLAR SYSTEM OBJECT EVER OBSERVED |url=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/farout}}&lt;/ref&gt;

== Klasifikacija ==
[[File:TheTransneptunians 73AU.svg|thumb|upright=1.5|Distribucija Trans-neptunskih objekata]]
[[File:Euler-Diagram bodies in the Solar System.jpg|thumb|[[Eulerov diagram]] pokazuje tipove tijela u Sunčevom sistemu.]]

Prema njihovoj udaljenosti od Sunca i njihovim orbitalnim parametrima, TNO se klasifikuju u dve velike grupe: objekti [[Kuiperov pojas|Kuiperovog pojasa]] (KBO) i objekti [[raspršeni disk|raspršenih diskova]] (SDO). Transneptunski objekti (do 70 AJ) u odnosu na [[Planetarna putanja|orbite]] [[planeta]] i [[Kentauri|kentaura]] za referencu. Različite klase su predstavljene u različitim bojama. [[Rezonantni trans-neptunski objekt|Rezonantni objekti]] (uključujući Neptunove trojance) su ucrtani crvenom bojom, a klasični objekti Kuiperovog pojasa plavom bojom. Raspršeni disk se proteže udesno, daleko izvan dijagrama, sa poznatim objektima na srednjim udaljenostima većim od 500 AJ (Sedna) i afelijom preko 1000 ([[(87269) 2000 OO67|(87269) 2000 OO&lt;sub&gt;67&lt;/sub&gt;]]).

=== KBO ===
Edgeworth-[[Kuiperov pojas]] sadrži objekte sa prosječnom udaljenosti do Sunca od 30 do oko 55 AJ, obično imaju orbite bliske kružnom s malim nagibom od ekliptike. Objekti Edgeworth-Kuiperovog pojasa dalje se klasificiraju na [[Rezonantni trans-neptunski objekt|rezonantne]] transneptunske objekte, koji su zaključani u orbitalnoj rezonansi s Neptunom, i klasične objekte Kuiperovog pojasa, koji se nazivaju i &quot;cubewanos&quot;, koji nemaju takvu rezonansu, krećući se po gotovo kružnim orbitama, neometani od strane Neptuna. Postoji veliki broj rezonantnih podgrupa, a najveće su twotinosi (1:2 rezonancija) i plutinosi (2:3 rezonancija), nazvane po svom najistaknutijem članu, Plutonu. Članovi klasičnog Edgeworth-Kuiperovog pojasa uključuju [[15760 Albion]]a, [[50000 Quaoar]] i [[Makemake]].

Druga podklasa objekata Kuiperovog pojasa su takozvani objekti raspršivanja (SO). To su nerezonantni objekti koji se dovoljno približavaju Neptunu da im se orbite s vremena na vrijeme mijenjaju (kao što je uzrok promjena u velikoj poluosi od najmanje 1,5 AJ u 10 miliona godina), i stoga prolaze kroz gravitacijsko raspršenje. Objekte koji se raspršuju lakše je otkriti nego druge transneptunske objekte iste veličine jer se približavaju Zemlji, a neki imaju periheliju oko 20 AJ. Poznato je nekoliko s apsolutnom magnitudom g-pojasa ispod 9, što znači da je procijenjeni prečnik veći od 100&amp;nbsp;km. Procjenjuje se da postoji između 240.000 i 830.000 raspršujućih objekata većih od apsolutne magnitude r-pojasa 12, što odgovara prečnicima većim od oko 18&amp;nbsp;km. Pretpostavlja se da su raspršeni objekti izvor takozvanih kometa Jupiterove porodice (JFC), koje imaju periode kraće od 20 godina.&lt;ref&gt;{{cite journal|display-authors=etal |last1=Cory Shankman |title=A Possible Divot in the Size Distribution of the Kuiper Belt's Scattering Objects |journal=Astrophysical Journal Letters |date=Feb 10, 2013 |volume=764 |issue=1 |pages=L2 |doi=10.1088/2041-8205/764/1/L2 |arxiv=1210.4827 |bibcode=2013ApJ...764L...2S |s2cid=118644497 |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/2041-8205/764/1/L2/pdf}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Shankman_etal_2016a&quot;&gt;{{cite journal |last1=Shankman |first1=C. |last2=Kavelaars |first2=J. J. |last3=Gladman |first3=B. J. |last4=Alexandersen |first4=M. |last5=Kaib |first5=N. |last6=Petit |first6=J.-M. |last7=Bannister |first7=M. T. |last8=Chen |first8=Y.-T. |last9=Gwyn |first9=S.|last10=Jakubik|first10=M. |last11=Volk |first11=K. |title=OSSOS. II. A Sharp Transition in the Absolute Magnitude Distribution of the Kuiper Belt's Scattering Population |journal=The Astronomical Journal |date=2016 |volume=150 |issue=2 |page=31 |doi= 10.3847/0004-6256/151/2/31 |arxiv= 1511.02896 |bibcode= 2016AJ....151...31S |s2cid=55213074 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |display-authors=etal|last1=Brett Gladman |title=The Solar System Beyond Neptune |date=2008 |page=43}}&lt;/ref&gt;

=== SDO ===
[[Raspršeni disk]] sadrži objekte udaljenije od Sunca, sa vrlo ekscentričnim i nagnutim orbitama. Ove orbite prelaze nerezonantne i ne-planetarne orbite. Tipičan primjer je najmasovniji poznati TNO, [[Erida (patuljasta planeta)|Erida]]. Na osnovu [[Tisserandov parametar|Tisserandovoh parametra]] u odnosu na Neptun (TN), objekti u raspršenom disku mogu se dalje podijeliti na &quot;tipične&quot; objekte raspršenog diska (SDOs, Scattered-near) sa TN manjim od 3, i na [[Odvojeni objekt|odvojene objekte]] (ESDOs, raspršeno-prošireno) sa TN većim od 3. Osim toga, odvojeni objekti imaju vremenski prosječni ekscentricitet veći od 0,2&lt;ref name=&quot;DES_Elliot2006&quot;&gt;{{cite journal|first1=J. L. |last1=Elliot |first2=S. D. |last2=Kern |first3=K. B. |last3=Clancy |first4=A. A. S. |last4=Gulbis |first5=R. L. |last5=Millis |first6=M. W. |last6=Buie |first7=L. H. |last7=Wasserman |first8=E. I. |last8=Chiang |first9=A. B. |last9=Jordan |first10=D. E. |last10=Trilling |first11=K. J. |last11=Meech|title=The Deep Ecliptic Survey: A Search for Kuiper Belt Objects and Centaurs. II. Dynamical Classification, the Kuiper Belt Plane, and the Core Population|journal=The Astronomical Journal|volume=129|date=2005|pages=1117–1162|doi=10.1086/427395|bibcode=2005AJ....129.1117E|issue=2|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Sednoidi su daljnja ekstremna podgrupa odvojenih objekata sa perihelijom toliko udaljenim da se se njihove orbite ne mogu objasniti perturbacijama divovskih planeta,&lt;ref name=&quot;brown2004&quot;&gt;{{cite journal
 |first1=Michael E. |last1=Brown |author-link=Michael E. Brown |first2=Chadwick A. |last2=Trujillo |first3=David L. |last3=Rabinowitz
 |date=2004
 |title=Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid
 |url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/sedna.pdf
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060627200056/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/sedna.pdf |archive-date=27. 6. 2006 |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=617 |issue=1 |pages=645–649 |arxiv = astro-ph/0404456 |bibcode=2004ApJ...617..645B |doi=10.1086/422095 |s2cid=7738201 |access-date=2. 4. 2008}}&lt;/ref&gt; niti interakcijom sa [[Galaktička plima|galaktičkim plimama]].&lt;ref name=&quot;nature letter&quot;&gt;{{Cite journal |doi=10.1038/nature13156 |title=A Sedna-like body with a perihelion of 80 astronomical units |url=http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216183818/http://home.dtm.ciw.edu/users/sheppard/pub/TrujilloSheppard2014.pdf |archive-date=16. 12. 2014 |url-status=live |journal=Nature |volume=507 |issue=7493 |pages=471–474 |year=2014 |last1=Trujillo |first1=Chadwick A. |author-link=Chadwick A. Trujillo |last2=Sheppard |first2=Scott S. |bibcode = 2014Natur.507..471T |pmid=24670765|s2cid=4393431 }}&lt;/ref&gt;

== Fizičke karakteristike ==
[[File:Pluto crescent.jpg|thumb|Pogled na Pluton, najveći posjećeni KBO do sada]]

S obzirom na prividnu veličinu (&gt;20) svih osim najvećih transneptunskih objekata, fizičke studije su ograničene na sljedeće:
* toplotne emisije za najveće objekte (vidi određivanje veličine)
* [[Indeks boja|indeksi boja]], tj. poređenje prividnih veličina pomoću različitih filtera
* analiza [[Vidljiva svjetlost|spektra]], vizuelna i [[Infracrveno zračenje|infracrvena]]

Proučavanje boja i spektra daje uvid u porijeklo objekata i potencijalnu korelaciju sa drugim klasama objekata, odnosno [[kentauri]]ma i nekim satelitima [[Divovske planete|divovskih planeta]] ([[Triton (mjesec)|Triton]], [[Feba (mjesec)|Feba]]), za koje se sumnja da potječu iz Kuiperovog pojasa. Međutim, interpretacije su obično dvosmislene jer spektri mogu odgovarati više od jednog modela površinskog sastava i zavise od nepoznate veličine čestica. Što je još važnije, optičke površine malih tijela su podložne modificiranju intenzivnog zračenja, [[Sunčev vjetar|sunčevog vjetra]] i [[Mikrometeorit]]a. Posljedično, tanki optički površinski sloj mogao bi se prilično razlikovati od [[regolit]]a ispod, a ne reprezentativan za ukupni sastav tijela.

Smatra se da su male TNO mješavine kamenja i leda niske gustoće s nekim organskim površinskim materijalom (koji sadrži [[ugljik]]), kao što je [[Tolini|tolin]], koji je otkriven u njihovim spektrima. S druge strane, visoka gustoća [[Haumea]]e, 2,6–3,3 g/cm3, sugeriše veoma visok sadržaj bez leda (u poređenju sa Plutonovom gustoćomm: 1,86 g/cm3). Sastav nekih malih TNO mogao bi biti sličan sastavu kometa. Zaista, neki kentauri prolaze kroz sezonske promjene kada se približavaju Suncu, čineći granicu zamućenom (vidi [[2060 Chiron]] i [[7968 Elst-Pizarro]]). Međutim, poređenja populacije između kentaura i TNO-a su još uvijek kontroverzna.&lt;ref name=&quot;Peixinho 2003&quot;&gt;{{cite journal |first1=N. |last1=Peixinho |first2=A. |last2=Doressoundiram |first3=A. |last3=Delsanti |first4=H. |last4=Boehnhardt |first5=M. A. |last5=Barucci |first6=I. |last6=Belskaya |title=Reopening the TNOs Color Controversy: Centaurs Bimodality and TNOs Unimodality |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=410 |issue=3 |pages=L29–L32 |date=2003 |doi=10.1051/0004-6361:20031420 |arxiv = astro-ph/0309428 |bibcode = 2003A&amp;A...410L..29P |s2cid=8515984}}&lt;/ref&gt;

=== Indeks boja ===
[[File:TheTransneptunians Size Albedo Color.svg|thumb|upright=1.5|Ilustracija relativnih veličina, albedosa i boja nekih velikih TNO-ova]]

[[Indeks boja]] su jednostavne mjere razlika u prividnoj veličini objekta koji se vidi kroz plavi (B), vidljivi (V), tj. zeleno-žuti i crveni (R) filter. Dijagram ilustruje poznate indekse boja za sve osim najvećih objekata (u blago pojačanoj boji).&lt;ref name=&quot;Hainaut, Delsanti 2002&quot;&gt;{{cite journal |author-link=Olivier R. Hainaut |first1=O. R. |last1=Hainaut |first2=A. C. |last2=Delsanti |date=2002 |title=Color of Minor Bodies in the Outer Solar System |journal=Astronomy &amp; Astrophysics |volume=389 |issue=2 |pages=641–664 |doi=10.1051/0004-6361:20020431 |bibcode = 2002A&amp;A...389..641H |doi-access=free }} [http://www.sc.eso.org/~ohainaut/MBOSS datasource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050426213607/http://www.sc.eso.org/~ohainaut/MBOSS/ |date=26. 4. 2005 }}&lt;/ref&gt; Za referencu, dva mjeseca, [[Triton (mjesec)|Triton]] i [[Feba (mjesec)|Feba]], [[Kentauri|kentaur]] [[Folus]] i planeta [[Mars]] su ucrtani (žute oznake, veličina nije u mjerilu). Proučavane su korelacije između boja i orbitalnih karakteristika, kako bi se potvrdile teorije različitog porijekla različitih dinamičkih klasa:

* Čini se da se [[klasični objekt Kuiperovog pojasa]] (cubewano) sastoji od dvije različite populacije boja: takozvane hladne (nagib &lt;5°) populacije, koja prikazuje samo crvene boje, i takozvane vruće (veći nagib) populacije koja prikazuje cijeli raspon boja od plave do veoma crvene.&lt;ref name=&quot;Doressoundiram 2005&quot;&gt;{{cite journal |author-link1=Alain Doressoundiram |first1=A. |last1=Doressoundiram |first2=N. |last2=Peixinho |author-link3=Catherine de Bergh |first3=C. |last3=de Bergh |author-link4=Sonia Fornasier |first4=S. |last4=Fornasier |author-link5=Philippe Thébault |first5=Ph. |last5=Thébault |author-link6=Maria A. Barucci |first6=M. A. |last6=Barucci |author-link7=Christian Veillet |first7=C. |last7=Veillet |title=The color distribution in the Edgeworth-Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2002-10_124_4/page/2279 |journal=The Astronomical Journal |volume=124 |issue=4 |pages=2279–2296 |doi=10.1086/342447 |arxiv = astro-ph/0206468 |bibcode = 2002AJ....124.2279D |year=2002 |s2cid=30565926 }}&lt;/ref&gt; Nedavna analiza zasnovana na podacima iz [[Deep Ecliptic Survey]] potvrđuje ovu razliku u boji između objekata niskog nagiba (nazvanih Jezgro) i visoko nagnutih (nazvanih Halo). Crvene boje objekata Jezgra zajedno sa njihovim neporemećenim orbitama sugerišu da bi ovi objekti mogli biti relikt prvobitne populacije pojasa.&lt;ref name=&quot;Elliot2006&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gulbis |first1=Amanda A. S. |last2=Elliot |first2=J. L. |last3=Kane |first3=Julia F. |title=The color of the Kuiper belt Core |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=183 |date=2006 |issue=1 |pages=168–178 |doi=10.1016/j.icarus.2006.01.021 |bibcode = 2006Icar..183..168G }}&lt;/ref&gt;
* [[Raspršeni disk]] objekti pokazuju sličnosti boja sa vrućim klasičnim objektima koji ukazuju na zajedničko porijeklo.

Dok su relativno tamnija tijela, kao i populacija u cjelini, crvenkasta (V−I = 0,3–0,6), veći objekti su često neutralnije boje (infracrveni indeks V−I &lt; 0,2). Ova razlika dovodi do sugestije da je površina najvećih tijela prekrivena ledom, skrivajući crvena, tamnija područja ispod.&lt;ref name=&quot;Rabinowitz 2005&quot;&gt;{{cite journal |author-link=David L. Rabinowitz |first1=David L. |last1=Rabinowitz |first2=K. M. |last2=Barkume |author-link3=Michael E. Brown |first3=Michael E. |last3=Brown |first4=H. G. |last4=Roe |first5=M. |last5=Schwartz |first6=S. W. |last6=Tourtellotte |author-link7=C. A. Trujillo |first7=C. A. |last7=Trujillo |date=2006 |title=Photometric Observations Constraining the Size, Shape, and Albedo of 2003 El&lt;sub&gt;61&lt;/sub&gt;, a Rapidly Rotating, Pluto-Sized Object in the Kuiper Belt |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2006-03-10_639_2/page/1238 |journal=Astrophysical Journal |volume=639 |issue=2 |pages=1238–1251 |doi=10.1086/499575 |arxiv = astro-ph/0509401 |bibcode = 2006ApJ...639.1238R |s2cid=11484750 }}&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Indeksi srednje boje dinamičkih grupa u [[Vanjski Sunčev sistem|vanjskom Sunčevom sistemu]]&amp;thinsp;&lt;ref name=&quot;Fornasier-2007&quot;&gt;{{Cite journal |display-authors = 6 |first1     = S. |last1 = Fornasier |first2     = E. |last2 = Dotto |first3     = O. |last3 = Hainaut |first4     = F. |last4 = Marzari |first5     = H. |last5 = Boehnhardt |first6     = F. |last6 = De Luise |first7     = M. A. |last7 = Barucci |date       = oktobar 2007 |title      = Visible spectroscopic and photometric survey of Jupiter Trojans: Final results on dynamical families |journal    = Icarus |volume     = 190 |issue      = 2 |pages      = 622–642 |bibcode    = 2007Icar..190..622F  |doi        = 10.1016/j.icarus.2007.03.033 |arxiv      = 0704.0350|s2cid = 12844258 }}&lt;/ref&gt;{{Rp|35}}
! Boja
! width= 120 | [[Plutino]]s
! width= 120 | [[Cubewano]]s
! width= 120 | [[Kentauri]]
! width= 120 | [[Raspršeni disk|SDOs]]
! width= 120 | [[Kometa|Komete]]
! width= 120 | [[Jupiterovi trojanci]]
|-
! B–V
| {{val|0.895|0.190}}
| {{val|0.973|0.174}}
| {{val|0.886|0.213}}
| {{val|0.875|0.159}}
| {{val|0.795|0.035}}
| {{val|0.777|0.091}}
|-
! V–R
| {{val|0.568|0.106}}
| {{val|0.622|0.126}}
| {{val|0.573|0.127}}
| {{val|0.553|0.132}}
| {{val|0.441|0.122}}
| {{val|0.445|0.048}}
|-
! V–I
| {{val|1.095|0.201}}
| {{val|1.181|0.237}}
| {{val|1.104|0.245}}
| {{val|1.070|0.220}}
| {{val|0.935|0.141}}
| {{val|0.861|0.090}}
|-
! R–I
| {{val|0.536|0.135}}
| {{val|0.586|0.148}}
| {{val|0.548|0.150}}
| {{val|0.517|0.102}}
| {{val|0.451|0.059}}
| {{val|0.416|0.057}}
|}

=== Spektralni tip ===
Među TNO-ima, kao i među [[kentauri]]ma, postoji širok raspon boja od plavo-sive (neutralne) do vrlo crvene, ali za razliku od kentaura, bimodalno grupisanih u sive i crvene kentaure, čini se da je distribucija TNOa ujednačena.&lt;ref name=&quot;Peixinho 2003&quot;/&gt; Široki raspon spektra razlikuje se po refleksivnosti u vidljivoj crvenoj i bliskoj infracrvenoj. Neutralni objekti predstavljaju ravan spektar, reflektujući onoliko crvene i infracrvene boje koliko i vidljivi spektar.&lt;ref name=&quot;Barucci ACM2005&quot;&gt;A. Barucci ''Trans Neptunian Objects’ surface properties'', [[IAU]] Symposium No. 229, Asteroids, Comets, Meteors, Aug 2005, Rio de Janeiro&lt;/ref&gt; Veoma crveni objekti predstavljaju strmu padinu, reflektujući se mnogo više u crvenoj i infracrvenoj boji. Nedavni pokušaj klasifikacije (uobičajen kod kentaura) koristi ukupno četiri klase od BB (plava ili neutralna boja, prosječna B−V = 0,70, V−R = 0,39, npr. [[90482 Orcus|Orcus]]) do RR (veoma crvena, B−V = 1,08, V−R = 0,71, npr. [[90377 Sedna|Sedna]]) s BR i IR kao srednjim klasama. BR (srednja plavo-crvena) i IR (umjereno crvena) razlikuju se uglavnom u infracrvenim opsezima I, J i H.

Tipični modeli površine uključuju vodeni led, [[amorfni ugljik]], [[silikat]]e i organske makromolekule, nazvane [[tolini]], nastali intenzivnim zračenjem. Četiri glavna tolina se koriste za prilagođavanje nagiba crvenila:

* Titan tolin, za koji se vjeruje da se proizvodi iz mješavine 90% N2 (dušik) i 10% CH4 (metan)
* Triton tolin, kao gore, ali sa vrlo niskim (0,1%) sadržajem metana
* (etan) Ice tholin I, za koji se vjeruje da se proizvodi iz mješavine 86% [[Voda|H2O]] i 14% C2H6 ([[etan]]a)
* (metanol) Ice tholin II, 80% H2O, 16% CH3OH ([[metanol]]) i 3% CO2

Kao ilustracija dvije ekstremne klase BB i RR, predložene su sljedeće kompozicije

* za Sedna (RR vrlo crvena): 24% triton tolina, 7% ugljika, 10% N2, 26% metanola i 33% metana
* za Orcus (BB, sivo/plavo): 85% amorfnog ugljika, +4% titan tolina i 11% H2O leda

=== Određivanje veličine i distribucija ===
[[File:Selected Planemos.svg|thumb|Poređenje veličine između [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]], Neptunovog mjeseca [[Triton (mjesec)|Tritona]], Plutona, nekoliko velikih TNO-a i asteroida [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]]. Njihovi odgovarajući oblici nisu predstavljeni.]]

Karakteristično je da su veliki (svijetli) objekti tipično na nagnutim orbitama, dok nepromenljiva ravan pregrupiše uglavnom male i prigušene objekte.&lt;ref name=&quot;Rabinowitz 2005&quot;/&gt;

Teško je procijeniti [[prečnik]] TNO-ova. Za vrlo velike objekte, sa vrlo dobro poznatim orbitalnim elementima (poput Plutona), prečnici se mogu precizno izmjeriti [[Okultacija|zatamnjivanjem]] zvijezda. Za druge velike TNO, prečnici se mogu procjeniti termičkim mjerenjima. Intenzitet svjetlosti koja obasjava objekt je poznat (iz udaljenosti do Sunca), a pretpostavlja se da je većina njegove površine u termalnoj ravnoteži (obično nije loša pretpostavka za tijelo bez zraka). Za poznati [[albedo]] moguće je procijeniti temperaturu površine, a shodno tome i intenzitet toplinskog zračenja. Dalje, ako je poznata veličina objekta, moguće je predvidjeti i količinu vidljive svjetlosti i emitovanog toplotnog zračenja koje stiže do Zemlje. Pojednostavljujući faktor je to što Sunce emituje gotovo svu svoju energiju u vidljivoj svjetlosti i na obližnjim frekvencijama, dok se na niskim temperaturama TNO-a, toplotno zračenje emituje na potpuno različitim talasnim dužinama (daleko infracrveno).

Dakle, postoje dvije nepoznanice (albedo i veličina), koje se mogu odrediti pomoću dva nezavisna mjerenja (količine reflektirane svjetlosti i emitovanog infracrvenog toplotnog zračenja). TNO su toliko udaljeni od Sunca da su veoma hladni, pa stoga proizvode zračenje crnog tijela [[Talasna dužina|talasne dužine]] oko 60 [[mikrometar]]a. Ovu talasnu dužinu svetlosti nemoguće je posmatrati na površini Zemlje, već samo iz svemira koristeći npr. [[svemirski teleskop Spitzer]]. Za posmatranja sa zemlje, astronomi posmatraju rep zračenja crnog tijela u dalekom infracrvenom spektru. Ovo daleko infracrveno zračenje je toliko slabo da je termalna metoda primjenjiva samo na najveće KBO. Za većinu (malih) objekata, promjer se procjenjuje uz pretpostavku albeda. Međutim, pronađeni albedi se kreću od 0,50 do 0,05, što rezultira rasponom veličine od 1.200 do 3.700&amp;nbsp;km za objekat veličine 1.0.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Sizes.html |title=Conversion of Absolute Magnitude to Diameter |publisher=Minorplanetcenter.org |access-date=7. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;

== Značajni objekti ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size: 0.9em; width: 80%&quot;
! width=130 | Object !! Description
|-
| [[Pluton|134340 Pluton]]|| patuljasta planeta i prvi otkriveni TNO
|-
| [[15760 Albion]] || prototip [[Klasični objekt Kuiperovog pojasa|cubewanoa]], prvi objekt Kuiperovog pojasa otkriven nakon Plutona
|-
| [[(385185) 1993 RO]] || sljedeći [[Plutini|plutino]] otkriven nakon Plutona
|-
| {{mpl|(15874) 1996 TL|66}} || prvi objekat identifikovan kao [[raspršeni disk]]
|-
| {{mpl|1998 WW|31}} || prvi binarni objekt [[Kuiperov pojas|Kuiperovog pojasa]] otkriven nakon Plutona
|-
| [[47171 Lempo]] || plutino i trostruki sistem koji se sastoji od centralnog binarnog para slične veličine i trećeg vanjskog cirkumbinarnog satelita
|-
| [[20000 Varuna]] || veliki cubewano, poznat po brzoj rotaciji (6,3 h) i izduženom obliku
|-
| [[28978 Ixion]] || veliki plutino, smatran je jednim od najvećih objekata Kuiperovog pojasa nakon otkrića
|-
| [[50000 Quaoar]] || veliki cubewano sa satelitom; šesti po veličini poznati objekt Kuiperovog pojasa i smatran je među najvećim objektima Kuiperovog pojasa nakon otkrića
|-
| [[90377 Sedna]] || udaljeni objekt, predložen za novu kategoriju pod nazivom prošireni rasuti disk (E-SDO),&lt;ref name=&quot;Gladman&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.obs-nice.fr/gladman/cr105.html|title=Evidence for an Extended Scattered Disk?|work=obs-nice.fr}}&lt;/ref&gt; odvojeni objekti,&lt;ref name=&quot;Jewitt2006&quot;&gt;{{cite book |author-link=David Jewitt |first1=D. |last1=Jewitt |first2=A. |last2=Delsanti |chapter=The Solar System Beyond The Planets |title=Solar System Update : Topical and Timely Reviews in Solar System Sciences |edition=Springer-Praxis |isbn=978-3-540-26056-1 |date=2006 |publisher=Springer |chapter-url=http://www.ifa.hawaii.edu/faculty/jewitt/papers/2006/DJ06.pdf }}&lt;/ref&gt; udaljeni odvojeni objekti (DDO)&lt;ref name=&quot;Gomez 2006&quot;&gt;{{cite journal |first1=Rodney S. |last1=Gomes |first2=John J. |last2=Matese |first3=Jack J. |last3=Lissauer |title=A Distant Planetary-Mass Solar Companion May Have Produced Distant Detached Objects |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |date=2006 |volume=184 |issue=2 |pages=589–601 |url=http://staff.on.br/rodneyg/companion/solar_companion.pdf |doi=10.1016/j.icarus.2006.05.026 |bibcode=2006Icar..184..589G |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070108051810/http://staff.on.br/rodneyg/companion/solar_companion.pdf |archive-date=8. 1. 2007 }}&lt;/ref&gt; ili raspršeno-prošireni u formalnoj klasifikaciji od strane [[Deep Ecliptic Survey|DES]]-a.
|-
| [[90482 Orcus]] || najveći poznati plutino, nakon Plutona. Ima relativno veliki satelit.
|-
| [[136108 Haumea]] || patuljasta planeta, treći po veličini poznati trans-neptunski objekat. Značajan po dva poznata satelita, prstenovima i neobično kratkom periodu rotacije (3,9 h). To je najmasovniji poznati član [[Porodica Haumea|kolizione porodice Haumea]].&lt;ref name=&quot;BrownBarkume2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Brown |first=Michael E. |author2=Barkume, Kristina M. |author3=Ragozzine, Darin |author4= Schaller, Emily L. |date=2007 |title=A collisional family of icy objects in the Kuiper belt |journal=Nature |volume=446 |issue=7133 |pages=294–296 |doi=10.1038/nature05619 |pmid=17361177 |bibcode = 2007Natur.446..294B |s2cid=4430027 |url=https://authors.library.caltech.edu/34346/2/nature05619-s1.pdf }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=pairs&gt;{{cite journal
 |last1=de la Fuente Marcos |first1=Carlos
 |last2=de la Fuente Marcos |first2=Raúl 
 |title=Dynamically correlated minor bodies in the outer Solar system
 |journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
 |date=11. 2. 2018
 |volume=474 |issue=1
 |arxiv=1710.07610
 |doi=10.1093/mnras/stx2765 
 |pages=838–846
 |bibcode = 2018MNRAS.474..838D }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[136472 Makemake]] || patuljasta planeta, cubewano i četvrti po veličini poznati transneptunski objekat&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/mpec/K05/K05O42.html |title=MPEC 2005-O42 : 2005 FY9 |publisher=Minorplanetcenter.org |access-date=7. 10. 2013}}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Erida (patuljasta planeta)|136199 Erida]]|| patuljasta planeta, rasuti disk objekat i trenutno najmasovniji poznati trans-neptunski objekat. Ima jedan poznati satelit, [[Dysnomia (mjesec)|Dysnomia]]
|-
| {{mpl|612911|2004 XR|190}} || raspršeni disk objek koji prati vrlo nagnutu, ali gotovo kružnu orbitu
|-
| [[225088 Gonggong]] || drugi po veličini objekt raspršenog diska sa satelitom
|-
| {{mpl|(528219) 2008 KV|42}} &quot;Drac&quot; || prvi retrogradni TNO, koji ima orbitalni nagib od i = 104°
|-
| {{mpl|(471325) 2011 KT|19}} &quot;Niku&quot; || TNO koji ima neobično visok orbitalni nagib od 110°&lt;ref&gt;{{cite web| url=https://www.newscientist.com/article/2100700-mystery-object-in-weird-orbit-beyond-neptune-cannot-be-explained | work=New Scientist | title=Mystery object in weird orbit beyond Neptune cannot be explained | date=10. 8. 2016 | access-date=11. 8. 2016}}&lt;/ref&gt;
|-
| {{mpl|2012 VP|113}} || sednoid sa velikim perihelom od 80 AJ od Sunca (50 au iza Neptuna)
|-
|[[486958 Arrokoth]] || kontakt binarni cubewano na koji je naišla svemirska letjelica [[New Horizons]] 2019
|-
|{{mpl|2018 VG|18}} &quot;Farout&quot; || prvi trans-neptunski objekat otkriven dalje od 100 AJ (15 milijardi km) od Sunca
|-
|{{mpl|2018 AG|37}}  &quot;FarFarOut&quot; || najudaljeniji vidljivi trans-neptunski objekat na 132 AJ (19,7 milijardi km) od Sunca
|}

== Istraživanje ==
[[File:UltimaThule CA06 color 20190516.png|thumb|Objekt Kuiperovog pojasa [[486958 Arrokoth]], na slikama koje je napravila svemirska letjelica ''[[New Horizons]]'']]

Jedina dosadašnja misija koja je prvenstveno ciljala na transneptunski objekat je NASA-in [[New Horizons]], koji je lansiran u januaru 2006. i proletio pored Plutonovog sistema u julu 2015.&lt;ref&gt;{{cite web| url = https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/overview/index.html| title = NASA New Horizons Mission Page| date = 25. 3. 2015| access-date = 17. 1. 2024| archive-date = 15. 10. 2017| archive-url = https://web.archive.org/web/20171015000814/https://www.nasa.gov/mission_pages/newhorizons/overview/index.html| url-status = dead}}&lt;/ref&gt; i 486958 Arrokoth u januaru 2019.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pluto.jhuapl.edu/News-Center/News-Article.php?page=20190101|title=New Horizons: News Article?page=20190101|website=pluto.jhuapl.edu|access-date=1. 1. 2019}}&lt;/ref&gt;

Godine 2011, studija dizajna istražila je misiju svemirske letjelice objekata Quaoar, Sedna, Makemake, Haumea i Erida.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/258495993|title=A Survey of Mission Opportunities to Trans-Neptunian Objects|website=ResearchGate|language=en|access-date=23. 9. 2019}}&lt;/ref&gt;

U 2019. jedna misija za TNO uključivala je dizajn za orbitalno hvatanje i scenarije sa više ciljeva.&lt;ref&gt;Low-Cost Opportunity for Multiple Trans-Neptunian Object Rendezvous and Capture, AAS Paper 17-777.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/326569409|title=AAS 17-777 LOW-COST OPPORTUNITY FOR MULTIPLE TRANS-NEPTUNIAN OBJECT RENDEZVOUS AND ORBITAL CAPTURE|website=ResearchGate|language=en|access-date=23. 9. 2019}}&lt;/ref&gt;

Neki TNO koji su proučavani u studiji dizajna bili su [[2002 UX25]], [[1998 WW31]] i [[Lempo]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Postojanje planeta dalje od Neptuna, u rasponu od mase manje od Zemljine do [[Smeđi patuljak|smeđeg patuljka]], često se postulira&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Fernández|last=Julio A.|title=On the Existence of a Distant Solar Companion and its Possible Effects on the Oort Cloud and the Observed Comet Population|journal=[[The Astrophysical Journal]]|date=januar 2011|volume=726|issue=1|page=33|doi=10.1088/0004-637X/726/1/33|bibcode=2011ApJ...726...33F|s2cid=121392983 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first1=Lykawka|last1=Patryk S.|first2=Mukai|last2=Tadashi|title=An Outer Planet Beyond Pluto and the Origin of the Trans-Neptunian Belt Architecture|url=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-04_135_4/page/1161|journal=[[The Astronomical Journal]]|date=april 2008|volume=135|issue=4|pages=1161–1200|doi=10.1088/0004-6256/135/4/1161|bibcode=2008AJ....135.1161L|arxiv=0712.2198|s2cid=118414447}}&lt;/ref&gt; iz različitih teorijskih razloga kako bi se objasnilo nekoliko uočenih ili pretpostavljenih karakteristika Kuiperovog pojasa i Oortov oblaka. Nedavno je predloženo korištenje podataka o rasponu iz svemirske letjelice New Horizons kako bi se ograničio položaj takvog hipotetiziranog tijela.&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Iorio|last=Lorenzo|title=Perspectives on effectively constraining the location of a massive trans-Plutonian object with the New Horizons spacecraft: a sensitivity analysis|journal=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]|date=august 2013|volume=116|issue=4|pages=357–366|doi=10.1007/s10569-013-9491-x|bibcode=2013CeMDA.116..357I|arxiv=1301.3831|s2cid=119219926}}&lt;/ref&gt;

NASA radi na namjenskom međuzvjezdanoj letjelici Precursor u 21. vijeku, jednom namjerno dizajniranom da dopre do međuzvjezdanog medija, a kao dio toga se razmatra i prelet objekata poput Sedne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.space.com/42935-nasa-interstellar-probe-mission-idea.html|title=A Wild 'Interstellar Probe' Mission Idea Is Gaining Momentum|last=Spaceflight|first=Leonard David 2019-01-09T11:57:34Z|website=Space.com|date=9. 1. 2019|language=en|access-date=23. 9. 2019}}&lt;/ref&gt; Sve u svemu, ova vrsta studija svemirskih letjelica predložila je lansiranje 2020-ih i pokušala bi ići malo brže od Voyagera koristeći postojeću tehnologiju.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Jedna studija dizajna iz 2018. za međuzvjezdanu letjelicu, uključivala je posjetu maloj planeti [[50000 Quaoar]], 2030-ih.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.hou.usra.edu/meetings/V2050/eposter/8173.pdf|title=The Interstellar Probe Mission (Graphic Poster)|last=Bradnt|first=P.C.|display-authors=etal|website=hou.usra.edu|access-date=13. 10. 2019}}&lt;/ref&gt;

== Ekstremni trans-neptunski objekti ==
[[File:Extreme transneptunian object eccentricity vs perihelion.png|thumb|300px|Pregled transneptunskih objekata sa ekstremnim TNO grupisanim u tri kategorije na vrhu.]]
[[File:Sedna orbit.svg|thumb|upright=1.5|Sednina orbita vodi je daleko iznad čak i Kuiperovog pojasa (30-50 AJ), na skoro 1000 aJ (udaljenost Sunce-Zemlja)]]

Među ekstremnim transneptunskim objektima su tri objekta visokog [[perihel]]a klasifikovana kao [[sednoidi]]: [[90377 Sedna]], [[2012 VP113]] i [[541132 Leleākūhonua]]. To su udaljeni odvojeni objekti sa perihelom većom od 70 AJ. Njihova visoka perihelija ih drži na dovoljnoj udaljenosti da izbjegnu značajne gravitacijske perturbacije od Neptuna. Prethodna objašnjenja za visoku periheliju SEDNA uključuju bliski susret sa nepoznatom planetom na udaljenoj orbiti i udaljenom susretu sa slučajnim zvijezdama ili članom sunčevog rođenog klastera koji je prošao u blizini solarnog sistema.&lt;ref name=spaceBrown&gt;{{cite web |last=Wall |first=Mike |date=24. 8. 2011 |title=A Conversation With Pluto's Killer: Q &amp; A With Astronomer Mike Brown |url=http://www.space.com/12711-pluto-killer-mike-brown-dwarf-planets-interview.html |website=[[Space.com]] |access-date=7. 2. 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=iopsciencesedna&gt;{{cite journal |last1=Brown |first1=Michael E. |last2=Trujillo |first2=Chadwick |last3=Rabinowitz |first3=David |date=2004 |title=Discovery of a Candidate Inner Oort Cloud Planetoid |url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2004-12-10_617_1/page/644 |journal=[[The Astrophysical Journal]] |volume=617 |issue=1 |pages=645–649 |arxiv=astro-ph/0404456 |bibcode=2004ApJ...617..645B |doi=10.1086/422095|s2cid=7738201 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=brownsedna&gt;{{cite web |last=Brown |first=Michael E. |date=28. 10. 2010 |title=There's something out there – part 2 |url=http://www.mikebrownsplanets.com/2010/10/theres-something-out-there-part-2.html |website=Mike Brown's Planets |access-date=18. 7. 2016}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Patuljasta planeta]]
* [[Mezoplanet]]
* [[Nemesis (zvijezda)]]
* [[Deveta planeta]]
* [[Sednoid]]
* [[Mala tijela Sunčevog sistema]]
* [[Triton (mjesec)|Triton]]
* [[Tihe (planet)]]

== Bilješke ==
&lt;references group=nb/&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Planets}}
* Ddeveta planeta, [https://web.archive.org/web/20000303081140/http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/kboc.html Univerzitet Arizona]
* Sajt Kuiperov pojat David Jewitta [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb.html Kuiper Belt site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120302032019/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb.html |date=2. 3. 2012 }}
** [http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html Veliki KBO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170702173042/http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html |date=2. 7. 2017 }}
* Lista procjena prečnika iz [http://www.johnstonsarchive.net/astro/tnodiam.html johnstonarchive] sa referencama na originalne radove

{{Sunčev sistem}}

[[Kategorija:Transneptunsko tijelo]]
[[Kategorija:Astronomski objekti]]
[[Kategorija:Planetologija]]</text>
      <sha1>pem0b388drsbalgm434ca3sdxagths3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Queqiao</title>
    <ns>0</ns>
    <id>503822</id>
    <revision>
      <id>3925974</id>
      <parentid>3847993</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7164" sha1="0sd8anth488iniwtctv9pwrr597zimu" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Prijevod}}{{Infokutija svemirski let|image=QueqiaoDFH.jpg|image_caption=Rendering of Queqiao satellite|mission_type=Communication relay&lt;br&gt;Radio astronomy|operator=[[China National Space Administration|CNSA]]|COSPAR_ID=2018-045A|SATCAT=43470|mission_duration=Planned: 5 years&lt;br&gt;{{time interval|20 May 2018 21:28|show=ymd|sep=,}} ''(in progress)''
|spacecraft_bus=CAST100&lt;ref name=&quot;Zhang 138–146&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zhang|first=LiHua|last2=Xiong|first2=Liang|last3=Sun|first3=Ji|last4=Gao|first4=Shan|last5=Wang|first5=XiaoLei|last6=Zhang|first6=AiBing|date=14. 2. 2019|title=Technical characteristics of the relay communication satellite “Queqiao” for Chang’e-4 lunar farside exploration mission|url=https://www.sciengine.com/10.1360/N092018-00375|journal=SCIENTIA SINICA Technologica|language=en-US|volume=49|issue=2|pages=138–146|doi=10.1360/N092018-00375|issn=1674-7259}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;
|manufacturer=DFH Satellite Company LTD&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cast.cn/english/channel/1814|title=China Academy of Space Technology|website=www.cast.cn|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
|dry_mass={{convert|325|kg|lb}}
|launch_mass={{convert|448.7|kg|lb}}&lt;ref name=&quot;Zhang 138–146&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zhang|first=LiHua|last2=Xiong|first2=Liang|last3=Sun|first3=Ji|last4=Gao|first4=Shan|last5=Wang|first5=XiaoLei|last6=Zhang|first6=AiBing|date=14. 2. 2019|title=Technical characteristics of the relay communication satellite “Queqiao” for Chang’e-4 lunar farside exploration mission|url=https://www.sciengine.com/10.1360/N092018-00375|journal=SCIENTIA SINICA Technologica|language=en-US|volume=49|issue=2|pages=138–146|doi=10.1360/N092018-00375|issn=1674-7259}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;
|dimensions=Satelit: 1.4 × 1.4 × 0.85 m&lt;ref name=&quot;Zhang 138–146&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zhang|first=LiHua|last2=Xiong|first2=Liang|last3=Sun|first3=Ji|last4=Gao|first4=Shan|last5=Wang|first5=XiaoLei|last6=Zhang|first6=AiBing|date=14. 2. 2019|title=Technical characteristics of the relay communication satellite “Queqiao” for Chang’e-4 lunar farside exploration mission|url=https://www.sciengine.com/10.1360/N092018-00375|journal=SCIENTIA SINICA Technologica|language=en-US|volume=49|issue=2|pages=138–146|doi=10.1360/N092018-00375|issn=1674-7259}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;
&lt;references&gt;&lt;ref name=&quot;Zhang 138–146&quot;&gt;{{Cite journal|last=Zhang|first=LiHua|last2=Xiong|first2=Liang|last3=Sun|first3=Ji|last4=Gao|first4=Shan|last5=Wang|first5=XiaoLei|last6=Zhang|first6=AiBing|date=14. 2. 2019|title=Technical characteristics of the relay communication satellite “Queqiao” for Chang’e-4 lunar farside exploration mission|url=https://www.sciengine.com/10.1360/N092018-00375|journal=SCIENTIA SINICA Technologica|language=en-US|volume=49|issue=2|pages=138–146|doi=10.1360/N092018-00375|issn=1674-7259}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;&lt;/references&gt;&lt;br&gt;Antenna: {{convert|4.2|m|ft}} in diameter&lt;ref name=&quot;final-design&quot;/&gt;|power=800W&lt;ref name=&quot;final-design&quot;/&gt;|instruments=|launch_date=20. 5. 2018 21:28 [[Coordinated Universal Time|UTC]]&lt;ref name=&quot;nasaspaceflifgt-launch&quot;/&gt;|launch_rocket=[[Dugi marš 4C]]&lt;ref name=&quot;Bergin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2018/05/queqiao-relay-satellite-launched-change-4-lunar-mission/|title=Queqiao relay satellite launched ahead of Chang'e-4 lunar mission|last=Bergin|first=Chris|date=20. 5. 2018|website=NASASpaceFlight.com|language=en-US|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
|launch_site=[[Lansirni centar za satelite Xichang]] [[Lansirni kompleks Xichang 3|LC-3]]&lt;ref name=&quot;Bergin&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasaspaceflight.com/2018/05/queqiao-relay-satellite-launched-change-4-lunar-mission/|title=Queqiao relay satellite launched ahead of Chang'e-4 lunar mission|last=Bergin|first=Chris|date=20. 5. 2018|website=NASASpaceFlight.com|language=en-US|access-date=10. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;
|launch_contractor=|last_contact=|orbit_epoch=|orbit_reference=[[Halo orbita]]|orbit_periapsis=|orbit_apoapsis=|orbit_inclination=|orbit_period=|apsis=|interplanetary={{Infokutija svemirski let/IP   | type                = orbiter   | object              = [[Lagrange point|Earth-Moon L&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; point]]   | component           =    | arrival_date        = 14. 6. 2018&lt;ref name='P Society Luyuan Xu'/&gt;   | location            =    | distance            =   }}}}

'''''Queqiao'' relejni satelit''' ({{zh|s=鹊桥号中继卫星|hp=Quèqiáo hào zhōngjì wèixīng|c=|t=|l=[[Pastir i tkalja|Most svraka]]}})  &lt;span&gt;Relejni satelit&lt;/span&gt; &lt;span&gt;Most svraka]] ), također poznat kao '''Chang'e 4 Relay''', je komunikacijski relejni i radioastronomski satelit za misiju [[Chang'e 4]] na mjesečevoj [[Dalja strana Mjeseca|daljoj strani]]. Kao dio [[Kineski program istraživanja Mjeseca|kineskog programa istraživanja Mjeseca]], [[Kineska nacionalna svemirska agencija|Kineska nacionalna svemirska administracija]] (CNSA) lansirala je relejni satelit Queqiao 20. maja 2018. u [[Halo orbita|orbitu]] oko Zemlje–Mjesec [[Lagrangeova tačka|L &lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; Lagrangeove tačke]]&lt;ref name=&quot;space-wall&quot;&gt;{{Cite news|last=Wall|first=Mike|title=China Launching Relay Satellite Toward Moon's Far Side Sunday|url=https://www.space.com/40626-china-launching-moon-mission-sunday-change-4.html|work=Space.com|date=18. 5. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518183823/https://www.space.com/40626-china-launching-moon-mission-sunday-change-4.html|archive-date=18. 5. 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nssdc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=QUEQIAO|title=Queqiao|website=NASA}}&lt;/ref&gt; Queqiao je prvi ikada komunikacijski relej i [[Radio astronomija|radioastronomski]] satelit na ovoj lokaciji.&lt;ref name=&quot;P Society Luyuan Xu&quot;&gt;{{Cite news|last=Xu|first=Luyuan|title=How China's lunar relay satellite arrived in its final orbit|url=http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2018/20180615-queqiao-orbit-explainer.html|publisher=The Planetary Society|date=15. 6. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017123833/http://www.planetary.org/blogs/guest-blogs/2018/20180615-queqiao-orbit-explainer.html|archive-date=17. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;

Ime ''Queqiao'' („Most svraka“) inspirisano je i došlo je iz kineske priče ''[[Pastir i tkalja|Pastir i djevojka tkalja]]''.&lt;ref name=&quot;space-wall&quot;/&gt;
[[Datoteka:Lagrangianpointsanimated.gif|lijevo|mini| Lagrangeove tačke -Mjesec: Satelit u [[Halo orbita|orbiti]] oko L, koji se nalazi iza Mjeseca, imat će pogled i na Zemlju i na drugu stranu Mjeseca]]
[[Datoteka:Queqiao_antenna.jpg|alt=Relay communication antenna with 4.2 m aperture on Queqiao|lijevo|mini| Relejna komunikaciona antena sa otvorom od 4,2 m na Queqiaou]]
[[Datoteka:20180912_6258TPS-TPR-2018Q3-18-09-04-p14legacy.png|mini|Komunikacija sa Chang'e-4 na suprotnoj strani Mjeseca]]

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://www.smh.com.au/world/asia/red-moon-rising-china-s-mission-to-the-far-side-20190117-p50s0y.html|title=Red moon rising: China's mission to the far side|last=Needham|first=Kirsty|date=19. 1. 2019|website=The Sydney Morning Herald|language=en|access-date=10. 5. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:2018. u Kini]]</text>
      <sha1>0sd8anth488iniwtctv9pwrr597zimu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fernán González</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505608</id>
    <revision>
      <id>3926255</id>
      <parentid>3897803</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:19:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1528" sha1="7o3r2v1pmoav29zva7yvpfy48gh5tk9" xml:space="preserve">[[Datoteka:Pabellón San-Martín medallón 02 Fernán González.JPG|90px|mini|Fernán González]]
'''Fernán González'''&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Fernán González {{!}} count of Castile {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Fernan-Gonzalez|newspaper=Encyclopedia Britannica|access-date=8. 6. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt; (umro 970) bio je grof [[Kastilja i León|Kastilje]] u Španiji. Fernánovi roditelji bili su grof [[Gonzalo Fernández Kastiljski]] i supruga mu Muniadona.

Fernán se oženio Sančom Pamplonskom, čiji je otac bio kralj [[Pamplona|Pamplone]]. Sanča i Fernán dobili su kćerku [[Uraka Fernández|Uraku Fernández]], koja se udala za svog rođaka [[Sančo II od Pamplone|Sanča II]]. Sanča je rodila i [[García Fernández Kastiljski|Garcíju Fernándeza Kastiljskog]].

Druga supruga grofa Fernána bila je Uraka Sánchez.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*Pérez de Urbel, Fray Justo (1943). ''Fernán González''. Madrid: Ediciones Atlas. OCLC 1738021.
*{{Cite web|url=https://patrimonioypaisaje.madrid.es/portales/monumenta/es/Monumentos/Monumentos-urbanos/Fernan-Gonzalez-1er-Conde-Independiente-de-Castilla/?vgnextfmt=default&amp;vgnextoid=a308091d1b9c4510091d1b9c45102e085a0aRCRD&amp;vgnextchannel=8fac3cb702aa4510VgnVCM1000008a4a900aRCRD|title=Fernán González 1er Conde Independiente de Castilla - Patrimonio cultural y paisaje urbano|website=patrimonioypaisaje.madrid.es|language=es|access-date=8. 6. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kastiljski grofovi]]</text>
      <sha1>7o3r2v1pmoav29zva7yvpfy48gh5tk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Balistička raketa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>505873</id>
    <revision>
      <id>3926110</id>
      <parentid>3605140</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3093" sha1="b2hmnf7u9n1yr6jfq0gpcdzry1jq7jb" xml:space="preserve">'''Balistička raketa''' je vrsta [[Projektil (oružje)|projektila]] koja koristi [[Kosi hitac|kretanje projektila]] za isporuku [[Bojeva glava|bojevih glava]] na metu. Ovo oružje se [[Pogon|pokreće]] samo tokom relativno kratkih perioda i veći dio leta je bez napajanja. [[Balističke rakete kratkog dometa]] obično ostaju unutar Zemljine atmosfere, dok je većina većih projektila egzo-atmosferske. Najveće [[Interkontinentalna balistička raketa|interkontinentalne balističke rakete]] su sposobne za pun [[Sistem frakcionog orbitalnog bombardovanja|orbitalni let]]. Ovo oružje je u posebnoj kategoriji od [[Krstareći projektil|krstarećih projektila]], koji su aerodinamički vođeni u letenju na pogon i na taj način ograničeni na atmosferu.[[Datoteka:Fusée_V2.jpg|mini| Replika [[V-2]]]]
[[Datoteka:Minuteman_III_diagram.png|mini|Pogled sa strane na Minuteman-III ICBM]]
Balističke rakete se mogu lansirati sa fiksnih lokacija ili mobilnih lansera, uključujući vozila (npr. [[Pokretač za podizanje transportera|lansere za podizanje transportera]]), [[Letjelica|aviona]], [[Ratna mornarica|brodova]] i [[podmornica]]. Dio leta sa pogonom može trajati od nekoliko desetinki sekunde do nekoliko minuta i može se sastojati od više faza [[Raketa|rakete]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://interestingengineering.com/what-is-an-intercontinental-ballistic-missile-and-how-does-it-work|title=What is an intercontinental ballistic missile and how does it work?|last=McFadden|first=Christopher|date=4. 12. 2017}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Trident_II_missile_image.jpg|desno|mini| [[Trident II]] SLBM lansiran sa [[Podmornica sa balističkim projektilima|podmornice sa balističkim projektilima]]]]
== Hipersonična balistička raketa ==
Mnoge balističke rakete postižu [[Hipersonična brzina|hipersonične brzine]] (tj. 5 [[Brzina zvuka|Maha]] i više) kada ponovo uđu u atmosferu iz svemira. Međutim, u uobičajenoj vojnoj terminologiji, termin &quot;hipersonične balističke rakete&quot; općenito se daje samo onima kojima se može manevrirati prije nego što pogode cilj i ne slijede jednostavnu [[Kosi hitac|balističku putanju]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.science.org/content/article/national-pride-stake-russia-china-united-states-race-build-hypersonic-weapons|title='National pride is at stake.' Russia, China, United States race to build hypersonic weapons|website=www.science.org|language=en|access-date=21. 11. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/hypersonic-missiles-11643688227|title=What Are Hypersonic Missiles and Who's Developing Them?|last=Gale|first=Alastair|website=WSJ|language=en-US|access-date=20. 11. 2022}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:FobsEnglishTrans.svg|mini|400x400piksel| Primjer depresivne putanje: [[sistem frakcionog orbitalnog bombardovanja]]]]

== Bilješke ==
{{Refspisak}}

== Reference ==

* Needham, Joseph (1986). ''Nauka i civilizacija u Kini: Tom 5, Hemija i hemijska tehnologija, Deo 7, Vojna tehnologija; barutani ep'' . Taipei: Caves Books.
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kineski izumi]]
[[Kategorija:Wernher von Braun]]</text>
      <sha1>b2hmnf7u9n1yr6jfq0gpcdzry1jq7jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Licemjerje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>506971</id>
    <revision>
      <id>3926621</id>
      <parentid>3917695</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:47:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42994" sha1="ku3zjqbfco6xmuyn15ud5hmf72uk53c" xml:space="preserve">'''Licemjerje''' jest praksa pretvaranja da je ono što nije ili da se vjeruje u ono što nije.&lt;ref&gt;&quot;hypocrisy&quot;, ''Merriam-Webster'', https://www.merriam-webster.com/dictionary/hypocrisy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230405213926/https://www.merriam-webster.com/dictionary/hypocrisy |date=5. 4. 2023 }}, accessed 5 April 2023&lt;/ref&gt; Danas se &quot;licemerje&quot; često odnosi na zagovaranje ponašanja koje se ne praktikuje. Međutim, izraz se može odnositi i na druge oblike pretvaranja, kao što je bavljenje [[Religija|pobožnim]] ili moralnim ponašanjem iz želje za pohvalom, a ne iz istinski pobožnih ili moralnih motiva.

Definicije licemjerja se razlikuju. U moralnoj [[Psihologija|psihologiji]], to je nepoštovanje vlastitih izraženih moralnih pravila i principa.&lt;ref name=&quot;lammers infidelity 2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Lammers |first1=Joris |first2=Janka I. |last2=Stoker |first3=Jennifer |last3=Jordan |first4=Monique |last4=Pollmann |first5=Diederik A. |last5=Stapel |date=juli 2011 |title=Power increases infidelity among men and women |journal=Psychological Science |volume=22 |issue=9 |pages=1191–1197 |doi=10.1177/0956797611416252 |pmid=21771963 |s2cid=11385458 |url=http://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/PDF/Lammers.Stoker.Jordan.Pollmann.Stapel.2011.pdf |access-date=21. 9. 2020 |archive-date=17. 12. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211217220458/https://leeds-faculty.colorado.edu/mcgrawp/PDF/Lammers.Stoker.Jordan.Pollmann.Stapel.2011.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Prema britanskom političkom filozofu [[David Runciman|Davidu Runcimanu]], &quot;druge vrste licemjerne obmane uključuju tvrdnje o znanju koje nekome nedostaje, tvrdnje o dosljednosti koju ne možemo održati, tvrdnje o lojalnosti koju ne posjedujemo, tvrdnje o identitetu koji ne posjedujemo &quot;.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Runciman |first=David |author-link=David Runciman |title=Political Hypocrisy: The Mask of Power, from Hobbes to Orwell and Beyond |url=https://books.google.com/books?id=vqaPj0SbXsoC&amp;pg=PA8 |year=2010 |publisher=Princeton UP |page=8 |isbn=978-0691148151}}&lt;/ref&gt; Američki politički novinar [[Michael Gerson]] kaže da je političko licemjerje &quot;svjesno korištenje maske za zavaravanje javnosti i stjecanje političke koristi&quot;.&lt;ref name=&quot;Gerson Trump&quot;&gt;{{cite news |first=Michael |last=Gerson |title=Trump's hypocrisy is good for America |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/trumps-hypocrisy-is-good-for-america/2016/11/28/7cde5d42-b5a3-11e6-b8df-600bd9d38a02_story.html |newspaper=Washington Post |date=29. 11. 2016 |access-date=29. 11. 2016 |archive-date=29. 11. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161129134114/https://www.washingtonpost.com/opinions/trumps-hypocrisy-is-good-for-america/2016/11/28/7cde5d42-b5a3-11e6-b8df-600bd9d38a02_story.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Licemjerje je bilo predmet narodne mudrosti i mudroslovne književnosti od početaka ljudske historije. Sve više, od 1980-ih, ona je takođe postala centralna za studije [[bihejvioralna ekonomija|bihejvioralne ekonomije]], [[Kognitivna nauka|kognitivne nauke]], [[Kulturološka psihologija|kulturološke psihologije]], [[Odlučivanje|odlučivanja]], [[Etika|etike]], [[Evoluciona psihologija|evolucione psihologije]], [[Moralna psihologija|moralne psihologije]], [[politička sociologija|političke sociologije]], [[pozitivna psihologija|pozitivne psihologije]], [[Socijalna psihologija|socijalne psihologije]] i [[sociološka socijalna psihologija|sociološke socijalne psihologije]].

== Historija ==
Licemerje je postalo glavna tema engleske političke historije početkom 18. vijeka. ''Zakon o toleranciji iz 1688''. dopuštao je određena prava, ali je protestantskim nekonformistima (kao što su kongregacionalisti i baptisti) ostao lišen važnih prava, uključujući i pravo obnašanja dužnosti. Nekonformisti koji su željeli službu razmetljivo su uzimali anglikanski sakrament jednom godišnje kako bi izbjegli ograničenja. Anglikanci su bili ogorčeni i stavili van zakona ono što su nazvali &quot;povremenom usklađenošću&quot; ''Zakonom o povremenoj usklađenosti iz 1711.''&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Jones Clyve | year = 2011 | title = 'Too Wild to Succeed': The Occasional Conformity Bills and the Attempts by the House of Lords to Outlaw the Tack in the Reign of Anne | journal = Parliamentary History | volume = 30 | issue = 3| pages = 414–27 | doi=10.1111/j.1750-0206.2011.00276.x}}&lt;/ref&gt; U političkim kontroverzama uz pomoć [[propovijedi]], [[govor]]a i pamfletskih ratova, visoki rangirani crkvenjaci i nekonformisti napadali su svoje protivnike kao neiskrene i licemjerne, kao i opasno revne, za razliku od vlastite umjerenosti.

U svojoj čuvenoj knjizi ''Fable of the Bees'' (1714) engleski pisac [[Bernard Mandeville]] (1670–1733) istraživao je prirodu licemjerja u savremenom evropskom društvu. S jedne strane, Mandevil je bio &quot;moralistički&quot; nasljednik francuskog [[Augustinizam|augustinizma]] iz prethodnog vijeka, posmatrajući društvenost kao samo masku za taštinu i ponos. S druge strane, bio je &quot;materijalista&quot; koji je pomogao osnivanju moderne ekonomije. Pokušao je pokazati univerzalnost ljudskih apetita za tjelesnim zadovoljstvima. On je tvrdio da su napori samoživih preduzetnika osnova komercijalnog i industrijskog društva u nastajanju, pravac razmišljanja koji je uticao na [[Adam Smith|Adama Smitha]] (1723–1790) i utilitarizam 19. vijeka. Napetost između ova dva pristupa, načina, ambivalencija i kontradikcija – u vezi relativne moći normi i interesa, odnosa između motiva i ponašanja i historijske varijabilnosti ljudskih društava.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Luban Daniel | year = 2015 | title = Bernard Mandeville as Moralist and Materialist | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:beb92369-f940-4053-935e-0e2eaf50936a | journal = History of European Ideas | volume = 41 | issue = 7 | pages = 831–57 | doi = 10.1080/01916599.2015.1010777 | s2cid = 145179618 | access-date = 31. 8. 2020 | archive-date = 5. 4. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230405040841/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:beb92369-f940-4053-935e-0e2eaf50936a | url-status = live }}&lt;/ref&gt; U doba prosvjetiteljstva 18. stoljeća, rasprave o licemjerju bile su uobičajene u djelima [[Voltaire]]a, [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseaua]] i [[Michel de Montaigne|Montaignea]].&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Miller James | year = 2014 | title = Rousseau and Montaigne | journal = Raritan | volume = 33 | issue = 4 | pages = 158–66 | url = https://www.proquest.com/docview/1543039333 | id = {{ProQuest|1543039333}} | access-date = 6. 7. 2022 | archive-date = 6. 4. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230406151936/https://www.proquest.com/docview/1543039333 | url-status = live }}&lt;/ref&gt;

U eri od 1750. do 1850, Vigovci u [[Engleska|Engleskoj]] hvalili su se svojom posebnom dobrohotnošću prema običnim ljudima. Tvrdili su da vode i savjetuju reforme kako bi spriječili izbijanje narodnog nezadovoljstva koje je izazvalo nestabilnost i revoluciju u Evropi. Torijevci i radikalni kritičari optužili su Vigovce za licemjerje – navodeći da su namjerno koristili slogane reformi i demokratije kako bi došli na vlast, a da pritom sačuvaju svoju dragocjenu aristokratsku isključivost.

Posmatrači sa kontinenta komentarisali su englesku političku kulturu. Liberalni i radikalni posmatrači primijetili su servilnost engleskih nižih klasa, opsjednutost činom i titulama, ekstravaganciju aristokratije, navodni antiintelektualizam i sveprisutno licemjerje koje se proširilo na područja poput društvenih reformi.

=== Sjedinjene Države ===
U propagandnim bitkama [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], [[Japan]] je napao američko licemjerje naglašavajući nepravdu logora za zatočeništvo za Japance u Sjedinjenim Državama. Radio Tokio je naglasio da su kampovi otkrili licemjernu američku tvrdnju o demokratskim idealima i fer-pleju. Propaganda je citirala američke osnivače, neutralne izvore i različita mišljenja glavnih američkih novina. Radio Tokio je također koristio izmišljene izvore. Proglasio je moralnu superiornost Japana dok je prijetio maltretiranjem američkih zarobljenika u znak odmazde.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Mizuno Takeya | year = 2013 | title = An Enemy's Talk of 'Justice' | url = https://archive.org/details/sim_journalism-history_summer-2013_39_2/page/94 | journal = Journalism History | volume = 39 | issue = 2| page = 94 | doi = 10.1080/00947679.2013.12062905 | s2cid = 142108853 }}&lt;/ref&gt;

Američki historičar [[Martin Jay]] u ''The Vrtues of Mendacity: On Lying in Politics'' (2012) istražuje kako su pisci tokom vijekova tretirali licemerje, prevaru, laskanje, laž i varanje, klevetu, lažna pretvaranja, život na posuđenoj slavi, maskiranje, konvencije prikrivanja, igranje pred drugima i umjetnost prikrivanja. On pretpostavlja da je politika vrijedna truda, ali kako je neizbježno povezana s lažima i licemjerjem, Jay zaključuje da laganje ne smije biti toliko loše.&lt;ref&gt;Jay, Martin (2012). ''The Virtues of Mendacity: On Lying in Politics''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Bryan Garsten, &quot;Looking for an honest man.&quot; ''Modern Intellectual History'' 8#3 (2011): 697–708.&lt;/ref&gt;

== Moralni i vjerski kodeksi ==
Mnogi sistemi vjerovanja osuđuju licemjerje.&lt;ref&gt;{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-23017-4_9 | doi=10.1007/978-1-349-23017-4_9 | chapter=Hypocrisy in the Self-Understanding of Religions | title=Inter-Religious Models and Criteria | year=1993 | last1=Kasulis | first1=Thomas P. | pages=151–165 | isbn=978-1-349-23019-8 | access-date=6. 7. 2022 | archive-date=6. 7. 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220706183957/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-1-349-23017-4_9 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Budizam ===
U [[Budizam|budističkom]] tekstu [[Dhammapada]], [[Buda]] osuđuje čovjeka koji izgleda kao asketa, ali je u sebi pun strasti.&lt;ref name=&quot;Dhammapada&quot;&gt;&quot;What is the use of platted hair, O fool! what of the raiment of goat-skins? Within thee there is ravening, but the outside thou makest clean. The man who wears dirty raiments, who is emaciated and covered with veins, who lives alone in the forest, and meditates, him I call indeed a Brâhmana. I do not call a man a Brâhmana because of his origin or of his mother. He is indeed arrogant, and he is wealthy: but the poor, who is free from all attachments, him I call indeed a Brâhmana. [[Dhammapada]] 394–96, [http://www.sacred-texts.com/bud/sbe10/sbe1028.htm Translated from the Pâli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170403192929/http://www.sacred-texts.com/bud/sbe10/sbe1028.htm|date=3. 4. 2017}} by F. Max Müller&lt;/ref&gt;

=== Kršćanstvo ===
U nekim prijevodima [[Knjiga o Jobu|Knjige o Jobu]], hebrejska riječ ''chaneph'' je prevedena kao &quot;licemjer&quot;, iako obično znači &quot;bezbožan&quot; ili &quot;profan&quot;. U kršćanskoj [[Biblija|Bibliji]], [[Isus]] osuđuje književnike i fariseje kao licemjere u odlomku poznatom kao &quot;Teško vama licemjeri&quot;.&lt;ref name=&quot;woes&quot;&gt;[[Evanđelje po Luki]]  and [[Evanđelje po Mateju]]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Steve Mason, &quot;Pharisaic Dominance Before 70 CE and the Gospels' Hypocrisy Charge (Matt 23: 2–3).&quot; ''Harvard Theological Review'' 83#4 (1990): 363–81.&lt;/ref&gt; On također osuđuje licemjere u opštijim terminima u Mateju 7:5.

U 16. vijeku, [[Calvin Coolidge|John Calvin]] je bio kritičan prema [[Nikodemiti]]ma.

=== Islam ===
U [[islam]]u se 63. poglavlje [[Kur'an]]a često naziva &quot;Licemjeri&quot;. Licemjerje, koje se u islamu naziva [[munafik]], smatra se ozbiljnom bolešću.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Christine Huda Dodge|title=The Everything Understanding Islam Book: A complete guide to Muslim beliefs, practices, and culture|url=https://books.google.com/books?id=Hd5vHqdvp5kC&amp;pg=PT96|date= 2009|page=96|publisher=F+W Media |isbn=9781605507248}}&lt;/ref&gt; Kur'an osuđuje one koji tvrde da su vjernici i mirotvorci, misleći da zavaravaju [[Bog]]a i druge, ali samo zavaravaju sebe.&lt;ref name=&quot;quran&quot;&gt;&quot;And of mankind are some who say, 'We believe in God and the Last Day,' when they believe not. They think to beguile God and those who believe, and they beguile none save themselves; but they perceive not. In their hearts is a disease, and God increases their disease. A painful doom is theirs because they lie. And when it is said to them, 'Make not mischief on the earth,' they say, 'We are only peacemakers.' Behold they are indeed the mischief-makers but they perceive not.&quot; [[Al-Baqara]] 8–12&lt;/ref&gt;

==Psihologija ==
Licemjerje je dugo zanimalo [[Psihologija|psihologe]].

===Carl Jung ===
U [[Švicarska|Švicarskoj]] je [[Carl Gustav Jung|Carl Jung]] (1875–1961) pripisao licemjerje onima koji nisu svjesni mračne ili sjenovite strane svoje prirode. Jung je napisao:

{{Citat|Svakom pojedincu je potrebna revolucija, unutrašnja podjela, rušenje postojećeg poretka i obnova, ali ne tako što će ih nametati svojim bližnjima pod licemjernim plaštom kršćanske ljubavi ili osjećaja društvene odgovornosti ili bilo kojeg drugog lijepog eufemizma za nesvjesne porive za ličnim moć.{{sfn|Jung|1966|p=5}}}}
Jung je nastavio:{{sfn|Jung|1966|loc=par. 28}}

{{Citat|U svim okolnostima je prednost imati potpunu kontrolu vlastite ličnosti, inače će se potisnuti elementi samo pojaviti kao prepreka negdje drugdje, ne samo na nekoj nevažnoj tački, već na samom mjestu gdje smo najosjetljiviji. Ako se ljudi mogu obrazovati da jasno vide tamnu stranu svoje prirode, može se nadati da će i oni naučiti bolje razumjeti i voljeti svoje bližnje. Malo manje licemjerja i malo više samospoznaje može imati samo dobre rezultate u poštovanju bližnjeg; jer smo svi previše skloni da nepravdu i nasilje koje nanosimo našoj vlastitoj prirodi prenosimo na svoje bližnje.}}

U ''New Paths in Psychology'' Jung je naglašeno ukazao na &quot;licemjerna pretvaranja čovjeka&quot;. &quot;Analiza snova iznad svega nemilosrdno otkriva lažni moral i licemjerna pretvaranja čovjeka, pokazujući mu, barem jednom, drugu stranu njegovog karaktera u najživljem svjetlu.&quot;{{sfn|Jung|1966|loc=par. 437}} Jung je ovu karakterizaciju izostavio iz svog kasnijeg eseja ''O psihologiji nesvjesnog'', koji se razvio iz prethodnog.

=== Prednost bez napora ===
[[Niccolò Machiavelli|Machiavelli]] je primijetio da &quot;masa čovječanstva prihvata ono što se čini kao ono što jeste; dapače, često ih se više tiće privid nego stvarnost&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gutenberg.org/ebooks/10827 |title=Machiavelli, N. (2004), Book 1 Ch 25. ''Discourses on the First Decade of Titus Livius''. Project Gutenberg. |access-date=17. 4. 2014 |archive-date=9. 2. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209104744/http://www.gutenberg.org/ebooks/10827 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Prirodna selekcija funkcioniše po principu preživljavanja najsposobnijih, a nekoliko istraživača je pokazalo da su ljudi evoluirali da igraju životnu igru ​​na makijavelistički način.&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last=Byrne |editor-first=Richard W. |editor2-last=Whiten |editor2-first=Andrew |year=1988 |title=Machiavellian intelligence: Social expertise and the evolution of intellect in monkeys, apes, and humans |place=Oxford |publisher=Clarendon Press}}&lt;/ref&gt; Najbolji način da se kultiviše reputacija pravednosti jeste da se zaista bude fer. Ali pošto je mnogo teže biti pošten nego izgledati pošten, i pošto je lijenost duboko ugrađena u ljudsku prirodu,&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kahneman |first=Daniel |date=2011 |page=[https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn/page/35 35] |title=Thinking, fast and slow |url=https://archive.org/details/thinkingfastslow0000kahn |place=New York |publisher=Farrar, Straus and Giroux}}&lt;/ref&gt; ljudi češće biraju izgled umjesto stvarnosti.{{sfn|Haidt|2006|p=61}}

=== Samozavaravanje ===
&quot;Tako je zgodna stvar biti razumno stvorenje, jer omogućava čovjeku da pronađe ili napravi razlog za sve što ima na umu.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ushistory.org/franklin/autobiography/page18.htm |title=Franklin, B. (1771), p. 18. ''The Autobiography of Benjamin Franklin''. Ushistory.org |access-date=17. 4. 2014 |archive-date=19. 4. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140419012201/http://www.ushistory.org/franklin/autobiography/page18.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Opažanje [[Benjamin Franklin|Benjamina Franklina]] potvrđeno je nedavnim studijama o samoobmani.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Von Hippel |first1=William |last2=Trivers |first2=Robert |date=februar 2011 |title=The evolution and psychology of self-deception |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=34 |issue=1 |pages=1–16 |doi=10.1017/s0140525x10001354 |pmid=21288379 |url=http://homepage.psy.utexas.edu/HomePage/Faculty/Swann/docu/brooks-swann.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130418040508/http://homepage.psy.utexas.edu/HomePage/Faculty/Swann/docu/brooks-swann.pdf |archive-date=18. 4. 2013}}&lt;/ref&gt; U svakodnevnom rasuđivanju, ljudi malo čine da bi dobili stvarne dokaze kada zauzimaju stavove ili donose odluke, a još manje da bi dobili dokaze za suprotne stavove. Umjesto toga, oni imaju tendenciju da izmišljaju &quot;pseudo-dokaze&quot; – često nakon što je odluka već donesena (&quot;post hoc izmišljotina&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kuhn |first=Deanna |date=1991 |title=The skills of argument |url=https://archive.org/details/skillsofargument0000kuhn |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-40451-7 }}&lt;/ref&gt;

Ljudi zauzimaju stav, traže dokaze koji ga podržavaju, a zatim, ako pronađu neke dokaze – dovoljne da ta pozicija &quot;ima smisla&quot; – prestaju da razmišljaju u potpunosti (&quot;pravilo zaustavljanja sa smislom&quot;).&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Perkins |first1=D. N. |last2=Farady |first2=Michael |last3=Bushey |first3=Barbara |date=1991 |chapter=Everyday Reasoning and the Roots of Intelligence |editor-last=Voss |editor-first=James F. |editor-last2=Perkins |editor-first2=David N. |editor-last3=Segal |editor-first3=Judith W. |title=Informal Reasoning and Education |url=https://archive.org/details/isbn_9780805802085 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780805802085/page/82 83]–106 |place=Hillsdale, NJ |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |doi=10.4324/9780203052228-9 |s2cid=142603608 |isbn=978-0805802085}}&lt;/ref&gt; I, kada su primorani da izvedu stvarne dokaze, oni imaju tendenciju da traže i tumače &quot;dokaze&quot; koji potvrđuju ono u šta već vjeruju (&quot;[[sklonost potvrdi]]&quot;).&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Wason |first=P.C. |date=juli 1960 |title=On the Failure to Eliminate Hypotheses in a Conceptual Task |journal=Quarterly Journal of Experimental Psychology |volume=12 |issue=3 |pages=129–140 |doi=10.1080/17470216008416717 |s2cid=19237642}}&lt;/ref&gt;

Štaviše, ljudi imaju tendenciju da visoko misle o sebi, ističući prednosti i dostignuća, a zanemaruju slabosti i neuspjehe (&quot;pristrasnost u korist sebe&quot;). Kada su upitani da se ocijene na osnovu vrlina, vještina ili drugih poželjnih osobina (uključujući [[Etika|etiku]], [[Inteligencija|inteligenciju]], sposobnost vožnje i seksualne vještine), velika većina kaže da su iznad prosjeka.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alicke |first1=Mark D. |last2=Klotz |first2=M. L. |last3=Breitenbecher |first3=David L. |last4=Yurak |first4=Tricia J. |last5=Vredenburg |first5=Debbie S. |date=maj 1995 |title=Personal contact, individuation, and the better-than-average effect |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_1995-05_68_5/page/804 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=68 |issue=5 |pages=804–825 |doi=10.1037/0022-3514.68.5.804}}&lt;/ref&gt; Moć i privilegije uvećavaju distorziju: 94% profesora na fakultetima misli da rade iznadprosječno.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Cross |first=K. Patricia |date=Spring 1977 |title=Not Can, But Will College Teaching Be Improved? |journal=New Directions for Higher Education |volume=1977 |issue=17 |pages=1–15 |doi=10.1002/he.36919771703 |url=https://www.gwern.net/docs/psychology/1977-cross.pdf |access-date=21. 9. 2020 |archive-date=23. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923101117/https://www.gwern.net/docs/psychology/1977-cross.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Ovaj efekat je slabiji u azijskim zemljama i drugim kulturama koje vrednuju grupu više od sebe.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Heine |first1=Steven J. |first2=Darrin R. |last2=Lehman |date=august 1999 |title=Culture, self-discrepancies, and self-satisfaction |journal=Personality &amp; Social Psychology Bulletin |volume=25 |issue=8 |pages=915–925 |doi=10.1177/01461672992511001 |s2cid=11246577 |url=http://www2.psych.ubc.ca/~heine/docs/ideals.rtf |citeseerx=10.1.1.854.6181 |access-date=21. 9. 2020 |archive-date=7. 4. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407190613/https://www2.psych.ubc.ca/~heine/docs/ideals.rtf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Evoluciona psihologija ===
Evolucijski psiholog [[Robert Kurzban]] tvrdi da nečiji moralni moduli dovode osobu do osude nevjere, dok moduli parenja podstiču osobu da je počini.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Kurzban |first=Robert |date=2010 |title=Why everyone (else) is a hypocrite: Evolution and the modular mind |publisher=Princeton UP |doi=10.1515/9781400835997 |isbn=9781400835997 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400835997/html |access-date=6. 7. 2022 |archive-date=6. 7. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706183801/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781400835997/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Samo neznanje ===
[[Robert Wright]] je napisao da su &quot;Ljudska bića sjajna vrsta u svom nizu moralne opreme, tragična po svojoj sklonosti da je zloupotrebe, i patetična u svom ustavnom neznanju o zloupotrebi.&quot;&lt;ref&gt;{{cite book |last=Wright |first=Robert |author-link=Robert Wright (journalist) |date=1995 |title=The moral animal: Evolutionary psychology and everyday life|url=https://books.google.com/books?id=f_xvDwAAQBAJ&amp;pg=PA13|page=13 |place=New York |publisher=Vintage Books|isbn=9780679763994 }}&lt;/ref&gt; Ljudi su vrlo dobri u izazivanju vjerovanja drugih. ljudi, ali kada su u pitanju njihova vlastita uvjerenja, oni ih štite, a ne izazivaju.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Shaw |first=Victoria F. |date=maj 1996 |title=The cognitive processes in informal reasoning |journal=Thinking &amp; Reasoning |volume=2 |issue=1 |pages=51–80 |doi=10.1080/135467896394564}}&lt;/ref&gt; Konzistentan nalaz psiholoških istraživanja je da su ljudi prilično tačni u svojim percepcijama o drugima, ali općenito netačni u percepciji sebe samih.{{sfn|Haidt|2006|p=66}} Ljudi su skloni da osuđuju druge prema njihovom ponašanju, ali misle da imaju posebne informacije o sebi – da znaju kakvi su „zaista“ iznutra – i tako bez napora pronalaze načine da objasne sebične postupke i zadrže iluziju da su bolji od drugi.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Epley |first1=Nicholas |last2=Dunning |first2=David |date=decembar 2000 |title=Feeling &quot;holier than thou&quot;: Are self-serving assessments produced by errors in self- or social prediction? |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-personality-and-social-psychology_2000-12_79_6/page/861 |journal=Journal of Personality and Social Psychology |volume=79 |issue=6 |pages=861–75 |doi=10.1037/0022-3514.79.6.861 |pmid=11138757 |s2cid=3573819}}&lt;/ref&gt;

== Socijalna psihologija ==
Socijalni psiholozi općenito gledaju na licemjerje kao na nedosljednost u stavovima i/ili ponašanju.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Alicke |first1=Mark D. |last2=Gordon |first2=Ellen |last3=Rose |first3=David |date=oktobar 2013 |title=Hypocrisy: What counts? |journal=Philosophical Psychology |volume=26 |issue=5 |pages=673–701 |doi=10.1080/09515089.2012.677397 |s2cid=146164276}}&lt;/ref&gt; U skladu s tim, mnogi socijalni psiholozi su se fokusirali na ulogu disonance u objašnjavanju averzije pojedinaca prema licemjernom razmišljanju i ponašanju.&lt;ref&gt;Fried, C. B. (1998). &quot;[https://www.researchgate.net/profile/Carrie-Fried-2/publication/247808724_Hypocrisy_and_Identification_With_Transgressions_A_Case_of_Undetected_Dissonance/links/55ddceb108aeaa26af0f1aab/Hypocrisy-and-Identification-With-Transgressions-A-Case-of-Undetected-Dissonance.pdf Hypocrisy and Identification With Transgressions: A Case of Undetected Dissonance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220706183416/https://www.researchgate.net/profile/Carrie-Fried-2/publication/247808724_Hypocrisy_and_Identification_With_Transgressions_A_Case_of_Undetected_Dissonance/links/55ddceb108aeaa26af0f1aab/Hypocrisy-and-Identification-With-Transgressions-A-Case-of-Undetected-Dissonance.pdf |date=6. 7. 2022 }}&quot;, 'Basic and Applied Social Psychology', 20(2), 145–154.&lt;/ref&gt; Pojedinci su motivirani da izbjegavaju licemjerne stavove kako bi spriječili stanje negativnog nagona disonance. Na primjer, studija o korištenju kondoma među mladim odraslim osobama zasnovana na disonansi pokazala je da indukovano licemjerje može dovesti do povećane kupovine i upotrebe kondoma.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Stone |first=J. |first2=E. |last2=Aronson |first3=A. L. |last3=Crain |first4=M. P. |last4=Winslow |first5=C. B. |last5=Fried |year=1994 |title=Inducing Hypocrisy as a Means of Encouraging Young Adults to Use Condoms |url=https://archive.org/details/sim_personality-and-social-psychology-bulletin_1994-02_20_1/page/116 |journal=Personality and Social Psychology Bulletin |volume=20 |issue=1 |pages=116–128 |doi=10.1177/0146167294201012 }}&lt;/ref&gt;

Alternativno, neki socijalni psiholozi sugerirali su da pojedinci negativno gledaju na licemjerje jer ono sugerira da licemjeri daju lažni signal u pogledu njihove moralne dobrote.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=J. J. |last=Jordan |first2=R. |last2=Sommers |first3=P. |last3=Bloom |first4=D. G. |last4=Rand |year=2017 |title=Why Do We Hate Hypocrites? Evidence for a Theory of False Signaling |journal=Psychological Science |volume=28 |issue=3 |pages=356–368 |doi=10.1177/0956797616685771 }}&lt;/ref&gt;

== Filozofija ==
Licemjerje je povremeno bila tema od interesa za [[Filozofija|filozofe]] barem od Machiavelli. Filozofska pitanja pokrenuta licemjerjem mogu se široko podijeliti u dvije vrste: metafizička/konceptualna i etička. Većina filozofskih komentara o licemjerju bavi se etičkim pitanjima koja postavlja: da li je licemjerje moralno pogrešno ili loše? Ako jeste, postoji li nešto izrazito zamjerljivo u vezi s tim, ili se može lako podvesti pod širu kategoriju moralno nepoželjnog ponašanja – na primjer, prijevaru? Da li je licemjerje neophodno ili poželjno radi određenih vrijednih aktivnosti – prije svega politike?&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Daryl Glaser| year = 2006 | title = Does Hypocrisy Matter? The Case of U.S. Foreign Policy | url = https://archive.org/details/review-of-international-studies_2006-04_32_2/page/251| journal = Review of International Studies | volume = 32 | issue = 2| pages = 251–268|doi=10.1017/S0260210506007017| doi-access = free}}&lt;/ref&gt;

Nedavno se licemjerje pojavilo kao ključni fokus u filozofskim raspravama o etici okrivljavanja. Čini se da čak i ako je osoba prekršila neku moralnu normu i zaista je vrijedna krivice za to, ona je otvorena da ospori krivicu koja joj je iznesena na osnovu toga da je licemjerna; tipičan izraz ove ideje je fraza: &quot;Nemate pravo da me krivite!&quot; U skladu s tim, neki filozofi tvrde da, da bismo imali status ili pravo da okrivljuju druge, nečija krivica ne smije biti licemjerna. Odbrane ovog stava obično su se fokusirale na vezu između licemjerja i pravičnosti: osnovna ideja je da licemjerni okrivljivač na neki način ne uspijeva tretirati metu svoje krivice kao moralno ravnopravnog.&lt;ref&gt;{{cite journal |first=R. Jay |last=Wallace |date=Fall 2010 |title=Hypocrisy, Moral Address, and the Equal Standing of Persons |url=https://archive.org/details/sim_philosophy-and-public-affairs_fall-2010_38_4/page/n6 |journal=Philosophy &amp; Public Affairs |volume=38 |issue=4 |pages=307–341 |jstor=40926873 |doi=10.1111/j.1088-4963.2010.01195.x}}&lt;/ref&gt; Druga predložena objašnjenja uključuju ideju da stajanje u moralnoj zajednici zahtijeva recipročnu spremnost da se prihvate krivice, spremnost koja nedostaje licemjerima.&lt;ref&gt;{{cite journal| author = R.A. Duff| year = 2010 | title = Blame, Moral Standing, and the Legitimacy of the Criminal Trial | url = https://archive.org/details/sim_ratio_2010-06_23_2/page/123| journal = Ratio | volume = 23 | issue = 2| pages = 123–140| doi = 10.1111/j.1467-9329.2010.00456.x }}&lt;/ref&gt; [[Patrick Todd]] tvrdi da svi i samo oni koji su privrženi relevantnim normama imaju krivicu, a licemjerima nedostaje posvećenost u relevantnom smislu.&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Patrick Todd| year = 2017 | title = A Unified Account of the Moral Standing to Blame | journal = Noûs | volume = 23 | issue = 2 | pages = 1–28 |doi=10.1111/j.1467-9329.2010.00456.x}}&lt;/ref&gt; Drugi filozofi odbacuju uslov &quot;bez licemjerja&quot; o stajanju u potpunosti.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Macalaster Bell | year = 2013 | title = Standing to Blame: A Critique | url = http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199860821.001.0001/acprof-9780199860821-chapter-14 | journal = Blame: Its Nature and Norms | pages = 263–281 | doi = 10.1093/acprof:oso/9780199860821.003.0014 | isbn = 9780199860821 | access-date = 5. 3. 2019 | archive-date = 6. 3. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190306043212/http://www.oxfordscholarship.com/view/10.1093/acprof:oso/9780199860821.001.0001/acprof-9780199860821-chapter-14 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Tipično, ovi filozofi ne poriču da ponekad pogrešnost licemjerja može nadmašiti pravo potencijalnog okrivljivača da krivi druge; ali će insistirati na tome da to nije uvijek slučaj, a neki licemjeri su krivi.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Linda Radzik | year = 2011 | title = On Minding Your Own Business: Differentiating Accountability Relations within the Moral Community | journal = Social Theory and Practice | volume = 37 | issue = 4 | pages = 574–598 | jstor = 23558496 | doi = 10.5840/soctheorpract201137434 | url = https://surface.syr.edu/sumagazine/vol10/iss2/8 | access-date = 16. 8. 2019 | archive-date = 3. 6. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200603035341/https://surface.syr.edu/sumagazine/vol10/iss2/8/ | url-status = live }}&lt;/ref&gt; R.A. Duff sugeriše da je u osnovi neslaganja između ova dva gledišta neslaganje oko veličine i obima moralne zajednice, dok [[Kyle Fritz]] i [[Daniel Miller]] sugerišu da odbacivanje uvjeta &quot;bez licemjerja&quot; odražava neuspjeh da se napravi razlika između prava na krivicu i vrijednost okrivljavanja.

Sama definicija licemjerja je temeljno pitanje relativno novih filozofskih rasprava o licemjerju. Rani odgovori su se fokusirali na obmanjujuće ili nedosljedne kvalitete licemjerja. Za [[Eva Kittay|Evu Kittay]], na primjer, temeljni atribut licemjera je &quot;samoreferencijalna obmana&quot;,&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Eva Feder Kittay | year = 1982 | title = On Hypocrisy | url = https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_july-october-1982_13_3-4/page/277 | journal = Metaphilosophy | volume = 13 | issue = 3 &amp; 4| pages = 277–289 | doi=10.1111/j.1467-9973.1982.tb00685.x| jstor = 24435495 }}&lt;/ref&gt; a za [[Gilbert Ryle|Gilberta Rylea]], biti licemjeran znači &quot;pokušati da se aktivira motivom koji nije nečiji pravi motiv.&quot;&lt;ref&gt;Ryle, Gilbert. ''The Concept of Mind''. London: Hutchinson 1949, 173.&lt;/ref&gt; Po mišljenju [[Dan Turner|Dana Turnera]], nasuprot tome, fundamentalna karakteristika je &quot;sukob ili nesrazmjer&quot; između stavova osobe, gdje to može, ali ne mora uključivati ​​prevaru.&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Dan Turner | year = 1990 | title = Hypocrisy | url = https://archive.org/details/sim_metaphilosophy_1990-07_21_3/page/262 | journal = Metaphilosophy | volume = 21 | issue = 3| pages = 262–269 | doi=10.1111/j.1467-9973.1990.tb00528.x}}&lt;/ref&gt; [[Bela Szabados]] i [[Daniel Statman]] tvrde da je samoobmana karakterističan atribut &quot;vrtne raznolikosti licemjerja.&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Bela Szabados | year = 1979 | title = Hypocrisy | journal = Canadian Journal of Philosophy | volume = 9 | issue = 2| pages = 195–210 | jstor = 40231090 | doi = 10.1080/00455091.1979.10716245 | s2cid = 246638899 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Daniel Statman | year = 1997 | title = Hypocrisy and Self-Deception| journal = Philosophical Psychology| volume = 10 | issue = 1| pages = 57–75 | doi=10.1080/09515089708573204}}&lt;/ref&gt; [[Roger Crisp]] i [[Christopher Cowten]] identifikuju četiri vrste licemjerja: pretvaranje moralne dobrote, moralnu kritiku drugih od strane onih koji imaju vlastite mane, neuspjeh da zadovolje samopriznate moralne zahtjeve i samozadovoljstvo, nereflektivna posvećenost vrlinama koje se pretvaraju ili propovijedaju. Ono što ujedinjuje ove tipove je &quot;metagrijeh&quot;, nedostatak &quot;moralne ozbiljnosti&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Roger Crisp and Christopher Cowten | year = 1994 | title = Hypocrisy and Moral Seriousness| url = https://archive.org/details/american-philosophical-quarterly_1994-10_31_4/page/343 | journal = American Philosophical Quarterly| volume = 31 | issue = 4| pages = 343–349 | jstor = 20009796 }}&lt;/ref&gt; Nedavno su neki filozofi – posebno [[Benjamin Rossi]] i Fritz i Miller – definisali licemjerje u smislu sklonosti da se okrive drugi ili da se prizna predanost određenim normama zajedno sa nespremnošću da prihvate krivicu od drugih ili da okrive sebe.&lt;ref&gt;{{cite journal| author = Kyle Fritz and Daniel Miller | year = 2015 | title = Hypocrisy and the Standing to Blame| journal = Pacific Philosophical Quarterly| volume = 99 | issue = 1| pages = 118–139 |doi=10.1111/papq.12104| url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/ }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Benjamin Rossi | year = 2018 | title = The Commitment Account of Hypocrisy | journal = Ethical Theory and Moral Practice | volume = 21 | issue = 3 | pages = 553–536 | doi = 10.1007/s10677-018-9917-3 | s2cid = 150162902 | url = https://philarchive.org/rec/ROSTCA-24 }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; Rossijev &quot;Prikaz o licemjerju&quot; bavi se paradigmatskim slučajevima licemjerja koje Fritz i Millerov &quot;Račun o različitom okrivljavanju&quot; ne uključuje.

== Prednosti ==
Iako licemjerje ima mnogo negativnih strana, od njega može biti i koristi.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Tillyris |first=Demetris |year=2016 |title=The virtue of vice: a defence of hypocrisy in democratic politics |url=https://repository.canterbury.ac.uk/item/87xvy/the-virtue-of-vice-a-defence-of-hypocrisy-in-democratic-politics |journal=Contemporary Politics |volume=22 |issue=1 |pages=1–19 |doi=10.1080/13569775.2015.1112958 |s2cid=146732349 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180720035535/http://create.canterbury.ac.uk/14938/1/14938.pdf |archive-date=20. 7. 2018 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Ima i koristi od ignorisanja. Politička teoretičarka [[Judith N. Shklar]] tvrdi da u &quot;Ne budimo licemjerni&quot; svi smo previše željni da protumačimo čak i manja odstupanja od uvjerenja naših protivnika kao licemjerje, a ne kao razumljive nesavršenosti i slabosti kojima su svi skloni.&lt;ref&gt;{{cite journal | author = Koppang Haavard, Martin Mike W | year = 2004 | title = On Moralizing in Business Ethics | journal = Business &amp; Professional Ethics Journal | volume = 23 | issue = 3| pages = 107–14 | doi=10.5840/bpej200423319}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Judith Shklar, &quot;Let us not be hypocritical.&quot; ''Daedalus'' (1979): 1–25. [https://www.jstor.org/stable/20024618 in JSTOR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161130113039/http://www.jstor.org/stable/20024618 |date=30. 11. 2016 }}&lt;/ref&gt;

Politički novinar [[Michael Gerson]] primjećuje da &quot;često postoji licemjerna obmana uključena u političke i diplomatske pregovore, koji uglavnom počinju s principijelnim zahtjevima o kojima se ne može pregovarati, a koji se pregovaraju u procesu pronalaženja kompromisa.&quot; Gerson zaključuje:&lt;ref name=&quot;Gerson Trump&quot;/&gt;

licemjerje je neizbježno i neophodno. Kada bi se od ljudi tražilo da u svakom trenutku žive u skladu sa idealima poštenja, lojalnosti i saosećanja kako bi ti ideali postojali, ideala ne bi bilo. Biti moralna osoba je borba u kojoj svi stalno propadaju, postajući licemjeri u svakom od tih trenutaka. Pravedno i mirno društvo zavisi od licemjera koji su na kraju odbili da napuste ideale koje su izdali.

== Reference ==
{{Refspisak}}

=== Izvori ===
* {{cite book |last=Haidt |first=Jonathan |date=2006 |title=[[The Happiness Hypothesis]] |place=New York |publisher=Basic Books |chapter-url=http://www.happinesshypothesis.com/happiness-hypothesis-ch4.pdf |chapter=The Faults of Others |pages=59–80}}
* {{cite book |last=Jung |first=Charles G. |date=1966 |title=[[Two Essays on Analytical Psychology]] |series=Collected Works |volume=7 |publisher=Princeton UP |isbn=0-691-01782-4}}

== Dodatna literatura ==
* {{cite journal |last1=Caviola |first1=Lucius |last2=Faulmüller |first2=Nadira |date=august 2014 |title=Moral hypocrisy in economic games – how prosocial behavior is shaped by social expectations |journal=Frontiers in Psychology |volume=5 |page=897 |doi=10.3389/fpsyg.2014.00897 |doi-access=free |pmid=25177307 |pmc=4132261}}
* {{cite journal |last1=la Cour |first1=Anders |first2=Joakim |last2=Kromann |date=juli 2011 |title=Euphemisms and hypocrisy in corporate philanthropy |url=https://archive.org/details/sim_business-ethics_2011-07_20_3/page/267 |journal=Business Ethics: A European Review |volume=20 |issue=3 |pages=267–279 |doi=10.1111/j.1467-8608.2011.01627.x |s2cid=153773218}}
* {{cite book |last=Davidson |first=Jenny |date=2004 |title=Hypocrisy &amp; the Politics of Politeness: Manners &amp; Morals from Locke to Austen |url=https://archive.org/details/hypocrisypolitic0000davi |publisher=Cambridge University Press}}
* {{cite journal |last=Fernández |first=Jordi |year=2013 |title=Self-deception and self-knowledge |journal=Philosophical Studies |volume=162 |issue=2 |pages=379–400 |doi=10.1007/s11098-011-9771-9 |s2cid=170896976}}
* {{cite journal |last=Furia |first=Peter A. |date=januar 2009 |title=Democratic citizenship and the hypocrisy of leaders |url=https://archive.org/details/sim_polity_2009-01_41_1/page/113 |journal=Polity |volume=41 |issue=1 |pages=113–133 |doi=10.1057/pol.2008.24 |s2cid=145561665}}
* {{cite journal |last1=Greene |first1=Meredith |last2=Low |first2=Kathryn |date=april 2014 |title=Public integrity, private hypocrisy, and the moral licensing effect |journal=Social Behavior and Personality |volume=42 |issue=3 |pages=391–400 |doi=10.2224/sbp.2014.42.3.391}}
* {{cite journal |last1=Lammers |first1=Joris |last2=Stapel |first2=Diederik A. |last3=Galinsky |first3=Adam D. |date=maj 2010 |title=Power increases hypocrisy moralizing in reasoning, immorality in behavior |url=https://www8.gsb.columbia.edu/researcharchive/articles/11633 |journal=Psychological Science |volume=21 |issue=5 |pages=737–744 |doi=10.1177/0956797610368810 |pmid=20483854 |s2cid=206585150 |jstor=41062277}}
* {{cite journal |last1=Laurent |first1=Sean M. |last2=Clark |first2=Brian A. M. |last3=Walker |first3=Stephannie |last4=Wiseman |first4=Kimberly D. |year=2014 |title=Punishing hypocrisy: The roles of hypocrisy and moral emotions in deciding culpability and punishment of criminal and civil moral transgressors |journal=Cognition &amp; Emotion |volume=28 |issue=1 |pages=59–83 |doi=10.1080/02699931.2013.801339 |pmid=23725235 |s2cid=1644336}}
* {{cite journal |last=Porcher |first=José Eduardo |date=July–December 2014 |title=Is self-deception pretense? |journal=Manuscrito |volume=37 |issue=2 |pages=291–332 |doi=10.1590/S0100-60452015005000002 |doi-access=free}}
* {{cite journal |last=Renzo |first=Massimo |date=juli 2014 |title=Fairness, self-deception and political obligation |journal=Philosophical Studies |volume=169 |issue=3 |pages=467–488 |doi=10.1007/s11098-013-0203-x |s2cid=143769845 |jstor=42920430|hdl=1885/23939 |hdl-access=free }}
* {{cite book |last1=Ross |first1=Lee |last2=Ward |first2=Andrew |date=1996 |chapter=Naive realism in everyday life: Implications for social conflict and misunderstanding |title=Values and Knowledge |editor-first=Edward S. |editor-last=Reed |editor-first2=Elliot |editor-last2=Turiel |editor-first3=Terrance |editor-last3=Brown |publisher=Lawrence Erlbaum Associates |place=Hillsdale, NJ |pages=103–135 |series=The Jean Piaget Symposium Series |chapter-url=https://web.mit.edu/curhan/www/docs/Articles/15341_Readings/Negotiation_and_Conflict_Management/Ross_Ward_Naive_Realism.pdf}}
* {{cite journal |last1=Rustichini |first1=Aldo |first2=Marie Claire |last2=Villeval |date=novembar 2014 |title=Moral hypocrisy, power and social preferences |journal=Journal of Economic Behavior &amp; Organization |volume=107 |issue=Part A |pages=10–24 |doi=10.1016/j.jebo.2014.08.002|hdl=10419/58984 |hdl-access=free }}
* {{cite journal |last=Sommervoll |first=Dag Einar |year=2013 |title=Sweet self-deception |journal=Journal of Economics |volume=109 |issue=1 |pages=73–88 |doi=10.1007/s00712-012-0308-2 |hdl=11250/93930 |hdl-access=free |s2cid=154041122 }}
* {{cite journal |last=Stone |first=Rebecca |year=2014 |title=Unconscionability, exploitation, and hypocrisy |journal=Journal of Political Philosophy |volume=22 |issue=1 |pages=27–47 |doi=10.1111/jopp.12009}}
* {{cite book |last1=Szabados |first1=Béla |first2=Eldon |last2=Soifer |year=2004 |title=Hypocrisy: Ethical Investigations |url=https://archive.org/details/hypocrisyethical0000szab |isbn=978-1551115573 |publisher=Broadview Press}}
* {{cite journal |first=Eero |last=Vaara |date=juni 2003 |title=Post‐acquisition integration as sensemaking: Glimpses of ambiguity, confusion, hypocrisy, and politicization |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-management-studies_2003-06_40_4/page/859 |journal=Journal of Management Studies |volume=40 |issue=4 |pages=859–94 |doi=10.1111/1467-6486.00363 |hdl=10138/26465 |hdl-access=free}}
* {{cite journal |first1=Piercarlo |last1=Valdesolo |first2=David |last2=DeSteno |date=august 2007 |title=Moral hypocrisy: Social groups and the flexibility of virtue |url=https://archive.org/details/sim_psychological-science_2007-08_18_8/page/689 |journal=Psychological Science |volume=18 |issue=8 |pages=689–90 |doi=10.1111/j.1467-9280.2007.01961.x |pmid=17680939 |s2cid=41023171}}
* {{cite journal |last1=Wagner |first1=Tillmann |last2=Lutz |first2=Richard J. |last3=Weitz |first3=Barton A. |date=decembar 2009 |title=Corporate hypocrisy: Overcoming the threat of inconsistent corporate social responsibility perceptions |journal=Journal of Marketing |volume=73 |issue=6 | pages = 77–91 | doi=10.1509/jmkg.73.6.77| citeseerx = 10.1.1.463.1501 | s2cid = 51790683 }}
* {{cite book |last=Wieting |first=Stephen G. |date=2016 |title=The Sociology of Hypocrisy: An Analysis of Sport and Religion |publisher=Routledge|isbn=9781317015345 |url=https://books.google.com/books?id=3nu1CwAAQBAJ}}

[[Kategorija:Licemjerje]]</text>
      <sha1>ku3zjqbfco6xmuyn15ud5hmf72uk53c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svjetski rat</title>
    <ns>0</ns>
    <id>507912</id>
    <revision>
      <id>3925848</id>
      <parentid>3922808</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6549" sha1="kye23te0xe9m0nt5vukbnc0nkl10wgc" xml:space="preserve">{{Rat}}
[[Datoteka:M18_tank_destroyer_fires_its_90mm_gun_point-blank_at_a_Nazi_pillbox_emplacement_to_clear_a_path_through_a_side_street_in_Brest,_France._September,_1944._(49811749312).jpg|mini| [[Pješadija]] [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|vojske Sjedinjenih Država]] uz podršku [[M18 Hellcat|razarača tenkova M18]] napreduje kroz grad koji je okupirao neprijatelj tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], posljednjeg sukoba koji se široko smatra &quot;svjetskim ratom&quot;|lijevo]]
'''Svjetski rat''' je međunarodni [[Rat|sukob]] koji uključuje većinu ili sve [[Velika sila|velike svjetske sile]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/world%20war|title=World War|publisher=Merriam-Webster|archive-url=https://web.archive.org/web/20191211050834/https://www.merriam-webster.com/dictionary/world%20war|archive-date=11. 12. 2019|url-status=live|access-date=11. 11. 2019}}&lt;/ref&gt; Konvencionalno, termin je rezervisan za dva velika međunarodna sukoba koja su se dogodila tokom prve polovine 20. vijeka, [[Prvi svjetski rat]] (1914–1918) i [[Drugi svjetski rat]] (1939–1945), iako su neki historičari također okarakterisali druge globalne sukobe kao svjetske ratove, kao što su [[Devetogodišnji rat]], [[Rat za špansko nasljeđe]], [[Sedmogodišnji rat]], [[Francuski revolucionarni i Napoleonovi ratovi]], [[Hladni rat]] i [[Rat protiv terorizma]].

Drugi jezici su takođe usvojili terminologiju &quot;svjetskog rata&quot;; na primjer, na [[Francuski jezik|francuskom]], &quot;svjetski rat&quot; se prevodi kao {{Jezik|fr|guerre mondiale}}; na [[Njemački jezik|njemačkom]], {{Jezik|de|Weltkrieg}} (koji se prije rata koristio u apstraktnijem značenju globalnog sukoba); na [[Italijanski jezik|italijanskom]], {{Jezik|it|guerra mondiale}}; na [[Španski jezik|španskom]] i [[Portugalski jezik|portugalskom]], {{Jezik|es|guerra mundial}}; na [[Danski jezik|danskom]] i [[Norveški jezik|norveškom]], {{Jezik|no|verdenskrig}}; na [[Ruski jezik|ruskom]], {{Jezik|ru|мировая война}} ({{Jezik|ru-LT|mirovaya voyna}}); i na [[Finski jezik|finskom]] {{Jezik|fi|maailmansota}}.

Termin &quot;prvi svjetski rat&quot; prvi put je upotrijebio u septembru 1914. godine njemački biolog i filozof [[Ernst Haeckel]], koji je tvrdio da &quot;nema sumnje da će tok i karakter strašnog 'Evropskog rata'... postati prvi svjetski rat u punom smislu te riječi&quot;,{{Sfn|Shapiro|Epstein|2006}} pozivajući se na izvještaj agencije u ''[[The Indianapolis Star|Indianapolis Staru]]'' od 20. septembra 1914. godine. Na engleskom jeziku, termin &quot;Prvi svjetski rat&quot; koristio je potpukovnik [[Charles à Court Repington]] kao naslov svojih memoara, objavljenih 1920. godine; prethodno je zabilježio svoju diskusiju o toj temi s majorom Johnstone-om sa [[Univerzitet Harvard|Univerziteta Harvard]] u svom dnevničkom zapisu od 10. septembra 1918.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Chief Editor's notes June 2014|work=Oxford English Dictionary's blog|date=13. 6. 2014|first=Michael|last=Proffitt|url=https://public.oed.com/blog/june-2014-update-chief-editors-notes-june-2014/|access-date=25. 4. 2022|archive-date=15. 4. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220415031658/https://public.oed.com/blog/june-2014-update-chief-editors-notes-june-2014/}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://qi.com/infocloud/the-first-world-war|title=The First World War|website=Quite Interesting|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043739/https://qi.com/infocloud/the-first-world-war|archive-date=3. 1. 2014}} Also aired on [[List of QI episodes|QI Series I]] Episode 2, 16 September 2011, BBC Two.&lt;/ref&gt;

Termin &quot;Prvi svjetski rat&quot; skovao je časopis ''[[Time (časopis)|Time]]'' na 28. stranici svog izdanja od 12. juna 1939. godine. U istom članku, na stranici 32, termin &quot;Svjetski rat II&quot; je prvi put korišten spekulativno za opisivanje predstojećeg rata. Prva upotreba za stvarni rat dogodila se u izdanju od 11. septembra 1939.&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://time.com/3195322/world-war-grey-friday/|title=Grey Friday: TIME Reports on World War II Beginning|magazine=TIME|date=11. 9. 1939|access-date=20. 10. 2014|quote=World War II began last week at 5:20 a. m. (Polish time) Friday, September 1, when a German bombing plane dropped a projectile on Puck, a fishing village and airbase in the armpit of the Hel Peninsula.|archive-date=11. 10. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141011180303/http://time.com/3195322/world-war-grey-friday/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Sedmicu ranije, 4. septembra, dan nakon što su Francuska i Ujedinjeno Kraljevstvo objavile rat Njemačkoj, danske novine ''[[Kristeligt Dagblad]]'' upotrijebile su taj termin na naslovnoj strani, rekavši &quot;Drugi svjetski rat je izbio jučer u 11 sati&quot;&lt;ref&gt;&quot;Den anden Verdenskrig udbrød i Gaar Middags Kl. 11&quot;, ''Kristeligt Dagblad'', September 4, 1939, Extra edition.&lt;/ref&gt;

Autori [[Speculative fiction|spekulativne fikcije]] su primijetili koncept Drugog svjetskog rata 1919. i 1920. godine, kada je [[Milo Hastings]] napisao svoj [[Distopija|distopijski]] roman ''Grad beskrajne noći''.

U Prvom svjetskom ratu počinjeni su [[ratni zločin]]i. [[Chemical weapons in World War I|Hemijsko oružje]] je korišteno u ratu uprkos [[Haške konvencije 1899. i 1907.|Haškim konvencijama iz 1899. i 1907. godine]] koje su zabranile upotrebu takvog oružja u ratovanju. [[Osmansko Carstvo|Osmansko carstvo]] je bilo odgovorno za [[genocid nad Armenima]] tokom Prvog svjetskog rata, kao i za druge ratne zločine.
[[Datoteka:General_gouraud_french_army_world_war_i_machinegun_marne_1918.JPEG|mini| Vojnici francuske vojske drže položaj u ruševinama crkve tokom [[Druga bitka na Marni|Druge bitke na Marni]], dio Prvog svjetskog rata|lijevo]]
[[Datoteka:DF-ST-82-06464_Troops_from_the_82nd_Airborne_Division_are_dropped_by_parachute_during_exercise_Reforger_'80.jpeg|mini| Padobranci američke vojske slijeću na polje u [[Zapadna Njemačka|Zapadnoj Njemačkoj]] tokom [[Vježba Reforger|vježbe Reforger 1984]], [[Vojna vježba|vojne vježbe]] [[NATO]] -a iz doba hladnog rata korištene za pripremu za potencijalno konvencionalno ratovanje protiv [[Varšavski pakt|Varšavskog pakta]]; očekivalo se da će takav sukob biti Treći svjetski rat.|centar]]

== Reference ==
{{Refspisak|30em}}
== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20150501122844/http://www.ubishops.ca/baudrillardstudies/spiegel.htm This is the Fourth World War], Intervju sa filozofom Jeanom Baudrillardom
{{Normativna kontrola}}
{{Globalizacija}}

[[Kategorija:Svijet]]
[[Kategorija:Rat]]</text>
      <sha1>kye23te0xe9m0nt5vukbnc0nkl10wgc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ceremonija zatvaranja Olimpijskih igara 2024.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>508420</id>
    <revision>
      <id>3926166</id>
      <parentid>3642053</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:58:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1871" sha1="svvwysko5w0j0mvqu4299aakm2leq2l" xml:space="preserve">Ceremonija zatvaranja [[Olimpijske igre 2024.|Ljetnih olimpijskih igara 2024.]] održana je na [[Stade de France]] 11.&amp;nbsp;augusta 2024.&lt;ref name=&quot;ceremonies&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.espn.com/olympics/story/_/id/34636158/paris-appoints-french-stage-director-thomas-jolly-opening-closing-ceremonies-2024-olympics|title=French stage director Thomas Jolly and filmmaker Michel Hazanavicius to direct opening and closing ceremonies for 2024 Paris Olympics|date=21. 9. 2022|website=|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230125224002/https://www.espn.com/olympics/story/_/id/34636158/paris-appoints-french-stage-director-thomas-jolly-opening-closing-ceremonies-2024-olympics|archive-date=25. 1. 2023|url-status=live|access-date=25. 1. 2023}}&lt;/ref&gt;

Prema tradicionalnom olimpijskom protokolu, na ceremoniji su predstavljene kulturne prezentacije iz sadašnjih (Francuska) i sljedećih (Sjedinjene Države) zemalja domaćina, kao i završne riječi [[Predsjednik Međunarodnog olimpijskog komiteta|predsjednika]] [[Međunarodni olimpijski komitet|Međunarodnog olimpijskog komiteta]] (MOK) [[Thomas Bach|Thomasa Bacha]] i [[Predsjednik Organizacionog odbora Olimpijskih igara|predsjednika]] [[Organizacioni komitet Pariza za Olimpijske i Paraolimpijske igre 2024|COJOP2024]] [[Tony Estanguet|Tonyja Estangueta]]; zvanična primopredaja [[Olimpijski simboli|olimpijske zastave]] od gradonačelnice Pariza [[Anne Hidalgo]] gradonačelnici [[Los Angeles]]a [[Karen Bass]], čiji će grad biti domaćin [[Olimpijske igre 2028.|Ljetnih olimpijskih igara 2028]]. i gašenje [[Olimpijski plamen|olimpijskog plamena]]. Ceremonija je uključivala mješavinu snimljenih i živih segmenata, koji su uključivali drugu polovinu prezentacije u Los Angelesu 2028, snimljenu sa [[Long Beach]]a.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>svvwysko5w0j0mvqu4299aakm2leq2l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svetozar Zimonjić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>515094</id>
    <revision>
      <id>3926009</id>
      <parentid>3918524</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:04:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3814" sha1="euysvsgsiibeimejpu036dv7sta7vmm" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                = Svetozar Zimonjić
| slika              = Svetozar Zimonjić.webp
| alt_slike          = 
| opis               = 
| ime_pri_rođenju    = 
| datum_rođenja      = 1928.
| mjesto_rođenja     = [[Avtovac]], [[Kraljevina Jugoslavija]]
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1999|||1928||}}
| mjesto_smrti       = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = [[Profesor]] i [[akademik]]
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}
'''Svetozar Zimonjić''' (1928-1999.) bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] profesor elektrotehnike i [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine#Predsjednici|Predsjednik Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.anubih.ba/predsjednici-anubih-od-1966/|title=Predsjednici ANUBiH od 1966- – ANUBIH|website=www.anubih.ba|access-date=9. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Rođen je 1928. u [[Avtovac|Avtovcu]] kod [[Gacko|Gacka]]. Osnovno obrazovanje je stekao u [[Mostar]]u, a srednje u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Nakon Drugog svjetskog rata upisuje studij elektrotehnike na Politehničkom institutu u [[Jekaterinburg|Sverdlovsku]] koji završava na [[Elektrotehnički fakultet u Beogradu|Elektrotehničkom fakultetu u Beogradu]] početkom 1953. Doktorirao je na Elektrotehničkom fakultetu u Sarajevu 1971.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Prvih šest godina karijere radio je na projektovanju i izgradnji kombinata crne metalurgije u [[Ilijaš]]u, te 1959. se zapošljava u [[Energoinvest]]u. Paralelno sa radom u privredi, zaposlen je na fakultetu, te je 1959. izabran za docenta na [[Tehnološki fakultet u Tuzli|Tehnološkom fakultetu u Tuzli]] gdje i predaje, a 1962. godine prelazi na [[Elektrotehnički fakultet u Sarajevu]] gdje radi kao vanredni profesor od 1967, a redovni od 1972.

U Energoinvestu je vodio projektni biro za automatiku, direktor Istraživačko razvojnog centra za automatiku (IRCA), čiji je i osnivač i, kao koordinator Oblasti upravljačkih postrojenja.

Bio je član Republičkog, a zatim Saveznog savjeta za naučni rad, te član više stručnih tijela. [[Rat u Bosni i Hercegovini]] je proveo na [[Elektrotehnički fakultet u Sarajevu|Elektrotehničkom fakultetu]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].

Za dopisnog člana [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] izabran je 1973, a za redovnog 1978. Od 1981. do 1990. je bio [[Spisak akademika ANUBiH|Predsjednik Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]]. Bio je član [[Ruska akademije nauka|Ruske akademije nauka]].

Naučna istraživanja vršio je u teoriji optimalnih rješenja i oblasti slabo strukturiranih sistema.

== Djela ==
Objavio je veći broj naučnoistraživačkih radova, među kojima su:

* Analitička aproksimacija prenosa kašnjenja sa agregatnim regulatorima, 
* Pristup sintezi nekih optimalnih sistema, 
* O jednom pristupu sintezi sistema sa promjenljivom strukturom, 
* Jedna strukturna varijanta (SPS), 
* Generalizacija frekventnih metoda, 
* Gradijentni osnov simpleksne metode.

== Nagrade ==
* Nagrada AVNOJ-a, 
* Šestoaprilska nagrada Grada Sarajeva, 
* Orden rada sa zlatnim vijencem.

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Članovi ANU BiH}}
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Zimonjić, Svetozar}}
[[Kategorija:Rođeni 1928.]]
[[Kategorija:Umrli 1974.]]
[[Kategorija:Biografije, Gacko]]
[[Kategorija:Članovi ANUBiH]]
[[Kategorija:Predsjednici ANUBiH]]
[[Kategorija:Članovi Ruske akademije nauka]]
[[Kategorija:Dobitnici Šestoaprilske nagrade]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade AVNOJ-a]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački profesori elektrotehnike]]
[[Kategorija:Nosioci Ordena rada]]</text>
      <sha1>euysvsgsiibeimejpu036dv7sta7vmm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pereslavlj-Zaleski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>515933</id>
    <revision>
      <id>3925804</id>
      <parentid>3924066</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2480" sha1="tdc0bp35veqpdoguskmwq6msgqa1hms" xml:space="preserve">[[Datoteka:University_of_Pereslavl-Zalessky.jpg|desno|mini|250x250piksel| Univerzitet u Pereslavlju]]
'''Pereslavlj-Zaleski''' ({{ru|Пересла́вль-Зале́сский}}) je [[grad]] u [[Evropa|evropskom]] dijelu [[Rusija|Rusije]], [[Jaroslavska oblast]]. Godine 2010. imao je 42.199 stanovnika.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Радвани|first=Жан|date=2010|title=Всероссийская Перепись Населения 2010 года: Заметки и Первые Впечатления|url=https://doi.org/10.1353/imp.2010.0063|journal=Ab Imperio|volume=2010|issue=4|pages=341–348|doi=10.1353/imp.2010.0063|issn=2164-9731}}&lt;/ref&gt; Nalazi se na obali jezera Pleščevo, 140&amp;nbsp;km sjeveroistočno od Moskve i južno od [[Jaroslavlj]]a.

== Historija ==
Ime je dobio u čast južnoruskog Perejaslavlja. U 15. vijeku preimenovan je u sadašnje ime. Leži iza šuma u Zalesju, odakle je i dobio ime. Grad je osnovao 1152. knez Rostov-Suzdalj Jurij Dolgoruki. Godine 1221. ovde je rođen knez Aleksandar Nevski.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Official website|https://www.adminpz.ru/}} {{in lang|ru}}
* [https://web.archive.org/web/20120426051759/http://www.tourismpereslavl.ru/routelist.html?lang=en Audio guide to Pereslavl-Zalessky tourismpereslavl.ru]
* [https://www.pereslavl-zalessky.com/posad_en.htm Guide to Pereslavl]
* [https://web.archive.org/web/20080411121939/http://www.cistour.com/cis/pdf/home/Sights_of_Golden_Ring_in_brief.pdf Peter the Great's small boats] (PDF)
* [https://www.internationalsteam.co.uk/trains/russia11.htm Railway museum at Pereslavl-Zalessky (narrow gauge)]
* [http://rbth.ru/articles/2010/06/03/lakeside_idylls_pereslavl_zalessky.html Lakeside idylls at Pereslavl-Zalessky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120711165908/http://rbth.ru/articles/2010/06/03/lakeside_idylls_pereslavl_zalessky.html|date=11. 7. 2012}}
* [https://top10.travel/tag/zolotoe-kolco-rossii/ Guide to Golden Ring of Russia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214095658/https://top10.travel/tag/zolotoe-kolco-rossii/ |date=14. 12. 2024 }} {{in lang|ru}}
* [https://traland.ru/dostoprimechatelnosti-pereslavl-zalesskogo/ Guide to Pereslavl-Zalessky] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214095657/https://traland.ru/dostoprimechatelnosti-pereslavl-zalesskogo/ |date=14. 12. 2024 }} {{in lang|ru}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Jaroslavska oblast]]
[[Kategorija:Gradovi u Rusiji]]</text>
      <sha1>tdc0bp35veqpdoguskmwq6msgqa1hms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Senka Marić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>516999</id>
    <revision>
      <id>3925771</id>
      <parentid>3924450</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9724" sha1="q70f7b73xb22n696p8f85a0v6pl8er1" xml:space="preserve">{{Infokutija pisac
| ime             = Senka Marić
| slika           = 
| opis_slike      = 
| puno_ime        = 
| rođen_kao       = 
| datum_rođenja   = {{Godina rođenja i godine|1972||}}
| mjesto_rođenja  = [[Mostar]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavija]]
| datum_smrti     = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --&gt;
| mjesto_smrti    = 
| zanimanje       = Književnica, pjesnikinja, prevoditeljica i urednica časopisa
| jezik           = 
| nacionalnost    = 
| obrazovanje     = 
| period          = 
| žanr            = 
| poznata_djela   = [[Kintsugi Tijela]]
| supružnik       = 
| djeca           = 
| nagrade         = [[Nagrada &quot;Meša Selimović&quot; (Bosna i Hercegovina)|Nagrada &quot;Meša Selimović]]
| potpis          = 
| veb-sajt        = 
}}
'''Senka Marić''' (rođena 1972. u Mostaru, [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR BiH]], [[SFRJ]]) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] književnica, pjesnikinja, esejista i prevoditeljica. Najpoznatija je po svom stvaralaštvu kao pjesnikinja, te po romanu ''[[Kintsugi Tijela]]'' iz 2018, koji se oslanja na autoričino vlastito iskustvo sa [[Rak dojke|rakom dojke]]. Suosnivačica je književnog časopisa Strane. Marić također prevodi sa [[Engleski jezik|engleskog jezika]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==  Biografija ==
Rođena je u [[Mostar]]u, 1972.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|date=novembar 2016|title=Senka Maric|url=https://www.mqw.at/en/institutions/q21/artists-in-residence/2016/senka-maric|access-date=7. 4. 2021|website=MuseumsQuartier Wien|language=en-US|archive-date=12. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412014413/https://www.mqw.at/en/institutions/q21/artists-in-residence/2016/senka-maric/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|date=april 2014|title=It's Good|url=http://www.spiritofbosnia.org/volume-9-no-2-2014april/its-good/|journal=Spirit of Bosnia|volume=9|issue=2|issn=1931-4957|access-date=7. 4. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|last=Fargo Cole|first=Isabel|date=22. 7. 2019|title=30 Jahre Mauerfall: Schriftsteller schauen auf das Leben in geteilten Städten|url=https://www.tagesspiegel.de/kultur/literarisches-colloquium-30-jahre-mauerfall-schriftsteller-schauen-auf-das-leben-in-geteilten-staedten/24684250.html|access-date=7. 4. 2021|website=Der Tagesspiegel|language=de}}&lt;/ref&gt; Poeziju je počela pisati kada je imala samo osam godina.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|date=25. 3. 2017|title=Do smrti naredne|url=https://www.tacno.net/kultura/do-smrti-naredne/|access-date=7. 4. 2021|website=Tacno.net|language=Bosnian|archive-date=23. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123213242/https://www.tacno.net/kultura/do-smrti-naredne/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nakon završene srednje škole studirala je pozorišno obrazovanje i komparativnu književnost na [[Filozofski fakultet u Mostaru|Filozofskom fakultetu u Mostaru]] i [[Filozofski fakultet u Sarajevu|Filozofskom fakultetu u Sarajevu]]. Od 1991. do 1997. Marić je izbjegla od [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u BiH]] i živjela u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]], gdje se školovala za stilistu na [[Akademija Vidal Sassoon|Akademiji Vidal Sassoon]] u [[London]]u.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|last=Mattingly|first=Stacy|date=30. 7. 2020|title=A New Generation of Writers in Bosnia and Herzegovina Narrates Life Beyond War|url=https://lithub.com/a-new-generation-of-writers-in-bosnia-and-herzegovina-narrates-life-beyond-war/|access-date=7. 4. 2021|website=Literary Hub|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Nakon rata se vratila u Mostar, gdje i dan danas radi kao pjesnikinja, spisateljica, prevoditeljica i urednica časopisa. Marić često učestvuje na evropskim književnim događajima, vodi radionice pisanja, te vrši funkciju glavne urednice online književnog časopisa &quot;Strane.ba&quot;. Ovu ulogu omogućio joj je Biro za obrazovna i kulturna pitanja američkog [[State Department|State Department-a]]. Časopis je osnovan 2014. godine od strane Senke Marić, [[Almin Kaplan|Almina Kaplana]] i [[Srđan Gavrilović|Srđana Gavrilovića]], nezavisnih pisaca čiji je glavni cilj bio stvaranje prostora u kojem autori iz cijelog regiona mogu predstaviti svoj rad, promovisati književnost, kao i podsticati komunikaciju između pisaca bivših jugoslovenskih republika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|url=https://iwp.uiowa.edu/writers/2023/senka-maric|title=Senka MARIĆ {{!}} The International Writing Program - Graduate College {{!}} The University of Iowa|website=iwp.uiowa.edu|language=en|access-date=12. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Tu se objavljuju djela poznatih i cijenjenih autora, kao i novih književnih glasova koji tek počinju svoju karijeru. Cilj je također fokusirati se na druge umjetničke forme poput [[Likovna umjetnost|likovnih umjetnosti]], [[film]]a, [[Fotografija|fotografije]] i [[Muzika|muzike]].

Objavila je tri knjige poezije: ''[[Odavde do nigdje]]'' (1997), ''[[To su samo riječi]]'' (2005) i ''[[Do smrti naredne]]'' (2016).&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal|last=Raljević|first=Selma|date=2017|title=A brief herstory of living and dying in a collection of poems Until the Next Death by Senka Marić|url=https://scindeks.ceon.rs/article.aspx?artid=0023-51641757034R|journal=Kultura|issue=157|pages=34–48|doi=10.5937/kultura1757034R|issn=0023-5164|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|last=|date=22. 7. 2020|title=Senka Marić|url=https://www.readingbalkans.eu/authors/senka-maric/|access-date=7. 4. 2021|website=Reading Balkans|language=en-GB|archive-date=30. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201230044141/https://www.readingbalkans.eu/authors/senka-maric/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Njen debitantski roman ''[[Kintsugi Tijela]]'' objavljen je 2018; zasniva se na autoricinom sopstvenom iskustvu sa rakom, pri čemu narator u romanu preispituje svoje djetinjstvo dok se bavi bolešću i liječenjem. Marić je preživjela rak dojke, a njeni radovi se često bave i inspirisani su tim iskustvom.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtvslo.si/kultura/knjige/rekonstrukcija-dojk-kot-luksuz/574256|title=Rekonstrukcija dojk kot luksuz|last=Bergelj|first=Vesna Hrdlička|date=27. 3. 2021|website=RTVSLO.si|language=sl|access-date=7. 4. 2021}}&lt;/ref&gt;

=== Nagrade ===
Godine 2013. dobila je evropsku nagradu Vitez poezije, kada je njena pjesma [[Dobro je (pjesma)|''Dobro je'']] proglašena najboljom na književnom konkursu na kojem je učestvovalo sedam evropskih zemalja, i to: [[Austrija]], [[Slovenija]], [[Italija]], Hrvatska, [[Mađarska]], [[Slovačka]] i Bosna i Hercegovina. U obrazloženju žirija, između ostalog, navedeno je: „Pjesma Senke Marić Šarić je suptilna, mudra i uzvišena.“

Osvojila je [[Nagrada &quot;Meša Selimović&quot; (Bosna i Hercegovina)|Nagradu &quot;Meša Selimović&quot;]] za 2018. godinu, veliku književnu nagradu za romane objavljene u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], [[Hrvatska|Hrvatskoj]], [[Crna Gora|Crnoj Gori]] i [[Srbija|Srbiji]].&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Raljevic|first=Selma|date=januar 2018|title=Women's literary experiment of Body Kintsugi by Senka Marić|url=https://www.researchgate.net/publication/333793010|journal=Kultura|issue=162|pages=284–305|doi=10.5937/kultura1962284R|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; ''Kintsugi Tijela'' je na engleski prevela [[Celia Hawkesworth]], a objavila [[Peirene Press]] pod naslovom ''Body Kintsugi'' krajem 2022.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Peligra|first=Cristina|date=5. 6. 2019|title=THE TRANSLATOR'S (INTER)VIEW. MIRZA PURIC ON UNDER PRESSURE|url=https://inpressbooks.co.uk/blogs/news/the-translator-s-interview-mirza-puric-on-under-pressure|access-date=7. 4. 2021|website=Inpress Books|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bayley |first=Sian |date=21. 12. 2021 |title=PEN Translates award winners from 15 countries revealed |url=https://www.thebookseller.com/news/pen-translates-award-winners-15-countries-revealed-1296564 |access-date=26. 7. 2022 |website=The Bookseller |language=En}}&lt;/ref&gt; Pored ostalih nagrada, osvojila je i English PEN Translates za 2022. godinu, i to kao prva bosanskohercegovačka spisateljica, a bila je i u užem izboru za književnu nagradu EBRD-a za 2023. godinu. Njeno djelo &quot;Gravitacije&quot; je osvojilo nagradu ''Štefica Cvek'' za feminističko pisanje 2022. godine.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Dva puta je dobila [[Nagrada &quot;Zija Dizdarević&quot;|Nagradu &quot;Zija Dizdarević&quot;]] za kratku priču , najveću nagradu za kratku prozu u zemlji, 2000. i 2013.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Kritičari je ubrajaju u prvu generaciju spisateljica u Bosni i Hercegovini koje se zbog spola ne smatraju izuzecima.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Schultermandl|first1=Silvia|url=https://books.google.com/books?id=AIsbEAAAQBAJ|title=Ethnicity and Kinship in North American and European Literatures|last2=Rieser|first2=Klaus|date=17. 3. 2021|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-36312-8|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Djela ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
!Godina
!Naziv
!Žanr
|-
|1997.
|''[[Odavde do nigdje]]''
| rowspan=&quot;3&quot; |Poezija
|-
|2005.
|''[[To su samo riječi]]''
|-
|2016.
|''[[Do smrti naredne]]''
|-
|2018.
|''[[Kintsugi Tijela]]''
|Roman
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Marić, Senka }}
[[Kategorija:Rođeni 1972.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Mostar]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pisci]]
[[Kategorija:Dobitnici Nagrade &quot;Meša Selimović&quot; (BiH)]]
[[Kategorija:Bivši studenti Univerziteta u Sarajevu]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]]</text>
      <sha1>q70f7b73xb22n696p8f85a0v6pl8er1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Požar u diskoteci &quot;Pulse&quot;</title>
    <ns>0</ns>
    <id>517471</id>
    <revision>
      <id>3925684</id>
      <parentid>3771289</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T13:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3925684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15359" sha1="qie58025xlc7qcrmxikv4138st0lumq" xml:space="preserve">{{Infokutija događaj
| naziv                 = Požar u diskoteci &quot;Pulse&quot;
| slika                 = Remains of night club in Kochani after the fire VOA-full.jpg
| veličina_slike        = 250px
| tekst                 = Ostaci diskoteke &quot;Pulse&quot; nakon požara
| vrijeme               = 2:35
| trajanje              = 
| datum                 = {{start date|2025|3|16}}
| mjesto                = 
| lokacija              = [[Kočani]], [[Sjeverna Makedonija]]
| koordinate            = {{coord|41|54|18|N|22|23|42|E|region:XXXX_type:event|display=inline,title}}
| također_poznato_kao   = 
| vrsta                 = [[Požar]]
| tema                  = 
| uzrok                 = [[Pirotehnika]]
| razlog                = 
| prvi_reporter         = 
| snimili               = 
| učesnici              = ∼500
| ishod                 = 
| žrtve1                = 
| žrtve2                = 
| žrtve3                = 
| broj_mrtvih           = 62
| broj_povrijeđenih     = 193 (3 kritično)
| prijavljeni_nestanci  = 
| oštećenje_imovine     = 
| sahrana               = 
| ispitivanja           = 
| istraga               = 
| mrtvozornik           = 
| hapšenja              = 
| osumnjičeni           = 
| optuženi              = 
| osuđeni               = 
| prijave               = 
| suđenje               = 
| presuda               = 
| osude                 = 
| kazna                 = 
| zabrane_objavljivanja = 
| parnica               = 
| snimci                = 
| prazna_oznaka1        = &lt;!-- ili | prazni_podaci1 = --&gt;
| prazna_oznaka2        = &lt;!-- ili | prazni_podaci2 = --&gt;
| prazna_oznaka3        = &lt;!-- ili | prazni_podaci3 = --&gt;
| veb-sajt              = &lt;!-- {{URL|primjer.com}} --&gt;
| napomene              = 
}}
U '''požaru u diskoteci Pulse''', u [[Kočani]]ma, na istoku [[Sjeverna Makedonija|Sjeverne Makedonije]], 16. marta 2025. smrtno su stradale 62 osobe.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.sky.com/story/at-least-50-dead-after-nightclub-fire-in-kocani-north-macedonia-13329983|title=Government officials among 20 arrested after 59 killed in North Macedonia nightclub fire|website=Sky News|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c70wdedp20wo|title=North Macedonia nightclub fire claims more than 50 lives in Kocani|date=16. 3. 2025|website=BBC News|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Prema riječima makedonskog ministra Panče Toškovskog, požar je izazvan upotrebom pirotehničkih sredstava. Makedonsko ministarstvo zdravstva objavilo je informaciju da je više od 155 osoba hospitalizovano u [[Kočani]]ma, [[Štip]]u i [[Skoplje|Skoplju]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/novi-bilans-najmanje-59-osoba-poginulo-a-155-povredjeno-u-pozaru-u-diskoteci-u-kocanima/|title=Novi bilans: Najmanje 59 osoba poginulo, a 155 povređeno u požaru u diskoteci u Kočanima|last=FoNet|date=16. 3. 2025|website=N1|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvklan.al/zjarri-ne-diskoteke-ne-rmv-taravari-118-persona-te-shtruar-ne-disa-spitale|title=Zjarri në diskotekë në RMV, Taravari: 118 persona të shtruar në disa spitale|last=G.P|date=16. 3. 2025|website=Tv Klan|language=sq|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

Ovo je bio najsmrtonosniji požar u jednom noćnom klubu u historiji Sjeverne Makedonije i najsmrtonosniji požar u diskotekama uopće još od požara u u noćnom klubu &quot;Colectiv&quot; u [[Bukurešt]]u 2015.

== Požar ==
U nedjelju, 16. marta 2025. u 2:35, otprilike 500 ljudi prisustvovalo je koncertu makedonskog [[Hip-hop muzika|hip-hop]] sastava DNK, u noćnom klubu &quot;Pulse&quot; u Kočanima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mia.mk/en/story/moi-three-minors-confirmed-dead-so-far-more-than-20-injured-in-kichevo-nightclub-fire|title=MoI: Three minors confirmed dead so far, more than 20 injured in Kochani nightclub fire|last=Nikolik|first=Nevenka|date=16. 3. 2025|website=Mia.mk|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; [[Pirotehnika]] korištena tokom performansa zapalila je ostatke drvenih greda na stropu objekta, nakon čega se isti urušio, što je dovelo do brzog širenja požara.&lt;ref name=&quot;apnews.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://apnews.com/article/north-macedonia-nightclub-fire-abc2033472aeb494b975d34555b13f72|title=Fire rips through overcrowded nightclub in North Macedonia, leaving dozens dead in panicked escape|date=16. 3. 2025|website=AP News|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Na snimljenim videozapisima tokom korištenja pirotehnike i naknadnog požara koji je uslijedio evidentni su pokušaju gašenja plamena, pri čemu su neki posjetioci posmatrali napore gašenja, dok su se drugi evakuisali. Oni koji su izbjegli požar izvijestili su da je došlo do gužve dok su ljudi bježali prema izlazu iz kluba.&lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/c70wdedp20wo|title=North Macedonia nightclub fire claims more than 50 lives in Kocani|date=16. 3. 2025|website=www.bbc.com|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Jedan od članova benda pozvao je okupljene posjetioce na evakuaciju tokom gašenja požara, urgirajući da &quot;svi izađu napolje, a da će se oni (bend) vratiti&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://telegrafi.com/en/Video-released:-%22Everyone-get-out--let's-go-back%22-was-heard-from-the-stage-when-the-fire-started-at-the-disco-in-Kocani/|title=Video released: &quot;Everyone get out, we'll be back&quot; was heard from the scene when the fire broke out at the disco in Kocani|date=16. 3. 2025|website=Telegrafi|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; U gašenju požara angažovane su i vatrogasne ekipe iz obližnjih gradova.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.euronews.com/2025/03/16/fire-at-nightclub-in-town-of-kocani-in-north-macedonia-kills-51-people|title=Fire at nightclub in town of Kočani in North Macedonia kills 59|date=16. 3. 2025|website=Euronews|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Žrtve ==
Vlasti su hitno prebacile desetke povrijeđenih u obližnje bolnice u Štipu, Kočanima i Skoplju.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mrt.com.mk/node/125636|title=Тошковски: 51 загинат, над 100 повредени во пожарот во Кочани|website=www.mrt.com.mk|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

Među povrijeđenima je 29 osoba bilo s teškim opekotinama, koje su prebačene u bolnicu &quot;Sv. Naum Ohridski&quot; u [[Skoplje|Skoplju]], 24 osobe su prebačene u obližnji klinički centar, dok je dvadesetero ljudi prebačeno u Opću gradsku bolnicu &quot;8. septembar&quot;, od kojih je dvoje bilo u kritičnom stanju. Zbog težina povreda od opekotina i gušenja, neki od povrijeđenih prebačeni su u specijalizovane jedinice bolnica i klinika u Skoplju i Štipu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://antropol.mk/2025/03/16/tragedija-vo-koani-pozar-so-nevideni-tragicni-razmeri/|title=Трагедија во Кочани: Пожар|last=Pesikj|first=Zvezdanka|date=16. 3. 2025|website=Антропол|language=mk|access-date=17. 3. 2025|archive-date=8. 3. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260308083746/https://antropol.mk/2025/03/16/tragedija-vo-koani-pozar-so-nevideni-tragicni-razmeri/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Mnoge žrtve je bilo teško identifikovati zbog nedostatka ličnih dokumenata.&lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;/&gt; Ministar unutrašnjih poslova Panče Toškovski izvijestio je da je više od 20 maloljetnika povrijeđeno, a da je najmanje troje preminulo.

Andrej Đorđieski, jedan od pjevača DNK, preminuo je zajedno s fotografom benda Aleksandrom Efremovom, pratećim vokalom; pjevačicom Sarom Projkovskom, bubnjarom Đorđijem Đorgijevim i klavijaturistom Filipom Stevanovskim.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mia.mk/en/story/dnk-band-members-including-lead-singer-confirmed-dead-in-kochani-fire|title=DNK band members, including lead singer, confirmed dead in Kochani fire|last=Reed|first=Magdalena|date=16. 3. 2025|website=Mia.mk|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Dva člana benda preživjela su početni požar, ali su kasnije podlegli. Vladimir Blažev, jedan od vodećih pjevača DNK, zadobio je opekotine na licu i rukama te mu je pružena [[Respirator|terapija kisikom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thetimes.com/world/europe/article/north-macedonia-fire-nightclub-kocani-pulse-wszffqldl|title=North Macedonia nightclub fire kills at least 59|last=Waterfield|first=Bruno|date=16. 3. 2025|website=www.thetimes.com|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Nakon 7 mjeseci, i on je podlegao ozljedama. Jedan policajac poginuo je u požaru dok je bio na dužnosti, tokom provjeravanja prisustva [[Droga|droge]] i maloljetnika na samom događaju. Nogometaš [[KF Shkupi|Shkupija]] [[Andrej Lazarov]] nagutao se dima dok je pokušavao spasiti ostale posjetioce, nakon čega je ubrzo preminuo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kosovapress.com/en/FC-Skopje-footballer-dies-after-injuries-sustained-in-fire-in-Kocani|title=FC Skopje footballer dies after injuries sustained in fire in Kocani|website=KosovaPress.com|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

Stotinu jedna osoba prebačena je na liječenje u inozemstvo.

== Istraga ==
Ministar unutrašnjih poslova, Panče Toškovski, izvijestio je da su izdate potjernice za više od 20 osoba, a da je 15 osumnjičenih već uhapšeno.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lider.mk/istraga-za-pozharot-vo-kochani-nad-20-osomnicheni/|title=Над 20 осомничени за пожарот во Кочани, 15 приведени, вклучени се поранешни функционери|last=Пандилов|first=Предраг|date=16. 3. 2025|website=Радио Лидер|language=mk|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Dodao je kako je noćni klub Pulse uz pomoć korupcije i mita dobio dozvolu za rad. Dejan Jovanov - Deko, vlasnik diskoteke, te Razmena Čekić-Durović, bivša državna sekretarica privrede, bili su među uhapšenima nakon što su istražioci otkrili da klub radi po krivotvorenoj licenci koju je izdala Durović.

Zgrada u kojoj je bila diskoteka bio je jednospratni objekat koji je prije korišten kao skladište [[tepih]]a.&lt;ref name=&quot;apnews.com&quot;/&gt;

== Reakcije ==
Makedonski premijer [[Hristijan Mickoski]] izrazio je duboko žaljenje zbog požara u noćnom klubu, rekavši da je gubitak toliko mladih života nepovratan te je još izjavio da je vlada potpuno mobilizovana da pomogne u utvrđivanju uzroka požara.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/51-dead-dozens-injured-nightclub-fire-north-macedonia-119845836|title=At least 51 dead, dozens more injured in nightclub fire in North Macedonia|last=News|first=A. B. C.|website=ABC News|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Predsjednica [[Gordana Siljanovska-Davkova]] posjetila je neke od žrtava požara u bolnicama i sastala se s njihovim porodicama. Zbog požara je u Makedoniji proglašeno sedam dana žalosti.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=North Macedonia mourns dead in nightclub fire as 15 people detained|url=https://www.theguardian.com/world/2025/mar/16/north-macedonia-mourning-nightclub-fire-kocani|newspaper=The Guardian|date=16. 3. 2025|access-date=17. 3. 2025|issn=0261-3077|language=en|first=Helena|last=Smith}}&lt;/ref&gt;

==== Međunarodna zajednica ====
Političari iz [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Albanija|Albanije]], [[Azerbejdžan]]a, [[Bjelorusija|Bjelorusije]], [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], [[Bugarska|Bugarske]], [[Hrvatska|Hrvatske]], [[Češka|Češke]], [[Gruzija|Gruzije]], [[Grčka|Grčke]], [[Izrael]]a, [[Italija|Italije]], [[Latvija|Latvije]], [[Litvanija|Litvanije]], [[Moldavija|Moldavije]], [[Crna Gora|Crne Gore]], [[Kosovo|Kosova]], [[Poljska|Poljske]], [[Rumunija|Rumunije]], [[Srbija|Srbije]], [[Slovačka|Slovačke]], [[Slovenija|Slovenije]], [[Švedska|Švedske]], [[Turska|Turske]] i [[Ukrajina|Ukrajine]] izjavile su saučešće i ponudile pomoć makedonskim vlastima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mia.mk/en/story/von-der-leyen-eu-stands-in-solidarity-with-people-of-north-macedonia-in-this-difficult-time|title=Von der Leyen: EU stands in solidarity with people of North Macedonia in this difficult time|last=Nikolik|first=Nevenka|date=16. 3. 2025|website=Mia.mk|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://albaniandailynews.com/news/albania-s-leaders-expresses-condolences-for-the-tragedy-with-51-victims-in-kocan|title=Albania's Leaders Expresses Condolences for the Tragedy with 51 Victims in Kocan|website=Albania Daily News|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.trend.az/azerbaijan/politics/4019139.html|title=Azerbaijan expresses condolences to North Macedonia|date=16. 3. 2025|website=Trend.Az|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eng.belta.by/president/view/lukashenko-expresses-condolences-over-nightclub-fire-victims-in-north-macedonia-166311-2025/|title=Lukashenko expresses condolences over nightclub fire victims in North Macedonia|date=16. 3. 2025|website=eng.belta.by|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; [[Papa Franjo]] je također izjavio svoje žaljenje.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vaticannews.va/en/pope/news/2025-03/pope-offers-condolences-for-victims-fire-in-north-macedonia.html|title=Pope Francis offers condolences for victims of nightclub fire in North Macedonia - Vatican News|date=16. 3. 2025|website=www.vaticannews.va|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Srbija je 18. mart proglasila danom žalosti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.rs/vesti/u-srbiji-u-utorak-dan-zalosti-zbog-tragedije-u-severnoj-makedoniji/|title=U Srbiji u utorak dan žalosti zbog tragedije u Severnoj Makedoniji|last=Beta|date=16. mart 2025|website=N1|access-date=17. mart 2025}}&lt;/ref&gt;

Makedonski ministar zdravstva, Arben Taravari, priznao je da je dobio ponude za pomoć od susjednih zemalja (Albanija, Bugarska, Kosovo, Grčka i Srbija).

==== Medicinska pomoć ====
Bugarska je poslala vojni [[avion]] Alenia C-27J Spartan kako bi prevezli osam najteže pogođenih žrtava u bolnice u [[Sofija|Sofiji]] i [[Varna|Varni]], dok je još pet njih prevezeno vozilima hitne pomoći u Sofiju i [[Plovdiv]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nova.bg/news/view/2025/03/16/491001/the-spartan-aircraft-transports-8-injured-fire-victims-from-north-macedonia-to-bulgarian-hospitals/|title=The &quot;Spartan&quot; aircraft transports 8 injured fire victims from North Macedonia to Bulgarian hospitals|website=nova.bg|language=en|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Još tri žrtve prevezene su u Tursku, tri u Grčku i petero njih prebačeno je u Srbiju. Nizozemski centri za opekotine u Groningenu, Beverwijku i Rotterdamu, pripremili su se za prijem pacijenata koji su zadobili ozljede u požaru u diskoteci, ali još nije potvrđeno da li će povrijeđeni zaista tamo biti prebačeni.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nos.nl/artikel/2559898-nederlandse-brandwondencentra-klaar-voor-opvang-slachtoffers-noord-macedonie|title=Nederlandse brandwondencentra klaar voor opvang slachtoffers Noord-Macedonië|date=16. 3. 2025|website=nos.nl|language=nl|access-date=17. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://libertas.mk/foto-video-pozhar-vo-diskoteka-vo-kochani-stravuva-a-za-desetici-zaginati/ (FOTO + VIDEO) Požar u diskoteci u Kočanima] {{mk simbol}}

[[Kategorija:2025. u Sjevernoj Makedoniji]]
[[Kategorija:Požari u 2025.]]
[[Kategorija:Požari u Sjevernoj Makedoniji]]
[[Kategorija:Kočani]]</text>
      <sha1>qie58025xlc7qcrmxikv4138st0lumq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lisac (planina)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520393</id>
    <revision>
      <id>3926441</id>
      <parentid>3711891</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3959" sha1="0g5t69q7qhzesx50sq503w21gwvjyvx" xml:space="preserve">{{Infokutija planina
| ime                   = Lisac
| vrsta                 = 
| slika                 = Зеница 20200301 141800.jpg
| koordinate            = {{Coord|44.2608|17.8534|format=dms|display=it}}
| koordinate_ref        = 
| starost               = 
| vulkanski_luk         = 
| prvi_uspon            = 
| slika_alt             = 
| slika_opis            = Pogled sa Crkvičkog brda (Zenica) na Lisac
| visina                = Liskovača - 1348
| karta                 = Bosna i Hercegovina
| visina_m              = 1348
| lanac                 = [[Dinaridi]]
| lokacija              = {{ZID|Bosna i Hercegovina}}
}}'''Lisac''' je planina u općini [[Zenica]]. Nalazi se na sjeveru Zeničke kotline, a najviši vrh je Liskovača na 1348 metara nadmorske visine, a drugi značajni vrhovi su Jelina (1331 m) i Lisac (1302 m). Površina planine Lisac je oko 60&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dinarskogorje.com/lisac-kod-zenice.html|title=Lisac (kod Zenice)|website=DINARSKO GORJE|language=bs|access-date=1. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Karakteristike ==
Planina je poznata i po [[Lilium bosniacum|bosanskom ljiljanu]] (''Lilium bosniacum),'' koja predstavlja endemsku i zaštićenu vrstu, koja obično raste na planinskim livadama Lisca, a najpoznatiji izvor vode jeste Pašinac. Dolina rijeke [[Bosna (rijeka)|Bosne]] koja teče istočno odvaja ju od planine [[Vepar (planina)|Vepra]] (1072 m).

Na južnim obroncima se nalaze neistraženi lokaliteti iz [[Bosna i Hercegovina za vrijeme Ilira|Ilirskog]] i predilirskog doba, poput Gradine i Gradca.

Radi dominantnog položaja nad Zeničkom kotlinom, desetljećima služi za postavljanje radijskih, TV i drugih komunikacijskih antena. Na planini se nalazi i planinarski dom &quot;Lisac&quot; (udaljen od Zenice 13-14 kilometara), a i odred [[Izviđači|izviđača]] je također dobio ime po planini.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://psbih.ba/planinarski-domovi/planinarski-dom-lisac-zenica/|title=Planinarski dom: Lisac, Zenica {{!}} Planinarski savez FBiH|last=Hercegovine|first=PS FBiH-Planinarski Savez Federacije Bosne i|website=PS FBiH - Planinarski Savez Federacije Bosne i Hercegovine|language=bs-BA|access-date=1. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

Dugo se smatralo da je vrh Jelina (1311 m) najviši vrh, po čemu se naziva željeznička stanica na istočnim padinama Lisca.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.google.com/search?sca_esv=072bf505c6b5844f&amp;sxsrf=AHTn8zoN8P-mjeHlC5Ep1PrnyXldRcZeWQ:1746107052640&amp;kgmid=/g/11hbvttqfv&amp;q=Jelina&amp;shndl=30&amp;shem=lcuae,lstl2,uaasie&amp;source=sh/x/loc/uni/m1/1&amp;kgs=368481e66eb49464|title=Google Search|website=www.google.com|access-date=1. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/blogs/2023/2/10/preporuka-za-planinarski-vikend-planina-koja-dominira-iznad-rijeke-bosne|title=Preporuka za planinarski vikend: Planina koja dominira iznad rijeke Bosne|last=Isaković|first=Zehrudin|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=1. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Narodna predaja ==
U narodnoj predaji te su dvije planine nekoć bile jedna planina sve dok se braća blizanci, koji su dotad živjeli u slozi, nisu teško posvadili i svađa je okončala smrću obojice. Planina se od žalosti razdvojila na dva dijela između kojih je potekla rijeka od suza. U predaji je grob jednog brata na planini Liscu, a drugog na planini Vepru. Prema predaji zavađena će braća oživiti i pomiriti se. Kad se pomire, Vepar i Lisac opet će biti jedna planina, a čim se to dogodi jezerske vode poteći će uzvodno i &quot;vratit će se potop&quot;.

== Izvori ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://www.youtube.com/watch?v=0G8S2oJEySY Planina Lisac - dron]
* [https://www.facebook.com/Zenicani/posts/zenica-lisaclisac-najvi%C5%A1a-planina-na-sjeveru-zeni%C4%8Dke-kotline-ime-se-ve%C5%BEe-za-nazi/799940506728144/ Zenica - stare slike i pričice] Zenica - Lisac
{{Normativna kontrola}}{{Planine u BiH}}

[[Kategorija:Zenica]]
[[Kategorija:Planine u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>0g5t69q7qhzesx50sq503w21gwvjyvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Referendum o nezavisnosti Crne Gore 2006.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>520982</id>
    <revision>
      <id>3925823</id>
      <parentid>3923350</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27313" sha1="bgo1l3tay3icrsc3evjspfnbf8j6ia4" xml:space="preserve">{{Infokutija referendum
| ime                = Referendum o nezavisnosti Crne Gore
| naslov             = Želite li da Republika Crna Gora bude nezavisna država sa punim međunarodno-pravnim subjektivitetom?
| karta              = Montenegro referendum 2006.svg
| širina_karte       = 150px
| alt_karte          = Rezultati referenduma po općinama.
| opis_karte         = Rezultati referenduma po [[Spisak općina u Crnoj Gori|općinama]].
| zastava            = Flag of Montenegro.svg
| država             = Republika Crna Gora (1992–2006)
| datum              = 21. maj 2006.
| da                 = 230711
| ne                 = 184954
| nevažeći           = 3571
| ukupno             = 419236
| elektorat          = 484718
| izlaznost_procenat = 86,49
| veb-sajt           = 
}}
'''Referendum o nezavisnosti Crne Gore 2006.''' bio je drugi [[Referendum o nezavisnosti|referendum o suverentitetu]] (državnosti) [[Crna Gora|Crne Gore]], održan u [[Republika Crna Gora (1992–2006)|Republici Crnoj Gori]] (tada u sastavu državne zajednice [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]]) 21. maja 2006.&lt;ref name=&quot;N1&quot;&gt;[[Dieter Nohlen]] &amp; Philip Stöver (2010) ''Elections in Europe: A data handbook'', p1372 {{ISBN|978-3-8329-5609-7}}&lt;/ref&gt; Referendumsko pitanje glasilo je: ''Želite li da Republika Crna Gora bude nezavisna država sa punim međunarodno-pravnim subjektivitetom?'' ([[ćirilica]]: Желите ли да Република Црна Гора буде независна држава са пуним међународно-правним субјективитетом?).

Odobrilo ga je 55,5% birača, tijesno prešavši prag od 55%. Do 23. maja preliminarne rezultate [[referendum]]a priznalo je svih pet stalnih članica [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]], što sugerira široko međunarodno priznanje ako [[Crna Gora]] postane formalno nezavisna. Dana 31. maja, referendumska komisija je zvanično potvrdila rezultate referenduma, utvrdivši da je 55,5% važećih glasova bilo za nezavisnost.&lt;ref name=&quot;rrk-news&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.rrk.cg.yu/aktuelnosti/aktuelnosti.htm|title=Republicka komisija za sprovodjenje referenduma o drzavnom statusu Republike Crne Gore|date=20. 7. 2006|website=Republic Referendum Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20060720151606/http://www.rrk.cg.yu/aktuelnosti/aktuelnosti.htm|archive-date=20. 7. 2006|url-status=dead|access-date=4. 3. 2022}}&lt;/ref&gt; Budući da su birači ispunili kontroverzni prag od 55% podrške, referendum je uključen u deklaraciju o nezavisnosti tokom vanredne parlamentarne sjednice 31. maja. [[Skupština Crne Gore|Skupština Republike Crne Gore]] donijela je formalnu Deklaraciju o nezavisnosti u subotu, 3. juna 2006.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=4. 6. 2006|title=Montenegro declares independence|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/5043462.stm|access-date=14. 11. 2024|work=[[BBC News]]|language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Kao odgovor na ovu deklaraciju, vlada [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]] se proglasila pravnim i političkim [[Sukcesija država|nasljednikom]] [[Srbija i Crna Gora|Srbije i Crne Gore]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/23938/serbia-inherits-state-and-legal-continuity-of-serbia-montenegro.php|title=Serbia inherits state and legal continuity of Serbia-Montenegro|date=31. 5. 2006|website=Government of Serbia|language=en|access-date=4. 3. 2022}}&lt;/ref&gt; te da će vlada i skupština Srbije uskoro usvojiti novi ustav.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.srbija.gov.rs/vest/en/23922/new-constitution-to-be-adopted-with-consensus-of-all-parliamentary-parties.php|title=New constitution to be adopted with consensus of all parliamentary parties|date=31. 5. 2006|website=Government of Serbia|language=en|access-date=4. 3. 2022}}&lt;/ref&gt; [[Sjedinjene Američke Države]], [[Kina]], [[Rusija]] i institucije [[Evropska unija|Evropske unije]] izrazile su namjeru da poštuju rezultate referenduma.

== Pozadina ==

=== Ustav ===
Proces secesije regulisan je [[Ustavna povelja Srbije i Crne Gore|Ustavnom poveljom Srbije i Crne Gore]], koju su 4. februara 2003. usvojila oba vijeća [[Savezna skupština Savezne Republike Jugoslavije|Savezne skupštine]] [[Savezna Republika Jugoslavija|Savezne Republike Jugoslavije]], u skladu s Beogradskim sporazumom iz 2002. između vlada dvije konstitutivne republike, [[Republika Crna Gora (1992–2006)|Crne Gore]] i [[Republika Srbija (1992–2006)|Srbije]]. Član 60. ustava zahtijevao je da prođe najmanje tri godine nakon ratifikacije prije nego što jedna od država članica može proglasiti nezavisnost. U istom članu je referendum naveden kao neophodan za ovaj potez. Međutim, ovaj ustav je dozvoljavao državama članicama da definišu vlastite zakone o referendumu.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.refworld.org/legal/legislation/natlegbod/2003/en/36611|title=Constitutional Charter of the State Union of Serbia and Montenegro|date=4. 2. 2003|website=Refworld|language=en|access-date=19. 4. 2024}}&lt;/ref&gt;

Također je precizirano da država članica koja se prva odvoji gubi sva prava na politički i pravni kontinuitet federacije. To znači da je secesijska država (u ovom slučaju Republika Crna Gora) morala podnijeti zahtjev za članstvo svim glavnim međunarodnim institucijama, poput [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], i biti priznata od strane međunarodne zajednice, a da je preostala država (u ovom slučaju Republika Srbija) postala punopravni nasljednik državne zajednice. Nijedna država nije imala prigovora na priznavanje novoosnovane države prije referenduma. Da je Srbija proglasila nezavisnost umjesto Crne Gore, Crna Gora bi bila pravni nasljednik.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

=== Pravni postupak ===
Prema [[Ustav Crne Gore|crnogorskom Ustavu]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uniset.ca/microstates/montenegro_1055251939.pdf|title=Ustav Republike Crne Gore|date=12. 10. 1992|website=uniset.ca|publisher=[[Skupština Crne Gore]]|access-date=14. 5. 2025}}&lt;/ref&gt; državni status se ne može promijeniti bez referenduma koji [[Predsjednik Crne Gore|predsjednik]] predloži Skupštini. ''Zakon o referendumu o državno-pravnom statusu'' prvi je podnio predsjednik [[Filip Vujanović]], a [[Skupština Crne Gore|crnogorska skupština]] ga je jednoglasno usvojio 2. marta 2006.&lt;ref name=&quot;BR&quot;&gt;{{Cite news|agency=[[B92]]|title=''Referendum 21. Maja''|url=https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2006&amp;mm=03&amp;dd=02&amp;nav_category=11&amp;nav_id=190210|language=sr|date=2. 3. 2006}}&lt;/ref&gt; Pored formulisanja zvaničnog pitanja koje će biti odštampano na glasačkom listiću za referendum, zakon je također uključivao trogodišnji moratorij na ponovljeni referendum, tako da bi, u slučaju da rezultati referenduma odbace nezavisnost, još jedan mogao biti legalno održan 2009.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morrison|first=Kenneth|title=Nationalism, Identity and Statehood in Post-Yugoslav Montenegro|publisher=I.B. Tauris &amp; Co Ltd|year=2009|isbn=978-1-84511-710-8|location=London|page=206}}&lt;/ref&gt;

Prijedlog zakona o referendumu obavezala je Skupština, koja je pokrenula referendum, da poštuje njegov ishod. Morala je objaviti službene rezultate u roku od 15 dana nakon dana glasanja i djelovati po njima u roku od 60 dana. Raspuštanje Skupštine bilo je obavezno nakon usvajanja bilo kojeg zakona kojim se predlažu ustavne promjene statusa države, a nova Skupština se morala sastati u roku od 90 dana. Da bi takve promjene bile stupile na snagu, nova Skupština je morao podržati prijedlog zakona dvotrećinskom većinom.

Novozavisna država Srbija, koja je nasljednica državne zajednice Srbija i Crna Gora, iako se zalaže za labavu federaciju, javno je izjavila da će poštovati ishod referenduma i da se neće miješati u crnogorski suverenitet.

==== Kontroverze ====
Postojala je znatna kontroverza oko [[Biračko pravo|biračkog prava]] i potrebnog izbornog praga za nezavisnost. [[Vlada Crne Gore|Crnogorska vlada]], koja je podržavala nezavisnost, u početku se zalagala za prostu većinu, ali je opozicija insistirala na određenom pragu ispod kojeg bi referendum, u slučaju pobjede opcije &quot;da&quot;, bio nebitan.

[[Diplomatija|Izaslanik]] Evropske unije [[Miroslav Lajčák]] predložio je nezavisnost ako se za nju glasa [[Apsolutna većina|apsolutnom većinom]] od 55% uz minimalnu izlaznost od 50%, što je izazvalo proteste snaga koje se zalažu za nezavisnost. [[Vijeće Evropske unije]] jednoglasno je prihvatilo Lajčákov prijedlog, a Đukanovićeva vlada je na kraju odustala od svog protivljenja.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://euobserver.com/enlargement/21001|title=EU wins Montenegro's support for its referendum formula|date=27. 2. 2006|website=EUobserver|language=en|access-date=14. 11. 2024}}&lt;/ref&gt; Međutim, [[Milo Đukanović]], [[premijer Crne Gore]], obećao je da će proglasiti nezavisnost ako glasovi pređu 50%, bez obzira na to da li je cenzus pređen ili ne. S druge strane, također je najavio da će, ako manje od 50% glasa za opciju nezavisnosti, dati ostavku na sve političke pozicije.&lt;ref&gt;Council on Foreign Relations: [http://www.cfr.org/publication/10725/ Montenegro's Referendum on Independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071004210756/http://www.cfr.org/publication/10725/ |date=4. 10. 2007 }}&lt;/ref&gt; Prvobitni cilj Mila Đukanovića i [[Demokratska partija socijalista Crne Gore|DPS]]-[[Socijaldemokratska partija Crne Gore|SDP]]-a bio je da 40% glasova za državnost bude dovoljan postotak za proglašenje nezavisnosti, ali je to izazvalo ozbiljno međunarodno negodovanje prije nego što su independentisti predložili 50%.{{Potreban citat}}

Još jedno kontroverzno pitanje bio je zakon o referendumu, zasnovan na ustavu Srbije i Crne Gore, koji je navodio da [[Crnogorci]]ma koji žive u Srbiji i registrovani su za glasanje u Srbiji treba zabraniti glasanje na referendumu, jer bi im to dalo dva glasa u zajednici i učinilo ih superiornijim u odnosu na ostale građane. Također, prag dogovora između dva bloka od 55% donekle je kritikovan kao ''poništavanje'' tradicionalne prakse zahtijevanja dvotrećinske apsolutne većine, kakva je praktikovana u svim bivšim jugoslavenskim zemljama ranije (uključujući i [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore 1992.|prethodni referendum u Crnoj Gori]]).

== Pozicije ==
[[Datoteka:Independent_montenegro.jpg|desno|mini|220x220piksel|Pristalice crnogorske nezavisnosti na [[Cetinje|Cetinju]].]]

=== Independentisti ===

* [[Demokratska partija socijalista Crne Gore|Demokratska partija socijalista]] (DPS)
* [[Socijaldemokratska partija Crne Gore|Socijaldemokratska partija]] (SDP)
* [[Građanska stranka Crne Gore]] (GP)
* [[Liberalna partija Crne Gore]] (LP)
* [[Narodna sloga Crne Gore]] (NSCG)
* [[Demokratska unija Albanaca]] (DUA)
* [[Bošnjačka stranka (Crna Gora)|Bošnjačka stranka]] (BS)
* [[Hrvatska građanska inicijativa]] (HGI)
* [[Pokret za nezavisnu evropsku Crnu Goru]]
* [[Građanski forum Nikšić]]
* [[Demokratska zajednica Muslimana i Bošnjaka u Crnoj Gori]]

Pro-nezavisni blok se uglavnom koncentrisao na historiju i prava nacionalnih manjina. Crna Gora je priznata kao nezavisna država na [[Berlinski kongres|Berlinskom kongresu]] 1878. Njena nezavisnost je ugašena 1918. kada je njena skupština proglasila ujedinjenje sa [[Kraljevina Srbija|Kraljevinom Srbijom]]. Manjim etničkim grupama obećana su puna prava u nezavisnoj Crnoj Gori, a njihovi jezici bit će uključeni u novi Ustav. Vođa kampa bio je predsjednik [[Vlada Crne Gore|Vlade Crne Gore]] [[Milo Đukanović]].&lt;ref&gt;[https://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2005&amp;mm=09&amp;dd=27&amp;nav_category=11&amp;nav_id=177384 &quot;Crna Gora nezavisna do maja 2006&quot;], B92&lt;/ref&gt;
[[File:No_to_independence-CG.png|desno|mini|152x152piksel|Logo Unionističkog (opozicionog) bloka.]]

=== Unionisti ===

* [[Socijalistička narodna partija Crne Gore|Socijalistička narodna partija]] (SNP)
* [[Narodna stranka (Crna Gora)|Narodna stranka]] (NS)
* [[Demokratska srpska stranka (Crna Gora)|Demokratska srpska stranka]] (DSS)
* [[Srpska narodna stranka (Crna Gora)|Srpska narodna stranka]] (SNS)
* [[Narodna socijalistička stranka Crne Gore|Narodna socijalistička stranka]] (NSS)
* [[Stranka srpskih radikala]] (SSR)

Predizborni slogani unionista bili su ''Crna Gora nije na prodaju!'' i ''Za ljubav - Ljubav povezuje, srce kaže ne!''

Unionistički blok ili &quot;Blok za ljubav&quot;, kampanja političkog saveza [[Zajedno za promjene (Crna Gora)|Zajedno za promjene,]] uglavnom se oslanjala na tvrdnje i podršku [[Evropska unija|Evropske unije]], te isticanje bitnih sadašnjih i historijskih veza sa Srbijom. Kritizirali su vladajuću koaliciju koja pokušava pretvoriti Crnu Goru u privatnu državu i utočište kriminala.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.b92.net/eng/insight/opinions.php?yyyy=2006&amp;mm=04&amp;dd=10&amp;nav_id=34418|title=Montenegro: Anti-independence campaign kicks off|date=10. 4. 2006|website=B92}}&lt;/ref&gt; Njihova kampanja se koncentrisala na isticanje &quot;ljubavi&quot; prema ujedinjenju sa Srbijom. Oko 73% građana Crne Gore imalo je bliske rođake u Srbiji, a oko 78% građana Crne Gore imalo je bliske prijatelje u Srbiji. Prema istraživanju TNS Medium GALLUP-a, 56,9% stanovništva Crne Gore smatra da će se zdravstveni sistem raspasti ako se unija sa Srbijom prekine, 56,8% vjeruje da više neće moći ići u škole u Srbiji, dok 65,3% misli da neće moći pronaći posao u Srbiji kao što namjeravaju.

Koristili su zastave [[Evropska unija|Evropske unije]], [[Slaveni|slavenske]] trobojnice (koje su ujedno bile i službena zastava državne zajednice Srbija i Crna Gora) i [[Srpska pravoslavna crkva|srpske pravoslavne]] trobojnice. Ključni vođa bloka bio je opozicioni lider [[Predrag Bulatović]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vreme.com/vreme/referendum-u-devet-slika/|title=Referendum u devet slika - Vreme|last=d.o.o|first=cubes|website=vreme.com/|language=sr-RS|access-date=14. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Neutralni ===

* [[Pokret za promjene (Crna Gora)|Pokret za promjene]] (PzP)
* [[Demokratski savez u Crnoj Gori]] (DS)
* [[Nova demokratska snaga]] (FORCA)

[[Pokret za promjene (Crna Gora)|Pokret za promjene]], iako ''[[de facto]]'' podržava nezavisnost, odlučio je da se ne pridruži koaliciji za nezavisnost, argumentirajući da smatraju da su independisti uglavnom sastavljeni od &quot;DPS kriminalaca&quot;, te da je blok &quot;Nesveti savez&quot; okupljen oko kontroverznog premijera [[Milo Đukanović|Mila Đukanovića]], kojeg ovi stranački zvaničnici smatraju preprekom potpunoj demokratiji u Crnoj Gori. Sličan stav zauzela je i [[Demokratski savez u Crnoj Gori|Demokratsi savez etničkih Albanaca u Crnoj Gori]], koja je pozvala [[Albanci|Albance]] Crne Gore na bojkot referenduma. Bez obzira na to, većina etničkih Albanaca glasala je za nezavisnost.

== Ankete ==
Ankete tokom kampanje bile su sporadične, pri čemu je većina anketa pokazivala da snage koje se zalažu za nezavisnost vode, ali ne prelaze prag od 55%. Tek u kasnijim sedmicama ankete su počele ukazivati na to da će prag biti pređen.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://euobserver.com/enlargement/21661|title=EU awaits Montenegro independence vote|date=19. 5. 2006|website=EUobserver|language=en|access-date=14. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;

== Rezultati ==
[[File:CG-Pobjeda.jpg|mini|Prva stranica ''[[Pobjeda|Pobjede]]'' 22. maja.]]

=== Ukupno ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! colspan=&quot;4&quot; |Glasova
! rowspan=&quot;2&quot; |Nevažeći
glasova
! rowspan=&quot;2&quot; |Ukupno
glasova
! rowspan=&quot;2&quot; |Registrovanih
glasača
! rowspan=&quot;2&quot; |Izlaznost
! rowspan=&quot;2&quot; |Rezultat
|-
!Za
!%
!Protiv
!%
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; |230.771
| style=&quot;text-align:center;&quot; |55,50
| style=&quot;text-align:center;&quot; |184.954
| style=&quot;text-align:center;&quot; |44,50
| style=&quot;text-align:center;&quot; |3.571
| style=&quot;text-align:center;&quot; |'''419.236'''
| style=&quot;text-align:center;&quot; |484.718
| style=&quot;text-align:center;&quot; |86,49
|[[Datoteka:Checkmark_on_Circle.png|54x54piksel|bez okvira]]
|}

=== Po općinama ===
{| class=&quot;sortable wikitable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
!Općina
! colspan=&quot;2&quot; |Za
! colspan=&quot;2&quot; |Protiv
!Registrovanih
glasača
!Glasalo
!Izlaznost
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Andrijevica]]
|1.084
|27,6%|| {{No|'''2.824'''|align=right}}|| {{No|'''71,89%'''|align=right}} 
|4.369
|3.928
|89,91%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Bar (Crna Gora)|Bar]]||{{Yes|'''16.640'''|align=right}}|| {{Yes|'''63,07%'''|align=right}}
|9.496
|35,99%
|32.255
|26.382
|81,79%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Berane]]
|11.268
|46,85%||{{No|'''12.618'''|align=right}}|| {{No|'''52,46%'''|align=right}}
|28.342
|24.051
|84,86%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Bijelo Polje]]||{{Yes|'''19.405'''|align=right}}|| {{Yes|'''55,36%'''|align=right}}
|15.437
|44,04%
|40.110
|35.051
|87,39%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Budva]]||{{Yes|'''5.908'''|align=right}}|| {{Yes|'''52,75%'''|align=right}}
|5.180
|46,25%
|12.797
|11.200
|87,52%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Cetinje]]||{{Yes|'''11.536'''|align=right}} || {{Yes|'''85,21%'''|align=right}} 
|1.818
|13,43%
|15.077
|13.538
|89,79%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Danilovgrad]]||{{Yes|'''5.671'''|align=right}} || {{Yes|'''53,15%'''|align=right}} 
|4.887
|45,81%
|11.784
|10.669
|90,54%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Herceg Novi]]
|7.741
|38,28%||{{No|'''12.284'''|align=right}}|| {{No|'''60,75%'''|align=right}}
|24.487
|20.220
|88,50%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Kolašin]]
|2.852
|41,82%||{{No|'''3.903'''|align=right}} || {{No|'''57,23%'''|align=right}} 
|7.405
|6.820
|92,1%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Kotor]]||{{Yes|'''8.200'''|align=right}}|| {{Yes|'''55,04%'''|align=right}}
|6.523
|43,79%
|17.778
|14.897
|83,79%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Mojkovac]]
|3.016
|43,55%||{{No|'''3.849'''|align=right}}|| {{No|'''55,57%'''|align=right}}
|7.645
|6.926
|90,59%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Nikšić]]||{{Yes|'''26.387'''|align=right}}|| {{Yes|'''52,01%'''|align=right}}
|23.837
|46,98%
|56.461
|50.737
|89,86%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Plav]]||{{Yes|'''7.016'''|align=right}} || {{Yes|'''78,47%'''|align=right}} 
|1.874
|20,96%
|12.662
|8.941
|70,61%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Pljevlja]]
|716
|24,2%||{{No|'''2.230'''|align=right}}|| {{No|'''75,36%'''|align=right}}
|3.329
|2.959
|88,88%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Plužine]]
|9.115
|36,07%||{{No|'''16.009'''|align=right}}|| {{No|'''63,36%'''|align=right}}
|27.882
|25.268
|90,62%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Podgorica]]||{{Yes|'''60.626'''|align=right}}|| {{Yes|'''53,22%'''|align=right}}
|52.345
|45,95%
|129.083
|113.915
|88,25%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Rožaje]]||{{Yes|'''13.835'''|align=right}} || {{Yes|'''90,79%'''|align=right}} 
|1.314
|8,62%
|19.646
|15.239
|77,57%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Šavnik (Crna Gora)|Šavnik]]
|906
|42,67%||{{No|'''1.197'''|align=right}}||{{No|'''56,38%'''|align=right}}
|2.306
|2.123
|92,06%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Tivat]]||{{Yes|'''4.916'''|align=right}} || {{Yes|'''55,86%'''|align=right}} 
|3.793
|43,1%
|10.776
|8.800
|81,66%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Ulcinj]]||{{Yes|'''12.256'''|align=right}} || {{Yes|'''87,64%'''|align=right}} 
|1.592
|11,38%
|17.117
|13.985
|81,7%
|-
| align=&quot;left&quot; |[[Žabljak]]
|1.188
|38,37%||{{No|'''1.884'''|align=right}}|| {{No|'''60,85%'''|align=right}} 
|3.407
|3.096
|90,87%
|-
| align=&quot;left&quot; |''[[Zatvor]]i''||{{Yes|'''379'''|align=right}} || {{Yes|'''77,82%'''|align=right}} 
|108
|22,18%
|562
|495
|88,08%
|}

== Posljedice i reakcije ==
[[Predsjednik Republike Hrvatske|Predsjednik Hrvatske]] [[Stjepan Mesić]] je 22. maja čestitao Crnoj Gori na izglasavanju nezavisnosti. Mesić je bio prvi strani šef države koji je zvanično reagovao na glasanje.

Šef vanjske politike [[Evropska unija|EU]], [[Javier Solana]], čestitao je Crnoj Gori na &quot;uspješnom referendumu&quot; i rekao da izlaznost od preko 86% &quot;potvrđuje legitimnost procesa&quot;. [[Evropska unija]] će, rekao je, &quot;u potpunosti poštovati&quot; konačni rezultat.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2. 2. 2012|title=Montenegrins Close To Independence|url=https://www.rferl.org/a/1068548.html|access-date=14. 11. 2024|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|language=en}}&lt;/ref&gt; Evropski komesar za proširenje [[Olli Rehn]] izjavio je da će Evropska unija predložiti nove pregovore i sa Crnom Gorom i sa Srbijom. &quot;Sve strane trebaju poštovati rezultat i raditi zajedno kako bi izgradile konsenzus na osnovu prihvatanja evropskih vrijednosti i standarda. Sada očekujem da će se [[Beograd]] i [[Podgorica]] uključiti u direktne razgovore o praktičnoj primjeni rezultata.&quot;&lt;ref name=&quot;euobserver.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://euobserver.com/enlargement/21680|title=EU prepares for separate accession of sovereign Montenegro|date=23. 5. 2006|website=EUobserver|language=en|access-date=14. 11. 2024}}&lt;/ref&gt;

U saopštenju od 23. maja, [[Sjedinjene Američke Države]] potvrdile su ocjenu referenduma koju je dala [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju]] (OSCE)/ [[Ured za demokratske institucije i ljudska prava|ODIHR]], u kojoj se navodi da je &quot;referendum proveden u skladu s obavezama OSCE-a i [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] i drugim međunarodnim standardima za demokratske izborne procese&quot;. SAD su saopštile: &quot;Pozivamo Crnu Goru i Srbiju da zajedno rade na rješavanju praktičnih pitanja neophodnih za sprovođenje volje naroda Crne Gore izražene na referendumu.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&amp;id=13466|title=US Statement on the Montenegrin Referendum on State Status|publisher=Vlada.me|access-date=16. 1. 2011|archive-date=4. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504204133/http://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&amp;id=13466|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Ministarstvo vanjskih poslova Rusije|Ministarstvo vanjskih poslova]] [[Rusija|Rusije]] izdalo je 23. maja saopštenje u kojem se navodi da je &quot;od fundamentalne važnosti da Crna Gora i Srbija stupe u konstruktivan, prijateljski i sveobuhvatan dijalog s ciljem postizanja obostrano prihvatljivih političkih rješenja u vezi s njihovim budućim odnosima.&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&amp;id=13485|title=Moscow respects choice of Montenegro's people|publisher=Vlada.me|access-date=16. 1. 2011|archive-date=4. 5. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504204138/http://www.vlada.me/eng/vijesti.php?akcija=vijesti&amp;id=13485|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

[[Ujedinjeno Kraljevstvo|Britanski]] ministar za Evropu [[Geoff Hoon]] izrazio je zadovoljstvo što je referendum bio u skladu s međunarodnim standardima, ističući da je &quot;građanin Crne Gore izrazio jasnu želju za nezavisnom državom&quot;.&lt;ref&gt;GNN: [http://www.gnn.gov.uk/Content/Detail.asp?ReleaseID=203346&amp;NewsAreaID=2 &quot;Minister for Europe Geoff Hoon MP welcomes Montenegro referendum result&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930155019/http://www.gnn.gov.uk/Content/Detail.asp?ReleaseID=203346&amp;NewsAreaID=2 |date=30. 9. 2007 }} (23 May 2006)&lt;/ref&gt;

Glasnogovornik [[Kina|kineskog]] [[Ministarstvo vanjskih poslova Kine|ministarstva vanjskih poslova]] je na redovnoj konferenciji za novinare 23. maja naznačio da &quot;Kina poštuje izbor naroda Crne Gore i konačni rezultat referenduma&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t254525.htm|title=Foreign Ministry Spokesman Liu Jianchao's Regular Press Conference on 23 May 2006|publisher=Fmprc.gov.cn|access-date=16. 1. 2011}}&lt;/ref&gt;

Jednoglasno priznanje rezultata referenduma od strane svih pet stalnih članica [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] ukazivalo je na to da će široko međunarodno priznanje Crne Gore vjerovatno biti ubrzo, nakon što bude formalno proglašena nezavisnost.
[[Datoteka:Address_of_Serbian_President_Boris_Tadić_on_the_preliminary_results_of_the_Montenegrin_referendum_(2006).ogv|mini|Obraćanje [[Predsjednik Srbije|predsjednika Srbije]] [[Boris Tadić|Borisa Tadića]] povodom preliminarnih rezultata.]]

=== Reakcija Srbije ===
[[Predsjednik Srbije]] [[Boris Tadić]] prihvatio je rezultate referenduma u korist nezavisnosti, dok je [[Premijer Srbije|premijer]] [[Vojislav Koštunica]], čvrsti protivnik crnogorske nezavisnosti, odlučio sačekati do kraja sedmice, kako bi prounijantna crnogorska opozicija imala vremena da ospori konačnu presudu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtt-net.com/energy-to-be-the-absolute-priority-of-serbias-incoming-government-pm-says/?article=1550&amp;CMSSESSID=6e633313293d111688f5e473a28b6fd8|title=Energy to be the “absolute priority” of Serbia’s incoming government, PM says|date=25. 10. 2022|website=DTT-NET|language=en-US|access-date=14. 11. 2024|archive-date=1. 12. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241201011112/https://dtt-net.com/energy-to-be-the-absolute-priority-of-serbias-incoming-government-pm-says/?article=1550&amp;CMSSESSID=6e633313293d111688f5e473a28b6fd8|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Premijer [[Kosovo|Kosova]], [[Agim Çeku]], najavio je da će Kosovo slijediti Crnu Goru u nastojanju da ostvari nezavisnost, rekavši: &quot;Ovo je posljednji čin historijske likvidacije Jugoslavije /.../ ove godine će Kosovo krenuti stopama Crne Gore.&quot; Kosovo je proglasilo nezavisnost svoje države 17. februara 2008, ali nije potpuno međunarodno priznato.&lt;ref name=&quot;euobserver.com&quot;/&gt;

Prema pisanju hrvatskom dnevniku ''[[Večernji list]]'', etničke srpske grupe u susjednoj [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] planirale su zahtijevati referendum o nezavisnosti [[Republika Srpska|Republike Srpske]], pozivajući se na ''Branislava Dukića'', vođu ''Spone'', regionalne srpske organizacije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vecernji.hr/newsroom/news/bih/555351/index.do|title=www.vecernji.hr|date=22. 6. 2007|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20070622051556/http://www.vecernji.hr/newsroom/news/bih/555351/index.do|archive-date=22. 6. 2007|url-status=dead|access-date=4. 3. 2022}}&lt;/ref&gt; Budući da se takav potez smatrao potencijalom za početak novog [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], naišao je na široku osudu SAD-a, [[Evropska unija|Evropske unije]] i drugih zemalja. [[Milorad Dodik]], premijer [[Republika Srpska|Republike Srpske]], naknadno je povukao svoje pozive za referendum, navodeći kao razlog međunarodno protivljenje i činjenicu da bi takav referendum prekršio [[Dejtonski sporazum]].&lt;ref&gt;AKI: [http://www.adnki.com/index_2Level_English.php?cat=Politics&amp;loid=8.0.380123068&amp;par=0 Bosnia: Serb leader assures &quot;no revolution&quot; over Kosovo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200504150511/https://www.adnkronos.com/aki-it/ |date=4. 5. 2020 }}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Raspad Jugoslavije]]
* [[Referendum o nezavisnosti Crne Gore 1992.]]
* [[Referendum o nezavisnosti Slovenije]]
* [[Referendum o nezavisnosti Hrvatske]]
* [[Referendum o nezavisnosti Makedonije]]
* [[Referendum o nezavisnosti Kosova]]
* [[Referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [http://www.cgnezavisnost.org/file/1113306618.pdf Zakon o referendumu (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090929122101/http://www.cgnezavisnost.org/file/1113306618.pdf|date=29. 9. 2009}}

{{Crna Gora po temama}}
{{Izbori u Crnoj Gori}}
{{Referendumi u Jugoslaviji}}

[[Kategorija:Referendumi o nezavisnosti|Crna Gora]]
[[Kategorija:Referendumi u Jugoslaviji|Crna Gora]]
[[Kategorija:Referendumi u Crnoj Gori|2006]]
[[Kategorija:Referendumi u 2006.]]
[[Kategorija:Politička historija Crne Gore]]
[[Kategorija:2006. u Crnoj Gori]]
[[Kategorija:2006. u Srbiji i Crnoj Gori]]</text>
      <sha1>bgo1l3tay3icrsc3evjspfnbf8j6ia4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zijad Subašić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521233</id>
    <revision>
      <id>3925861</id>
      <parentid>3922417</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:49:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1981" sha1="m8z79zt7hxsg309k0yw7698o72yyi7a" xml:space="preserve">'''Zijad Subašić''' (umro 1992.) bio je komadant i osnivač bošnjačke paravojne formacije, Patriotske Lige (PL), u [[Višegrad]]u tokom rane faze [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni]] (1992–95).&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{Cite web|url=https://openlibrary.org/b/OL3973475M/battle-for-Sarajevo|title=The battle for Sarajevo|last=Kerim Lucarevic|publisher=Open Library|access-date=21. 10. 2013}}&lt;/ref&gt; Kasnije je dobio dopis na je na čelu PL za cijelo Gornje Podrinje. Početkom aprila 1992, sa jedinicom od 50 ljudi i uz pridruženi vod iz Mašića kod Goražda, na Dobrunu je zaustavio arkanovce i &quot;Bele orlove&quot; i vratio ih prema Priboju. Nakon što je ranjen u uličnoj borbi sa srpskim milicijama 1992, prevezen je u bolnicu u [[Foča (Republika Srpska)|Foči]], koja je još uvijek bila pod muslimanskom kontrolom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.camo.ch/trebalapasti.htm|title=::: SARAJEVO JE TREBALO PASTI ZA TRI, A CIJELA BOSNA ZA 14 DANA :::|publisher=Camo.ch|access-date=21. 10. 2013|archive-date=21. 10. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021144318/http://www.camo.ch/trebalapasti.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Nakon što je Foču zauzela [[Jugoslavenska narodna armija]] (JNA), izveden je iz bolnice, vraćen u Višegrad i ubijen na [[Most Mehmed-paše Sokolovića|Mostu Mehmed-paše Sokolovića]],&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot; /&gt;  kojeg je Vojska Republike Srpske koristila za ubistvo bošnjačkih civila tokom rata.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://gorazde.info/bosnian/bsi.shtml|title=Knjige o Gorazdu: - Biti Svjedok Istine, Ahmet Sejdic|last=Z. Vukas|publisher=Gorazde Info|access-date=21. 10. 2013}}&lt;/ref&gt; Njegovo tijelo je ekshumirano iz masovne grobnice i identificirano.

== Vidi također ==

* [[Masakri u Višegradu|Višegradski masakr]]

== Reference ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Biografije, Višegrad]]
[[Kategorija:Umrli 1992.]]
[[Kategorija:Bošnjaci]]
[[Kategorija:Vojne osobe u ratu u Bosni i Hercegovini]]</text>
      <sha1>m8z79zt7hxsg309k0yw7698o72yyi7a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blanche Huber</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521556</id>
    <revision>
      <id>3926135</id>
      <parentid>3715447</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4145" sha1="ix4lq9temp972u06vsz9fm0vay8xi5g" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                = Blanche Huber
| slika              = 
| alt_slike          = 
| opis               = 
| ime_pri_rođenju    = 
| datum_rođenja      = 1900.
| mjesto_rođenja     = [[Birkirkara]], [[Malta]]
| datum_smrti        = {{Datum smrti i godine|1940|07|19|1900||}} 
| mjesto_smrti       = [[Birkirkara]], [[Malta]]
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = liječnica, apotekarica
| godine_aktivnosti  = prva liječnica na Malti
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
}}

'''Blanche Huber''' (oko 1900 – 1940.) bila je prva žena na [[Malta|Malti]] koja se školovala za doktoricu. Diplomirala je kao doktorica na [[Univezitet na Malti|Univezitetu na Malti]] 1925, a upisala ga je 1919.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web |author=Matthew Vella |date=22. 11. 2018 |title='Women deserve the most complete freedom', top doctor tells medical graduands |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/91118/women_deserve_the_most_complete_freedom_top_doctor_tells_medical_graduands#.XDzXVtQrK9I |accessdate=14. 1. 2019 |website=[[Malta Today]] |publisher=|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite web |author= |date=25. 11. 2007|title=Malta's first female graduate |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20071125/education/maltas-first-female-graduate.185563 |accessdate=14. 1. 2019 |website=[[Times of Malta]] |publisher=Allied Newspapers Ltd|language=en}}&lt;/ref&gt; Međutim, Huber nikada nije radila kao doktorica, nego je uvijek radila kao apotekarica u [[Żejtun]]u.&lt;ref name=&quot;um&quot;&gt;{{cite journal|url=https://www.um.edu.mt/umms/mmj/PDF/463.pdf|date=13. 4. 2015|title=Feminization of the medical profession in Malta|author=Joseph Cacciottolo|journal=Malta Medical Journal|volume=27|issue=1|accessdate=14. 1. 2019|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/88941/theriseandrise.pdf|title=The Rise and Rise of the Female Graduate: Some milestones in tertiary education for women in Malta|last=Camilleri|first=Patricia|date=2007|website=University of Malta|access-date=25. 3. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011165749/https://www.um.edu.mt/__data/assets/pdf_file/0003/88941/theriseandrise.pdf|archive-date=11. 10. 2018|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Blanche Huber je rođena u Birkirkari, od Hon Josepha Hubera, a kasnije se udala za Josepha Caruanu, kolegu medicinskog stručnjaka.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Huber je maturirala u junu 1919.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; U oktobru 1919. ona i Tessie Camilleri bile su prve studentice koje su se upisale na Univezitet na Malti.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/university-remembers-its-first-female-graduate.185192|title=University remembers its first female graduate|last=|first=|date=22. 11. 2007|website=Times of Malta|language=en-gb|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200321174000/https://timesofmalta.com/articles/view/university-remembers-its-first-female-graduate.185192 |archive-date=21. 3. 2020|access-date=11. 3. 2020}}&lt;/ref&gt; Huber je odlučila upisati dulji studij medicine, a Camilleri, studij književnosti, diplomirala je prije nje 1922.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Smrt i ostavština ==
Huber je umrla 19. jula 1940. u dobi od 40 godina.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ulica Blanche Huber u [[Sliemi]] nazvana je po njoj.&lt;ref&gt;{{cite web |author=German |first=Maureen |date=21. 8. 2004|title=Street names |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20040821/letters/street-names.114684 |accessdate=14. 1. 2019 |website=[[Times of Malta]] |publisher=|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |author= |date=12. 9. 2017|title=Time to lure cryptocurrency firms to Malta - BitMalta |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20170912/local/time-to-lure-cryptocurrency-firms-to-malta-bitmalta.657799 |accessdate=14. 1. 2019 |website=[[Times of Malta]] |publisher=Allied Newspapers Ltd|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{DEFAULTSORT:Huber, Blanche }}
[[Kategorija:Rođeni 1900.]]
[[Kategorija:Umrli 1940.]]
[[Kategorija:Biografije, Birkirkara]]
[[Kategorija:Malteški liječnici]]</text>
      <sha1>ix4lq9temp972u06vsz9fm0vay8xi5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marija Borić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>521696</id>
    <revision>
      <id>3925977</id>
      <parentid>3829292</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:14:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2346" sha1="3diogqiycykkizaddp9tkxdvdy7o3g2" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime =  Marija Jerneić
| slika = 
| alt_slike = 
| opis = 
| ime_pri_rođenju = Marija Borić
| datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1980|9|29}}
| mjesto_rođenja = [[Zagreb]], [[Socijalistička Republika Hrvatska|SR Hrvatska]], [[SFR Jugoslavija]]
| datum_smrti = 
| mjesto_smrti =
| nacionalnost = 
| druga_imena = 
| zanimanje = Glumica
| godine_aktivnosti =
| poznat_po = 
| značajna_djela = 
| supružnik = Branimir Jerneić
| nagrade = 
| veb-sajt = 
}}
'''Marija Borić,''' poznata i kao '''Marija Jerneić''', jest [[hrvatska]] književnica, pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. Udata je za političara Branimira Jerneića s kojim ima sina Roka i kćer Ritu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vecernji.hr/showbiz/marija-boric-jerneic-dobila-drugo-dijete-s-hdz-ovcem-a-malena-ce-nositi-ovo-ime-1713502|title=Marija Borić Jerneić dobila drugo dijete s poznatim HDZ-ovcem, djevojčici su dali ovo ime|website=www.vecernji.hr|access-date=29. 5. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Filmografija ==
=== Televizija ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Godina
!Naziv
!Uloga
|-
|2013.
|''[[Stella]]''
|Valerija 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2011.
|''[[Stipe u gostima]]''
|Biserka 
|-
|''[[Zvijezde pjevaju]]''
|Cameo 
|-
|2009-2011.
|''[[Najbolje godine (TV-serija)|Najbolje godine]]''
|Zrinka Lotar 
|-
|2007-2008.
|''[[Ponos Ratkajevih]]''
|Ivka Križaj
|-
|2006-2007.
|''[[Cimmer fraj]]''
|Helena 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2006.
|''[[Nad lipom 35]]''
|Anamarija-Ana 
|-
|''[[Ljubav u zaleđu]]''
|prostitutka 
|-
|2005-2006.
|''[[Bitange i princeze]]''
|šminkerica 
|-
|2002.
|''[[Novo doba]]''
|Merlinka 
|}

=== Film ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Godina
!Naziv
!Uloga
|-
|2008.
|''[[Gdje pingvini lete]]''
|Vera 
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2007.
|''[[Moram spavat', anđele]]''
|medicinska sestra 
|-
|''[[Za naivne dječake]]''
|Anja Marković 
|}

=== Sinkronizacija ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Godina
!Naziv
!Uloga
|-
|2011.
|''[[Mačak u čizmama]]''
|Jill 
|-
|2008.
|''[[Priča o mišu zvanom Despero]]''
|Miggery Sow 
|-
|2007.
|''[[Obitelj Robinson]]''
|Talula 
|}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{IMDb name|2035437}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Jerneić, Marija}}
[[Kategorija:Rođeni 1980.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Zagreb]]
[[Kategorija:Hrvatske glumice]]</text>
      <sha1>3diogqiycykkizaddp9tkxdvdy7o3g2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hiperdoncija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522013</id>
    <revision>
      <id>3926331</id>
      <parentid>3715451</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1213" sha1="8wcls6dydb9qey9nu9iy8v1ixsdkv3k" xml:space="preserve">'''Hiperdoncija''' je stanje prekobrojnih zuba&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.luriechildrens.org/en/specialties-conditions/extra-teeth-supernumerary-teeth-hyperdontia/|title=Extra Teeth (Supernumerary Teeth, Hyperdontia)|website=www.luriechildrens.org|language=en|access-date=20. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; ili zuba koji se pojavljuju uz normalan broj zuba (32 kod prosječne odrasle osobe). Mogu se pojaviti u bilo kojem dijelu zubnog luka i mogu utjecati na bilo koji zubni organ. Suprotnost hiperdonciji je hipodoncija, gdje postoji kongenitalni nedostatak zuba, stanje koje je češće od hiperdoncije.[1] Znanstvena definicija hiperdoncije je &quot;bilo koji zub ili odontogena struktura koja nastaje iz zubnog zametka u većem broju nego što je normalno za bilo koje područje zubnog luka.&quot;[2] Dodatni zubi, kojih može biti malo ili mnogo, mogu se pojaviti bilo gdje u zubnom luku. Njihov raspored može biti simetričan ili asimetričan.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3314836/
{{Medical resources|DiseasesDB=|ICD10={{ICD10|K|00|1|k|00}}|ICD9={{ICD9|520.1}}|ICDO=|OMIM=|MedlinePlus=|eMedicineSubj=|eMedicineTopic=|MeshID=D014096}}{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>8wcls6dydb9qey9nu9iy8v1ixsdkv3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Izraelski napadi na Iran (juni 2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522078</id>
    <revision>
      <id>3926359</id>
      <parentid>3714400</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2865" sha1="p3hyi97h6fizc3o0g22w7yylzkwml5g" xml:space="preserve">[[Izrael]] je 13. juna 2025. godine napao ciljeve na više od desetak lokacija i gradova širom [[Iran]]a. {{Efn|Napadi su bili usmjereni na preko 100 lokacija, uključujući nuklearni objekt Natanz.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Iran's UN ambassador says 78 killed, 320 wounded in Israeli strikes – as it happened |url=https://www.theguardian.com/world/live/2025/jun/13/israel-iran-strikes-defence-minister-tehran-middle-east-live |website=[[The Guardian]] |date=13. 6. 2025 |access-date=14. 6. 2025 |language=en}}&lt;/ref&gt;}} Pod kodnim nazivom '''Operacija Uzdižući lav,''' &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wsj.com/livecoverage/israel-iran-strike-conflict/card/netanyahu-says-rising-lion-operation-will-last-as-many-days-as-it-takes--awFq7ykuEj4Mq9D4i0gw|title=Netanyahu Says Operation 'Rising Lion' Will Last 'as Many Days as It Takes'|date=13. 6. 2024|website=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JPost20250613b&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-857577|title=Israel launches Operation Rising Lion to target Iran's nuclear threat|date=13. 6. 2025|website=The Jerusalem Post}}&lt;/ref&gt; {{Efn|{{jez-he|he|מבצע עם כלביא}}.}} [[Izraelske odbrambene snage]] (IDF) i [[Mossad]] oštetile su ključne nuklearne lokacije i vojne instalacije, te ubile nekoliko iranskih visokih vojnih lidera. Iranski civili, uključujući žene i djecu, ubijeni su u nekim od napada.&lt;ref name=&quot;NYTimesLive20250612&quot;&gt;{{Cite news|last=Fassihi|first=Farnaz|last2=Nauman|first2=Qasim|last3=Boxerman|first3=Aaron|last4=Kingsley|first4=Patrick|last5=Bergman|first5=Ronen|date=13. 6. 2025|title=Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates|url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear|access-date=13. 6. 2025|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/czr85lpd7kyo|title=In Iran, grief for civilian casualties but little pity for commanders|date=13. 6. 2025|website=BBC News|language=en-GB|access-date=15. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; Napad je bio najveći na Iran od [[Iransko-irački rat|iransko-iračkog rata]] 1980-ih.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ctvnews.ca/world/article/israel-attacks-irans-capital-with-explosions-booming-across-tehran-live-updates-here/|title=Israel attacks Iran's nuclear and missile sites with explosions heard across Tehran. Live updates here|date=13. 6. 2025|website=CTVNews|language=en|access-date=13. 6. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Bilješke ==
&lt;templatestyles src=&quot;Reflist/styles.css&quot; /&gt;&lt;div class=&quot;reflist reflist-lower-alpha&quot;&gt;
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; /&gt;
&lt;/div&gt;{{notelist}}[[Datoteka:The_Zionist_regime's_2025_attack_on_some_areas_in_Tehran_23_Tasnim.jpg|mini|Posljedice izraelskih napada u Teheranu]]

== Reference ==

{{Refspisak}}

[[Kategorija:2025. u Iranu]]
[[Kategorija:2025. u Izraelu]]</text>
      <sha1>p3hyi97h6fizc3o0g22w7yylzkwml5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Iranski napad na Izrael (juni 2025)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>522080</id>
    <revision>
      <id>3926358</id>
      <parentid>3714397</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:43:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2583" sha1="4vsh8pa42wk9la3uajf8wuvlwr0cgva" xml:space="preserve">Uvečer 13. juna 2025. godine, Iran je pokrenuo veliki napad odmazde na Izrael, ispalivši preko 150{{Razmaci}}[[Balistička raketa|balističkih raketa]] i više od 100{{Razmaci}}dronova,&lt;ref name=&quot;Lubell&quot;&gt;{{Cite news|last=Lubell|first=Maayan|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Holland|first3=Steve|date=13. 6. 2025|title=Iran fires missiles at Israel in response to attacks|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-says-it-strikes-iran-amid-nuclear-tensions-2025-06-13/|access-date=13. 6. 2025|work=Reuters|language=en}}&lt;/ref&gt; kao odgovor na [[Izraelski napadi na Iran (juni 2025)|izraelske zračne napade]] ranije tog dana na iranska nuklearna postrojenja i visoke vojne zvaničnike. Udari su također uzrokovali civilne žrtve, uključujući žene i djecu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/iran-israel-drone-attack-retaliation-strikes-on-nuclear-sites-and-commanders/|title=Iran launches missiles and drones at Israel as Israel attacks Iranian nuclear sites and top commanders, IDF says|last=Walsh|first=Joe|last2=Ott|first2=Haley|date=13. 6. 2025|website=[[CBS News]]|language=en-US|access-date=13. 6. 2025|last3=Reals|first3=Tucker|last4=Breen|first4=Kerry}}&lt;/ref&gt; Iransko kodno ime za napad bilo je '''Operacija &quot;Istinito obećanje&quot;.{{Razmaci}}III''' ({{Jez-fa|fa|عملیات وعده صادق ٣}}   ).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.skynewsarabia.com/world/1802814-%D8%A7%D9%95%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D9%80%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%82-3-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%94%D8%B3%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%B5%D8%A7%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%95%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D9%8A%D9%94%D9%8A%D9%84%D9%8A|title=إيران تباشر بـ&quot;الوعد الصادق 3&quot; ردا على عملية &quot;الأسد الصاعد&quot; الإسرائيلية|website=Sky News Arabia|language=ar|access-date=13. 6. 2025}}&lt;/ref&gt; Napadi su označili eskalaciju postojećih tenzija između Irana i Izraela, gurajući njihov odnos u stanje direktne konfrontacije. Štrajkovi su izazvali široke regionalne i međunarodne posljedice, uključujući nagli porast cijena nafte, poremećaje u globalnim brodskim rutama i obustavu zračnog prometa. Događaji su također izazvali široke međunarodne reakcije, a [[Ujedinjene nacije]] su u više navrata uputile pozive na suzdržanost usred rastuće zabrinutosti zbog mogućnosti šireg sukoba na [[Srednji istok|Bliskom istoku]].

== Reference ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
{{Refspisak}}

[[Kategorija:2025. u Iranu]]
[[Kategorija:2025. u Izraelu]]
[[Kategorija:Ratovi]]</text>
      <sha1>4vsh8pa42wk9la3uajf8wuvlwr0cgva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lunarna kapija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523394</id>
    <revision>
      <id>3926463</id>
      <parentid>3733828</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T21:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926463</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4923" sha1="fe9fx2scrogta2hkpeh121c717sdkmx" xml:space="preserve">'''Lunarna kapija''' '''({{Jez-en|Lunar Gateway}})''', jest planirana [[svemirska stanica]] koja će biti sastavljena u orbiti oko [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]]. Namijenjena je da služi kao komunikacijski centar, naučna laboratorija i stambeni modul za [[astronaut]]e u okviru [[Artemis program|programa Artemis]]. To je multinacionalni kolaborativni projekat: među učesnicima su [[NASA]], [[Evropska svemirska agencija]] (ESA), [[Japanska aeronautička i svemirska istraživačka agencija|Japanska agencija za istraživanje svemira]] (JAXA), Kanadska svemirska agencija (CSA) i Svemirski centar Mohammed Bin Rashid (MBRSC). Planirano je da stanica bude prva svemirska stanica izvan [[Niska Zemljina orbita|niske Zemljine orbite]].&lt;ref name=&quot;NASABUDGET2022&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/fy2022_budget_summary.pdf|title=FY 2022: NASA Budget Request|date=28. 5. 2021|publisher=NASA|access-date=1. 6. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jackson20180911&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/competition-seeks-university-concepts-for-gateway-and-deep-space-exploration-capabilities|title=Competition Seeks University Concepts for Gateway and Deep Space Exploration Capabilities|last=Jackson|first=Shanessa|date=11. 9. 2018|website=nasa.gov|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617064456/https://www.nasa.gov/feature/competition-seeks-university-concepts-for-gateway-and-deep-space-exploration-capabilities/|archive-date=17. 6. 2019|url-status=live|access-date=19. 9. 2018}}&lt;/ref&gt;

Očekuje se da će naučne discipline koje će se proučavati na stanici uključivati [[Planetologija|planetarne nauke]], [[Astrofizika|astrofiziku]], [[posmatranje Zemlje]], heliofiziku, [[Astrobiologija|fundamentalnu svemirsku biologiju]], te [[Zdravlje|ljudsko zdravlje]] i performanse.&lt;ref name=&quot;Mahoney-20180824&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/nasa-seeks-ideas-for-scientific-activities-near-the-moon|title=NASA Seeks Ideas for Scientific Activities Near the Moon|last=Mahoney|first=Erin|date=24. 8. 2018|website=nasa.gov|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190609230044/https://www.nasa.gov/feature/nasa-seeks-ideas-for-scientific-activities-near-the-moon/|archive-date=9. 6. 2019|url-status=live|access-date=19. 9. 2018}}&lt;/ref&gt; Od aprila 2024, izgradnja početnih stambenih i pogonskih modula je u toku.&lt;ref name=&quot;Gateway_20170328&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/deep-space-gateway-to-open-opportunities-for-distant-destinations|title=Deep Space Gateway to Open OpportunitiesArtemis for Distant Destinations|last=Hambleton|first=Kathryn|date=28. 3. 2017|website=nasa.gov|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20170927164237/https://www.nasa.gov/feature/deep-space-gateway-to-open-opportunities-for-distant-destinations/|archive-date=27. 9. 2017|url-status=live|access-date=5. 4. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;roscosmos20170929&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.roscosmos.ru/24136|title=РОСКОСМОС – NASA СОВМЕСТНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ДАЛЬНЕГО КОСМОСА (ROSCOSMOS – NASA JOINT RESEARCH OF FAR COSMOS)|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910083456/https://www.roscosmos.ru/24136/|archive-date=10. 9. 2019|url-status=dead|access-date=29. 9. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weitering 2017&quot;&gt;{{Cite news|last=Weitering|first=Hanneke|url=https://www.space.com/38287-nasa-russia-deep-space-gateway-partnership.html|title=NASA and Russia Partner Up for Crewed Deep-Space Missions|publisher=Space.com|date=27. 9. 2017|access-date=5. 11. 2017|archive-date=10. 9. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910194351/https://www.space.com/38287-nasa-russia-deep-space-gateway-partnership.html}}&lt;/ref&gt; Međunarodna grupa za koordinaciju istraživanja svemira (ISECG), koju čini 14 svemirskih agencija, uključujući NASA-u, zaključila je da će Gateway sistemi biti ključni za proširenje ljudskog prisustva na [[Mjesec (satelit)|Mjesec]], [[Mars]] i dublje u [[Sunčev sistem]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/gateway_domestic_and_international_benefits-memo.pdf|title=Gateway Memorandum for the Record|last=NASA|date=2. 5. 2018|website=nasa.gov|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190725100820/https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/gateway_domestic_and_international_benefits-memo.pdf|archive-date=25. 7. 2019|url-status=live|access-date=19. 9. 2018}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:ISS-Derived_Deep_Space_Habitat_with_CPS.jpg|lijevo|mini| Koncept iz 2012. za Deep Space Habitat, koji se sastoji od [[Kriogeno gorivo|kriogenog pogonskog stepena]], modula staništa izvedenog sa [[Međunarodna svemirska stanica|ISS-a]] i MPLM-a.]]

== Reference ==
&lt;references responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

{{Refspisak}}
{{NASA}}
{{Budući svemirski letovi}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Predložene svemirske letjelice]]</text>
      <sha1>fe9fx2scrogta2hkpeh121c717sdkmx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zatajenje jetre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523450</id>
    <revision>
      <id>3926541</id>
      <parentid>3920803</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40857" sha1="c42fswjxensa36fyz9ae4bs5jshu2qy" xml:space="preserve">{{Infokutija zdravstveno stanje
| ime            = Akutno zatajenje jetre
| slika           = Marburg virus liver injury.jpg
| opis_slike         = Akutno zatajenje jetre (s hepatoćelijskom nekrozom i sinusoidnim [[krvarenje]]m) uzrokovano [[Marburg virus]]om, rijetkim uzrokom
|specijalnost = [[Hepatologija]]
| simptomi      = [[Žutica]], [[krvarenjačka dijateza|prekomjerno krvarenje]], [[promijenjeno stanje svijesti]], [[hiperdinamska cirkulacija]], [[ćelije jetre|hepatoćelijska]] [[nekroza]], [[hipotenzija|nizak krvni pritisak]]
| komplikacije = [[Jetrena encefalopatija]], [[zatajenje bubrega]], [[trombocitopenija]], [[hiponatremija]]&lt;br&gt; Bakterijska sepsa, uglavnom uzrokovana [[gram pozitivna bakterija|gram-pozitivnim]] organizmima, i gljivična sepsa se uočavaju kod do 80% odnosno 30% pacijenata.
| pojava         =Nakon zaraze Marburg virusom
| trajanje        =Ovisno o liječenju
| vrste          = Akutno kao 8-28 dana, a „subakutno“ kao 4-12 sedmica
| uzroci          =Virusna [[infekcija]]
| rizici         = I brzina kojom se bolest razvija i osnovni uzrok snažno utječu na ishode
| dijagnoza       = '''[[protrombinsko vrijeme|Mjerenje protrombinskog vremena]]''', [[kompletna krvna slika]]
| differential    =
| prevencija     =Odgovarajuća higijena i izbjegavanja rizičnih okolnosti
| tretman       =[[Transplantacija jetre]]
|liječenje      =
| prognoza       =Neizvjesna
| frekvencija       =
| smrtnost         =Historijski gledano bila je visoka, preko 80%.
}}
'''Akutno zatajenje jetre''' je pojava teških komplikacija brzo nakon prvih znakova (kao što je [[žutica]]) bolesti [[jetra|jetre]], i ukazuje na to da je jetra pretrpjela teško oštećenje (gubitak funkcije 80-90% ćelija jetre). Komplikacije su [[hepatička encefalopatija]] i oštećena [[sinteza proteina]] (mjereno nivoima [[serumski albumin|serumskog albumina]] i [[protrombinsko vrijeme|protrombinskog vremena]] u krvi). Klasifikacija iz 1993. godine definira „hiperakutno“ kao unutar jedne sedmice, „akutno“ kao 8-28 dana, a „subakutno“ kao 4-12 sedmica;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=O'Grady JG, Schalm SW, Williams R |s2cid=21583699 |title=Acute liver failure: redefining the syndromes |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1993-07-31_342_8866/page/272 |journal=Lancet |volume=342 |issue=8866 |pages=273–5 |year=1993 |pmid=8101303 |doi= 10.1016/0140-6736(93)91818-7}}&lt;/ref&gt; i brzina kojom se bolest razvija i osnovni uzrok snažno utječu na ishode.&lt;ref name=&quot;ogredy1&quot;&gt;{{cite journal |author =O'Grady JG |title=Acute liver failure |url =https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_2005-03_81_953/page/148 |journal=Postgraduate Medical Journal |volume=81 |issue=953 |pages=148–54 |year=2005 |pmid=15749789 |doi=10.1136/pgmj.2004.026005 |pmc=1743234}}&lt;/ref&gt;
 
== Znakovi i simptomi ==
Glavne karakteristike akutnog zatajenja jetre su žutica koja se brzo pojavljuje, slabost i na kraju promjene mentalnog stanja koje mogu početi kao blaga konfuzija, ali napredovati do kome, poznate kao hepatička encefalopatija.&lt;ref&gt;{{Citation |title=Acute Liver Failure |date=2012 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK548171/ |work=LiverTox: Clinical and Research Information on Drug-Induced Liver Injury |place=Bethesda (MD) |publisher=National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases |pmid=31689027 |access-date=17. 10. 2022}}&lt;/ref&gt;

===[[Encefalopatija]] i cerebralni [[edem]]===
Kod ALF-a, [[jetrena encefalopatija]] dovodi do [[cerebralni edem|cerebralnog edema]], [[koma]], [[hernijacija mozga|hernijacije mozga]] i na kraju smrti. Detekcija encefalopatije je ključna za dijagnozu ALF-a. Može varirati od suptilnog deficita u [[više moždane funkcije|višim moždanim funkcijama]] (npr. raspoloženje, koncentracija u I stepenu) do duboke kome (IV stepen). Pacijenti koji se prezentiraju kao akutno i hiperakutno zatajenje jetre imaju veći rizik od razvoja cerebralnog edema i encefalopatije IV stepena. [[Patogeneza]] ostaje nejasna, ali je vjerovatno posljedica nekoliko fenomena. Dolazi do nakupljanja toksičnih supstanci poput [[amonijak]]a, [[merkaptan]]a, [[serotonin]]a i [[triptofan]]a u mozgu. To utiče na nivo [[neurotransmiter]]a i aktivaciju [[neuroreceptor]]a. Autoregulacija cerebralnog protoka krvi je oštećena i povezana je sa [[anaerobna glikoliza|anaerobnom glikolizom]] i [[oksidativni stres|oksidativnim stresom]]. [[Neuron]]ske ćelije [[astrocit]]i su podložne ovim promjenama i otiču, što rezultira povećanim intrakranijskim pritiskom. Upalni medijatori također imaju važnu ulogu.&lt;ref name=&quot;ogredy1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |author1=Hazell, Alan S. |author2=Butterworth, Roger F. |title=Hepatic encephalopathy: An update of pathophysiologic mechanisms |journal=Proc. Soc. Exp. Biol. Med. |volume=222 |issue=2|pages=99–112 |year=1999 |pmid=10564534 |doi=10.1046/j.1525-1373.1999.d01-120.x}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Larsen FS, Wendon J |title=Brain edema in liver failure: basic physiologic principles and management |journal=Liver Transpl.|volume=8 |issue=11 |pages=983–9 |year=2002 |pmid=12424710 |doi=10.1053/jlts.2002.35779|s2cid=23253577 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Nažalost, znaci povišenog intrakranijskog pritiska, kao što su edem papile i gubitak pupilarnih [[refleks]]a, nisu pouzdani i javljaju se kasno u procesu bolesti. Snimanje mozga [[kopjeteririrana tomografija|kompjuteriziranom tomografijom]] (CT) također nije korisno u otkrivanju ranog cerebralnog edema, ali se često izvodi kako bi se isključilo intrakranijsko [[krvarenje]]. Često se preporučuje invazivno praćenje intrakranijskog pritiska putem subduralne [[dura mater|dure mater]]; međutim, rizik od komplikacija mora se odmjeriti u odnosu na moguću korist (1% fatalnog krvarenja)).&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Armstrong IR, Pollok A, Lee A |s2cid=20859855 |title=Complications of intracranial pressure monitoring in fulminant hepatic failure |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1993-03-13_341_8846/page/690 |journal=Lancet|volume=341 |issue=8846 |pages=690–1 |year=1993 |pmid=8095592 |doi=10.1016/0140-6736(93)90458-S}}&lt;/ref&gt; Cilj je održavati intrakranijalni pritisak ispod 25&amp;nbsp;mm Hg, a pritisak cerebralne perfuzije iznad 50&amp;nbsp;mm Hg.&lt;ref name=&quot;ogredy1&quot;/&gt;
 
===Koagulopatija===
[[Koagulopatija]] je još jedna kardinalna karakteristika ALF. [[Jetra]] ima centralnu ulogu u sintezi gotovo svih faktora koagulacije i nekih inhibitora [[koagulacija|koagulacije]] i [[fibrinoliza|fibrinoze]]. Hepatočelijska [[nekroza]] dovodi do poremećene [[biosinteza|sinteze]] mnogih [[faktor koagulacije|faktora koagulacije]] i njihovih inhibitora. Prva dovodi do produženja [[protrombinsko vrijeme|protrombinskog vremena]] koje se široko koristi za praćenje težine oštećenja [[jetra|jetre]]. Postoji značajna disfunkcija trombocita (sa kvantitativnim i kvalitativnim defektima [[trombocit]]a). Progresivna [[trombocitopenija]] sa gubitkom većih i aktivnijih trombocitaje gotovo univerzalna. Trombocitopenija sa ili bez [[diseminirana unutarvaskularna koagulacija|DIC]] povećava rizik od unutarcerebralnog krvarenja.&lt;ref name=&quot;gimson&quot;/&gt;

===Zatajenje bubrega===
[[Zatajenje bubrega]] je često, prisutno kod više od 50% pacijenata sa ALF, bilo zbog prvobitnog oštećenja poput paracetamola što rezultira [[akutna tubulska nekroza|akutnom tubulskom nekrozom]] ili zbog [[hiperdinamska cirkulacija|hiperdinamske cirkulacije]] koja dovodi do [[hepatorenalnog sindroma]] ili funkcionalnog zatajenja bubrega. Zbog smanjene proizvodnje uree, urea u krvi ne predstavlja stepen oštećenja bubrega.

===Upala i infekcija===
Oko 60% svih pacijenata sa ALF ispunjava kriterije za [[sindrom sistemskog upalnog odgovora]] bez obzira na prisustvo ili odsustvo infekcije.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Schmidt LE, Larsen FS |s2cid=23466543 |title=Prognostic implications of hyperlactatemia, multiple organ failure, and systemic inflammatory response syndrome in patients with acetaminophen-induced acute liver failure |url=https://archive.org/details/sim_critical-care-medicine_2006-02_34_2/page/336 |journal=Crit. Care Med. |volume=34 |issue=2|pages=337–43 |year=2006 |pmid=16424712 |doi=10.1097/01.CCM.0000194724.70031.B6|title=lactic acid }}&lt;/ref&gt; Ovo često doprinosi [[sindrom multiple disfunkcije organa|multiorganskom otkazu]]. Oštećeni odbrambeni mehanizam domaćina, zbog oštećene [[opsonizacija|opsonizacije]], [[hemotaksija]] i unutarćelijskog ubijanja, značajno povećava rizik od sepse. Bakterijska sepsa, uglavnom uzrokovana [[gram pozitivna bakterija|gram-pozitivnim]] organizmima, i gljivična sepsa se uočavaju kod do 80% odnosno 30% pacijenata.&lt;ref name=&quot;gimson&quot;&gt;{{cite journal |author =Gimson AE |title=Fulminant and late onset hepatic failure |journal=British Journal of Anaesthesia |volume=77 |issue=1 |pages=90–8 |year=1996 |pmid=8703634 |doi=10.1093/bja/77.1.90|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

===Metabolički poremećaji===
[[Hiponatremija]] je gotovo univerzalni nalaz zbog zadržavanja vode i promjene u [[intracelularnom]] transportu natrijuma zbog inhibicije [[Na/K ATPaze]]. [[Hipoglikemija]] (zbog smanjenih zaliha glikogena u jetri i [[insulina|hiperinsulinemije]]), [[hipokalemija]], [[hipofosfatemija]] i [[metabolička alkaloza]] su često prisutne, nezavisno od bubrežne funkcije. [[Laktična acidoza]] se pretežno javlja kod [[toksičnosti paracetamola|predoziranja paracetamolom (također poznatim kao acetaminofen)]].

===Hemodinamski i kardio-respiratorni kompromis===
[[Hiperdinamska cirkulacija]], sa perifernom [[vazodilatacija|vazodilatacijom]] zbog niskog [[sistemski vaskularni otpor|sistemskog vaskularnog otpora]], dovodi do [[hipotenzija]]. Postoji kompenzatorno povećanje [[srčani minutni volumen|srčanog minutnog volumena]]. [[Adrenalna insuficijencija]] je dokumentovana u 60% slučajeva ALF i vjerovatno doprinosi hemodinamskom kompromisu.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Harry R, Auzinger G, Wendon J |title=The clinical importance of adrenal insufficiency in acute hepatic dysfunction|url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2002-08_36_2/page/n154 |journal=Hepatology |volume=36 |issue=2 |pages=395–402 |year=2002 |pmid=12143048 |doi=10.1053/jhep.2002.34514|s2cid=24090416}}&lt;/ref&gt; Također postoji abnormalan transport i iskorištavanje kisika. Iako je dostava kisika u tkiva adekvatna, dolazi do smanjenja unosa kisika u [[tkivo]], što rezultira hipoksijom tkiva i laktičnom acidozom.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Bihari D, Gimson AE, Waterson M, Williams R |s2cid=42723731 |title=Tissue hypoxia during fulminant hepatic failure |journal=Crit. Care Med. |volume=13 |issue=12 |pages=1034–9 |year=1985 |pmid=3933911|doi=10.1097/00003246-198512000-00010}}&lt;/ref&gt;
[[pluća|Plućne]] komplikacije se javljaju kod čak 50% pacijenata.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Trewby PN, Warren R, Contini S |title=Incidence and pathophysiology of pulmonary edema in fulminant hepatic failure |journal=Gastroenterology|volume=74 |issue=5 Pt 1 |pages=859–65 |year=1978 |pmid=346431 |doi=10.1016/0016-5085(78)90142-7|display-authors=etal|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Teško oštećenje pluća i hipoksemija rezultiraju visokom smrtnošću. Većina slučajeva teškog oštećenja pluća uzrokovana je ARDS-om, sa ili bez sepse. Plućno krvarenje, pleuralni izljevi, atelektaze i intrapulmonalni šant također doprinose respiratornim poteškoćama.

===Kasna [[trudnoća]]===
U kasnoj trudnoći funkcija jetre značajno se smanjuje, što se lako može pratiti krvnim pretragama. Rane kliničke manifestacije ALF-a u kasnoj trudnoći uključuju hipodinamiju, smanjenje apetita, tamno žuti [[urin]], duboku žuticu, mučninu, [[povraćanje]] i nadutost.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Li XM, Ma L, Yang YB, Shi ZJ, Zhou SS |title=Clinical characteristics of fulminant hepatitis in pregnancy|journal=World J Gastroenterol |volume=11 |issue=29|pages=4600–3 |year=2005 |pmid=16052697 |pmc=4398717|doi=10.3748/wjg.v11.i29.4600 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Među pacijenticama čija je smrt pripisana ALF-u u kasnoj trudnoći, većina je imala vaginski porođaj.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Li XM, Ma L, Yang YB, Shi ZJ, Zhou SS |title=Prognostic factors of fulminant hepatitis in pregnancy|journal=Chin Med J (Engl)|volume=118 |issue=20|pages=1754–7 |year=2005 |pmid=16313765 }}&lt;/ref&gt;

==Uzroci==
Uobičajeni uzroci akutnog zatajenja jetre su [[Toksičnost paracetamola|predoziranje paracetamolom (acetaminofenom)]], idiosinkratična reakcija na lijekove (npr. [[tetraciklin]], [[troglitazon]]), prekomjerno [[konzumiranje alkohola]] (teški [[alkoholni hepatitis]]), virusni hepatitis ([[hepatitis A]] ili [[hepatitis B|B]] - izuzetno je rijedak kod [[hepatitis C|hepatitisa C]]), [[akutna masna jetra u trudnoći]] i idiopatski (bez očiglednog uzroka). [[Reyeov sindrom]] akutno je zatajenje jetre kod djeteta s virusnom infekcijom (npr. [[vodene kozice]]); čini se da upotreba [[aspirin]]a može imati važnu ulogu. [[Wilsonova bolest]] (nasljedno nakupljanje bakra) se rijetko može javiti s akutnim zatajenjem jetre. Akutno zatajenje jetre također je rezultat trovanja gljivama (''[[Amanita phalloides]]''), kao i drugih [[vrsta]] [[gljive|gljiva]] koje proizvode amatoksin. Određeni sojevi ''[[Bacillus cereus]]'' - uobičajene vrste [[bakterije]] koja se navodi kao čest uzrok trovanja hranom - mogu uzrokovati fulminantno zatajenje jetre proizvodnjom cereulida,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.biocenter.helsinki.fi/groups/salkinoja/heat_stable.htm | title= News on cereulide, the emetic toxin of ''Bacillus Cereus'' | author=Peltola|year=2004|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; toksina koji uništava [[mitohondrije]] u zahvaćenim [[hepatocit]]ima, što rezultira [[ćelijska smrt|ćelijskom smrću]]. Dok većinu slučajeva infekcije ''B. cereus'' rješava [[imunski sistem]] tijela i ne utiče na jetru, a teški slučajevi koji rezultiraju oštećenjem jetre mogu biti fatalni.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Takabe F, Oya M | title=An autopsy case of food poisoning associated with ''Bacillus cereus'' | journal=Forensic Science | year=1976 | pages=97–101 | volume=7 | issue=2 | doi=10.1016/0300-9432(76)90024-8| pmid=823082 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Mahler H | title=Fulminant liver failure in association with the emetic toxin of ''Bacillus cereus'' | url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1997-04-17_336_16/page/1142 | journal=N Engl J Med | year=1997 | pages=1142–1148 | volume=336 | issue=16 | pmid=9099658| doi=10.1056/NEJM199704173361604|display-authors=etal| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Dierick K | title=Fatal family outbreak of Bacillus cereus-associated food poisoning | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2005-08_43_8/page/4277 | journal=J Clin Microbiol | year=2005 | pages=4277–4279 | volume=43 | issue=8 | doi=10.1128/JCM.43.8.4277-4279.2005 | pmid=16082000 | pmc=1233987|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Shiota, M | s2cid=19744459 | title=Rapid Detoxification of Cereulide in ''Bacillus cereus'' Food Poisoning | journal=Pediatrics | year=2010 | pages=e951–e955 | volume=125 | issue=4 | doi=10.1542/peds.2009-2319 | pmid=20194285 | url=http://pediatrics.aappublications.org/content/125/4/e951.full|display-authors=etal| url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author=Naranjo, M | title=Sudden Death of a Young Adult Associated with ''Bacillus cereus'' Food Poisoning | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2011-12_49_12/page/4378 | journal=J Clin Microbiol | year=2011 | pages=4379–4381 | volume=49 | issue=12 | doi=10.1128/JCM.05129-11| pmid=22012017 | pmc=3232990 |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt; bez hitnog liječenja ili [[transplantacija jetre]].

== [[Patofiziologija]]==
[[Slika:Hepato-biliary.jpg|thumb| Dijagram hepatobilijarnog sistema]]
U većini slučajeva akutne insuficijencije jetre (ALF) postoji široko rasprostranjena hepatočelijska nekroza koja počinje u [[jetreni režanj|centrizonalnoj distribuciji]] i napreduje prema [[portni trakt|portnom traktu]]. Stepen [[parenhim]] skeupale je varijabilan i proporcionalan je trajanju [[bolest]]i.&lt;ref name=&quot;gimson&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Boyer JL, Klatskin G |title=Pattern of necrosis in acute viral hepatitis. Prognostic value of bridging (subacute hepatic necrosis) |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1970-11-12_283_20/page/n35 |journal=N. Engl. J. Med. |volume=283 |issue=20 |pages=1063–71 |year=1970 |pmid=4319402 |doi=10.1056/NEJM197011122832001}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Kolodziejczyk|first1=Aleksandra A.|last2=Federici|first2=Sara|last3=Zmora|first3=Niv|last4=Mohapatra|first4=Gayatree|last5=Dori-Bachash|first5=Mally|last6=Hornstein|first6=Shanni|last7=Leshem|first7=Avner|last8=Reuveni|first8=Debby|last9=Zigmond|first9=Ehud|last10=Tobar|first10=Ana|last11=Salame|first11=Tomer Meir|date=decembar 2020|title=Acute liver failure is regulated by MYC- and microbiome-dependent programs|url=https://www.nature.com/articles/s41591-020-1102-2|journal=Nature Medicine|language=en|volume=26|issue=12|pages=1899–1911|doi=10.1038/s41591-020-1102-2|pmid=33106666|s2cid=225083103|issn=1546-170X|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
 
Zona 1 (periportalna) se javlja kod trovanja fosforom ili eklampsije.
Zona 2 (srednja zona), iako rijetka, viđa se kod žute groznice.
Zona 3 (centrirežnjačka) javlja se kod ishemijske povrede, toksičnih efekata, izloženosti ugljik-tetrahloridu ili gutanja [[hloroform]]a. Kod akutnog predoziranja [[paracetamol]]om, dolazi do toksičnosti, uglavnom u zoni III koja ima najviši nivo mikroenzima P450. Ta činjenica, zajedno sa smanjenim nivoom kisika u Zoni III, pomaže da se objasni zašto je ona preferencijalno jedno od početnih mjesta oštećenja.

==Dijagnoza==
Svim pacijentima sa kliničkim ili laboratorijskim dokazima umjerenog do teškog akutnog hepatitisa treba odmah izmjeriti [[protrombinsko vrijeme]] i pažljivo procijeniti mentalno stanje. Ako je protrombinsko vrijeme produženo za ≈ 4–6 sekundi ili više (INR ≥ 1,5), i postoje bilo kakvi dokazi o promijenjenom senzoriju, dijagnoza ALF-a treba se ozbiljno posumnjati, a prijem u bolnicu je obavezan.&lt;ref name=&quot;Polson&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Polson J, Lee WM |s2cid=6216605 |title=AASLD position paper: the management of acute liver failure |url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2005-05_41_5/page/1179 |journal=Hepatology |volume=41 |issue=5 |pages=1179–97 |year=2005 |pmid=15841455 |doi=10.1002/hep.20703|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Početni laboratorijski pregled mora biti opsežan kako bi se procijenila i etiologija i težina bolesti.
;Početna laboratorijska analiza&lt;ref name=&quot;Polson&quot;/&gt;
* [[Protrombinsko vrijeme]]/INR
* [[Kompletna krvna slika]]
* Hemijski nalazi
** Test funkcije jetre: [[Aspartat transaminaza|AST]], [[Alanin transaminaza|ALT]], [[alkalna fosfataza]], [[Gama-glutamil transferaza|GGT]], ukupni [[bilirubin]], [[albumin]]
** [[Kreatinin]], urea/[[dušik uree u krvi]], natrijum, kalijum, hlorid, bikarbonat, kalcijum, magnezijum, fosfat
** [[Šećer u krvi|Glukoza]]
** [[Amilaza]] i [[lipaza]]
* [[Plinovi u arterijskoj krvi]], [[mliječna kiselina|laktat]]
* [[Krvna grupa]] i skrining
* Nivo [[paracetamol]]a (acetaminofena), toksikološki skrining
* [[Virusni hepatitis]] [[serologija]]: anti-HAV IgM, [[HBSAg]], [[anti-HBc]] IgM, anti-HCV
* [[autoimunost|Autoimunski]] markeri: [[Anti-jedarna antitijela|ANA]], [[Anti-antitijela protiv glatkih mišića|ASMA]], [[Mikrozomna antitijela jetre/bubrega|LKMA]], nivoi [[Antitijelo|imunoglobulina]]
*Nivo  [[ceruloplazmin]]a (kada se sumnja na [[Wilsonova bolest|Wilsonovu bolest]])
* [[Test trudnoće]] (žene)
* [[Amonijak]] (arterijski ako je moguće)
* [[HIV]] status (ima implikacije za [[Transplantacija organa|transplantaciju]])
Uzimanje anamneze treba uključivati ​​pažljiv pregled mogućih izloženosti virusnim infekcijama i lijekovima ili drugim toksinima. Na osnovu anamneze i kliničkog pregleda, treba isključiti mogućnost osnovne hronične bolesti jer ona može zahtijevati drugačije liječenje.
[[Biopsija jetre]] urađena [[jugularna arterija|transjugularnim]] putem zbog [[koagulopatija]] obično nije potrebna, osim kod povremenih maligniteta. Kako se evaluacija nastavlja, potrebno je donijeti nekoliko važnih odluka; kao što je da li pacijenta primiti na intenzivnu njegu ili ga premjestiti u transplantacijski centar. Konsultacije sa transplantacijskim centrom što je prije moguće su ključne zbog mogućnosti brzog napredovanja ALF-a.
===Definicija===
Akutno zatajenje jetre definira se kao &quot;brzi razvoj hepatoćelijske disfunkcije, posebno koagulopatije i promjena mentalnog stanja (encefalopatije) kod pacijenta bez poznate prethodne bolesti jetre&quot;.&lt;ref name=Sleisenger&gt;{{cite book|editor1=Sleisenger, Marvin H.|editor2=Feldman, Mark|editor3=Friedman, Lawrence S.|editor4=Brandt, Lawrence J.|title=Sleisenger &amp; Fordtran's gastrointestinal and liver disease pathophysiology, diagnosis, management|year=2009|publisher=MD Consult|location=St. Louis, Mo.|isbn=978-1-4160-6189-2|url=http://www.mdconsult.com/das/book/pdf/307505734-5/978-1-4160-6189-2/4-u1.0-B978-1-4160-6189-2..00093-7..DOCPDF.pdf?isbn=978-1-4160-6189-2&amp;eid=4-u1.0-B978-1-4160-6189-2..00093-7..DOCPDF|edition=9th }}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;page 1557&lt;/sup&gt;
Dijagnoza akutnog zatajenja jetre zasniva se na fizičkom pregledu, laboratorijskim nalazima, anamnezi pacijenta i prethodnoj medicinskoj anamnezi kako bi se utvrdile promjene mentalnog stanja, koagulopatija, brzina početka i odsustvo poznatih prethodnih bolesti jetre.&lt;ref name=Sleisenger /&gt;&lt;sup&gt;pp1557&lt;/sup&gt;
Tačna definicija &quot;brzog&quot; je donekle upitna i postoje različite podpodjele koje se zasnivaju na vremenu od pojave prvih simptoma jetre do pojave encefalopatije. Jedna shema definira &quot;akutno zatajenje jetre&quot; kao razvoj encefalopatije u roku od 26 sedmica od pojave bilo kakvih simptoma jetre. Ovo se dijeli na &quot;fulminantno zatajenje jetre&quot;, koje zahtijeva pojavu encefalopatije u roku od osam sedmica, i &quot;subfulminantno&quot;, koje opisuje pojavu encefalopatije nakon osam sedmica, ali prije 26 sedmica.&lt;ref name=medscape&gt;{{cite web|last=Sood|first=Gagan K|title=Acute Liver Failure|url=http://emedicine.medscape.com/article/177354-overview|publisher=Mescape|access-date=14. 12. 2011}}&lt;/ref&gt; Druga shema definira &quot;hiperakutno&quot; kao početak u roku od sedam dana, &quot;akutno&quot; kao početak između sedam i 28 dana, a &quot;subakutno&quot; kao početak između 28 dana i 24 sedmice.&lt;ref name=Sleisenger /&gt;&lt;sup&gt;stranica 1557&lt;/sup&gt;
==Liječenje==
{|style=&quot;padding:0.3em; float:right; margin-left:5px;border:1px solid #ffa508;&quot;
|-style=&quot;background-color:#FFE4E1; align:center; color:#8B4513; text-align: center&quot;
|'''Kriteriji bolnice King's College''' &lt;br /&gt;
'''za transplantaciju jetre kod akutnog zatajenja jetre '''&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=O'Grady JG, Alexander GJ, Hayllar KM, Williams R |title=Early indicators of prognosis in fulminant hepatic failure |url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_1989-08_97_2/page/n236 |journal=Gastroenterology |volume=97 |issue=2 |pages=439–45 |year=1989 |pmid=2490426 |doi=10.1016/0016-5085(89)90081-4}}&lt;/ref&gt;'''
|'''Pacijenti sa toksičnošću [[paracetamol]]a'''&lt;br /&gt;
pH &lt; 7,3 ili&lt;br /&gt;
[[Protrombinsko vrijeme]] &gt;100 sekundi i&lt;br /&gt; nivo [[serumski kreatinin|serumskog kreatinina]] &gt;3,4&amp;nbsp;mg/dL (&gt; 300 μmol/L)&lt;br /&gt;
ako su u III ili IV stepenu [[hepatična encefalopatija|encefalopatija]]
|-
|'''Ostali pacijenti'''&lt;br /&gt;
[[Protrombinsko vrijeme]] &gt;100 sekundi ili &lt;br /&gt;
''Tri od sljedećih varijabli'':
* Dob &lt;10 god ili &gt;40 godina
* Uzrok:
** [[Hepatitis C]] ili [[Hepatitis E|E]]
** [[halotan]]ski hepatitis
** idiosinkratična reakcija na lijek
* Trajanje žutice prije encefalopatije  &gt;7 dana
* Protrombinsko vrijeme &gt;50 sekundi
* Nivo serum skog [[bilirubin]] a &gt;17,6&amp;nbsp;mg/dL (&gt; 300 μmol/L)
=== Opće zabrinutosti ===
Budući da ALF često uključuje brzo pogoršanje mentalnog stanja i potencijal za multiorgansko zatajenje, pacijente treba liječiti na odjelu intenzivne njege.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jalan|first1=R|title=Acute liver failure: current management and future prospects.|journal=Journal of Hepatology|date=2005|volume=42 Suppl|issue=1|pages=S115–23|pmid=15777566|doi=10.1016/j.jhep.2004.11.010|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Za pacijente koji nisu u transplantacijskom centru, mogućnost brzog napredovanja ALF-a čini ranu konsultaciju s transplantacijskim centrom ključnom. Shodno tome, planovi za transfer u transplantacijski centar trebaju započeti kod pacijenata s bilo kakvim abnormalnim mentalnim stanjem. Rana primjena antidota ili specifične terapije može spriječiti potrebu za transplantacijom jetre i smanjiti vjerovatnoću lošeg ishoda. Mjere koje su prikladne za specifične uzroke ALF-a detaljno su opisane kasnije u ovom poglavlju.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Polson|first1=J|last2=Lee|first2=WM|last3=American Association for the Study of Liver|first3=Disease|s2cid=6216605|title=AASLD position paper: the management of acute liver failure.|url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2005-05_41_5/page/1178|journal=Hepatology|date=maj 2005|volume=41|issue=5|pages=1179–97|pmid=15841455|doi=10.1002/hep.20703|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
=== Neurološke komplikacije ===
Pacijente sa encefalopatijom I-II stepena [[encefalopatija]] treba prebaciti u ustanovu za transplantaciju [[jetre]] i uvrstiti na listu za transplantaciju. Razmotrite kompjuterizovanu tomografiju (CT) mozga kako biste isključili druge uzroke promijenjenog ili oštećenog mentalnog stanja. Stimulacija i hiperhidracija mogu uzrokovati povišenje intrakranijalnog pritiska (ICP) i treba ih izbjegavati. Neupravljiva agitacija može se liječiti kratkodjelujućim [[benzodiazepin]]ima u malim dozama. Laktuloza se može razmotriti u ovoj fazi. Preliminarni izvještaj ALFSG-a o 117 pacijenata sugerira da je upotreba laktuloze u prvih sedam dana nakon dijagnoze povezana s malim povećanjem vremena preživljavanja, ali bez razlike u težini encefalopatije ili u ukupnom ishodu. Za pacijente koji napreduju do encefalopatije III-IV stepena, općenito je potrebna intubacija za zaštitu disajnih puteva. Mnogi centri koriste propofol za sedaciju jer može smanjiti cerebralnu krv. Uzglavlje kreveta treba podići na 30 stepeni, a treba često pratiti [[elektrolit]]e, plinove u krvi, glukozu i neurološki status.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jalan|first1=R|s2cid=29276705|title=Intracranial hypertension in acute liver failure: pathophysiological basis of rational management.|url=https://archive.org/details/sim_seminars-in-liver-disease_2003-08_23_3/page/270|journal=Seminars in Liver Disease|date=august 2003|volume=23|issue=3|pages=271–82|pmid=14523680|doi=10.1055/s-2003-42645}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jalan|first1=R|last2=Olde Damink|first2=SW|last3=Deutz|first3=NE|last4=Davies|first4=NA|last5=Garden|first5=OJ|last6=Madhavan|first6=KK|last7=Hayes|first7=PC|last8=Lee|first8=A|s2cid=41782490|title=Moderate hypothermia prevents cerebral hyperemia and increase in intracranial pressure in patients undergoing liver transplantation for acute liver failure.|journal=Transplantation|date=27. 6. 2003|volume=75|issue=12|pages=2034–9|pmid=12829907|doi=10.1097/01.tp.0000066240.42113.ff|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
=== Kardiovaskularne komplikacije ===
Povećan [[srčani minutni volumen]] i nizak sistemski vaskularni otpor karakteristični su za ALF. Treba razmotriti kateterizaciju plućne arterije. Hipotenziju treba prvenstveno liječiti tekućinom, ali treba koristiti sistemsku vazopresorsku potporu s agensima kao što su [[epinefrin]], norepinefrin ili [[dopamin]] ako nadoknada tekućine ne uspije održati srednji arterijski pritisak od 50–60&amp;nbsp;mm Hg. Vazokonstriktivne agense (posebno [[vazopresin]]) treba izbjegavati.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Murphy|first1=N|last2=Auzinger|first2=G|last3=Bernel|first3=W|last4=Wendon|first4=J|s2cid=20335884|title=The effect of hypertonic sodium chloride on intracranial pressure in patients with acute liver failure.|url=https://archive.org/details/sim_hepatology_2004-02_39_2/page/464|journal=Hepatology|date=februar 2004|volume=39|issue=2|pages=464–70|pmid=14767999|doi=10.1002/hep.20056|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
=== Plućne komplikacije ===
Plućni [[edem]] i plućne infekcije se često javljaju kod pacijenata sa ALF. Može biti potrebna mehanička ventilacija. Međutim, pozitivan pritisak na kraju izdisaja može pogoršati cerebralni edem.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Wijdicks|first1=EF|last2=Nyberg|first2=SL|title=Propofol to control intracranial pressure in fulminant hepatic failure.|url=https://archive.org/details/sim_transplantation-proceedings_2002-06_34_4/page/n185|journal=Transplantation Proceedings|date=juni 2002|volume=34|issue=4|pages=1220–2|pmid=12072321|doi=10.1016/s0041-1345(02)02804-x}}&lt;/ref&gt;

=== Koagulopatija i gastrointestinalno krvarenje ===
Oštećena sinteza faktora zgrušavanja u jetri, fibrinoliza niskog stepena i intravaskularna [[koagulacija]] tipski su za ALF. [[Trombocitopenija]] je česta i može biti i disfunkcionalna. Supstituciona terapija se preporučuje samo u slučaju krvarenja ili prije invazivnog postupka. [[Vitamin K]] se može davati za liječenje abnormalnog protrombinskog vremena, bez obzira na to da li postoji loš nutritivni status. Primjena rekombinantnog faktora VIIa pokazala se obećavajućom; međutim, ovaj pristup liječenju zahtijeva daljnja istraživanja. Preporučuje se upotreba profilakse gastrointestinalnog krvarenja sa [[H2 blokator|histamin-2 (H2) blokatorom]], [[inhibitor protonske pumpe|inhibitorom protonske pumpe]] ili [[sukralfat]]om.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Shami|first1=VM|last2=Caldwell|first2=SH|last3=Hespenheide|first3=EE|last4=Arseneau|first4=KO|last5=Bickston|first5=SJ|last6=Macik|first6=BG|title=Recombinant activated factor VII for coagulopathy in fulminant hepatic failure compared with conventional therapy.|journal=Liver Transplantation |date=februar 2003|volume=9|issue=2|pages=138–43|pmid=12548507|doi=10.1053/jlts.2003.50017|s2cid=12007975|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
=== Ishrana, elektroliti i metabolički poremećaji ===
Kod pacijenata sa encefalopatijom I ili II stepena, enteralna ishrana treba da se započne rano. Parenteralna ishrana treba da se koristi samo ako je enteralna ishrana kontraindikovana jer povećava rizik od infekcije. Ozbiljno ograničenje proteina nije korisno; 60 g/dan proteina je generalno razumno. Nadoknada tečnosti koloidom (npr. albuminom) je poželjnija nego kristaloidom (npr. [[fiziološki rastvor|fiziološkim rastvorom]]); svi rastvori treba da sadrže dekstrozu kako bi se održala euglikemija. Višestruke abnormalnosti elektrolita su česte kod ALF. Korekcija hipokalemije je neophodna jer [[hipokalemija]] povećava proizvodnju [[amonijak]]a u bubrezima, potencijalno pogoršavajući encefalopatiju. [[Hipofosfatemija]] je posebno česta kod pacijenata sa ALF izazvanom acetaminofenom i kod onih sa neoštećenom funkcijom bubrega. Hipoglikemija se javlja kod mnogih pacijenata sa ALF i često je posledica iscrpljivanja zaliha glikogena u jetri i poremećene glukoneogeneze. Treba pratiti koncentraciju glukoze u plazmi i po potrebi davati hipertonsku glukozu.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Brown RS|first1=Jr|last2=Russo|first2=MW|last3=Lai|first3=M|last4=Shiffman|first4=ML|last5=Richardson|first5=MC|last6=Everhart|first6=JE|last7=Hoofnagle|first7=JH|title=A survey of liver transplantation from living adult donors in the United States.|url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2003-02-27_348_9/page/818|journal=The New England Journal of Medicine|date=27. 2. 2003|volume=348|issue=9|pages=818–25|pmid=12606737|doi=10.1056/nejmsa021345|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
=== Infekcija ===
Bakterijske i gljivične infekcije su česte kod ALF, a jedna studija je pokazala infekciju dokazanu kulturom kod 80% pacijenata sa ALF. Defektni ćelijski i humoralni imunitet, kao i prisustvo trajnih katetera, koma, antibiotici širokog spektra i lijekovi koji potiskuju imunost, predisponiraju infekciju. Lokalizirani simptomi infekcije poput groznice i stvaranja sputuma često su odsutni, a jedini tragovi osnovnog infektivnog procesa mogu biti pogoršanje encefalopatije ili bubrežne funkcije. Mora postojati nizak prag za dobijanje čestih kultura (krv, urin i sputum), rendgenskih snimaka grudnog koša i paracenteze. [[Bakterije]] koje ulaze kroz kožu, poput streptokoka i stafilokoka, imaju tendenciju da dominiraju. Agresivan nadzor je neophodan jer su profilaksni antibiotici pokazali malu korist. Gljivične infekcije, posebno u kontekstu [[antibiotik]]a širokog spektra, također su česte, a diseminirana fungemija je loš prognostički znak.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;{{cite journal|last1=Farmer|first1=DG|last2=Anselmo|first2=DM|last3=Ghobrial|first3=RM|last4=Yersiz|first4=H|last5=McDiarmid|first5=SV|last6=Cao|first6=C|last7=Weaver|first7=M|last8=Figueroa|first8=J|last9=Khan|first9=K|last10=Vargas|first10=J|last11=Saab|first11=S|last12=Han|first12=S|last13=Durazo|first13=F|last14=Goldstein|first14=L|last15=Holt|first15=C|last16=Busuttil|first16=RW|title=Liver transplantation for fulminant hepatic failure: experience with more than 200 patients over a 17-year period.|url=https://archive.org/details/sim_annals-of-surgery_2003-05_237_5/page/666|journal=Annals of Surgery|date=maj 2003|volume=237|issue=5|pages=666–75; discussion 675–6|pmid=12724633|doi=10.1097/01.sla.0000064365.54197.9e|pmc=1514517}}&lt;/ref&gt;
=== Transplantacija jetre ===
Pojava transplantacije promijenila je preživljavanje sa samo 15% u eri prije transplantacije na više od 60% danas. Transplantacija jetre je indicirana za mnoge pacijente s ALF-om, a mogu se postići stope preživljavanja od 56-90%. Pored transplantacije, bolja intenzivna njega i trend prema benignijim uzrocima, poput acetaminofena, doprinose poboljšanim stopama preživljavanja. Spontano preživljavanje sada je oko 40%. Primjena transplantacije među pacijentima s ALF-om ostaje niska, što sugerira da se puni potencijal ove metode možda neće ostvariti. Pravovremena dostupnost alografta jedan je od glavnih faktora koji određuju ishode transplantacije. U najvećoj američkoj studiji, samo 29% pacijenata primilo je transplantat jetre, dok je 10% ukupne grupe (jedna četvrtina pacijenata navedenih za transplantaciju) umrlo na listi čekanja. Druge serije su prijavile stope smrtnosti onih koji su navedeni za transplantaciju i do 40%.
U ALFSG studiji, stopa transplantacije bila je veća u grupama sa nižim kratkoročnim spontanim preživljavanjem, što je ukupno preživljavanje učinilo sličnim u svim grupama: acetaminofen, 73%; izazvan lijekovima, 70%; neodređena grupa, 64%; i drugi uzroci, 61%. Uzroci smrti za 101 pacijenta koji su umrli u periodu od 3 sedmice uključivali su cerebralni edem, multiorgansko zatajenje, sepsu, srčanu aritmiju ili zastoj i respiratorno zatajenje. Srednje vrijeme do smrti nakon prijema bilo je 5 dana.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
===Acetilcistein===
Utvrđeno je da je intravenski [[N-acetilcistein]] koristan kod [[toksičnost acetaminofena|toksičnosti acetaminofena]], ali ne i kod akutnog zatajenja jetre koje nije povezano s acetaminofenom.&lt;ref name=&quot;LeeGI2009&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Lee WM, Hynan LS, Rossaro L |title=Intravenous N-acetylcysteine improves transplant-free survival in early stage non-acetaminophen acute liver failure |url=https://archive.org/details/sim_gastroenterology_2009-09_137_3/page/856 |journal=Gastroenterology |volume=137 |issue=3 |pages=856–64, 864.e1 |date=septembar 2009 |pmid=19524577 |doi=10.1053/j.gastro.2009.06.006 |pmc=3189485|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cochrane2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Siu |first1=Jacky TP |last2=Nguyen |first2=Trina |last3=Turgeon |first3=Ricky D |title=N-acetylcysteine for non-paracetamol (acetaminophen)-related acute liver failure |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=9. 12. 2020 |volume=2020 |issue=12 |pages=CD012123 |doi=10.1002/14651858.CD012123.pub2|pmid=33294991 |pmc=8095024 }}&lt;/ref&gt;
 
== Prognoza ==
Smrtnost je historijski gledano bila visoka, preko 80%.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Rakela J, Lange SM, Ludwig J, Baldus WP |title=Fulminant hepatitis: Mayo Clinic experience with 34 cases |url=https://archive.org/details/sim_mayo-clinic-proceedings_1985-05_60_5/page/n21 |journal=Mayo Clin. Proc. |volume=60 |issue=5 |pages=289–92 |year=1985 |pmid=3921780 |doi=10.1016/s0025-6196(12)60534-5}}&lt;/ref&gt; Posljednjih godina, pojava transplantacije jetre i multidisciplinarne intenzivne njege značajno je poboljšala preživljavanje. Sada je ukupno kratkoročno preživljavanje s transplantacijom veće od 65%.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Ostapowicz G, Fontana RJ, Schiødt FV |s2cid=11390513 |title=Results of a prospective study of acute liver failure at 17 tertiary care centers in the United States |url=https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2002-12-17_137_12/page/n44 |journal=Ann. Intern. Med. |volume=137 |issue=12 |pages=947–54 |year=2002 |pmid=12484709 |doi=10.7326/0003-4819-137-12-200212170-00007|display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;
Nekoliko prognostičkih sistema bodovanja je osmišljeno za predviđanje smrtnosti i identifikaciju onih kojima će biti potrebna rana transplantacija jetre. To uključuje [[kriteriji bolnice King's College|kriterije bolnice King's College]], [[Model za terminalnu bolest jetre|MELD skor]] i [[Clichy kriteriji|Clichy kriterije]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Castaldo |first1=Eric T. |last2=Chari |first2=Ravi S. |date=2006 |title=Liver transplantation for acute hepatic failure |journal=HPB |volume=8 |issue=1 |pages=29–34 |doi=10.1080/13651820500465741 |issn=1365-182X |pmc=2131363 |pmid=18333235}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Yantorno |first1=Silvina E. |last2=Kremers |first2=Walter K. |last3=Ruf |first3=Andrés E. |last4=Trentadue |first4=Julio J. |last5=Podestá |first5=Luis G. |last6=Villamil |first6=Federico G. |date=juni 2007 |title=MELD is superior to King's college and Clichy's criteria to assess prognosis in fulminant hepatic failure |journal=Liver Transplantation |volume=13 |issue=6 |pages=822–828 |doi=10.1002/lt.21104 |issn=1527-6465 |pmid=17539002|s2cid=45783920 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
== Terminologija ==
Do danas nije usvojena univerzalno prihvaćena nomenklatura. Trey i Davidson su 1970. godine uveli frazu „fulminantno zatajenje jetre“, koju su opisali kao „...potencijalno reverzibilno stanje, posljedicu teškog oštećenja jetre, s pojavom [[Jetrena encefalopatija|encefalopatije]] unutar osam sedmica od pojave prvih simptoma i u odsustvu prethodno postojeće bolesti jetre &quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Trey C, Davidson CS |title=The management of fulminant hepatic failure |journal=Progress in Liver Diseases |volume=3 |pages=282–98 |year=1970 |pmid=4908702 }}&lt;/ref&gt; Kasnije je predloženo da se termin &quot;fulminantni&quot; ograniči na pacijente koji razviju žuticu do encefalopatije u roku od dvije sedmice. Izrazi &quot;subfulminantno&quot; zatajenje jetre i &quot;kasni početak&quot; zatajenje jetre skovani su za početak između dvije sedmice i tri mjeseca, odnosno osam sedmica do 24 sedmice.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Bernuau J, Goudeau A, Poynard T |title=Multivariate analysis of prognostic factors in fulminant hepatitis B |journal=Hepatology |volume=6 |issue=4 |pages=648–51 |year=1986 |pmid=3732998 |doi=10.1002/hep.1840060417|s2cid=46521479 |display-authors=etal}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Gimson AE, O'Grady J, Ede RJ, Portmann B, Williams R |title=Late onset hepatic failure: clinical, serological and histological features |journal=Hepatology |volume=6 |issue=2 |pages=288–94 |year=1986 |pmid=3082735 |doi=10.1002/hep.1840060222|s2cid=30484891 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; „Krovni izraz“ akutnog zatajenja jetre predložila je grupa King's Collegea, što je usvojeno u ovom članku. Paradoksalno, u ovoj klasifikaciji, najbolja prognoza je u „hipeakutnoj“ grupi.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Sass DA, Shakil AO |title=Fulminant hepatic failure |journal=Liver Transplantation |volume=11 |issue=6 |pages=594–605 |year=2005 |pmid=15915484 |doi=10.1002/lt.20435 |s2cid=4730290 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==Reference==
{{refspisak}}
 
== Vanjski  linkovi ==
* {{eMedicine|ped|808|Fulminant Hepatic Failure}}
{{Medicinski izvori
|   DiseasesDB     =
|   ICD10          = {{ICD10|K|72||k|70}}
|   ICD9           = {{ICD9|570}}
|   ICDO           =
|   OMIM           =
|   MedlinePlus    =
|   eMedicineSubj  = article
|   eMedicineTopic = 177354
|   MeshID         = D017114
}}
{{Gastroenterologija}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Uzroci smrti]]
[[Kategorija:Bolesti jetre]]
[[Kategorija:Otkazivanje organa]]</text>
      <sha1>c42fswjxensa36fyz9ae4bs5jshu2qy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vlakna za penjanje</title>
    <ns>0</ns>
    <id>523546</id>
    <revision>
      <id>3926658</id>
      <parentid>3905970</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:19:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7436" sha1="2gvoiy0xiem9111wh3z2x6j3f92kfsl" xml:space="preserve">{{Prijevod}}{{Infokutija anatomija
| naziv = Vlakna za penjanje
| slika = Diagram of the Microanatomy of Human Cerebellar Cortex.svg
| | caption = Mikrokrugovi [[mali mozak|malog mozga]]. [[Ekscitatorne sinapse]] su označene sa (+), a [[inhibitorna sinapsa]] sa (-). Prikazano je penjanje vlakana koja potiču iz donjeg olba (zeleno).
|lokacija = [[Donja oliva]] i [[Mali mozak]]
|funkcija = Jedinstvena ekscitatorna funkcija (vidi tekst)
|neurotransmiter = [[Glutamat]]
|morfologija = Jedinstveni projekcijski [[neuron]] (vidi tekst)
|aferenti = [[Donja oliva]]
|eferenti = [[Purkinjeove ćelije]]
}}
'''Penjajuća vlakna''' su naziv dat nizu [[neuron]]skih projekcija iz donjeg olivnog jezgra smještenih u [[produžena moždina|produženoj moždini]].&lt;ref name=&quot;climbingfibers&quot;&gt;{{cite web
| last = Harting
| first = John K.
|author2=Helmrick, Kevin J.
| title = Cerebellum - Circuitry - Climbing Fibers
| website =
| date = 1996–1997
| url = http://www.neuroanatomy.wisc.edu/cere/text/P4/climb.htm
| doi =
| access-date = 25. 12. 2008}}
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book
|last=Bear
|first=Mark F.
|author2=Michael A. Paradiso |author3=Barry W. Connors
 |title=Neuroscience: Exploring the Brain
|format=Digitised online by Google Books
|access-date=25. 12. 2008
|url = https://books.google.com/books?id=75NgwLzueikC&amp;q=neuroscience+exploring+the+brain
|year=2006
|publisher=Lippincott Williams &amp; Wilkins
|isbn=978-0-7817-6003-4
|page=773
}}
Slika paralelnog vlakna&lt;/ref&gt;
Ovi [[akson]]i prolaze kroz [[pons]] i ulaze u [[mali mozak]] preko [[donji cerebelumski pendikul|donjeg cerebelumskog pedunkula]] gdje formiraju [[sinapse]] sa [[Mali mozak#Duboka jezgra|dubokim cerebelarnim jezgrama]] i [[Purkinjeove ćelije|Purkinjeovim ćelijama]]. Svako penjuće vlakno će formirati sinapse sa 1-10 Purkinjeovih ćelija.
U ranoj fazi razvoja, [[Purkinjeove ćelije]] inerviraju višestruka penjuća vlakna, ali kako [[mali mozak]] sazrijeva, ovi unosi se postepeno eliminišu, što rezultira jednim unosom penjućeg vlakna po Purkinjeovoj ćeliji.
Ova vlakna pružaju vrlo snažan, [[ekscitacija|ekscitacijski]] unos u mali mozak, što rezultira generiranjem kompleksnog šiljastog ekscitacijskog postsinapsnog potencijala (EPSP) u Purkinjeovim ćelijama.&lt;ref name=&quot;climbingfibers&quot;/&gt; Na taj način penjajuća vlakna (CF) imaju centralnu ulogu u motornom ponašanju.&lt;ref&gt;{{Cite journal
| first1 = Bruce E.
| last1 = McKay
| author-link =
| first2 = Jordan D. T., W. Hamish Mehaffey, Grant R. J. Gordon, Michael L. Molineux, Jaideep S. Bains, and Ray W. Turner
| last2 = Engbers
| author2-link =
| contribution-url =
| title = Climbing Fiber Discharge Regulates Cerebellar Functions by Controlling the Intrinsic Characteristics of Purkinje Cell Output
|date=31. 1. 2007
| pages = 2590–604
| url =https://www.ucalgary.ca/~rwturner/files/purkinje_trimodal_cf_07.pdf
| doi = 10.1152/jn.00627.2006
| id =
|access-date=25. 12. 2008
| pmid = 17267759
| last3 = Mehaffey
| first3 = WH
| last4 = Gordon
| first4 = GR
| last5 = Molineux
| first5 = ML
| last6 = Bains
| first6 = JS
| last7 = Turner
| first7 = RW
| volume = 97
| issue = 4
| journal = Journal of Neurophysiology| citeseerx = 10.1.1.325.2405
}}&lt;/ref&gt;
Penjačka vlakna prenose informacije iz različitih izvora kao što su [[kičmena moždina]], [[vestibularni sistem]], crveno jezgro, gornji kolikulus, [[retikularna formacija]] i senzorni i motorni korteks.
Smatra se da aktivacija penjačkih vlakana služi kao signal motorne greške koji se šalje u [[mali mozak]] i važan je signal za motorno tempiranje. Pored kontrole i koordinacije pokreta,&lt;ref name=&quot;urlanatomyqueen'suniversity&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.neuroanatomy.wisc.edu/virtualbrain/BrainStem/06Olive.html |title=Medical Neurosciences |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120113112054/http://www.neuroanatomy.wisc.edu/virtualbrain/BrainStem/06Olive.html |archive-date=13. 1. 2012 }}&lt;/ref&gt; '''Aferentni sistem penjućih vlakana doprinosi senzornoj obradi i kognitivnim zadacima vjerovatno kodiranjem vremena senzornog unosa nezavisno od pažnje ili svjesnosti'''.&lt;ref&gt;Xu D, Liu T, Ashe J, Bushara KO. Role of the olivo-cerebellar system in timing&quot; ''J Neurosci'' 2006; 26: 5990-5.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Liu T, Xu D, Ashe J, Bushara K. Specificity of inferior olive response to stimulus timing. J Neurophysiol 2008; 100: 1557-61.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Wu X, Ashe J, Bushara KO. Role of olivocerebellar system in timing without awareness. Proc Natl Acad Sci U S A 2011.&lt;/ref&gt;
U [[CNS|centralnom nervnom sistemu]], ova vlakna su sposobna da prođu kroz značajne regenerativne modifikacije, kao odgovor na povrede, te da generiraju nove grane širenjem kako bi inervirali okolne [[Putkinjeova ćelija|Purkinjeove ćelije]] ako one izgube svoju CF inervaciju.&lt;ref name=&quot;pmid15177783&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Carulli D, Buffo A, Strata P| title = Reparative mechanisms in the cerebellar cortex |url=https://archive.org/details/progress-in-neurobiology_2004-04_72_6/page/373| journal = Prog Neurobiol | volume = 72 | issue = 6 | pages = 373–98 |date=april 2004 | pmid = 15177783 | doi = 10.1016/j.pneurobio.2004.03.007 | s2cid = 18644626 }}&lt;/ref&gt; Pokazalo se da ova vrsta klijanja izazvanog povredom zahtijeva protein povezan s rastom [[GAP-43]].&lt;ref name=&quot;Grasselli et al., 2011&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Grasselli G, Mandolesi G, Strata P, Cesare P| title = Impaired Sprouting and Axonal Atrophy in Cerebellar Climbing Fibres following In Vivo Silencing of the Growth-Associated Protein GAP-43 | journal = PLOS ONE | volume = 6 | issue = 6 | pages = e20791 |date=juni 2011 | pmid = 21695168 | pmc = 3112224 | doi = 10.1371/journal.pone.0020791| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Grasselli &amp; Strata, 2013&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Grasselli G, Strata P| title = Structural plasticity of climbing fibers and the growth-associated protein GAP-43 | journal = Front. Neural Circuits | volume = 7 | issue = 25 | pages = 25 |date=februar 2013 | pmid = 23441024 | pmc = 3578352 | doi = 10.3389/fncir.2013.00025| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Mascaro | first1 = Allegra | last2 = Cesare | first2 = P. | last3 = Sacconi | first3 = L. | last4 = Grasselli | first4 = G. | last5 = Mandolesi | first5 = G. | last6 = Maco | first6 = G. | last7 = Knott | first7 = G.W. | last8 = Huang | first8 = L. | last9 = De Paola | first9 = V.  | year = 2013 | title = In vivo single branch axotomyinduces GAP-43-dependent sprouting and synaptic remodeling in cerebellarcortex | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2013-06-25_110_26/page/10824 | journal = Proc Natl Acad Sci U S A | volume = 110 | issue = 26| pages = 10824–10829 | doi = 10.1073/pnas.1219256110 | pmid = 23754371  | display-authors = etal | pmc=3696745| doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
==Također pogledajte==
*[[Aksonski terminali]]
*[[Paralelno vlakno]]

==Reference==
{{refspisak}}
==Vanjski linkovi==
*[https://www.ucalgary.ca/~rwturner/files/purkinje_trimodal_cf_07.pdf Climbing Fiber Discharge Regulates Cerebellar Functions by Controlling the  intrinsic Characteristics of Purkinje Cell Output]
*[http://www.psych.ualberta.ca/~phurd/papers/Winship_etal05.pdf Spatiotemporal Tuning of Optic Flow Inputs to the Vestibulocerebellum in Pigeons: Differences Between Mossy and Climbing Fiber Pathways]
{{Mali mozak}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Cerebelumske veze]]
[[Kategorija:Produžena moždina]]</text>
      <sha1>2gvoiy0xiem9111wh3z2x6j3f92kfsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Internetski mem</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525026</id>
    <revision>
      <id>3926355</id>
      <parentid>3749003</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:42:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2986" sha1="5xnvzuf2in32864ejrt5doqo1oja2vt" xml:space="preserve">[[Datoteka:Graph_SIR_model_without_vital_dynamics.svg|alt=Internet meme propagation graph|mini|Internet memovi se šire na sličan način kao zarazne bolesti, što pokazuje ovaj SIR model. Uzorak prikazan crvenom bojom ilustrira početni porast popularnosti, nakon čega slijedi postepeni pad do zaborava.]]'''Internet mem''', ili jednostavno '''mem''', je kulturni element (poput ideje, ponašanja ili stila) koji se širi [[internet]]om, prvenstveno putem [[Društveni mediji|platformi društvenih medija]]. Internet memovi pojavljuju se u različitim formatima, uključujući [[Slika|slike]], [[Video|video zapise]], [[GIF|GIF-ove]] i drugi [[Viralni fenomeni|viralni sadržaj]].

Noviji internet memovi često se nazivaju &quot;[[trulež mozga]]&quot; (izraz koji se koristi u šaljivom kontekstu za određene vrste memova koji su posebno apstraktni, besmisleni ili zbunjujući). Ključne karakteristike memova uključuju njihovu sklonost [[Parodija|parodiranju]], korištenje [[intertekstualnost]]i, njihovo viralno širenje i kontinuiranu evoluciju. Termin ''meme'' prvobitno je uveo [[Richard Dawkins]] 1972. godine kako bi opisao koncept kulturnog prenošenja.

Termin ''internet meme'' skovao je Mike Godwin 1993. godine za način na koji su se memovi širili kroz rane online zajednice, uključujući forume, [[Usenet]] grupe i e-poštu. Pojava platformi društvenih medija poput [[YouTube]], [[Twitter]], [[Facebook]] i [[Instagram]] dodatno je povećala raznolikost memova i ubrzala njihovo širenje. Noviji žanrovi memova uključuju &quot;dank&quot; i [[Nadrealizam|nadrealističke]] memove, kao i kratke video zapise koje su popularizovale platforme poput [[Vine (servis)|Vinea]] i [[TikTok]]a.

[[Datoteka:CatLolCatExample.jpg|alt=Image of lolcat meme|mini|Makro slika lolcata, stil memova posebno popularan sredinom i krajem 2000-ih.|lijevo|215x215piksel]]

[[Datoteka:Doge_meme_example.jpg|mini|Primjer mema [[Doge (mem)|Doge]], popularnog 2013. godine i sličnog stilu ranijih lolcatova &lt;ref&gt;{{Cite news|title=We who spoke LOLcat now speak Doge|url=https://gizmodo.com/we-who-spoke-lolcat-now-speak-doge-1481243678|access-date=3. 1. 2024|work=Gizmodo|date=11. 12. 2013|language=en}}&lt;/ref&gt;|190x190piksel]]

[[Datoteka:Deep_fried_meme.jpg|lijevo|mini|Primjer &quot;prženog&quot; mema, sa distorzijom i zasićenim bojama|251x251piksel]]

[[Datoteka:Thousand_yard_stare_meme.png|mini|Mem &quot;Thousand Yard Stare&quot;, popularan 2023. godine &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dailydot.com/memes/thousand-yard-stare-meme/|title=Origins of the Thousand Yard Stare meme|last=Andaloro|first=Angela|date=22. 7. 2024|website=The Daily Dot|language=en-US|access-date=25. 1. 2025}}&lt;/ref&gt;|233x233piksel]]

[[Datoteka:John_Maino_performs_the_ALS_Ice_Bucket_Challenge.jpg|mini|Osoba koja izvodi izazov s kantom ledene vode.|175x175piksel]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Commonscat-inline}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Internet]]
[[Kategorija:Neologizmi]]
[[Kategorija:Internet mem]]</text>
      <sha1>5xnvzuf2in32864ejrt5doqo1oja2vt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tresetište</title>
    <ns>0</ns>
    <id>525255</id>
    <revision>
      <id>3926269</id>
      <parentid>3874428</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SrpskiAnonimac</username>
        <id>92796</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>SrpskiAnonimac premjestio je stranicu [[Tresetišta]] na [[Tresetište]]</comment>
      <origin>3874428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14701" sha1="70bhsmo9age75v5gpehlog9gcw9tdcj" xml:space="preserve">[[Datoteka:Lauhanvuori suo.jpg|mini|Tresetište u [[Nacionalni park|Nacionalnom parku]] [[Lauhanvuori]], Isojoki, [[Finska]].]]
[[Datoteka:Sphagnum.jpg|mini|Mahovina ''Sphagnum sp.'']]
'''Tresetišta''' su [[ekosistem]]i u kojima [[neto primarna produkcija]] (NPP) prevazilazi razlaganje organske materije već hiljadama godina, što dovodi do postepenog akumuliranja organske materije bogate [[ugljik]]om.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Barudanović|first=Senka|title=Tresetišta na bosanskim planinama|last2=Mašić|first2=Ermin|last3=Macanović|first3=Armin|publisher=Prirodno-matematički fakultet, Univerzitet u Sarajevu|year=2017|isbn=978-9958-592-92-8|location=Sarajevo|pages=3-183}}&lt;/ref&gt; U širem smislu, u tresetišta se ubrajaju i površine koje sadrže [[treset]], a na kojima, uslijed isušivanja, više nema aktivnih procesa formiranja [[treset]]a, a prisustvo [[Vegetacija|vegetacije]] je irelevantno.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Jukić|first=Nedim|title=Diverzitet gljiva na tresetištima u Bosni i Hercegovini|last2=Omerović|first2=Nihad|last3=Tomić|first3=Smiljan|publisher=Mikološko udruženje MycoBH|year=2024|isbn=978-9926-8346-5-4|location=Sarajevo}}&lt;/ref&gt; U užem smislu, tresetište se definiše kao [[Močvara|močvarni]] [[ekosistem]] sa specifičnom vegetacijom u kojem su procesi formiranja treseta još uvijek u toku.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Od ukupne površine planete, tresetišta se prostiru na teritoriji od samo 4 miliona &lt;math&gt;km^2&lt;/math&gt;, odnosno prekrivaju 3 % kopnenih i slatkovodnih površina. Karakterišu se jedinstvenom sposobnošću da akumuliraju i skladište uginulu organsku materiju [[Mahovine|mahovina]] [[Rod (biologija)|roda]] [[Sphagnum L.|''Sphagnum'' L.]] i mnogih drugih [[Vrsta (biologija)|vrsta]], u uslovima skoro stalne zasićenosti vodom. Tresetišta su adaptirana na ekstremne uslove visokih voda, niskih koncentracija [[kisik]]a, prisustva toksičnih elemenata i slabo dostupnih hranjivih materija.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Joosten|first=Hans|title=Wise use of mires and peatlands-Background and Principles including a Framework for Decision-Making|url=https://archive.org/details/wiseuseofmirespe0000joos|last2=Clarke|first2=Donal|publisher=International Mire Conservation Group and International Peat Society.|year=2002|isbn=951-97744-8-3|pages=[https://archive.org/details/wiseuseofmirespe0000joos/page/n1 1]-304}}&lt;/ref&gt;

== Rasprostranjenost ==
Tresetišta su široko rasprostranjena u hladnim, umjerenim klimatskim područjima, uglavnom u [[borealnim ekosistemima]] na [[Sjeverna hemisfera|sjevernoj hemisferi]]. Najveće svjetsko močvarno područje su tresetne močvare Zapadnosibirske nizije u [[Rusija|Rusiji]], koje pokrivaju više od milion kilometara kvadratnih.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite book|last=Fraser|first=Lauchlan H.|title=The world's largest wetlands: ecology and conservation|last2=Keddy|first2=Paul A.|date=2005|publisher=Cambridge university press|isbn=978-0-521-83404-9|location=Cambridge}}&lt;/ref&gt; Velika tresetišta nalaze se i u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]], posebno u području [[Hudson Bay]] nizije i sliva [[Rijeka|rijeke]] [[Mackenzie]].&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ona su rjeđa na [[Južna hemisfera|južnoj hemisferi]], a najveće je [[Magelansko tresetište]], koje zauzima oko 44.000 &lt;math&gt;km^2&lt;/math&gt; u [[Južna Amerika|Južnoj Americi]].

Tresetišta mahovina roda ''[[Sphagnum]]'' bila su nekada široko rasprostranjena u sjevernoj [[Evropa|Evropi]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Latvia/Latvia.htm#3.CLIMATE|title=Latvia|website=www.fao.org|access-date=20. 8. 2025|archive-date=11. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811153638/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/Counprof/Latvia/Latvia.htm#3.CLIMATE|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ali su često krčena i isušivana radi [[Poljoprivreda|poljoprivrede]]. Studija koju je [[2019.|2019. godine]] predvodio [[Graeme T. Swindles]] pokazala je da su tresetišta širom [[Evropa|Evrope]] tokom posljednjih nekoliko vijekova doživjela brzo isušivanje zbog ljudskog utjecaja, uključujući dreniranje, vađenje treseta i spaljivanje.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Swindles|first=Graeme T.|last2=Morris|first2=Paul J.|last3=Mullan|first3=Donal J.|last4=Payne|first4=Richard J.|last5=Roland|first5=Thomas P.|last6=Amesbury|first6=Matthew J.|last7=Lamentowicz|first7=Mariusz|last8=Turner|first8=T. Edward|last9=Gallego-Sala|first9=Angela|date=2019|title=Widespread drying of European peatlands in recent centuries|url=https://www.nature.com/articles/s41561-019-0462-z|journal=Nature Geoscience|language=en|volume=12|issue=11|pages=922–928|doi=10.1038/s41561-019-0462-z|issn=1752-0894}}&lt;/ref&gt;

== Formiranje tresetišta ==
Formiranje tresetišta je proces u kojem se [[treset]] direktno akumulirao na vlažnoj mineralnoj podlozi neposredno nakon [[Deglacijacija|deglacijacije]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Paludifikacija]] se odnosi na formiranje ekosistema tresetišta, na primarno [[Šuma|šumskim]] [[Biotop|staništima]] i staništima [[livada]]. [[Terestrijalizacija]] je postepeno formiranje tresetišta punjenjem vodenih tijela. Smatra se da je najveći dio tresetišta formiran procesom paludifikacije (preko 71 %), a da ih je 28 % nastalo procesom terestrijalizacije.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-540-31913-9|title=Boreal Peatland Ecosystems|date=2006|publisher=Springer Berlin Heidelberg|isbn=978-3-540-31912-2|editor-last=Wieder|editor-first=R. Kelman|series=Ecological Studies|volume=188|location=Berlin, Heidelberg|language=en|doi=10.1007/978-3-540-31913-9|editor-last2=Vitt|editor-first2=Dale H.}}&lt;/ref&gt;

Većina tresetišta se sastoji iz dva sloja:

* Gornjeg aerobnog sloja sa visokom hidrološkom aktivnošću ([[akrotelm]]) u kojem je stepen razlaganja normalno visok.
* Mnogo debljeg pretežno anaerobnog donjeg sloja ([[katotelm]]) u kojem su hidrološka aktivnost i razlaganje organske materije dosta niže.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Klasifikacija ==
Tresetišta se obično klasificiraju prema porijeklu vode koja ih natapa, što određuje njihovu [[PH vrijednost|pH reakciju]], sadržaj nutrijenata i tip vegetacije.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Geogena tresetišta (minerotrofna, niska, neutralna), obično su smještena u depresijama i dobijaju vodu koja je bila u kontaktu sa okolnim [[zemljište]]m i/ili matičnim [[Podloga (biologija)|supstratom]], bilo površinskim tokovima, bilo podzemnim izvorima. Bogata su nutrijentima, a sadržaj minerala u vodi (prisustvo baznih kationa [[Kalcij|Ca]] i [[Magnezij|Mg]]) utiče na najčešće neutralnu pH reakciju ovakvog tresetišta. U vegetaciji dominiraju [[Poaceae|trave]], šaševi i rogoz te smeđe [[mahovine]] iz porodica [[Amblystegiaceae]] i [[Calliergonaceae]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Zoltai|first=S. C.|last2=Vitt|first2=D. H.|date=1995|title=Canadian wetlands: Environmental gradients and classification|url=http://link.springer.com/10.1007/BF00045195|journal=Vegetatio|language=en|volume=118|issue=1-2|pages=131–137|doi=10.1007/BF00045195|issn=0042-3106}}&lt;/ref&gt;

Ovaj tip tresetišta može se podijeliti na soligena, koja dobijaju vodu od padavina i površinskog oticanja, i litogena, koja dobijaju dublju [[Podzemna voda|podzemnu vodu]]. Tokom vremena može doći do promjene snabdijevanja minerotrofnog tresetišta vodom, pri čemu se javljaju prelazni, mezotrofni tipovi tresetišta, u okviru kontinuirane [[Ekološka sukcesija|ekološke sukcesije]] prema oligotrofnim tresetištima.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ombrogena tresetišta (ombrotrofna, visoka, uzdignuta, kisela), obično su izdignuta u odnosu na okolinu, imaju deblji tresetni sloj, a vodu dobijaju samo od padavina. Njihova pH reakcija je kisela, imaju visok sadržaj organske materije i siromašna su nutrijentima. Na ovim tresetištima dominiraju mahovine iz roda ''Sphagnum'' i drvna vegetacija.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Flora i fauna ==
Ekosistemi tresetišta karakterišu se jedinstvenim diverzitetom vaskularnih biljaka i specifičnim ekološkim uslovima. Dominantnu ulogu u njihovom sastavu imaju vrste iz roda ''Sphagnum'' (''[[Sphagnum cuspidatum]]'', ''[[Sphagnum rubellum|S. rubellum]]'', ''[[Sphagnum magellanicum|S. magellanicum]]'', ''[[Sphagnum cuspidatum|S. cuspidatum]]'', ''[[Sphagnum recurvum|S. recurvum]]'' i mnoge druge). Pored mahovina, tresetišta nastanjuje i veliki broj viših biljaka. Kao najznačajnije mogu se navesti: ''Eriophorum vaginatum'', [[Brusnica|''Vaccinium vitis-idaea'']], ''V.'' ''microcarpum'', ''V.'' ''oxycoccus'', ''V.'' ''uliginosus'', ''Andromeda polifolia'', ''Calluna vulgaris'', ''Carex lasiocarpa'', ''Menyanthes trifoliata'' itd.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Minelli|first=A.|date=2004|title=Mountain peat bogs: relicts of biodiversity in acid waters|url=https://www.semanticscholar.org/paper/Mountain-peat-bogs%3A-relicts-of-biodiversity-in-acid-Minelli/0a278524afe9591dd50c5e4d6fbe6d227f9fbae3|journal=Italian Habitats}}&lt;/ref&gt; U ekosistemima tresetišta na području Evrope živi nekoliko biljaka mesožderki, a najpoznatije su: ''[[Biljke mesožderke|Drosera rotundifolia]]'' i ''[[Pinguicula vulgaris]]''.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Tresetišta predstavljaju i staništa za veliki broj mikroalgi. Najbrojnije među njima su [[Silikatne alge|silikatne]] i [[zelene alge]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book|last=Rydin|first=Håkan|url=https://academic.oup.com/book/5054|title=The Biology of Peatlands|last2=Jeglum|first2=John K.|date=18. 7. 2013|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-960299-5|doi=10.1093/acprof:osobl/9780199602995.001.0001}}&lt;/ref&gt;

Tresetišta su važna staništa za brojne beskičmenjake. Njznačajnije grupe beskičmenjaka koje naseljavaju tresetišta su [[cilijate]] i [[rizopodije]].&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://digitalcommons.mtu.edu/bryophyte-ecology/|title=Bryophyte Ecology ebook {{!}} Michigan Technological University Research {{!}} Digital Commons @ Michigan Tech|website=digitalcommons.mtu.edu|access-date=20. 8. 2025}}&lt;/ref&gt; Mahovine tresetarke su važna staništa za [[Rotifera|rotifere]]. U ekosistemima tresetišta utvrđene su brojne rijetke vrste rotifera, kao što je ''[[Tetrasiphon hydrocora]]'', koja je opisana na tresetištima u [[Kanada|Kanadi]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kuczyńska-Kippen|first=Natalia|date=2008|title=Spatial distribution of zooplankton communities between the Sphagnum mat and open water in a dystrophic lake|journal=Polish Journal of Ecology}}&lt;/ref&gt; Ekosistemi tresetišta su idealna staništa za [[Tardigrada|tardigrade (Tardigrada)]], [[Baršunasti crvi|brašunaste crve]] [[Baršunasti crvi|(Onychophora)]] i [[artropode]] [[Artropode|(Arthropoda)]].&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Na tresetištima se nalazi i veliki broj [[pauk]]ova i [[krpelj]]a.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Među [[vodozemci]]ma posebno se ističu [[daždevnjaci]] (''[[Triturus helveticus]]'' i ''[[Triturus vulgaris]]'') i [[Žaba|žabe]] (''[[Bufo bufo]]'').&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Na području Evrope, u ekosistemima tresetišta dominiraju neki [[gušter]]i ([[Lacerta vivipara|''Lacerta vivipara'']]) i [[Zmija|zmije]] (''[[Šarka|Vipera berus]])'', iako su one pretežno vrste koje žive u šumskim ekosistemima.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Sjverna tresetišta se odlikuju visokim diverzitetom [[Ptice|ptica]]. Njupadljivije vrste ptica koje naseljavaju ekosisteme tresetišta su ždralovi (''[[Grus grus]]'' u [[Evropa|Evropi]], a ''[[Grus canadensis]]'' u [[Sjeverna Amerika|Sjevernoj Americi]]) i tetrijeb (''Tetrao tetrix'').&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Tresetišta u Bosni i Hercegovini ==
Tresetišta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] zauzimaju malu površinu, oko 180 &lt;math&gt;km^2&lt;/math&gt;, što je 0,35 % od ukupne površine zemlje. Od navedene površine 90 % otpada na aktivna tresetišta.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|title=Mires and peatlands of Europe: Status, distribution and conservation|date=2017|publisher=Schweizerbart Science Publishers|isbn=978-3-510-65383-6|editor-last=Joosten|editor-first=Hans|location=Stuttgart|editor-last2=Tanneberger|editor-first2=Franziska|editor-last3=Moen|editor-first3=Asbjørn}}&lt;/ref&gt; Poznata područja na kojima se nalaze ovi ekosistemi u Bosni i Hercegovini su: planinsko područje [[Romanija|Romanije]] (lokalitet Han Kram), planina [[Zvijezda (planina u Bosni i Hercegovini)|Zvijezda]] (lokaliteti Ponikve, [[Šimin Potok]] i [[Bijambare]]), planina [[Jahorina]] (lokalitet Dugo polje), planina [[Vranica]] (okolina [[Prokoško jezero|Prokoškog jezera]]), [[Bardača (jezero)|Bardača]] ([[Lijevče polje]]), [[Gatačko polje]], područje [[Posavina|Posavine]], [[Rača (Vlasenica)|Rača]] ([[Bijeljina]]), [[Podrašničko polje]], [[Gromiželj]], kao i šire područje [[Livanjsko polje|Livanjskog polja]] (lokalitet Ždralovac) i drugi.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barudanovıć|first=Senka|last2=Mašić|first2=Ermin|last3=Macanović|first3=Armin|last4=Hatibović|first4=Ena|date=18. 11. 2021|title=INDICATION OF THE STATE OF PEATLAND ECOSYSTEMS IN BOSNIA AND HERZEGOVINA|url=https://radovi.sfsa.unsa.ba/ojs/index.php/rsf/article/view/34|journal=Radovi Šumarskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu|volume=49|issue=2|pages=33–42|doi=10.54652/rsf.2019.v49.i2.34|issn=2490-3183}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lakušić|first=R.|last2=Grgić|first2=P.|last3=Kutleša|first3=Lj.|last4=Muratspahić|first4=D.|last5=Redžić|first5=S.|last6=Barudanović|first6=S.|date=1991|title=Struktura i dinamika fitoce-noza  u  ekosistemima  tresetišta  na  planinama  Bosne|journal=Bilten Društva ekologa BiH, serija a, Ekološke monografije,  No. 7, 35-84.}}&lt;/ref&gt;

Među tipovima tresetišta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]], tipična visoka tresetišta su rijetka i slabo zastupljena. Ona imaju prelazni karakter i uglavnom se javljaju u gorskom pojasu unutrašnjih [[Dinaridi|Dinarida]], a odlikuje ih dominacija mahovina tresetara ([[Sphagnum spp|''Sphagnum spp'']]''.'').&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; U poređenju s njima, češća su degradirana visoka tresetišta, koja se obično prostiru u njihovoj neposrednoj blizini. Za ovaj tip tresetišta je, pored prisustva mahovina tresetara, karakteristično i prisustvo [[Beskoljenka|beskoljenke]] (''[[Molinia caerulea]]''), koja često preuzima dominaciju u staništu. Osim ovih, na području Bosne i Hercegovine javljaju se i prelazna tresetišta te alkalna tresetišta.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Močvare]]
[[Kategorija:Vrste tla]]
[[Kategorija:Ekologija]]
[[Kategorija:Vlažna područja u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Tresetišta]]
[[Kategorija:Terminologija okoliša]]
[[Kategorija:Fluvijalni oblici reljefa]]
[[Kategorija:Ekologija vode]]
[[Kategorija:Pedologija]]
[[Kategorija:Vlažna područja]]</text>
      <sha1>70bhsmo9age75v5gpehlog9gcw9tdcj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opioidni receptor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>526031</id>
    <revision>
      <id>3926544</id>
      <parentid>3921050</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43279" sha1="q0tx7bqh5lre0y3qz78u5evm6ji2skj" xml:space="preserve">[[Slika:4DJH anim.2.gif|thumb|right|Animirani prikaz ljudskog κ-opioidnog receptora u kompleksu s antagonistom [[JDTic]].]]
'''Opioidni receptori''' su grupa inhibitornih [[G-protein spregnuti receptor|G-proteon spregnutih recaptora]] s [[opioid]]ima kao [[ligand]]ima.&lt;ref name=&quot;pmid8981566&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dhawan BN, Cesselin F, Raghubir R, Reisine T, Bradley PB, Portoghese PS, Hamon M | title = International Union of Pharmacology. XII. Classification of opioid receptors | journal = Pharmacological Reviews | volume = 48 | issue = 4 | pages = 567–92 | date = decembar 1996 | pmid = 8981566 | url = http://pharmrev.aspetjournals.org/content/48/4/567.full.pdf+html }}{{Open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid14754373&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Janecka A, Fichna J, Janecki T | title = Opioid receptors and their ligands | journal = Current Topics in Medicinal Chemistry | volume = 4 | issue = 1 | pages = 1–17 | year = 2004 | pmid = 14754373 | doi = 10.2174/1568026043451618 }}{{Open access}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15189164&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Waldhoer M, Bartlett SE, Whistler JL | title = Opioid receptors | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-biochemistry_2004_73/page/952 | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 73 | pages = 953–90 | year = 2004 | pmid = 15189164 | doi = 10.1146/annurev.biochem.73.011303.073940 }}{{Closed access}}&lt;/ref&gt; [[Endogen]]i opioidi su [[dinorfin]]i, [[enkefalin]]i, [[endorfin]]i, [[endomorfin]]i i [[nociceptin]]. Opioidni receptori su ~40% identični [[somatostatinski receptor|somatostatinskim receptorima]] (SSTR). Opioidni receptori su široko rasprostranjeni u [[mozak|mozgu]], u [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]], na perifernim [[neuron]]ima i [[probavni trakt|probavnom traktu]].

== Otkriće ==
Do sredine 1960-ih, farmakološkim studijama je postalo očigledno da [[opioid]]i vjerovatno djeluju na specifičnim receptorskim mjestima i da vjerovatno postoji više takvih mjesta.&lt;ref name=&quot;pmid4867058&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Martin WR | title = Opioid antagonists | journal = Pharmacological Reviews | volume = 19 | issue = 4 | pages = 463–521 | date = decembar 1967 | pmid = 4867058 | url = http://pharmrev.aspetjournals.org/content/19/4/463 }}{{Closed access}}&lt;/ref&gt; Rane studije su pokazale da se opijati akumuliraju u mozgu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ingoglia NA, Dole VP | title = Localization of d- and l-methadone after intraventricular injection into rat brains | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 175 | issue = 1 | pages = 84–7 | date = oktobar 1970 | pmid = 5471456 | url = http://jpet.aspetjournals.org/content/175/1/84 }}{{Closed access}}&lt;/ref&gt; Receptori su prvi put identificirani kao specifične molekule korištenjem studija vezivanja, u kojima je utvrđeno da se opijati obilježeni [[radionuklid|radioizotopima]] vežu za homogenate moždane [[biološka membrana|membrane]]. Prva takva studija objavljena je 1971. godine, koristeći [[tricij|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;H]]-[[levorfanol]].&lt;ref name=&quot;pmid5288759&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Goldstein A, Lowney LI, Pal BK | title = Stereospecific and nonspecific interactions of the morphine congener levorphanol in subcellular fractions of mouse brain | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1971-08_68_8/page/1742 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 68 | issue = 8 | pages = 1742–7 | date = august 1971 | pmid = 5288759 | pmc = 389284 | doi = 10.1073/pnas.68.8.1742 | bibcode = 1971PNAS...68.1742G | doi-access = free }}{{Open access}}&lt;/ref&gt; U 1973., [[Candace Pert]]  i  [[Solomon H. Snyder]] objavili su  prvu detaljnu studiju vezivanja onoga što će se ispostaviti kao [[Μ-opioidni receptor|μ opioidni receptor]], koristeći [[tricij|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;H]]-[[nalokson]].&lt;ref name=&quot;pmid4687585&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pert CB, Snyder SH | title = Opiate receptor: demonstration in nervous tissue | url = https://archive.org/details/sim_science_1973-03-09_179_4077/page/1010 | journal = Science | volume = 179 | issue = 4077 | pages = 1011–4 | date = mart 1973 | pmid = 4687585 | doi = 10.1126/science.179.4077.1011 | bibcode = 1973Sci...179.1011P | s2cid = 21783674 }}{{Closed access}}&lt;/ref&gt; Ta studija se široko smatra prvim konačnim otkrićem opioidnog receptora, iako su ubrzo nakon toga uslijedile još dvije studije.&lt;ref name=&quot;pmid4801733&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Terenius L | title = Stereospecific interaction between narcotic analgesics and a synaptic plasm a membrane fraction of rat cerebral cortex | journal = Acta Pharmacologica et Toxicologica | volume = 32 | issue = 3 | pages = 317–20 | year = 1973 | pmid = 4801733 | doi = 10.1111/j.1600-0773.1973.tb01477.x }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid4516196&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Simon EJ, Hiller JM, Edelman I | title = Stereospecific binding of the potent narcotic analgesic (3H) Etorphine to rat-brain homogenate | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 70 | issue = 7 | pages = 1947–9 | date = juli 1973 | pmid = 4516196 | pmc = 433639 | doi = 10.1073/pnas.70.7.1947 | bibcode = 1973PNAS...70.1947S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Prečišćavanje ==
Prečišćavanje receptora dodatno je potvrdilo njegovo postojanje. Prvi pokušaj pročišćavanja receptora uključivao je upotrebu novog [[opioidni antagonist|opioidnog antagonista]] nazvanog [[klornaltreksamin]] za koji je dokazano da se veže za opioidni receptor.&lt;ref name=&quot;pmid86208&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Caruso TP, Takemori AE, Larson DL, Portoghese PS | title = Chloroxymorphamine, and opioid receptor site-directed alkylating agent having narcotic agonist activity | url = https://archive.org/details/sim_science_1979-04-20_204_4390/page/316 | journal = Science | volume = 204 | issue = 4390 | pages = 316–8 | date = april 1979 | pmid = 86208 | doi = 10.1126/science.86208 | bibcode = 1979Sci...204..316C }}&lt;/ref&gt; Caruso je kasnije pročistio [[deterdžent]]om ekstrahiranu komponentu moždane membrane [[pacov]]a koja se eluirala sa specifično vezanim [[tricij|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;H]]-klornaltreksaminom.&lt;ref name=&quot;pmid6259471&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Caruso TP, Larson DL, Portoghese PS, Takemori AE | title = Isolation of selective 3H-chlornaltrexamine-bound complexes, possible opioid receptor components in brains of mice | journal = Life Sciences | volume = 27 | issue = 22 | pages = 2063–9 | date = decembar 1980 | pmid = 6259471 | doi = 10.1016/0024-3205(80)90485-3 }}&lt;/ref&gt;

==Glavni podtipovi==
Postoje četiri glavna podtipa opioidnih receptora.&lt;ref name=&quot;pmid16402099&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Corbett AD, Henderson G, McKnight AT, Paterson SJ | title = 75 years of opioid research: the exciting but vain quest for the Holy Grail | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 147 | issue = Suppl 1 | pages = S153-62 | date = januar 2006 | pmid = 16402099 | pmc = 1760732 | doi = 10.1038/sj.bjp.0706435 }}&lt;/ref&gt; [[OGFr]] je prvobitno otkriven i nazvan kao novi opioidni receptor zeta (ζ). Međutim, kasnije je otkriveno da dijeli malu sličnost u sekvenci s drugim opioidnim receptorima i da ima sasvim drugačiju funkciju.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Receptor
! Podtipovi
! Lokacija &lt;ref name=&quot;Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Stein C, Schäfer M, Machelska H | title = Attacking pain at its source: new perspectives on opioids | journal = Nature Medicine | volume = 9 | issue = 8 | pages = 1003–8 | date = august 2003 | pmid = 12894165 | doi = 10.1038/nm908 | s2cid = 25453057 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;stoppain&quot;&gt;{{cite book |vauthors=Fine PG, Portenoy RK | title = A Clinical Guide to Opioid Analgesia |year= 2004 | publisher = McGraw Hill |chapter = Chapter 2: The Endogenous Opioid System | archive-url = https://web.archive.org/web/20110719072413/http://www.stoppain.org/pcd/_pdf/OpioidChapter2.pdf | archive-date = 19. 7. 2011 |chapter-url = http://www.stoppain.org/pcd/_pdf/OpioidChapter2.pdf }}&lt;/ref&gt;

! Funkcija&lt;ref name=&quot;Stein C, Schäfer M, Machelska H (2003)&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;stoppain&quot;/&gt;
![[G-protein]]ska podjedinica
 |-
 | [[δ-opioidni receptor|delta (δ)]] &lt;br /&gt;DOR&lt;br /&gt; OP&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;(I)&lt;/sup&gt; || δ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;,&lt;ref name=&quot;pmid12706480&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Portoghese PS, Lunzer MM | title = Identity of the putative delta1-opioid receptor as a delta-kappa heteromer in the mouse spinal cord | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 467 | issue = 1–3 | pages = 233–4 | date = april 2003 | pmid = 12706480 | doi = 10.1016/s0014-2999(03)01599-1 }}&lt;/ref&gt; δ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; ||
* [[Mozak]]
** [[Pons]]na jezgra
** [[Amigdala]]
** [[Olfaktorni bulbusi]]
** duboki [[moždani korteks|korteks]]
* periferni [[senzorni neuroni]]
||
* [[analgezija]]
* [[antidepresivni]] efekti
* [[Konvulzija|Konvulzivni]] efekti
* [[Fizička ovisnost]]
* Može modulirati [[respiratorna depresija|respiratornu depresiju]] posredovanu μ-opioidnim receptorima 
|-
 | [[κ-opioidni receptor|kappa (κ)]] &lt;br /&gt;KOR&lt;br /&gt; OP&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;(I)&lt;/sup&gt;  || κ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, κ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, κ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ||
* [[Mozak]]
** [[Hipotalamus]]
** [[periakveduktalna siva masa|Periakveduktalna siva]]
** [[Klaustrum]]
* [[Kičmena moždina]]
** [[Rolandova substantia gelatinosa|Substantia gelatinosa]]
* periferni [[senzorni neuron]]i||
* [[Analgezija]]
** [[antikonvulzivni]] efekti
* [[depresija (raspoloženje)|depresija]]
* [[disocijacija|Disocijativni]]/[[halucinacija|Halucinogeni]] efekti
* [[ravnoteža tekućine|Diureza]]
* [[Mioza]]
* [[Disforija]]
* [[Neuroprotekcija]]
* [[Sedacija]]
* [[Stres]]
|Gi 
|-
 | [[μ-opioidni receptor|mu (μ)]] &lt;br /&gt;MOR&lt;br /&gt; OP&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;(I)&lt;/sup&gt; || μ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, μ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, μ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; ||
* [[Mozak]]
** [[moždana kora|korteks]] (lamine III i IV)
** [[talamus]]
** [[striosomi]]
** [[periakveduktalna siva masa|Periakveduktalna siva]]
** [[Rostralna ventromedijalna medula]]
* [[Kičmena moždina]]
** [[Rolandova substantia gelatinosa|''Substantia gelatinosa'']]
* Periferni [[senzorni neuroni]]
* [[Probavni trakt]]|| '''μ&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;''':
* [[analgezija]]
* [[fizička zavisnost]]
'''μ&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;''':
* [[respiratorna depresija]]
* [[mioza]]
* [[euforija]]
* Smanjen [[gastrointestinalni trakt|GI]] [[peristaltika|motilitet]]
* [[Fizička zavisnost]]
'''μ&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;''':
* Moguća [[vazodilatacija]]
|Gi
 |-
 | [[Nociceptinski receptor]] &lt;br /&gt; NOR&lt;br /&gt;OP&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt; &lt;sup&gt;(I)&lt;/sup&gt; || ORL&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; ||
* [[Mozak]]
** [[moždana kora|Korteks]]
** [[Amigdala]]
** [[Hipokampus]]
** [[Septalno jezgro]]
** [[Habenula]]
** [[Hipotalamus]]
* [[Kičmena moždina]]||
* [[Anksioznost]]
* [[Depresija (raspoloženje)|Depresija]]
* [[Apetit]]
* Razvoj [[tolerancija na lijek|tolerancije]] na μ-opioidne agoniste
|
|-
 | [[OGFr|zeta]] (ζ) &lt;br /&gt;ZOR|| ||
* [[Srce]]
* [[Jetra]]
* [[Skeletni mišić]]
* [[Bubreg]]
* [[Mozak]]
* [[Gušterača]]
* [[fetus]]no tkivo
** Jetra
** Bubreg||
* [[ćelijski rast|Rast tkiva]]
** [[Embriogeneza]]
** Regulacija proliferacije [[kancer|ćelija raka]]
|
|-
|}
&lt;small&gt;(I). Naziv zasnovan na redoslijedu otkrivanja &lt;/small&gt;

==[[Evolucija]] ==
Porodica opioidnih receptora (OR) nastala je iz dva događaja duplikacije jednog pretka opioidnog receptora u ranoj evoluciji kičmenjaka. [[Filogeneza]] pokazuje da je porodica opioidnih receptora već bila prisutna kod vilica kičmenjaka prije više od 450 miliona godina. Kod ljudi, ovaj [[paralogon]] je rezultat dvostrukog događaja [[tetraploid]]izacije rezultirao je time da se geni receptora nalaze na hromosomima 1, 6, 8 i 20. Događaji tetraploidizacije često rezultiraju gubitkom jednog ili više [[Duplikacija gena|dupliciranih gena]], ali u ovom slučaju, gotovo sve vrste zadržavaju sva četiri opioidna receptora, što ukazuje na biološki značaj ovih sistema. Stefano je pratio koevoluciju OR-a i [[imunski sistem|imunskog sistema]] koja leži u osnovi činjenice da su ovi receptori pomogli ranijim životinjama da prežive bol i upalni šok u agresivnim okruženjima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Stefano GB, Kream RM | title = Opioid peptides and opiate alkaloids in immunoregulatory processes | journal = Archives of Medical Science | volume = 6 | issue = 3 | pages = 456–60 | date = juni 2010 | pmid = 22371785 | pmc = 3282526 | doi = 10.5114/aoms.2010.14271 }}&lt;/ref&gt;

Receptorske porodice delta, kappa i mu pokazuju 55–58% identičnosti jedna s drugom i 48–49% homologije s [[nociceptinski receptor|nociceptinskim receptorom]]. Uzeto zajedno, ovo ukazuje na to da gen NOP receptora, OPRL1, ima jednako evolucijsko porijeklo, ali veću stopu [[mutacija]] od ostalih receptorskih gena.&lt;ref name=&quot;pmid19273128&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Stevens CW | title = The evolution of vertebrate opioid receptors | journal = Frontiers in Bioscience | volume = 14 | issue = 14 | pages = 1247–69 | date = januar 2009 | pmid = 19273128 | pmc = 3070387 | doi = 10.2741/3306 }}&lt;/ref&gt;

Iako porodice opioidnih receptora dijele mnoge sličnosti, njihove strukturne razlike dovode do funkcionalnih razlika. Dakle, mu-opioidni receptori izazivaju opuštanje, povjerenje, zadovoljstvo i analgeziju.&lt;ref name=&quot;pmid21918519&quot;/&gt;&lt;ref name=Bodnar2016&gt;{{cite journal | vauthors = Bodnar RJ | title = Endogenous opiates and behavior: 2014 | journal = Peptides | volume = 75 | pages = 18–70 | date = januar 2016 | pmid = 26551874 | doi = 10.1016/j.peptides.2015.10.009 | s2cid = 34578840 }}&lt;/ref&gt; Ovaj sistem može također pomoći u posredovanju stabilnih, emocijski predanih veza. Eksperimenti s mladim zamorcima pokazali su da je [[teorija vezanosti|socijalna vezanost]] posredovana opioidnim sistemom. Evolucijska uloga opioidne signalizacije u ovim ponašanjima potvrđena je kod [[pas]]a, [[kokoš]]i i [[pacov]]a.&lt;ref name=&quot;pmid21918519&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Furay AR, Neumaier JF | title = Opioid receptors: binding that ties | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 36 | issue = 11 | pages = 2157–8 | date = oktobar 2011 | pmid = 21918519 | pmc = 3176578 | doi = 10.1038/npp.2011.147 }}&lt;/ref&gt; Opioid receptors also have a role in mating behaviors.&lt;ref name=&quot;pmid21734650&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Burkett JP, Spiegel LL, Inoue K, Murphy AZ, Young LJ | title = Activation of μ-opioid receptors in the dorsal striatum is necessary for adult social attachment in monogamous prairie voles | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 36 | issue = 11 | pages = 2200–10 | date = oktobar 2011 | pmid = 21734650 | pmc = 3176565 | doi = 10.1038/npp.2011.117 }}&lt;/ref&gt; Međutim, mu-opioidni receptori ne kontrolišu samo društveno [[ponašanje]], već i opuštaju pojedince u širokom spektru drugih situacija.

Kappa- i delta-opioidni receptori mogu biti manje povezani sa opuštanjem i analgezijom jer kappa-opioidni receptor potiskuje aktivaciju mu-opioidnih receptora, a delta-opioidni receptor različito interraguje sa agonistima i antagonistima. Kappa-opioidni receptori su uključeni u perceptivnu mobilizaciju hronične anksioznosti, dok delta-opioidni receptori indukuju inicijaciju akcije, impulsivnost i mobilizaciju ponašanja.&lt;ref name=Bodnar2016 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Olmstead MC, Ouagazzal AM, Kieffer BL | title = Mu and delta opioid receptors oppositely regulate motor impulsivity in the signaled nose poke task | journal = PLOS ONE | volume = 4 | issue = 2 | pages = e4410 | year = 2009 | pmid = 19198656 | pmc = 2635474 | doi = 10.1371/journal.pone.0004410 | bibcode = 2009PLoSO...4.4410O | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ove razlike navele su neka istraživanja da sugerišu da su pojačane ili smanjene regulacije unutar tri porodice opioidnih receptora osnova različite dispozicione emocionalnosti koja se vidi kod psihijatrijskih poremećaja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Akil H, Owens C, Gutstein H, Taylor L, Curran E, Watson S | title = Endogenous opioids: overview and current issues | journal = Drug and Alcohol Dependence | volume = 51 | issue = 1–2 | pages = 127–40 | year = 1999 | pmid = 9716935 | doi = 10.1016/s0376-8716(98)00071-4 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Trofimova I | title = Functionality versus dimensionality in psychological taxonomies, and a puzzle of emotional valence | journal = Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences | volume = 373 | issue = 1744 | pages = 20170167 | date = april 2018 | pmid = 29483351 | pmc = 5832691 | doi = 10.1098/rstb.2017.0167 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tuominen L, Salo J, Hirvonen J, Någren K, Laine P, Melartin T, Isometsä E, Viikari J, Raitakari O, Keltikangas-Järvinen L, Hietala J | display-authors = 6 | title = Temperament trait Harm Avoidance associates with μ-opioid receptor availability in frontal cortex: a PET study using [(11)C]carfentanil | journal = NeuroImage | volume = 61 | issue = 3 | pages = 670–6 | date = juli 2012 | pmid = 22484309 | doi = 10.1016/j.neuroimage.2012.03.063 | s2cid = 26046363 }}&lt;/ref&gt;

Kognitivne karakteristike specifične za ljude, modulirane opioidima, ne mogu se pripisati razlikama u kodiranju receptora ili liganada, koji dijele 99% sličnosti s [[primati]]ma, već regulatornim promjenama u nivoima ekspresije.&lt;ref name=&quot;pmid21079395&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cruz-Gordillo P, Fedrigo O, Wray GA, Babbitt CC | title = Extensive changes in the expression of the opioid genes between humans and chimpanzees | journal = Brain, Behavior and Evolution | volume = 76 | issue = 2 | pages = 154–62 | year = 2010 | pmid = 21079395 | doi = 10.1159/000320968 | s2cid = 252466 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16274263&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rockman MV, Hahn MW, Soranzo N, Zimprich F, Goldstein DB, Wray GA | title = Ancient and recent positive selection transformed opioid cis-regulation in humans | journal = PLOS Biology | volume = 3 | issue = 12 | pages = e387 | date = decembar 2005 | pmid = 16274263 | pmc = 1283535 | doi = 10.1371/journal.pbio.0030387 | doi-access = free }} {{open access}}&lt;/ref&gt;

==Nomenklatura==
Receptori su nazvani po prvom slovu prvog [[ligand]]a za koji je utvrđeno da se veže za njih. [[morfin|'''''M'''''orfin]] je bila prva hemikalija za koju je dokazano da se veže za &quot;mu&quot; receptore. Prvo slovo lijeka morfina je '''m''', što se prevodi kao odgovarajuće grčko slovo μ. Na sličan način, prvi put je pokazano da se lijek poznat kao [[ketociklazocin|'''''k'''''etociklazocin]] veže za &quot;κ&quot; (kappa) receptore,&lt;ref name=&quot;titleOpium: the king of narcotics&quot;&gt;{{cite web | url = http://opioids.com/narcotic-drugs/chapter-3.html | title = Opium: the king of narcotics | access-date = 29. 12. 2013 | vauthors = Aggrawal A | date = 1. 5. 1995 | work = Opioids: past, present and future | publisher = BLTC Research | archive-url = https://archive.today/20120526001038/http://opioids.com/narcotic-drugs/chapter-3.html | archive-date = 26. 5. 2012 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; dok je &quot;δ&quot; (delta) receptor nazvan po mišjem tkivu [[vas deferens|vas '''''d'''''eferens]] u kojem je receptor prvi put okarakteriziran.&lt;ref name=&quot;pmid195217&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lord JA, Waterfield AA, Hughes J, Kosterlitz HW | title = Endogenous opioid peptides: multiple agonists and receptors | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1977-06-09_267_5611/page/494 | journal = [[Nature]] | volume = 267 | issue = 5611 | pages = 495–9 | date = juni 1977 | pmid = 195217 | doi = 10.1038/267495a0 | bibcode = 1977Natur.267..495L | s2cid = 4160761 }}&lt;/ref&gt; Dodatni opioidni receptor je kasnije identificiran i [[Kloniranje receptora|kloniran]] na osnovu homologije sa [[cDNK]]. Ovaj receptor je poznat kao [[nociceptinski receptor]] ili ORL1 (sličan opioidnom receptoru 1).

Tipovi opioidnih receptora su skoro 70% identični, s razlikama koje se nalaze na [[N-kraj|N- i [[C-kraj]]evima. μ receptor je možda najvažniji. Smatra se da se [[G-protein]] veže za treću unutarćelijsku petlju svih opioidnih receptora. I kod [[mus musculus|miševa]] i kod [[ljudi]], geni za različite podtipove receptora nalaze se na odvojenim [[hromosom]]ima.

Odvojeni podtipovi opioidnih receptora identificirani su u ljudskom tkivu. Istraživanja do sada nisu uspjela identificirati genetske dokaze o podtipovima, a smatra se da oni nastaju iz [[posttranslacijske modifikacije]] kloniranih tipova receptora.&lt;ref name=&quot;isbn0-683-30737-1&quot;&gt;{{cite book |author1=Lemke, Thomas L. |author2=Williams, David H. |author3=Foye, William O. | title = Foye's principles of medicinal chemistry | publisher = Lippincott Williams &amp; Wilkins | location = Hagerstown, MD | year = 2002 | isbn = 978-0-683-30737-5 | chapter = Opioid Analgesics; Fries, DS }}&lt;/ref&gt;

Pododbor [[Međunarodna unija za osnovnu i kliničku farmakologiju|IUPHAR]] &lt;ref name=&quot;IUPHAR_Compendium&quot;&gt;{{cite book | author = Girdlestone D | title = The IUPHAR Compendium of Receptor Characterization and Classification | edition = 2nd |date= oktobar 2000 | publisher = IUPHAR Media | location = London | pages = 321–333 | chapter = Opioid receptors; Cox BM, Chavkin C, Christie MJ, Civelli O, Evans C, Hamon MD, et al. }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.iuphar-db.org/GPCR/IntroductionDisplayForward?chapterID=1295 |title=&quot;Opioid receptors&quot;. IUPHAR Database. International Union of Pharmacology (2008-08-01). |access-date=2. 12. 2008 |archive-date=3. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303213133/http://www.iuphar-db.org/GPCR/IntroductionDisplayForward?chapterID=1295 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; je preporučio da odgovarajuća terminologija za 3 klasična (μ, δ, κ) receptora i neklasični (nociceptinski) receptor bude MOP (&quot;'''M'''u '''OP'''iatni receptor&quot;), DOP, KOP i NOP, respektivno.

==Dodatni receptori==
[[Sigma receptor|Sigma (σ) receptori]] su se nekada smatrali opioidnim receptorima zbog antitusivnih djelovanja mnogih opioidnih lijekova posredovanih putem σ receptora, a prvi selektivni σ agonisti bili su derivati opioidnih lijekova (npr. [[alilnormetazocin]]). Međutim, utvrđeno je da σ receptori nisu aktivirani endogenim [[opioidni peptid|opioidnim peptidima]] i prilično se razlikuju od ostalih opioidnih receptora i po funkciji i po genskoj sekvenci, tako da se sada obično ne klasificiraju s opioidnim receptorima.

Postojanje dodatnih opioidnih receptora (ili podtipova receptora) također je sugerirano zbog farmakoloških dokaza o djelovanju [[endogen]]ih opioidnih [[peptid]]a, ali je pokazano da nije posredovano ni putem jednog od četiri poznata podtipa opioidnih receptora. Postojanje podtipova receptora ili dodatnih receptora osim klasičnih opioidnih receptora (μ, δ, κ) temelji se na ograničenim dokazima, budući da su identificirana samo tri gena za tri glavna receptora.&lt;ref name=&quot;pmid2985759&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Grevel J, Yu V, Sadée W | title = Characterization of a labile naloxone binding site (lambda site) in rat brain | journal = Journal of Neurochemistry | volume = 44 | issue = 5 | pages = 1647–56 | date = maj 1985 | pmid = 2985759 | doi = 10.1111/j.1471-4159.1985.tb08808.x | s2cid = 84330114 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11105989&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mizoguchi H, Narita M, Nagase H, Tseng LF | title = Activation of G-proteins in the mouse pons/medulla by beta-endorphin is mediated by the stimulation of mu- and putative epsilon-receptors | url = https://archive.org/details/sim_life-sciences_2000-10-20_67_22/page/2732 | journal = Life Sciences | volume = 67 | issue = 22 | pages = 2733–43 | date = oktobar 2000 | pmid = 11105989 | doi = 10.1016/S0024-3205(00)00852-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15135648&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wollemann M, Benyhe S | title = Non-opioid actions of opioid peptides | url = https://archive.org/details/sim_life-sciences_2004-06-04_75_3/page/257 | journal = Life Sciences | volume = 75 | issue = 3 | pages = 257–70 | date = juni 2004 | pmid = 15135648 | doi = 10.1016/j.lfs.2003.12.005 }}&lt;/ref&gt; The only one of these additional receptors to have been definitively identified is the zeta (ζ) opioid receptor, which has been shown to be a cellular growth factor modulator with [[met-enkephalin]] being the endogenous ligand. This receptor is now most commonly referred to as the [[OGFr|opioid growth factor receptor (OGFr)]].&lt;ref name=&quot;pmid10677613&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zagon IS, Verderame MF, Allen SS, McLaughlin PJ | title = Cloning, sequencing, chromosomal location, and function of cDNAs encoding an opioid growth factor receptor (OGFr) in humans | url = https://archive.org/details/sim_brain-research_2000-02-21_856_1-2/page/75 | journal = Brain Research | volume = 856 | issue = 1–2 | pages = 75–83 | date = februar 2000 | pmid = 10677613 | doi = 10.1016/S0006-8993(99)02330-6 | s2cid = 37516655 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11890982&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zagon IS, Verderame MF, McLaughlin PJ | title = The biology of the opioid growth factor receptor (OGFr) | url = https://archive.org/details/sim_brain-research-reviews_2002-02_38_3/page/351 | journal = Brain Research. Brain Research Reviews | volume = 38 | issue = 3 | pages = 351–76 | date = februar 2002 | pmid = 11890982 | doi = 10.1016/S0165-0173(01)00160-6 | s2cid = 37812525 }}&lt;/ref&gt;

=== Epsilon (ε) opioidni receptor ===
Drugi pretpostavljeni opioidni receptor je ε opioidni receptor. Postojanje ovog receptora posumnjalo se nakon što je pokazano da endogeni opioidni peptid [[beta-endorfin]] proizvodi dodatne akcije koje, čini se, nisu posredovane ni putem jednog od poznatih opioidnih receptora.&lt;ref name=&quot;pmid231238&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wüster M, Schulz R, Herz A | title = Specificity of opioids towards the mu-, delta- and epsilon-opiate receptors | url = https://archive.org/details/neuroscience-letters_1979-12-03_15_2-3/page/193 | journal = Neuroscience Letters | volume = 15 | issue = 2–3 | pages = 193–8 | date = decembar 1979 | pmid = 231238 | doi = 10.1016/0304-3940(79)96112-3 | s2cid = 53251283 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid6259326&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schulz R, Wüster M, Herz A | title = Pharmacological characterization of the epsilon-opiate receptor | journal = The Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics | volume = 216 | issue = 3 | pages = 604–6 | date = mart 1981 | pmid = 6259326 | url = http://jpet.aspetjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&amp;pmid=6259326 }}&lt;/ref&gt; Activation of this receptor produces strong [[analgesia]] and release of [[met-enkephalin]]; a number of widely used opioid agonists, such as the μ agonist [[etorphine]] and the κ agonist [[bremazocine]], have been shown to act as agonists for this effect (even in the presence of antagonists to their more well known targets),&lt;ref name=&quot;pmid9593217&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Narita M, Tseng LF | title = Evidence for the existence of the beta-endorphin-sensitive &quot;epsilon-opioid receptor&quot; in the brain: the mechanisms of epsilon-mediated antinociception | journal = Japanese Journal of Pharmacology | volume = 76 | issue = 3 | pages = 233–53 | date = mart 1998 | pmid = 9593217 | doi = 10.1254/jjp.76.233 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; dok je dokazano da [[buprenorfin]] djeluje kao epsilon antagonist. Sada je dostupno nekoliko selektivnih agonista i antagonista za pretpostavljeni epsilon receptor;&lt;ref name=&quot;pmid15246090&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fujii H, Narita M, Mizoguchi H, Murachi M, Tanaka T, Kawai K, Tseng LF, Nagase H | display-authors = 6 | title = Drug design and synthesis of epsilon opioid receptor agonist: 17-(cyclopropylmethyl)-4,5alpha-epoxy-3,6beta-dihydroxy-6,14-endoethenomorphinan-7alpha-(N-methyl-N-phenethyl)carboxamide (TAN-821) inducing antinociception mediated by putative epsilon opioid receptor | journal = Bioorganic &amp; Medicinal Chemistry | volume = 12 | issue = 15 | pages = 4133–45 | date = august 2004 | pmid = 15246090 | doi = 10.1016/j.bmc.2004.05.024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16719773&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fujii H, Nagase H | title = Rational drug design of selective epsilon opioid receptor agonist TAN-821 and antagonist TAN-1014 | journal = Current Medicinal Chemistry | volume = 13 | issue = 10 | pages = 1109–18 | year = 2006 | pmid = 16719773 | doi = 10.2174/092986706776360851 }}&lt;/ref&gt; međutim, napori da se locira gen za ovaj receptor bili su neuspješni, a efekti posredovani epsilon-om nisu bili prisutni kod μ/δ/κ [[nokaut miš|&quot;trostruko nokoutiranih&quot;]],&lt;ref name=&quot;pmid15178356&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Contet C, Matifas A, Kieffer BL | title = No evidence for G-protein-coupled epsilon receptor in the brain of triple opioid receptor knockout mouse | journal = European Journal of Pharmacology | volume = 492 | issue = 2–3 | pages = 131–6 | date = maj 2004 | pmid = 15178356 | doi = 10.1016/j.ejphar.2004.03.056 }}&lt;/ref&gt; &gt; što sugerira da je epsilon receptor vjerovatno ili [[varijanta splajsovanja]] izvedena iz alternativne posttranslacijske modifikacije ili [[heteromer]] izveden iz hibridizacije dva ili više poznatih opioidnih receptora.

===GPR139===
[[GPR139]] je identificiran kao novi opioidni receptor, posebno [[dinorfin]]a.&lt;ref name=&quot;LiWintersPandey2025&quot;&gt;{{cite journal | last=Li | first=Xiaona | last2=Winters | first2=Nathan D. | last3=Pandey | first3=Shubhi | last4=Lankford | first4=Colten | last5=Stoveken | first5=Hannah M. | last6=Smith | first6=Emery | last7=Chang | first7=Chu-Ting | last8=Zucca | first8=Stefano | last9=Scampavia | first9=Louis | last10=Spicer | first10=Timothy | last11=Martemyanov | first11=Kirill A. | title=Homeostatic scaling of dynorphin signaling by a non-canonical opioid receptor | journal=Nature Communications | volume=16 | issue=1 | date=23. 7. 2025 | issn=2041-1723 | doi=10.1038/s41467-025-62133-x | url=https://www.nature.com/articles/s41467-025-62133-x | access-date=23. 7. 2025 | page=| doi-access=free | pmc=12287315 }}&lt;/ref&gt;

== Mehanizam aktivacije ==
Opioidni receptori su tio [[G-pčrotein spregnuti receotor|receptora spregnutih sa G proteinom]] (GPCR). [Ovi receptori su raspoređeni po cijelom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] i unutar perifernog tkiva nervnog i neneurvnog porijekla. Također se nalaze u visokim koncentracijama u [[periakveduktalna siva koža|periakveduktalnoj sivoj koži]], ''[[locus coeruleus]]'' i [[rostralna ventromedijalna medula|rostralnoj ventromedijalnoj meduli]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Al-Hasani R, Bruchas MR | title = Molecular mechanisms of opioid receptor-dependent signaling and behavior | url = https://archive.org/details/sim_anesthesiology_2011-12_115_6/page/1363 | journal = Anesthesiology | volume = 115 | issue = 6 | pages = 1363–81 | date = decembar 2011 | pmid = 22020140 | pmc = 3698859 | doi = 10.1097/ALN.0b013e318238bba6 }}&lt;/ref&gt; Receptori se sastoje od ekstracelularne aminokiseline [[N-kraj]]a, sedam transmembranskih spiralnih petlji, po tri vanćelijske i unutarčelijske petlje i unutarćelijskog karboksilnog [[C-kraj]]a. Tri vanćelijske petlje GPCR-a pružaju odjeljak gdje se signalne molekule mogu vezati kako bi generirale odgovor. [[Heterotrimerni G-protein]] sadrži tri različite podjedinice, koje uključuju alfa (α), beta (β) i gama (γ) podjedinicu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nature.com/scitable/ebooks/essentials-of-cell-biology-14749010|title=Introduction to Essentials of Cell Biology {{!}} Learn Science at Scitable|website=www.nature.com|language=en|access-date=8. 11. 2017}}&lt;/ref&gt; Gama i beta podjedinice su trajno povezane, stvarajući jednu Gβγ podjedinicu. Heterotrimerni [[G-protein]]i djeluju kao &quot;molekularni prekidači&quot;, koji imaju ključnu ulogu u [[transdukcija signala|transdukciji signala]], jer prenose informacije od aktiviranih receptora do odgovarajućih efektorskih proteina. Sve α podjedinice G-proteina sadrže palmitat, koji je zasićena masna kiselina sa 16 ugljikovih atoma, a koja je vezana blizu [[N-kraj]]a putem labilne, reverzibilne tioesterske veze za aminokiselinu [[cistein]]. Upravo ta [[palmitoilacija]] omogućava G-proteinu interakciju s membranskim [[fosfolipid]]ima zbog hidrofobne prirode alfa podjedinica. Gama podjedinica je također lipidno modificirana i može se vezati i za plazmamembranu. Ova svojstva dvije podjedinice omogućavaju [[G-protein]]u opioidnog receptora trajnu interakciju s membranom putem lipidnih sidara.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wedegaertner PB, Wilson PT, Bourne HR | title = Lipid modifications of trimeric G proteins | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1995-01-13_270_2/page/503 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 270 | issue = 2 | pages = 503–6 | date = januar 1995 | pmid = 7822269 | doi = 10.1074/jbc.270.2.503 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Kada se agonistički [[Ligand (biohemija)|ligand]] veže za opioidni receptor, dolazi do konformacijske promjene i GDP molekula se oslobađa iz Gα podjedinice. Ovaj mehanizam je složen i predstavlja glavnu fazu u putu prenosa signala. Kada je GDP molekula vezana, Gα podjedinica je u svom neaktivnom stanju, a džep za vezivanje nukleotida je zatvoren unutar proteinskog kompleksa. Međutim, nakon vezivanja liganda, receptor prelazi u aktivnu konformaciju, a to je potaknuto intermolekularnim preuređenjem između transmembranskih heliksa. Aktivacija receptora oslobađa &quot;jonsku bravu&quot; koja drži zajedno citoplazmatske strane transmembranskih heliksa tri i šest, uzrokujući njihovu rotaciju. Ova konformacijska promjena izlaže intracelularne domene receptora na [[citosol]]noj strani, što dalje dovodi do aktivacije [[G-protein]]a. Kada se GDP molekula disocira od Gα podjedinice, GTP molekula se veže za slobodni džep za vezivanje [[nukleotid]]a i G-protein postaje aktivan. Formira se Gα(GTP) kompleks, koji ima slabiji afinitet za Gβγ podjedinicu nego Gα(GDP) kompleks, što uzrokuje odvajanje Gα podjedinice od Gβγ podjedinice, formirajući dva dijela G-proteina. Podjedinice su sada slobodne za interakciju s efektorskim proteinima; međutim, one su i dalje vezane za plazmamembranu [[lipid]]nim sidrima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Philip F, Sengupta P, Scarlata S | author-link3=Suzanne Scarlata|title = Signaling through a G Protein-coupled receptor and its corresponding G protein follows a stoichiometrically limited model | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 282 | issue = 26 | pages = 19203–16 | date = juni 2007 | pmid = 17420253 | doi = 10.1074/jbc.M701558200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Nakon vezivanja, aktivne podjedinice G-proteina difundiraju unutar membrane i djeluju na različite unutarćelijske efektorske puteve. To uključuje inhibiciju aktivnosti neuronske adenilat-ciklaze, kao i povećanje hiperpolarizacije membrane. Kada se stimuliše enzimski kompleks [[adenilil-ciklaza]], to rezultira stvaranjem [[Ciklični adenozin-monofosfat|cikličnog adenozin 3', 5'-monofosfata]] (cAMP), iz [[Adenozin-trifosfat|adenozin 5' trifosfata]] (ATP). cAMP djeluje kao sekundarni glasnik, dok se kreće iz plazmamembrane u ćeliju i prenosi signal.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Steer ML | title = Adenyl cyclase | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-surgery_1975-11_182_5/page/603 | journal = Annals of Surgery | volume = 182 | issue = 5 | pages = 603–9 | date = novembar 1975 | pmid = 172034 | pmc = 1344045 | doi = 10.1097/00000658-197511000-00012 }}&lt;/ref&gt;

cAMP se veže za i aktivira cAMP-zavisnu [[protein-kinaza A|protein-kinazu A]] (PKA), koja se nalazi intracelularno u neuronu. PKA se sastoji od [[holoenzim]]a– to je spoj koji postaje aktivan zbog kombinacije enzima i [[koenzim]]a. Enzim PKA također sadrži dvije katalitičke PKS-Cα podjedinice i dimer regulatorne PKA-R podjedinice. PKA holoenzim je neaktivan pod normalnim uvjetima, međutim, kada se molekule cAMP-a, koje se ranije proizvode u mehanizmu prijenosa signala, kombiniraju s enzimom, PKA prolazi kroz konformacijsku promjenu. To ga aktivira, dajući mu sposobnost kataliziranja [[fosforilacija|fosforilacije]] supstrata.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Keshwani MM, Kanter JR, Ma Y, Wilderman A, Darshi M, Insel PA, Taylor SS | title = Mechanisms of cyclic AMP/protein kinase A- and glucocorticoid-mediated apoptosis using S49 lymphoma cells as a model system | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 112 | issue = 41 | pages = 12681–6 | date = oktobar 2015 | pmid = 26417071 | pmc = 4611605 | doi = 10.1073/pnas.1516057112 | bibcode = 2015PNAS..11212681K | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; &gt; [[CREB]] (protein koji veže cAMP element odgovora) pripada porodici transkripcijskih faktora i nalazi se u jezgru neurona. Kada se PKA aktivira, on fosforilira CREB protein (dodaje visokoenergetsku fosfatnu grupu) i aktivira ga. CREB protein se veže za [[cAMP]] elemente odgovora CRE i može povećati ili smanjiti transkripciju određenih gena. Gore opisani signalni put cAMP/PKA/CREB ključan je u formiranju pamćenja i modulaciji bola.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Shao XM, Sun J, Jiang YL, Liu BY, Shen Z, Fang F, Du JY, Wu YY, Wang JL, Fang JQ | display-authors = 6 | title = Inhibition of the cAMP/PKA/CREB Pathway Contributes to the Analgesic Effects of Electroacupuncture in the Anterior Cingulate Cortex in a Rat Pain Memory Model | journal = Neural Plasticity | volume = 2016 | pages = 5320641 | date = 2016 | pmid = 28090359 | pmc = 5206448 | doi = 10.1155/2016/5320641 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Također je značajan u indukciji i održavanju [[dugoročne potencijacije]], što je fenomen koji je u osnovi [[sinapsna plastičnost|sinapsne plastičnost]] – sposobnosti sinapsi da se vremenom ojačaju ili oslabe.

[[Naponski zavisni kalcijski kanal]], (VDCC), ključni su u depolarizaciji neurona i imaju glavnu ulogu u promovisanju oslobađanja [[neurotransmiter]]a. Kada se agonisti vežu za opioidne receptore, G-proteini se aktiviraju i disociraju na svoje sastavne Gα i Gβγ podjedinice. Gβγ podjedinica se veže za unutarćelijsku petlju između dvije transmembranske spirale VDCC-a. Kada se podjedinica veže za naponski zavisni [[kalcijski kanal]], ona proizvodi naponski zavisni blok, koji inhibira kanal, sprječavajući protok kalcijskih iona u [[neuron]]. U ćelijsku membranu ugrađen je i [[G-protein]]om spregnuti [[kalijski kanal]] za unutrašnje ispravljanje. Kada se molekula Gβγ ili Gα(GTP) veže za [[C-terminal]]ni kraj kalijskog kanala, ona postaje aktivna i kalijevi ioni se ispumpavaju iz neurona.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yamada M, Inanobe A, Kurachi Y | title = G protein regulation of potassium ion channels | journal = Pharmacological Reviews | volume = 50 | issue = 4 | pages = 723–60 | date = decembar 1998 | pmid = 9860808 }}&lt;/ref&gt; Aktivacija kalijskog kanala i naknadna deaktivacija kalcijskog kanala uzrokuje hiperpolarizaciju membrane. To je promjena [[membranski potencijal|membranskog potencijala]], tako da on postaje negativniji. Smanjenje kalcijumovih iona uzrokuje smanjenje oslobađanja neurotransmitera jer je kalcij neophodan za odvijanje ovog događaja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kosten TR, George TP | title = The neurobiology of opioid dependence: implications for treatment | journal = Science &amp; Practice Perspectives | volume = 1 | issue = 1 | pages = 13–20 | date = juli 2002 | pmid = 18567959 | pmc = 2851054 | doi = 10.1151/spp021113 }}&lt;/ref&gt; To znači da se neurotransmiteri poput [[glutamat]]a i [[supstanca P|supstance P]] ne mogu osloboditi iz presinapsnog terminala neurona. Ovi [[neurotransmiter]]i su vitalni u prenosu bola, tako da aktivacija opioidnih receptora smanjuje oslobađanje ovih supstanci, stvarajući tako snažan analgetski efekat.

== Patologija ==
Neki oblici mutacija u δ-opioidnim receptorima rezultirali su stalnom aktivacijom receptora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Befort K, Zilliox C, Filliol D, Yue S, Kieffer BL | title = Constitutive activation of the delta opioid receptor by mutations in transmembrane domains III and VII | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 26 | pages = 18574–81 | date = juni 1999 | pmid = 10373467 | doi = 10.1074/jbc.274.26.18574 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Interakcije protein-protein ==
=== Heteromeri receptora ===
{{refbegin|4}}
* δ-κ&lt;ref name=&quot;pmid24916280&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fujita W, Gomes I, Devi LA | title = Revolution in GPCR signalling: opioid receptor heteromers as novel therapeutic targets: IUPHAR review 10 | journal = British Journal of Pharmacology | volume = 171 | issue = 18 | pages = 4155–76 | date = septembar 2014 | pmid = 24916280 | pmc = 4241085 | doi = 10.1111/bph.12798 }}&lt;/ref&gt;
* δ-μ
* κ-μ
* μ-ORL1
* δ-[[Kanabinoidni receptor tip 1|CB1]]
* μ-CB1
* κ-CB1
* δ-[[Alpha-2A adrenergic receptor|α2A]]
* δ-[[Beta-2 adrenergic receptor|β2]]
* κ-[[Beta-2 adrenergic receptor|β2]]
* μ-α2A
* δ-[[CXCR4]]
* δ-[[MRGPRX1|SNSR4]]
* κ-[[Apelinski receptor|APJ]]
* μ-[[CCR5]]
* μ1D-[[Gastrin-oslobađajući peptidni receptor|GRPR]]
* μ-[[Metabotropni glutamatni receptor 5|mGlu5]]
* μ-[[5-HT1A receptor|5-HT1A]]
* μ-[[Tahikininski receptor 1|NK1]]
* μ-[[Somatostatinski receptor 2|sst2A]]
{{refend|4}}

== Također pogledajte ==
* [[Lista opioida]]
* [[Opioidni antagonist]]
* [[Opioidergici]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Dopunska literatura==
{{refbegin}}
* {{cite journal | vauthors = Stein C | title = Opioid Receptors | journal = Annual Review of Medicine | volume = 67 | issue = | pages = 433–51 | date = 2016 | pmid = 26332001 | doi = 10.1146/annurev-med-062613-093100 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Valentino RJ, Volkow ND | title = Untangling the complexity of opioid receptor function | journal = Neuropsychopharmacology | volume = 43 | issue = 13 | pages = 2514–2520 | date = decembar 2018 | pmid = 30250308 | pmc = 6224460 | doi = 10.1038/s41386-018-0225-3 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|Opioid+Receptors}}
* {{cite web | url = https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/how-opioid-drugs-activate-receptors | work = National Institute of Health | title = How opioid drugs activate receptors }}
* {{cite web | url = http://www.iuphar-db.org/GPCR/ChapterMenuForward?chapterID=1295 | title = Opioid Receptors  | work = IUPHAR Database of Receptors and Ion Channels | publisher = International Union of Basic and Clinical Pharmacology }}
* {{cite web |vauthors = Corbett A, McKnight S, Henderson G | url = http://opioids.com/receptors/index.html | title = Opioid Receptors | access-date = 21. 3. 2008  | publisher = BLTC Research }}
* {{cite web | vauthors = Guzman F | url = http://pharmacologycorner.com/opioid-receptors | title = Video lectures on opioid receptors | access-date = 30. 7. 2012| publisher = Pharmacology Corner }}
* {{cite web | vauthors = Lomize A, Lomize M, Pogozheva I  | url = http://opm.phar.umich.edu/ | title = Orientations of Proteins in Membranes (OPM) database | access-date = 21. 3. 2008 | publisher = University of Michigan | archive-url = https://web.archive.org/web/20140103112750/http://opm.phar.umich.edu/ | archive-date = 3. 1. 2014 | url-status = dead }}

{{G-protein spregnuti receptori}}
{{Neuropeptidni receptori}}
{{Opioidergici}}

[[Kategorija:Opioidi]]
[[Kategorija:Receptori]]</text>
      <sha1>q0tx7bqh5lre0y3qz78u5evm6ji2skj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Majčino mlijeko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>527837</id>
    <revision>
      <id>3926579</id>
      <parentid>3919719</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87313" sha1="0ua1r5m2cydou2lq9vh3utfge6iko12" xml:space="preserve">[[Slika:Human Breastmilk - Foremilk and Hindmilk.png|thumb|upright=1.7| Dva uzorka majčinog mlijeka. Uzorak s lijeve strane je prvo mlijeko koje je proizvela majka, dok je uzorak s desne strane proizveden kasnije tokom istog ciklusa pumpanja dojki.]]
'''Majčino mlijeko''' (ponekad se piše kao '''majčinsko mlijeko''') ili ''' je [[mlijeko]] koje proizvode [[mliječna žlijezda|mliječne žlijezde]] u ženskim  [[dojka]]ma. Majčino mlijeko je primarni izvor prehrane za [[novorođenčad]] i [[dojenčad]], a sastoji se od [[masti]], [[protein]]a, [[ugljikohidrat]]a i različitog sastava [[mineral]]a i [[vitamin]]a. Majčino mlijeko također sadrži tvari koje pomažu u zaštiti dojenčeta od [[infekcija]] i [[upala]], kao što su [[mikrobiom majčinog mlijeka|simbiotske bakterije i drugi mikroorganizmi]] i [[imunoglobulin A]], a istovremeno doprinosi zdravom razvoju dojenčetovog [[imunski sistem|imunskog sistema]] i [[crijevni mikrobiom|crijevnog mikrobioma]].&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Association|first=Australian Breastfeeding|date=3. 7. 2017|title=Breastmilk composition|url=https://www.breastfeeding.asn.au/bfinfo/breastmilk-composition|access-date=29. 1. 2021|website=Australian Breastfeeding Association|archive-date=19. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119061906/https://www.breastfeeding.asn.au/bfinfo/breastmilk-composition|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Upotreba i načini konzumiranja ==
[[Slika:Bottles of Pumped Breast Milk.jpg|thumb| Ispumpano majčino mlijeko u bočicama]]
[[Slika:Breastfeeding.png|thumb| Zaslon dojenja]]
[[Svjetska zdravstvena organizacija]] (WHO) i [[UNICEF]] preporučuju [[Dojenje|isključivo dojenje]] majčinim mlijekom tokom prvih šest mjeseci života dojenčeta. Nakon ovog perioda slijedi uvođenje nutritivno adekvatne i sigurne dopunske čvrste hrane sa šest mjeseci, u fazi kada potrebe dojenčeta za hranjivim tvarima i energijom počinju premašivati ono što samo majčino mlijeko može pružiti. Nastavak dojenja preporučuje se do dvije godine starosti. Ova smjernica je zbog zaštitnih prednosti majčinog mlijeka, koje uključuju manje infekcija poput dijareje - zaštitu koju ne pruža [[mliječna formula]].&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web |title=Infant and young child feeding |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/infant-and-young-child-feeding |access-date=3. 3. 2024 |website=www.who.int |language=en |archive-date=12. 3. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240312030238/https://www.who.int/News-Room/Fact-Sheets/Detail/Infant-and-Young-Child-Feeding |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Majčino mlijeko predstavlja jedini izvor ishrane za isključivo dojene novorođenčad, osiguravajući sve potrebne hranjive tvari za dojenčad do šest mjeseci. Nakon ove dobi, majčino mlijeko i dalje je izvor energije za djecu do dvije godine, osiguravajući preko polovine djetetovih energetskih potreba do prve godine života i trećinu potreba između jedne i dvije godine.&lt;ref name=&quot;:8&quot;/&gt;

Uprkos sposobnosti većine novorođenčadi da se uhvati za majčine grudi u roku od sat vremena nakon rođenja, globalno se 60% dojenčadi ne doji u ovom ključnom prvom satu. Dojenje u prvom satu života štiti novorođenče od infekcija i smanjuje rizik od smrti tokom neonatusnog perioda.&lt;ref name=&quot;who1&quot;&gt;{{cite web |date=2021 |title=World Health Organization; Exclusive breastfeeding |url=https://www.who.int/nutrition/topics/exclusive_breastfeeding/en/ |access-date=1. 12. 2021 |publisher=Who.int |archive-date=30. 10. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191030175834/https://www.who.int/nutrition/topics/exclusive_breastfeeding/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Eidelman |first1=Arthur I. |last2=Schanler |first2=Richard J. |last3=Johnston |first3=Margreete |last4=Landers |first4=Susan |last5=Noble |first5=Larry |last6=Szucs |first6=Kinga |last7=Viehmann |first7=Laura |title=Breastfeeding and the Use of Human Milk |journal=Pediatrics |date=mart 2012 |volume=129 |issue=3 |pages=e827–e841 |doi=10.1542/peds.2011-3552 |pmid=22371471 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Alternativno, majčino mlijeko se može izdojiti pomoću pumpice za grudi i davati putem bočice za bebe, šoljice, kašike, sistema za dohranu kapanjem ili nazogastrične sonde.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite journal |last1=Allen |first1=Elizabeth |last2=Rumbold |first2=Alice R |last3=Keir |first3=Amy |last4=Collins |first4=Carmel T |last5=Gillis |first5=Jennifer |last6=Suganuma |first6=Hiroki |title=Avoidance of bottles during the establishment of breastfeeds in preterm infants |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |date=21. 10. 2021 |volume=2021 |issue=10 |article-number=CD005252 |doi=10.1002/14651858.CD005252.pub5 |pmid=34671969 |pmc=8529385 }}&lt;/ref&gt; Ovaj  način je posebno koristan za prijevremeno rođene bebe koje u početku možda nemaju sposobnost efikasnog sisanja. Korištenje čašica za hranjenje izdojenim majčinim mlijekom i drugim dodacima prehrani rezultira boljim rezultatima dojenja u smislu trajanja i obima, u poređenju s tradicionalnim hranjenjem putem flašice i sonde.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Abouelfettoh |first1=Amel M |last2=Dowling |first2=Donna A |last3=Dabash |first3=Soheir A |last4=Elguindy |first4=Shadia R |last5=Seoud |first5=Iman A |title=Cup versus bottle feeding for hospitalized late preterm infants in Egypt: A quasi-experimental study |journal=International Breastfeeding Journal |date=2008 |volume=3 |issue=1 |page=27 |doi=10.1186/1746-4358-3-27 |pmid=19025602 |pmc=2635351 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

Za majke koje nisu u mogućnosti proizvesti dovoljnu količinu majčinog mlijeka, upotreba [[pasterizacija|pasteriziranog]] donorskog majčinog mlijeka je održiva opcija. U nedostatku pasteriziranog donorskog mlijeka, preporučuje se komercijalno adaptirano mlijeko kao sekundarna alternativa.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{cite journal |last1=Pound |first1=Catherine |last2=Unger |first2=Sharon |last3=Blair |first3=Becky |title=Pasteurized and unpasteurized donor human milk |journal=Paediatrics &amp; Child Health |date=16. 12. 2020 |volume=25 |issue=8 |pages=549–550 |doi=10.1093/pch/pxaa118 |pmid=33365109 |pmc=7739531 }}&lt;/ref&gt; Međutim, nepasterizirano majčino mlijeko iz izvora koji nije od majke dojenčeta, posebno kada se dijeli neformalno, nosi rizik od [[vertikalni prijenos|vertikalnog prijenosa]] bakterija, virusa (kao što je [[HIV]]) i ostalih [[mikroorganizam]]a s donora na dojenče, što ga čini nesigurnom alternativom.&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Society |first=Canadian Paediatric |title=Pasteurized and unpasteurized donor human milk {{!}} Canadian Paediatric Society |url=https://cps.ca/en/documents//position//pasteurized-and-unpasteurized-donor-human-milk/ |access-date=28. 4. 2022 |website=cps.ca |language=en |archive-date=23. 4. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423020155/https://www.cps.ca/en/documents/position/pasteurized-and-unpasteurized-donor-human-milk |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==Prednosti==
&lt;!-- RAZLIKOVANJE: Između prednosti 'majčinog mlijeka' i 'dojenja' --&gt;

Dojenje nudi zdravstvene prednosti za majku i dijete čak i nakon djetinjstva.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.who.int/nutrition/topics/infantfeeding_recommendation/en/
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108021950/http://www.who.int/nutrition/topics/infantfeeding_recommendation/en/
|archive-date=8. 1. 2012
|title=The World Health Organization's infant feeding recommendation
}}&lt;/ref&gt; Ove prednosti uključuju pravilnu proizvodnju toplote i razvoj [[masno tkivo|masnog tkiva]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Yu H, Dilbaz S, Coßmann J, Hoang AC, Diedrich V, Herwig A, Harauma A, Hoshi Y, Moriguchi T, Landgraf K, Körner A, Lucas C, Brodesser S, Balogh L, Thuróczy J, Karemore G, Kuefner MS, Park EA, Rapp C, Travers JB, Röszer T | display-authors = 6 | title = Breast milk alkylglycerols sustain beige adipocytes through adipose tissue macrophages | journal = The Journal of Clinical Investigation | volume = 129 | issue = 6 | pages = 2485–2499 | date = maj 2019 | pmid = 31081799 | pmc = 6546455 | doi = 10.1172/JCI125646 }}&lt;/ref&gt; 73% smanjen rizik od [[sindrom iznenadne smrti dojenčeta|sindroma iznenadne smrti dojenčadi]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hauck FR, Thompson JM, Tanabe KO, Moon RY, Vennemann MM | title = Breastfeeding and reduced risk of sudden infant death syndrome: a meta-analysis | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 1 | pages = 103–10 | date = juli 2011 | pmid = 21669892 | doi = 10.1542/peds.2010-3000 | s2cid = 1257376 }}&lt;/ref&gt; povećana [[inteligencija]],&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2008/05/080505162902.htm |title=Breastfeeding Associated With Increased Intelligence, Study Suggests&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=28. 2. 2018 |archive-date=15. 1. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115014247/https://www.sciencedaily.com/releases/2008/05/080505162902.htm |url-status=live }}&lt;/ref&gt; smanjena [[vjerovatnoća]] obolijevanja od [[infekcija srednjeg uha]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Persico M, Podoshin L, Fradis M, Golan D, Wellisch G | title = Recurrent middle-ear infections in infants: the protective role of maternal breast feeding | journal = Ear, Nose, &amp; Throat Journal | volume = 62 | issue = 6 | pages = 297–304 | date = juni 1983 | pmid = 6409579 }}&lt;/ref&gt; otpornost na prehladu i [[gripa|gripu]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cantey JB, Bascik SL, Heyne NG, Gonzalez JR, Jackson GL, Rogers VL, Sheffield JS, Treviño S, Sendelbach D, Wendel GD, Sánchez PJ | display-authors = 6 | title = Prevention of mother-to-infant transmission of influenza during the postpartum period | journal = American Journal of Perinatology | volume = 30 | issue = 3 | pages = 233–40 | date = mart 2013 | pmid = 22926635 | doi = 10.1055/s-0032-1323585 | s2cid = 37717003 }}&lt;/ref&gt; neznatno smanjenje rizika od [[dječja leukemija|dječje leukemije]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Aguiar H, Silva AI | title = [Breastfeeding: the importance of intervening] | journal = Acta Médica Portuguesa | volume = 24 | pages = 889–96 | date = decembar 2011 | issue = Suppl 4 | pmid = 22863497 }}&lt;/ref&gt; manji rizik od pojave [[dijabetes]]a u djetinjstvu,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Finigan V | title = Breastfeeding and diabetes: Part 2 | journal = The Practising Midwife | volume = 15 | issue = 11 | pages = 33–4, 36 | date = decembar 2012 | pmid = 23304866 }}&lt;/ref&gt; smanjen rizik od [[astma|astme]] i [[ekcem]]a,&lt;ref name=&quot;pmid23372130&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Salone LR, Vann WF, Dee DL | title = Breastfeeding: an overview of oral and general health benefits | url = https://archive.org/details/sim_american-dental-association-the-journal_2013-02_144_2/page/143 | journal = Journal of the American Dental Association | volume = 144 | issue = 2 | pages = 143–51 | date = februar 2013 | pmid = 23372130 | doi = 10.14219/jada.archive.2013.0093 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; smanjeni [[problemi sa zubima]],&lt;ref name=&quot;pmid23372130&quot;/&gt; manji rizik od pojave [[gojaznost]]i u kasnijem djetinjstvu,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lausten-Thomsen U, Bille DS, Nässlund I, Folskov L, Larsen T, Holm JC | title = Neonatal anthropometrics and correlation to childhood obesity--data from the Danish Children's Obesity Clinic | journal = European Journal of Pediatrics | volume = 172 | issue = 6 | pages = 747–51 | date = juni 2013 | pmid = 23371390 | doi = 10.1007/s00431-013-1949-z | s2cid = 25934526 }}&lt;/ref&gt; i smanjen rizik od razvoja [[mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]], uključujući i kod [[adopcija|usvojene]] djece.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gribble KD | title = Mental health, attachment and breastfeeding: implications for adopted children and their mothers | journal = International Breastfeeding Journal | volume = 1 | issue = 1| date = mart 2006 | pmid = 16722597 | pmc = 1459116 | doi = 10.1186/1746-4358-1-5 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Osim toga, hranjenje dojenčeta majčinim mlijekom povezano je s nižim nivoima [[insulin]]a i višim nivoima [[leptin]]a u usporedbi s hranjenjem dojenčeta putem formule u prahu.&lt;ref name=&quot;Crume_2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Crume TL, Ogden L, Maligie M, Sheffield S, Bischoff KJ, McDuffie R, Daniels S, Hamman RF, Norris JM, Dabelea D | display-authors = 6 | title = Long-term impact of neonatal breastfeeding on childhood adiposity and fat distribution among children exposed to diabetes in utero | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2011-03_34_3/page/641 | journal = Diabetes Care | volume = 34 | issue = 3 | pages = 641–5 | date = mart 2011 | pmid = 21357361 | pmc = 3041197 | doi = 10.2337/dc10-1716 }}&lt;/ref&gt; Mnoge koristi u borbi protiv [[infekcija]] i [[imunski sistem|imunskom sistemu]] povezane su s [[oligoaharid ljudskog mlijeka|oligosaharidom ljudskog mlijeka]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Bode |first1=L. |title=Human milk oligosaccharides: Every baby needs a sugar mama |journal=Glycobiology |date=septembar 2012 |volume=22 |issue=9 |pages=1147–1162 |doi=10.1093/glycob/cws074 |pmid=22513036 |pmc=3406618 }}&lt;/ref&gt;

Dojenje također pruža zdravstvene prednosti za majku. Pomaže [[maternica|maternici]] da se vrati na veličinu prije trudnoće i smanjuje postporođajno [[krvarenje]], putem proizvodnje [[oksitocin]]a . Dojenje također može smanjiti rizik od [[rak dojke|raka dojke]] kasnije u životu.&lt;ref&gt;{{cite web | title = Breast-Feeding Might Cut Risk for Tough-to-Treat Breast Cancer: Study | url = http://www.womenshealth.gov/news/headlines/669591.cfm | access-date = 18. 10. 2012 | first1 = Alyssa | last1 = Gillego | first2 = Stephanie | last2 = Bernik | name-list-style = vanc | archive-date = 3. 3. 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303173034/http://www.womenshealth.gov/news/headlines/669591.cfm }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Levin|first=Roy J. | name-list-style = vanc |title=The breast/nipple/areola complex and human sexuality|journal=Sexual &amp; Relationship Therapy|date=maj 2006|volume=21|issue=2|pages=237–249|doi=10.1080/14681990600674674|s2cid=219696836 }}&lt;/ref&gt; [[Laktacija]] također može smanjiti rizik od oba tipa [[dijabetes]]a i za majku i za dojenče.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gouveri E, Papanas N, Hatzitolios AI, Maltezos E | title = Breastfeeding and diabetes | journal = Current Diabetes Reviews | volume = 7 | issue = 2 | pages = 135–42 | date = mart 2011 | pmid = 21348815 | doi = 10.2174/157339911794940684 }}&lt;/ref&gt; Dojenje može zaštititi dojenče od specifičnog razvoja dijabetesa tipa 2, jer su studije pokazale da bioaktivni sastojci u majčinom mlijeku mogu spriječiti prekomjerno debljanje tokom djetinjstva doprinoseći osjećaju energije i sitosti. Manji rizik od dijabetesa kod djece može biti primjenjiviji na dojenčad rođenu od majki s dijabetesom.&lt;ref name=&quot;Crume_2011&quot;/&gt; Razlog je taj što, iako dojenje tokom najmanje prvih šest mjeseci života minimizira rizik od pojave dijabetesa tipa 1 kod dojenčeta, neadekvatno dojenje kod onog koje je preneonatusno bilo izloženo dijabetesu povezano je s većim rizikom od kasnijeg razvoja dijabetesa kod djeteta.&lt;ref name=&quot;Crume_2011&quot;/&gt; Postoje argumenti da dojenje može doprinijeti zaštitnim efektima protiv razvoja dijabetesa tipa 1 jer alternativa hranjenja na bočicu može izložiti dojenčad nehigijenskim uslovima hranjenja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor JS, Kacmar JE, Nothnagle M, Lawrence RA | title = A systematic review of the literature associating breastfeeding with type 2 diabetes and gestational diabetes | journal = Journal of the American College of Nutrition | volume = 24 | issue = 5 | pages = 320–6 | date = oktobar 2005 | pmid = 16192255 | doi = 10.1080/07315724.2005.10719480 | s2cid = 24794632 }}&lt;/ref&gt;

Iako se gotovo univerzalno propisuje, u nekim zemljama tokom 1950-ih, praksa dojenja je prošla kroz period kada je izašla iz mode, a upotreba adaptiranog mlijeka za dojenčad smatrana je superiornijom od majčinog mlijeka.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Breastfeeding |url=https://www.who.int/health-topics/breastfeeding |access-date=28. 4. 2022 |website=www.who.int |language=en |archive-date=29. 5. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190529191644/https://www.who.int/nutrition/topics/exclusive_breastfeeding/en/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Međutim, od tada je općeprihvaćeno da ne postoji komercijalna formula koja može adekvatno zamijeniti majčino mlijeko. Pored odgovarajućih količina [[ugljikohidrat]]a, [[protein]]a i [[masti]], majčino mlijeko osigurava [[vitamin]]e, [[mineral]]e, [[enzim|probavne enzime]],&lt;ref name=&quot;pmid21091243&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chantry CJ, Wiedeman J, Buehring G, Peerson JM, Hayfron K, K'Aluoch O, Lonnerdal B, Israel-Ballard K, Coutsoudis A, Abrams B | title = Effect of flash-heat treatment on antimicrobial activity of breastmilk | journal = Breastfeeding Medicine | volume = 6 | issue = 3 | pages = 111–6 | date = juni 2011 | pmid = 21091243 | pmc = 3143386 | doi = 10.1089/bfm.2010.0078 }}&lt;/ref&gt; i [[hormon]]e.&lt;ref name=&quot;pmid21091243&quot;/&gt; Majčino mlijeko također sadrži [[antitijela]] i [[limfocit]]e od majke koji mogu pomoći bebi da se odupre [[infekcija]]ma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bertotto A, Castellucci G, Fabietti G, Scalise F, Vaccaro R | title = Lymphocytes bearing the T cell receptor gamma delta in human breast milk | url = https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_1990-11_65_11/page/1274 | journal = Archives of Disease in Childhood | volume = 65 | issue = 11 | pages = 1274–5 | date = novembar 1990 | pmid = 2147370 | pmc = 1792611 | doi = 10.1136/adc.65.11.1274-a }}&lt;/ref&gt; [[imunost|Imunska funkcija]] majčinog mlijeka je individualizirana, jer majka, kroz dodirivanje i brigu o bebi, dolazi u kontakt s [[patogen]]ima koji koloniziraju bebu, te, kao posljedica toga, njeno tijelo proizvodi odgovarajuća antitijela i imunske ćelije.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.gentlebirth.org/vre/newimmun.html |title=The Newborn Immune System and Immunological Benefits of Breastmilk&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=23. 2. 2013 |archive-date=9. 3. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309164329/http://gentlebirth.org/vre/newimmun.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Oko četiri mjeseca starosti, unutrašnje zalihe željeza kod dojenčeta, koje se nalaze u [[jetra|jetrenim ćelijama]], su iscrpljene. [[Američka akademija za pedijatriju]] preporučuje da se u ovom trenutku uvede suplement željeza.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Baker |first1=Robert D. |last2=Greer |first2=Frank R. |last3=Committee on Nutrition American Academy of |first3=Pediatrics |title=Diagnosis and Prevention of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in Infants and Young Children (0–3 Years of Age) |journal=Pediatrics |date=novembar 2010 |volume=126 |issue=5 |pages=1040–1050 |doi=10.1542/peds.2010-2576 |pmid=20923825 }}&lt;/ref&gt; Ostale zdravstvene organizacije poput [[Nacionalna zdravstvena služba|NHS]] u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] nemaju takvu preporuku.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/start4life/baby/first-foods|title=First Foods|website=Start 4 Life|publisher=National Health Service|access-date=21. 11. 2018|archive-date=22. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122005517/https://www.nhs.uk/start4life/baby/first-foods|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Majčino mlijeko sadrži manje željeza od adaptiranog mlijeka, ali je više [[bioraspoloživost|bioraspoloživo]] u obliku [[laktoferin]]a, koji je sigurniji za majke i djecu od [[željezo-sulfat]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Paesano R, Pacifici E, Benedetti S, Berlutti F, Frioni A, Polimeni A, Valenti P|date=oktobar 2014|title=Safety and efficacy of lactoferrin versus ferrous sulphate in curing iron deficiency and iron deficiency anaemia in hereditary thrombophilia pregnant women: an interventional study|journal=Biometals|volume=27|issue=5|pages=999–1006|doi=10.1007/s10534-014-9723-x|pmid=24590680|s2cid=14807311}}&lt;/ref&gt;

Svi, i AAP&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|id={{ProQuest|234313238}}|last=Armstrong|first=Carrie|date=15. 7. 2009|title=AAP Doubles Recommended Vitamin D Intake in Children|url=https://www.aafp.org/afp/2009/0715/p196.html|journal=American Family Physician|volume=80|issue=2|access-date=21. 11. 2018|archive-date=22. 3. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220322013412/https://www.aafp.org/afp/2009/0715/p196.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; i NHS preporučuju suplementaciju [[vitamin D|vitaminom D]] za [[dojenčad]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; [[Vitamin D]] može sintetizirati dojenče izlaganjem sunčevoj svjetlosti; međutim, mnogim dojenčadi nedostaje vitamin D jer žive u zatvorenom prostoru ili u područjima s nedovoljnom sunčevom svjetlošću. Iz tog razloga, formula se nadopunjuje vitaminom D.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

==Proizvodnja==
{{glavni|Mala količina mlijeka}}
Pod utjecajem hormona [[prolaktin]]a i [[oksitocin]]a, žene proizvode mlijeko nakon [[porođaj]]a kako bi nahranile [[beba|bebu]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lactation (Human Milk Production): Causes &amp; How It Works |url=https://my.clevelandclinic.org/health/body/22201-lactation |access-date=28. 4. 2022 |website=Cleveland Clinic |archive-date=28. 4. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428110149/https://my.clevelandclinic.org/health/body/22201-lactation |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Početno proizvedeno mlijeko naziva se [[kolostrum]], koji sadrži visok sadržaj [[imunoglobulin]]a [[IgA]], koji oblaže [[probavni trakt]]. Ovo pomaže u zaštiti novorođenčeta dok njegov vlastiti [[imunski sistem]] ne počne pravilno funkcionirati. Također stvara blagi laksativni učinak, izbacujući mekonij i pomažući u sprječavanju nakupljanja [[bilirubin]]a (faktora koji doprinosi [[žutica|žutici]]).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Srinivasjois |first1=Ravisha |last2=Sharma |first2=Ajay |last3=Shah |first3=Prakesh |last4=Kava |first4=Maina |date=juli 2011 |title=Effect of induction of meconium evacuation using per rectal laxatives on neonatal hyperbilirubinemia in term infants: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Indian Journal of Medical Sciences |volume=65 |issue=7 |pages=278–285 |doi=10.4103/0019-5359.107388 |doi-broken-date=11. 7. 2025 |doi-access=free |pmid=23422701 }}&lt;/ref&gt;). Može doći do muške laktacije; proizvodnja ili primjena hormona prolaktina neophodna je za indukciju laktacije (vidi [[muška laktacija]]).

Stvarna nemogućnost proizvodnje dovoljne količine mlijeka je rijetka, a studije pokazuju da majke iz pothranjenih regija i dalje proizvode količine mlijeka sličnog kvaliteta kao i majke u razvijenim zemljama.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-1-4615-7207-7_2 |chapter=Cross-Cultural Differences in Lactational Performance |title=Human Lactation 2 |date=1986 |last1=Prentice |first1=Andrew |last2=Paul |first2=Alison |last3=Prentice |first3=Ann |last4=Black |first4=Alison |last5=Cole |first5=Tim |last6=Whitehead |first6=Roger |page -toddler-health/expert-answ ers/low-milk-supply/faq-20058148 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Neki od najčešćih razloga su nepravilno sisanje (tj. beba se ne spaja efikasno s bradavicom), nedovoljan dojenje ili pumpanje da bi se zadovoljila opskrba mlijekom, određeni lijekovi (uključujući [[hormonski kontraceptiv|hormonske kontraceptive]] koji sadrže [[estrogen]]), bolest i dehidracija. Rjeđi razlog je [[Sheehanov sindrom]], također poznat kao postporođajni [[hipopituitarizam]], koji je povezan s nedostatkom [[prolaktin]]a i može zahtijevati hormonsku nadomjesnu terapiju.

Količina proizvedenog mlijeka ovisi o tome koliko često majka doji i/ili pumpa: što više majka doji bebu ili pumpa, to se više mlijeka proizvodi.&lt;ref name=&quot;mayo1&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.mayoclinic.com/health/breast-feeding/FL00120 |title=Breast-feeding: Pumping and maintaining your milk supply |publisher=MayoClinic.com |date=13. 3. 2010 |access-date=26. 10. 2011 |archive-date=26. 8. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826135228/http://www.mayoclinic.com/health/breast-feeding/FL00120 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://parenting.ivillage.com/newborn/nbreastfeed/0,,456z,00.html |title=Breast milk: Increasing supply – iVillage |publisher=Parenting.ivillage.com |date=1. 1. 2010 |access-date=26. 10. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100514140816/http://parenting.ivillage.com/newborn/nbreastfeed/0,,456z,00.html |archive-date=14. 5. 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.babies.sutterhealth.org/breastfeeding/bf_production.html |title=How Breast Milk is Produced |publisher=Babies.sutterhealth.org |access-date=26. 10. 2011 |archive-date=16. 9. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190916161254/http://www.babies.sutterhealth.org/breastfeeding/bf_production.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Korisnije je dojiti kada beba želi, a ne po rasporedu. U [[Cochraneov pregled|Cochraneovom pregledu]] došlo se do zaključka da se veća količina mlijeka izdoji slušanjem opuštajuće muzike tokom dojenja, uz zagrijavanje i masažu dojke prije i tokom hranjenja. Veća količina izdojenog mlijeka može se pripisati i slučajevima kada majka ranije počne izdojiti mlijeko, čak i ako dojenče ne može dojiti.&lt;ref name=&quot;BeckerSmith2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Becker GE, Smith HA, Cooney F | editor1-first = Genevieve E | editor1-last = Becker | title = Methods of milk expression for lactating women | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 2 | article-number = CD006170 | date = februar 2015 | pmid = 25722103 | doi = 10.1002/14651858.CD006170.pub4 }}&lt;/ref&gt;

Koncentracija [[natrij]]a je veća u mlijeku izdojenom ručno u poređenju sa upotrebom ručnih i električnih pumpica, a sadržaj masti je veći kada se dojka masira, uz slušanje opuštajuće muzike. Ovo može biti važno za dojenčad sa niskom porođajnom težinom.&lt;ref name=&quot;BeckerSmith2015&quot;/&gt; Ako se izdoji, korisno je imati električnu, visokokvalitetnu pumpicu kako bi se stimulisali svi mliječni kanali. Galaktagogi povećavaju proizvodnju mlijeka, iako čak i biljne varijante nose rizike. Prvo treba isprobati nefarmaceutske metode, kao što je često izdojavanje majčinog mlijeka, zagrijavanje ili masiranje dojki, kao i ranije započinjanje izmuzanja mlijeka nakon rođenja djeteta ako ne može piti mlijeko na dojci.&lt;ref name=&quot;BeckerSmith2015&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://kellymom.com/bf/can-i-breastfeed/herbs/fenugreek/
|title=Fenugreek Seed for Increasing Supply
|access-date=15. 7. 2014
|archive-date=9. 3. 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309095456/https://kellymom.com/bf/can-i-breastfeed/herbs/fenugreek/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
|url=http://kellymom.com/bf/got-milk/supply-worries/low-supply/
|title=Increasing Low Milk Supply
|access-date=15. 7. 2014
|archive-date=18. 1. 2021
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210118103019/https://kellymom.com/bf/got-milk/supply-worries/low-supply/
|url-status=live
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Asztalos |first1=Elizabeth |title=Supporting Mothers of Very Preterm Infants and Breast Milk Production: A Review of the Role of Galactogogues |journal=Nutrients |date=12. 5. 2018 |volume=10 |issue=5 |page=600 |doi=10.3390/nu10050600 |pmid=29757199 |pmc=5986480 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Sastav ==
{{glavni|Protivupalni agensi u majčinom mlijeku|Mikrobiom ljudskog mlijeka}}
{{Infokutija nutritivna vrijednost
| ime = Majčino mlijeko
| alt slike =
| natpis =
| veličina_porcije = 100 {{skraćenica|mL|mililitar}}
| kcal = 65–78
| [[ugljikohidrati]] = 6,7–7,8{{nbsp}}}g
| škrob =
| šećeri =
| [[laktoza]] = 6,7–7,8{{nbsp}}}g
| masti = 3,2–4,8{{nbsp}}g
| zasićene masti =
| transmasti =
| monomasti =
| polimasti =
| omega3 masti =
| omega6 masti =
| proteini = 0,8–1,4{{nbsp}}}g
| triptofan =
| treonin =
| izoleucin =
| leucin =
| lizin =
| metionin =
| cistin =
| fenilalanin =
| tirozin =
| valin =
| arginin =
| histidin =
| alanin =
| asparaginska kiselina =
| glutaminska kiselina =
| glicin =
| prolin =
| serin =
| hidroksiprolin =
| voda = 87–88 g
| holesterol =
| alkohol =
| kofein =
| vitA_µg =
| vitA_iu = 220
| beta-karoten_µg =
| lutein_µg =
| tiamin_µg = 21
| riboflavin_µg = 35
| niacin_mg = 0,15
| pantotenska_mg =
| vitB6_µg = 9–21
| folat_µg = 2–5
| vitB12_ug = 0,1
| choline_mg =
| vitC_mg = 4
| vitD_ug =
| vitD_iu = 2
| vitE_mg = 0,2
| vitK_ug = 0,2
| kalcij_mg = 20–25
| bakar_mg = 0,00001–0,00003
| gvožđe_mg = 0,03–0,07
| magnezij_mg = 3–3,5
| mangan_mg = 0,0003–0,0004
| fosfor_mg = 12–14
| kalij_mg = 40–55
| selen_ug = 1–2,5
| natrij_mg = 15–25
| cink_mg = 0,0001–0,0003
| opt1n =
| opt1v =
| napomena =
| izvor = &lt;ref name=&quot;pmid23178060&quot;&gt;{{cite journal| author=Ballard O, Morrow AL| title=Human milk composition: nutrients and bioactive factors. | url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2013-02_60_1/page/48| journal=Pediatr Clin North Am | year= 2013 | volume= 60 | issue= 1 | pages= 49–74 | pmid=23178060 | doi=10.1016/j.pcl.2012.10.002 | pmc=3586783 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid32252145&quot;&gt;{{cite journal| author=Kim SY, Yi DY| title=Components of human breast milk: from macronutrient to microbiome and microRNA. | journal=Clin Exp Pediatr | year= 2020 | volume= 63 | issue= 8 | pages= 301–309 | pmid=32252145 | doi=10.3345/cep.2020.00059 | pmc=7402982 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11339161&quot;&gt;{{cite journal | author=Greer FR | title=Do breastfed infants need supplemental vitamins? | journal=Pediatr Clin North Am | year=2001 | volume=48 | issue=2 | pages=415–23 | pmid=11339161 | doi=10.1016/s0031-3955(08)70034-8 | pmc= | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&amp;tool=sumsearch.org/cite&amp;retmode=ref&amp;cmd=prlinks&amp;id=11339161 | access-date=3. 3. 2024 | archive-date=26. 7. 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240726181925/https://www.sciencedirect.com/unsupported_browser }}&lt;/ref&gt;
| float           = right
}}
{| class = &quot;wikitable&quot; style = &quot;margin: 0 0 1em 1em; float:right&quot;
|+ Sastav majčinog mlijeka kod ljudi &lt;ref&gt;[http://archive.unu.edu/unupress/food/8F174e/8F174E04.htm Constituents of human milk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170910132409/http://archive.unu.edu/unupress/food/8F174e/8F174E04.htm |date=10. 9. 2017 }} United Nations University Centre&lt;/ref&gt;
|colspan=2| '''[[Mast]]''' (g/100 ml)
|-
| Ukupno
| 4,2
|-
|[[Masne kiseline]] – dužina 8C
|
|-
| Poli[[nezasićene masne kiseline]]
| 0,6
|-
| [[Holesterol]]
| 0,016
|-
|colspan=2| '''[[Protein]]''' (g/100 ml)
|-
| Ukupno
| 1,1
|-
| [[Kazein]]
| 0,4
|-
| α-Laktalbumin
| 0,3
|-
| Laktoferin (apo-laktoferin)
| 0,2
|-
| [[IgA]]
| 0,1
|-
| [[IgG]]
| 0,001
|-
| [[Lizozim]]
| 0,05
|-
| [[Serum-albumin]]
| 0,05
|-
| β-Laktoglobulin
| –
|-
|colspan=2| '''[[Ugljikohidrati]]''' (g/100 ml)
|-
| [[Laktoza]]
| 7
|-
|[[Oligosaharid]]i
| 0,5
|-
|colspan=2| '''[[Minerali]]''' (g/100 ml)
|-
| [[Kalcij]]
| 0,03
|-
|[[Fosfor]]
| 0,014
|-
| [[Natrij]]
| 0,015
|-
|[[Kalij]]
| 0,055
|-
| [[Hlor]]
| 0,043
|}
Majčino mlijeko sadrži masti, proteine, ugljikohidrate (uključujući laktozu i oligosaharide humanog mlijeka), te različit sastav minerala i vitamina.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kim |first1=Su Yeong |last2=Yi |first2=Dae Yong |title=Components of human breast milk: from macronutrient to microbiome and microRNA |journal=Clinical and Experimental Pediatrics |date=15. 8. 2020 |volume=63 |issue=8 |pages=301–309 |doi=10.3345/cep.2020.00059 |pmid=32252145 |pmc=7402982 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1201/9781482294491-7 |chapter=Biomolecules II: Biologically Important Molecules Other than Carbohydrates, Lipids, Proteins, and Nucleic Acids |title=Plant Cell Biology |date=2010 |pages=89–118 |isbn=978-0-429-08034-0 }}&lt;/ref&gt; Sastav se mijenja tokom jednog hranjenja, kao i tokom perioda laktacije.&lt;ref name=&quot;National Center for Biotechnology Information, U.S. National Library of Medicine&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Andreas NJ, Kampmann B, Mehring Le-Doare K | title = Human breast milk: A review on its composition and bioactivity | journal = Early Human Development | volume = 91 | issue = 11 | pages = 629–35 | date = novembar 2015 | pmid = 26375355 | doi = 10.1016/j.earlhumdev.2015.08.013 | hdl = 10044/1/25981 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Changes are particularly pronounced in [[marsupial]]s.&lt;ref name=&quot;Marsupial and monotreme milk – a re&quot;&gt;{{cite journal | vauthors =Stannard HJ, Miller RD, Old JM | title = Marsupial and monotreme milk – a review of its nutrients and immune properties | journal = PeerJ | volume = 8 | article-number = e9335 | date = 2020 | doi = 10.7717/peerj.9335 | pmid = 32612884 | pmc = 7319036 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[Slika:Colostrum vs breastmilk.jpg|thumb|[[Kolostrum]] vs majčino mlijeko]]

Tokom prvih nekoliko dana nakon porođaja, majka proizvodi [[kolostrum]]. To je rijetka žućkasta tekućina koja je ista ona tekućina koja ponekad curi iz dojki tokom trudnoće. Bogata je proteinima i antitijelima koja pružaju pasivni imunitet bebi (imunološki sistem bebe nije u potpunosti razvijen pri rođenju). Kolostrum također pomaže probavnom sistemu novorođenčeta da pravilno raste i funkcionira.

Kolostrum će se postepeno mijenjati u zrelo mlijeko. U prva 3-4 dana izgledat će rijetko i vodenasto i imat će vrlo slatki okus; kasnije će mlijeko biti gušće i kremastije. Majčino mlijeko gasi bebinu žeđ i glad i osigurava proteine, šećer, minerale i antitijela koja su bebi potrebna.

Osamdesetih i devedesetih godina 20. stoljeća, stručnjaci za laktaciju (De Cleats) pravili su razliku između prednjeg i zadnjeg mlijeka. Ali ova razlika uzrokuje zabunu jer ne postoje dvije vrste mlijeka. Umjesto toga, kako beba doji, sadržaj masti se vrlo postepeno povećava, a mlijeko s vremenom postaje sve masnije i masnije.&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Mohrbacher|first1=Nancy|title=Worries About Foremilk and Hindmilk|url=https://breastfeedingusa.org/content/article/worries-about-foremilk-and-hindmilk|website=Breastfeeding USA|access-date=1. 3. 2015|date=10. 7. 2011|archive-date=15. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115204204/https://breastfeedingusa.org/content/article/worries-about-foremilk-and-hindmilk}}&lt;/ref&gt;

Nivo [[imunoglobulin]]a A (IgA) u majčinom mlijeku ostaje visok od 10. dana do najmanje 7,5 mjeseci nakon porođaja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rechtman DJ, Ferry B, Lee ML, Chapel H |year=2002 |title=Immunoglobulin A (IgA) content of human breast milk over time |journal=International Journal of Infectious Diseases |volume=6 |issue=S3 |pages=S58 |doi= 10.1016/s1201-9712(02)90302-4|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Majčino mlijeko sadrži 0,8–0,9% proteina, 4,5% masti, 7,1% ugljikohidrata i 0,2% pepela (minerala).&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Belitz H | title = Food Chemistry | url = https://archive.org/details/foodchemistry0000beli_f7p5 |location=Berlin |publisher=Springer |edition=4th |year=2009 |isbn=978-3-540-69935-4 |page=501 [table 10.5] }}&lt;/ref&gt; [[Ugljikohidrati]] su uglavnom [[laktoza]]; nekoliko oligosaharida na bazi laktoze (također nazvanih [[oligosaharidi ljudskog mlijeka]]) identificirano je kao manje komponente.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Corona |first1=Laura |last2=Lussu |first2=Anna |last3=Bosco |first3=Alice |last4=Pintus |first4=Roberta |last5=Cesare Marincola |first5=Flaminia |last6=Fanos |first6=Vassilios |last7=Dessì |first7=Angelica |title=Human Milk Oligosaccharides: A Comprehensive Review towards Metabolomics |journal=Children |date=14. 9. 2021 |volume=8 |issue=9 |page=804 |doi=10.3390/children8090804 |pmid=34572236 |pmc=8465502 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Masna frakcija sadrži specifične [[trigliceidi|trigliceride]] [[palmitinska kiselina|palmitate]] i [[oleinska kiselina|oleinske kiseline]] (O-P-O trigliceride), a također i lipide s trans vezama (vidi: [[trans masti]]). [[Lipidi]] su [[vakcenska kiselina|vakcenska]] i [[konjugirana linolna kiselina]] (CLA) koji čine do 6% [[masti]] u ljudskom mlijeku.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Precht D, Molkentin J | title = C18:1, C18:2 and C18:3 trans and cis fatty acid isomers including conjugated cis delta 9, trans delta 11 linoleic acid (CLA) as well as total fat composition of German human milk lipids | journal = Die Nahrung | volume = 43 | issue = 4 | pages = 233–44 | date = august 1999 | pmid = 10481820 | doi = 10.1002/(SICI)1521-3803(19990801)43:4&lt;233::AID-FOOD233&gt;3.0.CO;2-B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Friesen R, Innis SM | title = Trans fatty acids in human milk in Canada declined with the introduction of trans fat food labeling | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2006-10_136_10/page/2558 | journal = The Journal of Nutrition | volume = 136 | issue = 10 | pages = 2558–61 | date = oktobar 2006 | pmid = 16988126 | doi = 10.1093/jn/136.10.2558 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Glavni proteini su alfa-[[laktalbumin]], [[laktoferin]] (apo-laktoferin), IgA, [[lizozim]] i [[serumski albumin]]. U kiseloj sredini kao što je [[želudac]], alfa-laktalbumin [[savijnje proteina|razmotava]] u drugačiji oblik i veže [[oleinska kiselina|oleinsku kiselinu]] formirajući kompleks nazvan [[Eksperimentalni tretman raka|HAMLET]] koji ubija [[tumor]]ske ćelije. Smatra se da ovo doprinosi zaštiti dojenih beba od [[kancer|raka]].&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/S0065-230X(03)88302-1 |title=HAMLET kills tumor cells by an apoptosis-like mechanism—cellular, molecular, and therapeutic aspects |series=Advances in Cancer Research |date=2003 |last1=Svanborg |first1=Catharina |last2=Ågerstam |first2=Helena |last3=Aronson |first3=Annika |last4=Bjerkvig |first4=Rolf |last5=Düringer |first5=Caroline |last6=Fischer |first6=Walter |last7=Gustafsson |first7=Lotta |last8=Hallgren |first8=Oskar |last9=Leijonhuvud |first9=Irene |last10=Linse |first10=Sara |last11=Mossberg |first11=Ann-Kristin |last12=Nilsson |first12=Hanna |last13=Pettersson |first13=Jenny |last14=Svensson |first14=Malin |volume=88 |pages=1–29 |pmid=12665051 |isbn=978-0-12-006688-9 }}&lt;/ref&gt;

Spojevi koji ne sadrže proteinski dušik, a čine 25% dušika u mlijeku, uključuju [[urea|ureu]], [[mokraćna kiselina|mokraćnu kiselinu]], [[kreatin]], [[kreatinin]], [[aminokiseline]] i [[nukleotid]]e.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jenness R | title = The composition of human milk | journal = Seminars in Perinatology | volume = 3 | issue = 3 | pages = 225–39 | date = juli 1979 | pmid = 392766 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Thorell L, Sjöberg LB, Hernell O | title = Nucleotides in human milk: sources and metabolism by the newborn infant | journal = Pediatric Research | volume = 40 | issue = 6 | pages = 845–52 | date = decembar 1996 | pmid = 8947961 | doi = 10.1203/00006450-199612000-00012 | s2cid = 36817657 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Majčino mlijeko ima [[cirkadijski ritam|cirkadijske varijacije]]; neki nukleotidi se češće proizvode tokom noći, a drugi tokom dana.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sánchez CL, Cubero J, Sánchez J, Chanclón B, Rivero M, Rodríguez AB, Barriga C | title = The possible role of human milk nucleotides as sleep inducers | journal = Nutritional Neuroscience | volume = 12 | issue = 1 | pages = 2–8 | date = februar 2009 | pmid = 19178785 | doi = 10.1179/147683009X388922 | s2cid = 30414322 | url = http://www.websciences.org/cftemplate/NAPS/archives/indiv.cfm?ID=20084074 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090812180552/http://www.websciences.org/cftemplate/NAPS/archives/indiv.cfm?ID=20084074 | archive-date = 12. 8. 2009 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt;

Dokazano je da majčino mlijeko obezbjeđuje [[endokanabinoid]]e (prirodne [[neurotransmiter]]e koje [[kanabis]] stimulira) [[2-arahidonoilglicerol]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fride E, Bregman T, Kirkham TC | title = Endocannabinoids and food intake: newborn suckling and appetite regulation in adulthood | journal = Experimental Biology and Medicine | volume = 230 | issue = 4 | pages = 225–34 | date = april 2005 | pmid = 15792943 | doi = 10.1177/153537020523000401 | s2cid = 25430588 | url = http://www.ebmonline.org/cgi/reprint/230/4/225.pdf | access-date = 23. 10. 2007 | archive-date = 2. 8. 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090802181308/http://www.ebmonline.org/cgi/reprint/230/4/225.pdf }}&lt;/ref&gt; [[anandamid]],&lt;ref&gt;[http://www.nel.edu/pdf_/25_12/NEL251204A01_Fride_.pdf The Endocannabinoid-CB Receptor System: Importance for development and in pediatric disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160402083340/http://www.nel.edu/pdf_/25_12/NEL251204A01_Fride_.pdf |date=2. 4. 2016 }} Neuroendocrinology Letters Nos.1/2, Feb–Apr Vol.25, 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.cannabis-med.org/data/pdf/2002-03-04-3.pdf Cannabinoids and Feeding: The Role of the Endogenous Cannabinoid System as a Trigger for Newborn Suckling] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001042840/http://www.cannabis-med.org/data/pdf/2002-03-04-3.pdf |date=1. 10. 2020 }} Women and Cannabis: Medicine, Science, and Sociology, 2002 The Haworth Press, Inc.&lt;/ref&gt; [[oleoiletanolamid]],&lt;ref name=Wu2016&gt;{{cite journal | vauthors = Wu J, Gouveia-Figueira S, Domellöf M, Zivkovic AM, Nording ML | title = Oxylipins, endocannabinoids, and related compounds in human milk: Levels and effects of storage conditions | journal = Prostaglandins &amp; Other Lipid Mediators | volume = 122 | pages = 28–36 | date = januar 2016 | pmid = 26656029 | doi = 10.1016/j.prostaglandins.2015.11.002 }}&lt;/ref&gt; [[palmitoiletanolamid]],&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; [[N-arachidonoyl glycine]],&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; eicosapentaenoyl ethanolamide,&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; docosahexaenoyl ethanolamide,&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; N-palmitoleoil-etanolamin,&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; dihomo-γ-linolenoiletanolamin,&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; N-stearoiletanolamin,&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; prostaglandin F2alfa etanolamide&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; i prostaglandin F2 etanolamide,&lt;ref name=&quot;Wu2016&quot; /&gt; Palmitic acid esters of hydroxy-stearic acids (PAHSAs).&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Brezinova | first1 = M | year = 2018| title = Levels of palmitic acid ester of hydroxystearic acid (PAHSA) are reduced in the breast milk of obese mothers | journal = Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Molecular and Cell Biology of Lipids | volume = 1863| issue = 2| pages = 126–131| doi = 10.1016/j.bbalip.2017.11.004 | pmid = 29154942 }}&lt;/ref&gt; Mogu djelovati kao stimulans apetita, ali također reguliraju apetit tako da dojenčad ne jede previše. To bi mogao biti razlog zašto bebe hranjene adaptiranim mlijekom imaju veći unos [[kalorija]] od beba koje se hrane majčinim mlijekom.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/jun/16/breasts-breastfeeding-milk-florence-williams | location=London | work=The Guardian | first=Florence | last=Williams | title=The wonder of breasts | date=16. 6. 2012 | access-date=14. 12. 2016 | archive-date=11. 4. 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210411004826/http://www.theguardian.com/lifeandstyle/2012/jun/16/breasts-breastfeeding-milk-florence-williams | url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Majčino mlijeko nije sterilno i ima vlastiti [[mikrobiom]], ali sadrži čak 600 različitih vrsta raznih bakterija, uključujući korisne ''[[Bifidobacterium breve]]'', ''B. adolescentis'', ''B. longum'', ''B. bifidum'' i ''B. dentium“'', koje doprinose kolonizaciji crijeva dojenčeta.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Martín R, Jiménez E, Heilig H, Fernández L, Marín ML, Zoetendal EG, Rodríguez JM | title = Isolation of bifidobacteria from breast milk and assessment of the bifidobacterial population by PCR-denaturing gradient gel electrophoresis and quantitative real-time PCR | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 75 | issue = 4 | pages = 965–9 | date = februar 2009 | pmid = 19088308 | pmc = 2643565 | doi = 10.1128/AEM.02063-08 | bibcode = 2009ApEnM..75..965M }}&lt;/ref&gt; Kao rezultat toga, može se definirati kao probiotička hrana, ovisno o tome kako se definira &quot;[[probiotik]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = McGuire MK, McGuire MA | title = Human milk: mother nature's prototypical probiotic food? | journal = Advances in Nutrition | volume = 6 | issue = 1 | pages = 112–23 | date = januar 2015 | pmid = 25593150 | pmc = 4288270 | doi = 10.3945/an.114.007435 }}&lt;/ref&gt; Majčino mlijeko također sadrži razne [[somatske ćelije|somatske]] i [[matične ćelije]], a udio svakog tipa ćelija razlikuje se od osobe do osobe.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Witkowska-Zimny M, Kaminska-El-Hassan E | title = Cells of human breast milk | journal = Cellular &amp; Molecular Biology Letters | volume = 22 | issue = 1 | article-number = 11 | date = 13. 7. 2017 | pmid = 28717367 | pmc = 5508878 | doi = 10.1186/s11658-017-0042-4 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Indumathi S, Dhanasekaran M, Rajkumar JS, Sudarsanam D | title = Exploring the stem cell and non-stem cell constituents of human breast milk | journal = Cytotechnology | volume = 65 | issue = 3 | pages = 385–93 | date = maj 2013 | pmid = 22940915 | pmc = 3597173 | doi = 10.1007/s10616-012-9492-8 }}&lt;/ref&gt; Somatske ćelije su uglavnom [[wiktionary:laktociti|laktociti]] i [[mioepitelna ćelija|mioepitelne ćelije]] izvedene iz majčinih mliječnih žlijezda.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Twigger |first1=Alecia-Jane |last2=Hepworth |first2=Anna R. |last3=Tat Lai |first3=Ching |last4=Chetwynd |first4=Ellen |last5=Stuebe |first5=Alison M. |last6=Blancafort |first6=Pilar |last7=Hartmann |first7=Peter E. |last8=Geddes |first8=Donna T. |last9=Kakulas |first9=Foteini |title=Gene expression in breastmilk cells is associated with maternal and infant characteristics |journal=Scientific Reports |date=10. 8. 2015 |volume=5 |issue=1 |article-number=12933 |doi=10.1038/srep12933 |pmid=26255679 |pmc=4542700 |bibcode=2015NatSR...512933T }}&lt;/ref&gt; Pokazalo se da [[matične ćelije]] koje se nalaze u majčinom mlijeku mogu da se diferenciraju u razne druge ćelije uključene u proizvodnju tjelesnih [[tkivo|tkiva]], a mali dio njih prelazi preko crijevnog trakta dojenčeta u [[krvotok]], kako bi stigle do određenih organa i transformirale se u potpuno funkcionalne ćelije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ninkina N, Kukharsky MS, Hewitt MV, Lysikova EA, Skuratovska LN, Deykin AV, Buchman VL | title = Stem cells in human breast milk | journal = Human Cell | volume = 32 | issue = 3 | pages = 223–230 | date = juli 2019 | pmid = 30972555 | pmc = 6570695 | doi = 10.1007/s13577-019-00251-7 }}&lt;/ref&gt; Zbog svoje raznolike populacije ćelija i višestrukih funkcija, istraživači tvrde da majčino mlijeko treba smatrati živim tkivom.&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt;

Majčino mlijeko sadrži jedinstvenu vrstu šećera, [[oligosaharidi ljudskog mlijeka|oligosaharide ljudskog mlijeka]] (HMO), koji nisu bili prisutni u tradicionalnoj formuli za dojenčad; međutim, mnogi proizvođači ih sve više dodaju. HMO-e dojenče ne probavlja, ali pomažu u izgradnji [[crijevni mikrobiom|crijevnog mikrobioma]].&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-044451967-2/00128-8 |chapter=Milk Oligosaccharides |title=Comprehensive Glycoscience |date=2007 |last1=Urashima |first1=T. |last2=Asakuma |first2=S. |last3=Messer |first3=M. |pages=695–724 |isbn=978-0-444-51967-2 }}&lt;/ref&gt; Djeluju kao [[receptori mamci]] koji blokiraju vezivanje [[patogen]]a, koji uzrokuju bolesti, što može pomoći u sprječavanju [[infekcija|zaraznih bolesti]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Maginnis |first1=Melissa S. |title=Virus–Receptor Interactions: The Key to Cellular Invasion |journal=Journal of Molecular Biology |date=august 2018 |volume=430 |issue=17 |pages=2590–2611 |doi=10.1016/j.jmb.2018.06.024 |pmid=29924965 |pmc=6083867 }}&lt;/ref&gt; Oni također mijenjaju odgovore [[imunska ćelija|imunskih ćelija]], što može koristiti dojenčetu. Od 2015. identificirano je više od stotinu različitih HMO-a; i broj i sastav variraju među ženama i svaki HMO može imati posebnu funkcionalnost.&lt;ref name=&quot;PubMed&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bode L | title = The functional biology of human milk oligosaccharides | journal = Early Human Development | volume = 91 | issue = 11 | pages = 619–22 | date = novembar 2015 | pmid = 26375354 | doi = 10.1016/j.earlhumdev.2015.09.001 }}&lt;/ref&gt;

Oni također mijenjaju odgovore [[imunih ćelija]], što može koristiti dojenčetu. Od 2015. godine identificirano je više od stotinu različitih HMO-a; i broj i sastav variraju među ženama i svaki HMO može imati posebnu funkcionalnost.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rodekamp E, Harder T, Kohlhoff R, Dudenhausen JW, Plagemann A | title = Impact of breast-feeding on psychomotor and neuropsychological development in children of diabetic mothers: role of the late neonatal period | journal = Journal of Perinatal Medicine | volume = 34 | issue = 6 | pages = 490–6 | year = 2006 | pmid = 17140300 | doi = 10.1515/JPM.2006.095 | s2cid = 26423226 }}&lt;/ref&gt;
[[dojenje|Dojilje]] trebaju se konsultovati sa svojim ljekarom u vezi sa supstancama koje se mogu nenamjerno prenijeti na dojenče putem majčinog mlijeka, kao što su [[alkohol]], virusi ([[HIV]] ili [[HTLV-1]]) ili lijekovi.&lt;ref&gt;{{Cite book |first=Margaret |last=Strock |title=Medications |date=2002 |publisher=Dept. of Health and Human Services, Public Health Service, National Institutes of Health, National Institute of Mental Health |oclc=52113208 }}&lt;/ref&gt; Iako se većina dojenčadi zaražene HIV-om zarazi dojenjem, većina dojenčadi koju doje njihove HIV pozitivne majke nikada ne oboli od te bolesti.&lt;ref name=&quot;Wahl_2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wahl A, Baker C, Spagnuolo RA, Stamper LW, Fouda GG, Permar SR, Hinde K, Kuhn L, Bode L, Aldrovandi GM, Garcia JV | title = Breast Milk of HIV-Positive Mothers Has Potent and Species-Specific In Vivo HIV-Inhibitory Activity | journal = Journal of Virology | volume = 89 | issue = 21 | pages = 10868–78 | date = novembar 2015 | pmid = 26292320 | pmc = 4621099 | doi = 10.1128/JVI.01702-15 }}&lt;/ref&gt; Iako ovaj paradoksalni fenomen sugerira da je rizik od prijenosa HIV-a između HIV pozitivne majke i njenog djeteta putem dojenja mali, studije su također pokazale da hranjenje dojenčadi majčinim mlijekom HIV-pozitivnih majki zapravo može imati preventivni učinak protiv prijenosa HIV-a između majke i djeteta.&lt;ref name=&quot;Wahl_2015&quot; /&gt; Ovaj inhibitorni učinak protiv zaraze dojenčeta HIV-om vjerovatno je posljedica neodređenih faktora koji su isključivo prisutni u mlijeku HIV-pozitivnih majki.&lt;ref name=&quot;Wahl_2015&quot; /&gt;

Većina žena koje ne doje koriste [[formula za dojenčad|mlijeko za dojenčad]], ali majčino mlijeko koje volonteri doniraju bankama ljudskog mlijeka može se dobiti na recept u nekim zemljama.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.womenshealth.gov/breastfeeding/index.cfm?page=359 |title=Breastfeeding &amp;#124; Health benefits for mother and baby |publisher=womenshealth.gov |date=1. 8. 2010 |access-date=26. 10. 2011 |archive-date=4. 3. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002201/http://www.womenshealth.gov/breastfeeding/index.cfm?page=359 }}&lt;/ref&gt; Osim toga, istraživanja su pokazala da žene koje se oslanjaju na adaptirano mlijeko mogu smanjiti razliku između nivoa imunske zaštite i kognitivnih sposobnosti od kojih koristi ima dijete koje se hrani majčinim mlijekom u odnosu na stepen u kojem dijete koje se hrani na flašicu ima koristi od toga.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Martin |first1=Camilia |last2=Ling |first2=Pei-Ra |last3=Blackburn |first3=George |title=Review of Infant Feeding: Key Features of Breast Milk and Infant Formula |journal=Nutrients |date=11. 5. 2016 |volume=8 |issue=5 |page=279 |doi=10.3390/nu8050279 |pmid=27187450 |pmc=4882692 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; To se može postići davanjem dojenčadi hranjenoj adaptiranim mlijekom dopunskih dodataka goveđih [[membrana globula mliječne masti]] (MFGM) koji imaju za cilj oponašati pozitivne učinke MFGM-a koji su prisutni u majčinom mlijeku.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hernell O, Timby N, Domellöf M, Lönnerdal B | title = Clinical Benefits of Milk Fat Globule Membranes for Infants and Children | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 173 Suppl | pages = S60–5 | date = juni 2016 | pmid = 27234413 | doi = 10.1016/j.jpeds.2016.02.077 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Skladištenje izmuženog majčinog mlijeka == 
[[Slika:Bottle of Pumped Breast Milk.jpg|thumb|upright|Bočica [[Izmuženo mlijeko|izmuženo]] majčino mlijeko]]
Izmuženo majčino mlijeko može se [[Čuvanje i rukovanje majčinim mlijekom|skladištiti]]. [[Lipaza]] može uzrokovati da odmrznuto mlijeko ima okus sapuna ili užeglosti zbog razgradnje mliječne [[masti]]. I dalje je sigurno za upotrebu i većina beba će ga popiti. Opekotina će spriječiti užeglost okusa na štetu antitijela..&lt;ref&gt;{{cite web
 |url          = http://www.llli.org/faq/milkstorage.html
 |title        = What are the LLLI guidelines for storing my pumped milk?
 |access-date  = 16. 7. 2014
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20140701095138/http://www.llli.org/faq/milkstorage.html
 |archive-date = 1. 7. 2014
 }}&lt;/ref&gt; It should be stored with airtight seals. &lt;!-- AAP, next reference. --&gt; Neke plastične vrećice su dizajnirane za periode skladištenja kraće od 72 sata. Druge se mogu koristiti do 12 mjeseci ako se zamrznu. Ova tabela opisuje sigurno vremensko ograničenje skladištenja.&lt;ref&gt;[http://www.bfmed.org/Resources/Download.aspx?filename=Protocol_8.pdf Protocol #8: Human milk storage information for home use for healthy full-term infants.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201029024108/https://www.bfmed.org/Resources/Download.aspx?Filename=Protocol_8.pdf |date=29. 10. 2020 }} Academy of Breastfeeding Medicine Protocol.&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Mjesto skladištenja
! colspan=2|[[Temperatura]]
! Maksimalno vrijeme skladištenja
|-
| U [[soba|prostoriji]]| {{cvt|25|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Šest do osam sati
|-
| Izolirana [[termo torba]] s ledenim oblogama
|
|
| Do 24 sata
|-
| U [[frižider]]u
| {{cvt|4|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Do pet dana
|-
| [[Zamrzivač]] odjeljak unutar [[frižider]]a
| {{cvt|-15|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Dvije sedmice
|-
| Kombinirani [[frižider]] i [[Hladnjak#Zamrzivač|zamrzivač]] sa odvojenim vratima
| {{cvt|-18|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Tri do šest mjeseci
|-
| Dubinsko ručno odmrzavanje u škrinji ili uspravnom [[Hladnjak#Zamrzivač|zamrzivač]]
| {{cvt|-20|C|F|disp=table|abbr=on}}
| Šest do dvanaest mjeseci
|}

== Poređenje s drugim vrstama mlijeka ==
Sve [[vrste]] [[sisar]]a proizvode mlijeko, ali njegov  sastav za svaku vrstu znatno varira i druge vrste mlijeka se često veoma razlikuju od majčinog mlijeka. Po pravilu, mlijeko sisara koji često doje (uključujući ljudske bebe) je manje bogato ili vodenastije od mlijeka sisara čiji mladi rjeđe doje. Majčino mlijeko je primjetno rjeđe i slađe od kravljeg mlijeka. Punomasno kravlje mlijeko sadrži premalo [[željrzo|željeza]], [[retinol]]a, [[vitamin E|vitamina E]], [[vitamin C|C]] i [[vitamin D|D]],  te  [[nezasićene masne kiseline|nezasićenih masti]] ili esencijalnih [[masne kiseline|masnih kiselina]] za ljudske bebe.&lt;ref&gt;Department of Health, 1994. Weaning and the weaning diet. Report of the Working Group on the Weaning Diet of the Committee on Medical Aspects of Food Policy. London: HMSO. Report on Health and Social Subjects No 45.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vegcomp5&gt;{{Cite web |url=http://www.vegetarian.org.uk/campaigns/whitelies/wlreport05.shtml |title=Vegetarian &amp; Vegan Foundation&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=7. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821103225/http://www.vegetarian.org.uk/campaigns/whitelies/wlreport05.shtml |archive-date=21. 8. 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=vegcomp6&gt;{{Cite web |url=http://www.vegetarian.org.uk/campaigns/whitelies/wlreport06.shtml |title=Vegetarian &amp; Vegan Foundation&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=7. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140811224245/http://www.vegetarian.org.uk/campaigns/whitelies/wlreport06.shtml |archive-date=11. 8. 2014 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;FSA, 2002. McCance and Widdowson's The Composition of Foods, 6th summary edition. Cambridge, England, Royal Society of Chemistry.&lt;/ref&gt; Punomasno kravlje mlijeko također sadrži više [[protein]]a, [[natrij]]a, [[kalij]]a, [[fosfor]]a i [[hlorid]]a, što može opteretiti nezrele [[bubreg]]e dojenčeta. Osim toga, proteini, [[masti]] i [[kalcij]] u punomasnom kravljem mlijeku dojenčetu su teži za probavu i apsorpciju nego oni u majčinom mlijeku.&lt;ref name=&quot;vegcomp5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;MedlinePlus Medical Encyclopedia: [https://www.medlineplus.gov/ency/article/002448.htm Cow's milk for infants and children]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Martinez GA, Ryan AS, Malec DJ | year = 1985 | title = Nutrient intakes of American infants and children fed cow's milk or infant formula | journal = American Journal of Diseases of Children | volume = 139 | issue = 10| pages = 1010–8 | doi=10.1001/archpedi.1985.02140120056027| pmid = 4036886 }}&lt;/ref&gt;

Sastav mlijeka [[torbari|torbara]] i [[monotremata]] sadrži esencijalne hranjive tvari, [[faktot rasta|faktore rasta]] i imunska svojstva koja podržavaju razvoj torbara i [[kljunar]]a.&lt;ref name=&quot;Marsupial and monotreme milk – a re&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+ Poređenje mlijeka (po šoljici [1 šolja = 246 g] u [[SI]] jedinicama mjere)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Breastfeeding: Human Milk Versus Animal Milk |url=http://www.nutritionmd.org/nutrition_tips/nutrition_tips_infant_nutrition/breastfeeding_milks.html |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20081122024542/http://www.nutritionmd.org/nutrition_tips/nutrition_tips_infant_nutrition/breastfeeding_milks.html |archive-date=22. 11. 2008}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Milk, human, mature, fluid Nutrition Facts &amp; Calories |url=http://nutritiondata.self.com/facts/dairy-and-egg-products/95/2 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129080542/https://nutritiondata.self.com/facts/dairy-and-egg-products/95/2 |archive-date=29. 11. 2021 |access-date=10. 6. 2018}}&lt;/ref&gt;

!'''[[Nutrijent]]'''
!'''Majčino mlijeko'''
!'''[[krava|Kravlje]] mlijeko (3,25% masti)'''
!'''[[koza|Kozje]] mlijeko'''
|-
|[[Kalorije]] (Kcal)
|172
|146
|168
|-
|[[Voda]] (g)
|215
|215
|212
|-
|[[Proteini]] (g)
|2,5
|7,9
|8,7
|-
|[[Masti]] (g)
|10,8
|7,9
|10,1
|-
|[[Zasićene masti]] (g)
|4,9
|4,6
|6,5
|-
|[[Mononezasićene masti]] (g)
|4,1
|2,0
|2,7
|-
|[[Polinezasićene masti]] (g)
|1,2
|0,5
|0,4
|-
|[[Omega-3 masne kiseline]] (mg)
|128
|183
|97,6
|-
|[[Omega-6 masne kiseline]] (mg)
|920
|293
|266
|-
|[[Holesterol]] (mg)
|34,4
|24,4
|26,8
|-
|[[Ugljikohidrati]] (g)
|17,0
|11,0
|10,9
|-
|[[Šećer]] (g)
|17,0
|11,0
|10,9
|-
|[[Vitamin A]] (IU)
|522
|249
|483
|-
|[[Vitamin C]] (mg)
|12,3
|0
|3,2
|-
|[[Vitamin D]] (IU) *
|9,8
|97,6
|29,3
|-
|[[Vitamin E]] (mg)
|0,2
|0,1
|0,2
|-
|[[Vitamin K]] (mcg)
|0,7
|0,5
|0,7
|-
|[[Tiamin]] (mg)
|0,0
|0,1
|0,1
|-
|[[Riboflavin]] (mg)
|0,1
|0,4
|0,3
|-
|[[Niacin]] (mg)
|0,4
|0,3
|-
|[[Vitamin B6]] (mg)
|0,0
|0,1
|0,1
|-
|[[Folat]] (mcg)
|12
|12
|2
|-
|[[Vitamin B12]] (mcg)
|0,1
|1,1
|0,2
|-
|[[Pantotenska kiselina]] (mg)
|0,5
|0,9
|0,8
|-
|[[Holin]] (mg)
|39,4
|34,9
|39,0
|-
|[[Kalcij]] (mg)
|79
|276
|327
|-
|[[Gvožđe]] (mg)
|0,07
|0,07
|0,12
|-
|[[Magnezij]] (mg)
|7,4
|24,4
|34,2
|-
|[[Fosfor]] (mg)
|34,4
|222
|271
|-
|[[Kalij]] (mg)
|125
|349
|498
|-
|[[Natrij]] (mg)
|42
|98
|122
|-
|[[Cink]] (mg)
|0,4
|1,0
|0,7
|-
|[[Bakar]] (mg)
|0,1
|0,0
|0,1
|-
|[[Mangan]] (mg)
|0,1
|0,0
|0,0
|-
|[[Selen]] (mcg)
|4,4
|9,0
|3,4
|}
{{asterisk}} Napomena: Mlijeko se uglavnom obogaćuje vitaminom D u [[SAD]]-u i [[Kanada|Kanadi]]. Neobogaćeno mlijeko sadrži samo 2&amp;nbsp;IU po 3,5 oz.

==Uticaj lijekova i drugih supstanci na sadržaj mlijeka==
{{Glavni|Dojenje i lijekovi}}
{{glavni|Isporuka lijekova putem majčinog mlijeka}}
Gotovo svi lijekovi, ili droge, prelaze u majčino mlijeko u malim količinama putem [[gradijent koncentracije|gradijenta koncentracije]].&lt;ref name=&quot;Drugs in human milk. Clinical pharm&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Atkinson HC, Begg EJ, Darlow BA | title = Drugs in human milk. Clinical pharmacokinetic considerations | journal = Clinical Pharmacokinetics | volume = 14 | issue = 4 | pages = 217–40 | date = april 1988 | pmid = 3292101 | doi = 10.2165/00003088-198814040-00003 | s2cid = 33029715 }}&lt;/ref&gt; Količina lijeka vezana za majčine [[plazmatski protein|proteine plazme]], veličina molekule lijeka, [[pH]] i/ili [[pKa]] lijeka i [[lipofilnost]] lijeka određuju hoće li i koliko lijeka proći u majčino mlijeko.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hotham N, Hotham E | title = Drugs in breastfeeding | journal = Australian Prescriber | volume = 38 | issue = 5 | pages = 156–9 | date = oktobar 2015 | pmid = 26648652 | pmc = 4657301 | doi = 10.18773/austprescr.2015.056 }}&lt;/ref&gt; Lijekovi koji se uglavnom ne vežu za proteine, imaju nisku [[molekularna teržina|molekularnu težinu]] i visoko su rastvorljivi u [[lipidi]]ma, vjerovatnije će ući u majčino mlijeko u većim količinama.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Spencer JP, Gonzalez LS, Barnhart DJ | title = Medications in the breast-feeding mother | journal = American Family Physician | volume = 64 | issue = 1 | pages = 119–26 | date = juli 2001 | pmid = 11456429 | url = https://www.aafp.org/afp/2001/0701/p119.html | access-date = 2. 8. 2019 | archive-date = 3. 7. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190703130557/https://www.aafp.org/afp/2001/0701/p119.html | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Neki lijekovi nemaju utjecaja na bebu i mogu se koristiti tokom dojenja, dok drugi mogu biti opasni i štetni za dojenče.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;NIH2014&quot;&gt;{{cite web | url = https://www.womenshealth.gov/files/assets/docs/breastfeeding/owh_fs_breastfeeding_7-25-2014.pdf | publisher = Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services | date = 2014 | access-date = 20. 7. 2017 | title = Breastfeeding | archive-date = 14. 5. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170514000256/https://www.womenshealth.gov/files/assets/docs/breastfeeding/owh_fs_breastfeeding_7-25-2014.pdf }}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt;

Neki lijekovi koji se smatraju generalno sigurnim za upotrebu od strane dojilja, uz savjet ljekara ili farmaceuta, uključuju jednostavne [[analgetik]]e ili lijekove protiv bolova kao što su [[Paracetamol|paracetamol/acetaminofen]],&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Breastfeeding and Medication |url=http://www.aap.org/en-us/Pages/Breastfeeding-and-Medication.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20190802213426/https://www.aap.org/en-us/Pages/Breastfeeding-and-Medication.aspx |archive-date=2. 8. 2019 |access-date=2. 8. 2019 |website=AAP.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; antihipertenzivi kao što su [[ACE inhibitor|ACE-inhibitori]] [[enalapril]] i [[kaptopril]], [[antidepresiv]]i iz klase [[SSRI]] i [[SNRI]], te lijekovi za gastroezofagusni refluks kao što su [[omeprazol]] i [[ranitidin]].&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Rowe H, Baker T, Hale TW |date=februar 2013 |title=Maternal medication, drug use, and breastfeeding |url=https://archive.org/details/sim_pediatric-clinics-of-north-america_2013-02_60_1/page/274 |journal=Pediatric Clinics of North America |series=Breastfeeding Updates for the Pediatrician |volume=60 |issue=1 |pages=275–94 |doi=10.1016/j.pcl.2012.10.009 |pmid=23178070}}&lt;/ref&gt;

S druge strane, postoje lijekovi za koje se zna da su toksični za bebu i stoga ih ne bi trebalo koristiti kod dojilja, kao što su [[hemoterapija|hemoterapijski]] agensi koji su [[citotoksičnost|citotoksični]] poput [[ciklosporin]]a,&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite journal |last1=American Academy of Pediatrics Committee on |first1=Drugs |title=The Transfer of Drugs and Other Chemicals Into Human Milk |url=https://archive.org/details/sim_pediatrics_2001-09_108_3/page/776 |journal=Pediatrics |date=septembar 2001 |volume=108 |issue=3 |pages=776–789 |doi=10.1542/peds.108.3.776 |pmid=11533352 |s2cid=27763768 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&gt; [[imunosupresivi]] poput [[metotreksat]]a,&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; [[amiodaron]]a ili [[litij]]a.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Nadalje, [[zloupotreba droga]], poput [[kokain]]a, [[amfetamin]]a, [[heroin]]a i [[hašiš|marihuane]], uzrokuju neželjene efekte na dojenče tokom dojenja. Neželjeni efekti uključuju [[epilepsijski napad|napade]], [[tremor]], nemir i [[dijareja|dijareju]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

Da biste smanjili izloženost dojenčeta lijekovima koje koristi majka, koristite lokalnu terapiju ili izbjegavajte uzimanje lijekova tokom dojenja kad god je to moguće.

Hormonske proizvode i kombinovane oralne kontraceptive treba izbjegavati tokom ranog postporođajnog perioda jer mogu ometati laktaciju.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Postoje neki lijekovi koji mogu stimulirati proizvodnju majčinog mlijeka. Oni mogu biti korisni u slučajevima kada žene sa [[hipotireoza]]ma možda nisu u stanju da proizvode mlijeko.&lt;ref name=&quot;NIH2017&quot;&gt;{{cite web|title=Thyroid Disease &amp; Pregnancy|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/pregnancy-thyroid-disease|publisher=Office on Women's Health, U.S. Department of Health and Human Services|access-date=20. 7. 2017|date=1. 2. 2017|archive-date=12. 7. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170712111551/https://www.niddk.nih.gov/health-information/endocrine-diseases/pregnancy-thyroid-disease|url-status=live}}{{PD-notice}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ATA&quot;&gt;{{cite web | title = Postpartum Thyroiditis | publisher = American Thyroid Association | access-date = 20. 7. 2017 | date = 2014 | url = http://www.thyroid.org/wp-content/uploads/patients/brochures/Postpartum_Thyroiditis_brochure.pdf | archive-date = 20. 6. 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190620165715/https://www.thyroid.org/wp-content/uploads/patients/brochures/Postpartum_Thyroiditis_brochure.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Cochraneov pregled proučavao je lijek domperidon (10&amp;nbsp;mg tri puta dnevno), a rezultati su pokazali značajno povećanje količine proizvedenog mlijeka tokom perioda od jedne do dvije sedmice.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Donovan TJ, Buchanan K | title = Medications for increasing milk supply in mothers expressing breastmilk for their preterm hospitalised infants | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 3 | article-number = CD005544 | date = mart 2012 | pmid = 22419310 | doi = 10.1002/14651858.cd005544.pub2 | pmc = 11747959 }}&lt;/ref&gt; Međutim, drugi pregled je zaključio da postoji malo dokaza da upotreba domperidona i metoklopramida za poboljšanje proizvodnje mlijeka djeluje. Umjesto toga, nefarmakološki pristupi poput podrške i češćeg dojenja mogu biti efikasniji.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Konačno, postoje i druge supstance osim lijekova koje se mogu pojaviti u majčinom mlijeku. Upotreba [[alkohol]]a tokom trudnoće nosi značajan rizik od ozbiljnih urođenih mana, ali konzumiranje alkohola nakon rođenja djeteta smatra se sigurnim.&lt;ref name=&quot;who2&quot;&gt;{{cite web|url=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/107130/1/9789241548731_eng.pdf?ua=1|title=Guidelines for the identification and management of substance use and substance use disorders in pregnancy|publisher=World Health Organization|access-date=11. 8. 2017|date=2014|archive-date=14. 5. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514012719/http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/107130/1/9789241548731_eng.pdf?ua=1|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Visok unos [[kofeina]] kod dojilja može uzrokovati razdražljivost ili probleme sa spavanjem kod njihovih dojenčadi.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Meta-analiza pokazala je da dojilje koje puše izlažu svoju dojenčad [[nikotin]]u, što može uzrokovati respiratorne bolesti, uključujući [[otitis media]] kod dojenčeta.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;

== Tržište ==
{{glavni|Banka majčinskog mlijeka}}
Postoji komercijalno [[Tržište (ekonomija)|tržište]] za ljudskoo majčino mlijeko, kako u obliku usluge [[dojilja]], tako i kao mliječni proizvod.

Kao proizvod, majčino mlijeko razmjenjuju [[banka majčinskog mlijeka|banke ljudskog mlijeka]], kao i direktno između donora mlijeka i kupaca posredstvom web stranica na [[internet]]u. Banke ljudskog mlijeka uglavnom imaju standardizirane mjere za provjeru donora i skladištenje mlijeka, ponekad čak nude i [[pasterizacija|pasterizaciju]], dok se donori mlijeka na [[web stranica]]ma razlikuju u pogledu ovih mjera. Studija iz 2013. godine došla je do zaključka da je 74% uzoraka majčinog mlijeka od dobavljača pronađenih na web stranicama kolonizirano gram-negativnim bakterijama ili je imalo više od 10.000 [[aerobne bakterije|aerobnih bakterija]]/mL.&lt;ref name=&quot;Keim2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Keim SA, Hogan JS, McNamara KA, Gudimetla V, Dillon CE, Kwiek JJ, Geraghty SR | title = Microbial contamination of human milk purchased via the Internet | journal = Pediatrics | volume = 132 | issue = 5 | pages = e1227–35 | date = novembar 2013 | pmid = 24144714 | pmc = 4530303 | doi = 10.1542/peds.2013-1687 }}&lt;/ref&gt; Bacterial growth happens during transit.&lt;ref name=&quot;Keim2013&quot;/&gt; Prema FDA, broj loših bakterija u hrani „na sobnoj temperaturi“ može se udvostručiti svakih 20 minuta.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Refrigerator Thermometers: Cold Facts about Food Safety |url=https://www.fda.gov/food/resourcesforyou/consumers/ucm253954.htm |website=U.S. Food and Drug Administration |date=14. 9. 2021 |access-date=6. 8. 2017 |archive-date=22. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422141448/https://www.fda.gov/Food/ResourcesForYou/Consumers/ucm253954.htm }}&lt;/ref&gt;

Smatra se da je majčino mlijeko zdravije od kravljeg mlijeka i adaptiranog mlijeka za dojenčad kada je u pitanju ishrana dojenčeta u prvih šest mjeseci života, ali samo u ekstremnim situacijama [[SZO|međunarodne zdravstvene organizacije]] podržavaju hranjenje dojenčeta majčinim mlijekom zdrave dojilje, a ne mlijekom biološke majke.&lt;ref name=&quot;Geraghty_2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Geraghty SR, Heier JE, Rasmussen KM | title = Got milk? Sharing human milk via the Internet | journal = Public Health Reports | volume = 126 | issue = 2 | pages = 161–4 | date = 2011 | pmid = 21387943 | pmc = 3056026 | doi = 10.1177/003335491112600204 }}&lt;/ref&gt; Jedan od razloga je taj što je neregulirano tržište majčinog mlijeka prepuno rizika, poput prisustva droga i lijekova na recept u doniranom majčinom mlijeku.&lt;ref name=&quot;Geraghty_2011&quot; /&gt; Prijenos ovih supstanci putem majčinog mlijeka može učiniti više štete nego koristi kada je u pitanju zdravlje dojenčeta primatelja.&lt;ref name=&quot;Geraghty_2011&quot; /&gt;
U [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]], online tržište majčinog mlijeka je uglavnom neregulirano, a visoka premija je podstakla [[prevara sa hranom|prevaru s hranom]].&lt;ref name=&quot;Oaklander2015&quot;&gt;{{cite magazine |last1=OAKLANDER |first1=MANDY |title=Don't Buy Your Breast Milk Online, Scientists Say |url=https://time.com/3757041/breast-milk-buy-online/ |access-date=18. 4. 2024 |magazine=TIME |date=24. 3. 2015 |language=en |archive-date=18. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418175443/https://time.com/3757041/breast-milk-buy-online/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last1=Erika |first1=Edwards |last2=Briggs |first2=Bill |title=Breast Milk Bought Online Diluted With Cows Milk, Researchers Find |url=https://www.nbcnews.com/health/kids-health/breast-milk-scams-detected-samples-online-sellers-n335451 |access-date=18. 4. 2024 |work=NBC News |date=6. 4. 2015 |language=en |archive-date=18. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418175452/https://www.nbcnews.com/health/kids-health/breast-milk-scams-detected-samples-online-sellers-n335451 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Majčino mlijeko se može razrijediti drugim tekućinama radi povećanja volumena, uključujući kravlje mlijeko, sojino mlijeko i vodu, čime se umanjuju njegove zdravstvene prednosti.&lt;ef name=&quot;Oaklander2015&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OaklanderApr2015&quot;&gt;{{cite magazine |last1=OAKLANDER |first1=MANDY |title=This Is What's Actually in the Breast Milk You Buy Online |url=https://time.com/3772009/breast-milk-online/ |access-date=18. 4. 2024 |magazine=TIME |date=6. 4. 2015 |language=en |archive-date=18. 4. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418175441/https://time.com/3772009/breast-milk-online/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Članak [[CBS]] iz 2015. citira uvodnik dr. Sarah Steele u ''[[Journal of the Royal Society of Medicine]]'', u kojem se navodi da &quot;tvrdnje o zdravstvenim učincima nisu klinički utemeljene i da [[sirovo mlijeko|sirovo ljudsko mlijeko]] kupljeno online predstavlja mnoge zdravstvene rizike.&quot; CBS je pronašao studiju Centra za zdravlje [[ponašanje|ponašanja]] u ''Nationwide Children's Hospital'' u Columbusu, [[Ohio]] koja je &quot;otkrila da je 11 od 102 uzorka majčinog mlijeka kupljenih online zapravo pomiješano s [[kravlje mlijeko|kravljim mlijekom]].&quot; Članak također objašnjava da mlijeko kupljeno online može biti nepravilno [[dezinfekcija|dezinficirano]] ili uskladišteno, pa može sadržavati bolesti koje se prenose hranom i zarazne bolesti poput [[hepatitis]]a i [[HIV]]-a.&lt;ref name=&quot;Kraft&quot;&gt;{{cite news|last1=Kraft|first1=Amy|date=18. 6. 2015|title=Adult health craze for human breast milk poses risks|publisher=CBS|url=https://www.cbsnews.com/news/adult-craze-for-human-breast-milk-poses-risks/|access-date=13. 1. 2019|archive-date=13. 1. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113182302/https://www.cbsnews.com/news/adult-craze-for-human-breast-milk-poses-risks/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Konzumacija kod odraslih ==
=== Restorani i recepti ===
Manjina ljudi, uključujući ugostitelje Hansa Lochena iz [[Švicarska|Švicarske]] i Daniela Angerera iz [[Austrija|Austrije]], koji vode restoran u New Yorku, koristili su majčino mlijeko, ili barem zagovarali njegovu upotrebu, kao zamjenu za kravlje mlijeko u [[mlijeko|mliječnim]] proizvodima i prehrambenim [[recept]]ima.&lt;ref&gt;{{cite news| url=https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2976181/Swiss-restaurant-to-serve-meals-cooked-with-human-breast-milk.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/howaboutthat/2976181/Swiss-restaurant-to-serve-meals-cooked-with-human-breast-milk.html |archive-date=12. 1. 2022 |url-access=subscription |url-status=live | work=The Daily Telegraph | location=London | title=Swiss restaurant to serve meals cooked with human breast milk A Swiss gastronomist has stirred a controversy in the tranquil Alpine republic after announcing that he will serve meals cooked with human breast milk | date=17. 9. 2008 | access-date=26. 4. 2010}}{{cbignore}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | work = New York Daily News | title = Restaurant Drops Plan to Cook with Breast Milk | url = http://www.nydailynews.com/money/2008/09/18/2008-09-18_restaurant_drops_plan_to_cook_with_breas.html | first = Rosemary | last = Black | name-list-style = vanc | date = 18. 9. 2008 | access-date = 18. 6. 2009 | archive-date = 5. 8. 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110805032411/http://www.nydailynews.com/money/2008/09/18/2008-09-18_restaurant_drops_plan_to_cook_with_breas.html }}&lt;/ref&gt; Prodavač sladoleda u [[london]]skom Covent Gardenu, ''The Licktators'', počeo je prodavati [[sladoled]] pod nazivom Baby Gaga u februaru 2011. godine. Svaka porcija koštala je 14 funti. Svo mlijeko donirala je gospođa Hiley koja je zarađivala 15 funti za svakih 280 grama i nazivala ga &quot;odličnim sredstvom za pobjedu nad recesijom&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12569011 | work=BBC News | location=London | title=Breast milk ice cream goes on sale in Covent Garden | date=24. 2. 2011 | access-date=7. 3. 2011 | archive-date=2. 3. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110302202137/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12569011 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; [[Sladoled]] je rasprodan prvog dana. Uprkos uspjehu novog okusa, službenici Vijeća Westminstera uklonili su proizvod s jelovnika, kako bi se uvjerili da je, kako su rekli, &quot;pogodan za ljudsku konzumaciju&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12615353 | work=BBC News | location=London | title=Baby Gaga breast milk ice cream seized for safety tests | date=1. 3. 2011 | access-date=7. 3. 2011 | archive-date=2. 3. 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110302052333/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-12615353 | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Tammy Frissell-Deppe, porodična savjetnica specijalizirana za [[privrženo roditeljstvo]], objavila je knjigu pod nazivom „Tajni recepti dojilje“, u kojoj se nalazi opsežna zbirka detaljnih recepata za hranu i pića koja sadrže majčino mlijeko.&lt;ref&gt;{{cite book | first = Tammy | last = Frissell-Deppe | name-list-style = vanc | title = A Breastfeeding Mother's Secret Recipes: Breast milk Recipes, Fun Food for Kids and Quick Dishes! | location = Dracut, MA | publisher = JED Publishing | year = 2002 }}&lt;/ref&gt; Majčino mlijeko se ne proizvodi niti distribuira industrijski ili komercijalno, jer se upotreba majčinog mlijeka kao hrane za odrasle smatra neobičnom za većinu [[kultura]] širom svijeta, a većina ne odobrava takvu praksu.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jelliffe|first1=Derrick B.|last2=Jelliffe|first2=E. F. Patrice | name-list-style = vanc |title=Human milk in the modern world: psychosocial nutritional and economic significance|url=https://archive.org/details/humanmilkinmoder0000jell|date=1978|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-264921-8}}&lt;/ref&gt;
U [[Kostarika|Kostariki]]™ su provedena ispitivanja proizvodnje ljudskog sira i kreme od ljudskog mlijeka, kao alternative odbijanju od dojenja.&lt;ref name=&quot;Nacion&quot;&gt;''[http://wvw.nacion.com/ln_ee/2007/junio/17/aldea1131695.html Clínica busca cómo hacer queso de leche materna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201003052203/http://wvw.nacion.com/ln_ee/2007/junio/17/aldea1131695.html|date=3. 10. 2020}}'', Nación, 17 June 2007&lt;/ref&gt;

=== [[Bodibilder]]i ===
Iako ne postoje naučni dokazi koji pokazuju da je majčino mlijeko korisno za odrasle, prema nekoliko izvora vijesti iz 2015., bodibilderi koriste majčino mlijeko zbog njegove nutritivne vrijednosti. U članku [[ABC News (Sjedinjene Američke Države)|ABC News]] iz februara 2015., jedan bivši takmičarski bodibilder je rekao: &quot;Nije uobičajeno, ali poznajem ljude koji su to radili. Svakako se o tome dosta priča na forumima o bodibildingu na [[internet]]u.&quot; Nazivajući bodibildere &quot;čudnom vrstom pojedinaca&quot;, rekao je: &quot;Čak i ako istraživanja potpuno ne podržavaju ovu vrstu stvari, oni su skloni znanju o teretani i spremni su da daju šansu ako postoji bilo kakav potencijalni efekat.&quot; U vrijeme pisanja članka, u SAD-u je cijena majčinog mlijeka nabavljenog iz banaka mlijeka koje pasteriziraju mlijeko i imaju skupe kontrole kvaliteta i sigurnosti, iznosila oko 10 USD/US oz/ml, a cijena na alternativnom online tržištu, kupljenom direktno od majki, kreće se od 1 - 4 USD/US oz/ml 2, u poređenju s kravljim mlijekom koje košta oko 3,44 USD/US galon/US oz/ml 4.&lt;ref name=&quot;ABC News&quot;&gt;{{cite web | url=https://abcnews.go.com/Health/body-builders-pounding-breast-milk/story?id=29020910 | title=Why Bodybuilders Are Pounding Down Breast Milk | work=ABC News | date=17. 2. 2015 | access-date=4. 12. 2015 | last=Neporent | first=Liz | name-list-style=vanc | archive-date=8. 12. 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151208173744/http://abcnews.go.com/Health/body-builders-pounding-breast-milk/story?id=29020910 | url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.menshealth.com/fitness/a19530877/human-breast-milk-and-bodybuilding/ | title=Bodybuilders Are Drinking Human Breast Milk. Are They Insane, or Super Insane? | publisher=Men's Health | access-date=4. 12. 2015 | first=Michael | last=Easter | name-list-style=vanc | date=19. 2. 2015 | archive-date=11. 5. 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180511145942/https://www.menshealth.com/fitness/a19530877/human-breast-milk-and-bodybuilding/ | url-status=live }}&lt;/ref&gt;
=== [[seks|Erotska]]  [[laktacija]] ===
{{Glavni|Erotska laktacija}}
U [[seks]]ualne svrhe, neki parovi su odlučili da [[Laktacija|induciraju laktaciju]] izvan trudnoće kroz praksu koja se naziva &quot;Erotska laktacija&quot;.

== Kontaminacija majčinog mlijeka ==
Majčino mlijeko se često koristi kao bioindikator okoliša s obzirom na njegovu sposobnost akumuliranja određenih hemikalija, uključujući organohlorne [[pesticid]]e.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mekonen |first1=Sablework |last2=Ambelu |first2=Argaw |last3=Wondafrash |first3=Mekitie |last4=Kolsteren |first4=Patrick |last5=Spanoghe |first5=Pieter |date=2021 |title=Exposure of infants to organochlorine pesticides from breast milk consumption in southwestern Ethiopia |journal=Scientific Reports |volume=11|issue=1 |page=22053 |doi=10.1038/s41598-021-01656-x |pmid=34764390 |pmc=8585979 |bibcode=2021NatSR..1122053M }}&lt;/ref&gt; Istraživanja su pokazala da određeni organski zagađivači poput [[Poliklorirani bifenil|PCB-a]], [[organohlornih pesticida]], [[Poliklorirani dibenzodioksin|PCDD-a]], [[Polibromirani difenil-eter|PBDE-a]] i [[DDT]] mogu kontaminirati majčino mlijeko.&lt;ref name=Solomon&gt;{{cite journal |last1=Solomon |first1=Gina M |last2=Weiss |first2=Pilar M |title=Chemical contaminants in breast milk: time trends and regional variability. |journal=Environmental Health Perspectives |date=juni 2002 |volume=110 |issue=6 |pages=A339-47 |doi=10.1289/ehp.021100339 |pmid=12055065 |pmc=1240888 }}&lt;/ref&gt; Prema istraživanju provedenom 2002. godine, nivoi organohlornih [[pesticida, PCB-a i [[dioksin]]a su smanjeni u majčinom mlijeku u zemljama gdje su ove hemikalije zabranjene ili na drugi način regulirane, dok nivoi PBDE-a rastu.&lt;ref name=Solomon/&gt;

=== Kontaminacija pesticidima u majčinom mlijeku ===
Pesticidi i druge otrovne supstance [[bioakumulacija|bioakumuliraju]]; tj. stvorenja koja su više u [[lanac ishrane|lancu ishrane]] će ih više skladištiti u svojoj [[tjelesnoj masti]]. Ovo je posebno problem za [[Inuiti|Inuite]], čija je [[inuitska ishrana|tradicionalna ishrana]] pretežno [[meso]]. Studije ispituju efekte [[polihlorirani bifenili|polihloriranih bifenila]] i [[perzistentni organski zagađivač|perzistentnih organskih zagađivača]] u tijelu; majčino mlijeko inuitskih majki je izuzetno bogato [[otrov]]nim spojevima.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Cone |first1=Marla |title=Silent Snow: The Slow Poisoning of the Arctic |date=2007 |publisher=Open Road + Grove/Atlantic |isbn=978-1-55584-769-2 }}{{pn|date=juni 2024}}&lt;/ref&gt;

CDC je obezbijedio neke resurse za dojilje koje mogu koristiti za sigurnu upotrebu lijekova, uključujući [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK501922/ LactMed], [https://mothertobaby.org/ Mother to Baby], and [http://www.infantrisk.com/categories/breastfeeding The InfantRisk Center].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CDC |date=2018 |title=Prescription Medication Use |url=https://www.cdc.gov/breastfeeding/breastfeeding-special-circumstances/vaccinations-medications-drugs/prescription-medication-use.html |access-date=2. 8. 2019 |website=Centers for Disease Control and Prevention |language=en-us |archive-date=23. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190623114642/https://www.cdc.gov/breastfeeding/breastfeeding-special-circumstances/vaccinations-medications-drugs/prescription-medication-use.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

===Uticaj kontaminacije organohlornim pesticidima na dojenčad===
Kada je majka izložena organohlornim pesticidima (OCP), njena dojenčad može biti izložena ovim OCP-ima putem majčinog mlijeka. Ovaj rezultat podržava studija provedena u Indiji, koja je otkrila da u svakom periodu laktacije dolazi do gubitka OCP-a iz majčinog tijela uključenog u [[dojenje]]. Provedena je longitudinalna studija kako bi se procijenili ostaci pesticida u uzorcima majčinog mlijeka i procijenio rizik izloženosti dojenčadi ovim pesticidima putem konzumacije majčinog mlijeka u Etiopiji. Procijenjeni dnevni unos (EDI) dojenčadi u ovoj studiji bio je iznad privremenog podnošljivog dnevnog unosa (PTDI) tokom prvog mjeseca dojenja, što ukazuje na to da postoji zdravstveni rizik za dojenčad koja konzumira majčino mlijeko u ranoj fazi dojenja u područjima istraživanja. Na osnovu ovih studija, izloženost žena tokom trudnoće ovim OCP-ima može dovesti do različitih zdravstvenih problema za [[fetus]], kao što su niska porođajna težina, poremećaj hormona štitnjače i nervno kašnjenje.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mekonen |first1=Seblework |last2=Ambelu |first2=Argaw |last3=Wondafrash |first3=Mekitie |last4=Kolsteren |first4=Patrick |last5=Spanoghe |first5=Pieter |date=11. 11. 2021 |title=Exposure of infants to organochlorine pesticides from breast milk consumption in southwestern Ethiopia |journal=Scientific Reports |volume=11 |issue=1 |page=22053 |doi=10.1038/s41598-021-01656-x |pmid=34764390 |pmc=8585979 |bibcode=2021NatSR..1122053M }}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte==
*[[Skladištenje i rukovanje majčinim mlijekom]]
*[[Začepljen mliječni kanal]]
*[[Javno dojenje]]
*[[Soba za dojenje]]
*[[Laktivizam]]

==Reference==
{{refspisak}}

== Dodatna literatuira==

* {{Cite book |last=Van Esterik |first=Penny |title=Food and Culture: A Reader |url=https://archive.org/details/isbn_9781138930582 |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-138-93057-5 |editor-last=Counihan |editor-first=Carole |edition=4th |location=New York &amp; Oxford |chapter=Breastfeeding as Foodwork |editor-last2=Van Esterik |editor-first2=Penny |editor-last3=Julier |editor-first3=Alice P}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.cdc.gov/breastfeeding/breastfeeding-special-circumstances/vaccinations-medications-drugs/prescription-medication-use.html Drug Interactions with Human Milk]
* ''[https://emedicine.medscape.com/article/1835675-overview Human milk and lactation]'' by Carol L. Wagner (Overview article, eMedicine, December 14, 2010)
* [https://web.archive.org/web/20101023071139/http://www.unu.edu/unupress/food/8F174e/8F174E04.htm United Nations University Centre – Constituents of human milk] – including comparison of human and cow's milk ones
* [https://web.archive.org/web/20070120085511/http://www.aap.org/healthtopics/breastfeeding.cfm Children's Health Topics: Breastfeeding]
* [https://web.archive.org/web/20140821103225/http://www.vegetarian.org.uk/campaigns/whitelies/wlreport05.shtml A comparison between human milk and cow's milk] and [https://web.archive.org/web/20140811224245/http://www.vegetarian.org.uk/campaigns/whitelies/wlreport06.shtml The composition of cow's milk]
* Meigs, EB (August 30, 1913) [http://www.jbc.org/content/16/2/147.full.pdf The comparative composition of human milk and of cow's milk], J.Biol.Chem 147–168

{{Dojenje}}
{{Dojenčad i njihova njega}}
{{Mlijeko po porijeklu}}
{{Authority control}}

[[Kategorija:Majčino mlijeko| ]]
[[Kategorija:Dojka]]
[[Kategorija:Dojenje]]
[[Kategorija:Tjelesne tečnosti]]
[[Kategorija:Neonatologija]]
[[Kategorija:Babica]]
[[Kategorija:Mlijeko po životinjama]]
[[Kategorija:Imunologija]]
[[Kategorija:Njega beba]]</text>
      <sha1>0ua1r5m2cydou2lq9vh3utfge6iko12</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biofilm</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528351</id>
    <revision>
      <id>3926626</id>
      <parentid>3918913</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:01:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 10 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="130748" sha1="hn0lcpq6ile5wt66cp2ogc9g9ro56vd" xml:space="preserve">[[Slika:Staphylococcus aureus biofilm 01.jpg|thumb|right|300px| Biofilm ''[[Staphylococcus aureus]]'' na trajnom [[kateter]]u]]
[[Slika:Algae in silicified sediment with evaporite crystals. Urgonian carbonate platform of Provence. 1.jpg|thumb|right|300px| Vjerovatne [[cijanobakterije]] u vertikalnom presjeku silificiranog biofilma iz donje krede.]]
Vrlo plitko hipersalinsko okruženje [[urgon]]ske [[karbonatna platforma|karbonatne platforme]] Provanse, jugoistočna [[Francuska]]

{{citat|[[IUPAC]] definicija: ''Agregat'' mikroorganizama u kojima se ćelije, koje su često ugrađene u samoproizvedenu matricu vanćelijskih [[polimer]]nih supstanci (EPS), lijepe jedna za drugu i/ili za površinu. Biofilm je sistem koji se može interno prilagoditi uslovima okoline od strane svojih stanovnika.}}
* Samoproizvedena matrica [[vanćelijska polimerna supstanca|vanćelijske polimerne supstance]], koja se također naziva [[sluz]], je polimerni konglomerat koji se uglavnom sastoji od vaćelijskih ''biopolimera'' u različitim strukturnim oblicima.&lt;ref&gt;{{cite journal|title= Terminology for biorelated polymers and applications (IUPAC Recommendations 2012) |journal= Pure and Applied Chemistry |year= 2012 |volume= 84 |issue= 2 |pages= 377–410 |doi= 10.1351/PAC-REC-10-12-04|doi-access = free | vauthors = Vert M, Doi Y, Hellwich KH, Hess M, Hodge P, Kubisa P, Rinaudo M, Schué F }}&lt;/ref&gt;

'''Biofilm''' je [[Sintrofija|sintrofijska]] [[Mikrobni konzorcij|zajednica mikroorganizama]] u kojoj se [[ćelijska adhezija|ćelije lijepe jedna za drugu]], a često i za površinu.&lt;ref name=&quot;CSH&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = López D, Vlamakis H, Kolter R | title = Biofilms | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 2 | issue = 7| date = juli 2010 | pmid = 20519345 | pmc = 2890205 | doi = 10.1101/cshperspect.a000398 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hall-Stoodley&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;MicrobioJ&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bamford, Natalie C, MacPhee, Cait E, Stanley-Wall, Nicola R | title = Microbial Primer: An introduction to biofilms – what they are, why they form and their impact on built and natural environments | journal = Microbiology  | volume = 169 | issue = 8 | page = 001338 | date = august 2023  | pmid = 37526065 | pmc = 7615007 | doi = 10.1099/mic.0.001338 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  Ove prianjajuće ćelije se ugrađuju u sluzavi [[vanćelijski matriks]] koji se sastoji od [[vanćelijska polimerna supstanca|vanćelijske polimerne supstance]] (EPS).&lt;ref name=&quot;CSH&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hall-Stoodley&quot; /&gt; Ćelije unutar biofilma proizvode EPS komponente, koje su obično [[polimer]]na kombinacija vanćelijskih [[polisaharid]]a, [[protein]]a, [[lipidi|lipida]] i [[DNK]].&lt;ref name=&quot;CSH&quot;/&gt;&lt;ref name=Hall-Stoodley /&gt;&lt;ref name=&quot;Aggarwal&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Aggarwal S, Stewart PS, Hozalski RM | title = Biofilm Cohesive Strength as a Basis for Biofilm Recalcitrance: Are Bacterial Biofilms Overdesigned? | journal = Microbiology Insights | volume = 8 | issue = Suppl 2 | pages = 29–32 | date = januar 2016| pmid = 26819559 | pmc = 4718087 | doi = 10.4137/MBI.S31444 }}&lt;/ref&gt; Budući da imaju trodimenzijsku strukturu i predstavljaju zajednički način života mikroorganizama, metaforički su opisani kao &quot;gradovi za mikrobe&quot;.&lt;ref name=&quot;Watnick_2000&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Watnick P, Kolter R | title = Biofilm, city of microbes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2000-05_182_10/page/2675 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 182 | issue = 10 | pages = 2675–9 | date = maj 2000 | pmid = 10781532 | pmc = 101960 | doi = 10.1128/jb.182.10.2675-2679.2000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url= https://www.quantamagazine.org/building-codes-for-bacterial-cities-20170725/|title= Building Codes for Bacterial Cities {{!}} Quanta Magazine|work= Quanta Magazine|access-date= 25. 7. 2017|archive-date= 26. 7. 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170726013257/https://www.quantamagazine.org/building-codes-for-bacterial-cities-20170725/|url-status= live}}&lt;/ref&gt;

Biofilmovi se mogu formirati na živim (biotskim) ili neživim (abiotskim) površinama i mogu biti uobičajeni u prirodnim, industrijskim i bolničkim okruženjima.&lt;ref name=&quot;Hall-Stoodley&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hall-Stoodley L, Costerton JW, Stoodley P | title = Bacterial biofilms: from the natural environment to infectious diseases | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 2 | issue = 2 | pages = 95–108 | date = februar 2004 | pmid = 15040259 | doi = 10.1038/nrmicro821 | s2cid = 9107205 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LearGLewisGD&quot;&gt;{{cite book | veditors = Lear G, Lewis GD | year= 2012 | title= Microbial Biofilms: Current Research and Applications | publisher= Caister Academic Press | isbn = 978-1-904455-96-7}}&lt;/ref&gt; Mogu činiti [[mikrobiom]] ili biti njegov dio. Mikrobne ćelije koje rastu u biofilmu su fiziološki različite od [[plankton]]skih ćelija istog organizma, koje su, nasuprot tome, pojedinačne ćelije koje mogu plutati ili plivati u tečnom mediju.&lt;ref name=&quot;O'Toole_1998&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = O'Toole GA, Kolter R | title = Initiation of biofilm formation in Pseudomonas fluorescens WCS365 proceeds via multiple, convergent signalling pathways: a genetic analysis | journal = Molecular Microbiology | volume = 28 | issue = 3 | pages = 449–61 | date = maj 1998 | pmid = 9632250 | doi = 10.1046/j.1365-2958.1998.00797.x | s2cid = 43897816 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Biofilmovi se mogu formirati na [[zubi]]ma većine životinja kao [[zubni plak]], gdje mogu uzrokovati [[karijes]] i [[gingivitis|bolest desni]].

[[Mikroorganizmi|Mikrobi]] formiraju biofilm kao odgovor na niz različitih faktora,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = O'Toole GA, Kolter R | title = Flagellar and twitching motility are necessary for Pseudomonas aeruginosa biofilm development | journal = Molecular Microbiology | volume = 30 | issue = 2 | pages = 295–304 | date = oktobar 1998 | pmid = 9791175 | doi = 10.1046/j.1365-2958.1998.01062.x | s2cid = 25140899 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; što može uključivati ćelijsko prepoznavanje specifičnih ili nespecifičnih [[mjesto vezivanja|mjesta vezivanja]] na površini, nutritivne signale, nedostatak [[svjetlost]]i &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Upmanyu |first=Kirti |last2=Haq |first2=Qazi Mohd. Rizwanul |last3=Singh |first3=Ruchi |date=1. 1. 2022 |title=Factors mediating Acinetobacter baumannii biofilm formation: Opportunities for developing therapeutics |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2666517422000281 |journal=Current Research in Microbial Sciences |volume=3 |doi=10.1016/j.crmicr.2022.100131 |issn=2666-5174|pmc=9325880 }}&lt;/ref&gt; ili, u nekim slučajevima, izlaganjem planktonskih ćelija subinhibitornim koncentracijama [[antibiotik]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Karatan E, Watnick P | title = Signals, regulatory networks, and materials that build and break bacterial biofilms | url = https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2009-06_73_2/page/310 | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 73 | issue = 2 | pages = 310–47 | date = juni 2009 | pmid = 19487730 | pmc = 2698413 | doi = 10.1128/MMBR.00041-08 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hoffman LR, D'Argenio DA, MacCoss MJ, Zhang Z, Jones RA, Miller SI | title = Aminoglycoside antibiotics induce bacterial biofilm formation | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-08-25_436_7054/page/1170 | journal = Nature | volume = 436 | issue = 7054 | pages = 1171–5 | date = august 2005 | pmid = 16121184 | doi = 10.1038/nature03912 | s2cid = 4404961 | bibcode = 2005Natur.436.1171H }}&lt;/ref&gt; Ćelija koja pređe na biofilmski način rasta prolazi kroz [[fenotip]]sku promjenu u ponašanju u kojoj su veliki skupovi [[genska regulcuja|gena različito regulisani]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = An D, Parsek MR | title = The promise and peril of transcriptional profiling in biofilm communities | journal = Current Opinion in Microbiology | volume = 10 | issue = 3 | pages = 292–6 | date = juni 2007 | pmid = 17573234 | doi = 10.1016/j.mib.2007.05.011 }}&lt;/ref&gt;

Biofilm se također može smatrati [[hidrogel]]om, što je složeni polimer koji sadrži mnogo puta više vode od svoje suhe težine. Biofilmovi nisu samo slojevi bakterijske sluzi, već biološki sistemi; bakterije se organiziraju u koordiniranu funkcionalnu zajednicu. Biofilmovi se mogu pričvrstiti na površinu poput zuba ili kamena i mogu uključivati jednu vrstu ili raznoliku grupu [[mikroorganizam]]a. Subpopulacije ćelija unutar biofilma se [[ćelijska diferencijacija|diferenciraju]],  kako bi obavljale različite aktivnosti za pokretljivost, proizvodnju matrice i sporulaciju, podržavajući ukupni uspjeh biofilma.&lt;ref name=&quot;Labor&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Momeni B | title = Division of Labor: How Microbes Split Their Responsibility | journal = Current Biology | volume = 28 | issue = 12 | pages = R697–R699 | date = juni 2018 | pmid = 29920261 | doi = 10.1016/j.cub.2018.05.024 | s2cid = 49315067 | doi-access = free | bibcode = 2018CBio...28.R697M }}&lt;/ref&gt; [[Bakterije]] biofilma mogu dijeliti hranjive tvari i zaštićene su od štetnih faktora u okolini, poput isušivanja, [[antibiotik]]a i [[imunski sistem|imunskog sistema]] domaćina. Biofilm obično počinje da se formira kada se slobodno plivajuća [[plankton]]ska bakterija pričvrsti za površinu.&lt;ref name=&quot;Watnick_2000&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;O'Toole_1998&quot; /&gt;

== Porijeklo i formiranje ==
=== Porijeklo biofilmova ===
Smatra se da su biofilmovi nastali tokom primitivne Zemlje kao odbrambeni mehanizam za [[prokariot]]e, jer su uslovi u to vrijeme bili preteški za njihov opstanak. Mogu se pronaći vrlo rano u [[fosil]]nim zapisima Zemlje (prije otprilike 3,25 milijardi godina) i kao [[arheje]] i kao bakterije, i obično štite prokariotske ćelije pružajući im [[homeostaza|homeostazu]], podstičući razvoj složenih interakcija između ćelija u biofilmu.&lt;ref name=&quot;Hall-Stoodley&quot;/&gt;

=== Formiranje biofilmova ===

Formiranje biofilma počinje pričvršćivanjem slobodno plutajućih mikroorganizama za površinu.&lt;ref name=&quot;Watnick_2000&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;O'Toole_1998&quot;/&gt; Prve bakterije kolonizatorice biofilma mogu se u početku pričvrstiti za površinu slabom [[van der Waalsove sile|van der Waalsovom silom]] i [[hidrofob]]nim efektima.&lt;ref name=&quot;pmid11397632&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Briandet R, Herry J, Bellon-Fontaine M | title=Determination of the van der Waals, electron donor and electron acceptor surface tension components of static Gram-positive microbial biofilms | journal=Colloids Surf B | volume=21 | issue=4 | pages=299–310 | date=august 2001 | pmid=11397632 | doi=10.1016/S0927-7765(00)00213-7 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid20438621&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Takahashi H, Suda T, Tanaka Y, Kimura B | title=Cellular hydrophobicity of Listeria monocytogenes involves initial attachment and biofilm formation on the surface of polyvinyl chloride | journal=Lett. Appl. Microbiol. | volume=50 | issue=6 | pages=618–25 | date=juni 2010 | pmid=20438621 | doi=10.1111/j.1472-765X.2010.02842.x | s2cid=24880220 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Ako se kolonisti ne odvoje odmah od površine, mogu se trajnije usidriti, koristeći strukture za prianjanje ćelija poput [[pilus]]a. Jedinstvena grupa arheja koje nastanjuju anoksične vode imaju slične strukture koje se nazivaju [[Hamus (archaea)|hami]]. Svaki hamus je duga cijev s tri kuke koje se koriste za međusobno pričvršćivanje ili za površinu, omogućavajući zajednici da se razvija.&lt;ref name=&quot;archaea&quot;&gt;{{cite web |title=7: Archaea |url=https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Microbiology/Book%3A_Microbiology_(Bruslind)/07%3A_Archaea |website=Biology LibreTexts |language=en |date=6. 2. 2018 |access-date=10. 8. 2020 |archive-date=23. 9. 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100806/https://bio.libretexts.org/Bookshelves/Microbiology/Book%3A_Microbiology_(Bruslind)/07%3A_Archaea |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brock&quot;&gt;{{cite book | vauthors=Madigan M |title=Brock biology of microorganisms | url=https://archive.org/details/brockbiologyofmi0000madi_l2a2 |date=2019 |publisher=Pearson |isbn=978-1-292-23510-3 |page=[https://archive.org/details/brockbiologyofmi0000madi_l2a2/page/86 86] |edition=Fifteenth, Global}}&lt;/ref&gt; Hipertermofilni arheon ''[[Pyrobaculum]] calidifontis'' proizvodi snopove pilusa koji su homologni bakterijskim TasA [[filament]]ima, glavnoj komponenti [[vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] u bakterijskim biofilmovima, što doprinosi stabilnosti biofilma.&lt;ref name=Wang2022PNAS&gt;{{cite journal | vauthors=Wang F, Cvirkaite-Krupovic V, Krupovic M, Egelman EH | title=Archaeal bundling pili of ''Pyrobaculum calidifontis'' reveal similarities between archaeal and bacterial biofilms | journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=119 | issue=26 | date=juni 2022 | pmid=35727984 | pmc=9245690 | doi=10.1073/pnas.2207037119 | doi-access=free | bibcode=2022PNAS..11907037W }}&lt;/ref&gt; TasA [[homologija sekvence|homologe]] kodiraju mnoge druge arheje, što ukazuje na mehanističke sličnosti i evolucijsku vezu između bakterijskih i arhejskih biofilmova.&lt;ref name=Wang2022PNAS /&gt;
 [[Slika:A114, Lava Beds National Monument, California, USA, Golden Dome Lava Tube Cave, 2004.jpg|thumb| Biofilm zlatnih [[hidrofob]]nih [[bakterija]]; plafon pećine Zlatna kupola, [[lava tunel]] u [[Nacionalni spomenik Lava Beds|Nacionalnom spomeniku Lava Beds]]&lt;ref&gt;[https://www.nps.gov/places/golden-dome-cave.htm &quot;Golden Dome Cave&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221213013714/https://www.nps.gov/places/golden-dome-cave.htm |date=13. 12. 2022 }}. National Park Service. November 6, 2021. Retrieved February 11, 2024.&lt;/ref&gt;]]

[[Hidrofobnost]] također može uticati na sposobnost bakterija da formiraju biofilmove. Bakterije sa povećanom hidrofobnošću imaju smanjeno odbijanje između supstrata i bakterije.&lt;ref name=&quot;Donlan2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Donlan RM | year=2002 | title=Biofilms: Microbial Life on Surfaces | journal=Emerging Infectious Diseases | volume=8 | issue=9| pages=881–890 | doi=10.3201/eid0809.020063 | pmid=12194761 | pmc=2732559}}&lt;/ref&gt; Neke vrste bakterija nisu u stanju da se samostalno uspješno pričvrste za površinu zbog svoje ograničene pokretljivosti, već su umjesto toga usidre se za matricu ili direktno za druge, ranije bakterijske koloniste. [[Nepokretne bakterije]] ne mogu prepoznati površine niti se agregirati zajedno tako lahko kao pokretne bakterije.&lt;ref name=&quot;Donlan2002&quot; /&gt;

Tokom kolonizacije površine, bakterijske ćelije mogu komunicirati koristeći [[kvorumski konsenzus]] (QS) proizvode kao što je [[N-acil homoserin-lakton]] (AHL). Nakon što kolonizacija započne, biofilm raste kombinacijom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]] i regrutacije. [[Polisaharid]] nematrice obično zatvaraju bakterijske biofilmove. Egzopolisaharidi matrice mogu uhvatiti QS autoinduktore unutar biofilma kako bi spriječili detekciju [[predator]]a i osigurali preživljavanje bakterija.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors=Li S, Liu SY, Chan SY, Chua SL | title=Biofilm matrix cloaks bacterial quorum sensing chemoattractants from predator detection | journal=The ISME Journal | pages=1388–1396 | date=januar 2022 | volume=16 | issue=5 | pmid=35034106 | doi=10.1038/s41396-022-01190-2 | pmc=9038794 | bibcode=2022ISMEJ..16.1388L }}&lt;/ref&gt; Pored polisaharida, ove matrice mogu sadržavati i materijal iz okolnog okruženja, uključujući, ali ne ograničavajući se na [[mineral]]e, čestice tla i komponente [[krv]]i, poput [[eritrocit]]a i [[fibrin]]a.&lt;ref name=&quot;Donlan2002&quot;/&gt;

Razvoj biofilma može omogućiti agregiranoj ćelijskoj koloniji da bude sve tolerantnija&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors=Ciofu O, Tolker-Nielsen T | title=Tolerance and Resistance of ''Pseudomonas aeruginosa'' Biofilms to Antimicrobial Agents-How ''P. aeruginosa'' Can Escape Antibiotics | journal=Frontiers in Microbiology | volume=10 | date=2019 | pmid=31130925 | pmc=6509751 | doi=10.3389/fmicb.2019.00913 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ili [[otpornost na antibiotike|otporni na antibiotike]]. Ćelijska komunikacija ili [[kvorumski konsenzus|kvorum sensing]] je uključena u formiranje biofilma kod nekoliko bakterijskih vrsta.&lt;ref name=&quot;Sakuragi&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Sakuragi Y, Kolter R | title=Quorum-sensing regulation of the biofilm matrix genes (pel) of Pseudomonas aeruginosa | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2007-07_189_14/page/5383 | journal=Journal of Bacteriology | volume=189 | issue=14 | pages=5383–6 | date=juli 2007 | pmid=17496081 | pmc=1951888 | doi=10.1128/JB.00137-07 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==Razvoj ==
[[Slika:Mature biofilm structure.png|thumb|upright=1.8|right| {{center|'''Zrela struktura biofilma'''&lt;ref name=&quot;Rapacka-Zdonczyk2021&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rapacka-Zdonczyk A, Wozniak A, Nakonieczna J, Grinholc M | title = Development of Antimicrobial Phototreatment Tolerance: Why the Methodology Matters | journal = International Journal of Molecular Sciences | volume = 22 | issue = 4 | page = 2224 | date = februar 2021 | pmid = 33672375 | pmc = 7926562 | doi = 10.3390/ijms22042224 | publisher = MDPI AG | doi-access = free }}]] [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Materijal je kopiran iz ovog izvora, koji je dostupan pod [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;}} Biofilm karakterizira heterogena okolina i prisustvo različitih subpopulacija. Struktura biofilma sastoji se od metabolički aktivnih (i rezistentnih i tolerantnih) i neaktivnih ćelija (vijabilnih, ali ne i kultivabilnih ćelija i perzistenata), kao i polimerne matrice koja se sastoji od [[polisaharid]]a, vnćelijske [[DNK]] i [[protein]]a. Rast biofilma povezan je s povećanim nivoom [[mutacija]] i [[horizontalni transfer gena|horizontalnim transferom gena]] koji je promoviran zbog zbijene i guste strukture. Bakterije u biofilmovima komuniciraju [[kvorum sensing]]om, koji aktivira gene koji učestvuju u proizvodnji faktora [[virulencija|virulencije]].&lt;ref name=&quot;Rapacka-Zdonczyk2021&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hall CW, Mah TF | title = Molecular mechanisms of biofilm-based antibiotic resistance and tolerance in pathogenic bacteria | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 41 | issue = 3 | pages = 276–301 | date = maj 2017 | pmid = 28369412 | doi = 10.1093/femsre/fux010 | publisher = Oxford University Press (OUP) | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;]]

Biofilmovi su proizvod mikrobnog [[Razvojna biologija|razvojnog]] procesa.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = O'Toole G, Kaplan HB, Kolter R | title = Biofilm formation as microbial development | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 54 | pages = 49–79 | date = 2000 | pmid = 11018124 | doi = 10.1146/annurev.micro.54.1.49 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Proces je sažet u pet glavnih faza razvoja biofilma, kao što je prikazano na dijagramu ispod:&lt;ref name=&quot;Monroe2007&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Monroe D | title = Looking for chinks in the armor of bacterial biofilms | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 11| date = novembar 2007 | pmid = 18001153 | pmc = 2071939 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050307 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

[[Slika:biofilm.jpg|thumb|upright=1.8|left| {{center|'''Pet faza razvoja biofilma'''&lt;ref name=&quot;Monroe2007&quot; /&gt;}} (1) Početno pričvršćivanje, (2) Ireverzibilno pričvršćivanje, (3) Sazrijevanje I, (4) Sazrijevanje II i (5) Disperzija. Svaka faza razvoja na dijagramu je uparena sa [[mikrografija|fotomikrografijom]] biofilma ''P. aeruginosa'' u razvoju. Sve fotomikrografije su prikazane u istoj mjerilu.]]
{{clear}}

== Raspršivanje ==
Disperzija ćelija iz kolonije biofilma je ključna faza životnog ciklusa biofilma. Raspršivanje omogućava biofilmovima da se šire i koloniziraju nove površine. Enzimi koji razgrađuju [[vanćelijski matriks|vanćelijski matriks biofilma]], kao što su [[disperzin B]] i [[deoksiribonukleaza]], mogu doprinijeti raspršivanju biofilma.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kaplan JB, Ragunath C, Ramasubbu N, Fine DH |title=Detachment of Actinobacillus actinomycetemcomitans biofilm cells by an endogenous beta-hexosaminidase activity |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2003-08_185_16/page/4693 |journal=Journal of Bacteriology |volume=185 |issue=16 |pages=4693–8 |date=august 2003 |pmid=12896987 |pmc=166467 |doi=10.1128/JB.185.16.4693-4698.2003}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Izano EA, Amarante MA, Kher WB, Kaplan JB |title=Differential roles of poly-N-acetylglucosamine surface polysaccharide and extracellular DNA in Staphylococcus aureus and Staphylococcus epidermidis biofilms |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2008-01_74_2/page/470 |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=74 |issue=2 |pages=470–6 |date=januar 2008 |pmid=18039822 |pmc=2223269 |doi=10.1128/AEM.02073-07|bibcode=2008ApEnM..74..470I }}&lt;/ref&gt; Enzimi koji razgrađuju matriks biofilma mogu biti korisni kao agensi protiv biofilma.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Kaplan JB, Ragunath C, Velliyagounder K, Fine DH, Ramasubbu N |title=Enzymatic detachment of Staphylococcus epidermidis biofilms |url=https://archive.org/details/sim_antimicrobial-agents-and-chemotherapy_2004-07_48_7/page/2633 |journal=Antimicrobial Agents and Chemotherapy |volume=48 |issue=7 |pages=2633–6 |date=juli 2004 |pmid=15215120 |pmc=434209 |doi=10.1128/AAC.48.7.2633-2636.2004}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Xavier JB, Picioreanu C, Rani SA, van Loosdrecht MC, Stewart PS |title=Biofilm-control strategies based on enzymic disruption of the extracellular polymeric substance matrix--a modelling study |journal=Microbiology |volume=151 |issue=Pt 12 |pages=3817–32 |date=decembar 2005 |pmid=16339929 |doi=10.1099/mic.0.28165-0|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Dokazi su pokazali da je transmiter [[masne kiseline|masnih kiselina]], [[Cis-2-decenska kiselina|''cis''-2-decenska kiselina]], sposoban izazvati disperziju i inhibirati rast kolonija biofilma. Ovaj spoj, koji luči ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'', inducira ciklo-heteromorfne ćelije kod nekoliko vrsta bakterija i kvasca ''[[Candida albicans]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Davies DG, Marques CN |title=A fatty acid messenger is responsible for inducing dispersion in microbial biofilms |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2009-03_191_5/page/1393 |journal=Journal of Bacteriology |volume=191 |issue=5 |pages=1393–403 |date=mart 2009 |pmid=19074399 |pmc=2648214 |doi=10.1128/JB.01214-08}}&lt;/ref&gt;

Također je dokazano da [[dušik-oksid]] podstiče raspršivanje biofilmova nekoliko bakterijskih vrsta &lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Barraud N, Hassett DJ, Hwang SH, Rice SA, Kjelleberg S, Webb JS |title=Involvement of nitric oxide in biofilm dispersal of Pseudomonas aeruginosa |journal=Journal of Bacteriology |volume=188 |issue=21 |pages=7344–7353 |year=2006 |doi=10.1128/jb.00779-06|pmid=17050922 |pmc=1636254 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Barraud N, Storey MV, Moore ZP, Webb JS, Rice SA, Kjelleberg S |title=Nitric oxide-mediated dispersal in single- and multi-species biofilms of clinically and industrially relevant microorganisms |journal=Microbial Biotechnology |volume=2 |issue=3 |pages=370–378 |year=2009 |doi=10.1111/j.1751-7915.2009.00098.x|pmid=21261931 |pmc=3815757 }}&lt;/ref&gt; pri subtoksičnim koncentracijama. [[Dušik-oksid]] ima potencijal kao tretman za pacijente koji imaju hronične infekcije uzrokovane biofilmovima.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.southampton.ac.uk/biosci/research/projects/dispersal_of_biofilms_in_cystic_fibrosis.page |title=Dispersal of Biofilm in Cystic Fibrosis using Low Dose Nitric Oxide |publisher=University of Southampton |access-date=20. 1. 2012 |archive-date=8. 12. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131208120601/http://www.southampton.ac.uk/biosci/research/projects/dispersal_of_biofilms_in_cystic_fibrosis.page |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Općenito se pretpostavljalo da ćelije dispergirane iz biofilmova odmah prelaze u [[plankton]]sku fazu rasta. Međutim, studije su pokazale da se fiziologija dispergiranih ćelija iz biofilmova ''Pseudomonas aeruginosa'' znatno razlikuje od fiziologije planktonskih i biofilmovskih ćelija.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Chua SL, Liu Y, Yam JK, Tolker-Nielsen T, Kjelleberg S, Givskov M, Yang L |title=Dispersed cells represent a distinct stage in the transition from bacterial biofilm to planktonic lifestyles |journal=Nature Communications |volume=5 |year=2014 |doi=10.1038/ncomms5462 |pmid=25042103 |bibcode=2014NatCo...5.4462C |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid26158442&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chua SL, Hultqvist LD, Yuan M, Rybtke M, Nielsen TE, Givskov M, Tolker-Nielsen T, Yang L | title = In vitro and in vivo generation and characterization of Pseudomonas aeruginosa biofilm-dispersed cells via c-di-GMP manipulation | journal = Nat Protoc | volume = 10 | issue = 8 | pages = 1165–80 | date = august 2015 | pmid = 26158442 | doi = 10.1038/nprot.2015.067 | hdl = 10356/84100 | s2cid = 20235088 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Stoga je proces raspršivanja jedinstvena faza tokom prelaska iz biofilma u planktonski način života kod bakterija. Raspršene ćelije su visoko virulentne protiv makrofaga i ''[[Caenorhabditis elegans]]'', ali visoko osjetljive na stres željeza, u poređenju sa planktonskim ćelijama.&lt;ref name=&quot;auto&quot;/&gt;

Nadalje, biofilmovi ''Pseudomonas aeruginos'' prolaze kroz različitu prostorno-vremensku dinamiku tokom raspršivanja ili rastavljanja biofilma, sa kontrastnim posljedicama u rekolonizaciji i širenju bolesti.&lt;ref name=&quot;Ma 1–13&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ma Y, Deng Y, Hua H, Khoo BL, Chua SL | title = Distinct bacterial population dynamics and disease dissemination after biofilm dispersal and disassembly | journal = The ISME Journal | volume = 17 | issue = 8 | pages = 1290–1302 | date = august 2023 | pmid = 37270584 | pmc = 10356768 | doi = 10.1038/s41396-023-01446-5 | bibcode = 2023ISMEJ..17.1290M }}&lt;/ref&gt; Disperzija biofilma inducirala je bakterije da aktiviraju gene za disperziju kako bi aktivno napuštale biofilmove kao pojedinačne ćelije konzistentnim brzinama, ali nisu mogle ponovo kolonizirati svježe površine. Nasuprot tome, rastavljanje biofilma degradacijom egzopolisaharida biofilma oslobodilo je nepokretne agregate pri visokim početnim brzinama, omogućavajući bakterijama da ponovo koloniziraju svježe površine i efikasno izazovu infekcije kod domaćina. Stoga je disperzija biofilma složenija nego što se ranije mislilo, gdje bakterijske populacije koje usvajaju različito [[ponašanje]] nakon odlaska biofilma mogu biti ključ za preživljavanje bakterijskih vrsta i širenje bolesti. 
[[Slika:Honors Option-MMG.svg|thumb|upright=2.6|center|'''Disperzija biofilma''']]
{{clear}}

== Svojstva ==
Biofilmovi se obično nalaze na čvrstim [[supstrat (biohemija)|supstratima]] uronjenim u ili izloženim [[vodeni rastvor|vodenom rastvoru]], iako se mogu formirati kao plutajuće podloge na tečnim površinama, a također i na površini lišća, posebno u [[klima]]ma s visokom vlažnošću. Uz dovoljno resursa za rast, biofilm će brzo narasti i postati makroskopski (vidljiv golim okom). Biofilmovi mogu sadržavati mnogo različitih vrsta mikroorganizama, npr. [[bakterije]], [[arheje]], [[protozoe]], [[gljive|fungi]] i [[alge]]; svaka grupa obavlja specijalizirane [[metabolizam|metaboličke]] funkcije. Međutim, neki organizmi će pod određenim uvjetima formirati filmove jedne vrste. Društvena struktura (saradnja/konkurencija) unutar biofilma uveliko ovisi o različitim prisutnim vrstama.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nadell CD, Xavier JB, Foster KR | title = The sociobiology of biofilms | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 33 | issue = 1 | pages = 206–24 | date = januar 2009 | pmid = 19067751 | doi = 10.1111/j.1574-6976.2008.00150.x | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== Vanćelijski  matriks ===
[[Slika:Mixed-culture biofilm.jpg|thumb|Skenirajući [[elektronski mikroskop|elektronski mikrograf]] biofilma miješane kulture, koji detaljno prikazuje prostorno heterogeni raspored bakterijskih ćelija i vanćelijskih epolimernih supstanci.]]

EPS matriks sastoji se od egzo[[polisaharid]]a, [[protein]]a i [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]].&lt;ref name=&quot;JMB&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Danese PN, Pratt LA, Kolter R | title = Exopolysaccharide production is required for development of Escherichia coli K-12 biofilm architecture | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2000-06_182_12/page/3593 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 182 | issue = 12 | pages = 3593–6 | date = juni 2000 | pmid = 10852895 | pmc = 101973 | doi = 10.1128/jb.182.12.3593-3596.2000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Branda SS, Chu F, Kearns DB, Losick R, Kolter R | title = A major protein component of the Bacillus subtilis biofilm matrix | journal = Molecular Microbiology | volume = 59 | issue = 4 | pages = 1229–38 | date = februar 2006 | pmid = 16430696 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2005.05020.x | s2cid = 3041295 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Veliki dio EPS-a je manje-više jako hidratiziran, međutim, javljaju se i hidrofobni EPS-ovi; jedan primjer je [[celuloza]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Choong FX, Bäck M, Fahlén S, Johansson LB, Melican K, Rhen M, Nilsson KP, Richter-Dahlfors A | title = Salmonella biofilms using luminescent oligothiophenes | journal = npj Biofilms and Microbiomes | volume = 2 | page = 16024 | date = 23. 11. 2016 | pmid = 28721253 | pmc = 5515270 | doi = 10.1038/npjbiofilms.2016.24 }}&lt;/ref&gt; koju proizvodi niz mikroorganizama. Ova matrica obavija ćelije unutar sebe i olakšava komunikaciju među njima putem biohemijskih signala, kao i razmjene gena. EPS matrica također hvata vanćelijske enzime i drži ih u neposrednoj blizini ćelija. Dakle, matrica predstavlja vanjski sistem za probavu i omogućava stabilne sinergijske mikrokonzorcije različitih vrsta.&lt;ref name=&quot;Wingender&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Flemming HC, Wingender J, Szewzyk U, Steinberg P, Rice SA, Kjelleberg S | title = Biofilms: an emergent form of bacterial life | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 14 | issue = 9 | pages = 563–75 | date = august 2016 | pmid = 27510863 | doi = 10.1038/nrmicro.2016.94 | s2cid = 4384131 }}&lt;/ref&gt; Otkriveno je da neki biofilmovi sadrže vodene kanale koji pomažu u distribuciji [[nutrijent|hranjivih tvari]] i signalnih molekula.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Stoodley P, Debeer D, Lewandowski Z | title = Liquid flow in biofilm systems | url = https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1994-08_60_8/page/2711 | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 60 | issue = 8 | pages = 2711–6 | date = august 1994 | pmid = 16349345 | pmc = 201713 | doi = 10.1128/aem.60.8.2711-2716.1994 | bibcode = 1994ApEnM..60.2711S }}&lt;/ref&gt; Ova matrica je dovoljno jaka da se pod određenim uslovima biofilmovi mogu [[fosil]]izirati ([[stromatolit]]i).

Bakterije koje žive u biofilmu obično imaju značajno drugačija svojstva od slobodno plutajućih bakterija iste vrste, jer im gusto i zaštićeno okruženje filma omogućava da sarađuju i međusobno djeluju na različite načine.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Vlamakis H, Aguilar C, Losick R, Kolter R | title = Control of cell fate by the formation of an architecturally complex bacterial community | url = https://archive.org/details/sim_genes-development_2008-04-01_22_7/page/945 | journal = Genes &amp; Development | volume = 22 | issue = 7 | pages = 945–53 | date = april 2008 | pmid = 18381896 | pmc = 2279205 | doi = 10.1101/gad.1645008 }}&lt;/ref&gt; Jedna od prednosti ovog okruženja je povećana otpornost na [[deterdžent]]e i [[antibiotik]]e, jer gusti [[vanćelijski matriks]] i vanjski sloj ćelija štite unutrašnjost zajednice.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Stewart PS, Costerton JW | title = Antibiotic resistance of bacteria in biofilms | journal = Lancet | volume = 358 | issue = 9276 | pages = 135–8 | date = juli 2001 | pmid = 11463434 | doi = 10.1016/S0140-6736(01)05321-1 | s2cid = 46125592 | url = https://scholarworks.montana.edu/xmlui/handle/1/13570 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Pandey&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pandey R, Mishra SK, Shrestha A |title=Characterisation of ESKAPE Pathogens with Special Reference to Multidrug Resistance and Biofilm Production in a Nepalese Hospital |journal=Infect Drug Resist |volume=14 |issue= |pages=2201–2212 |date=2021 |pmid=34163185 |pmc=8214009 |doi=10.2147/IDR.S306688 |url= |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; U nekim slučajevima [[rezistencija na antibiotike]] može se povećati i do 5.000 puta.&lt;ref name=&quot;Del Pozo&quot;/&gt; [[Lateralni transfer gena]] je često olakšan unutar bakterijskih i arhejskih biofilmova&lt;ref name=&quot;Chimileski 65&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chimileski S, Franklin MJ, Papke RT | title = Biofilms formed by the archaeon Haloferax volcanii exhibit cellular differentiation and social motility, and facilitate horizontal gene transfer | journal = BMC Biology | volume = 12| date = august 2014 | pmid = 25124934 | pmc = 4180959 | doi = 10.1186/s12915-014-0065-5 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i može dovesti do stabilnije strukture biofilma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Molin S, Tolker-Nielsen T | title = Gene transfer occurs with enhanced efficiency in biofilms and induces enhanced stabilisation of the biofilm structure | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 255–61 | date = juni 2003 | pmid = 12849777 | doi = 10.1016/S0958-1669(03)00036-3 }}&lt;/ref&gt; Vanćelijska [[DNK]] je glavna strukturna komponenta mnogih različitih mikrobnih biofilmova.&lt;ref name=&quot;Jakubovics&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jakubovics NS, Shields RC, Rajarajan N, Burgess JG | title = Life after death: the critical role of extracellular DNA in microbial biofilms | journal = Letters in Applied Microbiology | volume = 57 | issue = 6 | pages = 467–75 | date = decembar 2013 | pmid = 23848166 | doi = 10.1111/lam.12134 | s2cid = 206168952 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Enzim]]ska degradacija banćelijske DNK može oslabiti strukturu biofilma i osloboditi mikrobne ćelije sa površine.

Međutim, biofilmovi nisu uvijek manje osjetljivi na antibiotike. Naprimjer, oblik biofilma ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' nema veću otpornost na antimikrobne lijekove od planktonskih ćelija u stacionarnoj fazi, iako kada se biofilm uporedi sa planktonskim ćelijama u [[logaritam]]skoj fazi, biofilm ima veću otpornost na antimikrobne lijekove. Ova otpornost na [[antibiotik]]e i u ćelijama u stacionarnoj fazi i u biofilmovima može biti posljedica prisustva persestrinskih ćelija.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Spoering AL, Lewis K |title=Biofilms and planktonic cells of Pseudomonas aeruginosa have similar resistance to killing by antimicrobials |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2001-12_183_23/page/6746 |journal=Journal of Bacteriology |volume=183 |issue=23 |pages=6746–51 |date=decembar 2001 |pmid=11698361 |pmc=95513 |doi=10.1128/JB.183.23.6746-6751.2001}}&lt;/ref&gt;

== Staništa ==
[[Slika:Bacteria mats near Grand Prismatic Spring in Yellowstone.JPG|thumb| Bakterijski biofilm boji termalne izvore u [[Nacionalni park Yellowstone|Nacionalnom parku Yellowstone]]. Najduža podignuta površina bakterijskog biofilma duga je oko pola metra.]] 
[[Slika:Thermophilic bacteria.jpg|thumb| Termofilne bakterije u odlivu [[Mickey Hot Springs]], [[Oregon]], debljine  otprilike 20&amp;nbsp;mm.]]
Biofilmovi su sveprisutni u organskom životu. Gotovo svaka vrsta mikroorganizama ima mehanizme pomoću kojih se mogu prianjati za površine i jedna za drugu. Biofilmovi će se formirati na gotovo svakoj površini koja se ne odvaja od kože u nesterilnim vodenim ili vlažnim okruženjima. Biofilmovi mogu rasti u najekstremnijim okruženjima: od, na primjer, izuzetno vrućih, [[slana voda|slanih voda]] toplih izvora, od vrlo kiselih do vrlo alkalnih, do smrznutih [[glečer]]a.

Biofilmovi se mogu naći na stijenama i šljunku na dnu većine [[potok]]a ili [[rijeka]] i često se formiraju na površinama stajaće vode. Biofilmovi su važne komponente lanaca ishrane u rijekama i potocima, a njima se hrane vodeni [[beskičmenjaci]] kojima se mnoge ribe hrane. Biofilmovi se nalaze na površini i unutar biljaka. Oni mogu ili doprinijeti bolestima usjeva ili, kao u slučaju [[rizobij]]a, koji fiksiraju dušik na [[korjenva kvržica|kvržicama korijena]], postojati [[simbioza|simbiotski s biljkom]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.cs.montana.edu/ross/personal/intro-biofilms-s3.htm|title=Introduction to Biofilms: Desirable and undesirable impacts of biofilm|archive-url=https://web.archive.org/web/20080622002657/http://www.cs.montana.edu/ross/personal/intro-biofilms-s3.htm|archive-date=22. 6. 2008}} (primary source)&lt;/ref&gt; Primjeri bolesti usjeva povezanih s biofilmovima uključuju rak agruma, [[Pierceova bolest|Pierceovu bolest]] grožđa i bakterijsku pjegavost biljaka poput [[paprika]] i [[paradajz]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal|date=septembar 2007|title=Influence of xylem fluid chemistry on planktonic growth, biofilm formation and aggregation of Xylella fastidiosa|journal=FEMS Microbiology Letters|volume=274|issue=2|pages=210–7|doi=10.1111/j.1574-6968.2007.00827.x|pmid=17610515|vauthors=Andersen PC, Brodbeck BV, Oden S, Shriner A, Leite B|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===Perkolacijski filteri===
[[Perkolacijski filter]]i u postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda su veoma efikasni odstranjivači zagađivača iz istaložene otpadne vode. Oni rade tako što tečnost kaplje preko sloja tvrdog materijala koji je [[dizajn]]iran da ima veoma veliku površinu. Na površini medija se razvija složeni biofilm koji [[apsorpcija|apsorbuje]], [[adsorpcija|adsorbuje]] i [[metabolizam|metabolizira]] zagađivače. Biofilm brzo raste i kada postane previše debeo da bi zadržao svoj prianjanje na mediju, ispire se i zamjenjuje ga novoizrasli film. Isprani (&quot;oljušteni&quot;) film se taloži iz tečnog toka, ostavljajući visoko prečišćenu otpadnu vodu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.staffs.ac.uk/schools/sciences/consultancy/dladmin/zCIWEMWWT/Activity5/act5.html|title=Biological wastewater treatment processes; secondary treatment|access-date=13. 12. 2019|publisher=Staffordshire University|archive-url=https://web.archive.org/web/20110418060449/http://www.staffs.ac.uk/schools/sciences/consultancy/dladmin/zCIWEMWWT/Activity5/act5.html|archive-date=18. 4. 2011}}&lt;/ref&gt;

===Filter sa sporim pijeskom===
[[Eilter sa sporim pijwskin|Filteri sa sporim pijeskom]] koriste se u prečišćavanju vode za obradu sirove vode radi proizvodnje pitke vode. Funkcionišu formiranjem biofilma koji se naziva hipogealni sloj ili ''Schmutzdecke'' u gornjih nekoliko milimetara sloja finog pijeska. ''Schmutzdecke'' se formira u prvih 10-20 dana rada &lt;ref name=cawst&gt;Centre for Affordable Water and Sanitation Technology, Biosand Filter Manual: Design, Construction, &amp; Installation,&quot; July 2007.&lt;/ref&gt; i sastoji se od [[bakterije|bakterija]], [[gljive|gljivica]], [[protozoa]], [[rotifera]] i niza larvi vodenih insekata. Kako epigeni biofilm stari, razvija se više algi i mogu biti prisutni veći vodeni organizmi, uključujući neke [[briozoe]], [[mehkušci|puževe]] i [[anelide|anelidne]] gliste. Površinski biofilm je sloj koji omogućava efikasno pročišćavanje u tretmanu vode za piće, a temeljni pijesak pruža potporni medij za ovaj sloj biološkog tretmana. Kako voda prolazi kroz hipogeni sloj, čestice stranih materija se zarobljavaju u sluzavoj matrici, a rastvorljivi organski materijal se [[adsorpcija|adsorbira]]. Zagađivače metaboliziraju [[bakterije]], [[gljive]] i [[protozoe]]. Voda proizvedena iz uzornog sporog pješčanog filtera je odličnog kvaliteta sa smanjenjem broja bakterijskih ćelija od 90-99%.&lt;ref name=ndwc&gt;{{cite journal | publisher = National Drinking Water Clearinghouse (U.S.) | location = Morgantown, WV | url = http://www.nesc.wvu.edu/pdf/DW/publications/ontap/tech_brief/TB15_SlowSand.pdf | title = Slow Sand Filtration | archive-url = https://web.archive.org/web/20160406214558/http://www.nesc.wvu.edu/pdf/DW/publications/ontap/tech_brief/TB15_SlowSand.pdf | archive-date=6. 4. 2016 | journal = Tech Brief | volume = 14 | date = juni 2000 }}&lt;/ref&gt;

=== Rizosfera ===
Mikrobi korisni za biljke mogu se kategorizirati kao [[Rizobakterije|rizobakterije koje podstiču rast biljaka]].&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Kloepper JW |date=1988|title=Plant Growth-Promoting Rhizobacteria on Canola (Rapeseed)| url = https://archive.org/details/sim_plant-disease_1988-01_72_1/page/42 |journal=Plant Disease|volume=72|issue=1|page=42|doi=10.1094/pd-72-0042|bibcode=1988PlDis..72...42K |issn=0191-2917}}&lt;/ref&gt; Ovi promotori rasta biljaka koloniziraju korijenje biljaka i pružaju širok raspon korisnih funkcija za svog domaćina, uključujući fiksaciju dušika, suzbijanje [[patogen]]a, antigljivna svojstva i razgradnju organskih materijala.&lt;ref name=&quot;Nihorimbere_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nihorimbere V, Cawoy H, Seyer A, Brunelle A, Thonart P, Ongena M | title = Impact of rhizosphere factors on cyclic lipopeptide signature from the plant beneficial strain Bacillus amyloliquefaciens S499 | journal = FEMS Microbiology Ecology | volume = 79 | issue = 1 | pages = 176–91 | date = januar 2012 | pmid = 22029651 | doi = 10.1111/j.1574-6941.2011.01208.x | bibcode = 2012FEMME..79..176N | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Jedna od tih funkcija je odbrana od patogenih bakterija i gljivica koje se prenose zemljištem putem indukovane sistemske otpornosti (ISR)&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Choudhary DK, Johri BN | title = Interactions of Bacillus spp. and plants—with special reference to induced systemic resistance (ISR) | journal = Microbiological Research | volume = 164 | issue = 5 | pages = 493–513 | date = septembar 2009 | pmid = 18845426 | doi = 10.1016/j.micres.2008.08.007 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ili inducirane sistemske reakcije izazvane patogenim mikrobima (sistemska stečena otpornost izazvana patogenima).&lt;ref name=&quot;van Loon_2007&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = van Loon LC |date=5. 6. 2007|title=Plant responses to plant growth-promoting rhizobacteria| url = https://archive.org/details/european-journal-of-plant-pathology_2007-11_119_3/page/243 |journal=European Journal of Plant Pathology|volume=119|issue=3|pages=243–254|doi=10.1007/s10658-007-9165-1|issn=0929-1873|doi-access=free|bibcode=2007EJPP..119..243V }}&lt;/ref&gt; Biljni eksudati djeluju kao hemijski signali za kolonizaciju bakterija specifičnih za domaćina.&lt;ref name=&quot;Van Wees_2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Van Wees SC, Van der Ent S, Pieterse CM | title = Plant immune responses triggered by beneficial microbes | journal = Current Opinion in Plant Biology | volume = 11 | issue = 4 | pages = 443–8 | date = august 2008 | pmid = 18585955 | doi = 10.1016/j.pbi.2008.05.005 | bibcode = 2008COPB...11..443V | hdl-access = free | hdl = 1874/30010 | s2cid = 25880745 }}&lt;/ref&gt; Koraci kolonizacije rizobakterija uključuju privlačenje, prepoznavanje, prianjanje, kolonizaciju i rast.&lt;ref name=&quot;Nihorimbere_2012&quot;/&gt; Bakterije za koje se pokazalo da su korisne i formiraju biofilmove uključuju ''[[Bacillus]], [[Pseudomonas]]'' i ''[[Azospirillum]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Holguin G, Bashan Y |date=decembar 1996|title=Nitrogen-fixation by Azospirillum brasilense Cd is promoted when co-cultured with a mangrove rhizosphere bacterium (Staphylococcus sp.)| url = https://archive.org/details/sim_soil-biology-biochemistry_1996-12_28_12/page/1650 |journal=Soil Biology and Biochemistry|volume=28|issue=12|pages=1651–1660|doi=10.1016/s0038-0717(96)00251-9|bibcode=1996SBiBi..28.1651H |issn=0038-0717}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Babalola OO | title = Beneficial bacteria of agricultural importance | url = https://archive.org/details/biotechnology-letters_2010-11_32_11/page/1559 | journal = Biotechnology Letters | volume = 32 | issue = 11 | pages = 1559–70 | date = novembar 2010 | pmid = 20635120 | doi = 10.1007/s10529-010-0347-0 | s2cid = 13518392 }}&lt;/ref&gt; Biofilmovi u [[rizosfera|rizosferi]] često rezultiraju sistemskom rezistencijom izazvanom patogenima ili biljkama. Molekularna svojstva na površini bakterije uzrokuju [[imunski odgovor]] kod biljke domaćina.&lt;ref name=&quot;Van Wees_2008&quot; /&gt; Ove molekule povezane s mikrobima stupaju u interakciju s receptorima na površini biljnih ćelija i aktiviraju biohemijski odgovor za koji se smatra da uključuje nekoliko različitih gena na brojnim [[genski lokus|lokusima]].&lt;ref name=&quot;Van Wees_2008&quot;/&gt; Nekoliko drugih signalnih molekula povezano je i sa induciranim sistemskim odgovorima i sa sistemskim odgovorima izazvanim patogenima, kao što su jasmonska kiselina i [[etilen]].&lt;ref name=&quot;Nihorimbere_2012&quot;/&gt; Komponente ćelijske ovojnice kao što su bakterijske flagele i [[lipopolisaharid]]i, koje biljne ćelije prepoznaju kao komponente patogena.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bakker PA, Pieterse CM, van Loon LC | title = Induced Systemic Resistance by Fluorescent Pseudomonas spp | journal = Phytopathology | volume = 97 | issue = 2 | pages = 239–43 | date = februar 2007 | pmid = 18944381 | doi = 10.1094/phyto-97-2-0239 | bibcode = 2007PhPat..97..239B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Pokazalo se da određeni metaboliti željeza koje proizvodi ''Pseudomonas'' također stvaraju inducirani sistemski odgovor.&lt;ref name=&quot;Van Wees_2008&quot;/&gt; Ova funkcija biofilma pomaže biljkama da izgrade jaču otpornost na patogene.

[[Biljke]] koje su kolonizirane PGPR-om formirajući biofilm stekle su sistemsku otpornost i pripremljene su za odbranu od patogena. To znači da su geni potrebni za [[sinteza proteina|proizvodnju proteina]] koji djeluju na odbranu biljke od patogena eksprimirani, a biljka ima &quot;zalihe&quot; spojeva za oslobađanje kako bi se borila protiv patogena.&lt;ref name=&quot;Van Wees_2008&quot;/&gt; Pripremljen odbrambeni sistem mnogo brže reaguje na infekciju izazvanu patogenima i može biti u stanju da odbije patogene prije nego što se oni uspiju uspostaviti.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Bent E |chapter=Induced Systemic Resistance Mediated by Plant Growth-Promoting Rhizobacteria (PGPR) and Fungi (PGPF)|pages=225–258|publisher=Springer US|isbn=978-0-387-23265-2|doi=10.1007/0-387-23266-4_10|title=Multigenic and Induced Systemic Resistance in Plants|year=2006}}&lt;/ref&gt; Biljke povećavaju proizvodnju [[lignin]]a, jačajući [[ćelijski zid|ćelijske zidove]] i otežavajući patogenima prodiranje u ćeliju, a istovremeno prekidaju dotok hranjivih tvari već zaraženim ćelijama, efikasno zaustavljajući invaziju.&lt;ref name=&quot;Nihorimbere_2012&quot;/&gt; One proizvode antimikrobne spokeve, kao što su [[fitoaleksin]]i, [[hitinaza]] i inhibitori [[proteinaza]], koji sprečavaju rast patogena.&lt;ref name=&quot;van Loon_2007&quot; /&gt; Ove funkcije suzbijanja bolesti i otpornosti na patogene u konačnici dovode do povećanja poljoprivredne proizvodnje i smanjenja upotrebe hemijskih [[pesticid]]a, [[herbicid]]a i [[fungicid]]a jer se smanjuje gubitak usjeva zbog bolesti.&lt;ref&gt;{{Citation| vauthors = Lynch JM, Brimecombe MJ, De Leij FA |title=Rhizosphere|date=21. 8. 2001|work=eLS|publisher=John Wiley &amp; Sons, Ltd|isbn=0-470-01617-5 |doi=10.1038/npg.els.0000403}}&lt;/ref&gt; Inducirana sistemska otpornost i patogenima izazvana sistemska stečena otpornost su potencijalne funkcije biofilmova u rizosferi i treba ih uzeti u obzir kada se primjenjuju na poljoprivredne prakse novog doba zbog njihovog utjecaja na suzbijanje bolesti bez upotrebe opasnih hemikalija.

===Sisarska crijeva===
Studije iz 2003. godine otkrile su da [[imunski sistem]] podržava razvoj biofilma u [[debelo crijevo|debelom crijevu]]. To je uglavnom potkrijepljeno činjenicom da dva molekula koja imunski sistem najčešće proizvodi također podržavaju proizvodnju biofilma i povezana su s biofilmovima razvijenim u crijevima. Ovo je posebno važno jer [[slijepo crijevo]] sadrži ogromnu količinu ovih bakterijskih biofilmova.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Randal Bollinger R, Barbas AS, Bush EL, Lin SS, Parker W | title = Biofilms in the large bowel suggest an apparent function of the human vermiform appendix | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 249 | issue = 4 | pages = 826–31 | date = decembar 2007 | pmid = 17936308 | doi = 10.1016/j.jtbi.2007.08.032 | bibcode = 2007JThBi.249..826R }}&lt;/ref&gt; Ovo otkriće pomaže u razlikovanju moguće funkcije slijepog crijeva i ideje da slijepo crijevo može pomoći u ponovnoj opskrbi crijeva dobrom crijevnom florom. Međutim, modificirana ili poremećena stanja biofilmova u crijevima povezana su s bolestima poput [[upalna bolest crijeva|upalne olesti crijava]] i [[rak debelog crijeva]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Buret AG, Motta JP, Allain T, Ferraz J, Wallace JL | title = Pathobiont release from dysbiotic gut microbiota biofilms in intestinal inflammatory diseases: a role for iron? | journal = Journal of Biomedical Science | volume = 26 | issue = 1 | date = januar 2019 | pmid = 30602371 | pmc = 6317250 | doi = 10.1186/s12929-018-0495-4 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===Ljudska okolina===
U ljudskoj okolini, biofilmovi mogu vrlo lako rasti u tuševima jer pružaju vlažno i toplo okruženje za njihov rast. Biofilmovi plijesni na plafonima mogu se formirati zbog prokišnjavanja krova.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18. 11. 2024 |title=Do You See Mold on the Ceiling Due to a Roof Leak? – Platinum Roofing and Construction |url=https://platinumroofingandconstruction.com/do-you-see-mold-on-the-ceiling-due-to-a-roof-leak/ |access-date=26. 11. 2024 |language=en-US |archive-date=8. 12. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208045205/https://platinumroofingandconstruction.com/do-you-see-mold-on-the-ceiling-due-to-a-roof-leak/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Mogu se formirati unutar vode i [[kanalizacija|otpadnih voda]] [[cijev (materijal)|cijevi]] i uzrokovati začepljenje i [[korozija|koroziju]]. Na podovima i radnim površinama mogu otežati sanitaciju u prostorima za pripremu hrane. U tlu mogu uzrokovati [[biozačepljenje]]. U sistemima za hlađenje ili grijanje vode poznato je da smanjuju prijenos toplote.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1080/01457638108939572 |title=Influence of Fouling Biofilms on Heat Transfer |year=1981 |vauthors=Characklis WG, Nevimons MJ, Picologlou BF |journal=Heat Transfer Engineering |volume=3 |issue=1 |pages=23–37 |bibcode=1981HTrEn...3...23C |url=https://scholarworks.montana.edu/xmlui/handle/1/13866 |access-date=19. 12. 2022 |archive-date=19. 8. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220819231141/https://scholarworks.montana.edu/xmlui/handle/1/13866 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Biofilmovi u sistemima pomorskog inženjerstva, kao što su cjevovodi u industriji nafte i plina na moru,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwermer CU, Lavik G, Abed RM, Dunsmore B, Ferdelman TG, Stoodley P, Gieseke A, de Beer D | title = Impact of nitrate on the structure and function of bacterial biofilm communities in pipelines used for injection of seawater into oil fields | url = https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2008-05_74_9/page/2841 | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 74 | issue = 9 | pages = 2841–51 | date = maj 2008 | pmid = 18344353 | pmc = 2394879 | doi = 10.1128/AEM.02027-07 | bibcode = 2008ApEnM..74.2841S }}&lt;/ref&gt; može dovesti do značajnih problema s korozijom. Korozija je uglavnom uzrokovana abiotičkim faktorima; međutim, najmanje 20% korozije uzrokuju mikroorganizmi koji su pričvršćeni za metalnu podlogu (tj. [[Mikrobna korozija|mikrobno utjecajna korozija]]).

===Obrastanje brodova===
Prianjanje bakterija na trupove brodova služi kao osnova za [[bioobrastanje]] morskih plovila. Nakon što se formira film bakterija, drugim morskim organizmima, poput školjkaša, lakše je pričvrstiti se. Takvo obrastanje može smanjiti maksimalnu brzinu plovila i do 20%, produžavajući putovanja i trošeći [[gorivo]]. Vrijeme provedeno u suhom doku radi preuređenja i ponovnog farbanja smanjuje produktivnost brodskih sredstava, a vijek trajanja brodova također se smanjuje zbog korozije i mehaničkog uklanjanja (struganja) morskih organizama s [[brod]]skih trupova.

===Stromatoliti===
[[Stromatolit]]i su slojevite akrecione strukture formirane u plitkoj vodi hvatanjem, vezivanjem i cementiranjem sedimentnih zrna mikrobnim biofilmovima, posebno [[cijanobakterija]]ma. Stromatoliti uključuju neke od najstarijih zapisa života na Zemlji i još uvijek se formiraju danas.

=== Zubni plak ===
U ljudskom tijelu, biofilmovi su prisutni na [[zubi]]ma kao [[zubni plak]], gdje mogu uzrokovati [[karijes]] i [[bolest desni]]. Ovi biofilmovi mogu biti u nekalcificiranom stanju koje se može ukloniti stomatološkim instrumentima ili u kalcificiranom stanju koje je teže ukloniti. Tehnike uklanjanja mogu uključivati i [[antimikrobno sredstvo|antimikrobna sredstva]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chandki R, Banthia P, Banthia R | title = Biofilms: A microbial species | journal = Journal of Indian Society of Periodontology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 111–4 | date = april 2011 | pmid = 21976832 | pmc = 3183659 | doi = 10.4103/0972-124X.84377 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Zubni plak je oralni biofilm koji prianja uz zube i sastoji se od mnogih vrsta bakterija i gljivica (kao što su ''[[Streptococcus mutans]]'' i ''[[Candida albicans]]''), ugrađenih u salivarne [[polimer]] i mikrobne vanćelijske produkte. Akumulacija mikroorganizama izlaže zube i tkivo gingive visokim koncentracijama bakterijskih [[metabolit]]a, što rezultira zubnim bolestima.&lt;ref name=&quot;RevistaOMF&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Augustin M, Chifiriuc CB, Lazăr V, Stănescu R, Burlibașa M, Ispas DC |date=decembar 2010 |title=Microbial biofilms in dental medicine in reference to implanto-prostethic rehabilitation |url=http://www.revistaomf.ro/(8) |url-status=dead |journal=Revista de Chirurgie Oro-maxilo-facială și Implantologie |language=ro |volume=1 |issue=1 |pages=9–13 |issn=2069-3850 |id=8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602060025/http://www.revistaomf.ro/(1)Colectia-pe-ani/(2)Anul-2010/(3)Numarul-1-2010/(8)Biofilme-microbiene-in-medicina-dentara-cu-referire-la-reabilitarea-implanto-protetica |archive-date=2 Jun 2017 |access-date=3. 6. 2012}}(webpage has a translation button)&lt;/ref&gt; Biofilm na površini zuba često je izložen [[oksidativni stres|oksidativnom stresu]].&lt;ref name=&quot;pmid8519478&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Marquis RE | title = Oxygen metabolism, oxidative stress and acid-base physiology of dental plaque biofilms | journal = Journal of Industrial Microbiology | volume = 15 | issue = 3 | pages = 198–207 | date = septembar 1995 | pmid = 8519478 | doi = 10.1007/bf01569826 | s2cid = 19959528 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  i kiselinski stres.&lt;ref name=&quot;Lemos&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lemos JA, Abranches J, Burne RA | title = Responses of cariogenic streptococci to environmental stresses | journal = Current Issues in Molecular Biology | volume = 7 | issue = 1 | pages = 95–107 | date = januar 2005 | pmid = 15580782 | url = http://www.horizonpress.com/cimb/v/v7/07.pdf | access-date = 3. 4. 2014 | archive-date = 7. 4. 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140407114140/http://www.horizonpress.com/cimb/v/v7/07.pdf }}&lt;/ref&gt; [[Ugljikohidrati]] u prehrani mogu uzrokovati dramatičan pad [[pH]] vrijednosti u oralnim biofilmovima na vrijednosti od 4 i niže (kiselinski stres).&lt;ref name=&quot;Lemos&quot;/&gt; pH vrijednost od 4 na [[tjelesna temperatura|tjelesnoj temperaturi]] od 37&amp;nbsp;°C uzrokuje [[depurinacija|depurinaciju]] DNK, ostavljajući a[[purin]]ska (AP) mjesta u [[DNK]],&lt;ref name=&quot;pmid14938354&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tamm C, Hodes ME, Chargaff E | title = The formation apurinic acid from the desoxyribonucleic acid of calf thymus | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 195 | issue = 1 | pages = 49–63 | date = mart 1952 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)50874-2 | pmid = 14938354 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; posebno gubitak [[guanin]]a.&lt;ref name=&quot;pmid13701660&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Freese EB | title = Transitions and transversions induced by depurinating agents | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 47 | issue = 4 | pages = 540–5 | date = april 1961 | pmid = 13701660 | pmc = 221484 | doi = 10.1073/pnas.47.4.540 | bibcode = 1961PNAS...47..540B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Biofilm zubnog plaka može rezultirati [[karijesom zuba|zubnim karijesom]] ako se dozvoli da se razvija tokom vremena. Ekološki pomak od uravnoteženih populacija unutar zubnog biofilma uzrokovan je određenim (kariogenim) mikrobiološkim populacijama koje počinju dominirati kada im okolina pogoduje. Pomak ka [[kiselost|acidogenoj]], acidurinskoj i kariogenoj mikrobiološkoj populaciji razvija se i održava čestom konzumacijom fermentabilnih prehrambenih [[ugljikohidrat]]a. Rezultirajuća promjena aktivnosti u biofilmu (i rezultirajuća proizvodnja kiseline unutar biofilma, na površini zuba) povezana je s neravnotežom demineralizacije u odnosu na remineralizaciju, što dovodi do neto gubitka minerala unutar tvrdih zubnih tkiva ([[zubna caklina|caklina]], a zatim [[dentin]]), a simptom je [[karijesna lezija]] ili šupljina. Sprečavanjem sazrijevanja biofilma zubnog plaka ili njegovim vraćanjem u nekariogeno stanje, zubni karijes se može spriječiti i zaustaviti.&lt;ref name=&quot;Pennwell&quot;&gt;Pennwell, &quot;Toothbrush technology, dentifrices and dental biofilm removal.&quot; ''Dental Academy of CE'' Accessed 12 January 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|title=Pathology of dental caries. In: Dental caries: the disease and its clinical management.|url=https://archive.org/details/dentalcariesdise0000unse_j7w4| vauthors = Fejerskov O |publisher=Oxford (UK): Wiley Blackwell|year=2015|isbn=978-1-4051-3889-5|pages=[https://archive.org/details/dentalcariesdise0000unse_j7w4/page/7 7]–9}}&lt;/ref&gt; Ovo se može postići kroz bihevioralni korak smanjenja opskrbe fermentabilnim ugljikohidratima (tj. unosa šećera) i čestog uklanjanja biofilma (tj. [[Pranje zuba|četkanje zuba]]).&lt;ref name=&quot;Pennwell&quot;/&gt;

====Međućelijska komunikacija====
{{glavni|Oralna mikrobiologija}}
Sistem signalizacije peptidnog [[feromon]]a za kvorum kod ''[[S. mutans]]'' uključuje [[Oralna mikrobiologija|peptid koji stimulira kompetenciju]] (CSP) koji kontrolira genetičku kompetenciju.&lt;ref name=&quot;Li&quot;&gt;{{cite journal|date=februar 2001|title=Natural genetic transformation of Streptococcus mutans growing in biofilms|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2001-02_183_3/page/897|journal=J. Bacteriol.|volume=183|issue=3|pages=897–908|doi=10.1128/JB.183.3.897-908.2001|pmc=94956|pmid=11208787|vauthors=Li YH, Lau PC, Lee JH, Ellen RP, Cvitkovitch DG}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18792689&quot;&gt;{{cite book|year=2008|series=Advances in Experimental Medicine and Biology|volume=631|pages=[https://archive.org/details/bacterialsignalt0000unse/page/178 178–88]|doi=10.1007/978-0-387-78885-2_12|isbn=978-0-387-78884-5|pmid=18792689|vauthors=Senadheera D, Cvitkovitch DG|chapter=Quorum Sensing and Biofilm Formation by Streptococcus mutans |title=Bacterial Signal Transduction: Networks and Drug Targets|chapter-url=https://archive.org/details/bacterialsignalt0000unse/page/178}}&lt;/ref&gt; Genetička kompetencija je sposobnost ćelije da prihvati DNK koju oslobađa druga ćelija. Kompetencija može dovesti do genetičke transformacije, oblika seksualne interakcije, koja se preferira u uslovima visoke gustoće ćelija i/ili stresa gdje postoji maksimalna mogućnost interakcije između kompetentne ćelije i [[DNK]], oslobođene iz obližnjih donorskih ćelija. Ovaj sistem se optimalno izražava kada ćelije ''S. mutans'' borave u aktivno rastućem biofilmu. Ćelije ''S. mutans'' uzgojene u biofilmu se genetički transformišu brzinom 10 do 600 puta većom od ''S. mutans'' koje rastu kao slobodno plutajuće [[plankton]]ske ćelije suspendovane u tečnosti.&lt;ref name=&quot;Li&quot;/&gt;

Kada se biofilm, koji sadrži ''S. mutans'' i srodne oralne streptokoke, podvrgne kiselom stresu, indukuje se regulon kompetencije, što dovodi do otpornosti na uništavanje kiselinom.&lt;ref name=&quot;Lemos&quot;/&gt; Kao što su istakli Michod i saradnici, transformacija bakterijskih patogena vjerovatno omogućava efikasnu i dhelotvornu rekombinacijsku [[popravka DNK|popravku oštećenja DNK]].&lt;ref name=&quot;Michod&quot;&gt;{{cite journal|date=maj 2008|title=Adaptive value of sex in microbial pathogens|journal=Infect. Genet. Evol.|volume=8|issue=3|pages=267–85|doi=10.1016/j.meegid.2008.01.002|pmid=18295550|vauthors=Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM|bibcode=2008InfGE...8..267M }}http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200511153411/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf |date=11. 5. 2020 }}&lt;/ref&gt; Izgleda da ''S. mutans'' može preživjeti česti kiseli stres u oralnim biofilmovima, dijelom i putem rekombinacijske popravke koju pružaju kompetencija i transformacija.

;'''Interakcije predator-plijen'''

{{glavni|Lotka-Volterraiove jednačine|lInterakcije predator-plijen}}

Interakcije [[Predator]] – [[plijen]] između biofilmova i bakterivora, poput [[nematoda]] koje žive u tlu ''[[Caenorhabditis elegans]],'' su opsežno proučavane. Proizvodnjom ljepljive matrice i formiranjem agregata, ''[[Yersinia pestis]]'' biofilmovi mogu spriječiti hranjenje začepljivanjem usta ''C. elegans''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Atkinson S, Goldstone RJ, Joshua GW, Chang CY, Patrick HL, Cámara M, Wren BW, Williams P | title = Biofilm development on Caenorhabditis elegans by Yersinia is facilitated by quorum sensing-dependent repression of type III secretion | journal = PLOS Pathogens | volume = 7 | issue = 1 | date = januar 2011 | pmid = 21253572 | pmc = 3017118 | doi = 10.1371/journal.ppat.1001250 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Štaviše, biofilmovi ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'' mogu ometati pokretljivost ''[[C. elegans]]'', što se naziva '[[fenotip]] močvare', što rezultira zarobljavanjem ''C. elegans'' unutar biofilmova i sprječavanjem istraživanja [[nematoda]], kako bi se hranile osjetljivim biofilmovima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chan SY, Liu SY, Seng Z, Chua SL | title = Biofilm matrix disrupts nematode motility and predatory behavior | journal = The ISME Journal | pages = 260–269 | date = septembar 2020 | volume = 15 | issue = 1 | pmid = 32958848 | doi = 10.1038/s41396-020-00779-9 | pmc = 7852553 | url = }}&lt;/ref&gt; Ovo je značajno smanjilo sposobnost predatora da se hrani i [[razmnožavanje|razmnožava]], čime se promovirao opstanak biofilmova. Biofilmovi ''Pseudomonas aeruginosa'' također mogu maskirati svoje hemijske potpise, gdje su smanjili difuziju molekula osjetljivih na  kvorum u okolinu i spriječili detekciju ''C. elegans''..&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Li S, Liu SY, Chan SY, Chua SL | title = Biofilm matrix cloaks bacterial quorum sensing chemoattractants from predator detection | journal = The ISME Journal | volume = 16 | issue = 5 | pages = 1388–1396 | date = maj 2022 | pmid = 35034106 | pmc = 9038794 | doi = 10.1038/s41396-022-01190-2 | bibcode = 2022ISMEJ..16.1388L }}&lt;/ref&gt;

== Taksonomska raznolikost ==
Mnoge različite bakterije formiraju biofilmove, uključujući [[Gram-pozitivna bakterija|Gram-pozitivne]] (npr. ''[[Bacillus]]'' spp, ''[[Listeria monocytogenes]]'', ''[[Staphylococcus]]'' spp, i [[mliječnokiselinske bakterije]], uključujući ''[[Lactobacillus plantarum]]'' i ''[[Lactococcus lactis]]'') i [[Gram-negativne+a bakterija|Gram-negativne]] vrste (npr. ''[[Escherichia coli]]'' ili ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'').&lt;ref name=&quot;Abee&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Abee T, Kovács AT, Kuipers OP, van der Veen S | title = Biofilm formation and dispersal in Gram-positive bacteria | journal = Current Opinion in Biotechnology | volume = 22 | issue = 2 | pages = 172–9 | date = april 2011 | pmid = 21109420 | doi = 10.1016/j.copbio.2010.10.016 | url = https://pure.rug.nl/ws/files/6762350/2011CurrOpinBiotechnolAbee2.pdf | hdl = 11370/999da2a4-d509-471b-bab5-085dac6ff681 | s2cid = 22024410 | hdl-access = free | access-date = 21. 12. 2018 | archive-date = 23. 7. 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180723094020/https://pure.rug.nl/ws/files/6762350/2011CurrOpinBiotechnolAbee2.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt; [[Cijanobakterije]] također formiraju biofilmove u vodenim okruženjima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rossi F, De Philippis R | title = Role of cyanobacterial exopolysaccharides in phototrophic biofilms and in complex microbial mats | journal = Life | volume = 5 | issue = 2 | pages = 1218–38 | date = april 2015 | pmid = 25837843 | pmc = 4500136 | doi = 10.3390/life5021218 | bibcode = 2015Life....5.1218R | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Biofilmove formiraju bakterije koje koloniziraju biljke, npr. ''[[Pseudomonas putida]]'', ''[[Pseudomonas fluorescens]]'' i srodne pseudomonade, koje su uobičajene bakterije povezane s biljkama i nalaze se na lišću, korijenju i u tlu, a većina njihovih prirodnih izolata formira biofilmove.&lt;ref name=&quot;Danhorn&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Danhorn T, Fuqua C | title = Biofilm formation by plant-associated bacteria | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2007_61/page/400 | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 61 | pages = 401–22 | year = 2007 | pmid = 17506679 | doi = 10.1146/annurev.micro.61.080706.093316 }}&lt;/ref&gt; Nekoliko simbionata [[Fabaceae|mahunarki]] koji fiksiraju dušik, kao što su ''[[Rhizobium leguminosarum]]'' i ''[[Sinorhizobium meliloti]]'' formiraju biofilmove na korijenu mahunarki i drugim inertnim površinama.&lt;ref name=&quot;Danhorn&quot;/&gt;

Uz [[bakterije]], biofilmove stvaraju i [[arheje]]&lt;ref name=&quot;Chimileski 65&quot;/&gt; i niz [[eukarioti|eukariotskih]] organizama, uključujući [[gljive]], npr. ''Cryptococcus laurentii''&lt;ref name=&quot;pmid16897306&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Joubert LM, Wolfaardt GM, Botha A | title = Microbial exopolymers link predator and prey in a model yeast biofilm system | url = https://archive.org/details/sim_microbial-ecology_2006-08_52_2/page/186 | journal = Microb. Ecol. | volume = 52 | issue = 2 | pages = 187–97 | date = august 2006 | pmid = 16897306 | doi = 10.1007/s00248-006-9063-7 | bibcode = 2006MicEc..52..187J | s2cid = 20431229 }}&lt;/ref&gt; i mikro[[alge]]. Među mikroalgama, jedni od glavnih preteča biofilmova su [[diatomeje]], koje koloniziraju i slatkovodne i morske okoliše širom svijeta.&lt;ref name=&quot;Van Colen 2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Van Colen C, Underwood GC, Serôdio J, Paterson DM| year = 2014 | title = Ecology of intertidal microbial biofilms: Mechanisms, patterns and future research needs | journal = Journal of Sea Research | volume = 92 | pages = 2–5 | doi=10.1016/j.seares.2014.07.003| bibcode = 2014JSR....92....2V}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid27009999&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Aslam SN, Cresswell-Maynard T, Thomas DN, Underwood GJ | title = Production and Characterization of the Intra- and Extracellular Carbohydrates and Polymeric Substances (EPS) of Three Sea-Ice Diatom Species, and Evidence for a Cryoprotective Role for EPS | journal = J. Phycol. | volume = 48 | issue = 6 | pages = 1494–509 | date = decembar 2012 | pmid = 27009999 | doi = 10.1111/jpy.12004 | s2cid = 9226690 | doi-access = free | bibcode = 2012JPcgy..48.1494A }}&lt;/ref&gt;
Za ostale vrste u biofilmovima povezanim s bolestima i biofilmovima koji nastaju od [[eukarioti|eukariota]], pogledajte dolje.

== Zarazne bolesti ==
Utvrđeno je da su biofilmovi uključeni u širok spektar mikrobnih [[infekcija]] u tijelu, prema jednoj procjeni 80% svih infekcija.&lt;ref&gt;{{cite web | title=Research on microbial biofilms (PA-03-047) | url=https://grants.nih.gov/grants/guide/pa-files/PA-03-047.html | date=20. 12. 2002 | publisher=NIH, National Heart, Lung, and Blood Institute | access-date=12. 10. 2006 | archive-date=10. 12. 2006 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061210052551/http://grants.nih.gov/grants/guide/pa-files/PA-03-047.html | url-status=live }}&lt;/ref&gt; Infektivni procesi u koje su uključeni biofilmovi uključuju uobičajene probleme kao što su [[Spisak mikrobiota bakterijske vaginoze|bakterijska vaginoza]], [[infekcije urinarnog trakta]], [[infekcije urinarnog kateteriziranja|katetera]], [[otitis media|infekcije srednjeg uha]], stvaranje [[zubni plak|zubnog plaka]],&lt;ref name=Rogers2008&gt;{{cite book| vauthors = Rogers A |title=Molecular Oral Microbiology| url = https://archive.org/details/molecularoralmic0000unse |date=2008|publisher=Caister Academic Press|isbn=978-1-904455-24-0|pages=[https://archive.org/details/molecularoralmic0000unse/page/88 88]–91}}&lt;/ref&gt; [[gingivitis]], premaz [[kontaktna leća|kontaktne leće]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Imamura Y, Chandra J, Mukherjee PK, Lattif AA, Szczotka-Flynn LB, Pearlman E, Lass JH, O'Donnell K, Ghannoum MA | title = Fusarium and Candida albicans biofilms on soft contact lenses: model development, influence of lens type, and susceptibility to lens care solutions | url = https://archive.org/details/sim_antimicrobial-agents-and-chemotherapy_2008-01_52_1/page/171 | journal = Antimicrobial Agents and Chemotherapy | volume = 52 | issue = 1 | pages = 171–82 | date = januar 2008 | pmid = 17999966 | pmc = 2223913 | doi = 10.1128/AAC.00387-07 }}&lt;/ref&gt; i rjeđi, ali smrtonosniji procesi poput [[endokarditis]]a, [[infekcija]] kod [[cistasta fibroza|cistaste fibroze]] i infekcija trajnih implantata kao što su zglobne [[proteza|proteze]], proteze srčanih zalistaka i [[međupršljenski disk]]ovi.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Capoor MN, Ruzicka F, Schmitz JE, James GA, Machackova T, Jancalek R, Smrcka M, Lipina R, Ahmed FS, Alamin TF, Anand N, Baird JC, Bhatia N, Demir-Deviren S, Eastlack RK, Fisher S, Garfin SR, Gogia JS, Gokaslan ZL, Kuo CC, Lee YP, Mavrommatis K, Michu E, Noskova H, Raz A, Sana J, Shamie AN, Stewart PS, Stonemetz JL, Wang JC, Witham TF, Coscia MF, Birkenmaier C, Fischetti VA, Slaby O | title = Propionibacterium acnes biofilm is present in intervertebral discs of patients undergoing microdiscectomy | journal = PLOS ONE | volume = 12 | issue = 4 | date = 3. 4. 2017 | pmid = 28369127 | pmc = 5378350 | doi = 10.1371/journal.pone.0174518 | bibcode = 2017PLoSO..1274518C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lewis K | title = Riddle of biofilm resistance | journal = Antimicrobial Agents and Chemotherapy | volume = 45 | issue = 4 | pages = 999–1007 | date = april 2001 | pmid = 11257008 | pmc = 90417 | doi = 10.1128/AAC.45.4.999-1007.2001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Parsek MR, Singh PK | title = Bacterial biofilms: an emerging link to disease pathogenesis | url = https://archive.org/details/sim_annual-review-of-microbiology_2003_57/page/676 | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 57 | pages = 677–701 | year = 2003 | pmid = 14527295 | doi = 10.1146/annurev.micro.57.030502.090720 }}&lt;/ref&gt; Prvi vizuelni dokaz biofilma zabilježen je nakon operacije [[kičma|kičme]].&lt;ref name=&quot;Agarwal_2020&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Agarwal A, Mooney M, Agarwal AG, Jayaswal D, Saakyan G, Goel V, Wang JC, Anand N, Garfin S, Shendge V, Elgafy H | title = High Prevalence of Biofilms on Retrieved Implants from Aseptic Pseudarthrosis Cases | journal = Spine Surgery and Related Research | volume = 5 | issue = 2 | pages = 104–108 | date = 2020 | pmid = 33842718 | pmc = 8026210 | doi = 10.22603/ssrr.2020-0147 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Utvrđeno je da u odsustvu kliničke slike infekcije, impregnirane bakterije mogu formirati biofilm oko implantata, a ovaj biofilm može ostati neotkriven savremenim dijagnostičkim metodima, uključujući uzimanje brisa. Biofilm implantata je često prisutan u slučajevima &quot;asepsne&quot; pseudoartroze.&lt;ref name=&quot;Agarwal_2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;niamhcurran&quot;&gt;{{Cite web|vauthors=Curran N|date=20. 11. 2020|title=New study first to visually capture biofilm architecture in retrieved implants from live patients|url=https://spinalnewsinternational.com/new-study-first-to-visually-capture-biofilm-architecture-in-retrieved-implants-from-live-patients/|access-date=24. 11. 2020|website=Spinal News International|language=en-GB|archive-date=23. 11. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123193152/https://spinalnewsinternational.com/new-study-first-to-visually-capture-biofilm-architecture-in-retrieved-implants-from-live-patients/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=biofilm|date=22. 12. 2020|url=https://orthospinenews.com/2020/12/22/first-study-to-visually-capture-biofilm-structure-of-retrieved-implants-from-spine-patients-with-pseudarthrosis/|access-date=22. 12. 2020|archive-date=22. 1. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122061753/https://orthospinenews.com/2020/12/22/first-study-to-visually-capture-biofilm-structure-of-retrieved-implants-from-spine-patients-with-pseudarthrosis/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Nadalje, primijećeno je da bakterijski biofilmovi mogu oštetiti [[zacjeljivanje rana|zacjeljivanje kožnih rana]] i smanjiti lokalnu antibakterijsku efikasnost u zacjeljivanju ili liječenju inficiranih kožnih rana.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Davis SC, Ricotti C, Cazzaniga A, Welsh E, Eaglstein WH, Mertz PM | title = Microscopic and physiologic evidence for biofilm-associated wound colonization in vivo | journal = Wound Repair and Regeneration | volume = 16 | issue = 1 | pages = 23–9 | year = 2008 | pmid = 18211576 | doi = 10.1111/j.1524-475X.2007.00303.x | s2cid = 205669081 }}&lt;/ref&gt; Smatra se da raznolikost ćelija ''P. aeruginosa'' unutar biofilma otežava liječenje inficiranih [[pluća]] osoba s [[cistasta fibroza|cistastom fibrozom]].&lt;ref name=&quot;Labor&quot;/&gt; Rano otkrivanje biofilmova u ranama ključno je za uspješno liječenje hroničnih rana. Iako su razvijene mnoge tehnike za identifikaciju planktonskih bakterija u održivim ranama, malo ih je uspjelo brzo i precizno identificirati bakterijske biofilmove. Potrebna su buduća istraživanja kako bi se pronašli načini za identifikaciju i praćenje kolonizacije biofilma uz bolesnički krevet kako bi se omogućilo pravovremeno započinjanje liječenja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Vyas KS, Wong LK | title = Detection of Biofilm in Wounds as an Early Indicator for Risk for Tissue Infection and Wound Chronicity | journal = Annals of Plastic Surgery | volume = 76 | issue = 1 | pages = 127–31 | date = januar 2016 | pmid = 25774966 | doi = 10.1097/SAP.0000000000000440 | s2cid = 42078581 }}&lt;/ref&gt;

Pokazano je da su biofilmovi prisutni na uklonjenom tkivu 80% pacijenata koji su podvrgnuti operaciji hroničnog [[sinusitis]]a. Pokazalo se da su pacijenti s biofilmovima bili ogoljeni od [[cilija]] i peharastih ćelija, za razliku od kontrolne grupe bez biofilmova koja je imala normalne cilije i morfologiju peharastih ćelija.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sanclement J, Webster P, Thomas J, Ramadan H |title=Bacterial biofilms in surgical specimens of patients with chronic rhinosinusitis |url=https://archive.org/details/sim_laryngoscope_2005-04_115_4/page/578 |journal=The Laryngoscope |volume=115 |issue=4 |pages=578–82 |year=2005 |pmid=15805862 |doi=10.1097/01.mlg.0000161346.30752.18|s2cid=25830188 }}&lt;/ref&gt; Biofilmovi su također pronađeni na uzorcima dva od 10 spomenutih zdravih kontrolnih ispitanika. Vrste bakterija iz intraoperativnih kultura nisu odgovarale vrstama bakterija u biofilmu na tkivu dotičnog pacijenta. Drugim riječima, kulture su bile negativne iako su bakterije bile prisutne.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Sanderson AR, Leid JG, Hunsaker D |title=Bacterial biofilms on the sinus mucosa of human subjects with chronic rhinosinusitis |journal=The Laryngoscope |volume=116 |issue=7 |pages=1121–6 |date=juli 2006 |pmid=16826045 |doi=10.1097/01.mlg.0000221954.05467.54|s2cid=24785016 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Razvijaju se nove tehnike bojenja za diferencijaciju bakterijskih ćelija koje rastu u živim životinjama, npr. iz tkiva s alergijskim [[upala]]ma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Leevy WM, Gammon ST, Jiang H, Johnson JR, Maxwell DJ, Jackson EN, Marquez M, Piwnica-Worms D, Smith BD | title = Optical imaging of bacterial infection in living mice using a fluorescent near-infrared molecular probe | url = https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-12-27_128_51/page/16476 | journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 128 | issue = 51 | pages = 16476–7 | date = decembar 2006 | pmid = 17177377 | pmc = 2531239 | doi = 10.1021/ja0665592 | bibcode = 2006JAChS.12816476L }}&lt;/ref&gt;

Istraživanja su pokazala da subterapeutski nivoi [[β-laktamski antibiotik|β-laktamskih antibiotika]] indukuju formiranje biofilma kod ''[[Staphylococcus aureus]]''. Ovaj subterapeutski nivo [[antibiotik]]a može biti rezultat upotrebe antibiotika kao promotora rasta u poljoprivredi ili tokom normalnog toka antibiotske terapije. Formiranje biofilma izazvano niskim nivoom meticilina inhibirano je DNazom, što ukazuje na to da subterapeutski nivoi [[antibiotik]]a također indukuju oslobađanje vanćelijske [[DNK]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kaplan JB, Izano EA, Gopal P, Karwacki MT, Kim S, Bose JL, Bayles KW, Horswill AR | title = Low levels of β-lactam antibiotics induce extracellular DNA release and biofilm formation in Staphylococcus aureus | journal = mBio | volume = 3 | issue = 4| year = 2012 | pmid = 22851659 | pmc = 3419523 | doi = 10.1128/mBio.00198-12 }}&lt;/ref&gt;

=== ''Pseudomonas aeruginosa'' ===
''[[Pseudomonas aeruginosa|P. aeruginosa]]'' predstavlja često korišteni biofilm kao [[modelni organizam]] budući da je uključen u različite vrste hroničnih infekcija povezanih s biofilmom.&lt;ref name=&quot;JMB&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rybtke M, Hultqvist LD, Givskov M, Tolker-Nielsen T | title = Pseudomonas aeruginosa Biofilm Infections: Community Structure, Antimicrobial Tolerance and Immune Response | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 427 | issue = 23 | pages = 3628–45 | date = novembar 2015 | pmid = 26319792 | doi = 10.1016/j.jmb.2015.08.016 }}&lt;/ref&gt; Primjeri takvih infekcija uključuju hronične rane, hronični [[ootitis media]], hronični [[prostatitis]] i hronične infekcije [[pluća]] kod pacijenata s [[cistasta fibroza|cistastom fibrozom]] (CF). Oko 80% pacijenata s CF ima hroničnu infekciju pluća, uglavnom uzrokovanu bakterijom ''P. aeruginosa'' koja raste u biofilmovima koji nisu pričvršćeni za površinu, okruženim [[granulocit]]no-[[mikronukleus]]nim neuronukleoznim [[leukocit]]ima (PMN).]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ciofu O, Tolker-Nielsen T, Jensen PØ, Wang H, Høiby N | title = Antimicrobial resistance, respiratory tract infections and role of biofilms in lung infections in cystic fibrosis patients | journal = Advanced Drug Delivery Reviews | volume = 85 | pages = 7–23 | date = maj 2015 | pmid = 25477303 | doi = 10.1016/j.addr.2014.11.017 }}&lt;/ref&gt; [[Infekcija]] ostaje prisutna uprkos agresivnoj antibiotskoj terapiji i čest je uzrok smrti kod pacijenata sa cistastom fibrozom zbog stalnog upalnog oštećenja pluća.&lt;ref name=&quot;JMB&quot;/&gt; Kod pacijenata sa ciststom fibrozom, jedna od terapija za liječenje ranog razvoja biofilma je upotreba [[DNKaza]] za strukturno slabljenje biofilma.&lt;ref name=&quot;Aggarwal&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Whitchurch CB, Tolker-Nielsen T, Ragas PC, Mattick JS | title = Extracellular DNA required for bacterial biofilm formation | url = https://archive.org/details/sim_science_2002-02-22_295_5559/page/1486 | journal = Science | volume = 295 | issue = 5559 | page = 1487 | date = februar 2002 | pmid = 11859186 | doi = 10.1126/science.295.5559.1487 }}&lt;/ref&gt;
Formiranje biofilma kod ''[[Pseudomonas aeruginosa|P. aeruginosa]]'', zajedno s drugim bakterijama, nalazi se u 90% hroničnih infekcija rana, što dovodi do lošeg zacjeljivanja i visokih troškova liječenja koji se procjenjuju na više od 25 milijardi američkih dolara svake godine u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sen CK, Gordillo GM, Roy S, Kirsner R, Lambert L, Hunt TK, Gottrup F, Gurtner GC, Longaker MT | title = Human skin wounds: a major and snowballing threat to public health and the economy | journal = Wound Repair and Regeneration | volume = 17 | issue = 6 | pages = 763–771 | date = novembar 2009 | pmid = 19903300 | pmc = 2810192 | doi = 10.1111/j.1524-475X.2009.00543.x }}&lt;/ref&gt; Kako bi se minimizirala infekcija uzrokovana ''[[Pseudomonas aeruginosa|P. aeruginosa]]'', [[epitel]]ne ćelije domaćina luče [[antimikrobni peptidi|antimikrobne peptide]], kao što je [[laktoferin]], kako bi spriječile stvaranje biofilmova.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Singh PK, Parsek MR, Greenberg EP, Welsh MJ | title = A component of innate immunity prevents bacterial biofilm development | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-05-30_417_6888/page/552 | journal = Nature | volume = 417 | issue = 6888 | pages = 552–555 | date = maj 2002 | pmid = 12037568 | doi = 10.1038/417552a | bibcode = 2002Natur.417..552S | s2cid = 4423528 }}&lt;/ref&gt;

=== ''Streptococcus pneumoniae'' ===
''[[Streptococcus pneumoniae]]'' je glavni uzrok vanbolnički stečene pneumonije i [[meningitis]]a kod djece i starijih osoba, te sepse kod [[HIV]]-om zaraženih osoba. Kada ''S. pneumoniae'' raste u biofilmovima, specifično se [[ekspresija gena|eksprimiraju geni]] koji reaguju na [[oksidativni stres]] i indukuju kompetenciju.&lt;ref name=&quot;pmid16925554&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Oggioni MR, Trappetti C, Kadioglu A, Cassone M, Iannelli F, Ricci S, Andrew PW, Pozzi G | title = Switch from planktonic to sessile life: a major event in pneumococcal pathogenesis | journal = Molecular Microbiology | volume = 61 | issue = 5 | pages = 1196–210 | date = septembar 2006 | pmid = 16925554 | pmc = 1618759 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2006.05310.x }}&lt;/ref&gt; Formiranje biofilma zavisi od [[kompetentno stimulirajući peotid|peptida koji stimulira kompetenciju]] (CSP). CSP također funkcionira kao peptid koji detektira kvorum. Ne samo da inducira formiranje biofilma, već i povećava virulenciju kod [[upala pluća]] i [[meningitis]]a.

Pretpostavlja se da je razvoj kompetencije i formiranje biofilma adaptacija ''S. pneumoniae'', kako bi preživjela odbranu domaćina.&lt;ref name=Michod /&gt; Posebno, polimorfonuklearni leukociti domaćina proizvode oksidativni nalet kako bi se odbranili od bakterija koje napadaju, a ovaj odgovor može ubiti bakterije oštećujući njihovu DNK. Kompetentne ''S. pneumoniae'' u biofilmu imaju prednost preživljavanja jer mogu lakše preuzeti transformirajuću DNK iz obližnjih ćelija u biofilmu, kako bi je koristile za rekombinacijski popravak oksidativnih oštećenja u svojoj DNK. Kompetentne ''S. pneumoniae'' također mogu lučiti [[enzim]] (murein-[[hidrolaza]]) koji uništava nekompetentne ćelije (bratocidstvo), uzrokujući oslobađanje DNK u okolni medij za potencijalnu upotrebu od strane kompetentnih ćelija.&lt;ref name=&quot;pmid22706053&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Wei H, Håvarstein LS |title=Fratricide is essential for efficient gene transfer between pneumococci in biofilms |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2012-08_78_16/page/5897 |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=78 |issue=16 |pages=5897–905 |date=august 2012 |pmid=22706053 |pmc=3406168 |doi=10.1128/AEM.01343-12 |bibcode=2012ApEnM..78.5897W }}&lt;/ref&gt;
Antimikrobni peptid protiv insekata [[Cekropin|cekropin A]] može uništiti planktonske i sesilne ćelije koje formiraju biofilm [[Uropatogena Escherichia coli|uropatogena ''E. coli'']], samostalno ili u kombinaciji s [[antibiotik]]om [[nalidiksinska kiselina]], [[sinergija|sinergijski]] uklanjajući infekciju ''[[in vivo]]'' (u insektu domaćinu ''[[Galleria mellonella]]'') bez citotoksičnosti izvan cilja. Mehanizam djelovanja na više ciljeva uključuje permeabilizaciju vanjske membrane nakon čega slijedi poremećaj biofilma izazvan inhibicijom aktivnosti efluksne pumpe i interakcijama s van-  i unutarćelijskim [[nukleinske kiseline|nukleinskim kiselinama]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kalsy M, Tonk M, Hardt M, Dobrindt U, Zdybicka-Barabas A, Cytrynska M, Vilcinskas A, Mukherjee K | title = The insect antimicrobial peptide cecropin A disrupts uropathogenic Escherichia coli biofilms | journal = npj Biofilms and Microbiomes | volume = 6 | issue = 1 | article-number = 6 | date = 2020 | pmid = 32051417 | doi = 10.1038/s41522-020-0116-3 | pmc = 7016129 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== ''Escherichia coli'' ===
Biofilmovi ''[[Escherichia coli]]'' odgovorni su za mnoge crijevne zarazne bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sturbelle RT, de Avila LF, Roos TB, Borchardt JL, da Conceição R, Dellagostin OA, Leite FP | title = The role of quorum sensing in Escherichia coli (ETEC) virulence factors | journal = Veterinary Microbiology | volume = 180 | issue = 3–4 | pages = 245–252 | date = novembar 2015 | pmid = 26386492 | doi = 10.1016/j.vetmic.2015.08.015 }}&lt;/ref&gt; Vanintestinalna grupa ''E. coli'' (ExPEC) je dominantna bakterijska grupa koja napada [[mokraćni sistem]], što dovodi do infekcija mokraćnog trakta.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Vogeleer P, Tremblay YD, Mafu AA, Jacques M, Harel J | title = Life on the outside: role of biofilms in environmental persistence of Shiga-toxin producing Escherichia coli | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 5 | page = 317 | date = 2014 | pmid = 25071733 | doi = 10.3389/fmicb.2014.00317 | pmc = 4076661 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Formiranje biofilma ovih patogenih ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' teško je iskorijeniti zbog složenosti njihove agregacijske strukture i značajno doprinosi razvoju agresivnih medicinskih komplikacija, povećanju stope hospitalizacije i troškovima liječenja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Danese PN, Pratt LA, Kolter R | title = Exopolysaccharide production is required for development of Escherichia coli K-12 biofilm architecture | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2000-06_182_12/page/3593 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 182 | issue = 12 | pages = 3593–3596 | date = juni 2000 | pmid = 10852895 | pmc = 101973 | doi = 10.1128/JB.182.12.3593-3596.2000 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Niranjan V, Malini A | title = Antimicrobial resistance pattern in Escherichia coli causing urinary tract infection among inpatients | journal = The Indian Journal of Medical Research | volume = 139 | issue = 6 | pages = 945–948 | date = juni 2014 | pmid = 25109731 | pmc = 4165009 }}&lt;/ref&gt; Razvoj biofilma ''E. coli'' je čest vodeći uzrok [[infekcija urinarnog trakta|infekcija urinarnog trakta (IMT)]] u bolnicama zbog svog doprinosa razvoju [[bolnička infekcija|infekcija povezanih s medicinskim uređajima]]. [[Infekcija urinarnog trakta povezana s kateterom|infekcija urinarnog trakta povezanih s kateterom (KAUTI)]] predstavlja najčešću [[bolnička infekcija|bolničku infekciju]] zbog formiranja patogenog ''E. coli biofilma'' unutar katetera.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Reisner A, Maierl M, Jörger M, Krause R, Berger D, Haid A, Tesic D, Zechner EL | title = Type 1 fimbriae contribute to catheter-associated urinary tract infections caused by Escherichia coli | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2014-03_196_5/page/931 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 196 | issue = 5 | pages = 931–939 | date = mart 2014 | pmid = 24336940 | pmc = 3957706 | doi = 10.1128/JB.00985-13 }}&lt;/ref&gt;

=== ''Staphylococcus aureus'' ===
Patogen ''[[Staphylococcus aureus]]'' može napasti kožu i [[pluća]], što dovodi do [[infekcija kože]] i [[upala pluća]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kobayashi SD, Malachowa N, Whitney AR, Braughton KR, Gardner DJ, Long D, Bubeck Wardenburg J, Schneewind O, Otto M, Deleo FR | title = Comparative analysis of USA300 virulence determinants in a rabbit model of skin and soft tissue infection | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2011-09-15_204_6/page/937 | journal = The Journal of Infectious Diseases | volume = 204 | issue = 6 | pages = 937–941 | date = septembar 2011 | pmid = 21849291 | pmc = 3156927 | doi = 10.1093/infdis/jir441 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kitur K, Parker D, Nieto P, Ahn DS, Cohen TS, Chung S, Wachtel S, Bueno S, Prince A | title = Toxin-induced necroptosis is a major mechanism of Staphylococcus aureus lung damage | journal = PLOS Pathogens | volume = 11 | issue = 4 | date = april 2015 | pmid = 25880560 | pmc = 4399879 | doi = 10.1371/journal.ppat.1004820 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Štaviše, mreža infekcija biofilma kod ''S. aureus'' igra ključnu ulogu u sprečavanju imunskih ćelija, poput  makrofaga, da eliminišu i uništavaju bakterijske ćelije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Thurlow LR, Hanke ML, Fritz T, Angle A, Aldrich A, Williams SH, Engebretsen IL, Bayles KW, Horswill AR, Kielian T | title = Staphylococcus aureus biofilms prevent macrophage phagocytosis and attenuate inflammation in vivo | journal = Journal of Immunology | volume = 186 | issue = 11 | pages = 6585–6596 | date = juni 2011 | pmid = 21525381 | pmc = 3110737 | doi = 10.4049/jimmunol.1002794 }}&lt;/ref&gt; Nadalje, formiranje biofilma od strane bakterija, poput ''S. aureus'', ne samo da razvija [[Antimikrobna rezistencija|otpornost na antibiotike]] lijekove, već i razvija unutrašnju rezistenciju prema [[Antimikrobni peptidi|antimikrobnim peptidima (AMP)]], što dovodi do sprječavanja inhibicije [[patogen]]a i održavanja njegovog opstanka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Craft KM, Nguyen JM, Berg LJ, Townsend SD | title = Methicillin-resistant ''Staphylococcus aureus'' (MRSA): antibiotic-resistance and the biofilm phenotype | journal = MedChemComm | volume = 10 | issue = 8 | pages = 1231–1241 | date = august 2019 | pmid = 31534648 | pmc = 6748282 | doi = 10.1039/c9md00044e }}&lt;/ref&gt;

=== ''Serratia marcescens'' ===
''[[Serratia marcescens]]'' je prilično čest oportunistički [[patogen]] koji može formirati biofilmove na raznim površinama, uključujući medicinske uređaje poput katetera i implantata, kao i prirodna okruženja poput tla i vode. Formiranje biofilmova od strane ''S. marcescens'' predstavlja ozbiljnu zabrinutost zbog njegove sposobnosti da se prianja na površine i kolonizira ih, štiteći se od [[imunski odgovor|imunskih odgovora]] domaćina i antimikrobnih sredstava. Ova snaga čini infekcije uzrokovane ''S. marcescens'' teškim za liječenje, posebno u bolnicama gdje bakterija može uzrokovati teške i specifične infekcije.

Istraživanja pokazuju da je formiranje biofilma '' S. marcescens'' proces koji kontrolišu i [[nutrijent]]i i sistem za kvorumsko očitavanje.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Rice SA, Koh KS, Queck SY, Labbate M, Lam KW, Kjelleberg S |date=2005 |title=Biofilm Formation and Sloughing in Serratia marcescens Are Controlled by Quorum Sensing and Nutrient Cues |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2005-05_187_10/page/3477 |journal=Journal of Bacteriology |volume=187 |issue=10 |pages=3477–3485 |doi=10.1128/JB.187.10.3477-3485.2005 |pmc=1111991 |pmid=15866935}}&lt;/ref&gt; [[Kvorumski konsenzus]] utiče na sposobnost bakterije da se prianja na površine i uspostavlja zrele biofilmove, dok dostupnost specifičnih nutrijenata može poboljšati ili inhibirati razvoj biofilma.

''S. marcescens'' stvara biofilmove koji se na kraju razvijaju u visoko poroznu, konastu strukturu sastavljenu od lanaca ćelija, filamenata i ćelijskih klastera. Istraživanja su pokazala da biofilmovi ''S. marcescens'' pokazuju složenu strukturnu organizaciju, uključujući formiranje mikrokolonija i kanala koji olakšavaju razmjenu [[nutrijent|nutrijenata]] i otpada. Proizvodnja vanćelijskih polimernih supstanci (EPS) je ključni faktor u razvoju biofilma, doprinoseći prianjanju i otpornosti bakterije na antimikrobna sredstva. Pored svoje uloge u infekcijama povezanim sa zdravstvenom zaštitom, biofilmovi ''S. marcescens'' povezani su i sa propadanjem industrijske opreme i procesa. Naprimjer, rast biofilma u rashladnim tornjevima može dovesti do [[bioobrastanje|bioobrastanja]] i smanjene efikasnosti.

Napori za kontrolu i sprječavanje formiranja biofilma od strane ''S. marcescens'' uključuje upotrebu antimikrobnih premaza na medicinskim uređajima, razvoj ciljanih disruptora biofilma i poboljšane protokole sterilizacije. Dalja istraživanja molekularnih mehanizama koji upravljaju formiranjem i perzistencijom biofilma ''S. marcescens'' ključna su za razvoj efikasnih strategija za borbu protiv povezanih rizika. Proučavana je upotreba [[indol]]nih spojeva kao zaštita od formiranja biofilma.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Sethupathy S, Sathiyamoorthi E, Kim Y, Lee J, Lee J |date=2020 |title=Antibiofilm and Antivirulence Properties of Indoles Against Serratia marcescens |journal=Frontiers in Microbiology |volume=11 |doi=10.3389/fmicb.2020.584812 |pmc=7662412 |pmid=33193228 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Upotreba i uticaj ==
=== Medicina===
Smatra se da oko dvije trećine bakterijskih [[infekcija]] kod ljudi uključuje biofilmove.&lt;ref name=&quot;Del Pozo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Lazar&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lazar V | title = Quorum sensing in biofilms—how to destroy the bacterial citadels or their cohesion/power? | journal = Anaerobe | volume = 17 | issue = 6 | pages = 280–5 | date = decembar 2011 | pmid = 21497662 | doi = 10.1016/j.anaerobe.2011.03.023 }}&lt;/ref&gt; Infekcije povezane s rastom biofilma obično je teško iskorijeniti.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Biofilm infections|url=https://archive.org/details/biofilminfection0000unse|date=2011|publisher=Springer| vauthors = Bjarnsholt T, Jensen PØ, Moser C, Høiby N |isbn=978-1-4419-6083-2|location=New York|oclc=682907381}}&lt;/ref&gt; To je uglavnom zbog činjenice da zreli biofilmovi pokazuju [[antimikrobna tolerancija|antimikrobnu toleranciju]] i izbjegavaju [[imunski odgovor]].&lt;ref name=&quot;medical biofilms&quot; /&gt; Biofilmovi se često formiraju na inertnim površinama implantiranih uređaja kao što su kateteri, protetski srčani zalisci i  unutarmaternični uređaji.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Auler ME, Morreira D, Rodrigues FF, Abr Ao MS, Margarido PF, Matsumoto FE, Silva EG, Silva BC, Schneider RP, Paula CR | title = Biofilm formation on intrauterine devices in patients with recurrent vulvovaginal candidiasis | journal = Medical Mycology | volume = 48 | issue = 1 | pages = 211–6 | date = februar 2010 | pmid = 20055746 | doi = 10.3109/13693780902856626 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Neke od najtežih infekcija za liječenje su one povezane s upotrebom medicinskih uređaja.&lt;ref name=&quot;Del Pozo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;niamhcurran&quot;/&gt;

Brzo rastuća svjetska industrija biomedicinskih uređaja i proizvoda povezanih s tkivnim inženjerstvom već iznosi 180 milijardi dolara godišnje, no ova industrija i dalje pati od mikrobne kolonizacije. Bez obzira na sofisticiranost, mikrobne infekcije se mogu razviti na svim medicinskim uređajima i konstrukcijama tkivnog inženjerstva&lt;ref name=&quot;medical biofilms&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bryers JD | title = Medical biofilms | journal = Biotechnology and Bioengineering | volume = 100 | issue = 1 | pages = 1–18 | date = maj 2008 | pmid = 18366134 | pmc = 2706312 | doi = 10.1002/bit.21838 | bibcode = 2008BiotB.100....1B }}&lt;/ref&gt; 60–70% [[bolnička infekcija|bolničkih infekcija]] su povezane s implantacijom biomedicinskog uređaja. To dovodi do dva miliona slučajeva godišnje u [[SAD]]-u, što zdravstveni sistem košta preko pet milijardi dolara dodatnih troškova zdravstvene zaštite.

Nivo otpornosti na [[antibiotik]]e u biofilmu je mnogo veći od nivoa bakterija koje nisu u biofilmu i može biti i do 5.000 puta veći.&lt;ref name=&quot;Del Pozo&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Del Pozo JL, Rouse MS, Patel R | title = Bioelectric effect and bacterial biofilms. A systematic review | journal = The International Journal of Artificial Organs | volume = 31 | issue = 9 | pages = 786–795 | date = septembar 2008 | pmid = 18924090 | pmc = 3910516 | doi = 10.1177/039139880803100906 }}&lt;/ref&gt; Biofilm [[Vanćelijski matriks|vanćelijskog matriksa]] smatra se jednim od vodećih faktora koji mogu smanjiti prodiranje antibiotika u strukturu biofilma i doprinosi rezistenciji na antibiotike.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Vuotto C, Longo F, Balice MP, Donelli G, Varaldo PE | title = Antibiotic Resistance Related to Biofilm Formation in Klebsiella pneumoniae | journal = Pathogens | volume = 3 | issue = 3 | pages = 743–758 | date = septembar 2014 | pmid = 25438022 | pmc = 4243439 | doi = 10.3390/pathogens3030743 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Nadalje, dokazano je da na evoluciju otpornosti na antibiotike može utjecati način života biofilma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Santos-Lopez A, Marshall CW, Scribner MR, Snyder DJ, Cooper VS | title = Evolutionary pathways to antibiotic resistance are dependent upon environmental structure and bacterial lifestyle | journal = eLife | volume = 8 | date = septembar 2019 | pmid = 31516122 | pmc = 6814407 | doi = 10.7554/eLife.47612 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Terapija [[bakteriofag]]ima može raspršiti biofilm koji stvaraju bakterije otporne na antibiotike.&lt;ref name=&quot;pmid38188636&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Pai L, Patil S, Liu S, Wen F |title=A growing battlefield in the war against biofilm-induced antimicrobial resistance: insights from reviews on antibiotic resistance |journal=Front Cell Infect Microbiol |volume=13 |issue= |article-number=1327069 |date=2023 |pmid=38188636 |pmc=10770264 |doi=10.3389/fcimb.2023.1327069 |doi-access=free |url=}}&lt;/ref&gt;

Pokazalo se da uvođenje male struje električne energije u tekućinu koja okružuje biofilm, zajedno s malim količinama antibiotika, može smanjiti nivo otpornosti na antibiotike na nivoe bakterija koje nisu iz biofilma. To se naziva '''bioelektrični efekat'''.&lt;ref name=&quot;Del Pozo&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kim&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kim YW, Subramanian S, Gerasopoulos K, Ben-Yoav H, Wu HC, Quan D, Carter K, Meyer MT, Bentley WE, Ghodssi R | title = Effect of electrical energy on the efficacy of biofilm treatment using the bioelectric effect | journal = npj Biofilms and Microbiomes | volume = 1 | article-number = 15016 | date = 2015 | pmid = 28721233 | pmc = 5515217 | doi = 10.1038/npjbiofilms.2015.16 }}&lt;/ref&gt; Primjena male [[električna struja|jednosmjerne struje]] sama po sebi može uzrokovati odvajanje biofilma od njegove površine.&lt;ref name=&quot;Del Pozo&quot;/&gt; Studija je pokazala da vrsta korištene struje ne utiče na bioelektrični efekat.&lt;ref name=&quot;Kim&quot;/&gt;

===Industrija ===
{{glavni|Biofilmovi u industriji}}
Biofilmovi se također mogu koristiti u konstruktivne svrhe. Naprimjer, mnoga postrojenja za prečišćavanje  [[otpadne vode|otpadnih voda]] uključuju fazu [[sekundarna obrada|sekundarne obrade]] u kojoj otpadna voda prolazi preko biofilmova uzgojenih na filterima, koji ekstrahuju i probavljaju  organske spojeve. U takvim biofilmovima, bakterije su uglavnom odgovorne za uklanjanje organske materije ([[Biohemijska potrošnja kisika|BOD]]), dok su [[protozoe]] i [[rotifere]] uglavnom odgovorne za uklanjanje suspendovanih čvrstih materija (SS), uključujući patogene i druge mikroorganizme. [[Sporo pješčani filteri]] oslanjaju se na razvoj biofilma na isti način za filtriranje površinske vode iz jezera, izvora ili rijeka za piće. Ono što se smatra čistom vodom zapravo je otpadni materijal za ove mikroćelijske organizme. Biofilmovi mogu pomoći u uklanjanju nafte iz kontaminiranih okeana ili morskih sistema. Ulje se eliminira [[mikrobnom biodegradacijom|razgradnjom ugljikovodika]] aktivnostima zajednica [[hidrokarbonoklastičnih bakterija]] (HCB).&lt;ref name=&quot;chapter9&quot;&gt;{{cite book |title=Microbial Biodegradation: Genomics and Molecular Biology |vauthors=Martins dos Santos VA, Yakimov MM, Timmis KN, Golyshin PN |publisher=Horizon Scientific Press |year=2008 |isbn=978-1-904455-17-2 |pages=[https://archive.org/details/microbialbiodegr0000unse/page/1971 1971] |chapter=Genomic Insights into Oil Biodegradation in Marine Systems |chapter-url=https://books.google.com/books?id=wx6v3TIkzXUC&amp;pg=PA1971 | veditors = Díaz E |url=https://archive.org/details/microbialbiodegr0000unse/page/1971}}&lt;/ref&gt;
Biofilmovi se koriste u [[mikrobne gorivne ćelije|mikrobnim gorivnim ćelijama]] (MFC) za proizvodnju električne energije iz različitih početnih materijala, uključujući složeni organski otpad i obnovljivu [[biomasa|biomasu]].&lt;ref name=&quot;LearGLewisGD&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Wang VB, Chua SL, Cai Z, Sivakumar K, Zhang Q, Kjelleberg S, Cao B, Loo SC, Yang L |title = A stable synergistic microbial consortium for simultaneous azo dye removal and bioelectricity generation |journal = Bioresource Technology |volume = 155 |pages = 71–76 |date = mart 2014 |pmid = 24434696 |doi = 10.1016/j.biortech.2013.12.078 |bibcode = 2014BiTec.155...71W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors = Wang VB, Chua SL, Cao B, Seviour T, Nesatyy VJ, Marsili E, Kjelleberg S, Givskov M, Tolker-Nielsen T, Song H, Loo JS, Yang L |title = Engineering PQS biosynthesis pathway for enhancement of bioelectricity production in pseudomonas aeruginosa microbial fuel cells |journal = PLOS ONE |volume = 8 |issue = 5 |article-number = e63129 |year = 2013 |pmid = 23700414 |pmc = 3659106 |doi = 10.1371/journal.pone.0063129 |doi-access = free |bibcode = 2013PLoSO...863129W }}&lt;/ref&gt;
Biofilmovi su također relevantni za poboljšanje rastvaranja [[metal]]a u industriji bioluženja,&lt;ref name=&quot;pmid23720034&quot;&gt;{{cite journal |vauthors = Vera M, Schippers A, Sand W |title = Progress in bioleaching: fundamentals and mechanisms of bacterial metal sulfide oxidation—part A |journal = Appl. Microbiol. Biotechnol. |volume = 97 |issue = 17 |pages = 7529–41 |date = septembar 2013 |pmid = 23720034 |doi = 10.1007/s00253-013-4954-2 |s2cid = 17677624 }}&lt;/ref&gt; i agregaciji mikroplastičnih zagađivača radi lakšeg uklanjanja iz okoliša.&lt;ref&gt;{{Cite journal | vauthors = Chan SY, Wong MW, Kwan BT, Fang JK, Chua SL |date=12. 10. 2022 |title=Microbial–Enzymatic Combinatorial Approach to Capture and Release Microplastics |journal=Environmental Science &amp; Technology Letters |volume=9 |issue=11 |language=en |pages=975–982 |doi=10.1021/acs.estlett.2c00558 |bibcode=2022EnSTL...9..975C |s2cid=252892619 |issn=2328-8930}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal | vauthors = Liu SY, Leung MM, Fang JK, Chua SL |date=15. 1. 2021 |title=Engineering a microbial 'trap and release' mechanism for microplastics removal |journal=Chemical Engineering Journal |language=en |volume=404 |article-number=127079 |doi=10.1016/j.cej.2020.127079 |bibcode=2021ChEnJ.40427079L |hdl=10397/88307 |s2cid=224972583 |issn=1385-8947|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

=== Prehrambena industrija ===
Biofilmovi su postali problematični u nekoliko prehrambenih industrija zbog mogućnosti formiranja na biljkama i tokom industrijskih procesa.&lt;ref name=ref1&gt;{{cite journal | title = Biofilm formation in food industries: A food safety concern |journal=Food Control|volume=31|issue=2|date=juni 2013| vauthors = Srey S, Jahid ID, Ha SD |pages =572–585|issn= 0956-7135|doi=10.1016/j.foodcont.2012.12.001 }}&lt;/ref&gt; Bakterije mogu preživjeti duge vremenske periode u vodi, životinjskom gnoju i tlu, uzrokujući stvaranje biofilma na biljkama ili u opremi za preradu.&lt;ref&gt;T. Tarver, &quot;Biofilms: A Threat to Food Safety – IFT.org&quot;, Ift.org, 2016.&lt;/ref&gt; Nakupljanje biofilmova može utjecati na protok toplote preko površine i povećati površinsku [[korozija|koroziju]] i otpor trenja tekućina.&lt;ref name=ref2&gt;{{cite journal | vauthors = Kumar CG, Anand SK | title = Significance of microbial biofilms in food industry: a review | journal = International Journal of Food Microbiology | volume = 42 | issue = 1–2 | pages = 9–27 | date = juni 1998 | pmid = 9706794 | doi = 10.1016/s0168-1605(98)00060-9 }}&lt;/ref&gt; Ovo može dovesti do gubitka energije u sistemu i ukupnog gubitka proizvoda.&lt;ref name=ref2 /&gt; Uz ekonomske probleme, formiranje biofilma na hrani predstavlja zdravstveni rizik za potrošače zbog sposobnosti da hranu učini otpornijom na dezinfekcijska sredstva&lt;ref name=ref1 /&gt; Kao rezultat toga, od 1996. do 2010. godine, [[Centri za kontrolu i prevenciju bolesti]] procijenili su 48 miliona troškova za liječenje bolesti koje se prenose hranom godišnje.&lt;ref name=ref1 /&gt; Biofilmovi su povezani sa oko 80% bakterijskih infekcija u [[SAD|Sjedinjenim Američkim Državama]].&lt;ref name=ref1/&gt;

U [[proizvod]]ima, mikroorganizmi se vežu za površine, a biofilmovi se razvijaju interno.&lt;ref name=ref1/&gt; Tokom procesa pranja, biofilmovi se odupiru dezinfekciji i omogućavaju bakterijama da se šire po proizvodima,&lt;ref name=ref1/&gt; posebno putem kuhinjskog pribora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kwok TY, Ma Y, Chua SL | title = Biofilm dispersal induced by mechanical cutting leads to heightened foodborne pathogen dissemination | journal = Food Microbiology | volume = 102 | date = april 2022 | pmid = 34809940 | doi = 10.1016/j.fm.2021.103914 | hdl = 10397/100037 | s2cid = 244234814 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Ovaj problem se javlja i kod hrane spremne za jelo, jer hrana prolazi kroz ograničene postupke čišćenja prije konzumiranja&lt;ref name=ref1 /&gt; Zbog kvarljivosti mliječnih proizvoda i ograničenja u postupcima čišćenja, što rezultira nakupljanjem bakterija, [[mliječni proizvod]]i su podložni stvaranju biofilma i kontaminaciji.&lt;ref name=ref1 /&gt;&lt;ref name=ref2/&gt; [[Bakterije]] mogu lakše pokvariti proizvode, a kontaminirani proizvodi predstavljaju zdravstveni rizik za potrošače. Jedna vrsta bakterija koja se može naći u raznim [[industrija]]ma i glavni je uzrok bolesti koje se prenose hranom je ''[[Salmonella]]''.&lt;ref name=ref3&gt;{{cite journal | vauthors = Mizan F | year = 2015| title = Microbial biofilms in seafood: A food-hygiene challenge | journal = Food Microbiology| volume = 49| pages = 41–55| doi = 10.1016/j.fm.2015.01.009| pmid = 25846914}}&lt;/ref&gt; Velike količine kontaminacije salmonelom mogu se naći u industriji prerade peradi, jer oko 50% [[soj (biologija)|sojeva]] roda ''Salmonella'' može proizvesti biofilmove na peradarskim farmama.&lt;ref name=ref1/&gt;''[[Salmonella]]'' povećava rizik od bolesti koje se prenose hranom kada se proizvodi od peradi ne čiste i ne kuhaju pravilno. ''Salmonella'' se također nalazi u industriji morskih plodova gdje se biofilmovi formiraju od patogena koji se prenose morskim plodovima na samim morskim plodovima, kao i u vodi.&lt;ref name=ref3/&gt; Proizvodi od škampa često su pogođeni salmonelom, zbog nehigijenskih tehnika prerade i rukovanja.&lt;ref name=ref3/&gt; Praksa pripreme škampa i drugih proizvoda od morskih plodova može omogućiti nakupljanje bakterija na proizvodima.

Testira se novi oblici postupaka čišćenja kako bi se smanjilo stvaranje biofilma u ovim procesima, što će dovesti do sigurnije i produktivnije industrije prerade hrane. Ovi novi oblici postupaka čišćenja također imaju dubok uticaj na okoliš, često ispuštajući [[otrov]]ne [[plin]]ove u rezervoare podzemnih voda.&lt;ref name=ref2/&gt; Kao odgovor na agresivne metodi koje se koriste u kontroli stvaranja biofilma, istražuje se niz novih [[tehnologija]] i hemikalija koje mogu spriječiti [[ćelijska proliferacija|proliferaciju]] ili adheziju mikroba koji luče biofilm. Najnovije predložene biomolekule koje pokazuju izraženu anti-biofilm aktivnost uključuju niz [[metabolit]]a kao što su bakterijski [[ramnolipid]]i &lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = De Araujo LV, Abreu F, Lins U, Santa Anna LM, Nitschke M, Freire DM |date=januar 2011|title=Rhamnolipid and surfactin inhibit Listeria monocytogenes adhesion|journal=Food Research International|volume=44|issue=1|pages=481–488|doi=10.1016/j.foodres.2010.09.002}}&lt;/ref&gt; pa čak i biljni -&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wang X, Yao X, Zhu Z, Tang T, Dai K, Sadovskaya I, Flahaut S, Jabbouri S | title = Effect of berberine on Staphylococcus epidermidis biofilm formation | journal = International Journal of Antimicrobial Agents | volume = 34 | issue = 1 | pages = 60–6 | date = juli 2009 | pmid = 19157797 | doi = 10.1016/j.ijantimicag.2008.10.033 }}&lt;/ref&gt; i [[alkaloid]]i životinjskog porijekla.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Carvalho DB, Fox EG, Santos DG, Sousa JS, Freire DM, Nogueira FC, Domont GB, Castilho LV, Machado EA | title = Fire Ant Venom Alkaloids Inhibit Biofilm Formation | journal = Toxins | volume = 11 | issue = 7 | page = 420 | date = juli 2019 | pmid = 31323790 | pmc = 6669452 | doi = 10.3390/toxins11070420 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== Akvakultura===
{{glavni|Akvakultura}} 
[[Slika:Screen Shot 2017-12-13 at 1.40.19 PM.png|thumb| Biofilm iz [[Mrtvo more|Mrtvog mora]]]]

Kod [[školjke|školjkaša]] i [[alge|algi]] [[akvakultura]], [[bioobrastanje|bioobrastanja]] mikrobne vrste imaju tendenciju da blokiraju mreže i [[kafez]]e i na kraju nadmaše uzgajane vrste za prostor i hranu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Braithwaite RA, McEvoy LA | title = Marine biofouling on fish farms and its remediation | journal = Advances in Marine Biology | volume = 47 | pages = 215–252 | year = 2004 | pmid = 15596168 | doi = 10.1016/S0065-2881(04)47003-5 | isbn = 978-0-12-026148-2 }}&lt;/ref&gt; Bakterijski biofilmovi započinju proces kolonizacije stvaranjem mikrookruženja koja su povoljnija za vrste koje se bave bioobrastanjem. U morskom okruženju, biofilmovi mogu smanjiti hidrodinamičku efikasnost [[brod]]ova i [[propeler]]a, dovesti do začepljenja cjevovoda i kvara senzora, te povećati težinu uređaja koji se koriste u morskoj vodi.&lt;ref name=&quot;pmid17497196&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Qian PY, Lau SC, Dahms HU, Dobretsov S, Harder T | title = Marine biofilms as mediators of colonization by marine macroorganisms: implications for antifouling and aquaculture | journal = Marine Biotechnology | volume = 9 | issue = 4 | pages = 399–410 | date = 2007 | pmid = 17497196 | doi = 10.1007/s10126-007-9001-9 | bibcode = 2007MarBt...9..399Q | s2cid = 7614961 | url = http://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/68293 | archive-date = 18. 11. 2024 | access-date = 1. 9. 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20241118072341/https://scholarbank.nus.edu.sg/handle/10635/68293 | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Brojne studije su pokazale da biofilm može biti rezervoar za potencijalno patogene bakterije u slatkovodnoj akvakulturi.&lt;ref name=&quot;pmid23851087&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cai W, De La Fuente L, Arias CR | title = Biofilm formation by the fish pathogen Flavobacterium columnare: development and parameters affecting surface attachment | url = https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2013-09_79_18/page/5633 | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 79 | issue = 18 | pages = 5633–42 | date = septembar 2013 | pmid = 23851087 | pmc = 3754160 | doi = 10.1128/AEM.01192-13 | bibcode = 2013ApEnM..79.5633C }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2004|title=Identification of bacterial pathogens in biofilms of recirculating aquaculture systems|journal=Journal of Aquatic Food Product Technology|volume=13|pages=125–133|doi=10.1300/j030v13n01_11|vauthors = King RK, Flick Jr GJ, Pierson D, Smith SA, Boardman GD, ((Coale Jr CW))|issue=1 |bibcode=2004JAFPT..13a.125K |s2cid=83791439}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|year=2006|title=Biofilm development within a larval rearing tank of the tropical rock lobster, Panulirus ornatus|url=https://archive.org/details/sim_aquaculture_2006-09-29_260_1-4/page/27|journal=Aquaculture|volume=260|issue=1–4|pages=27–38|doi=10.1016/j.aquaculture.2006.06.023|vauthors = Bourne DG, Høj L, Webster NS, Swan J, Hall MR|bibcode=2006Aquac.260...27B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wietz M, Hall MR, Høj L | title = Effects of seawater ozonation on biofilm development in aquaculture tanks | url = https://archive.org/details/systematic-and-applied-microbiology_2009-07_32_4/page/266 | journal = Systematic and Applied Microbiology | volume = 32 | issue = 4 | pages = 266–77 | date = juli 2009 | pmid = 19446976 | doi = 10.1016/j.syapm.2009.04.001 | bibcode = 2009SyApM..32..266W }}&lt;/ref&gt; Štaviše, biofilmovi su važni u uspostavljanju [[infekcija]] kod [[riba]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Liu YS, Deng Y, Chen CK, Khoo BL, Chua SL | title = Rapid detection of microorganisms in a fish infection microfluidics platform | journal = Journal of Hazardous Materials | volume = 431 | article-number = 128572 | date = juni 2022 | pmid = 35278965 | doi = 10.1016/j.jhazmat.2022.128572 | bibcode = 2022JHzM..43128572L | s2cid = 247136872 }}&lt;/ref&gt; Kao što je prethodno spomenuto, biofilmove može biti teško ukloniti čak i kada se antibiotici ili hemikalije koriste u visokim dozama.&lt;ref&gt;{{cite journal|year=1994|title=Mass mortality of Penaeus monodon larvae due to antibiotic-resistant Vibrio harveyi infection|url=https://archive.org/details/sim_aquaculture_1994-12-15_128_3-4/page/203|journal=Aquaculture|volume=128|issue=3–4|pages=203–209|doi=10.1016/0044-8486(94)90309-3|vauthors = Karunasagar I, Pai R, Malathi G|bibcode=1994Aquac.128..203K }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid1917879&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lawrence JR, Korber DR, Hoyle BD, Costerton JW, Caldwell DE | title = Optical sectioning of microbial biofilms | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1991-10_173_20/page/6558 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 173 | issue = 20 | pages = 6558–67 | date = oktobar 1991 | pmid = 1917879 | pmc = 208993 | doi = 10.1128/jb.173.20.6558-6567.1991 }}&lt;/ref&gt; Uloga koju biofilm igra kao rezervoar bakterijskih [[patogen]]a kod riba nije detaljno istražena, ali svakako zaslužuje proučavanje.

== Eukarioti ==
{{glavni|Fototrofni biofilmovi}}
Uz bakterije, biofilmove često iniciraju i proizvode eukariotski mikrobi. Biofilmove koje proizvode [[eukarioti]] obično zauzimaju bakterije i drugi eukarioti, međutim, površina je kultivirana i EPS se u početku luči od strane eukariota.&lt;ref name=&quot;pmid16897306&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Van Colen 2014&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cooksey K, Wigglesworth-Cooksey B | year = 1995 | title = Adhesion of bacteria and diatoms to surfaces in the sea: a review | journal = Aquatic Microbial Ecology | volume = 9 | issue = 1| pages = 87–96 | doi=10.3354/ame009087| doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Poznato je da i [[gljive|fungi]] i [[mikroalge]] formiraju biofilmove na takav način. Biofilmovi gljivičnog porijekla su važni aspekti ljudske infekcije i patogenosti gljivica, jer je gljivična infekcija otpornija na antigljivne lijekove.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fanning S, Mitchell AP | year = 2012 | title = Fungal Biofilms | journal = PLOS Pathog | volume = 8 | issue = 4| article-number = e1002585 | doi = 10.1371/journal.ppat.1002585 | pmid = 22496639 | pmc = 3320593 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11514524&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chandra J, Kuhn DM, Mukherjee PK, Hoyer LL, McCormick T, Ghannoum MA | title = Biofilm formation by the fungal pathogen Candida albicans: development, architecture, and drug resistance | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2001-09_183_18/page/5385 | journal = J. Bacteriol. | volume = 183 | issue = 18 | pages = 5385–94 | date = septembar 2001 | pmid = 11514524 | pmc = 95423 | doi =10.1128/jb.183.18.5385-5394.2001 }}&lt;/ref&gt;

U okolišu, gljivični biofilmovi su područje tekućih istraživanja. Jedno ključno područje istraživanja su gljivični biofilmovi na biljkama. Naprimjer, u tlu je pokazano da gljive povezane s biljkama, uključujući [[mikoriza|mikorizu]], razgrađuju organsku tvar i štite biljke od bakterijskih patogena.&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Burmølle M, Kjøller A, Sørenses S | veditors = Lear G, Gavin L, Lewis G |title=Microbial Biofilms: Current Research and Applications|date=2012|publisher=Horizon Scientific Press|isbn=978-1-904455-96-7|pages=61–71}}&lt;/ref&gt;

Biofilmove u vodenim okruženjima često formiraju dijatomeje. Tačna svrha ovih biofilmova nije poznata, međutim postoje dokazi da EPS koji proizvode dijatomeje olakšava i hladni i [[salinitet]]ni [[stres]].&lt;ref name=&quot;pmid27009999&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid25268215&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Steele DJ, Franklin DJ, Underwood GJ | title = Protection of cells from salinity stress by extracellular polymeric substances in diatom biofilms | journal = Biofouling | volume = 30 | issue = 8 | pages = 987–98 | date = septembar 2014 | pmid = 25268215 | pmc = 4706044 | doi = 10.1080/08927014.2014.960859 | bibcode = 2014Biofo..30..987S }}&lt;/ref&gt; Ovi [[eukarioti]] stupaju u interakciju s raznolikim spektrom drugih organizama unutar regije poznate kao [[fikosfera]], ali važne su bakterije povezane s dijatomejama, jer je pokazano da iako [[diatomeje]] izlučuju EPS, to čine samo kada stupaju u interakciju s određenim vrstama bakterija.&lt;ref name=&quot;pmid26986529&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Windler M, Leinweber K, Bartulos CR, Philipp B, Kroth PG | title = Biofilm and capsule formation of the diatom Achnanthidium minutissimum are affected by a bacterium | journal = J. Phycol. | volume = 51 | issue = 2 | pages = 343–55 | date = april 2015 | pmid = 26986529 | doi = 10.1111/jpy.12280 | bibcode = 2015JPcgy..51..343W | s2cid = 1446573 | url = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-0-289776 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid23757240&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Buhmann M, Kroth PG, Schleheck D | title = Photoautotrophic-heterotrophic biofilm communities: a laboratory incubator designed for growing axenic diatoms and bacteria in defined mixed-species biofilms | journal = Environ Microbiol Rep | volume = 4 | issue = 1 | pages = 133–40 | date = februar 2012 | pmid = 23757240 | doi = 10.1111/j.1758-2229.2011.00315.x | bibcode = 2012EnvMR...4..133B | url = http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-177088 }}&lt;/ref&gt;

== Horizontalni transfer gena ==
[[Horizontalni transfer gena]] je lateralni transfer genetičkog materijala između ćelijskih organizama. Često se dešava kod prokariota, a rjeđe kod eukariota. Kod bakterija, horizontalni transfer gena može se desiti putem transformacije (preuzimanje slobodno plutajuće [[DNK]] u okolini), transdukcije (preuzimanje DNK posredovano virusom) ili [[Bakterijska konjugacija|konjugacija]] (transferna DNK između pilusnih struktura dvije susjedne bakterije).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Thomas CM, Nielsen KM | title = Mechanisms of, and barriers to, horizontal gene transfer between bacteria | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 3 | issue = 9 | pages = 711–721 | date = septembar 2005 | pmid = 16138099 | doi = 10.1038/nrmicro1234 | s2cid = 1231127 }}&lt;/ref&gt; Nedavne studije su također otkrile druge mehanizme, kao što su prijenos putem membranskih [[vezikula]] ili agensi za prijenos gena.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Luo A, Wang F, Sun D, Liu X, Xin B | title = Formation, Development, and Cross-Species Interactions in Biofilms | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 12 | article-number = 757327 | date = 2022 | pmid = 35058893 | pmc = 8764401 | doi = 10.3389/fmicb.2021.757327 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Biofilmovi potiču horizontalni transfer gena na različite načine. 
[[Slika:Escherichia coli forming biofilms via F-pilus.tif|thumb|396x396px| Transmisijska elektronska [[mikrografija]] prikazuje bakteriju ''[[Escherichia coli]]'' koja formira opsežne biofilmove koristeći mrežu konjugativnih F-pila. Izvor: Jonasz Patkowski]]
Pokazalo se da bakterijska konjugacija ubrzava formiranje biofilma u teškim uvjetima, zbog robusnih veza koje uspostavljaju [[konjugativni pilusi]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Patkowski JB, Dahlberg T, Amin H, Gahlot DK, Vijayrajratnam S, Vogel JP, Francis MS, Baker JL, Andersson M, Costa TR | title = The F-pilus biomechanical adaptability accelerates conjugative dissemination of antimicrobial resistance and biofilm formation | journal = Nature Communications | volume = 14 | issue = 1 | article-number = 1879 | date = april 2023 | pmid = 37019921 | pmc = 10076315 | doi = 10.1038/s41467-023-37600-y }}&lt;/ref&gt; Ove veze često mogu podsticati događaje međuvrstnog transfera zbog raznolike heterogenosti mnogih biofilmova. Osim toga, biofilmovi su strukturno ograničeni [[polisaharid]]nom matricom, što obezbjeđuje bliske prostorne zahtjeve za konjugaciju. Transformacija se također često opaža u biofilmovima. Bakterijska autoliza je ključni mehanizam u strukturnoj regulaciji biofilma, pružajući obilan izvor kompetentne DNK, spremne za transformativno preuzimanje.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Thomas VC, Hancock LE | title = Suicide and fratricide in bacterial biofilms | journal = The International Journal of Artificial Organs | volume = 32 | issue = 9 | pages = 537–544 | date = septembar 2009 | pmid = 19851979 | doi = 10.1177/039139880903200902 | s2cid = 201969291 }}&lt;/ref&gt; U nekim slučajevima, inter-biofilm [[kvorumski konsenzus]] može poboljšati kompetenciju slobodno plutajuće eDNK, dodatno promovirajući transformaciju.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt; Prijenos Stx gena putem [[bakteriofag]]nih nosača uočen je unutar biofilmova, što sugerira da su biofilmovi također pogodno okruženje za transdukciju.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt; Membranske vezikule HGT nastaju kada se oslobođene membranske vezikule (koje sadrže [[genetičke informacije]]) spoje s bakterijom primateljem i otpuste [[DNK|genetički materijal]] u [[citoplazma|citoplazmu]] bakterije.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt; Nedavna istraživanja otkrila su da membranske vezikule HGT mogu promovirati formiranje biofilma jednog soja, ali uloga koju membranske vezikule HGT ima u formiranju višesojnih biofilmova još uvijek nije poznata.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt; GTA, ili agensi za prijenos gena, su čestice slične [[fag]]ima koje proizvode bakterije domaćina i sadrže nasumične fragmente DNK iz [[genom]]a bakterijskog domaćina.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt; HGT unutar biofilmova može pružiti antibiotik otpornost ili povećana patogenost u populaciji biofilmova, što promovira [[homeostaza|homeostazu]] biofilma.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt;

=== Primjeri ===
Konjugativni [[plazmid]]i mogu kodirati proteine povezane s biofilmom, kao što su PtgA, PrgB ili PrgC koji promoviraju adheziju ćelija (potrebnu za rano formiranje biofilma).&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Abe K, Nomura N, Suzuki S | title = Biofilms: hot spots of horizontal gene transfer (HGT) in aquatic environments, with a focus on a new HGT mechanism | journal = FEMS Microbiology Ecology | volume = 96 | issue = 5 | date = maj 2020 | pmid = 32109282 | pmc = 7189800 | doi = 10.1093/femsec/fiaa031 }}&lt;/ref&gt; Geni koji [[kodon|kodiraju]] fimbrije tipa III nalaze se u pOLA52 ([[plazmid]] ''[[Klebsiella pneumoniae]]'') koji podstiče formiranje biofilma ovisnog o konjugativnom pilusu.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt;

Transformacija se obično događa unutar biofilmova. [[Fenomen]] nazvan bratoubistvo može se vidjeti među streptokoknim vrstama kod kojih se oslobađaju enzimi koji razgrađuju [[ćelijski zid]], lizirajući susjedne bakterije i oslobađajući njihovu DNK. Ovu DNK zatim mogu preuzeti preživjele bakterije (transformacija).&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; [[Peptid]]i koji stimuliraju kompetenciju mogu igrati važnu ulogu u formiranju biofilma i među ''S. pneumoniae'' i ''S. mutans''.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; Među ''V. cholerae'', sam kompetentni pilus potiče agregaciju ćelija putem interakcija pilus-pilus na početku formiranja biofilma.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt;

Invazija faga može imati ulogu u [[životni ciklus|životnim ciklusima]] biofilma, lizirajući bakterije i oslobađajući njihovu eDNK, što jača strukture biofilma i može biti apsorbirano od strane susjednih bakterija u transformaciji.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; Uništavanje biofilma uzrokovano fagom Rac ''E. coli'' i profagom Pf4 ''P. aeruginosa'' uzrokuje odvajanje ćelija od biofilma.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; Odvajanje je fenomen biofilma koji zahtijeva više istraživanja, ali se pretpostavlja da [[ćelijska proliferacija|proliferira]] bakterijske vrste koje čine biofilm.

HGT membranskih [[vezikula]] primijećen je u morskom okruženju, među ''[[Neisseria gonorrhoeae]]'', ''[[Pseudomonas aeruginosa]]'', ''[[Helicobacter pylori]]'' i mnogim drugim bakterijskim vrstama.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; Iako je pokazano da HGT membranskih vezikula doprinosi formiranju biofilma, i dalje su potrebna istraživanja kako bi se dokazalo da se HGT posredovan membranskim vezikulama javlja unutar biofilmova.&lt;ref name=&quot;Luo_2022&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; Također je pokazano da HGT membranskih vezikula modulira interakcije faga i bakterija u ćelijama ''Bacillus subtilis'' SPP1 otpornim na fage (kojima nedostaje SPP1 receptorski protein). Nakon izlaganja vezikulama koje sadrže receptore, dolazi do transdukcije pBT163 (plazmida koji kodira ko  mačaka), što rezultira ekspresijom proteina receptora SPP1, otvarajući receptivne bakterije za buduću fagnu infekciju.&lt;ref name=&quot;Abe_2020&quot;/&gt; Nedavna istraživanja su pokazala da  arhejska vrsta ''H. volcanii'' ima neke fenotipove biofilma slične bakterijskim biofilmovima, kao što su diferencijacija i HGT, što zahtijeva [[interakcija ćelija-ćelija|interakcuju ćelija-ćelija]] i uključuje formiranje [[citosol]]nih mostova i događaje [[ćelijska fuzija|ćelijske fuzije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chimileski S, Franklin MJ, Papke RT | title = Biofilms formed by the archaeon Haloferax volcanii exhibit cellular differentiation and social motility, and facilitate horizontal gene transfer | journal = BMC Biology | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 65 | date = august 2014 | pmid = 25124934 | pmc = 4180959 | doi = 10.1186/s12915-014-0065-5 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Uređaji za kultivaciju ==
Postoji širok spektar uređaja za kultivaciju biofilma koji imitiraju prirodna ili industrijska okruženja. Iako je važno uzeti u obzir da određena eksperimentalna platforma za istraživanje biofilma određuje koja vrsta biofilma se kultivira i koji se podaci mogu izvući. Ovi uređaji se mogu grupirati u sljedeće grupe:&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Azeredo J, Azevedo NF, Briandet R, Cerca N, Coenye T, Costa AR, Desvaux M, Di Bonaventura G, Hébraud M, Jaglic Z, Kačániová M, Knøchel S, Lourenço A, Mergulhão F, Meyer RL, Nychas G, Simões M, Tresse O, Sternberg C | title = Critical review on biofilm methods | journal = Critical Reviews in Microbiology | volume = 43 | issue = 3 | pages = 313–351 | date = maj 2017 | pmid = 27868469 | doi = 10.1080/1040841X.2016.1208146 | s2cid = 3991858 | doi-access = free | hdl = 1822/45004 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt;
* sistemi mikrotitarskih ploča (MTP) i MBEC Assay® [ranije Calgary Biofilm Device (CBD)]
* BioFilm Ring Test {{Webarchive|url= |date=26. 10. 2021 }} (BRT) ili klinički Biofilm Ring Test (cBRT)
* Robbins uređaj ili modificirani Robbins uređaj (kao što je MPMR-10PMMA ili Bio-inLine Biofilm Reactor)
* Drip Flow Biofilm Reactor®
* rotacijski uređaji (kao što su CDC Biofilm Reactor®, Rotating Disk Reactor, Biofilm Anular Reactor, Industrial Surfaces Biofilm Reactor ili Constant Depth Film Fermenter)
* protočne komore ili protočne ćelije (kao što su Coupon Evaluation Flow Cell, Transmission Flow Cell i Capillary Flow Cell od BioSurface Technologies)
* mikrofluidni pristupi, kao što je 3D-bakterijski mikrofluidni model &quot;biofilm-disperzija-zatim-rekolonizacija&quot; (BDR) &lt;ref name=&quot;Ma 1–13&quot;/&gt;
== Također pogledajte==
{{Portal|Biologija}}
{{refbegin|2}}
* [[Amiloid]]
* [[Bakterijske nanožice]]
* [[Fabrika biofilma]]
* [[Sprečavanje biofilma]]
* [[Biomineralizacija]]
* [[Centar za inženjeratvo biofilma]]
* [[Curli]]
* [[Floc (biofilm)]]
* [[Mikrobna inteligencija]]
* [[Mikrobna podloga]]
* [[Terapija fagama]]
* [[Fototrofni biofilm]]
* [[Stromatolit]]
{{refend|2}}

== Reference ==
{{refspisak|32em}}

==Dopunska literatura==
{{refbegin|32em}}
* {{cite book| vauthors = Allison DG |title=Community structure and co-operation in biofilms |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2000 |isbn=978-0-521-79302-5]]
* {{cite book| vauthors = Lynch JF, Lappin-Scott HM, Costerton JW |title=Microbial biofilms |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=2003 |isbn=978-0-521-54212-8]]
* {{cite book| vauthors = Fratamico M | title = Biofilms in the food and beverage industries | publisher = Woodhead Publishing Limited | year = 2009 | isbn = 978-1-84569-477-7]]
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* A TED-ED animation on basic biofilm biology: [https://www.youtube.com/watch?v=pHLP5CZMnL4 The microbial jungles all over the place (and you)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807120656/https://www.youtube.com/watch?v=pHLP5CZMnL4 |date=7 August 2018 ]] by Scott Chimileski and Roberto Kolter
* [https://web.archive.org/web/20141213132152/http://www.origalys.com/products/biofilm-monitor-legionella-risk-management Thickness analysis, organic and mineral proportion of biofilms in order to decide a treatment strategy]
&lt;!-- 10 april 2016 not available: * [https://colloque4.inra.fr/biofilms5 Biofilms 5 International Conference, 10–12 december 2012, Paris] --&gt;
* {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20101009045249/http://www.biofilmcommunity.org/ Biofilm Archive of Biofilm Research &amp; News
* [http://www.whyamistillsick.com/ &quot;Why Am I Still Sick?&quot; – The Movie, 2012: Documentary on Biofilms: The Silent Role of Biofilms in Chronic Disease] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120805092943/http://www.whyamistillsick.com/ |date=5 August 2012 
* [https://www.youtube.com/user/ADRSupport/videos HD Video Interviews on biofilms, antibiotics, etc. with experts, youtube.com: ADRSupport/biofilm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151204053849/https://www.youtube.com/user/ADRSupport/videos |date=4 December 2015 
{{mikroorganizmi}}
{{bakterije}}
{{Authority control}}

[[Kategorija:Bakteriologija]]
[[Kategorija:Biološka materija]]
[[Kategorija:Mikrobiologija okoliša]]
[[Kategorija:Ekologija]]
[[Kategorija:Membranska biologija]]
[[Kategorija:Mikrobiološki termini]]</text>
      <sha1>hn0lcpq6ile5wt66cp2ogc9g9ro56vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Horizontalni prenos gena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528470</id>
    <revision>
      <id>3926662</id>
      <parentid>3920908</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:25:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 6 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="137049" sha1="0m8qgkasg3kv0ypeznsa76sut5ljjpk" xml:space="preserve">[[Slika:Tree Of Life (with horizontal gene transfer).svg|thumb| Drvo života koje prikazuje vertikalne i horizontalne transfere gena]]
'''Horizontalni prenos  gena''' ('''HGT''') ili '''lateralni transfer gena''' ('''LGT''')&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ochman H, Lawrence JG, Groisman EA | title = Lateral gene transfer and the nature of bacterial innovation | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-05-18_405_6784/page/n93 | journal = Nature | volume = 405 | issue = 6784 | pages = 299–304 | date = maj 2000 | pmid = 10830951 | doi = 10.1038/35012500 | s2cid = 85739173 | bibcode = 2000Natur.405..299O }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dunning Hotopp JC | title = Horizontal gene transfer between bacteria and animals | journal = Trends in Genetics | volume = 27 | issue = 4 | pages = 157–63 | date = april 2011 | pmid = 21334091 | pmc = 3068243 | doi = 10.1016/j.tig.2011.01.005 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Robinson KM, Sieber KB, Dunning Hotopp JC | title = A review of bacteria-animal lateral gene transfer may inform our understanding of diseases like cancer | journal = PLOS Genetics | volume = 9 | issue = 10 | article-number = e1003877 | date = oktobar 2013 | pmid = 24146634 | pmc = 3798261 | doi = 10.1371/journal.pgen.1003877 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; je kretanje genetićkog materijala između [[organizam]]a, osim (&quot;vertikalnim&quot;) prenosom [[DNK]] od roditelja do potomka ([[razmnožavanje]]).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Keeling PJ, Palmer JD | title = Horizontal gene transfer in eukaryotic evolution | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 9 | issue = 8 | pages = 605–18 | date = august 2008 | pmid = 18591983 | doi = 10.1038/nrg2386 | s2cid = 213613 | author-link2 = Jeffrey D. Palmer}}&lt;/ref&gt;  &gt; HGT je važan faktor u evoluciji mnogih organizama.&lt;ref name=&quot;Gyles_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gyles C, Boerlin P | title = Horizontally transferred genetic elements and their role in pathogenesis of bacterial disease | journal = Veterinary Pathology | volume = 51 | issue = 2 | pages = 328–40 | date = mart 2014 | pmid = 24318976 | doi = 10.1177/0300985813511131 | s2cid = 206510894 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1111/bij.12872 |title=Speciation through the looking-glass |journal=Biological Journal of the Linnean Society |volume=120 |issue=2 |pages=480–488 |year=2017 | vauthors = Vaux F, Trewick SA, Morgan-Richards M |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; HGT utiče na naučno razumijevanje evolucije višeg reda, a istovremeno značajnije mijenja perspektive o bakterijskoj evoluciji.&lt;ref name=&quot;Ochman_2005&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ochman H, Lerat E, Daubin V | title = Examining bacterial species under the specter of gene transfer and exchange | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 102 | issue = Suppl 1 | pages = 6595–6599 | date = maj 2005 | pmid = 15851673 | pmc = 1131874 | doi = 10.1073/pnas.0502035102 | bibcode = 2005PNAS..102.6595O | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Horizontalni transfer gena je primarni mehanizam za širenje [[rezistencija na antibiotike]] kod [[bakterija]],&lt;ref name=&quot;Gyles_2014&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Huddleston JR | title = Horizontal gene transfer in the human gastrointestinal tract: potential spread of antibiotic resistance genes | journal = Infection and Drug Resistance | volume = 7 | pages = 167–176 | date = 2014 | pmid = 25018641 | pmc = 4073975 | doi = 10.2147/idr.s48820 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Koonin EV, Makarova KS, Aravind L | title = Horizontal gene transfer in prokaryotes: quantification and classification | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 55 | issue = 1 | pages = 709–42 | year = 2001 | pmid = 11544372 | pmc = 4781227 | doi = 10.1146/annurev.micro.55.1.709 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nielsen KM | title = Barriers to horizontal gene transfer by natural transformation in soil bacteria | journal = APMIS | volume = 84 | issue = S84 | pages = 77–84 | year = 1998 | pmid = 9850687 | doi = 10.1111/j.1600-0463.1998.tb05653.x | s2cid = 26490197 }}&lt;/ref&gt; i ima važnu ulogu u evoluciji [[bakterija]] koje mogu razgraditi nove spojeve poput [[baktericid|pesticida]] koje je stvorio [[čovjek]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = McGowan C, Fulthorpe R, Wright A, Tiedje JM | title = Evidence for interspecies gene transfer in the evolution of 2,4-dichlorophenoxyacetic acid degraders | journal = Applied and Environmental Microbiology | volume = 64 | issue = 10 | pages = 4089–92 | date = oktobar 1998 | pmid = 9758850 | pmc = 106609 | doi = 10.1128/AEM.64.10.4089-4092.1998 | bibcode = 1998ApEnM..64.4089M }}&lt;/ref&gt; i u evoluciji, održavanju i prenošenju [[virulencija|virulencije]].&lt;ref name=&quot;Keen_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Keen EC | title = Paradigms of pathogenesis: targeting the mobile genetic elements of disease | journal = Frontiers in Cellular and Infection Microbiology | volume = 2 | page = 161 | date = decembar 2012 | pmid = 23248780 | pmc = 3522046 | doi = 10.3389/fcimb.2012.00161 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Često uključuje [[Umjerenost (virologija)|umjerena]] [[bakteriofag]]e i [[plazmid]]e.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Naik GA, Bhat LN, Chpoade BA, Lynch JM |s2cid=21015053 |title=Transfer of broad-host-range antibiotic resistance plasmids in soil microcosms |url=https://archive.org/details/sim_current-microbiology_1994-04_28_4/page/208 |journal=Curr. Microbiol. |volume=28 |year=1994 |pages=209–215 |doi=10.1007/BF01575963 |issue=4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Varga M, Kuntová L, Pantůček R, Mašlaňová I, Růžičková V, Doškař J | title = Efficient transfer of antibiotic resistance plasmids by transduction within methicillin-resistant Staphylococcus aureus USA300 clone | journal = FEMS Microbiology Letters | volume = 332 | issue = 2 | pages = 146–52 | date = juli 2012 | pmid = 22553940 | doi = 10.1111/j.1574-6968.2012.02589.x | doi-access =  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Varga M, Pantu Ček R, Ru Žičková V, Doškař J | title = Molecular characterization of a new efficiently transducing bacteriophage identified in meticillin-resistant Staphylococcus aureus | journal = The Journal of General Virology | volume = 97 | issue = 1 | pages = 258–268 | date = januar 2016 | pmid = 26537974 | doi = 10.1099/jgv.0.000329 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Geni odgovorni za [[otpornost na antibiotike]] kod jedne vrste bakterija mogu se prenijeti na drugu vrstu bakterija putem različitih mehanizama HGT-a kao što su [[Transformacija (genetika)|transformacija]], [[Transdukcija (genetika)|transdukcija]] i [[Bakterijska konjugacija|konjugacija]], čime se primatelj gena otpornosti na antibiotike naoružava protiv [[antibiotik]]a. Brzo širenje gena otpornosti na antibiotike na ovaj način postaje izazov za upravljanje u oblasti medicine. Ekološki faktori također mogu imati ulogu u HGT-u gena otpornosti na antibiotike.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cairns J, Ruokolainen L, Hultman J, Tamminen M, Virta M, Hiltunen T | title = Ecology determines how low antibiotic concentration impacts community composition and horizontal transfer of resistance genes | journal = Communications Biology | volume = 1 | issue = 1 | article-number = 35 | date = 19. 4. 2018 | pmid = 30271921 | pmc = 6123812 | doi = 10.1038/s42003-018-0041-7 | bibcode = 2018CmBio...1...35C }}&lt;/ref&gt;

[[Horizontalni transfer gena]] prepoznat je kao sveprisutni evolucijski proces koji distribuira gene između divergentnih [[prokariot]]skih loza.&lt;ref name=&quot;Zhou_2021&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhou H, Beltrán JF, Brito IL | title = Functions predict horizontal gene transfer and the emergence of antibiotic resistance | journal = Science Advances | volume = 7 | issue = 43 | article-number = eabj5056 | date = oktobar 2021 | pmid = 34678056 | doi = 10.1126/sciadv.abj5056 | pmc = 8535800 | bibcode = 2021SciA....7.5056Z }}&lt;/ref&gt; a može uključivati i [[eukariot]]e.&lt;ref name=&quot;Sieber_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sieber KB, Bromley RE, Dunning Hotopp JC | title = Lateral gene transfer between prokaryotes and eukaryotes | journal = Experimental Cell Research | volume = 358 | issue = 2 | pages = 421–426 | date = septembar 2017 | pmid = 28189637 | doi = 10.1016/j.yexcr.2017.02.009 | pmc = 5550378 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabaldón_2021&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gabaldón T | title = Origin and Early Evolution of the Eukaryotic Cell | journal = Annual Review of Microbiology | volume = 75 | issue = 1 | pages = 631–647 | date = oktobar 2021 | pmid = 34343017 | doi = 10.1146/annurev-micro-090817-062213 | s2cid = 236916203 }}&lt;/ref&gt; Smatra se da se HGT događaji javljaju rjeđe kod eukariota nego kod prokariota. Međutim, sve više dokaza ukazuje na to da je HGT relativno čest među mnogim eukariotskim vrstama i da može utjecati na adaptaciju na nova okruženja. Međutim, njegovo proučavanje otežava složenost [[eukariot]]skih [[genoma]] i obilje regija bogatih ponavljanjima, što komplicira tačnu identifikaciju i karakterizaciju prenesenih gena.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Brockhurst |first1=Michael A. |last2=Harrison |first2=Ellie |last3=Hall |first3=James P.J. |last4=Richards |first4=Thomas |last5=McNally |first5=Alan |last6=MacLean |first6=Craig |date=oktobar 2019 |title=The Ecology and Evolution of Pangenomes |journal=Current Biology |volume=29 |issue=20 |pages=R1094–R1103 |doi=10.1016/j.cub.2019.08.012 |pmid=31639358 |bibcode=2019CBio...29R1094B |issn=0960-9822}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Van Etten |first1=Julia |last2=Bhattacharya |first2=Debashish |date=decembar 2020 |title=Horizontal Gene Transfer in Eukaryotes: Not if, but How Much? |journal=Trends in Genetics |language=en |volume=36 |issue=12 |pages=915–925 |doi=10.1016/j.tig.2020.08.006|pmid=33012528 |bibcode=2020TGene..36..915V |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

Pretpostavlja se da HGT podstiče održavanje univerzalne biohemije života i, posljedično, univerzalnosti [[genetički kod|genetičkog koda]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kubyshkin V, Acevedo-Rocha CG, Budisa N | title = On universal coding events in protein biogenesis | journal = Bio Systems | volume = 164 | pages = 16–25 | date = februar 2018 | pmid = 29030023 | doi = 10.1016/j.biosystems.2017.10.004 | doi-access = free | bibcode = 2018BiSys.164...16K }}&lt;/ref&gt;

==Historija==

[[Griffithov eksperiment]], o kojem je 1928. godine izvještavao [[Frederick Griffith]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Griffith F | title = The Significance of Pneumococcal Types | journal = The Journal of Hygiene | volume = 27 | issue = 2 | pages = 113–59 | date = januar 1928 | pmid = 20474956 | pmc = 2167760 | doi = 10.1017/S0022172400031879 | publisher = Cambridge University Press | author-link = Frederick Griffith | jstor = 4626734 }}&lt;/ref&gt; bio je prvi eksperiment koji je sugerirao da su bakterije sposobne prenijeti genetičke informacije putem procesa poznatog kao [[Transformacija (genetika)|transformacije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lorenz MG, Wackernagel W | title = Bacterial gene transfer by natural genetic transformation in the environment | journal = Microbiological Reviews | volume = 58 | issue = 3 | pages = 563–602 | date = septembar 1994 | pmid = 7968924 | pmc = 372978 | doi = 10.1128/MMBR.58.3.563-602.1994 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Downie AW | title = Pneumococcal transformation--a backward view. Fourth Griffith Memorial Lecture | journal = Journal of General Microbiology | volume = 73 | issue = 1 | pages = 1–11 | date = novembar 1972 | pmid = 4143929 | doi = 10.1099/00221287-73-1-1 | url = http://mic.sgmjournals.org/content/73/1/1.full.pdf | doi-access = free | access-date = 23. 5. 2018 | archive-date = 2. 3. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120302055327/http://mic.sgmjournals.org/content/73/1/1.full.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;  Griffithovi nalazi [[Avery-MacLeod-McCartyjev eksperiment|praćeni su istraživanjima]] krajem 1930-ih i početkom 1940-ih koja su izolovala [[DNK]] kao materijal koji prenosi ove genetičke informacije.

Horizontalni genski transfer je potom opisan u Seattleu 1951. godine, u radu koji pokazuje da transfer virusnog gena u ''[[Corynebacterium diphtheriae]]'' stvara virulentni [[soj (biologija)|soj]] iz nevirulentnog soja,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Freeman VJ | title = Studies on the virulence of bacteriophage-infected strains of Corynebacterium diphtheriae | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1951-06_61_6/page/674 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 61 | issue = 6 | pages = 675–88 | date = juni 1951 | pmid = 14850426 | pmc = 386063 | doi = 10.1128/JB.61.6.675-688.1951 }}&lt;/ref&gt; istovremeno otkrivajući mehanizam [[difterija|difterije]] (da pacijenti mogu biti zaraženi bakterijom, ali ne imati nikakve simptome, a zatim iznenada konvertirati kasnije ili nikada),&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Margulies P |title=Diphtheria | url = https://archive.org/details/diphtheriaepidem00phil | series = Epidemics: Deadly diseases throughout history |date=2005 |publisher=Rosen Publishing Group |location=New York |isbn=978-1-4042-0253-5 |edition=1st}}&lt;/ref&gt; i dajući prvi primjer relevantnosti [[lizogeni ciklus|lizogenog ciklusa]].&lt;ref&gt;{{cite web | vauthors = Lwoff A | date = 1965 | url = http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/lwoff-lecture.html | title = Interaction among Virus, Cell, and Organism | work =  Nobel Lecture for the Nobel Prize in Physiology or Medicine| archive-url = https://web.archive.org/web/20101016190354/http://nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1965/lwoff-lecture.html | archive-date=16. 10. 2010 }}&lt;/ref&gt; Međubakterijski transfer gena prvi put je opisan u [[Japan]]u u publikaciji iz 1959., koja je demonstrirala transfer otpornosti na antibiotike između različitih vrsta [[bakterija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ochiai K, Yamanaka T, Kimura K, Sawada O |title=Inheritance of drug resistance (and its transfer) between Shigella strains and Between Shigella and E. coli strains |journal=Hihon Iji Shimpor |volume=1861 |page=34 |year=1959 |language=ja}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Akiba T, Koyama K, Ishiki Y, Kimura S, Fukushima T | title = On the mechanism of the development of multiple-drug-resistant clones of Shigella | journal = Japanese Journal of Microbiology | volume = 4 | issue = 2 | pages = 219–27 | date = april 1960 | pmid = 13681921 | doi = 10.1111/j.1348-0421.1960.tb00170.x | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; U srednjim-1980-im, Syvanen&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Syvanen M | title = Cross-species gene transfer; implications for a new theory of evolution | journal = Journal of Theoretical Biology | volume = 112 | issue = 2 | pages = 333–43 | date = januar 1985 | pmid = 2984477 | doi = 10.1016/S0022-5193(85)80291-5 | bibcode = 1985JThBi.112..333S | url = http://www.dcn.davis.ca.us/vme/hgt/JTheoBiolvol112pp333-343yr1985.PDF | access-date = 13. 1. 2009 | archive-date = 6. 7. 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170706072346/http://www.dcn.davis.ca.us/vme/hgt/JTheoBiolvol112pp333-343yr1985.PDF | url-status = live }}&lt;/ref&gt; pretpostavio je da biološki značajan lateralni transfer gena postoji od početka života na Zemlji i da je uključen u oblikovanje cijele evolucijske historije.

Kako su Jian, Rivera i Lake (1999) rekli: &quot;Sve više studija gena i genoma ukazuje na to da se dogodio značajan horizontalni transfer između [[prokarioti|prokariota]]&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jain R, Rivera MC, Lake JA | title = Horizontal gene transfer among genomes: the complexity hypothesis | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1999-03-30_96_7/page/3801 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 7 | pages = 3801–6 | date = mart 1999 | pmid = 10097118 | pmc = 22375 | doi = 10.1073/pnas.96.7.3801 | bibcode = 1999PNAS...96.3801J | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; (vidi također Lake i Rivera, 2007).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rivera MC, Lake JA | title = The ring of life provides evidence for a genome fusion origin of eukaryotes | journal = Nature | volume = 431 | issue = 7005 | pages = 152–5 | date = septembar 2004 | pmid = 15356622 | doi = 10.1038/nature02848 | url = http://www.sdsc.edu/~shindyal/ejc121304.pdf | s2cid = 4349149 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927135534/http://www.sdsc.edu/~shindyal/ejc121304.pdf | bibcode = 2004Natur.431..152R | archive-date = 27. 9. 2007 }}&lt;/ref&gt; Izgleda da je ovaj fenomen imao određeni značaj i za jednoćelijske eukariote. Kao što Bapteste et all (2005) primjećuju, &quot;dodatni dokazi ukazuju na to da bi prijenos gena mogao biti važan evolucijski mehanizam u evoluciji [[protisti|protista]].&quot;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bapteste E, Susko E, Leigh J, MacLeod D, Charlebois RL, Doolittle WF | title = Do orthologous gene phylogenies really support tree-thinking? | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 5 | issue = 1 | article-number = 33 | date = maj 2005 | pmid = 15913459 | pmc = 1156881 | doi = 10.1186/1471-2148-5-33 | bibcode = 2005BMCEE...5...33B | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Kalemljenjem jedne biljke na drugu mogu se prenijeti [[hloroplast]]i ([[organele]] u biljnim ćelijama koje obavljaju [[fotosinteza|fotosintezu), [[mitohondrijska DNK]] i cijelo [[ćelijsko jedro]] koje sadrži [[genom]], što potencijalno može stvoriti novu vrstu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.newscientist.com/article/2079813-farmers-may-have-been-accidentally-making-gmos-for-millennia/|title=Farmers may have been accidentally making GMOs for millennia|vauthors=Le Page M|date=17. 3. 2016|publisher=The New Scientist|language=en|access-date=11. 7. 2016|archive-date=1. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001031232/https://www.newscientist.com/article/2079813-farmers-may-have-been-accidentally-making-gmos-for-millennia/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Neki [[Lepidoptera]] (npr. [[leptir monarh]] i [[svilena buba|svilene bube]]) su [[GMO|genetički modificirani]] horizontalnim transferom gena s ose [[bracovirus]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Gasmi L, Boulain H, Gauthier J, Hua-Van A, Musset K, Jakubowska AK, Aury JM, Volkoff AN, Huguet E, Herrero S, Drezen JM | title = Recurrent Domestication by Lepidoptera of Genes from Their Parasites Mediated by Bracoviruses | journal = PLOS Genetics | volume = 11 | issue = 9 | article-number = e1005470 | date = septembar 2015 | pmid = 26379286 | pmc = 4574769 | doi = 10.1371/journal.pgen.1005470 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ujedi insekata iz porodice ''[[Reduviidae]]'' (bube ubice) mogu, putem [[parazit]]a, zaraziti ljude [[tripanozoma|tripanozomomskom]] [[Chagasova bolest|Chagasovom bolešću]], koja može [[insercija (genetika)|umetnuti]] svoju DNK u ljudski genom.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://phenomena.nationalgeographic.com/2010/02/14/genes-from-chagas-parasite-can-transfer-to-humans-and-be-passed-on-to-children/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106204712/http://phenomena.nationalgeographic.com/2010/02/14/genes-from-chagas-parasite-can-transfer-to-humans-and-be-passed-on-to-children/|archive-date=6. 1. 2013|title=Genes from Chagas parasite can transfer to humans and be passed on to children| vauthors = Yong E |date=14. 2. 2010|publisher=National Geographic|language=en|access-date=13. 7. 2016}}&lt;br /&gt;{{cite journal |last1=Hecht |first1=Mariana M. |last2=Nitz |first2=Nadjar |last3=Araujo |first3=Perla F. |last4=Sousa |first4=Alessandro O. |last5=Rosa |first5=Ana de Cássia |last6=Gomes |first6=Dawidson A. |last7=Leonardecz |first7=Eduardo |last8=Teixeira |first8=Antonio R. L. |title=Inheritance of DNA Transferred from American Trypanosomes to Human Hosts |journal=PLOS ONE |date=12. 2. 2010 |volume=5 |issue=2 |article-number=e9181 |doi=10.1371/journal.pone.0009181 |doi-access=free |pmid=20169193|pmc=2820539 |bibcode=2010PLoSO...5.9181H }}&lt;/ref&gt; Pretpostavlja se da lateralni transfer gena s bakterija na ljude može imati ulogu u razvoju [[kancer|raka]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Riley DR, Sieber KB, Robinson KM, White JR, Ganesan A, Nourbakhsh S, Dunning Hotopp JC | title = Bacteria-human somatic cell lateral gene transfer is enriched in cancer samples | journal = PLOS Computational Biology | volume = 9 | issue = 6 | article-number = e1003107 | year = 2013 | pmid = 23840181 | pmc = 3688693 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1003107 | bibcode = 2013PLSCB...9E3107R | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Aaron Richardson i [[Jeffrey D. Palmer]] navode: &quot;Horizontalni transfer gena (HGT) odigrao je glavnu ulogu u evoluciji bakterija i prilično je čest kod određenih jednoćelijskih eukariota. Međutim, prevalencija i važnost HGT-a u evoluciji [[višećelijski organizam|višećelijskih]] eukariota ostaju nejasni.&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Richardson AO, Palmer JD | title = Horizontal gene transfer in plants | journal = Journal of Experimental Botany | volume = 58 | issue = 1 | pages = 1–9 | year = 2007 | pmid = 17030541 | doi = 10.1093/jxb/erl148 | url = http://www.sdsc.edu/~shindyal/ejc121304.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927135534/http://www.sdsc.edu/~shindyal/ejc121304.pdf | archive-date = 27. 9. 2007 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Zbog sve većeg broja dokaza koji ukazuju na važnost ovih fenomena za evoluciju (vidi [[#Značaj u evoluciji|ispod]]), molekularni biolozi poput Petera Gogartena opisali su horizontalni transfer gena kao &quot;novu paradigmu za biologiju&quot;.&lt;ref name=&quot;Gogarten_2000&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gogarten P |year= 2000 |title= Horizontal Gene Transfer: A New Paradigm for Biology |journal= Esalen Center for Theory and Research Conference |url= http://www.esalenctr.org/display/confpage.cfm?confid=10&amp;pageid=105&amp;pgtype=1 |access-date= 18. 3. 2007 |archive-date= 21. 7. 2012 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120721232310/http://www.esalenctr.org/display/confpage.cfm?confid=10&amp;pageid=105&amp;pgtype=1 }}&lt;/ref&gt;

==Mehanizmi==
Postoji nekoliko mehanizama za horizontalni transfer gena:&lt;ref name=&quot;Gyles_2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Todar_2012&quot;&gt;{{cite book | chapter-url = http://textbookofbacteriology.net/themicrobialworld/bactresanti.html| chapter = Bacterial Resistance to Antibiotics| vauthors = Todar K |title = The Microbial World: Lectures in Microbiology | publisher = Department of Bacteriology, University of Wisconsin-Madison|access-date=6. 1. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120115211044/http://textbookofbacteriology.net/themicrobialworld/bactresanti.html|archive-date=15. 1. 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maloy_2002&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sci.sdsu.edu/~smaloy/MicrobialGenetics/topics/genetic-exchange/exchange/exchange.html|title=Horizontal Gene Transfer| vauthors = Maloy S |date=15. 7. 2002|publisher=San Diego State University|access-date=6. 1. 2012|archive-date=14. 2. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214211829/http://www.sci.sdsu.edu/~smaloy/MicrobialGenetics/topics/genetic-exchange/exchange/exchange.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*[[Transformacija (genetika)|Transformacija]], genetićka promjena [[ćelija (biologija)|ćelije]] koja nastaje unošenjem, usvajanjem i [[ekspresija gena|ekspresijom]] stranog genetičkog materijala ([[DNK]] ili [[RNK]]).&lt;ref name=&quot;Stearns_2005&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Stearns SC, Hoekstra RF | date = 2005 | title = Evolution: An introduction | url = https://archive.org/details/evolutionintrodu02edstea_w4y7 | edition = 2nd | location = Oxford, New York | publisher = Oxford Univ. Press | pages = [https://archive.org/details/evolutionintrodu02edstea_w4y7/page/38 38]–40 | isbn = 978-0-19-925563-4 }}&lt;/ref&gt; Ovaj proces je relativno uobičajen kod bakterija, ali rjeđe kod eukariota.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1007/978-94-007-2920-9_10 |publisher=Springer Science+Business Media B.V. |chapter=Horizontal Gene Transfer in Eukaryotes: Fungi-to-Plant and Plant-to-Plant Transfers of Organellar DNA |title=Genomics of Chloroplasts and Mitochondria |series=Advances in Photosynthesis and Respiration |year=2012 | vauthors = Renner SS, Bellot S |volume=35 |pages=223–235 |isbn=978-94-007-2919-3 }}&lt;/ref&gt; Transformacija se često koristi u laboratorijama za umetanje novih gena u bakterije za eksperimente ili za industrijske ili medicinske primjene. Vidi također [[molekularna biologija]] i [[biotehnologija]].
*[[Transdukcija (genetika)|Transdukcija]], proces u kojem se bakterijska DNK prenosi iz jedne bakterije u drugu pomoću virusa ( [[bakteriofag]]a ili [[fag]]a).&lt;ref name=&quot;Stearns_2005&quot;/&gt;
*[[Bakterijska konjugacija]], proces koji uključuje prijenos DNK putem [[plazmid]]a iz donorske ćelije u rekombinantnu ćeliju primatelja tokom kontakta ćelija.&lt;ref name=&quot;Stearns_2005&quot;/&gt;
*[[Agensi za prijenos gena]], elementi slični virusima koje [[kodon|kodira]] domaćin, a koji se nalaze u redu [[alfaproteobakterije]] [[Rhodobacterales]].&lt;ref name=&quot;McDaniel_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Maxmen A |title= Virus-like particles speed bacterial evolution |journal= Nature |year= 2010 |doi= 10.1038/news.2010.507}}&lt;/ref&gt;

===Horizontalni transfer transpozona===

[[transpozon|Transpozabilni element]] (TE) (također nazvan transpozon ili gen za skakanje) je mobilni segment DNK koji ponekad može preuzeti gen otpornosti i umetnuti ga u [[plazmid]] ili [[hromosom]], čime inducira horizontalni transfer gena otpornosti na [[antibiotik]]e.&lt;ref name=&quot;Stearns_2005&quot;/&gt;

Horizontalni transfer [[transpozon]]a (HTT) odnosi se na prelazak dijelova DNK koji su karakterizirani svojom sposobnošću da se kreću s jednog [[genski lolus|lokusa]] na drugi između genoma na načine koji nisu [[nasljeđivanje]] s roditelja na potomka. Horizontalni transfer gena se dugo smatrao ključnim za [[prokariot]]sku evoluciju, ali postoji sve veća količina podataka koji pokazuju da je HTT uobičajena i široko rasprostranjena pojava i u evoluciji [[eukarioti|eukariota]].&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schaack S, Gilbert C, Feschotte C | title = Promiscuous DNA: horizontal transfer of transposable elements and why it matters for eukaryotic evolution | journal = Trends in Ecology &amp; Evolution | volume = 25 | issue = 9 | pages = 537–46 | date = septembar 2010 | pmid = 20591532 | pmc = 2940939 | doi = 10.1016/j.tree.2010.06.001 | bibcode = 2010TEcoE..25..537S }}&lt;/ref&gt; Sa strane transpozabilnih elemenata, širenje između genoma putem horizontalnog transfera može se posmatrati kao strategija izbjegavanja čišćenja zbog selekcije pročišćavanja, mutacijskog raspada i/ili odbrambenih mehanizama domaćina.&lt;ref name=&quot;Dupeyron_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Dupeyron M, Leclercq S, Cerveau N, Bouchon D, Gilbert C | title = Horizontal transfer of transposons between and within crustaceans and insects | journal = Mobile DNA | volume = 5 | issue = 1 | article-number = 4 | date = januar 2014 | pmid = 24472097 | pmc = 3922705 | doi = 10.1186/1759-8753-5-4 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

HTT se može javiti s bilo kojom vrstom transpozabilnih elemenata, ali [[DNK transpozoni]] i [[retroelement|LTR retroelementi]] imaju veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da budu sposobni za HTT jer oba imaju stabilan, dvolančani DNK međuprodukt za koji se smatra da je čvršći od jednolančanog RNK međuprodukta [[retroelement|ne-LTR retroelemenata]], koji može biti visoko razgradiv.&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;/&gt; [[Transpozabilni element|Neautonomni elementi]] mogu imati manju vjerovatnoću horizontalnog transfera u poređenju sa [[Transpozabilni element|autonomnim elementima]] jer ne [[kpdon|kodiraju]] proteine potrebne za njihovu vlastitu mobilizaciju. Struktura ovih neautonomnih elemenata se uglavnom sastoji od gena bez [[intron]]a koji kodira protein [[transpozaza]] i može, ali i ne mora imati promotorsku sekvencu. Oni koji nemaju promotorske sekvence kodirane unutar mobilne regije oslanjaju se na susjedne promotore domaćina za ekspresiju.&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;/&gt; Smatra se da horizontalni transfer ima važnu ulogu u životnom ciklusu TE.&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;/&gt; Čini se da su kod biljaka [[LTR retrotranspozoni]] smatporodica Copia, posebno oni s niskim brojem kopija iz linija Ale i Ivana, skloniji horizontalnom transferu između različitih biljnih vrsta.&lt;ref name=&quot;Aubin_2023&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Aubin E, Llauro C, Garrigue J, Mirouze M, Panaud O, El Baidouri M | title = Genome-wide analysis of horizontal transfer in non-model wild species from a natural ecosystem reveals new insights into genetic exchange in plants | journal = PLOS Genetics | volume = 19 | issue = 10 | article-number = e1010964 | date = oktobar 2023 | pmid = 37856455 | pmc = 10586619 | doi = 10.1371/journal.pgen.1010964 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Pokazalo se da se HTT javlja između vrsta i preko kontinenata kod obje [[biljke]]&lt;ref name=&quot;Baidouri_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = El Baidouri M, Carpentier MC, Cooke R, Gao D, Lasserre E, Llauro C, Mirouze M, Picault N, Jackson SA, Panaud O | title = Widespread and frequent horizontal transfers of transposable elements in plants | journal = Genome Research | volume = 24 | issue = 5 | pages = 831–8 | date = maj 2014 | pmid = 24518071 | pmc = 4009612 | doi = 10.1101/gr.164400.113 }}&lt;/ref&gt; i životinja (Ivancevic et al. 2013), iako je pokazano da neki TE uspješnije koloniziraju genome određenih vrsta u odnosu na druge.&lt;ref name=&quot;Ivancevic_2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ivancevic AM, Walsh AM, Kortschak RD, Adelson DL | title = Jumping the fine LINE between species: horizontal transfer of transposable elements in animals catalyses genome evolution | journal = BioEssays | volume = 35 | issue = 12 | pages = 1071–82 | date = decembar 2013 | pmid = 24003001 | doi = 10.1002/bies.201300072 | s2cid = 6968210 }}&lt;/ref&gt; Pretpostavljeno je da i prostorna i taksonomska blizina vrsta pogoduju HTT-ovima kod biljaka i životinja.&lt;ref name=&quot;Baidouri_2014&quot;/&gt; Nije poznato kako gustoća populacije može utjecati na brzinu HTT događaja unutar populacije, ali je predloženo da bliska blizina zbog [[parazitizam|parazitizma]] i unakrsne kontaminacije zbog gužve pogoduju HTT-u i kod biljaka i kod životinja.&lt;ref name=&quot;Baidouri_2014&quot;/&gt; Kod biljaka je pokazano da interakcija između lijana i drveća olakšava HTT u prirodnim [[ekosistem]]ima.&lt;ref name=&quot;Aubin_2023&quot;/&gt; Uspješan prijenos transpozabilnog elementa zahtijeva isporuku DNK od donora do ćelije domaćina (i do germinativne linije za višećelijske organizme), nakon čega slijedi integracija u genom domaćina primatelja.&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;/&gt; Iako stvarni mehanizam za transport TE od ćelija donora do ćelija domaćina nije poznat, utvrđeno je da [[gola DNK]] i RNK mogu cirkulirati u tjelesnoj tekućini.&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;/&gt; Mnogi predloženi vektori uključuju [[člankonošci|člankonošce]], [[virus]]e, slatkovodne [[puževi|puževe]] (Ivancevic et al. 2013), [[endosimbioza|endosimbiotske]] [[bakterije]],&lt;ref name=&quot;Dupeyron_2014&quot;/&gt; i unutarćelijske parazitske bakterije.&lt;ref name=&quot;Schaack_2010&quot;/&gt; U nekim slučajevima, čak i TE olakšavaju transport za druge TE.&lt;ref name=&quot;Ivancevic_2013&quot;/&gt;

Dolazak novog TE u [[genom]] domaćina može imati štetne posljedice jer mobilnost TE može izazvati mutaciju. Međutim, HTT također može biti koristan uvođenjem novog genetićkog materijala u genom i promoviranjem [[translokacija (genetika)|premještanja gena]] i TE domena među domaćinima, koje genom domaćina može kooptirati za obavljanje novih funkcija.&lt;ref name=&quot;Ivancevic_2013&quot;/&gt; Štaviše, transpozicijska aktivnost povećava broj kopija TE i generira vruće tačke [[hromosomsko preuređenje|hromosomskog preuređenja]].&lt;ref name=&quot;Wallau_2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wallau GL, Ortiz MF, Loreto EL | title = Horizontal transposon transfer in eukarya: detection, bias, and perspectives | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 4 | issue = 8 | pages = 689–99 | year = 2012 | pmid = 22798449 | pmc = 3516303 | doi = 10.1093/gbe/evs055 }}&lt;/ref&gt; Detekcija HTT-a je težak zadatak jer je to stalni [[fenomen]] koji se stalno mijenja u učestalosti pojavljivanja i sastavu TE unutar genoma domaćina. Nadalje, malo vrsta je analizirano na HTT, što otežava uspostavljanje obrazaca HTT događaja između vrsta. Ovi problemi mogu dovesti do potcjenjivanja ili precjenjivanja HTT događaja između predačkih i sadašnjih [[eukariot]]skih [[vrsta]].&lt;ref name=&quot;Wallau_2012&quot;/&gt;

==Metodi detekcije==
{{Glavni|Zaključavanje horizontalnog prenosa gena}}
[[Datoteka:Xenology.svg|thumb|Događaj specijacije proizvodi [[ortolog]]e gena u dvije kćerinske vrste. Događaj horizontalnog transfera gena s jedne vrste na drugu dodaje [[ksenolog]] gena genomu primatelju.]]
Horizontalni transfer gena se obično zaključuje korištenjem [[bioinformatika|bioinformatičkih]] metoda, bilo identificiranjem atipičnih potpisa sekvenci (&quot;parametarske&quot; metode) ili identificiranjem jakih odstupanja između evolucijske historije određenih sekvenci u poređenju s historijom njihovih domaćina. Preneseni gen ([[ksenolog]]) pronađen u vrsti primateljici je bliže povezan s genima vrste donora nego što bi se očekivalo.

Jedan demonstrirani metod za pronalaženje HGT događaja je putem Shotgun Metagenomics; razbijanje, a zatim [[sekvenciranje DNK]] u uzorku po njenim susjednim regijama i traženje filogenetskih neusklađenosti, koje se mogu zaključiti kao slučajevi horizontalnog transfera gena.&lt;ref name=&quot;Yang_2024&quot;&gt;{{cite journal |title=Gene horizontal transfers and functional diversity negatively correlated with bacterial taxonomic diversity along a nitrogen gradient |doi=10.1038/s41522-024-00588-4 |pmid=39550371 |journal= npj Biofilms Microbiomes |date=2024 |volume=10 |issue=1 |article-number=128 |pmc=11569254 | vauthors = Yang J, Peng Y, Yu Q, Yang J, Zhang Y, Zhang H, Adams CA, Willing CE, Wang C, Li Q, Han X, Gao C }}&lt;/ref&gt;

==Virusi==
[[Virus]] nazvan ''[[Mimivirus]]'' inficira [[amebe]]. Drugi virus, nazvan ''[[Sputnik (virus)|Sputnik]]'', također inficira amebe, ali se ne može reproducirati osim ako mimivirus već nije inficirao istu ćeliju.&lt;ref name=&quot;La_Scola_2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = La Scola B, Desnues C, Pagnier I, Robert C, Barrassi L, Fournous G, Merchat M, Suzan-Monti M, Forterre P, Koonin E, Raoult D | title = The virophage as a unique parasite of the giant mimivirus | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/100 | journal = Nature | volume = 455 | issue = 7209 | pages = 100–4 | date = septembar 2008 | pmid = 18690211 | doi = 10.1038/nature07218 | s2cid = 4422249 | bibcode = 2008Natur.455..100L }}&lt;/ref&gt; &lt;blockquote&gt; Sputnikov [[genom]] otkriva daljnji uvid u njegovu biologiju. Iako 13 njegovih gena pokazuje malu sličnost s bilo kojim drugim poznatim genima, tri su blisko povezana s genima mimivirusa i [[mamavirus]]a, koje je možda kanibalizirao sićušni virus dok je negdje u svojoj historiji pakirao čestice. Ovo sugerira da je [[satelitski virus]] mogao vršiti horizontalni prijenos gena između virusa, paralelno s načinom na koji [[bakteriofag]]i prenose gene između bakterija.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pearson H | title = 'Virophage' suggests viruses are alive | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-08-07_454_7205/page/676 | journal = Nature | volume = 454 | issue = 7205 | page = 677 | date = august 2008 | pmid = 18685665 | doi = 10.1038/454677a | doi-access =  | bibcode = 2008Natur.454..677P | s2cid = 205040157 }}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt; Horizontalni transfer se također uočava između geminivirusa i biljaka [[duhan]]a.

==Prokarioti==
Horizontalni transfer gena je uobičajen među bakterijama, čak i među vrlo udaljeno srodnim, a također i između [[bakterija]] i [[archaea]].&lt;ref&gt;https://www.google.com/search?client=firefox-b-e&amp;channel=entpr&amp;q=bacteria%20archae%20gene%20transfer&lt;/ref&gt; Smatra se da je ovaj proces značajan uzrok povećane [[otpornosti na lijekove]]&lt;ref name=&quot;Gyles_2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Barlow_2009&quot;&gt;{{cite book | vauthors = Barlow M |chapter=What Antimicrobial Resistance Has Taught Us About Horizontal Gene Transfer |title=Horizontal Gene Transfer |volume=532 |pages=397–411 |year=2009 |pmid=19271198 |doi=10.1007/978-1-60327-853-9_23 |series=Methods in Molecular Biology |publisher=Humana Press |location=Totowa, NJ |isbn=978-1-60327-852-2}}&lt;/ref&gt; kada jedna bakterijska ćelija stekne otpornost, a geni otpornosti se prenesu na drugu vrstu.&lt;ref name=&quot;Hawkey_2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hawkey PM, Jones AM | title = The changing epidemiology of resistance | journal = The Journal of Antimicrobial Chemotherapy | volume = 64 | issue = Suppl 1 | pages = i3-10 | date = septembar 2009 | pmid = 19675017 | doi = 10.1093/jac/dkp256 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Francino_2012&quot;&gt;{{cite book |veditors = Francino MP |year=2012 |title=Horizontal Gene Transfer in Microorganisms |publisher=Caister Academic Press|isbn= 978-1-908230-10-2}}&lt;/ref&gt; Transpozicija i horizontalni transfer gena, zajedno sa jakim [[selekcija|prirodnim selektivnim silama]], doveli su do sojeva ''[[Staphylococcus aureus|S. aureus]]'' i mnogih drugih [[patogen]]ih bakterija otpornih na više lijekova.&lt;ref name=&quot;Stearns_2005&quot;/&gt; Horizontalni transfer gena također ima ulogu u širenju faktora [[virulencija]], kao što su [[egzotoksin]]i i [[egzoenzim]]i, među bakterijama.&lt;ref name=&quot;Gyles_2014&quot;/&gt; Glavni primjer širenja egzotoksina je adaptivna evolucija [[Shiga toksin]]a u ''[[E. coli]]'',  putem horizontalnog transfera gena, transdukcijom sa vrstama bakterija roda  ''[[Shigella]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Strauch E, Lurz R, Beutin L | title = Characterization of a Shiga toxin-encoding temperate bacteriophage of Shigella sonnei | url = https://archive.org/details/sim_infection-and-immunity_2001-12_69_12/page/7588 | journal = Infection and Immunity | volume = 69 | issue = 12 | pages = 7588–95 | date = decembar 2001 | pmid = 11705937 | pmc = 98851 | doi = 10.1128/IAI.69.12.7588-7595.2001 }}&lt;/ref&gt; Predložene su strategije za borbu protiv određenih bakterijskih [[infekcija]], ciljanjem ovih specifičnih faktora virulencije i mobilnih genetičkih elemenata.&lt;ref name=&quot;Keen_2012&quot;/&gt; Naprimjer, horizontalno preneseni genetički elementi imaju važnu ulogu u virulenciji ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', ''[[Salmonella]]'', ''[[Streptococcus]]'' i ''[[Clostridium perfringens]]''.&lt;ref name=&quot;Gyles_2014&quot;/&gt;

Kod prokariota, poznato je da restrikcijski sistemi modifikacije pružaju [[imunost]] protiv horizontalnog transfera gena i u stabilizaciji [[transpozon|mobilnih genetičkih elemenata]]. Prijavljeno je da se geni koji kodiraju sisteme restrikcijske modifikacije kreću između prokariotskih genoma unutar [[transpozon|mobilni genetički element|mobilnih genetičkih elemenata]] (MGE) kao što su [[plazmidi]], [[profagi]], insercijske sekvence/[[transpozon]]i, integrativni konjugativni elementi (ICE),&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Johnson CM, Grossman AD | title = Integrative and Conjugative Elements (ICEs): What They Do and How They Work | journal = Annual Review of Genetics | volume = 42 | issue = 1 | pages = 577–601 | date = novembar 2015 | pmid = 26473380 | pmc = 5180612 | doi = 10.1146/annurev-genet-112414-055018 }}&lt;/ref&gt; i [[integron]]i. Ipak, oni su češće hromosomski kodirana barijera za MGE nego MGE-kodirani alat za infekciju ćelija.&lt;ref name=&quot;Oliveira_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Oliveira PH, Touchon M, Rocha EP | title = The interplay of restriction-modification systems with mobile genetic elements and their prokaryotic hosts | journal = Nucleic Acids Research | volume = 49 | issue = 16 | pages = 10618–10631 | date = septembar 2014 | pmid = 25120263 | pmc = 4176335 | doi = 10.1093/nar/gku734 | url = }}&lt;/ref&gt;

Lateralni transfer gena putem mobilnog genetičkog elementa, odnosno integriranog konjugativnog elementa (ICE) ''Bs1'', zabilježen je zbog njegove uloge u globalnom SOS odgovoru na oštećenje DNK kod [[Gram-pozitivne bakterije]] ''[[Bacillus subtilis]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid = 17511812|pmc=3320793| doi=10.1111/j.1365-2958.2007.05748.x|volume=64 |issue = 6|pages=1515–1528|title=Identification and characterization of the immunity repressor (ImmR) that controls the mobile genetic element ICE ''Bs1'' of ''Bacillus subtilis''|journal= PLOS Genet | vauthors=Auchtung JM, Lee CA, Garrison KL, Grossman AD|date=juni 2007| url=}}&lt;/ref&gt; Nadalje, povezan je s otpornošću na zračenje i isušivanje [[spora]] ''Bacillus pumilus'' SAFR-032.,&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=23812891| doi=10.1007/s00792-013-0559-z| volume=17| issue=5| pages=767–774| title=An ICE''Bs1''-like element may be associated with the extreme radiation and desiccation resistance of ''Bacillus pumilus'' SAFR-032 spores.| journal=Extremophiles| vauthors=Tirumalai MR, Fox GE| date=septembar 2013| s2cid=8675124| url=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00792-013-0559-z| access-date=16. 9. 2020| archive-date=28. 11. 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20211128101257/https://link.springer.com/article/10.1007/s00792-013-0559-z| url-status=live| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; izolovanih od čistih prostorija svemirskih letjelica.&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 14502417|doi=10.1007/s00248-003-1029-4 | volume=47 | issue = 2 |pages=159–163| title=Extreme spore UV resistance of ''Bacillus pumilus'' isolates obtained from an ultraclean Spacecraft Assembly Facility.| url = https://archive.org/details/sim_microbial-ecology_2004-02_47_2/page/158|journal= Microb Ecol|vauthors=Link L, Sawyer J, Venkateswaran K, Nicholson W| date=februar 2004|bibcode=2004MicEc..47..159L |s2cid=13416635 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 16332797| pmc=1317311| doi=10.1128/AEM.71.12.8147-8156.2005|volume=71|issue = 12 |pages=8147–8156| title=Survival of spacecraft-associated microorganisms under simulated martian UV irradiation.|journal=Appl Environ Microbiol| vauthors=Newcombe DA, Schuerger AC, Benardini JN, Dickinson D, Tanner R, Venkateswaran K| date=decembar 2005| bibcode=2005ApEnM..71.8147N|url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_2005-12_71_12/page/8146}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal| pmid=15941382| doi=10.1089/ast.2005.5.391| volume=5| issue=3| pages=391–405| title=Recurrent isolation of hydrogen peroxide-resistant spores of ''Bacillus pumilus'' from a spacecraft assembly facility.| journal=Astrobiology| vauthors=Kempf MJ, Chen F, Kern R, Venkateswaran K| date=juni 2005| bibcode=2005AsBio...5..391K| url=https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/ast.2005.5.391| access-date=16. 9. 2020| archive-date=7. 3. 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20220307083042/https://www.liebertpub.com/doi/10.1089/ast.2005.5.391| url-status=live| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

Prijavljeno je da elementi insercije [[transpozon]]a povećavaju sposobnost Gram-negativnih sojeva ''[[Escherichia coli|E. coli]]'' , putem velikih transpozicija ili preuređenja genoma, te povećanjem stope [[mutacija]].&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid=6303898|pmc=1202041|volume=103|issue=4|pages=581–592|title=Evolution of transposons: natural selection for Tn5 in ''Escherichia coli'' K12|journal=Genetics|vauthors=Biel SW, Hartl DL|date=juni 1983|doi=10.1093/genetics/103.4.581|url=https://www.genetics.org/content/103/4/581.long|access-date=16. 9. 2020|archive-date=19. 8. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819032655/https://www.genetics.org/content/103/4/581.long|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|pmid= 6303898|pmc=1202041| volume=303 |issue =5918|pages=633–635|title=Transposable elements as mutator genes in evolution|journal= [[Nature]]|vauthors=Chao L, Vargas C, Spear BB, Cox EC|year= 1983| doi=10.1038/303633a0 |bibcode=1983Natur.303..633C| url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1983-06-16_303_5918/page/632}}&lt;/ref&gt; U studiji o efektima dugotrajne izloženosti simuliranoj mikrogravitaciji na nepatogenu ''E. coli'', rezultati su pokazali da se insercije transpozona javljaju na lokusima, što je povezano sa SOS [[stres]]nim odgovorom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tirumalai MR, Karouia F, Tran Q, Stepanov VG, Bruce RJ, Ott M, Pierson DL, Fox GE| title = The adaptation of ''Escherichia coli'' cells grown in simulated microgravity for an extended period is both phenotypic and genomic.| journal = npj Microgravity | volume =3 |issue= 15| date = maj 2017 | article-number = 15| pmid = 28649637 | pmc = 54601760 | doi = 10.1038/s41526-017-0020-1}}&lt;/ref&gt; Kada je isti soj ''E. coli'' bio izložen kombinaciji simulirane mikrogravitacije i tragovima (pozadinskim) nivoima (širokog spektra) [[antibiotik]]a ([[hloramfenikol]]), rezultati su pokazali preraspodjele posredovane [[transpozon]]ima (TMR), što je ometalo gene uključene u bakterijsku adheziju i brisalo cijeli segment nekoliko gena uključenih u pokretljivost i [[hemotaksija|hemotaksiju]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tirumalai MR, Karouia F, Tran Q, Stepanov VG, Bruce RJ, Ott M, Pierson DL, Fox GE| title = Evaluation of acquired antibiotic resistance in ''Escherichia coli'' exposed to long-term low-shear modeled microgravity and background antibiotic exposure| journal = mBio | volume =10 |issue= e02637-18| date = januar 2019 | article-number = e02637-18| pmid = 30647159 | pmc = 6336426 | doi = 10.1128/mBio.02637-18}}&lt;/ref&gt; Obje ove studije imaju implikacije na rast mikroba, [[adaptacija|adaptaciju]] i [[otpornost na antibiotike]] u realnim vremenskim i prostornim uslovima.

Horizontalni transfer gena je posebno aktivan u bakterijskim genomima oko proizvodnje[[sekunarni metabolit|sekundarnih]] ili specijalizovanih [[metabolit]]a.&lt;ref name=&quot;Ginolhac_2005&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ginolhac A, Jarrin C, Robe P, Perrière G, Vogel TM, Simonet P, Nalin R | title = Type I polyketide synthases may have evolved through horizontal gene transfer | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2005-06_60_6/page/716 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 60 | issue = 6 | pages = 716–25 | date = juni 2005 | pmid = 15909225 | doi = 10.1007/s00239-004-0161-1 | bibcode = 2005JMolE..60..716G }}&lt;/ref&gt; Ovo je jasno vidljivo kod određenih grupa bakterija, uključujući ''P. aeruginosa'' i ''[[Actinomycetales]]'', red ''[[Actinomycetota]]''.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jagannathan |first1=Sveta V. |last2=Manemann |first2=Erika M. |last3=Rowe |first3=Sarah E. |last4=Callender |first4=Maiya C. |last5=Soto |first5=William |date=juli 2021 |title=Marine Actinomycetes, New Sources of Biotechnological Products |journal=Marine Drugs |language=en |volume=19 |issue=7 |page=365 |doi=10.3390/md19070365 |doi-access=free |issn=1660-3397 |pmc=8304352 |pmid=34201951 |bibcode=2021MarDr..19..365J }}&lt;/ref&gt; [[Poliketidna sintaza|Poliketidne sintaze]] (PKS) i [[Metabolički genski klaster|biosintetski genski klasteri]] pružaju modulske organizacije povezanih gena, čineći ove [[bakterije]] dobro prilagođenim za sticanje i odbacivanje korisnih modulskih modifikacija putem HGT-a. Određena područja gena poznata kao [[Rekombinacijsko žarište|žarišta]] dodatno povećavaju vjerovatnoću horizontalno prenesenih gena koji proizvode [[sekundarni metabolit|sekundarne metabolite]].&lt;ref name=&quot;Gross_2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gross H, Loper JE | title = Genomics of secondary metabolite production by Pseudomonas spp | journal = Natural Product Reports | volume = 26 | issue = 11 | pages = 1408–46 | date = novembar 2009 | pmid = 19844639 | doi = 10.1039/b817075b }}&lt;/ref&gt;

===Bakterijska transformacija===
[[Datoteka:Transformation HGT in Bacteria.svg|thumb|1: Bakterija donor 2: Bakterija koja će primiti gen 3: Crveni dio predstavlja gen koji će biti prenesen. Transformacija u bakterijama se dešava u određenom okruženju.]]
[[Transformacija (genetika)|Prirodna transformacija]] je bakterijska adaptacija za transfer DNK (HGT) koja zavisi od ekspresije brojnih bakterijskih gena čiji su produkti odgovorni za ovaj proces.&lt;ref name=&quot;Chen_2004&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chen I, Dubnau D | title = DNA uptake during bacterial transformation | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 2 | issue = 3 | pages = 241–9 | date = mart 2004 | pmid = 15083159 | doi = 10.1038/nrmicro844 | s2cid = 205499369 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Johnsborg_2007&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Johnsborg O, Eldholm V, Håvarstein LS | title = Natural genetic transformation: prevalence, mechanisms and function | journal = Research in Microbiology | volume = 158 | issue = 10 | pages = 767–78 | date = decembar 2007 | pmid = 17997281 | doi = 10.1016/j.resmic.2007.09.004 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Općenito prenošenje iformacija je složen, energetski zahtjevan razvojni proces. Da bi se bakterija vezala, prihvatila i rekombinirala egzogenu DNK u svoj [[hromosom]], mora postati [[prirodna kompetencija|kompetentna]], odnosno ući u posebno fiziološko stanje. Razvoj kompetencije kod ''[[Bacillus subtilis]]'' zahtijeva ekspresiju oko 40 gena.&lt;ref name=&quot;Solomon_1996&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Solomon JM, Grossman AD | title = Who's competent and when: regulation of natural genetic competence in bacteria | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_1996-04_12_4/page/150 | journal = Trends in Genetics | volume = 12 | issue = 4 | pages = 150–5 | date = april 1996 | pmid = 8901420 | doi = 10.1016/0168-9525(96)10014-7 }}&lt;/ref&gt; DNK integrirana u [[hromosom]] domaćina obično je (ali uz rijetke izuzetke) izvedena iz druge bakterije iste [[vrsta|vrste]], te je stoga homologna rezidentnom hromosomu. Sposobnost prirodne transformacije javlja se kod najmanje 67 prokariotskih vrsta.&lt;ref name=&quot;Johnsborg_2007&quot;/&gt;

[[Prirodna kompetencija|Kompetencija]] za transformaciju obično je inducirana visokom gustoćom ćelija i/ili ograničenjem hranjivih tvari, uvjetima povezanim sa [[Rast bakterija|stacionarnom fazom]] bakterijskog rasta. Čini se da je kompetencija adaptacija za [[popravka DNK|popravak DNK]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Michod RE, Bernstein H, Nedelcu AM | title = Adaptive value of sex in microbial pathogens | journal = Infection, Genetics and Evolution | volume = 8 | issue = 3 | pages = 267–85 | date = maj 2008 | pmid = 18295550 | doi = 10.1016/j.meegid.2008.01.002 | bibcode = 2008InfGE...8..267M | url = http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf | access-date = 4. 10. 2016 | archive-date = 11. 5. 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200511153411/http://www.hummingbirds.arizona.edu/Faculty/Michod/Downloads/IGE%20review%20sex.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt; Transformacija kod bakterija može se posmatrati kao primitivni spolni proces, budući da uključuje interakciju homologne DNK dvije jedinke kako bi se formirala [[rekombinantna DNK]] koja se prenosi na sljedeće generacije. Iako je transdukcija oblik HGT-a koji se najčešće povezuje s [[bakteriofag]]ima, određeni fagi također mogu biti sposobni promovirati transformaciju.&lt;ref name=&quot;Keen_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Keen EC, Bliskovsky VV, Malagon F, Baker JD, Prince JS, Klaus JS, Adhya SL | title = Novel &quot;Superspreader&quot; Bacteriophages Promote Horizontal Gene Transfer by Transformation | journal = mBio | volume = 8 | issue = 1 | article-number = e02115-16 | date = januar 2017 | pmid = 28096488 | pmc = 5241400 | doi = 10.1128/mBio.02115-16 | bibcode = 2017mBio....815.16K }}&lt;/ref&gt;

=== Bakterijska konjugacija ===
[[Slika:Conjugation HGT in Bacteria.svg|thumb|1: Donorska bakterijska ćelija (F+ ćelija) 2: Bakterija koja prima plazmid (F- ćelija) 3: Plazmid koji će biti premješten u drugu bakteriju 4: Pilus i T4SS. Konjugacija u bakterijama pomoću spolnog pilusa; zatim bakterija koja je primila plazmid može ga dati i drugim bakterijama.]]
[[Slika:Bacterial conjugation.png|thumb|Ćelije ''E. coli'' prolaze kroz konjugaciju i dijele genetičke informacije. F-pilus se proteže prema drugoj ćeliji.]]
Kao što je ranije spomenuto, [[Bakterijska konjugacija|konjugacija]] je metod horizontalnog prijenosa gena putem kontakta između ćelija.&lt;ref name=&quot;Stearns_2005&quot;/&gt; Kroz proces konjugacije, [[Sistem sekrecije tipa IV|sistemi sekrecije tipa IV]] (T4SS) koriste se za prenos DNK iz donorske ćelije u ćeliju primatelja.&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1128/jb.00438-22 | title=Conjugation's Toolkit: The Roles of Nonstructural Proteins in Bacterial Sex | date=2023 | journal=Journal of Bacteriology | volume=205 | issue=3 | pages=e0043822 | pmid=36847532 | pmc=10029717 | vauthors = Cooke MB, Herman C §}}&lt;/ref&gt; Ovi T4SS [[kodon|kodirani]] unutar [[plazmid]]a nose druge proteine i gene koji pomažu u dopunjavanju ćelije u konjugaciji. Istraživanja su pokazala da postoje proteini koji se vežu za jednostruko vezanu DNK (SSB), također kodirani unutar konjugativnog [[plazmid]]a koji mogu pomoći u konjugaciji i održivosti ćelija.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Porter |first1=R D |last2=Black |first2=S |date=april 1991 |title=The single-stranded-DNA-binding protein encoded by the Escherichia coli F factor can complement a deletion of the chromosomal ssb gene |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1991-04_173_8/page/2720 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=173 |issue=8 |pages=2720–2723 |doi=10.1128/jb.173.8.2720-2723.1991 |issn=0021-9193 |pmc=207845 |pmid=2013585}}&lt;/ref&gt; Smatra se da je to slučaj jer se SSB-ovi prirodno eksprimiraju kako bi pomogli u stabilizaciji jednolančane [[DNK]] (ssDNK.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Maffeo |first1=Christopher |last2=Aksimentiev |first2=Aleksei |date=1. 12. 2017 |title=Molecular mechanism of DNA association with single-stranded DNA binding protein |url=http://academic.oup.com/nar/article/45/21/12125/4559114 |journal=Nucleic Acids Research |language=en |volume=45 |issue=21 |pages=12125–12139 |doi=10.1093/nar/gkx917 |pmid=29059392 |pmc=5716091 |issn=0305-1048}}&lt;/ref&gt; SSB-ovi će također regrutovati druge proteine poput RadD ili RecA koji se eksprimiraju u događajima rekombinacije, [[popravka DNK|popravke]] i [[duplikacija DNK|replikacije DNK]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gupta |first1=Sankalp |last2=Yeeles |first2=Joseph T.P. |last3=Marians |first3=Kenneth J. |date=septembar 2014 |title=Regression of Replication Forks Stalled by Leading-strand Template Damage |journal=Journal of Biological Chemistry |language=en |volume=289 |issue=41 |pages=28388–28398 |doi=10.1074/jbc.M114.587907|doi-access=free |pmid=25138217 |pmc=4192491 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Chen |first1=Stefanie H. |last2=Byrne-Nash |first2=Rose T. |last3=Cox |first3=Michael M. |date=septembar 2016 |title=Escherichia coli RadD Protein Functionally Interacts with the Single-stranded DNA-binding Protein |journal=Journal of Biological Chemistry |language=en |volume=291 |issue=39 |pages=20779–20786 |doi=10.1074/jbc.M116.736223 |doi-access=free |pmc=5034066 |pmid=27519413}}&lt;/ref&gt; Dalje pokazujući njihovu moguću ulogu u konjugaciji. Iako može biti korisno, studije su također pokazale da proteini poput SSB-a nisu neophodni u konjugaciji. Naprimjer, [[plazmid]] pCF10 iz ''Enterococcus faecalis'', [[Gram-pozitivne bakterije]], ima protein sličan SSB-u nazvan PrgE i klasificiran je kao nepotreban za konjugaciju.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Breidenstein |first1=Annika |last2=Lamy |first2=Anaïs |last3=Bader |first3=Cyrielle PJ |last4=Sun |first4=Wei-Sheng |last5=Wanrooij |first5=Paulina H |last6=Berntsson |first6=Ronnie P-A |date=august 2024 |title=PrgE: an OB-fold protein from plasmid pCF10 with striking differences to prototypical bacterial SSBs |journal=Life Science Alliance |language=en |volume=7 |issue=8 |article-number=e202402693 |doi=10.26508/lsa.202402693 |issn=2575-1077 |pmc=11137577 |pmid=38811160}}&lt;/ref&gt; Potrebno je više istraživanja o tome zašto su proteini koji se vežu za ssDNK kodirani u konjugativne plazmide.
Konjugacija u slučaju mikrobioma i [[simbioza]] je veoma važna. Ovim procesom se stiču novi geni koji dovode do povećanja genetičke raznolikosti i evolucije, kao što je sticanje gena otpornosti na antibiotike. ''Mycobacterium tuberculosis'' je vrsta koja je evoluirala načinima poput konjugacije, a istovremeno je stekla [[otpornost na antibiotike]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Parsons |first1=Linda M. |last2=Jankowski |first2=Craig S. |last3=Derbyshire |first3=Keith M. |date=april 1998 |title=Conjugal transfer of chromosomal DNA in Mycobacterium smegmatis |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2958.1998.00818.x |journal=Molecular Microbiology |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=571–582 |doi=10.1046/j.1365-2958.1998.00818.x |pmid=9632259 |issn=0950-382X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Supply |first1=Philip |last2=Marceau |first2=Michael |last3=Mangenot |first3=Sophie |last4=Roche |first4=David |last5=Rouanet |first5=Carine |last6=Khanna |first6=Varun |last7=Majlessi |first7=Laleh |last8=Criscuolo |first8=Alexis |last9=Tap |first9=Julien |last10=Pawlik |first10=Alexandre |last11=Fiette |first11=Laurence |last12=Orgeur |first12=Mickael |last13=Fabre |first13=Michel |last14=Parmentier |first14=Cécile |last15=Frigui |first15=Wafa |date=februar 2013 |title=Genomic analysis of smooth tubercle bacilli provides insights into ancestry and pathoadaptation of Mycobacterium tuberculosis |journal=Nature Genetics |language=en |volume=45 |issue=2 |pages=172–179 |doi=10.1038/ng.2517 |pmid=23291586 |pmc=3856870 |issn=1061-4036}}&lt;/ref&gt; Njegova [[evolucija]] ili povećanje genetičke raznolikosti uočeno je i kod mnogih drugih [[vrsta]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Palmer |first1=Kelli L |last2=Kos |first2=Veronica N |last3=Gilmore |first3=Michael S |date=1. 10. 2010 |title=Horizontal gene transfer and the genomics of enterococcal antibiotic resistance |journal=Current Opinion in Microbiology |series=Antimicrobials/Genomics |volume=13 |issue=5 |pages=632–639 |doi=10.1016/j.mib.2010.08.004 |issn=1369-5274 |pmc=2955785 |pmid=20837397 |bibcode=2010COMb...13..632P }}&lt;/ref&gt; Zbog toga postoji ogromna zabrinutost oko toga koliko konjugacija ili horizontalni prijenos gena mogu uticati na ljudsko zdravlje i ljidski [[mikrobiom]], jer patogeni mikrobi mogu postati još patogeniji. Studije su pokazale da čak i naš vlastiti mikrobiom ima mnoštvo antimikrobnih gena koji, ako se prenesu na patogene mikrobe, mogu biti štetni.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sommer |first1=Morten O. A. |last2=Dantas |first2=Gautam |last3=Church |first3=George M. |date=28. 8. 2009 |title=Functional Characterization of the Antibiotic Resistance Reservoir in the Human Microflora |url=https://archive.org/details/sim_science_2009-08-28_325_5944/page/1128 |journal=Science |language=en |volume=325 |issue=5944 |pages=1128–1131 |doi=10.1126/science.1176950 |issn=0036-8075 |pmc=4720503 |pmid=19713526|bibcode=2009Sci...325.1128S }}&lt;/ref&gt;

[[Bakterijska konjugacija|Konjugacija]] u ''[[Mycobacterium smegmatis]]'', kao i konjugacija u ''[[Escherichia coli|E. coli]]'', zahtijeva stabilan i produžen kontakt između donorskog i recipijentnog soja, otporna je na [[deoksiribonukleaza|DNazu]], a prenesena DNK se ugrađuje u [[hromosom]] primatelja putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]]. Međutim, za razliku od ''E. coli'' [[mehanizam bakterijske konjugacije|visoka učestalost rekombinacijske konjugacije]] (Hfr), mikobakterijska konjugacija je vrsta HGT-a koja je zasnovana na [[hromosom]]u, a ne na [[plazmid]]u.&lt;ref name=&quot;Gray_2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gray TA, Krywy JA, Harold J, Palumbo MJ, Derbyshire KM | title = Distributive conjugal transfer in mycobacteria generates progeny with meiotic-like genome-wide mosaicism, allowing mapping of a mating identity locus | journal = PLOS Biology | volume = 11 | issue = 7 | article-number = e1001602 | date = juli 2013 | pmid = 23874149 | pmc = 3706393 | doi = 10.1371/journal.pbio.1001602 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Nadalje, za razliku od konjugacije kod ''[[E. coli]]'' (Hfr), kod ''M. smegmatis'' svi regioni hromosoma prenose se sa uporedivom efikasnošću. Značajno miješanje roditeljskih genoma pronađeno je kao rezultat konjugacije, a ovo miješanje se smatralo podsjećajućim na ono koje se vidi u [[mejoza|mejotskim]] proizvodima [[spolno razmnožavanje|seksualne reprodukcije]].&lt;ref name=&quot;Gray_2013&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Derbyshire_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Derbyshire KM, Gray TA | title = Distributive Conjugal Transfer: New Insights into Horizontal Gene Transfer and Genetic Exchange in Mycobacteria | journal = Microbiology Spectrum | volume = 2 | issue = 1 | pages = 61–79 | year = 2014 | article-number = 2.1.04 | pmid = 25505644 | pmc = 4259119 | doi = 10.1128/microbiolspec.MGM2-0022-2013 }}&lt;/ref&gt;

===Transfer DNK kod arheja===
[[Haloarchaea]] su aerobne [[halofil]]ne bakterije za koje se smatra da su evoluirale od anaerobnih [[metanogen]]a. Veliki dio njihovog genoma, 126 kompozitnih genskih porodica, izveden je iz genetičkog materijala bakterijskih genoma. To im je omogućilo da se prilagode izuzetno slanim okruženjima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Méheust R, Watson AK, Lapointe FJ, Papke RT, Lopez P, Bapteste E | title = Hundreds of novel composite genes and chimeric genes with bacterial origins contributed to haloarchaeal evolution | journal = Genome Biology | volume = 19 | issue = 1 | article-number = 75 | date = juni 2018 | pmid = 29880023 | pmc = 5992828 | doi = 10.1186/s13059-018-1454-9 | doi-access = free | bibcode = 2018GenBi..19...75M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Martijn J, Schön ME, Lind AE, Vosseberg J, Williams TA, Spang A, Ettema TJ | title = Hikarchaeia demonstrate an intermediate stage in the methanogen-to-halophile transition | journal = Nature Communications | volume = 11 | issue = 1 | article-number = 5490 | date = oktobar 2020 | pmid = 33127909 | doi = 10.1038/s41467-020-19200-2 | pmc = 7599335 | bibcode = 2020NatCo..11.5490M }}&lt;/ref&gt;

[[Archaea|arheon]] ''[[Sulfolobus solfataricus]]'', kada je ozračen [[UV|ultraljubičastim]] zračenjem, snažno indukuje formiranje [[pilus|pilusa tipa IV]] koji zatim olakšava ćelijsku agregaciju.&lt;ref name=&quot;Fröls_2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fröls S, Ajon M, Wagner M, Teichmann D, Zolghadr B, Folea M, Boekema EJ, Driessen AJ, Schleper C, Albers SV | title = UV-inducible cellular aggregation of the hyperthermophilic archaeon Sulfolobus solfataricus is mediated by pili formation | journal = Molecular Microbiology | volume = 70 | issue = 4 | pages = 938–52 | date = novembar 2008 | pmid = 18990182 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2008.06459.x | url = https://pure.rug.nl/ws/files/56956856/UV_inducible_cellular_aggregation_of_the_hyperthermophilic_archaeon_Sulfolobus_solfataricus_is_mediated_by_pili_formation.pdf | doi-access = free | access-date = 23. 6. 2020 | archive-date = 15. 4. 2023 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230415071308/https://pure.rug.nl/ws/files/56956856/UV_inducible_cellular_aggregation_of_the_hyperthermophilic_archaeon_Sulfolobus_solfataricus_is_mediated_by_pili_formation.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Allers_2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Allers T | title = Swapping genes to survive - a new role for archaeal type IV pili | journal = Molecular Microbiology | volume = 82 | issue = 4 | pages = 789–91 | date = novembar 2011 | pmid = 21992544 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2011.07860.x | s2cid = 45490029 | doi-access =  }}&lt;/ref&gt; Izloženost hemijskim agensima koji uzrokuju [[oštećenje DNK]] također izaziva ćelijsku agregaciju.&lt;ref name=&quot;Fröls_2008&quot;/&gt; Ostali fizički stresori, poput promjene temperature ili [[pH vrijednost]]i, ne izazivaju agregaciju, što ukazuje na to da je oštećenje DNK specifičan induktor ćelijske agregacije.

[[UV]]-inducirana ćelijska agregacija posreduje međućelijsku razmjenu [[hromosom]]skih HGT markera s visokom frekvencijom,&lt;ref name=&quot;Ajon_2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ajon M, Fröls S, van Wolferen M, Stoecker K, Teichmann D, Driessen AJ, Grogan DW, Albers SV, Schleper C | title = UV-inducible DNA exchange in hyperthermophilic archaea mediated by type IV pili | journal = Molecular Microbiology | volume = 82 | issue = 4 | pages = 807–17 | date = novembar 2011 | pmid = 21999488 | doi = 10.1111/j.1365-2958.2011.07861.x | url = https://pure.rug.nl/ws/files/6771142/2011MolMicrobiolAjon.pdf | doi-access = free | access-date = 23. 6. 2020 | archive-date = 10. 10. 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211010101112/https://pure.rug.nl/ws/files/6771142/2011MolMicrobiolAjon.pdf | url-status = live }}&lt;/ref&gt; a UV-inducirane kulture pokazuju stope rekombinacije koje premašuju one kod neinduciranih kultura za čak tri reda veličine. Ćelije ''S. solfataricus'' se preferencijalno agregiraju s drugim ćelijama vlastite vrste.&lt;ref name=&quot;Ajon_2011&quot;/&gt; Frols et al.&lt;ref name=&quot;Fröls_2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Fröls_2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fröls S, White MF, Schleper C | title = Reactions to UV damage in the model archaeon Sulfolobus solfataricus | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 37 | issue = Pt 1 | pages = 36–41 | date = februar 2009 | pmid = 19143598 | doi = 10.1042/BST0370036 }}&lt;/ref&gt; i Ajon et al.&lt;ref name=&quot;Ajon_2011&quot;/&gt; sugerirali su da je UV-inducibilni transfer DNK vjerovatno važan mehanizam za obezbjeđivanje povećanog popravka oštećene DNK putem [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]]. Ovaj proces se može smatrati jednostavnim oblikom seksualne interakcije.
Druga termofilna vrsta, ''[[Sulfolobus acidocaldarius]]'', sposobna je da se podvrgne HGT-u. ''S. acidocaldarius'' može razmjenjivati i rekombinovati hromosomske markere na temperaturama do 84&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;Grogan_1996&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Grogan DW | title = Exchange of genetic markers at extremely high temperatures in the archaeon Sulfolobus acidocaldarius | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1996-06_178_11/page/3206 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 178 | issue = 11 | pages = 3207–11 | date = juni 1996 | pmid = 8655500 | pmc = 178072 | doi = 10.1128/jb.178.11.3207-3211.1996 }}&lt;/ref&gt; Izloženost [[UV|UV zračenju]] indukuje formiranje pilusa i agregaciju ćelija.&lt;ref name=&quot;Ajon_2011&quot;/&gt; Ćelije sa sposobnošću agregacije imaju veće preživljavanje od mutanata kojima nedostaju pilusi, koji se ne mogu agregirati. Učestalost rekombinacije se povećava oštećenjem DNK izazvanim UV zračenjem.&lt;ref name=&quot;Wood_1997&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wood ER, Ghané F, Grogan DW | title = Genetic responses of the thermophilic archaeon Sulfolobus acidocaldarius to short-wavelength UV light | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_1997-09_179_18/page/5692 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 179 | issue = 18 | pages = 5693–8 | date = septembar 1997 | pmid = 9294423 | pmc = 179455 | doi = 10.1128/jb.179.18.5693-5698.1997 }}&lt;/ref&gt; i hemikalijama koje oštećuju DNK.&lt;ref name=&quot;Reilly_2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Reilly MS, Grogan DW | title = Biological effects of DNA damage in the hyperthermophilic archaeon Sulfolobus acidocaldarius | journal = FEMS Microbiology Letters | volume = 208 | issue = 1 | pages = 29–34 | date = februar 2002 | pmid = 11934490 | doi = 10.1016/s0378-1097(01)00575-4 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

*[[Sulfolobales''ups'' operon]], koji sadrži pet gena, visoko je induciran UV zračenjem. Proteini koje kodira ''ups'' [[operon]] koriste se u [[UV|UV-indukovanom]] sastavljanju pilusa i ćelijskoj agregaciji što dovodi do međućelijske razmjene DNK i [[homologna rekombinacija|homologne rekombinacije]].&lt;ref name=&quot;Wolferen_2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van Wolferen M, Ajon M, Driessen AJ, Albers SV | title = Molecular analysis of the UV-inducible pili operon from Sulfolobus acidocaldarius | journal = MicrobiologyOpen | volume = 2 | issue = 6 | pages = 928–37 | date = decembar 2013 | pmid = 24106028 | pmc = 3892339 | doi = 10.1002/mbo3.128 }}&lt;/ref&gt; Budući da ovaj sistem povećava sposobnost za život ćelija ''S. acidocaldarius'' nakon izlaganja UV-zračenju, Wolferen et al.&lt;ref name=&quot;Wolferen_2013&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;van_Wolferen_2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van Wolferen M, Ma X, Albers SV | title = DNA Processing Proteins Involved in the UV-Induced Stress Response of Sulfolobales | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2015-09_197_18/page/2940 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 197 | issue = 18 | pages = 2941–51 | date = septembar 2015 | pmid = 26148716 | pmc = 4542170 | doi = 10.1128/JB.00344-15 }}&lt;/ref&gt; smatraju da se [[tDNK|trasferna DNK]] vjerovatno odvija kako bi se popravila oštećenja DNK, izazvana homolognom rekombinacijom,  UV zračenjem.

==Eukarioti==
&quot;Poređenja sekvenci ukazuju na nedavni horizontalni transfer mnogih gena među različitim vrstama, uključujući i preko granica [[filogeneta|filogenetskih]] 'domena'. Stoga se određivanje filogenetske historije vrste ne može konačno uraditi određivanjem evolucijskih stabala za pojedinačne gene.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://bioinfosu.okstate.edu/MG/MGW3/MG334.html | vauthors = Melcher U | date = 2001 | title = Molecular genetics: Horizontal gene transfer | publisher = Oklahoma State University | location = Stillwater, Oklahoma USA |access-date=20. 8. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304071146/http://bioinfosu.okstate.edu/MG/MGW3/MG334.html |archive-date=4. 3. 2016 }}&lt;/ref&gt;

=== Od organela do jedarnog genoma ===
*Analiza [[DNK sekvenca|DNK sekvence]] sugerira da je došlo do horizontalnog transfera gena unutar eukariota iz [[hloroplast]]a i [[mitohondrijski genoma|mitohondrijskog genoma]] u [[jedarni genom]]. Kao što je navedeno u [[endosimbiotska teorija|endosimbiotskoj teoriji]], [[hloroplasti]] i [[mitohondrije]] vjerovatno su nastali kao bakterijski [[endosimbiont]]i pretka eukariotske ćelije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Blanchard JL, Lynch M | title = Organellar genes: why do they end up in the nucleus? | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2000-07_16_7/page/n51 | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 7 | pages = 315–20 | date = juli 2000 | pmid = 10858662 | doi = 10.1016/S0168-9525(00)02053-9 }} Discusses theories on how mitochondria and chloroplast genes are transferred into the nucleus, and also what steps a gene needs to go through in order to complete this process.&lt;/ref&gt;

=== Organela do organele ===
*[[Mitohondrijski gen]]i su premješteni u [[parazit]]e porodice biljaka ''[[Rafflesiaceae]]'', od njihovih domaćina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Davis CC, Wurdack KJ | s2cid = 16180594 | title = Host-to-parasite gene transfer in flowering plants: phylogenetic evidence from Malpighiales | url = https://archive.org/details/sim_science_2004-07-30_305_5684/page/676 | journal = Science | volume = 305 | issue = 5684 | pages = 676–8 | date = juli 2004 | pmid = 15256617 | doi = 10.1126/science.1100671 | bibcode = 2004Sci...305..676D | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nickrent DL, Blarer A, Qiu YL, Vidal-Russell R, Anderson FE | title = Phylogenetic inference in Rafflesiales: the influence of rate heterogeneity and horizontal gene transfer | journal = BMC Evolutionary Biology | volume = 4 | issue = 1 | article-number = 40 | date = oktobar 2004 | pmid = 15496229 | pmc = 528834 | doi = 10.1186/1471-2148-4-40 | author-link1 = Daniel Lee Nickrent | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; i od [[hloroplast]]a još uvijek neidentificirane biljke do [[mitohondrija]] [[grah]]a [[rod (biologija)|roda]] ''[[Phaseolus]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Woloszynska M, Bocer T, Mackiewicz P, Janska H | title = A fragment of chloroplast DNA was transferred horizontally, probably from non-eudicots, to mitochondrial genome of Phaseolus | url = https://archive.org/details/sim_plant-molecular-biology_2004-11_56_5/page/810 | journal = Plant Molecular Biology | volume = 56 | issue = 5 | pages = 811–20 | date = novembar 2004 | pmid = 15803417 | doi = 10.1007/s11103-004-5183-y | bibcode = 2004PMolB..56..811W | s2cid = 14198321 }}&lt;/ref&gt;

=== Od bakterija do gljiva ===
*Horizontalni prijenos se događa s bakterija na neke [[gljive]], kao što je kvasac ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hall C, Brachat S, Dietrich FS | title = Contribution of horizontal gene transfer to the evolution of Saccharomyces cerevisiae | journal = Eukaryotic Cell | volume = 4 | issue = 6 | pages = 1102–15 | date = juni 2005 | pmid = 15947202 | pmc = 1151995 | doi = 10.1128/EC.4.6.1102-1115.2005 | bibcode = 2005EukC....4.1102H }}&lt;/ref&gt;

=== Od bakterija do biljaka===
* Rod [[Agrobacterium]], patogenih bakterija koje uzrokuju [[razmnožavanje]] ćelija u obliku krunskih gala i proliferaciju korijena, primjer je bakterija koje mogu prenositi gene na biljke, što ima važnu ulogu u evoluciji biljaka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Quispe-Huamanquispe DG, Gheysen G, Kreuze JF | title = Agrobacterium T-DNAs | journal = Frontiers in Plant Science | volume = 8 | page = 2015 | year = 2017 | pmid = 29225610 | pmc = 5705623 | doi = 10.3389/fpls.2017.02015 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* [[Kopnene biljke]] i njihovi bliski srodnici, haroficejske [[zelene alge]], dijele skup glikozil-[[hidrolaza]]. Ovi enzimi su vjerovatno preneseni s bakterija i gljiva na [[drevni zajednički predak|posljednjeg zajedničkog pretka]] ovih organizama prije nastanka kopnenih biljaka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kfoury B, Rodrigues WF, Kim SJ, Brandizzi F, Del-Bem LE | title = Multiple horizontal gene transfer events have shaped plant glycosyl hydrolase diversity and function | journal = New Phytologist | volume = 242 | pages = 809–824 | year = 2024 | issue = 2 | doi = 10.1111/nph.19595 | doi-access = free | pmid = 38417454 | bibcode = 2024NewPh.242..809K }}&lt;/ref&gt;

=== Od bakterija do životinja ===
*[[HhMAN1]] je gen u genomu bube koja se širi [[kahva|kahvom]] (''[[Hypothenemus hampei]]'') koji podsjeća na bakterijske gene, a smatra se da se prenosi s bakterija u crijevima buba.&lt;ref&gt;{{cite journal |journal=Nature|year=2012|doi=10.1038/nature.2012.10116|title=Bacterial gene helps coffee beetle get its fix| vauthors = Lee Phillips M |s2cid=211729274}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Acuña R, Padilla BE, Flórez-Ramos CP, Rubio JD, Herrera JC, Benavides P, Lee SJ, Yeats TH, Egan AN, Doyle JJ, Rose JK | title = Adaptive horizontal transfer of a bacterial gene to an invasive insect pest of coffee | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-03-13_109_11/page/4197 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 11 | pages = 4197–202 | date = mart 2012 | pmid = 22371593 | pmc = 3306691 | doi = 10.1073/pnas.1121190109 | bibcode = 2012PNAS..109.4197A | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
*[[oskar (gen)|Oskar]] je esencijalni gen za specifikaciju germinativne linije kod [[Holometabola]] i njegovo porijeklo se pretpostavlja da potiče od HGT događaja, nakon čega slijedi fuzija sa LOTUS domenom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Blondel L, Jones ET, Extavour GC | title = Bacterial contribution to genesis of the novel germ line determinant oskar | journal = eLife | volume = 24 | issue = 9 | article-number = e45539 | date = Feb 2020 | pmid = 32091394 | doi = 10.7554/eLife.45539 | pmc = 7250577 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
*[[Bdelloidne rotifere]] ssda drže 'rekord' za HGT kod životinja sa ~8% njihovih gena bakterijskog porijekla.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.science.org/content/article/bdelloids-surviving-borrowed-dna|title=Bdelloids Surviving on Borrowed DNA| vauthors = Watson T |date=15. 11. 2012|publisher=Science/AAAS News|access-date=30. 6. 2022|archive-date=6. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230506013639/https://www.science.org/content/article/bdelloids-surviving-borrowed-dna|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Za [[Tardigrada]] smatralo se da će oboriti rekord sa 17,5% HGT-a, ali taj nalaz je bio artefakt bakterijske kontaminacije.&lt;ref name=&quot;Koutsovoulos_2016&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Koutsovoulos G, Kumar S, Laetsch DR, Stevens L, Daub J, Conlon C, Maroon H, Thomas F, Aboobaker AA, Blaxter M | title = No evidence for extensive horizontal gene transfer in the genome of the tardigrade Hypsibius dujardini | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 113 | issue = 18 | pages = 5053–8 | date = maj 2016 | pmid = 27035985 | pmc = 4983863 | doi = 10.1073/pnas.1600338113 | bibcode = 2016PNAS..113.5053K | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
*Studija je otkrila da genomi 40 životinja (uključujući 10 [[primat]]a, četiri crva rod ''[[Caenorhabditis]]'' i 12 insekata roda  [[Drosophila]]) sadrže gene za koje su istraživači zaključili da su preneseni s bakterija i gljivica horizontalnim transferom gena.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Crisp A, Boschetti C, Perry M, Tunnacliffe A, Micklem G | title = Expression of multiple horizontally acquired genes is a hallmark of both vertebrate and invertebrate genomes | journal = Genome Biology | volume = 16 | article-number = 50 | date = mart 2015 | issue = 1 | pmid = 25785303 | pmc = 4358723 | doi = 10.1186/s13059-015-0607-3 | bibcode = 2015GenBi..16...50C | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Procijenjeno je da su kod nekih [[nematoda]] i insekata roda ''Drosophila'' ovi geni stečeni relativno nedavno.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.the-scientist.com/?articles.view/articleNo/42420/title/Horizontal-Gene-Transfer-a-Hallmark-of-Animal-Genomes-/|title=Horizontal Gene Transfer a Hallmark of Animal Genomes?|vauthors=Madhusoodanan J|date=12. 3. 2015|website=The Scientist|access-date=14. 7. 2016|archive-date=9. 7. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709144907/http://www.the-scientist.com//?articles.view/articleNo/42420/title/Horizontal-Gene-Transfer-a-Hallmark-of-Animal-Genomes-/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Mehanizam posredovan [[bakteriofag]]ima prenosi gene između [[prokariot]]a i [[eukariot]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Daugavet MA, Shabelnikov S, Shumeev A, Shaposhnikova T, Adonin LS, Podgornaya O | title = Features of a novel protein, rusticalin, from the ascidian ''Styela rustica'' reveal ancestral horizontal gene transfer event | journal = Mobile DNA | volume = 10 | issue = 1 | article-number = 4 | date = 19. 1. 2019 | pmid = 30675192 | pmc = 6339383 | doi = 10.1186/s13100-019-0146-7 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Signali jedarne lokalizacije u terminalnim proteinima bakteriofaga (TP) pripremaju replikaciju DNK i kovalentno se vežu za virusni [[genom]]. Uloga virusa i bakteriofaga u HGT-u kod bakterija sugerira da bi genomi koji sadrže TP mogli biti sredstvo za prijenos genetičkih informacija između [[carstvo (biologija)|carstava]] tokom cijele [[evolucija|evolucije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Redrejo-Rodríguez M, Muñoz-Espín D, Holguera I, Mencía M, Salas M | title = Functional eukaryotic nuclear localization signals are widespread in terminal proteins of bacteriophages | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 45 | pages = 18482–7 | date = novembar 2012 | pmid = 23091024 | pmc = 3494942 | doi = 10.1073/pnas.1216635109 | bibcode = 2012PNAS..10918482R | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
* Buba [[Callosobruchus chinensis|adzuki]] stekla je genetički materijal od svog (nekorisnog) endosimbionta roda ''[[Wolbachia]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T | title = Genome fragment of Wolbachia endosymbiont transferred to X chromosome of host insect | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 22 | pages = 14280–5 | date = oktobar 2002 | pmid = 12386340 | pmc = 137875 | doi = 10.1073/pnas.222228199 | bibcode = 2002PNAS...9914280K | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Nedavno su objavljeni novi primjeri koji pokazuju da bakterija ''Wolbachia'' predstavlja važan potencijalni izvor genetičkog materijala kod [[člankonožac]]a i [[filarijska nematoda|filarijskih]] [[nematoda]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Dunning Hotopp JC, Clark ME, Oliveira DC, Foster JM, Fischer P, Muñoz Torres MC, Giebel JD, Kumar N, Ishmael N, Wang S, Ingram J, Nene RV, Shepard J, Tomkins J, Richards S, Spiro DJ, Ghedin E, Slatko BE, Tettelin H, Werren JH | s2cid = 10787254 | title = Widespread lateral gene transfer from intracellular bacteria to multicellular eukaryotes | url = https://archive.org/details/sim_science_2007-09-21_317_5845/page/1752 | journal = Science | volume = 317 | issue = 5845 | pages = 1753–6 | date = septembar 2007 | pmid = 17761848 | doi = 10.1126/science.1142490 | bibcode = 2007Sci...317.1753H }}&lt;/ref&gt;
*Psilid ''Pachypsylla venusta'' je stekao gene od svog trenutnog endosimbionta ''Carsonella'', kao i od mnogih svojih historijskih [[endosimbioza|endosimbionata]].&lt;ref&gt;Sloan, D. B., Nakabachi, A., Richards, S., Qu, J., Murali, S. C., Gibbs, R. A., &amp; Moran, N. A. (2014). Parallel histories of horizontal gene transfer facilitated extreme reduction of endosymbiont genomes in sap-feeding insects. Molecular biology and evolution, 31(4), 857-871.&lt;/ref&gt;

=== Od biljke do biljke ===
*''[[Striga hermonthica]]'', [[parazit]]ska [[eudikottiledone|eudikotiedona]] vrsta, primila je gen od [[sirak|sirka]] (''[[Sorghum bicolor]]'') u svoj jedarni genom.&lt;ref name=&quot;Yoshida_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yoshida S, Maruyama S, Nozaki H, Shirasu K | s2cid = 39376164 | title = Horizontal gene transfer by the parasitic plant Striga hermonthica | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-05-28_328_5982/page/1128 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5982 | page = 1128 | date = maj 2010 | pmid = 20508124 | doi = 10.1126/science.1187145 | bibcode = 2010Sci...328.1128Y }}&lt;/ref&gt; Funkcionalnost gena nije poznata.
*Gen koji je omogućavao [[paprati]]ma da prežive u tamnim [[šuma]]ma potiče od [[rogljika|rogljike]], koja raste u prostirkama na obalama [[potok]]a ili drveću. Neohromni gen se pojavio prije otprilike 180 miliona godina.&lt;ref&gt;{{cite news|title=Plants That Practice Genetic Engineering|date=17. 4. 2014| vauthors = Zimmer C |work=New York Times|url=https://www.nytimes.com/2014/04/17/science/plants-that-practice-genetic-engineering.html|access-date=27. 2. 2017|archive-date=26. 12. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226055131/https://www.nytimes.com/2014/04/17/science/plants-that-practice-genetic-engineering.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
*Prijenos [[iRNK]] između biljaka domaćina i heterotrofnih biljaka u porodici ''[[Orobanchaceae]]'' je direktno uočen. Transkripti iRNK stoga mogu biti faktor uključen u prijenos i integraciju strane DNK u heterotrofe.&lt;ref&gt;David-Schwartz R, Runo S, Townsley B, Machuka J, Sinha N. 2008. Long-distance transport of mRNA via parenchyma cells and phloem across the host–parasite junction in Cuscuta. New Phytologist 179: 1133– 1141.&lt;/ref&gt;

=== Od biljaka do životinja ===
*Analiza [[FISH|fluorescentne in situ hibridizacije]] (FISH) sugerira da istočni smaragdni morski puž ''[[Elysia chlorotica]]'' sadrži gene koji podržavaju [[fotosinteza|fotosintezu]]. dobijene iz [[alge]] (''[[Vaucheria litorea]]'') u svojoj prehrani&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Schwartz JA, Curtis NE, Pierce SK | title = FISH labeling reveals a horizontally transferred algal (Vaucheria litorea) nuclear gene on a sea slug (Elysia chlorotica) chromosome | journal = The Biological Bulletin | volume = 227 | issue = 3 | pages = 300–12 | date = decembar 2014 | pmid = 25572217 | doi = 10.1086/BBLv227n3p300 | s2cid = 21742354}}&lt;/ref&gt; i nije pronađen trag LGT-a nakon sekvenciranja genoma ''[[Elysia chlorotica]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Rauch C, Vries J, Rommel S, Rose LE, Woehle C, Christa G, Laetz EM, Wägele H, Tielens AG, Nickelsen J, Schumann T, Jahns P, Gould SB | title = Why It Is Time to Look Beyond Algal Genes in Photosynthetic Slugs | journal = Genome Biology and Evolution | volume = 7 | issue = 9 | pages = 2602–7 | date = august 2015 | pmid = 26319575 | pmc = 4607529 | doi = 10.1093/gbe/evv173 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bhattacharya D, Pelletreau KN, Price DC, Sarver KE, Rumpho ME | title = Genome analysis of Elysia chlorotica Egg DNA provides no evidence for horizontal gene transfer into the germ line of this Kleptoplastic Mollusc | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2013-08_30_8/page/1843 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 30 | issue = 8 | pages = 1843–52 | date = august 2013 | pmid = 23645554 | pmc = 3708498 | doi = 10.1093/molbev/mst084 }}&lt;/ref&gt;
Bijela mušica ''[[Bemisia tabaci]]'' je stekla gen za detoksikaciju biljaka koji neutralizira biljne [[toksin]]e.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Xia J, Guo Z, Yang Z, Han H, Wang S, Xu H, Yang X, Yang F, Wu Q, Xie W, Zhou X, Dermauw W, Turlings TC, Zhang Y | title = Whitefly hijacks a plant detoxification gene that neutralizes plant toxins | journal = Cell | volume = 184 | issue = 7 | pages = 1693–1705.e17 | date = april 2021 | pmid = 33770502 | doi = 10.1016/j.cell.2021.02.014 | bibcode = 2021Cell..184.1693X | s2cid = 232359463 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== S biljke na gljivu ===
{{Glavni|Horizontalni transfer gena između biljke i gljive}}

* Transfer gena između biljaka i gljiva utvrđen je u brojnim slučajevima, uključujući rižu (''[[Oryza sativa]]'').
* Dokazi o transferu gena s biljaka dokumentirani su kod gljive roda ''Colletotrichum.''&lt;ref name=&quot;Armijos_Jaramillo_2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Armijos Jaramillo VD, Vargas WA, Sukno SA, Thon MR | title = New insights into the evolution and structure of Colletotrichum plant-like subtilisins (CPLSs) | journal = Communicative &amp; Integrative Biology | volume = 6 | issue = 6 | article-number = e25727 | date = novembar 2013 | pmid = 24563701| pmc = 3917961 | doi = 10.4161/cib.25727 }}&lt;/ref&gt;
* Geni biljnog ekspanzina preneseni su na [[gljive]], što je gljivama dodatno omogućilo da zaraze biljke.&lt;ref name=&quot;Nikolaidis_2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nikolaidis N, Doran N, Cosgrove DJ | title = Plant expansins in bacteria and fungi: evolution by horizontal gene transfer and independent domain fusion | url = https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2014-02_31_2/page/376 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 31 | issue = 2 | pages = 376–86 | date = februar 2014 | pmid = 24150040 | doi = 10.1093/molbev/mst206 }}&lt;/ref&gt;

=== Od biljke do bakterija ===
* Geni biljnog ekspanzina preneseni su na [[bakterije]], što im je dodatno omogućilo da zaraze biljke.&lt;ref name=&quot;Nikolaidis_2014&quot;/&gt;

=== Od gljiva do insekata ===
*Graškove lisne uši (''[[Acyrthosiphon pisum]]'') sadrže više gena iz [[gljive|fungi]].&lt;ref name=&quot;Moran_2010&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fukatsu T | s2cid = 23686682 | title = Evolution. A fungal past to insect color | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-04-30_328_5978/page/574 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5978 | pages = 574–5 | date = april 2010 | pmid = 20431000 | doi = 10.1126/science.1190417 | bibcode = 2010Sci...328..574F }}&lt;/ref&gt; [[Biljke]], [[gljive]] i [[mikroorganizmi]] mogu sintetizirati [[karotenoid]]e, ali torulen koji proizvode lisne uši graška jedini je karotenoid za koji se zna da ga sintetizira neki [[organizam]] u [[životinje|životinjskom]] [[carstvo (biologija)|carstvu]].&lt;ref name=&quot;Moran_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Moran NA, Jarvik T | s2cid = 14785276 | title = Lateral transfer of genes from fungi underlies carotenoid production in aphids | url = https://archive.org/details/sim_science_2010-04-30_328_5978/page/624 | journal = Science | volume = 328 | issue = 5978 | pages = 624–7 | date = april 2010 | pmid = 20431015 | doi = 10.1126/science.1187113 | bibcode = 2010Sci...328..624M }}&lt;/ref&gt;

=== Od gljiva do gljiva ===

*[[Toksin]] [[Α-Amanitin|α-amanitin]] nalazi se u brojnim, naizgled nepovezanim rodovima gljiva kao što su ''[[Amanita]]'', ''[[Lepiota]]'' i ''[[Galerina]]''. Dva biosintetska gena uključena u proizvodnju α-amanitina su P450-29 i FMO1. Filogenetske i genetičke analize ovih gena snažno ukazuju na to da su preneseni između rodova putem horizontalnog transfera gena.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Luo H, Hallen-Adams HE, Lüli Y, Sgambelluri RM, Li X, Smith M, Yang ZL, Martin FM | title = Genes and evolutionary fates of the amanitin biosynthesis pathway in poisonous mushrooms | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 119 | issue = 20 | article-number = e2201113119 | date = maj 2022 | pmid = 35533275 | doi = 10.1073/pnas.2201113119 | doi-access = free | pmc = 9171917 | bibcode = 2022PNAS..11901113L | s2cid = 248668772 }}&lt;/ref&gt;
* ToxA protein (protein virulencije pšenice) uključen u element od ~14 kb, koji sadrži i kodirajuće i nekodirajuće regije, prenesen je između različitih gljivičnih patogena pšenice: ''Parastagonospora nodorum'', ''Pyrenophora tritici-repentis'' i ''Bipolaris sorokiniana''.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=McDonald |first1=Megan C. |last2=Taranto |first2=Adam P. |last3=Hill |first3=Erin |last4=Schwessinger |first4=Benjamin |last5=Liu |first5=Zhaohui |last6=Simpfendorfer |first6=Steven |last7=Milgate |first7=Andrew |last8=Solomon |first8=Peter S. |date=29. 10. 2019 |editor-last=Di Pietro |editor-first=Antonio |title=Transposon-Mediated Horizontal Transfer of the Host-Specific Virulence Protein ToxA between Three Fungal Wheat Pathogens |journal=mBio |language=en |volume=10 |issue=5 |article-number=e01515-19 |doi=10.1128/mBio.01515-19 |pmid=31506307 |pmc=6737239 |issn=2161-2129}}&lt;/ref&gt;
* Veliki [[genom]]ski element nazvan &quot;Wallaby&quot;, dužine približno 500 kb, nedavno je prenesen između dvije vrste roda ''[[Penicillium]]'' koje se koriste u proizvodnji sira: ''P. camemberti'' i ''P. roqueforti''. Wallaby sadrži oko 250 gena, uključujući nekoliko za koje se smatra da imaju ulogu u mikrobnoj konkurenciji.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cheeseman |first1=Kevin |last2=Ropars |first2=Jeanne |last3=Renault |first3=Pierre |last4=Dupont |first4=Joëlle |last5=Gouzy |first5=Jérôme |last6=Branca |first6=Antoine |last7=Abraham |first7=Anne-Laure |last8=Ceppi |first8=Maurizio |last9=Conseiller |first9=Emmanuel |last10=Debuchy |first10=Robert |last11=Malagnac |first11=Fabienne |last12=Goarin |first12=Anne |last13=Silar |first13=Philippe |last14=Lacoste |first14=Sandrine |last15=Sallet |first15=Erika |date=10. 1. 2014 |title=Multiple recent horizontal transfers of a large genomic region in cheese making fungi |journal=Nature Communications |language=en |volume=5 |issue=1 |page=2876 |doi=10.1038/ncomms3876 |issn=2041-1723 |pmc=3896755 |pmid=24407037|bibcode=2014NatCo...5.2876C }}&lt;/ref&gt;

=== Od gljiva do oomiceta ===

* Sumnjalo se da su četiri gena iz ''Magnaporthe grisea'', gljive koja uzrokuje eksploziju riže, horizontalno prenesena iz roda ''[[Phytophthora]]'', te je postavljena hipoteza da imaju ulogu u evoluciji gljive u biljni patogen.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Richards TA, Dacks JB, Jenkinson JM, Thornton CR, Talbot NJ | title = Evolution of filamentous plant pathogens: gene exchange across eukaryotic kingdoms | journal = Current Biology | volume = 16 | issue = 18 | pages = 1857–1864 | date = septembar 2006 | pmid = 16979565 | doi = 10.1016/j.cub.2006.07.052 | bibcode = 2006CBio...16.1857R | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== Od oomiceta do gljiva ===

* Procijenjeno je da vrste oomiceta ''Phytophthora ramorum'', ''Phytophthora sojae'', ''Phytophthora infestans'' i ''Hyaloperonospora parasitica'' imaju 33 horizontalna transfera gena iz gljiva. Pretpostavlja se da su preneseni geni uključeni u funkcije koje olakšavaju kolonizaciju biljnih tkiva, kao što su izlučivanje proteina radi izbjegavanja [[imunski odgovo|imunskog odgovora]] biljaka i razgradnja biljnih [[ćelijski zid|ćelijskih zidova]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Richards TA, Soanes DM, Jones MD, Vasieva O, Leonard G, Paszkiewicz K, Foster PG, Hall N, Talbot NJ | title = Horizontal gene transfer facilitated the evolution of plant parasitic mechanisms in the oomycetes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 37 | pages = 15258–15263 | date = septembar 2011 | pmid = 21878562 | pmc = 3174590 | doi = 10.1073/pnas.1105100108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..10815258R }}&lt;/ref&gt;

=== Od životinja do životinja ===

*[[Ribe]] [[girica|girice]]  su primile gen za [[protein antifriza]] (AFP) od [[haringa]], direktnim horizontalnim transferom.&lt;ref&gt;{{cite web|vauthors=Wilcox C|date=9. 6. 2021|title=DNA Jumps Between Animal Species. No One Knows How Often.|url=https://www.quantamagazine.org/dna-jumps-between-animal-species-no-one-knows-how-often-20210609/|access-date=15. 6. 2021|website=Quanta Magazine|language=en|archive-date=14. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614232456/https://www.quantamagazine.org/dna-jumps-between-animal-species-no-one-knows-how-often-20210609/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Od životinja na bakterije ===

*Upečatljivo riblja [[superoksid]]-[[dismutaza]] bakra/[[cink]]a iz ''[[Photobacterium leiognathi]]''&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Martin JP, Fridovich I | title = Evidence for a natural gene transfer from the ponyfish to its bioluminescent bacterial symbiont Photobacter leiognathi. The close relationship between bacteriocuprein and the copper-zinc superoxide dismutase of teleost fishes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1981-06-25_256_12/page/6080 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 256 | issue = 12 | pages = 6080–6089 | date = juni 1981 | doi = 10.1016/S0021-9258(19)69131-3 | pmid = 6787049 | bibcode = 1981JBiCh.256.6080M | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; najlakše se objašnjava prenosom gena od pretka njegovog ribljeg domaćina.

=== Od čovjeka do protozoe ===
*[[Patogen]] [[malarija|malarije]] [[Plasmodium vivax]] stekao je genetički materijal od ljudi koji bi mogao olakšati njegov duži boravak u tijelu.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bar D |title=Evidence of Massive Horizontal Gene Transfer Between Humans and ''Plasmodium vivax'' |date=16. 2. 2011 |journal=Nature Precedings |doi=10.1038/npre.2011.5690.1 |url=http://precedings.nature.com/documents/5690/version/1/ |doi-access=free |access-date=13. 5. 2011 |archive-date=31. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190331211353/http://precedings.nature.com/documents/5690/version/1/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Ljudski genom ===
*Jedna studija je identifikovala približno 100 od ukupno približno 20.000 [[ljudski genom|ljudskih gena]], koji su vjerovatno nastali horizontalnim transferom gena,&lt;ref&gt;{{cite news|date=14. 3. 2015|title=Human beings' ancestors have routinely stolen genes from other species|url=https://www.economist.com/news/science-and-technology/21646197-human-beings-ancestors-have-routinely-stolen-genes-other-species-genetically?fsrc=scn/gp/wl/pe/geneticallymodifiedpeople|newspaper=The Economist|access-date=17. 3. 2015|archive-date=16. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316224918/http://www.economist.com/news/science-and-technology/21646197-human-beings-ancestors-have-routinely-stolen-genes-other-species-genetically?fsrc=scn/gp/wl/pe/geneticallymodifiedpeople|url-status=live}}&lt;/ref&gt; ali ovaj broj je osporio nekoliko istraživača tvrdeći da su ovi [[kandidatski gen]]i za HGT vjerovatnije rezultat gubitka gena u kombinaciji s razlikama u brzini evolucije.

== Utvrđeno je da spojevi podstiču horizontalni prijenos gena ==
Kroz istraživanje rastućeg problema [[otpornost na antibiotike]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Andersson DI, Hughes D | title = Microbiological effects of sublethal levels of antibiotics | journal = Nature Reviews. Microbiology | volume = 12 | issue = 7 | pages = 465–478 | date = juli 2014 | pmid = 24861036 | doi = 10.1038/nrmicro3270 | s2cid = 3351736 }}&lt;/ref&gt; Uuočeno je da određeni spojevi podstiču horizontalni prijenos gena.&lt;ref name=&quot;Wang_2021&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang Y, Lu J, Zhang S, Li J, Mao L, Yuan Z, Bond PL, Guo J | title = Non-antibiotic pharmaceuticals promote the transmission of multidrug resistance plasmids through intra- and intergenera conjugation | journal = The ISME Journal | volume = 15 | issue = 9 | pages = 2493–2508 | date = septembar 2021 | pmid = 33692486 | pmc = 8397710 | doi = 10.1038/s41396-021-00945-7 | bibcode = 2021ISMEJ..15.2493W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jiao YN, Chen H, Gao RX, Zhu YG, Rensing C | title = Organic compounds stimulate horizontal transfer of antibiotic resistance genes in mixed wastewater treatment systems | journal = Chemosphere | volume = 184 | pages = 53–61 | date = oktobar 2017 | pmid = 28578196 | doi = 10.1016/j.chemosphere.2017.05.149 | bibcode = 2017Chmsp.184...53J }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ma X, Zhang X, Xia J, Sun H, Zhang X, Ye L | title = Phenolic compounds promote the horizontal transfer of antibiotic resistance genes in activated sludge | journal = The Science of the Total Environment | volume = 800 | article-number = 149549 | date = decembar 2021 | pmid = 34392203 | doi = 10.1016/j.scitotenv.2021.149549 | bibcode = 2021ScTEn.80049549M }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zhang_2018&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Gu AZ, Cen T, Li X, He M, Li D, Chen J | title = Sub-inhibitory concentrations of heavy metals facilitate the horizontal transfer of plasmid-mediated antibiotic resistance genes in water environment | journal = Environmental Pollution | volume = 237 | pages = 74–82 | date = juni 2018 | pmid = 29477117 | doi = 10.1016/j.envpol.2018.01.032 | s2cid = 4911120 | doi-access = free | bibcode = 2018EPoll.237...74Z }}&lt;/ref&gt; Poznato je da antibiotici koji se daju bakterijama u neletalnim koncentracijama uzrokuju rezistenciju na antibiotike, ali nova istraživanja sada pokazuju da određeni lijekovi koji nisu antibiotici ([[ibuprofen]], [[naproksen]], [[gemfibrozil]], [[diklofenak]], [[propranolol]], itd.) također imaju ulogu u promoviranju rezistencije na antibiotike, putem svoje sposobnosti da promoviraju horizontalni transfer gena (HGT),  gena odgovornih za rezistenciju na antibiotike. Prijenos gena otpornosti na antibiotike (ARG) putem [[bakterijska konjugacija|konjugacije]] značajno se ubrzava kada se donorske ćelije sa [[plazmid]]ima i primateljske ćelije uvedu jedna drugoj u prisustvu jednog od lijekova.&lt;ref name=&quot;Wang_2021&quot;/&gt; Utvrđeno je da lijekovi koji nisu antibiotici također uzrokuju neke reakcije kod bakterija, slične onima koje se javljaju na [[antibiotik]]e, kao što je povećanje [[ekspresija gena]] lexA, umuC, umuD i soxR, uključenih u [[SOS odgovor]] bakterije, kao i drugih gena koji se također eksprimiraju tokom izlaganja antibioticima.&lt;ref name=&quot;Wang_2021&quot;/&gt; Ovi nalazi su iz 2021. godine i zbog široko rasprostranjene upotrebe lijekova koji nisu antibiotici, potrebno je provesti više istraživanja kako bi se bolje razumjelo ovo pitanje.&lt;ref name=&quot;Wang_2021&quot;/&gt;

Uz lijekove koji nisu antibiotici, testirani su i drugi spojevi relevantni za [[otpornost na antibiotike]], kao što je [[malahitno zeleno]], Rastvori [[etilbenzen]]a, [[stiren]]a, [[2,4-dihloroanilin]]a, [[1,3,5-trioksan|trioksimetilen]], [[o-ksilen]]a, [[4-nitrofenol|p-nitrofenola]] (PNP), [[4-aminofenol|p-aminofenola]] (PAP) i [[fenol]]a (PhOH).&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt; Globalna je zabrinutost da su ARG-ovi pronađeni u [[postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda|postrojenjima za prečišćavanje otpadnih voda]]&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;/&gt; Utvrđeno je da [[tekstil]]na otpadna voda sadrži tri do 13 puta veću količinu [[transpozon|mobilnih genetskih elemenata]] nego drugi uzorci otpadnih voda.&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;/&gt; Uzrok tome su [[organski spoj]]evi koji se koriste za bojenje tekstila (''o''-ksilen, etilbenzen, trioksimetilen, stiren, 2,4-dihloroanilin i malahitno zeleno)&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;/&gt; što povećava učestalost [[konjugacija (biohemija)|konjugativnog transfera]] kada se [[bakterije]] i [[plazmid]] (s donorom) unesu u prisustvo ovih molekula.&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;/&gt; Kada se tekstilna otpadna voda kombinira s otpadnom vodom iz [[kanalizacija|domaćih otpadnih voda]], ARG-ovi prisutni u otpadnim vodama prenose se većom stopom zbog dodavanja spojeva za bojenje tekstila, što povećava pojavu HGT-a.

Drugi organski zagađivači koji se obično nalaze u otpadnim vodama bili su predmet sličnih eksperimenata.&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt; Studija iz 2021. godine koristila je slične metode upotrebe plazmida u donoru i miješanja istog s receptorom u prisustvu spoja kako bi se testirao horizontalni prijenos gena otpornosti na [[antibiotik]]e, ali ovaj put u prisustvu [[Fenoli|fenolnih spojeva]].&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt; Fenolni spojevi se često nalaze u otpadnim vodama i utvrđeno je da mijenjaju funkcije i strukture [[Biologija mikrobne populacije|mikrobnih zajednica]] tokom procesa prečišćavanja otpadnih voda.&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt; Osim toga, HGT se povećava u učestalosti u prisustvu spojeva p-nitrofenola (PNP), p-aminofenola (PAP) i fenola. Ovi spojevi rezultiraju povećanjem HGT-a od dva do devet puta (p-nitrofenol je na donjoj granici dvostrukog povećanja, a p-aminofenol i fenol imaju maksimalno povećanje od devet puta).&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt; Ovo povećanje HGT-a je u [[prosjek]]u manje nego kod spojeva ibuprofena, naproksena, gemfibrozila, diklofenaka, propranolola, o-ksilena, etilbenzena, trioksimetilena, stirena, 2,4-dikloroanilina i malahitno zelene&lt;ref name=&quot;Wang_2021&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Jiao_2017&quot;/&gt; ali njihovo povećanje je i dalje značajno.&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt; Studija koja je došla do ovog zaključka slična je studiji o horizontalnom transferu gena i farmaceutskim proizvodima koji nisu antibiotici po tome što je urađena 2021. godine i ostavlja prostora za daljnja istraživanja, posebno u fokusu studije koji je [[aktivni mulj]].&lt;ref name=&quot;Ma_2021&quot;/&gt;

Utvrđeno je da [[teški metali]] također podstiču konjugativni transfer gena otpornosti na antibiotike.&lt;ref name=&quot;Zhang_2018&quot;/&gt; Rad koji je doveo do otkrića ovoga urađen je 2017. godine, tokom novog područja istraživanja spojeva koji pomažu horizontalnom transferu gena.&lt;ref name=&quot;Zhang_2018&quot;/&gt; Metali pomažu u širenju otpornosti na antibiotike putem mehanizama korezistencije i [[unakrsna otpornost|unakrsne otpornosti]].&lt;ref name=&quot;Zhang_2018&quot;/&gt; U količinama relevantnim za okoliš, [[bakar|Cu(II)]], [[srebro|Ag(I)]], [[hrom|Cr(VI)]] i [[Cink|Zn(II)]] promoviše HGT iz donorskih i receptorskih sojeva ''[[Escherichia coli|E. coli]]''.&lt;ref name=&quot;Zhang_2018&quot;/&gt; Prisustvo ovih [[metal]]a izazvalo je SOS odgovor bakterijskih ćelija i učinilo ćelije propusnijim. To su mehanizmi koji čine da čak i niski nivoi zagađenja teškim metalima u okolini utiču na HGT i stoga na širenje ARG-ova.

== Promiskuitetna DNK ==
Promiskuitetna DNK je oblik horizontalnog transfera gena koji prenosi genetičke informacije preko organelnih barijera.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Schaack |first1=Sarah |last2=Gilbert |first2=Clément |last3=Feschotte |first3=Cédric |date=1. 9. 2010 |title=Promiscuous DNA: horizontal transfer of transposable elements and why it matters for eukaryotic evolution |journal=Trends in Ecology &amp; Evolution |volume=25 |issue=9 |pages=537–546 |doi=10.1016/j.tree.2010.06.001 |pmid=20591532 |pmc=2940939 |bibcode=2010TEcoE..25..537S |issn=0169-5347}}&lt;/ref&gt; Promiskuitetni transfer DNK ima značajne dokaze u svom kretanju kroz genom brojnih organizama, od kretanja u [[hloroplast]]u do [[ćelijsko jedro|jedra]],&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stegemann |first1=Sandra |last2=Hartmann |first2=Stefanie |last3=Ruf |first3=Stephanie |last4=Bock |first4=Ralph |date=22. 7. 2003 |title=High-frequency gene transfer from the chloroplast genome to the nucleus |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2003-07-22_100_15/page/8828 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=100 |issue=15 |pages=8828–8833 |doi=10.1073/pnas.1430924100 |doi-access=free |pmc=166398 |pmid=12817081|bibcode=2003PNAS..100.8828S }}&lt;/ref&gt; [[hloroplast]]a do [[mitohondrija]],&lt;ref name=&quot;Cerutti_1995&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Cerutti |first1=Heriberto |last2=Jagendorf |first2=André |date=1. 11. 1995 |title=Movement of DNA across the chloroplast envelope: Implications for the transfer of promiscuous DNA |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00020448 |journal=Photosynthesis Research |language=en |volume=46 |issue=1 |pages=329–337 |doi=10.1007/BF00020448 |pmid=24301600 |bibcode=1995PhoRe..46..329C |issn=1573-5079|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; i mitohondrija do jedgra.&lt;ref name=&quot;Sacerdot_2008&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Sacerdot |first1=Christine |last2=Casaregola |first2=Serge |last3=Lafontaine |first3=Ingrid |last4=Tekaia |first4=Fredj |last5=Dujon |first5=Bernard |last6=Ozier-Kalogeropoulos |first6=Odile |date=1. 9. 2008 |title=Promiscuous DNA in the nuclear genomes of hemiascomycetous yeasts |url=https://academic.oup.com/femsyr/article/8/6/846/568124 |journal=FEMS Yeast Research |volume=8 |issue=6 |pages=846–857 |doi=10.1111/j.1567-1364.2008.00409.x |pmid=18673395 }}&lt;/ref&gt;

=== Historija ===
U 1982., [[R. John Ellis]] je definirao ovu vrstu mutacije transpozicijskog transfera kao &quot;[[unutarćelijski promiskuitet]]&quot;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ellis |first=John |date=oktobar 1982 |title=Promiscuous DNA—chloroplast genes inside plant mitochondria |url=https://www.nature.com/articles/299678a0 |journal=Nature |language=en |volume=299 |issue=5885 |pages=678–679 |doi=10.1038/299678a0 |pmid=7121600 |bibcode=1982Natur.299..678E |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Ellis je dalje istražio [[fenomen]] &quot;unutarćelijskog  promiskuiteta&quot; kroz eksperimente Davida Sterna i Davida Lonsdalea,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Stern |first1=David B. |last2=Lonsdale |first2=David M. |date=oktobar 1982 |title=Mitochondrial and chloroplast genomes of maize have a 12-kilobase DNA sequence in common |url=https://www.nature.com/articles/299698a0 |journal=Nature |language=en |volume=299 |issue=5885 |pages=698–702 |doi=10.1038/299698a0 |pmid=6889685 |bibcode=1982Natur.299..698S |issn=1476-4687|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; u kojem je otkriven genetički transfer između [[hloroplast]]a i [[mitohondrija]], što je pomoglo u definisanju i otkrivanju promiskuitetne DNK.

=== Mehanizam ===
Iako još mnogo toga treba razumjeti o tome kako se promiskuitetna DNK kreće i prenosi, brojni eksperimenti su ukazali na [[plastid]]ne sekvence, ptDNK, kao ključnog faktora.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Zeltz |first1=Patric |last2=Kadowaki |first2=Koh-ichi |last3=Kubo |first3=Nakao |last4=Maier |first4=Rainer M. |last5=Hirai |first5=Atsushi |last6=Kössel |first6=Hans |date=1. 6. 1996 |title=A promiscuous chloroplast DNA fragment is transcribed in plant mitochondria but the encoded RNA is not edited |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00042236 |journal=Plant Molecular Biology |language=en |volume=31 |issue=3 |pages=647–656 |doi=10.1007/BF00042236 |pmid=8790296 |bibcode=1996PMolB..31..647Z |issn=1573-5028|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Park |first1=Hyun-Seung |last2=Jayakodi |first2=Murukarthick |last3=Lee |first3=Sae Hyun |last4=Jeon |first4=Jae-Hyeon |last5=Lee |first5=Hyun-Oh |last6=Park |first6=Jee Young |last7=Moon |first7=Byeong Cheol |last8=Kim |first8=Chang-Kug |last9=Wing |first9=Rod A. |last10=Newmaster |first10=Steven G. |last11=Kim |first11=Ji Yeon |last12=Yang |first12=Tae-Jin |date=9. 4. 2020 |title=Mitochondrial plastid DNA can cause DNA barcoding paradox in plants |journal=Scientific Reports |language=en |volume=10 |issue=1 |page=6112 |doi=10.1038/s41598-020-63233-y |pmid=32273595 |pmc=7145815 |bibcode=2020NatSR..10.6112P |issn=2045-2322}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ayliffe |first1=M A |last2=Scott |first2=N S |last3=Timmis |first3=J N |date=1. 6. 1998 |title=&quot;Analysis of plastid DNA-like sequences within the nuclear genomes of higher plants.&quot; |url=https://academic.oup.com/mbe/article/15/6/738/1026281 |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=15 |issue=6 |pages=738–745 |doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025977 |pmid=9615455 |via=Oxford Academic}}&lt;/ref&gt; Plazmidi, sa svojom mobilnom prirodom i ključnom ulogom u horizontalnom transferu gena, smatraju se značajnim elementom u DNK koji razmjenjuje genetičke informacije.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Suzuki |first1=Haruo |last2=Yano |first2=Hirokazu |last3=Brown |first3=Celeste J |last4=Top |first4=Eva M |date=27. 9. 2010 |title=Predicting Plasmid Promiscuity Based on Genomic Signature |journal=Journal of Bacteriology |volume=192 |issue=22 |pages=6045–6055 |doi=10.1128/JB.00277-10 |pmid=20851899 |pmc=2976448 |bibcode=2010JBact.192.6045S }}&lt;/ref&gt; Ova mobilnost čini ptDNK potencijalnim donorom za promiskuitetnu DNK, da prelazi [[organela|organelne]] barijere.&lt;ref name=&quot;Cerutti_1995&quot;/&gt;

=== Tipovi ===

==== NUMT ====
[[Segment jedarne mitohondrijske DNK|NUMT]] (jedarne sekvence mitohondrijske) su tip promiskuitetne DNK koja nastaje prirodnim transferom [[Mitohondrijska DNK|mitohondrijske DNK]] (mtDNK) u [[jedarna DNK|jedarni genom]] (nDNK).&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Harutyunyan |first=Tigran |date=2024 |title=The known unknowns of mitochondrial carcinogenesis: de novo NUMTs and intercellular mitochondrial transfer |url=https://academic.oup.com/mutage/article-abstract/39/1/1/7296469 |journal=Mutagenesis |volume=39 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1093/mutage/gead031 |pmid=37804235 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Ovi NUMT-ovi, sa svojim različitim učestalostima, veličinama i karakteristikama, doprinose genetičkoj raznolikosti svih eukariota i, u nekim slučajevima, bolestima kod ljudi.&lt;ref name=&quot;Sacerdot_2008&quot;/&gt;

==== NUPT-ovi ====
NUPT-ovi (sekvence jedarne [[plastid]]ne DNK) su tip promiskuitetne DNK koja nastaje prirodnim transferom ptDNK ([[Baza plastidnih podataka|plastidna DNK]]) u [[jedarna DNK|nDNK]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Namasivayam |first1=Sivaranjani |last2=Sun |first2=Cheng |last3=Bah |first3=Assiatu B. |last4=Oberstaller |first4=Jenna |last5=Pierre-Louis |first5=Edwin |last6=Etheridge |first6=Ronald Drew |last7=Feschotte |first7=Cedric |last8=Pritham |first8=Ellen J. |last9=Kissinger |first9=Jessica C. |date=7. 11. 2023 |title=Massive invasion of organellar DNA drives nuclear genome evolution in Toxoplasma |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=120 |issue=45 |article-number=e2308569120 |doi=10.1073/pnas.2308569120 |doi-access=free |pmc=10636329 |pmid=37917792|bibcode=2023PNAS..12008569N }}&lt;/ref&gt; Ovi fragmenti ptDNK, slični NUMT-ovima po [[frekvencija|učestalosti]], veličini i karakteristikama, također pokazuju varijabilnost među [[vrsta]]ma.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Michalovova |first1=M. |last2=Vyskot |first2=B. |last3=Kejnovsky |first3=E. |date=oktobar 2013 |title=Analysis of plastid and mitochondrial DNA insertions in the nucleus (NUPTs and NUMTs) of six plant species: size, relative age and chromosomal localization |url=https://archive.org/details/sim_heredity_2013-10_111_4/page/314 |journal=Heredity |language=en |volume=111 |issue=4 |pages=314–320 |doi=10.1038/hdy.2013.51 |pmid=23715017 |issn=1365-2540|pmc=3807264 |bibcode=2013Hered.111..314M }}&lt;/ref&gt;

==Vještački horizontalni transfer gena==
{{glavni|Genska terapija}} 
[[Slika:Artificial Bacterial Transformation.svg|thumb|upright=1.4| Prije nego što se transformiše, bakterija je osjetljiva na antibiotike. Plazmid se može umetnuti kada je bakterija pod stresom i ugraditi u bakterijsku DNK stvarajući [[otpornost na antibiotike]]. Kada se plazmidi pripreme, ubacuju se u bakterijsku ćeliju ili stvaranjem pora u [[ćelijska membrana|plazmamembrani]] ekstremnim temperaturama i hemijskim tretmanima, ili njenim polupropusnim djelovanjem kroz proces elektroforeze, u kojem električne struje stvaraju rupe u membrani. Nakon što se uslovi vrate u normalu, rupe u membrani se zatvaraju i plazmidi ostaju zarobljeni unutar bakterije gdje postaju dio genetičkog materijala, a njihove gene bakterije eksprimiraju.]]

[[Genetičko inženjerstvo]] je u suštini horizontalni transfer gena, iako sa sintetskim ekspresivnim kasetama. [[Transpozonski sistem Uspavane ljepotice]]&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Ivics Z, Hackett PB, Plasterk RH, Izsvák Z |title=Molecular reconstruction of Sleeping Beauty, a Tc1-like transposon from fish, and its transposition in human cells |url=https://archive.org/details/cell_1997-11-14_91_4/page/501 |journal=Cell |volume=91 |issue=4 |pages=501–510 |date=novembar 1997 |pmid=9390559 |doi=10.1016/S0092-8674(00)80436-5 |bibcode=1997Cell...91..501I |s2cid=17908472 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; (SB) razvijen je kao sintetski agens za transfer gena koji se zasnivao na poznatim sposobnostima transpozona [[Tc1/mariner]] da napadnu genome izuzetno raznolikih vrsta.&lt;ref&gt;{{cite book |vauthors=Plasterk RH |chapter=The Tc1/Mariner Transposon Family |veditors=Saedler H, Gierl A |title=Transposable Elements |pages=125–143 |date=1996 |pmid=8556864 |doi=10.1007/978-3-642-79795-8_6 |isbn=978-3-642-79797-2 |series=Current Topics in Microbiology and Immunology |volume=204|publisher=Springer |location=Berlin, Heidelberg }}&lt;/ref&gt; SB sistem korišten je za uvođenje genetočkih sekvenci u širok spektar životinjskih [[genom]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Izsvák Z, Ivics Z, Plasterk RH |title=Sleeping Beauty, a wide host-range transposon vector for genetic transformation in vertebrates |url=https://archive.org/details/journal-of-molecular-biology_2000-09-08_302_1/page/93 |journal=Journal of Molecular Biology |volume=302 |issue=1 |pages=93–102 |date=septembar 2000 |pmid=10964563 |doi=10.1006/jmbi.2000.4047}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Kurtti TJ, Mattila JT, Herron MJ, Felsheim RF, Baldridge GD, Burkhardt NY, Blazar BR, Hackett PB, Meyer JM, Munderloh UG |title=Transgene expression and silencing in a tick cell line: A model system for functional tick genomics |journal=Insect Biochemistry and Molecular Biology |volume=38 |issue=10 |pages=963–968 |date=oktobar 2008 |pmid=18722527 |pmc=2581827 |doi=10.1016/j.ibmb.2008.07.008|bibcode=2008IBMB...38..963K }}&lt;/ref&gt;

== U evoluciji ==&lt;!-- Ovaj odjeljak je povezan sa [[Organizam]] --&gt;
{{Glavni|Horizontalni transfer gena u evoluciji}}

Horizontalni transfer gena je potencijalni [[Vrijeme varijabli|zbunjujući faktor]] u zaključivanju [[filogenetsko stablo|filogenetskog stabla]] na osnovu [[konzevirana sekvenca|sekvence]] jednog gena.&lt;ref name=&quot;Lawton_2009&quot;&gt;{{cite web | vauthors = Lawton G | url = https://www.newscientist.com/article/mg20126921.600-why-darwin-was-wrong-about-the-tree-of-life.html?page=1 | title = Why Darwin was wrong about the tree of life | archive-url = https://web.archive.org/web/20150414011040/http://www.newscientist.com/article/mg20126921.600-why-darwin-was-wrong-about-the-tree-of-life.html?page=1 |archive-date=14. 4. 2015 | work = [[New Scientist]] Magazine | issue = 2692 | date = 21. 1. 2009 }}&lt;/ref&gt; Naprimjer, ako se uzmu u obzir dvije udaljeno srodne bakterije koje su razmijenile gen, [[filogenetsko stablo]] koje uključuje te vrste pokazat će da su one blisko povezane jer je taj gen isti, iako je većina drugih gena različita. Iz tog razloga, često je idealno koristiti druge informacije za zaključivanje o robusnim [[filogenija]]ma, kao što su prisustvo ili odsustvo gena, ili, češće, uključiti što širi raspon gena za filogenetsku analizu.

Naprimjer, najčešći gen koji se koristi za konstruiranje filogenetskih odnosa kod prokariota je gen [[16S ribosomska RNK]], budući da su njegove sekvence obično [[konzervirana sekvenca|očuvane]] među članovima s bliskim filogenetskim udaljenostima, ali dovoljno varijabilne da se razlike mogu mjeriti. Međutim, posljednjih godina se također tvrdi da se geni 16s rRNA mogu horizontalno prenositi. Iako ovo može biti rijetko, valjanost filogenetskih stabala konstruiranih pomoću 16s [[rRNK]] mora se preispitati.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Badger JH, Eisen JA, Ward NL | title = Genomic analysis of Hyphomonas neptunium contradicts 16S rRNA gene-based phylogenetic analysis: implications for the taxonomy of the orders 'Rhodobacterales' and Caulobacterales | journal = International Journal of Systematic and Evolutionary Microbiology | volume = 55 | issue = Pt 3 | pages = 1021–1026 | date = maj 2005 | pmid = 15879228 | doi = 10.1099/ijs.0.63510-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
Biolog [[Johann Peter Gogarten]] smatra da &quot;originalna metafora stabla više ne odgovara podacima iz nedavnih istraživanja genoma&quot;, stoga bi &quot;biolozi trebali koristiti metaforu mozaika kako bi opisali različite historije kombinovane u pojedinačnim genomima i koristiti metaforu mreže kako bi vizualizirali bogate efekte razmjene i saradnje HGT među mikrobima&quot;.&lt;ref name=&quot;Gogarten_2000&quot;/&gt; Postoji nekoliko metoda za zaključivanje o takvim [[filogenetska mreža|filogenetskim mrežama]].

Korištenjem pojedinačnih gena kao [[filogenetski marker|filogenetskih markera]], teško je pratiti organizačnu [[filogenija|filogeniju]] u prisustvu horizontalnog transfera gena. Kombinovanje jednostavnog [[koalescentna teorija|koalescencije]] modela [[kladogeneza|kladogeneze]] sa rijetkim HGT događajima horizontalnog transfera gena sugeriše da nije postojao jedan [[najnoviji zajednički predak]] koji je sadržavao sve predačke gene onih koji se dijele između tri domena [[život]]a. Svaka savremena [[molekula]] ima svoju historiju i prati se do pojedinačne [[predak|predačke]] molekule. Međutim, ovi molekularni preci su vjerovatno bili prisutni u različitim organizmima u različito vrijeme&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhaxybayeva O, Gogarten JP | title = Cladogenesis, coalescence and the evolution of the three domains of life | url = https://archive.org/details/sim_trends-in-genetics_2004-04_20_4/page/182 | journal = Trends in Genetics | volume = 20 | issue = 4 | pages = 182–7 | date = april 2004 | pmid = 15041172 | doi = 10.1016/j.tig.2004.02.004 }}&lt;/ref&gt;

===Izazov životmom stablu===
{{glavni|Posljednji univerzalni zajednički predak| Životno stablo}}
Horizontalni prijenos gena predstavlja mogući izazov konceptu [[Posljednji univerzalni zajednički predak|posljednjeg univerzalnog zajedničkog pretka]] (LUCA) u korijenu [[Životno stablo|životnog stabla]] koji je prvi formulirao [[Carl Woese]], što ga je navelo da predloži [[Archaea]] kao treći [[domen (biologija)|domen]] života.[&lt;ref name=&quot;Doolittle_2000&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Doolittle WF | title = Uprooting the tree of life | url = https://archive.org/details/sim_scientific-american_2000-02_282_2/page/90 | journal = Scientific American | volume = 282 | issue = 2 | pages = 90–5 | date = februar 2000 | pmid = 10710791 | doi = 10.1038/scientificamerican0200-90 | author-link = Ford Doolittle | bibcode = 2000SciAm.282b..90D }}&lt;/ref&gt; Zaista, tokom ispitivanja novog trodomenskog modela života, horizontalni transfer gena se pojavio kao složeno pitanje: ''[[Archaeoglobus|Archaeoglobus fulgidus]]'' je viđen kao anomalija u odnosu na [[filogenetsko stablo]], na osnovu [[kodon|kodiranja]] sinteze [[enzim]]a [[HMGCoA-reduktaza]]; dotični organizam je definitivno arhejski, sa svim ćelijskim [[lipidi]]ma i transkripcijskim mašinerijama koje se očekuju od arheja, ali čiji HMGCoA geni su bakterijskog porijekla.&lt;ref name=&quot;Doolittle_2000&quot;/&gt; Autoriteti se uglavnom slažu oko [[simbiogeneza|simbiogeneze]], da su [[mitohondrija|mitohondrije]] kod eukariota izvedene iz [[alfa-proteobakterije|alfa-proteobakterijskih]] ćelija i da su [[hloroplast]]i nastali iz unesenih [[cijanobakterija]], a drugi transferi gena su možda uticali na rane eukariote. (Nasuprot tome, višećelijski [[eukarioti]] imaju mehanizme za sprječavanje horizontalnog prijenosa gena, uključujući odvojene [[klicna ćelija|zametne ćelije]].) Da je postojao kontinuiran i opsežan prijenos gena, postojala bi složena mreža s mnogo predaka, umjesto stabla života s oštro definiranim lozama koje vode do LUCA.&lt;ref name=&quot;Doolittle_2000&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Woese CR | title = A new biology for a new century | url = https://archive.org/details/sim_microbiology-and-molecular-biology-reviews_2004-06_68_2/page/173 | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 68 | issue = 2 | pages = 173–86 | date = juni 2004 | pmid = 15187180 | pmc = 419918 | doi = 10.1128/MMBR.68.2.173-186.2004 | bibcode = 2004MMBR...68..173W }}&lt;/ref&gt; Međutim, LUCA se može identificirati, tako da su horizontalni transferi morali biti relativno ograničeni.&lt;ref name=&quot;Theobald_2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Theobald DL | title = A formal test of the theory of universal common ancestry | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-05-13_465_7295/page/218 | journal = Nature | volume = 465 | issue = 7295 | pages = 219–22 | date = maj 2010 | pmid = 20463738 | doi = 10.1038/nature09014 | s2cid = 4422345 | bibcode = 2010Natur.465..219T }}&lt;/ref&gt;

Smatra se da su se dogodili i drugi rani HGT-ovi. [[Prvi univerzalni zajednički predak|prvi zajednički predak]] (FUCA), najraniji predak LUCA-e, imao je i druge potomke koji su imali vlastite loze.&lt;ref name=&quot;Harris_2021&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Harris HM, Hill C | title = A Place for Viruses on the Tree of Life | journal = Frontiers in Microbiology | volume = 11 | article-number = 604048 | date = 2021 | pmid = 33519747 | pmc = 7840587 | doi = 10.3389/fmicb.2020.604048 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Smatra se da su ove sada izumrle [[sestrinska grupa|sestrinske loze]] LUCA koje potiču od FUCA horizontalno prenijele neke od svojih gena u [[genom]] ranih potomaka LUCA.&lt;ref name=&quot;Harris_2021&quot;/&gt;

=== Filogenetske informacije u HGT ===
Primijećeno je da, uprkos komplikacijama, otkrivanje horizontalnih transfera gena donosi vrijedne filogenetske i datirajuće informacije.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Huang J, Gogarten JP | chapter = Ancient Gene Transfer as a Tool in Phylogenetic Reconstruction | title = Horizontal Gene Transfer | volume = 532 | pages = 127–39 | date = 2009 | pmid = 19271182 | doi = 10.1007/978-1-60327-853-9_7 | publisher = Humana Press | isbn = 978-1-60327-852-2 | series = Methods in Molecular Biology }}&lt;/ref&gt;

Nedavno je potvrđen je potencijal HGT-a da se koristi za datiranje filogenija.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Davín AA, Tannier E, Williams TA, Boussau B, Daubin V, Szöllősi GJ | title = Gene transfers can date the tree of life | language = En | journal = Nature Ecology &amp; Evolution | volume = 2 | issue = 5 | pages = 904–909 | date = maj 2018 | pmid = 29610471 | pmc = 5912509 | doi = 10.1038/s41559-018-0525-3 | bibcode = 2018NatEE...2..904D }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wolfe JM, Fournier GP | title = Horizontal gene transfer constrains the timing of methanogen evolution | language = En | journal = Nature Ecology &amp; Evolution | volume = 2 | issue = 5 | pages = 897–903 | date = maj 2018 | pmid = 29610466 | doi = 10.1038/s41559-018-0513-7 | bibcode = 2018NatEE...2..897W | hdl-access = free | s2cid = 4968981 | hdl = 1721.1/118329 }}&lt;/ref&gt;

===Hromosomska organizacija horizontalnog transfera gena===
Akvizicija novih gena ima potencijal da dezorganizuje druge genetičke elemente i ometa funkciju bakterijske ćelije, što utiče na konkurentnost bakterija. Posljedično, adaptacija bakterija leži u sukobu između prednosti sticanja korisnih gena i potrebe za održavanjem organizacije ostatka njenog genoma. Horizontalno preneseni geni su obično koncentrisani u samo ~1% [[hromosom]]a (u regijama koje se nazivaju vruće tačke). Ova koncentracija se povećava sa veličinom genoma i s brzinom transfera. Vruće tačke se diverzifikuju brzim prometom gena; njihova hromosomska distribucija zavisi od lokalnog konteksta (susjedni osnovni geni) i sadržaja mobilnih genetičkih elemenata. Vruće tačke koncentrišu većinu promjena u genskim repertoarima, smanjuju kompromis između diverzifikacije i organizacije genoma i trebale bi biti riznice adaptivnih gena, specifičnih za soj. Većina mobilnih genetičkih elemenata i gena otpornosti na antibiotike nalazi se u vrućim tačkama, ali mnogima od njih nedostaju prepoznatljivi [[transpozon|mobilni genetički elementi]] i pokazuju čestu [[homologna rekombinacija|homolognu rekombinaciju]] na bočnim osnovnim genima. Prevelika zastupljenost žarišnih tačaka sa manje mobilnih genetičkih elemenata kod prirodno transformabilnih bakterija sugerira da su homologna rekombinacija i horizontalni transfer gena usko povezani u evoluciji genoma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Oliveira PH, Touchon M, Cury J, Rocha EP | title = The chromosomal organization of horizontal gene transfer in bacteria | journal = Nature Communications | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 841 | date = oktobar 2017 | pmid = 29018197 | pmc = 5635113 | doi = 10.1038/s41467-017-00808-w | bibcode = 2017NatCo...8..841O }}&lt;/ref&gt;

===Geni===
;Nepotuna lista
Postoje dokazi o historijskom horizontalnom transferu sljedećih gena:
*[[Likopen]] [[ciklaza]] za [[biosinteza karotenoida|biosintezu karotenoida]], između [[Hlorobiote]] i &quot;[[Cijanobakterija]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bryant DA, Frigaard NU | title = Prokaryotic photosynthesis and phototrophy illuminated | journal = Trends in Microbiology | volume = 14 | issue = 11 | pages = 488–96 | date = novembar 2006 | pmid = 16997562 | doi = 10.1016/j.tim.2006.09.001 }}&lt;/ref&gt;
*''TetO'' gen koji daje otpornost na [[tetraciklin]], između ''[[Campylobacter jejuni]]''.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Avrain L, Vernozy-Rozand C, Kempf I | title = Evidence for natural horizontal transfer of tetO gene between Campylobacter jejuni strains in chickens | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-applied-microbiology_2004_97_1/page/134 | journal = Journal of Applied Microbiology | volume = 97 | issue = 1 | pages = 134–40 | year = 2004 | pmid = 15186450 | doi = 10.1111/j.1365-2672.2004.02306.x | bibcode = 2004JApMb..97..134A | s2cid = 19184139 }}&lt;/ref&gt;
* Neohrom, gen u nekim [[paprati]]ma koji poboljšava njihovu sposobnost preživljavanja u uvjetima slabog svjetla. Vjeruje se da je stečen iz algi negdje tokom [[kreda (peroid)|krede]].&lt;ref&gt;[http://blogs.scientificamerican.com/artful-amoeba/2014/05/06/in-darkened-forests-ferns-stole-gene-from-an-unlikely-source-and-then-each-other/In Darkened Forests, Ferns Stole Gene From an Unlikely Source — and Then From Each Other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307202422/http://blogs.scientificamerican.com/artful-amoeba/2014/05/06/in-darkened-forests-ferns-stole-gene-from-an-unlikely-source-and-then-each-other/In/ |date=7. 3. 2016 }} by Jennifer Frazer (May 6, 2014). ''Scientific American''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Li FW, Rothfels CJ, Melkonian M, Villarreal JC, Stevenson DW, Graham SW, Wong GK, Mathews S, Pryer KM | title = The origin and evolution of phototropins | journal = Frontiers in Plant Science | volume = 6 | page = 637 | date = 2015 | pmid = 26322073 | pmc = 4532919 | doi = 10.3389/fpls.2015.00637 | bibcode = 2015FrPS....6..637L | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
*Transfer [[cistein-sintaza]] iz bakterije u [[biljojed|fitofagne]] [[grinje]] i [[Lepidoptere]] omogućavajući detoksikaciju [[cijanogeni glikozid|cijanogenih glukozida]] koje proizvode biljke domaćini.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wybouw N, Dermauw W, Tirry L, Stevens C, Grbić M, Feyereisen R, Van Leeuwen T | title = A gene horizontally transferred from bacteria protects arthropods from host plant cyanide poisoning | journal = eLife | volume = 3 | article-number = e02365 | date = april 2014 | pmid = 24843024 | pmc = 4011162 | doi = 10.7554/eLife.02365 | bibcode = 2014eLife...302365W | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
*Sekvenca [[LINE1]] je prenesena s ljudi na bakteriju [[gonoreja]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://phenomena.nationalgeographic.com/2011/02/16/gonorrhea-has-picked-up-human-dna-and-thats-just-the-beginning/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130106204723/http://phenomena.nationalgeographic.com/2011/02/16/gonorrhea-has-picked-up-human-dna-and-thats-just-the-beginning/|archive-date=6. 1. 2013|title=Gonorrhea has picked up human DNA (and that's just the beginning)| vauthors = Yong E |date=16. 2. 2011|publisher=National Geographic|language=en|access-date=14. 7. 2016}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
{{Portal|Biologija}}
{{Portal|Evolucija}}
*[[Agrobacterium]], bakterija dobro poznata po svojoj sposobnosti prenosa DNK između sebe i biljaka.
{{refbegin|2}}
*[[Endogeni retrovirus]]
*[[Genetički modificirani organizam|GMO]]
*[[Zaključavanje horizontalnog prenosa gena]]
*[[Integron]]
*[[Mobilni genetički element]]i
*[[Filogenetska mreža]]
*[[Filogenetsko stablo]]
*[[Provirus]]
*[[Preuređenje]]
*[[Retrotranspozon]]
*[[Simbiogeneza]]
*[[Drvo života (biologija)]]
*[[Ksenobiologija]]
{{refend|2}}

== Reference ==
{{refspisak|30em}}

== Dopunska literatura ==
{{refbegin|30em}}
* {{cite book |title=The Tangled Tree: A Radical New History of Life |url=https://archive.org/details/tangledtreeradic0000quam |year=2018 | vauthors = Quammen D |publisher=Simon &amp; Schuster |isbn=978-1-4767-7662-0}}
* {{cite journal | vauthors = Gyles C, Boerlin P | title = Horizontally transferred genetic elements and their role in pathogenesis of bacterial disease | journal = Veterinary Pathology | volume = 51 | issue = 2 | pages = 328–40 | date = mart 2014 | pmid = 24318976 | doi = 10.1177/0300985813511131 | s2cid = 206510894 | doi-access = free }}
*[http://vme.net/hgt/ – Papers by Dr Michael Syvanen on Horizontal Gene Transfer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220227031337/http://vme.net/hgt/ |date=27. 2. 2022 }}
* {{cite journal | vauthors = Salzberg SL, White O, Peterson J, Eisen JA | s2cid = 17016011 | title = Microbial genes in the human genome: lateral transfer or gene loss? | journal = Science | volume = 292 | issue = 5523 | pages = 1903–6 | date = juni 2001 | pmid = 11358996 | doi = 10.1126/science.1061036 | url = http://www.cbcb.umd.edu/~salzberg/docs/ScienceLateralTransfer.pdf | quote = About 40 genes were found to be exclusively shared by humans and bacteria and are candidate examples of horizontal transfer from bacteria to vertebrates. Gene loss combined with sample size effects and evolutionary rate variation provide an alternative, more biologically plausible explanation | bibcode = 2001Sci...292.1903S | access-date = 29. 12. 2005 | archive-date = 1. 9. 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060901131814/http://www.cbcb.umd.edu/~salzberg/docs/ScienceLateralTransfer.pdf }}
* {{cite journal | vauthors = Qi Z, Cui Y, Fang W, Ling L, Chen R | title = Autosomal similarity revealed by eukaryotic genomic comparison | journal = Journal of Biological Physics | volume = 30 | issue = 4 | pages = 305–12 | date = januar 2004 | pmid = 23345874 | pmc = 3456315 | doi = 10.1007/s10867-004-0996-0 }}
* {{cite journal | vauthors = Woese CR | title = On the evolution of cells | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2002-06-25_99_13/page/8742 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 99 | issue = 13 | pages = 8742–7 | date = juni 2002 | pmid = 12077305 | pmc = 124369 | doi = 10.1073/pnas.132266999 | bibcode = 2002PNAS...99.8742W | doi-access = free }} This article seeks to shift the emphasis in early [[phylogenetics|phylogenic adaptation]] from vertical to horizontal gene transfer. He uses the term &quot;Darwinian Threshold&quot; for the time of major transition of evolutionary mechanisms from mostly horizontal to mostly vertical transfer, and the &quot;origin of speciation&quot;.
* {{cite journal | vauthors = Snel B, Bork P, Huynen MA | title = Genome phylogeny based on gene content | journal = Nature Genetics | volume = 21 | issue = 1 | pages = 108–10 | date = januar 1999 | pmid = 9916801 | doi = 10.1038/5052 | s2cid = 10296406 }} This article proposes using the presence or absence of a set of genes to infer phylogenies, in order to avoid confounding factors such as horizontal gene transfer.
* {{cite web |url=http://www.nature.com/nrmicro/focus/genetransfer/index.html |title=Webfocus in Nature with free review articles |archive-url=https://web.archive.org/web/20051102081911/http://www.nature.com/nrmicro/focus/genetransfer/index.html |archive-date=2. 11. 2005 }}
* {{cite journal | vauthors = Patil PB, Sonti RV | title = Variation suggestive of horizontal gene transfer at a lipopolysaccharide (lps) biosynthetic locus in Xanthomonas oryzae pv. oryzae, the bacterial leaf blight pathogen of rice | journal = BMC Microbiology | volume = 4 | issue = 1 | article-number = 40 | date = oktobar 2004 | pmid = 15473911 | pmc = 524487 | doi = 10.1186/1471-2180-4-40 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Jin G, Nakhleh L, Snir S, Tuller T | title = Maximum likelihood of phylogenetic networks | url = https://archive.org/details/sim_bioinformatics_2006-11-01_22_21/page/2604 | journal = Bioinformatics | volume = 22 | issue = 21 | pages = 2604–11 | date = novembar 2006 | pmid = 16928736 | doi = 10.1093/bioinformatics/btl452 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Jain R, Rivera MC, Lake JA | title = Horizontal gene transfer among genomes: the complexity hypothesis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 96 | issue = 7 | pages = 3801–6 | date = mart 1999 | pmid = 10097118 | pmc = 22375 | doi = 10.1073/pnas.96.7.3801 | bibcode = 1999PNAS...96.3801J | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Ochman H, Lawrence JG, Groisman EA | title = Lateral gene transfer and the nature of bacterial innovation | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-05-18_405_6784/page/n93 | journal = [[Nature]] | volume = 405 | issue = 6784 | pages = 299–304 | date = maj 2000 | pmid = 10830951 | doi = 10.1038/35012500 | bibcode = 2000Natur.405..299O | s2cid = 85739173 }}
* {{cite magazine |title=The Demon in the Freezer |url=https://www.newyorker.com/magazine/1999/07/12/the-demon-in-the-freezer |vauthors=Preston R |magazine=The New Yorker |date=12. 7. 1999 |pages=44–61 |quote=Smallpox knows how to make a mouse protein. How did smallpox learn that? 'The poxviruses are promiscuous at capturing genes from their hosts,' Esposito said. 'It tells you that smallpox was once inside a mouse or some other small rodent.' |access-date=20. 2. 2020 |archive-date=18. 3. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230318013950/https://www.newyorker.com/magazine/1999/07/12/the-demon-in-the-freezer |url-status=live }}
* {{cite journal | vauthors = Szpirer C, Top E, Couturier M, Mergeay M | title = Retrotransfer or gene capture: a feature of conjugative plasmids, with ecological and evolutionary significance | journal = Microbiology | volume = 145 | issue = Pt 12 | pages = 3321–3329 | date = decembar 1999 | pmid = 10627031 | doi = 10.1099/00221287-145-12-3321 | doi-access = free | url = http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/145/12/3321 | access-date = 12. 5. 2006 | archive-date = 23. 2. 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070223201609/http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/full/145/12/3321 | url-status = live | url-access = subscription }}
* {{cite web |url=http://www.gmo-safety.eu/topics/3?mode=prj |work=GMO Safety: Results of research into horizontal gene transfer |title=Can transgenes from genetically modified plants be absorbed by micro-organisms and spread in this way? |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721173953/http://www.gmo-safety.eu/topics/3?mode=prj |archive-date=21. 7. 2011 }}
* {{cite journal | vauthors = Whitaker JW, McConkey GA, Westhead DR | title = The transferome of metabolic genes explored: analysis of the horizontal transfer of enzyme encoding genes in unicellular eukaryotes | journal = Genome Biology | volume = 10 | issue = 4 | article-number = R36 | year = 2009 | pmid = 19368726 | pmc = 2688927 | doi = 10.1186/gb-2009-10-4-r36 | doi-access = free }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
{{Scholia|topic}}
*[[:Citizendium:Horizontalni transfer gena]]
*[[:Citizendium:Horizontalni transfer gena kod prokariota]]
*[[:Citizendium:Horizontalni transfer gena kod biljaka]]
*[[:Citizendium:Horizontalni transfer gena (Historija)]]

{{DEFAULTSORT:Horizontal Gene Transfer}}
[[Kategorija:Otpornost na antimikrobne lijekove]]
[[Kategorija:Biologija mikrobne populacije]]
[[Kategorija:Modifikacija genetičkih informacija]]
[[Kategorija:Mikrobiologija]]
[[Kategorija:Bakteriologija]]</text>
      <sha1>0m8qgkasg3kv0ypeznsa76sut5ljjpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Explorer 1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>528548</id>
    <revision>
      <id>3926250</id>
      <parentid>3799326</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:17:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4530" sha1="jq3x5jetme20lz9orbhdkf1dhx3rcsu" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Kategorizacija}}'''Explorer 1'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/history/sputnik/expinfo.html|title=Explorer Information|website=www.nasa.gov|access-date=4. 1. 2026}}&lt;/ref&gt; (zvanična oznaka: ''Satellite 1958 Alpha'') bio je prvi umjetni Zemljin satelit koji su Sjedinjene Američke Države uspješno lansirale. Lansiran je 1. februara 1958. (po UTC vremenu) i označio je ulazak SAD-a u Svemirsku trku, koja je započela sovjetskim lansiranjem Sputnjika 1 prethodne godine.

Primarni naučni cilj misije bio je proučavanje kosmičkih zraka. Podaci koje je poslao Explorer 1 doveli su do prvog velikog naučnog otkrića svemirske ere: ''otkrića Van Allenovih pojaseva zračenja''.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|'''Explorer 1'''
|
|-
|'''Oznaka misije'''
|Satellite 1958 Alpha
|-
|'''Operator'''
|Američka vojska (ABMA) / JPL
|-
|'''Datum lansiranja'''
|1. februar 1958. (03:48 UTC)
|-
|'''Mjesto lansiranja'''
|Cape Canaveral, Florida, SAD
|-
|'''Raketa-nosač'''
|Juno I (modificirani Jupiter-C)
|-
|'''Masa'''
|13.97&amp;nbsp;kg
|-
|'''Posljednji kontakt'''
|23. maj 1958. (istrošene baterije)
|-
|'''Pad na Zemlju'''
|31. mart 1970.
|-
|'''Glavno otkriće'''
|Van Allenovi pojasevi zračenja
|}

== Pozadina i lansiranje ==
Nakon što je [[Sovjetski Savez]] lansirao [[Sputnjik 1]] (4. oktobra 1957.) i Sputnjik 2 (3. novembra 1957.), Sjedinjene Države su bile pod ogromnim pritiskom da odgovore. Prvi američki pokušaj lansiranja satelita, Vanguard TV3 (6. decembra 1957.), završio je katastrofalnom eksplozijom na lansirnoj rampi.

Kao odgovor na ovu krizu, američka vlada je zadužila Agenciju za balističke projektile američke vojske (ABMA) i Laboratoriju za mlazni pogon (JPL) da što prije lansiraju satelit. Tim, predvođen Wernherom von Braunom (u ABMA) i Williamom Pickeringom (direktorom JPL-a), pripremio je raketu Juno I (baziranu na vojnoj raketi Jupiter-C) i satelit Explorer 1 za samo 84 dana.

Lansiranje je obavljeno 31. januara 1958. u 22:48 po lokalnom vremenu (što odgovara 1. februaru u 03:48 UTC) sa [[Cape Canaveral]]a.

== Dizajn letjelice i instrumenti ==
Explorer 1 je bio relativno mali satelit, dugačak 203&amp;nbsp;cm i prečnika 15.2&amp;nbsp;cm. Zbog svog oblika, često je opisivan kao &quot;olovka&quot;. Bio je stabiliziran rotacijom oko svoje uzdužne ose.

[Slika instrumentacije satelita Explorer 1]

Naučni teret, koji je dizajnirao tim pod vodstvom dr. [[James Van Allen|Jamesa Van Allena]] sa Univerziteta u Iowi, sastojao se od nekoliko instrumenata:

* ''Gajgerov brojač:'' Glavni instrument za mjerenje intenziteta kosmičkih zraka.
* ''Pet temperaturnih senzora:'' Mjerili su temperaturu unutar satelita i na njegovoj oplati.
* ''Detektori mikrometeorita:'' Služili su za bilježenje udara sićušnih čestica prašine u orbiti.

== Naučno otkriće: Van Allenovi pojasevi ==
Glavno otkriće misije proizašlo je iz podataka Gajgerovog brojača. Na nižim visinama orbite, brojač je bilježio očekivani nivo radijacije od kosmičkih zraka. Međutim, kada bi satelit dostigao najvišu tačku svoje orbite (apogej), brojač bi prestao bilježiti, pokazujući nultu stopu zračenja.

Ovaj zbunjujući rezultat u početku je naveo tim na pomisao da je instrument pokvaren. Međutim, dr. Van Allen je ispravno pretpostavio da brojač nije pokvaren, već da je bio prezasićen zbog izuzetno visokog nivoa radijacije.

Kasnije misije (posebno Explorer 3) potvrdile su ovu hipotezu. Podaci su otkrili da je Zemlja okružena sa dva (kasnije je otkriven i treći) intenzivna pojasa visokoenergetskih čestica (uglavnom protona i elektrona), zarobljenih Zemljinim magnetnim poljem. Ovi pojasevi su u čast svog otkrića nazvani ''Van Allenovi pojasevi zračenja''.

== Kraj misije i naslijeđe ==
Explorer 1 je slao podatke 112 dana, sve dok mu se baterije nisu istrošile 23. maja 1958..

Iako više nije bio operativan, satelit je ostao u orbiti više od 12 godina. Polako gubeći visinu, konačno je ušao u Zemljinu atmosferu i izgorio 31. marta 1970. iznad Tihog okeana.

Explorer 1 nije bio samo prvi američki satelit, već je i fundamentalno promijenio razumijevanje okruženja oko planete Zemlje. Uspjeh ove misije bio je ključan faktor koji je doveo do osnivanja Nacionalne aeronautičke i svemirske administracije ('''NASA''') u julu 1958..
== Također pogledati ==

* [[Svemirska utrka|Svemirska trka]]
* [[Sputnjik 1]]
* [[NASA]]
* [[James Van Allen]]
* [[Program Explorer]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>jq3x5jetme20lz9orbhdkf1dhx3rcsu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cement</title>
    <ns>0</ns>
    <id>529507</id>
    <revision>
      <id>3926163</id>
      <parentid>3803436</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4076" sha1="7qo6m09l7dg78n4336vwnogq2ykjvn1" xml:space="preserve">[[Datoteka:USMC-110806-M-IX060-148.jpg|mini|Cementni prah u vreći, spreman za miješanje s agregatima i vodom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|title=Draeger: Guide for selection and use of filtering devices|date=22. 5. 2020|publisher=Draeger|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522143702/https://www.draeger.com/Library/Content/ab-selection-guide-fl-9045782-en-1502-3.pdf|archive-date=22. 5. 2020|url-status=live|access-date=22. 5. 2020}}&lt;/ref&gt;|236x236piksel]]
[[Datoteka:Year_book_-_photo_flashes_showing_Toledo's_phenomenal_progress,_thriving_industries_and_wonderful_resources_-_DPLA_-_ac95c5ef8efd2394c21e2b6edcd01d94_(page_94)_(cropped).jpg|desno|mini|Primjeri gradnje od cementnih blokova iz kompanije Multiplex Manufacturing Company iz Toleda, Ohio, 1905. godine|187x187piksel]]
'''Cement''' je [[vezivo]], [[hemijska supstanca]] koja se koristi u građevinarstvu, a koja stvrdnjava, učvršćuje i prianja uz druge [[materijal]]e kako bi ih povezala. Cement se rijetko koristi sam, već za vezivanje pijeska i šljunka ([[Građevinski agregat|agregata]]). Cement pomiješan sa sitnim agregatom daje [[malter]] za zidanje, ili sa [[Pijesak|pijeskom]] i [[Šljunak|šljunkom]] daje [[beton]]. Beton je najčešće korišten građevinski materijal na svijetu, i odmah iza vode je najtrošeniji resurs na planeti.&lt;ref name=&quot;Rodgers-2018&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-46455844|title=The massive {{chem|CO|2}} emitter you may not know about|last=Rodgers|first=Lucy|date=17. 12. 2018|publisher=BBC News|access-date=17. 12. 2018}}&lt;/ref&gt;

Cementi koji se koriste u građevinarstvu su obično [[Neorganski spoj|neorganski]], često na bazi [[kreč]]a ili [[kalcij silikat]]a, i mogu biti '''hidraulični''' ili rjeđe '''nehidraulični''', ovisno o sposobnosti cementa da se stegne u prisustvu vode (vidi [[Krečni malter|hidraulički i nehidraulički krečni malter]]).[[Datoteka:William_Aspdin_Radford_cyclopedia_Volume_1.jpg|mini|William Aspdin se smatra izumiteljem &quot;modernog&quot; [[portland cement]]a.&lt;ref name=&quot;William Aspdin&quot;&gt;{{Cite book|last=Courland|first=Robert|url=https://archive.org/details/isbn_9781616144814|title=Concrete planet : the strange and fascinating story of the world's most common man-made material|date=2011|publisher=Prometheus Books|isbn=978-1616144814|location=Amherst, N.Y.|page=[https://archive.org/details/isbn_9781616144814/page/190 190]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;|lijevo|240x240piksel]]'''Hidraulični cementi''' (npr. portland cement) se stvrdnjavaju i postaju [[Vezivo|vezani]] putem [[Hemijska reakcija|hemijske reakcije]] između suhih sastojaka i vode. Hemijska reakcija rezultira mineralnim hidratima koji nisu dobro rastvorljivi u vodi. To omogućava stvrdnjavanje u vlažnim uslovima ili pod vodom i dodatno štiti očvrsli materijal od hemijskog napada. Hemijski proces za hidraulični cement otkrili su stari Rimljani koji su koristili [[vulkanski pepeo]] ([[pucolan]]) sa dodatkom kreča (kalcij oksida).
[[Datoteka:LDClinkerScaled.jpg|mini|[[Klinker (cement)|Klinker]] noduli proizvedeni sinterovanjem na 1450&amp;nbsp;°C|175x175piksel]]
[[Datoteka:Calcium_oxide_powder.JPG|mini|[[Kalcij-oksid|Kalcij oksid]] dobijen [[Termička razgradnja|termičkom razgradnjom]] [[Kalcij-karbonat|kalcij karbonata]] na visokoj temperaturi (iznad 825&amp;nbsp;°C).|218x218piksel]]
[[Datoteka:Cement_Production_2022.png|alt=Global cement production (2022)|mini|Globalna proizvodnja cementa u 2022. godini|lijevo|205x205piksel]]

== Reference ==

{{Refspisak|refs
&lt;ref name=&quot;ty01&quot;&gt;H. F. W. Taylor, Cement chemistry, 2nd ed. London: T. Telford, 1997.&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;scr01&quot;&gt;Scrivener, K.L., Crumbie, A.K., and Laugesen P. (2004). &quot;The Interfacial Transition Zone (ITZ) between cement paste and aggregate in concrete.&quot; Interface Science, '''12 (4)''', 411–421. doi: 10.1023/B:INTS.0000042339.92990.4c.
&lt;/ref&gt;}}
{{Industrije}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Građevinski materijali]]
[[Kategorija:Webarchive template wayback links]]</text>
      <sha1>7qo6m09l7dg78n4336vwnogq2ykjvn1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Analitika</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530139</id>
    <revision>
      <id>3926066</id>
      <parentid>3830530</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:30:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3703" sha1="4ayfp4clfr2d6abs5ji1s67oht06c9s" xml:space="preserve">[[Datoteka:English_Wikipedia's_traffic_by_browser_family.png|desno|mini|Analiza prometa na Wikipediji]]
'''Analitika''' je sistematska računarska analiza podataka ili [[Statistika|statistike]].&lt;ref name=&quot;Oxford definition of analytics&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.lexico.com/en/definition/analytics|title=Oxford definition of analytics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810063114/https://www.lexico.com/en/definition/analytics|archive-date=10. 8. 2020|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Koristi se za otkrivanje, tumačenje i komunikaciju značajnih obrazaca u [[Podatak|podacima]], što također spada pod i direktno se odnosi na krovni pojam, [[nauka o podacima|nauke o podacima]].&lt;ref name=&quot;Agarwal 2014 443–448&quot;&gt;{{Cite journal|last=Agarwal|first=Ritu|last2=Dhar|first2=Vasant|date=2014|title='''Editorial'''—Big Data, Data Science, and Analytics: The Opportunity and Challenge for IS Research|journal=Information Systems Research|volume=25|issue=3|pages=443–448|doi=10.1287/isre.2014.0546}}&lt;/ref&gt; Analitika također podrazumijeva primjenu obrazaca podataka u svrhu efikasnog donošenja odluka. Može biti vrijedna u područjima bogatim zabilježenim informacijama; analitika se oslanja na istovremenu primjenu [[Statistika|statistike]], [[Računarsko programiranje|računarskog programiranja]] i [[Operacijska istraživanja|operacijskih istraživanja]] za kvantificiranje performansi.

Organizacije mogu primijeniti analitiku na poslovne podatke kako bi opisale, predvidjele i poboljšale poslovne performanse. Konkretno, područja unutar analitike uključuju deskriptivnu analitiku, dijagnostičku analitiku, [[Prediktivna analitika|prediktivnu analitiku]], preskriptivnu analitiku i kognitivnu analitiku.&lt;ref name=&quot;Oxford definition of analytics&quot;/&gt; Analitika se može primijeniti na različita područja kao što su [[marketing]], [[menadžment]], [[finansije]], online sistemi, sigurnost informacija i softverske usluge. Budući da analitika može zahtijevati opsežno računanje (vidi [[Velika količina podataka|veliki podaci]]), algoritmi i softver koji se koriste za analitiku koriste najnovije metode u računarstvu, statistici i matematici.&lt;ref name=&quot;Agarwal 2014 443–448&quot;/&gt; Prema International Data Corporation, procjenjuje se da će globalna potrošnja na rješenja za velike podatke i poslovnu analitiku (BDA) dostići 215,7 milijardi dolara u 2021. godini.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS48165721|title=Global Spending on Big Data and Analytics Solutions Will Reach $215.7 Billion in 2021, According to a New IDC Spending Guide|archive-url=https://web.archive.org/web/20220723034825/https://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS48165721|archive-date=23. 7. 2022|url-status=live|access-date=24. 7. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/551501/worldwide-big-data-business-analytics-revenue/|title=Big data and business analytics revenue 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720234346/https://www.statista.com/statistics/551501/worldwide-big-data-business-analytics-revenue/|archive-date=20. 7. 2022|url-status=live|access-date=24. 7. 2022}}&lt;/ref&gt; Prema Gartneru, ukupno tržište softvera za analitičke platforme poraslo je za 25,5 milijardi dolara u 2020. godini.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gartner.com/en/documents/4001844|title=Market Share: Data and Analytics Software, Worldwide, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003072519/https://www.gartner.com/en/documents/4001844|archive-date=3. 10. 2022|url-status=live|access-date=24. 7. 2022}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==

{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Formalne nauke]]
[[Kategorija:Big data]]</text>
      <sha1>4ayfp4clfr2d6abs5ji1s67oht06c9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genitalni herpes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530480</id>
    <revision>
      <id>3926507</id>
      <parentid>3916265</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:12:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926507</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25053" sha1="k84har64yfbehu7omu67blahhk37aus" xml:space="preserve">{{Infokutija zdravstveno stanje 
| ime =Genitelni herpes
| slika = SOA-Herpes-genitalis-female.jpg
| opis_slike    = Pojava genitalnog herpesa koja zahvata [[vulva|vulvu]]
| specijalnost= [[Zarazna bolest]]i, [[infektoloija]]
| sinonimi = [[Anogenitalna herpesvirusna infekcija]], ''[[herpes genitalis]]''
| simptomi = Nema, [[plik|mali plikovi]] koji pucaju i formiraju bolne [[čir]]eve, [[gripa|simptome slične gripi]]
| komplikacije = [[Aseptični meningitis]], povećan rizik od [[HIV/AIDS]]-a ako se izloži, [[neonatusni herpes]]
| pojava= 2–12 dana nakon izlaganja
| trajanje = Do 4 sedmice (prva pojava)
| vrste =
| uzroci = [[Herpes simplex virus]] (HSV-1, HSV-2)
| rizici =
| dijagnoza = Testiranje [[lezija]], [[analiza krvi]] na [[antigen]]
| diferencijalna_dijagnoza = [[Sifilis]], [[mehurić]], ''[[molluscum contagiosum]]'', ''[[hidradenitis suppurativa]]''&lt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Ferri|first1=Fred F.|title=Ferri's Differential Diagnosis: A Practical Guide to the Differential Diagnosis of Symptoms, Signs, and Clinical Disorders|date=2010|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0323076999|page=230|url=https://books.google.com/books?id=pHNlxxrPHNsC&amp;pg=PA230|language=en}}&lt;/ref&gt;
| prevencija = Ne imati seksualne odnose, koristiti kondome, imati seksualne odnose samo s nekim ko nije zaražen
| liječenje = „Supresivna terapija“:  [[a&lt;ntivirusni lijek]]ovi
| lijek = Aciklovir, valaciklovir ili famciklovir
| prognoza =
| frekvencija = 846 miliona (2015)&lt;ref name=GBD2015Pre/&gt;
| smrtnost =
}}

'''Genitalni herpes''' je [[herpes]]na [[infekcija]] [[genitalija]], uzrokovana herpes simplex virusom (HSV). Većina ljudi nema simptome ili ima blage simptome i stoga ne zna da je zaražena.&lt; Kada se simptomi pojave, obično uključuju male plikove koji pucaju i formiraju bolne čireve. Mogu se javiti i [[gripa|simptomi slični gripi]], kao što su [[groznica]], bolovi ili oticanje [[limfni čvor|limfnih čvorova]]]. Početak je obično oko četiri dana nakon izlaganja, a simptomi traju do četiri sedmice.&lt;ref name=CDC2017Fact/&gt; Nakon infekcije mogu se pojaviti daljnje epidemije, ali su uglavnom blaže.&lt;ref name=CDC2017Fact&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/herpes/STDFact-herpes-detailed.htm| title=Genital Herpes – CDC Fact Sheet|date=9. 2. 2017|access-date=20. 12. 2017}}&lt;/ref&gt;
==Znaci i simptomi==
[[Datoteka:SOA-Herpes-genitalis-male.jpg|thumb| Genitalni herpes koji utiče na [[penis]]]]
Kod muškaraca, lezije se javljaju na [[glavić penisa|glaviću penisa]], osovini penisa ili drugim dijelovima genitalne regije, na unutrašnjoj strani butine, stražnjici ili [[anus]]u. Kod žena, lezije se pojavljuju na ili blizu [[Mons pubis|pubisa]], [[klitoris]]u ili drugim dijelovima [[vulva|vulve]], [[stražnjica|stražnjice]] ili [[anus]]a.&lt;ref name=&quot;CDC2017Bas3&quot;/&gt;
Ostali uobičajeni simptomi uključuju bol, svrbež i peckanje. Manje česti, ali i dalje česti, simptomi uključuju iscjedak iz penisa ili [[vagina|vagine]], [[groznica|groznicu]], [[glavobolja|glavobolju]], bol u mišićima ([[mialgija]]), otečene i uvećane limfne čvorove i [[malaksalost]].&lt;ref name=&quot;pmid18156035&quot;/&gt; Žene često doživljavaju dodatne simptome, koji uključuju bolno mokrenje ([[disurija]]) i [[cervicitis]]. Herpetski [[proktitis]] (upala anusa i [[rektum]]a) je uobičajen kod osoba koje učestvuju u [[analni seks|anusnom odnosu]].&lt;ref name=&quot;pmid18156035&quot;/&gt;

Nakon 2–3 sedmice, postojeće lezije napreduju u čireve, a zatim se kraste i zacjeljuju, iako lezije na [[sluznica]]ma možda nikada neće formirati kraste.&lt;ref name=&quot;pmid18156035&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gupta R, Warren T, Wald A | title = Genital herpes | url = https://archive.org/details/lancet_december-22-2007-january-4-2008_370_9605/page/2127 | journal = Lancet | volume = 370 | issue = 9605 | pages = 2127–37 | date = decembar 2007 | pmid = 18156035 | doi = 10.1016/S0140-6736(07)61908-4 | s2cid = 40916450 }}&lt;/ref&gt; U rijetkim slučajevima, zahvaćenost [[sakraum]]ske regije [[kičmena moždina|kičmene moždine]] može uzrokovati akutnu retenciju urina i jednostrane simptome i znakove mijeloradikulitisa (kombinacija mijelitisa i radikulitisa): bol, gubitak osjeta, abnormalne senzacije ([[parestezija]]) i osip..&lt;ref name=&quot;pmid16680560&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sakakibara R, Yamanishi T, Uchiyama T, Hattori T | title = Acute urinary retention due to benign inflammatory nervous diseases | journal = Journal of Neurology | volume = 253 | issue = 8 | pages = 1103–10 | date = august 2006 | pmid = 16680560 | doi = 10.1007/s00415-006-0189-9 | s2cid = 24474530 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8277988&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Vonk P | title = [Elsberg syndrome: acute urinary retention following a viral infection] | language = nl | journal = Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde | volume = 137 | issue = 50 | pages = 2603–5 | date = decembar 1993 | pmid = 8277988 }}&lt;/ref&gt; Historically, this has been termed Elsberg syndrome, although this entity is not clearly defined.&lt;ref name=&quot;pmid16680560&quot;/&gt;

===Recidiv===
Nakon prve epizode genitalnog herpesa uzrokovanog [[Herpes simplex virus|HSV-2]], doći će do barem jednog recidiva kod otprilike 80% ljudi, dok je stopa recidiva za genitalni herpes uzrokovan [[HSV-1]] otprilike 50%.&lt;ref name=nz/&gt; Genitalni herpes uzrokovan HSV-2 se ponavlja u prosjeku četiri do šest puta godišnje, dok se [[infekcija]] HSV-1 javlja samo otprilike jednom godišnje.&lt;ref name=nz&gt;[http://www.herpes.org.nz/patient-info/all-facts/ How the facts about Genital Herpes can help] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190118083455/https://www.herpes.org.nz/patient-info/all-facts/ |date=18. 1. 2019 }}. By New Zealand Herpes Foundation. Retrieved June 2014&lt;/ref&gt;
Osobe s rekurentnim genitalnim herpesom mogu se liječiti „supresivnom terapijom“, koja se sastoji od svakodnevnog antivirusnog liječenja aciklovirom, valaciklovirom ili famciklovirom.&lt;ref name=Cochrane2014/&gt; Supresivna terapija može biti korisna kod onih koji imaju najmanje četiri recidiva godišnje, ali je kvalitet dokaza loš.&lt;ref name=Cochrane2014&gt;{{cite journal | vauthors = Le Cleach L, Trinquart L, Do G, Maruani A, Lebrun-Vignes B, Ravaud P, Chosidow O | title = Oral antiviral therapy for prevention of genital herpes outbreaks in immunocompetent and nonpregnant patients | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2014 | issue = 8 | article-number = CD009036 | date = august 2014 | pmid = 25086573 | doi = 10.1002/14651858.CD009036.pub2 | pmc = 11022119 }}&lt;/ref&gt; Osobe s nižim stopama recidiva vjerovatno će imati i manje recidiva uz supresivnu terapiju.&lt;ref name=bashh2007&gt;[http://www.bashh.org/documents/115/115.pdf 2007 National Guideline for the Management of Genital Herpes.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923182509/http://www.bashh.org/documents/115/115.pdf |date=23. 9. 2015 }} By Clinical Effectiveness Group at British Association for Sexual Health and HIV.&lt;/ref&gt; Supresivnu terapiju treba prekinuti nakon najviše godinu dana kako bi se ponovo procijenila učestalost recidiva.&lt;ref name=bashh2007/&gt;

==Prenošenje==
Genitalni herpes se može širiti [[izlučivanje virusa|izlučivanjem virusa]] prije i nakon formiranja čireva. Rizik od širenja između para je oko 7,5% tokom godine (za nezaštićeni spolni odnos).&lt;ref name=IQ2018 /&gt; [[Vjerovatnoća]] prenosa genitalnog herpesa s jedne osobe na drugu smanjuje se upotrebom vanjskog [[kondom]]a za 50%, [[ženski kondom|unutrašnjeg kondoma]] za 50% i suzdržavanjem od seksa tokom aktivne epidemije.&lt;ref name=IQ2018 /&gt; Što je partner duže zaražen, to je stopa prenosa niža.&lt;ref name=IQ2018 /&gt; Zaražena osoba može dodatno smanjiti rizik prenosa, održavanjem dnevne doze antivirusnih lijekova.&lt;ref name=IQ2018 /&gt; [[Infekcija]] genitalnim herpesom javlja se u otprilike jedan na svakih 1.000 seksualnih činova.&lt;ref name=IQ2018/&gt;

== Prevencija ==
Budući da je infekcija virusom herpes simpleksa (HSV) česta i ne testira se rutinski u općoj populaciji, potpuna prevencija prenosa genitalnog herpesa je teška. Kako bi se smanjila mogućnost zaraze virusom herpes simpleksa, vanjski kondomi za penis mogu se koristiti tokom [[oralni seks|oralnog]], [[vaginski seks|vaginskog]]  i [[analni seks|analnog seksa]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=Sexually transmitted diseases (STDs) - Symptoms and causes |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/sexually-transmitted-diseases-stds/symptoms-causes/syc-20351240 |access-date=18. 9. 2022 |website=Mayo Clinic |language=en}}&lt;/ref&gt; Unutrašnji kondomi za vaginu mogu se koristiti tokom oralnog ili vaginalnog seksa.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Unutrašnji i vanjski kondomi ne smiju se koristiti istovremeno.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; [[Dentaldam]]i se mogu koristiti tokom oralnog seksa koji uključuje [[vagina|vaginu]] ili [[anus]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Smanjenje broja seksualnih partnera koje osoba ima također može smanjiti rizik od zaraze HSV-om.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Genital herpes {{!}} Office on Women's Health |url=https://www.womenshealth.gov/a-z-topics/genital-herpes |access-date=16. 9. 2022 |website=www.womenshealth.gov}}&lt;/ref&gt; Osobe koje imaju seksualne odnose s drugima mogu se testirati na HSV. Kod osoba kojima je dijagnosticiran genitalni herpes, prijenos na druge može se spriječiti supresivnim [[Antivirusni lijek|antivirusni]] lijekovima.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Ova opcija je 90% učinkovita u sprječavanju prijenosa HSV-a i često se koristi za seksualne i/ili romantične partnere ili one koji planiraju trudnoću.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Oni koji su svjesni da imaju genitalni herpes trebaju obavijestiti svog partnera(e).&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

== Pregled i dijagnoza ==
Genitalni herpes može se dijagnosticirati [[fizički pregled|fizičkim pregledom]] od strane ljekara ili testom na virus herpes simpleksa (HSV) uzorkovanjem tekućine unutar genitalnog [[mjehur]]a ili [[krv]]i na HSV [[Antitelo|antitijela]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |date=8. 8. 2021 |title=Genital Herpes |url=https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/herpes-hsv1-and-hsv2/genital-herpes |access-date=16. 9. 2022 |website=www.hopkinsmedicine.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Testiranje na virus herpes simpleksa preporučuje se osobama koje imaju simptome herpesa ili imaju seksualnog partnera koji ima herpes infekciju.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Sada ne postoji preporuka za asimptomatski skrining na genitalni herpes.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

[[Lažna pozitivnost i lažna negativnost|Lažno negativni]] rezultati testa mogu se pojaviti ako se test provede kasno u toku bolesti ili ako uzorak za testiranje nije pravilno prikupljen.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Testiranje osoba na HSV kada su asimptomske se ne preporučuje zbog visoke stope [[Lažna pozitivnost i lažna negativnost|lažno pozitivnih]].&lt;ref name=&quot;JAMA2016USPSTF&quot;/&gt; Lažno pozitivan test može uzrokovati poteškoće u vezi.&lt;ref name=&quot;JAMA2016USPSTF&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bibbins-Domingo K, Grossman DC, Curry SJ, Davidson KW, Epling JW, García FA, Kemper AR, Krist AH, Kurth AE, Landefeld CS, Mangione CM, Phillips WR, Phipps MG, Pignone MP, Silverstein M, Tseng CW | title = Serologic Screening for Genital Herpes Infection: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | url = https://archive.org/details/sim_jama_2016-12-20_316_23/page/2525 | journal = JAMA | volume = 316 | issue = 23 | pages = 2525–2530 | date = decembar 2016 | pmid = 27997659 | doi = 10.1001/jama.2016.16776 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

==Genitalni herpes i trudnoća==
Žene koje imaju genitalni herpes prije trudnoće imaju vrlo nizak rizik od prenošenja virusa herpes simpleksa na bebu tokom [[porođaj]]a. U Sjedinjenim Američkim Državama, 20–25% [[trudnica]] ima genitalni herpes; međutim, manje od 0,1% rođene djece dobije [[Neonatalni herpes simpleks|neonatusni herpes]] tokom porođaja.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Herpes &amp; Pregnancy – American Sexual Health Association |url=https://www.ashasexualhealth.org/herpes-and-pregnancy/ |access-date=18. 9. 2022 |website=www.ashasexualhealth.org|date=4. 9. 2014 }}&lt;/ref&gt;
Prema Američkoj radnoj grupi za preventivne usluge, rutinski pregledi za trudnice bez anamneze genitalnog herpesa se ne preporučuju. [[serologija|Serološko]] (krvno) testiranje antitijela kod asimptomskih pacijenata bez anamneze često daje lažno pozitivne i lažno negativne rezultate, što može dovesti do [[anksioznost]]i, etiketiranja ili lažnog uvjeravanja, uz minimalna poboljšanja zdravstvenih ishoda smanjenja prijenosa neonatalnog herpesa. 
Trudnice trebaju obavijestiti svog ljekara ako pokažu simptome genitalnog herpesa. Prilikom porođaja, žene treba fizički pregledati na znakove genitalnog herpesa.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Ako [[trudnica]] pokazuje simptome tokom porođaja, [[carski rez]] je najsigurnija metoda sprječavanja kontakta i prijenosa virusa herpes simpleksa između majke i djeteta.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Alternativno, neki ljekari koriste lijek [[aciklovir]] za liječenje trudnica s genitalnim herpesom u 36. sedmici do porođaja kako bi spriječili ponovnu pojavu simptoma i smanjili rizik od prijenosa tokom porođaja.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Aciklovir nije odobren za ovu svrhu od strane FDA; međutim, proizvođač aciklovira pratio je trudnice koje su uzimale lijek tokom trudnoće i nema dokaza koji pokazuju bilo kakve rizike za dojenče.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
Aciklovir može pomoći u smanjenju učestalosti ponovne pojave simptoma u bliskoj budućnosti, ali ne mora definitivno zaštititi od prijenosa u svim slučajevima. Ovo može biti povoljno, posebno za žene koje preferiraju vaginalni porođaj umjesto carskog reza.

==Liječenje==

Ne postoji lijek za ovu bolest. Kožne lezije nestaju bez liječenja u roku od nekoliko sedmica, ali liječenje ubrzava zacjeljivanje lezija, smanjuje simptome i pomaže u sprječavanju ili smanjenju ponovnih izbijanja bolesti.
[[Antivirusni lijek]]ovi pružaju kliničke koristi onima koji imaju simptome i primarno su sredstvo liječenja nakon infekcije. Glavni cilj upotrebe antivirusnih lijekova je liječenje prve pojave ili sprječavanje ponovne pojave genitalnog herpesa, poboljšanje kvalitete života i pomoć u suzbijanju seksualnog prijenosa virusa na partnere. Tri antivirusna lijeka odobrena od strane FDA imaju kliničke koristi u kontroli znakova i simptoma genitalnog herpesa kada se koriste za prve kliničke simptome i ponovljene epizode ili kada se koriste kao svakodnevna supresivna terapija.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Workowski |first1=Kimberly A. |last2=Bachmann |first2=Laura H. |last3=Chan |first3=Philip A. |last4=Johnston |first4=Christine M. |last5=Muzny |first5=Christina A. |last6=Park |first6=Ina |last7=Reno |first7=Hilary |last8=Zenilman |first8=Jonathan M. |last9=Bolan |first9=Gail A. |date=23. 7. 2021 |title=Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021 |url=http://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/rr/RR7004a1.htm?s_cid=RR7004a1_w |journal=MMWR. Recommendations and Reports |volume=70 |issue=4 |pages=1–187 |doi=10.15585/mmwr.rr7004a1 |pmid=34292926 |pmc=8344968 |issn=1057-5987}}&lt;/ref&gt; Ovi lijekovi su aciklovir, valaciklovir i famciklovir i pokazali su se sigurnima pri dugotrajnoj upotrebi.
Aciklovir je [[antivirusni lijek]] i smanjuje bol i broj lezija u početnom slučaju genitalnog herpesa. Nadalje, smanjuje učestalost i težinu rekurentnih infekcija. Dostupan je u [[kapsula (farmacija)|kapsulama]], [[tableta (farmacija)|tabletama]] i [[masti]]. Međutim, topikalna mast s aciklovirom se ne preporučuje jer nudi minimalne kliničke koristi.
Valaciklovir je prolijek koji se pretvara u aciklovir kada se unese u tijelo. Pomaže u ublažavanju boli i nelagode te ubrzava [[zacjeljivanje rana]]. Dostupan je samo u kapletama, a njegova prednost je što ima duže djelovanje od aciklovira.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Brand Name: Valtrex |url=http://www.medicinenet.com/valacyclovir/article.htm |access-date=30. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;

Famciklovir je još jedan antivirusni lijek koji pripada istoj klasi. Famciklovir je [[prolijek]] koji se u [[ljudsko tijelo|tijelu]] pretvara u penciklovir. Potonji je aktivan protiv virusa. Ima duže djelovanje od aciklovira i dostupan je samo u tabletama.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Brand Name: Famvir |url=http://www.medicinenet.com/famciclovir/article.htm |access-date=30. 10. 2018}}&lt;/ref&gt;

===Prva klinička epizoda genitalnog herpesa===
Kada osoba prvi put doživi genitalni herpes, može imati produženu kliničku bolest s teškim genitalnim ulceracijama.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Nadalje, oni koji u početku imaju blage kliničke simptome mogu kasnije doživjeti teške rekurentne infekcije. Tipični preporučeni režimi za prve kliničke epizode genitalnog herpesa mogu biti nešto poput:&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
::Acilovir 400 mg oralno 3 puta dnevno tokom 7 –10 dana ili
::Valaciklovir 1 g oralno 3 puta dnevno tokom 7 –10 dana ili
::Famciklovir 1 g oralno 2 puta dnevno tokom 7 –10 dana
Liječenje duže od 10 dana može se preporučiti ako genitalni ulceri nisu u potpunosti zacijelili.
===Recidivni genitalni herpes===
Većina osoba koje dožive simptomsku prvu epizodu genitalnog herpesa doživjet će ponovnu pojavu genitalnih lezija u nekom trenutku u budućnosti. Asimptomsko širenje virusa može se javiti i kada osoba možda nema genitalne ulceracije, ali ipak može prenijeti virus na druge partnere. Važno je da pacijenti razgovaraju sa svojim ljekarom opšte prakse o mogućnostima primanja epizodnog liječenja ili dugoročnih supresivnih terapija.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
===Supresivna terapija za rekurentni genitalni herpes===
Supresivna terapija se pokazala učinkovitom u smanjenju rekurentnog genitalnog herpesa i do 80%, što može uveliko pomoći u poboljšanju kvaliteta života jer pacijenti tvrde da imaju minimalne simptomske epizode..&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Diaz-Mitoma |first=Francisco |date=9. 9. 1998 |title=Oral Famciclovir for the Suppression of Recurrent Genital HerpesA Randomized Controlled Trial |url=https://archive.org/details/sim_jama_1998-09-09_280_10/page/n55 |journal=JAMA |language=en |volume=280 |issue=10 |pages=887–892 |doi=10.1001/jama.280.10.887 |pmid=9739972 |s2cid=31772442 |issn=0098-7484|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mertz |first=Gregory J. |date=10. 2. 1997 |title=Oral Famciclovir for Suppression of Recurrent Genital Herpes Simplex Virus Infection in Women: A Multicenter, Double-Blind, Placebo-Controlled Trial |url=http://archinte.jamanetwork.com/article.aspx?doi=10.1001/archinte.1997.00440240109016 |journal=Archives of Internal Medicine |language=en |volume=157 |issue=3 |page=343 |doi=10.1001/archinte.1997.00440240109016 |issn=0003-9926|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Dugotrajna upotreba antivirusnih lijekova poput aciklovira, valaciklovira i famciklovira pokazala se sigurnom i učinkovitom. Nadalje, dugotrajno liječenje genitalnog herpesa valaciklovirom svakodnevno smanjuje stopu prijenosa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Corey |first1=Lawrence |last2=Wald |first2=Anna |last3=Patel |first3=Raj |last4=Sacks |first4=Stephen L. |last5=Tyring |first5=Stephen K. |last6=Warren |first6=Terri |last7=Douglas |first7=John M. |last8=Paavonen |first8=Jorma |last9=Morrow |first9=R. Ashley |last10=Beutner |first10=Karl R. |last11=Stratchounsky |first11=Leonid S. |last12=Mertz |first12=Gregory |last13=Keene |first13=Oliver N. |last14=Watson |first14=Helen A. |last15=Tait |first15=Dereck |date=januar 2004 |title=Once-Daily Valacyclovir to Reduce the Risk of Transmission of Genital Herpes |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2004-01-01_350_1/page/11 |journal=New England Journal of Medicine |language=en |volume=350 |issue=1 |pages=11–20 |doi=10.1056/NEJMoa035144 |pmid=14702423 |issn=0028-4793|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Važno je da pacijenti nastave supresivnu terapiju u kombinaciji s dosljednom upotrebom kondoma i seksualnom apstinencijom tokom ponovljenih epizoda kako bi se smanjio i prijenos.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;

===Lijekovi koji se mogu kupiti bez recepta i bez lijekova===
Da bi se smanjili simptomi tokom izbijanja genitalnog herpesa, ljudi mogu koristiti ledeni oblog na zahvaćenim područjima, okupati se toplom vodom, održavati genitalije suhima kada se ne kupaju i uzimati [[analgetik|lijekove protiv bolova]] [[Lijekovi koji se mogu kupiti bez recepta|bez recepta]] kao što su [[ibuprofen]] ili [[Paracetamol|acetaminofen]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

==Epidemiologija==
Oko 16 % Amerikanaca između 14 i 49 godina zaraženo je genitalnim herpesom, što ga čini jednom od najčešćih spolno prenosivih infekcija.&lt;ref name=&quot;Reuters&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/ps-herpes-usa-idUSN0923528620100309| title=U.S. herpes rates remain high - CDC|date=9. 3. 2010|access-date=3. 5. 2013|work=Reuters|first=JoAnne|last=Allen }}&lt;/ref&gt;  More than 85% of those with HSV-2 are unaware of their infection.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cdc.gov/std/herpes/STDFact-herpes-detailed.htm| title=Genital Herpes - CDC Fact Sheet|access-date=3. 6. 2013}}&lt;/ref&gt; Otprilike 776.000 ljudi u Sjedinjenim Američkim Državama svake godine dobije nove herpes infekcije.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;/&gt;

Testovi na herpes nisu rutinski uključeni u preglede za spolno prenosive infekcije. Izvođači u [[pornografija|pornografskoj industriji]] se testiraju na [[HIV]], [[hlamidija|hlamidiju]] i [[gonoreja|gonoreju]], a opcionalno se podvrgavaju i testovima na [[hepatitis B]], [[hepatitis C]] i [[sifilis]], ali ne i na herpes. Testiranje na herpes je kontroverzno jer rezultati nisu uvijek tačni ili korisni.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite news|url=http://www.cnn.com/2011/HEALTH/05/19/std.protection.ep/| title=Prevent STDs like a porn star|date=19. 5. 2011|access-date=4. 11. 2013|work=CNN}}&lt;/ref&gt; Većina [[prostitucija|seksualnih radnika]] i izvođača će se zaraziti herpesom u nekom trenutku svoje karijere, bez obzira koriste li zaštitu ili ne.&lt;ref name=&quot;Good&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.good.is/posts/sore-subject-the-symptoms-of-herpes-aren-t-just-physical|title=Sore Subject: The Symptoms of Herpes Aren't Just Physical|date=9. 1. 2012|access-date=4. 11. 2013|archive-date=9. 11. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109235828/http://www.good.is/posts/sore-subject-the-symptoms-of-herpes-aren-t-just-physical|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Historija==
Zakonodavstvo o javnom zdravstvu u [[UK|Ujedinjenom Kraljevstvu]] početkom 20. stoljeća zahtijevalo je obavezno liječenje spolno prenosivih infekcija, ali nije uključivalo herpes jer nije bio dovoljno ozbiljan.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.spiked-online.com/2011/09/01/the-courts-should-keep-out-of-our-sex-lives/|title=The courts should keep out of our sex lives|last=Scott|first=Nigel|date=1. 9. 2011|work=Spiked|access-date=30. 10. 2018|language=en}}&lt;/ref&gt; Čak i 1975. godine, udžbenici za medicinske sestre nisu uključivali herpes jer se smatrao negorim od obične prehlade.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Nakon razvoja aciklovira 1970-ih, farmaceutska kompanija [[Burroughs Wellcome]] pokrenula je opsežnu marketinšku kampanju koja je promovirala bolest, uključujući stvaranje grupa za podršku žrtvama.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;
Savremeni ljudi su vjerovatno postali podložni HSV-2 zbog ''[[Paranthropus boisei|P. boisei]]'', koji se zarazio konzumirajući zaraženo meso [[čimpanze]], koje se zatim prenijelo na ''[[Homo erectus]]'' na isti način. Infekcija herpesom (HSV-1) možda je pružila početni sloj zaštite od HSV-2, sve dok se bolest &quot;nije prilagodila drugoj niši mokraćnih puteva&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Underdown |first1=Simon J. |last2=Kumar |first2=Krishna |last3=Houldcroft |first3=Charlotte |date=1. 7. 2017 |title=Network analysis of the hominin origin of Herpes Simplex virus 2 from fossil data |journal=Virus Evolution |language=en |volume=3 |issue=2 |article-number=vex026 |doi=10.1093/ve/vex026 |issn=2057-1577 |pmc=5617628 |pmid=28979799}}&lt;/ref&gt;

==Istraživanje==
{{Glavni|Istraživanje herpes simpleksa}}
Postoje napori da se razvije [[vakcina]] za aktivne epidemije virusa – uprkos tome što je većina slučajeva asimptomatska – ali dosadašnji rezultati nisu uspjeli to učiniti ili eliminirati prijenos.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hofstetter AM, Rosenthal SL, Stanberry LR | title = Current thinking on genital herpes | journal = Current Opinion in Infectious Diseases | volume = 27 | issue = 1 | pages = 75–83 | date = februar 2014 | pmid = 24335720 | doi = 10.1097/qco.0000000000000029 | s2cid = 4910110 }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Medicinski izvori
|  DiseasesDB      =
|  ICD10           = {{ICD10|A|60||a|50}}
|  ICD9            = {{ICD9|054.1}}
|  ICDO            =
|  OMIM            =
|  MedlinePlus     = 000857
|  eMedicineSubj   =
|  eMedicineTopic  =
|  MeshID          = D006558
}}
{{commons|Genital herpes}}
{{Virusna kožna oboljenja}}
{{STD/STI}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Herpes Genitalis}}
[[Kategorija:Bolesti povezane s virusom herpes simpleksa]]
[[Kategorija:Spolno prenosive bolesti i infekcije]]
[[Kategorija:Kožna stanja povezana s virusom]]</text>
      <sha1>k84har64yfbehu7omu67blahhk37aus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bosna i Hercegovina na Zimskim olimpijskim igrama 2026.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530813</id>
    <revision>
      <id>3926143</id>
      <parentid>3835278</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8215" sha1="43yhq4o6x4lpbue82rpf0l3aw8bjkh9" xml:space="preserve">{{Infokutija država na takmičenju
| NOK                = BIH
| NOK_ime            = [[Olimpijski komitet Bosne i Hercegovine]]
| takmičenje_dativ   = Zimskim olimpijskim igrama
| godina             = 2026.
| veb-sajt           = {{url|www.okbih.ba}}
| lokacija_dativ     = [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]]
| datum_početka      = 6
| datum_završetka    = 22. februar 2022.
| takmičari          = 5
| sportovi           = 2
| nosilac_zastave    = [[Marko Šljivić]] (Livigno)&lt;br&gt;[[Elvedina Muzaferija]] (Cortina d'Ampezzo)&lt;ref&gt;{{cite news|date=28. 1. 2026|url=https://www.okbih.ba/bs/novosti/predstavljen-bh-tim-olimpijaca-za-zimske-olimpijske-igre-milano-cortina-2026/2747|title=Predstavljen bh. tim olimpijaca za Zimske olimpijske igre Milano Cortina 2026|trans-title=Presented BiH team of Olympians for the 2026 Milan Cortina Winter Olympics|access-date=31. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;
| plasman            = 
| zlato              = 0
| srebro             = 0
| bronza             = 0
| službenici         = 
| učešća             = auto
| početna_godina     = 1994
| ljetna_učešća      = 
| zimska_učešća      = 
| također_pogledajte = {{ZastavaMOK|YUG}} (1924–1992)
}}
'''[[Bosna i Hercegovina]]''' će učestvovati na '''[[Zimske olimpijske igre 2026.|Zimskim olimpijskim igrama 2026.]]''' u [[Milano|Milanu]] i [[Cortina d'Ampezzo|Cortini d'Ampezzo]] od 6. do 22. februara 2026.

==Takmičari==
U tabeli ispod je naveden broj takmičara koji predstavljaju Bosnu i Hercegovinu na Zimskim olimpijskim igrama 2026.

{|class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! width=180|Sport
! width=55|Muškarci
! width=55|Žene
! width=55|Ukupno
|-
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Alpsko skijanje]]
|1 ||2 ||3
|-
|align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Skijaško trčanje]]
|1 ||1 ||2
|-
! Ukupno ||2 ||3 ||5
|}

==Alpsko skijanje==
{{Glavni|Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}}

{| class=wikitable style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=2|Sportisti
!rowspan=2|Disciplina
!colspan=2|Prva vožnja
!colspan=2|Druga vožnja
!colspan=2|Ukupno
|-style=&quot;font-size:95%&quot;
!Vrijeme
!Plasman
!Vrijeme
!Plasman
!Vrijeme
!Plasman
|-
|rowspan=2 align=left|[[Marko Šljivić]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=al&amp;competitorid=177653&amp;type=result|title=FIS {{!}} Marko SLJIVIC - Athlete Biography - Alpine Skiing|last=Federation|first=International Ski and Snowboard|website=www.fis-ski.com|language=en|access-date=6. 2. 2026|archive-date=12. 10. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012012058/https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=al&amp;competitorid=177653&amp;type=result|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – slalom (muškarci)|Slalom (m)]]
|
|
|
|
|
|
|-
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – veleslalom (muškarci)|Veleslalom (m)]]
|
|
|
|
|
|
|-
|align=left rowspan=2|[[Esma Alić]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?competitorid=234123&amp;sectorcode=AL|title=FIS {{!}} Esma ALIC - Athlete Biography - Alpine Skiing|last=Federation|first=International Ski and Snowboard|website=www.fis-ski.com|language=en|access-date=6. 2. 2026|archive-date=10. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810141927/https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=al&amp;competitorid=234123|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – slalom (žene)|Slalom (ž)]]
|
|
|
|
|
|
|-
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – veleslalom (žene)|Veleslalom (ž)]]
|
|
|
|
|
|
|-
|rowspan=2 align=left|[[Elvedina Muzaferija]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bhrt.ba/muzaferija-17-na-prvom-treningu-spusta-na-oi-u-cortini|title=bhrt Muzaferija 17. na prvom treningu spusta na OI u Cortini|website=www.bhrt.ba|access-date=6. 2. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260206221612/https://www.bhrt.ba/muzaferija-17-na-prvom-treningu-spusta-na-oi-u-cortini|archive-date=6. 2. 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – spust (žene)|Spust (ž)]]
|colspan=4 {{n/a}}
| 1:38.81
| 20.
|-
|align=left|[[Alpsko skijanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – superveleslalom (žene)|Superveleslalom (ž)]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/alp/cl/w/sg----------------/fnl-/000100--/race-result|title=Alpine Skiing Women's Super-G}}&lt;/ref&gt;
|colspan=4 {{n/a}}
|
|
|}

==Skijaško trčanje==
{{Glavni|Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}}

;Daljinske utrke
{| class=wikitable style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=2|Sportisti
!rowspan=2|Disciplina
!colspan=3|Finale
|-style=&quot;font-size: 95%&quot;
!Vrijeme
!Zaostatak
!Plasman
|-
|align=left|[[Strahinja Erić]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=cc&amp;competitorid=200875|title=FIS {{!}} Strahinja ERIC - Athlete Biography - Cross-Country|last=Federation|first=International Ski and Snowboard|website=www.fis-ski.com|language=en|access-date=6. 2. 2026|archive-date=22. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250422035633/https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=cc&amp;competitorid=200875|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/sport/ostali-sportovi/strahinja-eric-u-utrci-na-10-km-zacementirao-status-najboljeg-cross-country-skijasa-u-historiji-bih/260213088|title=Strahinja Erić u utrci na 10 km zacementirao status najboljeg cross-country skijaša u historiji BiH|website=Klix.ba|language=hr|access-date=13. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;
|align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km slobodno (muškarci)|10 km slobodno (m)]]
|
|
|63.
|-
|align=left|[[Teodora Delipara]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=cc&amp;competitorid=261648&amp;type=result|title=FIS {{!}} Teodora DELIPARA - Athlete Biography - Cross-Country|last=Federation|first=International Ski and Snowboard|website=www.fis-ski.com|language=en|access-date=6. 2. 2026|archive-date=15. 10. 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241015133454/https://www.fis-ski.com/DB/general/athlete-biography.html?sectorcode=cc&amp;competitorid=261648&amp;type=result|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/143329|title=olympics.com/en/milano-cortina-2026/results Teodora DELIPARA, Bosnia and Herzegovina}}&lt;/ref&gt;
|align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 10 km slobodno (žene)|10 km slobodno (ž)]]
|
|
|
|}

;Sprint
{| class=wikitable style=&quot;font-size:90%; text-align:center&quot;
|-
!rowspan=2|Sportist
!rowspan=2|Disciplina
!colspan=2|Kvalifikacije
!colspan=2|Četvrtfinale
!colspan=2|Polufinale
!colspan=2|Finale
|- style=&quot;font-size:95%&quot; 
!Vrijeme
!Plasman
!Vrijeme
!Plasman
!Vrijeme
!Plasman
!Vrijeme
!Plasman
|-
|align=left|[[Strahinja Erić]]
|align=left|[[Skijaško trčanje na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – sprint (muškarci)|Sprint (m)]]
|3:35.07
|67.
|colspan=6|Nije se kvalifikovao&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.ba/sport/ostali-sportovi/strahinja-eric-zauzeo-67-mjesto-u-sprint-utrci-u-skijaskom-tracanju-i-ostao-bez-cetvrtfinala/|title=Strahinja Erić zauzeo 67. mjesto u sprint utrci u skijaškom tračanju i ostao bez četvrtfinala|date=10. 2. 2026|website=N1 info|language=bs-BA|access-date=11. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;
|}

==Reference==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* https://www.youtube.com/watch?v=psMoRs6zjYI Teodora Delipara, nordijsko skijanje - disciplini 10&amp;nbsp;km na ZOI Milano Cortina 2026, Olympic Committee of BiH
* https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/18279
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Bosna i Hercegovina na Zimskim olimpijskim igrama 2026.}}
[[Kategorija:Države na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]]
[[Kategorija:Bosna i Hercegovina na Olimpijskim igrama|2026]]
[[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini|ZOI 2026.]]</text>
      <sha1>43yhq4o6x4lpbue82rpf0l3aw8bjkh9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>FK Transinvest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530830</id>
    <revision>
      <id>3925691</id>
      <parentid>3872258</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T15:50:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Makenzis</username>
        <id>98619</id>
      </contributor>
      <comment>/* Trenutni sastav */</comment>
      <origin>3925691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6277" sha1="mobiiu7akr63fuxp5pgnvn99kvihzpr" xml:space="preserve">{{Infokutija nogometni klub
| Boja1             = #0000ff
| Boja2             = #FFFF00
| Ime kluba         = '''FK Transinvest'''
| Puno ime          = Futbolo klubas Transinvest
| Grb               = 
| Nadimak           = ''geltoni-mėlyni (žuto-plava)''
| Osnovan           = [[2021.]] 
| Raspušten         =
| Lokacija          = [[Galinė]]&lt;br&gt;[[Litvanija]]
| Boje              = {{colorbox|yellow}} {{colorbox|blue}} 
| Federacija        = [[Nogometni savez Litvanije|LFF]]
| Konfederacija     = 
| Liga              = [[TOPLYGA]]
| Stadion           = [[FK Transinvest Stadion]]
| Kapacitet         = 1.500
| Vlasnik kluba     = 
| Predsjednik kluba = {{flagicon|LTU}} 
| Menadžer          = {{flagicon|LTU}} [[Marius Stankevičius]] 
| Uspjesi           =
| Nacionalni kupovi =
| Evropski kupovi   =
| Adresa            =
| Plasman u prethodnoj sezoni    = 1. mjesto, [[Pirma lyga]] 
| Prethodna sezona  = 2025.
| Webstranica       = []
| Trenutna sezona   = 
| uzorak_lr1        = 
| uzorak_t1         = 
| uzorak_dr1        = 
| uzorak_š1         = 
| uzorak_č1         = 
| lijeva ruka1      = FFFF00
| tijelo1           = FFFF00
| desna ruka1       = FFFF00
| šorc1             = FFFF00
| čarape1           = FFFF00
| uzorak_lr2        =
| uzorak_t2         =
| uzorak_dr2        =
| uzorak_š2         =
| uzorak_č2         =
| lijeva ruka2      = 3340AF
| tijelo2           = 3340AF
| desna ruka2       = 3340AF
| šorc2             = 3340AF
| čarape2           = 3340AF
|
}}
'''FK Transinvest''' je profesionalni nogometni klub iz [[Galinė]], [[Litvanija]]. Takmiči se u [[A lyga|A ligie]].

Klub je osnovan 2021. godine (zvanično) w [[Galinė]] ako '''FK Transekspedicija'''. Ime je promijenjeno 2022. godine. Tradicionalne boje su žuto i plava. Domaće utakmice igra na FK Transinvest stadionas.

==Uspjesi==
*'''[[A lyga]] (D1)'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (0)''': 
**'''2. mjesto''': 
**'''3.mjesto:'''
*'''[[Kup Litvanije u nogometu|Nacionalni kup]]'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (1)''': 2023
*'''[[Superkup Litvanije u nogometu|Superkup]]:'''
**'''[[Datoteka:Cup Winner.png]] (0)''':

== Sezona (2022.–) ==
{|class=&quot;wikitable&quot;
! Sezona
! Div.
! Liga
! Mjesto
! Veb
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2026'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[TOPLYGA]]''' 
| bgcolor=&quot;#F5F5F5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2025'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''Pirma lyga''' 
| bgcolor=&quot;#FFDD00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2024'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| bgcolor=&quot;#DDFFDD&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[A lyga]]''' 
| bgcolor=&quot;#FFAAAA&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''10.''' 
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2023'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2.'''
| bgcolor=&quot;#F4DC93&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Pirma lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFDD00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#1lyga&lt;/ref&gt;
|-
| bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''2022'''
| bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''3.'''
| bgcolor=&quot;#ffffdd&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''[[Antra lyga]]'''
| bgcolor=&quot;#FFDD00&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;| '''1.'''
| &lt;ref&gt;http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#2lyga&lt;/ref&gt;
|-
|}

== Boje kluba ==
* [[Žuta]] i [[plava]].
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;font-size: 90%; text-align: center; border=1 cellspacing=0&quot;
|-
| style=&quot;background:yellow;color:blue&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''FK Transinvest'''
| style=&quot;background:blue;color:yellow&quot; width=&quot;150&quot; height=&quot;50&quot; |'''FK Transinvest'''
|}

== Trenutni sastav ==
''Posljednja izmjena: 4. 2. 2026''

{{Nogometna ekipa početak}} 
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=LIT|ime=Kornelijus Smilingis|poz=GK}}
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=LIT|ime=Mantas Bertašius|poz=GK}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Nogometna ekipa igrač|br= |nac=LIT|ime=Ričardas Šveikauskas|poz=DF}}
{{Nogometna ekipa igrač|br= |nac=LIT|ime=Dominykas Barauskas|poz=DF}}
{{Nogometna ekipa igrač|br= |nac=LIT|ime=Artūras Žulpa|poz=DF}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Nogometna ekipa igrač|br= 8|nac=UKR|ime=Jehoras Hlušačas|poz=MF}}
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=UKR|ime=|poz=MF}}
{{Nogometna ekipa igrač|br=15|nac=LIT|ime=|poz=MF}}
{{Nogometna ekipa sredina}}
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=LIT|ime=Edvinas Kloniūnas|poz=MF}}
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=UKR|ime=Mykola Musolitin|poz=MF}} 
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=ESP|ime=Xabi Auzmendi|poz=MF}} 
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=JPN|ime=Hideyasu Tanaka|poz=FW}}
{{Nogometna ekipa igrač|br=|nac=Nigerija|ime=|poz=FW}}
{{Nogometna ekipa kraj}}

==Poznati igrači==                                                                                  
* {{flagicon|LTU}} Linas Pilibaitis, (2023–2025)
* {{flagicon|LTU}} Deividas Malžinskas, (2023–2024) 
* {{flagicon|BRA}} Henrique Devens, (2023–2024)
* {{flagicon|ESP}} Xabi Auzmendi, (2026)

==Menadžeri==
* {{flagicon|LTU}} Giedrius Barevičius (2022–2024)
* {{flagicon|LTU}} Donatas Vencevičius (2024)
* {{flagicon|LTU}} Aurimas Tamaliūnas (2024)
* {{flagicon|LTU}} [[Marius Stankevičius]] ([[2024]]–)&lt;ref&gt;[https://www.15min.lt/sportas/naujiena/futbolas/oficialu-ketvirtuoju-transinvest-treneriu-siame-sezone-tapo-m-stankevicius-24-2302698 Oficialu: ketvirtuoju „TransINVEST“ treneriu šiame sezone tapo M.Stankevičius]&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{commonscat|FK Transinvest}}
* {{službeni sajt|fktransinvest.lt}}

{{TOPLYGA}}

[[Kategorija:Nogometni klubovi u Litvaniji|Transinvest]]
[[Kategorija:Nogometni klubovi osnovani 2021.]]</text>
      <sha1>mobiiu7akr63fuxp5pgnvn99kvihzpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jane Eyre</title>
    <ns>0</ns>
    <id>530918</id>
    <revision>
      <id>3925976</id>
      <parentid>3874484</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:13:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15890" sha1="94o7m4azxd5pz0msj1hjzvtu0c39d08" xml:space="preserve">{{Infokutija knjiga|&lt;!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --&gt;
| alt             = Naslovnica originalnog izdanja ''Jane Eyre'', uključujući Brontëin pseudonim &quot;Currer Bell&quot;.
| jezik           = English
| naziv           = Jane Eyre (Džejn Ejr)
| slika           = Janeeyre.jpg
| autor           = Charlote Bronte
| žanr            = Gotički roman odrastanja (bildungsroman)
| izdavač         = Smith, Elder &amp; Co.
| datum_izdanja   = 19. oktobar 1847.
| nasljednik      = Shirley
| glavni_lik      = Jane Eyre
| mjesto_radnje   = Sjever Engleske
| vrijeme_radnje  = Kasna vladavina Georgea III
}}'''Jane Eyre''' (poznato i kao ''Jane Eyre: An Autobiography'') je [[roman]] engleske autorice [[Charlotte Brontë|Charlotte Bronte]]. Objavljen je pod njenim pseudonimom &quot;Currer Bell&quot; 19. oktobra 1847. godine od strane [[Smith, Elder &amp; Co]]. iz Londona. Prvo američko izdanje je objavljeno u januaru 1848. od [[Harper &amp; Brothers]] iz New Yorka.&lt;ref&gt;Silvey, Jane (2005)

&lt;/ref&gt; Jane Eyre je [[roman o odrastanju]] koji prati iskustva svoje junakinje, uključujući njeno odrastanje i njenu ljubav prema Gospodinu Rochesteru, tmurnom gospodaru [[Thornfield Hall]]a.&lt;ref&gt;Lollar, Cortney&lt;/ref&gt; Roman Jane Eyre je revolucinirao prozni roman, budući da je prvi koji se fokusirao na moralni i spiritualni razvoj svoje protagonistice kroz intimni narativ u prvom licu, gdje su događaji obojeni psihološkim identitetom. Književni kritičar [[Daniel S. Burt]] nazvao je Charlote Bronte &quot;prvom historičarkom privatne svijesti&quot;&lt;ref&gt;Daniel S. Burt (2004).
&lt;/ref&gt; i književnom pretkinjom pisaca poput [[Marcel Proust]]a i [[James Joyce|James Joycea.]]&lt;ref&gt;Burt, Daniel S. (2008)&lt;/ref&gt; Knjiga sadrži elemente [[Socijalni kriticizam|socijalnog kriticizma]] sa jakim osjećajem kršćanskog morala u svojoj srži, i mnogi smatraju da je bio ispred svog vremena zbog Janeing individualističkog karaktera te načina na koji roman pristupa temama klase, [[Religija|religije]], seksualnosti i [[Feminizam|feminizma]]&lt;ref&gt;Gilbert, Sandra; Gubar, Susan (1979)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Martin, Robert B. (1966)&lt;/ref&gt;. Jane Eyre je, zajedno sa romanom [[Jane Austen]] ,,[[Ponos i predrasude|Ponos i Predrasude]]&quot;, jedan od najpoznatijih romantičnih romana&lt;ref&gt;Roberts, Timothy (2011).&lt;/ref&gt;,. Smatra se jednim od najvećih romana na engleskom jeziku &lt;ref&gt;{{Cite news|title=The 100 best novels written in English: the full list|url=https://www.theguardian.com/books/2015/aug/17/the-100-best-novels-written-in-english-the-full-list|newspaper=The Guardian|date=17. 8. 2015|access-date=7. 2. 2026|issn=0261-3077|language=en-GB}}&lt;/ref&gt; a 2003. [[BBC]] ju je rangirao kao desetu najvoljeniju knjigu u [[Velika Britanija|Britaniji]] u [[The Big Read]] anketi.

Knjiga je podijeljena u 38 poglavlja. Originalno je objavljena u tri dijela u [[19. vijek|19. stoljeću]], i to od prvog do petnaestog poglavlja, od šesnaestog do dvadeset sedmog, i od dvadeset osmog do trideset osmog poglavlja. Drugo izdanje bilo je posvećeno [[William Makepeace Thackeray|Williamu Makepeace Thackeray]].

== Radnja ==
Roman je pisan u prvom licu iz perspektive glavne junakinje iz naslova. Smješten je negdje na sjeveru Engleske, u kasnoj vladavini [[Đorđe III, kralj Ujedinjenog Kraljevstva|Georgea III]] (1760. - 1820.). Ima pet faza: Janeino djetinstvo u Gateshead Hallu, gdje je emocionalno i fizički zlostavljana od strane njene tetke i rođaka; njeno školovanje u Lowood Institutu, gdje upoznaje prijatelje i uzore, ali i proživljava oskudicu i potlačivanje; period u kojem je radila kao guvernanta u Thronfield Hallu, gdje se zaljubljuje u njenog misterioznog poslodavca Edwarda Fairfax Rochestera; vrijeme koje je provela u Moor Houseu, u kojem je njen ozbiljan ali hladan rođak svećenik zaprosi; i na kraju njen ponovni susret i brak sa voljenim Rochesterom. Kroz ove sekcije roman pruža perspektivu na mnoge važne društvene probleme i ideje, od kojih su mnogi bili kritični za postojeće stanje u tom periodu.

Pet faza Janeinog života su:

=== Gateshead Hall ===
[[Datoteka:P30b.jpg|desno|mini|289x289piksel|Mlada Jane se svađa sa svojom starateljicom, gospođom Reed iz Gatesheada, ilustracija FH Townsenda]]
Jane Eyre, desetogodišnja djevojčica, živjela je sa porodicom brata njene majke, Reedovima, kao rezultat samrtničke želje njenog [[Daidža|daidže]] (ujaka). Janein daidža je bio jedini član porodice koji je bio ljubazan prema Jane. Janeina [[daidžinica]] (ujna), Sarah Reed nije ju voljela i smatrala ju je teretom. Gospođa Reed je i svoju djecu odvraćala od druženja sa Jane. Kao rezultat toga, Jane je postala defanzivna prema njenoj osudi. Dadilja Bessie je bila jedina Janeina saveznica u kući čak iako je imala običaj povremeno strogo ukoriti Jane. Isključena iz porodičnih aktivnosti, Jane je imala nesretno djetinstvo. Jednog dana, zbog toga što je pokušala odbraniti samu sebe od zlostavljanja njenog starijeg četrnaestogodišnjeg rođaka Johna, jedinog sina Reedovih, Jane je zaključana u u Crvenu sobu u kojoj je njen pokojni daidža umro; tu se od straha onesvjesti misleći da je vidjela duha. Crvena soba je značajna jer postavlja temelje za &quot;dvosmisleni odnos između roditelja i djece&quot; koji se ispoljava u svim Janeinim budućim odnosima s muškim likovima kroz cijeli roman.&lt;ref&gt;Wood, Madeleine

&lt;/ref&gt; Nakon toga joj se posvećuje ljubazni apotekar, gospodin Lloyd, kome Jane otkriva koliko je nesretna živeći u Gateshead Hallu. On preporučuje gospođi Reed da Jane pošalje u školu, ideju koju gospođa Reed rado prihvata.

Gospođa Reed zatim traži pomoć strogog gospodina Brocklehursta, direktora Lowood Instituta, dobrotvorne škole za djevojke, da upiše Jane. Gospođa Reed upozorava gospodina Brocklehursta da Jane ima običaj da glumi i obmanjuje, što on razumije kao da je Jane lažljivica. Prije nego što je otišla Jane se suočava sa gospođom Reed i objavljuje da je više nikada neće zvati ujnom. Jane također govori gospođi Reed i njenim kćerima, Georgiani i Elizi, da su one te koje obmanjuju i da će reći svima u Lowoodu kako su okrutno Reedovi postupali s njom. Gospođa Reed je bila duboko povrijeđena njenim riječima, ali nije imala ni hrabrosti ni upornosti da joj to dokaže.&lt;ref&gt;Brontë, Charlotte (16 October 1847)&lt;/ref&gt;

=== Lowood institut ===
U Lowood institutu, školi za siromašne i djevojčice bez roditelja, Jane shvata kolliko je život tu okrutan. Ona se pokušala uklopiti i sprijateljila se sa starijom djevojčicom, Helen Burns. Tokom časova njena nova prijateljica je bila kritikovana zbog njenog lošeg držanja i prljavih noktiju te dobija kaznu. Kasnije Jane joj kaže kako ne bi izdržala takvo poniženje, ali Helen joj kaže kako bi njena dužnost bila da izdrži kad bi se našla u takvoj situaciji. Jane joj ispriča kako su je loše tretirali kod Reedovih, ali joj Helen kaže da bi bila sretnija kad bi prestala da im zamjera.

Nakon nekog vremena gospodin Brocklehurst posjećuje institut. Dok Jane pokušava izgledati neupadljivo, slučajno ispušta svoju pločicu za pisanje i privlači pažnju na sebe. Nakon toga su je prisilili da stoji na stolici označena kao griješnica i lažljivica. Kasnije, gospođica Temple, brižna nadzornica, pomaže Jane da se odbrani i javno je oslobađa svih optužbi. Helen i gospođica Temple bile su Janein najveći uzor. Njih dvije su imale pozitivan uticaj na Jane bez obzira na surovi tretman koji je doživjela od mnogih drugih.

Osamdeset učenica Loeood instituta bile su prepuštene hladnim sobama, oskudnim obrocima i tankoj odjeći. Mnoge učenice su se zarazile epidemijom tifusa. Helen je umrla od zaraze na Janeinim rukama. Kada je zlostavljanje učenica gospodina Brocklehursta otkriveno, nekoliko dobrotvora izgradi novu zgradu i uspostavi odbor koji je bio zadužen za kontrolisanje i ispravljanje Brocklehurstovih okrutnih pravila. Uslovi u školi znatno su se popravili.

=== Thornfield Hall ===

==== Glavni dio ====
Nakon šest godina koje je provela kao učenica i dvije kao učiteljica u Lowoodu, Jane je odlučila da ode u potragu za novim životom. Njena prijateljica, gospođica Temple takođe odlazi nakon udaje. Jane objavljuje oglas za svoje usluge guvernante u novine. Domaćica u Thornfield Hallu, Alice Fairfax se javlja na Janein oglas. Jane prihvata poziciju guvernante maloj francuskoj djevojčici Adele Varens.

Jedne noći, dok je Jane nosila pismo u poštu iz Thornfielda, konjanik sa psom je prošao pored nje. Konj se okliznuo na ledu i zbacio jahača. Bez obzira na jahačevu mrzovoljnost, Jane mu pomaže da se popne na konja. Kasnije, nazad u Thornfieldu, saznaje da je jahač bio Edward Rochester, vlasnik kuće. Adele je ostavljena u njegovo skrbništvo nakon što je njena majka, poznata plesačica, napustila. U početku nije potpuno jasno da li je Adele Rochesterova kćerka.

Prilikom prvog Janeinog upoznavanja sa gospodinom Rochesterom on je zadirkuje kako je začarala njegovog konja pa je zbog toga pao. Jane se suprostavlja njegovom u početku arogantnom ponašanju. Bez obzira na njegovo čudno ponašanje, gospodin Rochester i Jane uskoro počinju uživati u društvo jedno drugoga i provode mnoge večeri zajedno.

Čudne stvari počinju da se dešavaju u kući, nepoznat smijeh se čuo u hodnicima, misteriozni požar u sobi gospodina Rochestera (iz kojeg ga je spasila Jane), i napad na kućnog gosta po imenu gospodin Mason.

Nakon što ga je Jane spasila iz požara, gospodin Rochester joj zahvaljuje nježno i emotivno, i tu noć Jane po prvi put osjeća neobične osjećaje prema gospodinu Rochesteru. Slijedeći dan ipak, on neočekivano odlazi na zabavu negdje daleko i nekoliko dana dolazi nazad sa svim ljudima sa zabave uključujući lijepu i talentovanu Blanche Ingram. Baš nakon što Jane shvati da je zaljubljena u gospodina Rochestera, Jane primjećuje da se on i Blanche sviđaju jedno drugom i počinje da osjeća ljubomoru, pogotovo zato što vidi da je Blanche uobražena i bezosjećajna

Jane saznaje da je gospođa Reed doživjela srčani udar i da doziva Jane. Ona se vraća u Gateshead Hall i ostaje tamo mjesec dana da se brine o svojoj umirućoj ujni. Gospođa Reed priznaje Jane da joj je učinila nepravdu skrivajući pismo Janeinog amidže, gospodina John Eyrea, u kojem on traži da Jane dođe živjeti s njim kao njegova nasljednica. Gospođa Reed mu je rekla da je Jane umrla od gripe u Lowoodu. Ubrzo nakon toga gospođa Reed umire, a Jane ostaje pomoći svojim rođacima oko sahrane prije povratka u Thornfiel Hall.

Nazad u Thornfield Hallu, Jane razmišlja o glasinama da će gospodin Rochester oženiti Blanche Ingram. Međutim, jedne ljetne noći, Rochester izaziva Jane govoreći kako će mu nedostajati nakon što se oženi i kako će ga ona uskoro zaboraviti. Jane koja je obično dobro kontrolisala sebe i svoje osjećaje, otkriva svoje osjećaje prema njemu. Na njeno iznenađenje on joj uzvraća i priznaje da se udvarao Blanche samo kako bi Jane napravio ljubomornom. On je prosi, a Jane iako skeptična na prvu, prihvata brak. Nakon toga piše svom amidži Johnu javljajući mu sretne vijesti.

Dok su tekle pripreme za vjenčanje Janein loš predosjećaj se pogoršava kad se nepoznata žena ušunjala u njenu sobu i poderala Janein veo. Kao i prethodne čudne događaje gospodin Rochester pripisuje ovo Grace Poole, jednoj od služavki. Tokom vjenčanja gospodin Mason i advokat objavljuju da se gospodin Rochester ne može oženiti zato što on već ima ženu, sestru Gospodina Masona, Berthu. Gospodin Rochester priznaje da je to istina, ali i da ga je njegov otac prevario da se oženi zbog njenog novca. Nakon vjenčanja otkrio je da je ona luda i zatvorio je u Thornfield Hall i zaposlio Grace Poole da se brine o njoj. Kad bi se Grace napila Bertha je uspijevala pobjeći i činiti sve čudne stvari koje su se dešavale u Thornfield Hallu.

Ispostavlja se da je Janein amidža, John Eyre prijatelj g. Masona i posjetio ga je nedugo nakon što je primio Janeino pismo o vjenčanju. Nakon što je vjenčanje prekinuto, g. Rochester pita Jane da ide živjeti s njim na jug Francuske kao njegova žena, bez obzira što ne mogu biti vjenčani. Jane je u iskušenju da prihvati, ali shvati da bi tako izgubila sebe i svoj integritet ako dozvoli da je njena strast prema oženjenom čovjeku proguta, i da mora ostati vjerna krišćanskom vjerovanju i vrijednostima. Odbijajući da postupa protiv svojih principa, bez obzira na njenu ljubav prema Rochesteru, ona napušta Thornfield Hall u zoru prije nego što se bilo ko probudi.

=== Kuća Moor ===
[[Datoteka:P323b.jpg|desno|mini|291x291piksel|St John Rivers dočekuje Jane u Moor House, ilustracija F. H. Townsend]]
Jane putuje što dalje može od Thornfield Halla sa malo novca kojeg je uštedjela. Slučajno ostavlja svoju torbicu na sjedištu kočije i primorana je da spava u močvari. Neuspješno pokušava da trampi svoju maramicu i rukavice za hranu. Izmorena i izgladnjela, uspijeva da pronađe put do kuće Diane i Mary Rivers, ali je domaćica vrati nazad s ulaza. Ona se onesvijesti ispred vrata, spremna da umre. Svećenik St. John Rivers, brat Diane i Mary pronalazi je i spašava. Nakon što Jane ozdravi John joj pronalazi zaposlenje u obližnjoj seoskoj školi. Jane postaje dobra prijateljica sa njegovim sestrama, ali John ostaje suzdržan.

Sestre napuštaju kuću kako bi započele raditi kao guvernante, a John postaje malo bliži sa Jane. St John otkriva Janein pravi identitet i šokira je izjavom da je njen amidža John umro i ostavio joj 20.000 funti, što je danas ekvivalentno 3.7 miliona KM. Kada Jane nastavi da ga ispituje, St John otkriva da je John Eyre i njegov ujak. Nekoć su se nadali da će dobiti dio njegovog nasljedstva, ali su ostali bez ičega. Jane, oduševljena idejom da ima žive članove porodice i prijatelje, insistira da novac podijele na jednake dijelove između sebe. Diana i Mary se vraćaju da žive u kući Moor.

=== Prošnja ===
Misleći da bi pobožna i savjesna Jane bila savršena žena svećeniku, St John je prosi i nudi joj da otputuje s njim u Indiju, ne iz ljubavi nego iz osjećaja dužnosti. Jane prihvata ponudu da ide s njim u Indiju, ali odbija brak, predlažući da putuju kao brat i sestra. Kad Janeina odlučnost protiv braka sa St Johnom počne da slabi, učini joj se da čuje kako je glas gospodina Rochestera doziva. Jane se vraća u Thornfield Hall da provjeri da li je sve uredu, samo da bi zatekla crne ruševine. Saznaje da je Rochester poslao gospođu Fairfax u penziju, a Adele u školu nekoliko mjeseci od njenog odlaska. Kratko nakon toga njegova supruga je izazvala požar i poslije toga skočila s krova. Dok je pokušavao da spasi sluge i svoju suprugu, Rochester je izgubio ruku i čulo vida.

Jane sse ponovo susreće sa g. Rochesterom, i on je oduševljen njenim povratkom, ali se boji da će je odbiti njegovo trenutno stanje. Sada skroman čovjek, on je odlučio živjeti plemenitijim životom, i otkriva joj kako je žudio za njom od kad je otišla. u očaju je dozivao njeno ime jedne noći, baš onda kad se njoj učinilo da je čula njegov glas. Jane mu priznaje da je sad financijski nezavisnna žena i uvjerava ga u njenu ljubav, objavljujući da ga nikad neće napustiti. Rochester je prosi po drugi put i oni se vjenčaju. Živjeli su sretan život u staroj kući u šumi zvanoj Ferndean Manor. Par je ostao u kontaktu sa Adele, kao i sa Dianom i Mary, koje su se također poudale. St John se seli u Indiju da nastavi sa svojim misionarskim pozivom, ali saznaju da se tamo smrtno razbolio. Rochesteru se vrati vid na jedno oko dvije godine nakon njihovog vjenčanja, omogućujući mu da vidi svog novorođenog sina.

== Reference ==
{{refspisak}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Romani iz 1840-ih]]
[[Kategorija:Britanski romani]]
[[Kategorija:Engleska književnost]]</text>
      <sha1>94o7m4azxd5pz0msj1hjzvtu0c39d08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snježana Sinovčić-Šiškov</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531033</id>
    <revision>
      <id>3925770</id>
      <parentid>3924453</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="swg8dq2ydlv651433jb9ovc4x22y156" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime                = Snježana Sinovčić-Šiškov
| slika              = 
| alt_slike          = 
| opis               = 
| ime_pri_rođenju    = 
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1964|2|10}}
| mjesto_rođenja     = [[Split]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]]
| datum_smrti        = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --&gt;
| mjesto_smrti       = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost       = 
| druga_imena        = 
| zanimanje          = [[Glumac|glumica]]
| godine_aktivnosti  = 
| poznat_po          = 
| značajna_djela     = 
| supružnik          = 
}}
'''Snježana Sinovčić-Šiškov''' ([[Split]], 10, februar 1964) je [[hrvatska]] [[Pozorište|pozorišna]], [[film]]ska i [[Televizija|televizijska]] [[Glumac|glumica]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiobrcko.ba/internacionalna-teatarski-susreti/ljubav-je-rjesenje-ali-svako-treba-imati-svoju-privatnost-i-mir/|title=Ljubav je rješenje, ali svako treba imati svoju privatnost i mir|last=Brčko|first=Radio|date=23. 10. 2023|website=RNU &quot;Radio Brčko&quot; Brčko distrikt BiH|language=bs-BA|access-date=12. 4. 2025}}&lt;/ref&gt;

Diplomirala je na [[Akademija scenskih umjetnosti u Sarajevu|Akademiji scenskih umjetnosti u Sarajevu]] 1987, ubrzo postaje stalni član dramske družine [[Hrvatsko narodno pozorište u Splitu|Hrvatskog narodnog pozorišta u Splitu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hnk-split.hr/o-kazalistu/ansambl/detalj/article/snjezana-sinovcic-siskov|title=Snježana Sinovčić Šiškov|website=HNK Split|access-date=12. 4. 2025|archive-date=12. 10. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231012192724/https://www.hnk-split.hr/o-kazalistu/ansambl/detalj/article/snjezana-sinovcic-siskov|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://susreti.co.ba/2021/11/19/razgovor-sa-glumicom-snjezanom-sinovcic-siskov-svi-vape-za-ljubavlju/|title=Razgovor sa glumicom Snježanom Sinovčić Šiškov: Svi vape za ljubavlju!|last=susreti|date=19. 11. 2021|website=Internacionalni teatarski susreti Brčko distrikta BiH|access-date=12. 4. 2025}}&lt;/ref&gt; Glumila je u filmu ''[[Ljeto kada sam naučila da letim]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.beforeafter.rs/kultura/leto-kada-sam-naucila-da-letim-film-za-sve-generacije/|title=“Leto kada sam naučila da letim”: Film za sve generacije|last=Jovanović|first=Marko|date=8. 1. 2023|website=Before After|access-date=12. 4. 2025|archive-date=15. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915005724/https://www.beforeafter.rs/kultura/leto-kada-sam-naucila-da-letim-film-za-sve-generacije/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Filmografija ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|Godina
|Naziv
|Uloga
|Bilješke
|-
|2026.
|[[Svadba (film)|''Svadba'']]
|baba Ivanka, Marijina majka
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2022.
|''[[Ples na groblju]]''
|Cvita
|kratki film
|-
|''[[Sigurno mjesto]]''
|majka
|
|-
|''[[Ljeto kada sam naučila da letim]]''
|Luce
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2021.
|''[[Tuđa posla]]''
|Kate
|kratki film
|-
|[[Marko (film)|''Marko'']]
|
|kratki film
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2020.
|''[[Tereza37]]''
|Katja
|
|-
|''[[Njemački inat]]''
|Anđelka
|kratki film
|-
|2019.
|[[Južno voće (film)|''Južno voće'']]
|Antica
|kratki film
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018.
|''[[Sam samcat]]''
|tetka
|
|-
|''[[Likemeback]]''
|službenica
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2016.
|''[[Morska pjena]]''
|Mirina majka
|kratki film
|-
|''[[Ministarstvo ljubavi]]''
|kuma Kijevljanka
|
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2013.
|''[[Priča o Mari iz Velog Varoša]]''
|mama
|kratki film
|-
|''[[Svećenikova djeca]]''
|Lukina žena
|
|-
|1999.
|''[[Da mi je biti morski pas]]''
|Mare
|
|-
|1989.
|''[[Kuduz]]''
|
|
|-
|1987.
|''[[Ovo malo duše]]''
|Hanifa
|
|}

== Nagrade ==
* [[Zlatna arena]] za najbolji hrvatski doprinos u manjinskoj koprodukciji za film ''Ljeto kad sam naučila da letim'' [[Radivoj Andrić|Radivoja Andrića]], 2022.
* Nagrada za najbolju glumicu na 31. danima hrvatskog filma za ulogu u filmu Marko [[Marko Šantić|Marka Šantića]], 2022.
* Nagrada Marko Fotez za najbolje umetničko ostvarenje u drami HNK Split u sezoni 2020/2021. i 2021/2022.
* Nagrada publike na 31. Marulićevim danima za predstavu Francuzica, 2021.
* Nagrada Judit za najbolje umjetničko ostvarenje 66. Splitskog ljeta u dramskom programu (Francuzica), 2020.
* Srebrna nagrada Orion za najbolju sporednu glumicu na Filmskom festivalu glumaca, za ulogu tetke u filmu Sam, 2019.
* Nominacija za nagradu Zlatnog studija Jutarnjeg lista za najbolju filmsku glumicu, 2018.

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
*{{imdb name|id=1022214|name=Snježana Sinovčić-Šiškov}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Sinovčić-Šiškov, Snježana}}
[[Kategorija:Rođeni 1964.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Split]]
[[Kategorija:Hrvatske glumice]]</text>
      <sha1>swg8dq2ydlv651433jb9ovc4x22y156</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531113</id>
    <revision>
      <id>3925783</id>
      <parentid>3924314</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22011" sha1="69thie436mls53sddvkpgffzskteua4" xml:space="preserve">{{Budući izbori}}
{{Infokutija izbori
| država = Bosna i Hercegovina
| prethodni_izbori        = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2022 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine
| prethodna_godina        = 2022.
| sljedeći_izbori         = Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2030 - Predsjedništvo Bosne i Hercegovine
| sljedeća_godina         = 2030.
| datum_izbora            = 4. oktobar 2026.
| izlaznost               = 
| modul = {{Infokutija izbori
| embed = yes
| vrsta = Predsjednički
| naziv_izbora  = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda bošnjačkog naroda|Član Predsjedništva iz reda bošnjačkog naroda]]

| slika1        = [[Datoteka:Denis Bećirović (cropped).jpg|150x150px]]
| kandidat1     = [[Denis Bećirović]]
| stranka1      = [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]]
| boja1         = {{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}}
| broj_glasova1 = 
| postotak1     =

| slika2        = [[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|150x150px]]
| kandidat2     = [[Bakir Izetbegović]]
| stranka2      = [[Stranka demokratske akcije|SDA]]
| boja2         = {{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}}
| broj_glasova2 = 
| postotak2     =

| modul = {{Infokutija izbori
| embed = yes
| vrsta = Predsjednički
| naziv_izbora  = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda hrvatskog naroda|Član Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda]]

| slika1        = [[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|150x150px]]
| kandidat1     = [[Darijana Filipović]]
| stranka1      = [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ BiH]]
| boja1         = {{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}}
| broj_glasova1 = 
| postotak1     =

| slika2        = [[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]
| kandidat2     = [[Zdenko Lučić]]
| stranka2      = [[Nezavisni kandidat|Nezav.]]
| boja2         = {{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}}
| broj_glasova2 = 
| postotak2     =

| modul = {{Infokutija izbori
| embed = yes
| vrsta = Predsjednički
| naziv_izbora  = [[Spisak članova Predsjedništva Bosne i Hercegovine#Članovi iz reda srpskog naroda|Član Predsjedništva iz reda srpskog naroda]]

| slika1        = [[Datoteka:Željka Cvijanović 2022.jpg|150x150px]]
| kandidat1     = [[Željka Cvijanović]]
| stranka1      = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|SNSD]]
| boja1         = {{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}}
| broj_glasova1 = 
| postotak1     =

| slika2        = [[Datoteka:Unknown_person.jpg|150x150px]]
| kandidat2     = [[Marinko Božović]]
| stranka2      = [[Srpska demokratska stranka|SDS]]
| boja2         = {{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}}
| broj_glasova2 = 
| postotak2     =

| titula        = Članovi Predsjedništva
| prije_izbora  = [[Denis Bećirović]] (Bošnjak)&lt;br /&gt;[[Željko Komšić]] (Hrvat)&lt;br /&gt;[[Željka Cvijanović]] (Srbin)
| nakon_izbora  =

| map_image     = 
| map_size      = 
| map_caption   =

}}}}}}}}
{{Politika Bosne i Hercegovine}}
{{Glavni|Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.}}
'''Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. za članove [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]]''' su [[predsjednički izbori]] koji će se održati 4. oktobra 2026, na osnovu [[Izbori u Bosni i Hercegovini#Izborni zakon|Izbornog zakona Bosne i Hercegovine]]. Na izborima biraju se, osim članova [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva BiH]], zastupnici [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]] i [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkog doma]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]], poslanici [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodne skupštine Republike Srpske]], [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednik]] i [[Spisak potpredsjednika Republike Srpske|potpredsjednici]] [[Republika Srpska|Republike Srpske]], te zastupnici u [[Skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine|skupštinama kantona]] [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]].

Članovi Predsjedništva BiH biraju se iz dvije izborne jedinice koje se odnose na tri glavne etničke grupe, odnosno [[Konstitutivni narod|konstitutivna naroda]] ([[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacija BiH]] - [[Bošnjaci]] i [[Hrvati]], [[Republika Srpska]] - [[Srbi]]), na četverogodišnji mandat. Izbori se provode po principu [[Većinski izborni sistem|jednostavne većine]] (''first-past-the-post''), gdje kandidat s najvećim brojem glasova iz etničke grupe postaje član Predsjedništva iz te etničke grupe. Svaki građanin s pravom glasa u Federaciji BiH može glasati za jednog Bošnjaka ili jednog Hrvata, dok građani Republike Srpske glasaju za srpskog kandidata. Redoslijed rotiranja ide po broju najviše osvojenih glasova.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/documents/ZAKONI/Tehnicki_precisceni_tekst/Tehnicki_precisceni_tekst_IZ_BiH_05_2024-bos.pdf?v=1|title=Izborni Zakon Bosne i Hercegovine (Tehnički prečišćeni tekst)|date=5. 8. 2024|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=12. 8. 2024}}&lt;/ref&gt;

Ovo bi trebali biti prvi izbori u [[Historija Bosne i Hercegovine|historiji Bosne i Hercegovine]] na kojima će se službeno koristiti nove izborne tehnologije, nakon uspješnog obavljenog pilot projekta na [[Lokalni izbori u Bosni i Hercegovini 2024.|lokalnim izborima 2024]]. Ove tehnologije bi osigurale i ojačale što veći integritet izbora širom države. Implementacija ovih tehnologija proizašla je iz odluku o izmjenama Izbornog zakona od strane [[Christian Schmidt|Christiana Schmidta]], [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|Visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu]] dana 26. marta 2024. U odluci, između ostalog, podrazumijeva se uvođenje izbornih tehnologija, poput elektronskog prebrojavanja glasačkih listića, elektronska identifikacija birača i videonadzor (snimanje biračkih mjesta i centara za brojanje). Odlukom je eksplicitno isključeno [[elektronsko glasanje]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ohr.int/decision-enacting-the-law-on-amendments-to-the-election-law-of-bosnia-and-herzegovina-16/|title=Odluka kojom se donosi Zakon o izmjenama i dopunama Izbornog zakona Bosne i Hercegovine|date=26. 3. 2024|website=ohr.int|publisher=[[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|OHR]]|access-date=18. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

==Kandidati==

===Član iz reda bošnjačkog naroda===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Pozadina
!Ref.
|-
|[[Datoteka:Fahrudin Radončić 2020.jpg|126x126piksel]]
|[[Fahrudin Radončić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBB|tamno|BS}};&quot; |
|[[Savez za bolju budućnost]]
|[[Ministarstvo sigurnosti Bosne i Hercegovine|Ministar sigurnosti Bosne i Hercegovine]] (2012–2014; 2019–2020)&lt;br&gt;Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2015–2019)&lt;br&gt;Predsjednik Saveza za bolju budućnost (2009–)
| rowspan=&quot;4&quot; |&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.izbori.ba/Documents/OI2026/politicki_subjekti/kandidatske_liste/kandidatske_liste_vecinski_glas_2026.pdf|title=Kandidatske liste - većinski glas|date=18. 8. 2026|website=izbori.ba|publisher=[[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]|access-date=5. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Datoteka:Semir Efendić.jpg|frameless|151x151px]]
|[[Semir Efendić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SBiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka za Bosnu i Hercegovinu]]
|Načelnik [[Sarajevo|sarajevske]] općine [[Novi Grad (Sarajevo)|Novi Grad]] (2012–)&lt;br&gt;Predsjednik Stranke za Bosnu i Hercegovinu (2021–)
|-
|[[Datoteka:Bakir Izetbegović 260609.jpg|frameless|133x133px]]
|[[Bakir Izetbegović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDA|tamno|BS}};&quot; |
|[[Stranka demokratske akcije]]
|Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2010–2018)&lt;br&gt;Predsjednik Stranke demokratske akcije (2014–)
|-
|[[Datoteka:Denis Bećirović - March 2026.jpg|129x129px]]
|[[Denis Bećirović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDP BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|Socijaldemokratska partija BiH]]{{efn|[[Denis Bećirović]] je službeno član [[Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine|SDP BiH]] kojeg je podržalo 11 stranka ([[Ujedinjeni za državu Bosnu i Hercegovinu]]): [[Naša stranka|NS]], [[Narod i pravda|NiP]], [[Narodni evropski savez|NES]], [[Bosanskohercegovačka inicijativa|BHI]], [[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|NPD]], [[Snaga naroda|SN]], [[Pokret demokratske akcije|PDA]], [[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine|SPU BiH]], [[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine|SDBiH]], [[Bosanskohercegovačka patriotska stranka|BPS]], [[Prva mostarska partija|PMP]], [[Tuzlanska alternativa|TA]] i [[Perspektiva (politička stranka)|PERS]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055|title=U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza &quot;Ujedinjeni za državu BiH&quot;|website=Klix.ba|language=hr|access-date=15. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;|naziv=Bećirović|grupa=lower-alpha}}
|Član [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva]] (2022–)&lt;br&gt;Delegat u [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Domu naroda]] (2019–2022)
|}

===Član iz reda hrvatskog naroda===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Pozadina
!Ref.
|-
|[[Datoteka:Darijana Filipović.jpg|126x126px]]
|[[Darijana Filipović]]
|style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|HDZ BiH|tamno|BS}};&quot; |
|[[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatska demokratska zajednica BiH]]
|Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Parlamentarne skupštine BiH]] (2018–)&lt;br&gt;Zastupnica u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (2014–2018) 
| rowspan=&quot;3&quot; | &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]]
|[[Zdenko Lučić]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|Nezav.|tamno|BS}};&quot; |
|[[Nezavisni kandidat]]{{efn|[[Zdenko Lučić]] je službeno [[Nezavisni kandidat|nezavisan kandidat]] kojeg je podržala [[Hrvatska petorka]]: [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS BiH]] i [[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|HDS]], te [[Ramska narodna stranka]] i [[Čapljinska neovisna stranka]].&lt;ref name=&quot;Kandidat Hrvatske petorke&quot;&gt;{{Cite web |last=A |first=B. |date=29. 4. 2026 |title=Zdenko Lučić potvrdio da je kandidat Hrvatske petorke za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-potvrdio-da-je-kandidat-hrvatske-petorke-za-predsjednistvo-bi-h/ |access-date=29. 4. 2026 |website=Oslobođenje |language=bs}}&lt;/ref&gt;|naziv=Lučić|grupa=lower-alpha}}
|Zastupnik u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu]] [[Parlament Federacije Bosne i Hercegovine|Parlamenta Federacije BiH]] (1998–2001)&lt;br&gt;[[Brigadni general]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (1992–1995)
|-
|[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]]
|[[Slaven Kovačević]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|DF|tamno|BS}};&quot; |
|[[Demokratska fronta]]
|Savjetnik člana Predsjedništva iz reda hrvatskog naroda (2019–)&lt;br&gt;Vijećnik u [[Gradsko vijeće Grada Sarajeva|Gradskom vijeću Grada Sarajeva]] (2012–2016)
|}

=== Član iz reda srpskog naroda ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
! colspan=&quot;2&quot; |Kandidat
! colspan=&quot;2&quot; |Stranka
!Pozadina
!Ref.
|-
|[[Datoteka:Unknown_person.jpg|bez okvira|111x111px]]
|[[Marinko Božović]]
|style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SDS|tamno|BS}};&quot; |
|[[Srpska demokratska stranka]]
|Načelnik [[Istočna Ilidža|Istočne Ilidže]] (2016–)&lt;br&gt;Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2014–2016) 
| rowspan=&quot;3&quot; | &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
|-
|[[Datoteka:Željka_Cvijanović_2022.jpg|bez okvira|150x150piksel]]
|[[Željka Cvijanović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|SNSD|tamno|BS}};&quot; |
|[[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
|[[Predsjednik Republike Srpske|Predsjednica Republike Srpske]] (2018–2022) 
[[Spisak premijera Republike Srpske|Predsjednica Vlade Republike Srpske]] (2013–2018)
|-
|[[Datoteka:Nebojša Vukanović (cropped).png|bez okvira|136x136px]]
|[[Nebojša Vukanović]]
| style=&quot;background:#{{Izborni dijagram/Partija|ZPR|tamno|BS}};&quot; |
|[[Za pravdu i red]]
|Poslanik u [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodnoj skupštini Republike Srpske]] (2018–)&lt;br&gt;Predsjednik stranke Za pravud i red (2014–)
|}

== Podrške i preporuke ==
{{Kutija za preporuke i podršku|naslov=Denis Bećirović |spisak=
'''Političke stranke:'''
*[[Naša stranka]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;&gt;{{cite news |last= |first= |date=4. 4. 2026 |title= U Zenici 14 stranaka potpisalo podršku Denisu Bećiroviću u okviru saveza &quot;Ujedinjeni za državu BiH&quot; |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/u-zenici-14-stranaka-potpisalo-podrsku-denisu-becirovicu-u-okviru-saveza-ujedinjeni-za-drzavu-bih/260404055 |trans-title=In Zenica 14 parties signed support for Denis Bećirović as part of the “United for the State of Bosnia and Herzegovina” alliance |work=Klix.ba|language=bs |publisher= |access-date=17. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[Narod i pravda]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Narodni evropski savez]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Bosanskohercegovačka inicijativa]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Naprijed (Bosna i Hercegovina)|Naprijed]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Snaga naroda]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Pokret demokratske akcije]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Stranka penzionera/umirovljenika Bosne i Hercegovine]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Socijaldemokrate Bosne i Hercegovine]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
*[[Bosanskohercegovačka patriotska stranka]]&lt;ref name=&quot;Klix&quot;/&gt;
}}

{{Kutija za preporuke i podršku|naslov=Semir Efendić |spisak=
'''Političke stranke:'''
*[[Pokret za modernu i aktivnu Krajinu]]&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=5. 8. 2026 |title=  POMAK će podržati kandidaturu Semira Efendića za člana Predsjedništva BiH |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/pomak-ce-podrzati-kandidaturu-semira-efendica-za-clana-predsjednistva-bih/260805077 |trans-title= |work=Klix.ba|language=bs |publisher= |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Kutija za preporuke i podršku|naslov=Darijana Filipović |spisak=
'''Političke stranke:'''
*[[Hrvatska demokratska zajednica]] (Hrvatska)&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=26. 6. 2026 |title= Plenković i Čović održali sastanak: &quot;Vrijeme je da hrvatski narod dobije legitimnu predstavnicu u Predsjedništvu BiH&quot; |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/plenkovic-i-covic-odrzali-sastanak-vrijeme-je-da-hrvatski-narod-dobije-legitimnu-predstavnicu-u-predsjednistvu-bih/260626222|language=bs |publisher= |access-date=28. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[Hrvatski savez HKDU–HRAST]]&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=22. 6. 2026 |title= Hrvatski savez HKDU – Hrast: Potpora kandidaturi Darijane Filipović za hrvatskog člana Predsjedništva BiH |url=https://www.brotnjo.info/2026/04/22/hrvatski-savez-hkdu-hrast-potpora-kandidaturi-darijane-filipovic-za-hrvatskog-clana-predsjednistva-bih/|language=bs |publisher= brotnjo.info |access-date=6. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
'''Šefovi država i vlada:'''
*[[Andrej Plenković]], [[Premijer Hrvatske]]&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=13. 4. 2026 |title=Plenković podržao Filipović: Siguran sam da će voditi odličnu kampanju i pridobiti glasače |url=https://bljesak.info/vijesti/politika/covic-i-plenkovic-iz-mostara/557756 |trans-title=Plenković endorses Filipović: I am sure she will lead an excellent campaign and gain voters |work=Bljesak.info |language=hr |location=Mostar |publisher= |access-date=13. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

'''Zastupnici:'''
*[[Željana Zovko]], [[član Evropskog parlamenta|članica Evropskog parlamenta]]&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=13. 4. 2026 |title= Čestitam HDZ Bosne i Hercegovine i Darijana Filipović na objavljenoj kandidaturi za hrvatskog člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine |url=https://www.facebook.com/zeljanazovko.eu/photos/čestitam-hdz-bosne-i-hercegovine-i-darijana-filipović-na-objavljenoj-kandidaturi/1351718660110171/ |work=Facebook.com |language=hr |publisher= |access-date=18. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Kutija za preporuke i podršku|naslov=Zdenko Lučić |spisak=
'''Političke stranke:'''
*[[Hrvatska demokratska zajednica 1990]]&lt;ref name=&quot;N1&quot;&gt;{{cite news |last= |first= |date=29. 4. 2026 |title= Zdenko Lučić tvrdi da je legitimni kandidat za člana Predsjedništva BiH, Cvitanović za N1: Potvrda naredne sedmice |url=https://n1info.ba/vijesti/zdenko-lucic-tvrdi-da-je-legitimni-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih-cvitanovic-za-n1-potvrda-naredne-sedmice/ |work=n1info.ba|language=bs |publisher= |access-date=29. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[Hrvatska republikanska stranka]]&lt;ref name=&quot;N1&quot;/&gt;
*[[Hrvatski nacionalni pomak]]&lt;ref name=&quot;N1&quot;/&gt;
*[[Hrvatski demokratski savez (Bosna i Hercegovina)|Hrvatski demokratski savez]]&lt;ref name=&quot;N1&quot;/&gt;
*[[Hrvatska seljačka stranka (Bosna i Hercegovina)|Hrvatska seljačka stranka]]&lt;ref name=&quot;N1&quot;/&gt;
*[[Ramska narodna stranka]]&lt;ref name=Bosna/&gt;
*[[Čapljinska neovisna stranka|Čapljinska neovisna stranka - Čapljina u srcu]]&lt;ref name=Bosna&gt;{{cite news |last= |first= |date=10. 6. 2026 |title= POČINJE LI POBUNA U HRVATSKOM POLITIČKOM KORPUSU?: Lučićev blok raste, sve više stranaka okreće leđa Čoviću|url=https://www.slobodna-bosna.ba/vijest/488893/pochinje_li_pobuna_u_hrvatskom_politichkom_korpusu_luchicev_blok_raste_sve_vise_stranaka_okrece_ledja_chovicu.html |work=slobodna-bosna.ba|language=bs |publisher= |access-date=6. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
}}

{{Kutija za preporuke i podršku|naslov=Željka Cvijanović |spisak=
'''Političke stranke:'''
*[[Socijalistička partija (Bosna i Hercegovina)|Socijalistička partija]]&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo&quot;&gt;{{cite news |last= |first= |date=1. 7. 2026 |title= Pala odluka: Dodik potvrdio da će Cvijanović biti kandidatkinja na izborima za Predsjedništvo BiH |url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/dodik-potvrdio-cvijanovic-kandidat-izbore-predsjednistvo-bih/643084 |work=radiosarajaevo.ba|language=bs |publisher= |access-date=3. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[Demokratski savez]]&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo&quot;/&gt;
*[[Ujedinjena Srpska]]&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo&quot;/&gt;
*[[Demokratski narodni savez]]&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo&quot;/&gt;
*[[Socijalistička partija Srpske]]&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=3. 7. 2026 |title= SPS sa sloganom „PORODICA, PRAVDA, PONOS“ i snažnim kandidatima ulazi u izbornu trku |url=https://www.glassrpske.com/lat/novosti/politika/sps-sa-sloganom-porodica-pravda-ponos-i-snaznim-kandidatima-ulazi-u-izbornu-trku/641627 |work=glassrpske.com|language=bs |publisher= |access-date=6. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
}}
{{Kutija za preporuke i podršku|naslov= Marinko Božović |spisak=
'''Političke stranke:'''
*[[Partija demokratskog progresa]]&lt;ref&gt;{{cite news |last= |first= |date=6. 7. 2026 |title= Marinko Božović bit će kandidat za Predsjedništvo BiH: Želimo promjene i znamo kako |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/marinko-bozovic-bit-ce-kandidat-za-predsjednistvo-bih-zelimo-promjene-i-znamo-kako/260706010 |work=klix.ba|language=bs |publisher= |access-date=6. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[Pokret Sigurna Srpska]]&lt;ref name=&quot;N1Srpska&quot;&gt;{{cite news |last=B. |first=M. |date=6. 7. 2026 |title= Marinko Božović bit će kandidat za Predsjedništvo BiH: Želimo promjene i znamo kako |url=https://n1info.ba/video/trivic-predala-liste-cik-u-zrtvovali-smo-dio-vlastitog-rezultata-zbog-zajednickog-kandidata-opozicije/ |work=/n1info.ba|language=bs |publisher= |access-date=6. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;
*[[Narodni front (Bosna i Hercegovina)|Narodni front]]&lt;ref name=&quot;N1Srpska&quot;/&gt;
}}

== Također pogledajte ==

* [[Izbori u Bosni i Hercegovini]]
** [[Izbori u Republici Srpskoj]]
* [[Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine]]
* [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]
* [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.]]
** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]]
** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine|Izbori u Federaciji Bosne i Hercegovine]]
*** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Zastupnički dom|Izbori za zastupnike u Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]]
*** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Federacija Bosne i Hercegovine#Kantonalne skupštine|Izbori za zastupnike u skupštine kantona Federacije Bosne i Hercegovine]]
** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska|Izbori u Republici Srpskoj]]
*** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Predsjednik|Izbori za predsjednika Republike Srpske]]
*** [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026 - Republika Srpska#Narodna skupština|Izbori za poslanike u Narodnoj skupštini Republike Srpske]]

== Napomene ==
{{Spisaknapomena}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.izbori.ba/?Lang=3 Službena stranica Centralne izborne komisije Bosne i Hercegovine]

{{Izbori u Bosni i Hercegovini}}
{{Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026. po općinama}}

[[Kategorija:Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Izbori za Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|2026.]]</text>
      <sha1>69thie436mls53sddvkpgffzskteua4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rasen-Antholz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531488</id>
    <revision>
      <id>3926074</id>
      <parentid>3813944</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:31:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1417" sha1="lpmapl5ymcomsgcdzoivrkjn7yoxd9y" xml:space="preserve">'''Rasen-Antholz''' (  {{Jezik|it|Rasun-Anterselva}}  {{IPA|it|raˈzun ˌanterˈselva|}}) je općina u [[Južni Tirol|Južnom Tirolu]], na sjeveru [[Italija|Italije]].
[[Datoteka:Antholzertal-2.jpg|lijevo|mini|Dolina Antholz|162x162piksel]]
Rasen-Antholz se nalazi istočno od Brunecka, administrativnog centra doline Puster, i oko 60 kilometara od glavnog grada Južnog Tirola, Bolzana. Graniči sa sljedećim općinama: Bruneck, Gsies, Percha, Olang, Sand in Taufers, Welsberg-Taisten i Sankt Jakob in Defereggen u Austriji.

Prema popisu stanovništva iz 2024. godine, 98,05% stanovništva govori [[Njemački jezik|njemački]], 1,36% [[Italijanski jezik|italijanski]], a 0,59% [[Ladinski jezik|ladinski]] kao prvi jezik.&lt;ref name=&quot;Volkszählung 2024/Censimento della popolazione 2024&quot;&gt;{{Cite journal|date=decembar 2024|title=Ergebnisse Sprachgruppenzählung 2024/Risultati Censimento linguistico 2024|url=https://astat.provinz.bz.it/de/aktuelles-publikationen-info.asp?news_action=300&amp;news_image_id=1160209|journal=astat info|publisher=Provincial Statistics Institute of the Autonomous Province of South Tyrol|issue=56|access-date=9. 12. 2024}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Ruine_Altrasen.JPG|lijevo|mini|Ruševine dvorca Altrasen|255x255piksel]]
[[Datoteka:Antholz_-_Biathlon-Anlage_1.jpg|mini|Biatlonska staza|190x190piksel]]

== Reference ==

{{Refspisak}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]]</text>
      <sha1>lpmapl5ymcomsgcdzoivrkjn7yoxd9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ADAM17</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531493</id>
    <revision>
      <id>3926670</id>
      <parentid>3920848</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22846" sha1="3gw9jgyx9l5v88cw079gihnm0k8lhkn" xml:space="preserve">{{Infokutija  gen}}
Dizintegrin i metaloproteinaza 17 ('''ADAM17'''), također zvani '''TACE''' ''enzim koji konvertuje faktor tumorske nekroze-α''), je [[enzim]] od 70 kDa koji pripada porodici [[ADAM (protein)]]a [[disintegrin]]a i [[metaloproteinaza]], aktiviranih [[prezentacija supstrata|prezentacijom supstrata]].

== Struktura ==
ADAM17 je [[polipeptid]] od 824-[[aminokiselina]].&lt;ref name=&quot;pmid9034190&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Black RA, Rauch CT, Kozlosky CJ, Peschon JJ, Slack JL, Wolfson MF, Castner BJ, Stocking KL, Reddy P, Srinivasan S, Nelson N, Boiani N, Schooley KA, Gerhart M, Davis R, Fitzner JN, Johnson RS, Paxton RJ, March CJ, Cerretti DP | title = A metalloproteinase disintegrin that releases tumour-necrosis factor-alpha from cells | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-02-20_385_6618/page/728 | journal = [[Nature]] | volume = 385 | issue = 6618 | pages = 729–733 | date = februar 1997 | pmid = 9034190 | doi = 10.1038/385729a0 | s2cid = 4251053 | bibcode = 1997Natur.385..729B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9034191&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Moss ML, Jin SL, Milla ME, Bickett DM, Burkhart W, Carter HL, Chen WJ, Clay WC, Didsbury JR, Hassler D, Hoffman CR, Kost TA, Lambert MH, Leesnitzer MA, McCauley P, McGeehan G, Mitchell J, Moyer M, Pahel G, Rocque W, Overton LK, Schoenen F, Seaton T, Su JL, Becherer JD | title = Cloning of a disintegrin metalloproteinase that processes precursor tumour-necrosis factor-alpha | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-02-20_385_6618/page/732 | journal = [[Nature]] | volume = 385 | issue = 6618 | pages = 733–736 | date = februar 1997 | pmid = 9034191 | doi = 10.1038/385733a0 | s2cid = 4335616 | bibcode = 1997Natur.385..733M }}&lt;/ref&gt; 
ADAM17 ima višedomensku strukturu koja uključuje pro-domen, metalo-proteazni domen, [[disintegrin]]ski domen, domen bogat [[cistein]]om, domen sličan EGF-u, transmembranski domen i [[citoplazma]]tski rep.&lt;ref name=&quot;pmid10652535&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Primakoff P, Myles DG | title = The ADAM gene family: surface proteins with adhesion and protease activity | journal = Trends in Genetics | volume = 16 | issue = 2 | pages = 83–87 | date = februar 2000 | pmid = 10652535 | doi = 10.1016/s0168-9525(99)01926-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12514095&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Seals DF, Courtneidge SA | title = The ADAMs family of metalloproteases: multidomain proteins with multiple functions | journal = Genes &amp; Development | volume = 17 | issue = 1 | pages = 7–30 | date = januar 2003 | pmid = 12514095 | doi = 10.1101/gad.1039703 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15688065&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Blobel CP | title = ADAMs: key components in EGFR signalling and development | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 6 | issue = 1 | pages = 32–43 | date = januar 2005 | pmid = 15688065 | doi = 10.1038/nrm1548 }}&lt;/ref&gt; Domen metaloproteinaze odgovoran je za katalitičku aktivnost enzima, cijepajući proteine ​​vezane za membranu, uključujući [[citokin]]e poput TNF-alfa, kako bi oslobodio njihove rastvorljive oblike. Dezintegrinski i [[cistein]]om bogati domeni uključeni su u ćelijsku adheziju i interakciju s integrinima, dok transmembranski domen usidrava protein u membrani. Citoplazmatski rep uključen je u intracelularnu signalizaciju i [[interakcije protein-protein]]. Aktivnost ADAM17 je strogo regulirana kroz više mehanizama, uključujući uklanjanje njegovog pro-domena i interakcije s regulatornim proteinima kao što su TIMP-ovi (tkivni inhibitori metaloproteinaza).&lt;ref name=&quot;pmid18762209&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Edwards DR, Handsley MM, Pennington CJ | title = The ADAM metalloproteinases | journal = Molecular Aspects of Medicine | volume = 29 | issue = 5 | pages = 258–289 | date = oktobar 2008 | pmid = 18762209 | pmc = 7112278 | doi = 10.1016/j.mam.2008.08.001 }}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==
Smatra se da je ADAM17 uključen u obradu faktora tumorske nekroze alfa ([[TNF-α]]) na površini [[ćelija (biologija)|ćelije]], i unutar unutarćelijskih membrana [[Golgijev aparat|trans-Golgijeve mreže]]. Ovaj proces, koji je također poznat kao 'odbacivanje', uključuje cijepanje i oslobađanje rastvorljivog ektodomena iz pro-proteina vezanih za membranu (kao što je pro-TNF-α) i ima poznati fiziološki značaj. ADAM17 je bila prva '[[odbacivanje]]' koja je identificirana, a također se smatra da ima ulogu u oslobađanju raznolikih membranski usidrenih [[citokin]]a, [[molekula ćelijske adhezije]], [[receptor (biohemija)|receptora]], [[liganad]]a i enzima.a

Kloniranje TNF-α [[gen]]a otkrilo je da kodira transmembranski pro-polipeptid tipa II od 26 kDa koji se ubacuje u [[ćelijska membraba|ćelijsku membranu tokom njenog sazrijevanja. Na površini ćelije, pro-TNF-α je biološki aktivan i sposoban je da indukuje [[imunski odgovor]] putem [[jukstakrin]]ske međućelijske signalizacije. Međutim, pro-TNF-α može proći kroz [[Proteaza|proteolitsko cijepanje]] na svojoj [[amid]]]noj vezi Ala76-Val77, što oslobađa rastvorljivi [[vanćelijski matriks|vančelijski domen]] od 17 kDa ([[ektodomen]]) iz molekule pro-TNF-α. Ovaj rastvorljivi ektodomen je citokin, obično poznat kao TNF-α, koji je od ključne važnosti u parakrinoj signalizaciji. Ovo proteolitičko oslobađanje rastvorljivog TNF-α katalizira ADAM17.

ADAM17 može imati istaknutu ulogu u putu [[Notch signalizacija]], tokom proteolitskog oslobađanja Notch ubutarćelijskog domena (iz Notch1 receptora) koje se dešava nakon vezivanja [[ligand]]a. ADAM17 također regulira signalni put MAP kinaze, reguliranjem oslobađanja EGFR liganda amfiregulina u [[mliječna žlijezda|mliječnoj žlijezdi]].&lt;ref name=&quot;pmid16079154&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sternlicht MD, Sunnarborg SW, Kouros-Mehr H, Yu Y, Lee DC, Werb Z | title = Mammary ductal morphogenesis requires paracrine activation of stromal EGFR via ADAM17-dependent shedding of epithelial amphiregulin | journal = Development | volume = 132 | issue = 17 | pages = 3923–3933 | date = septembar 2005 | pmid = 16079154 | pmc = 2771180 | doi = 10.1242/dev.01966 }}&lt;/ref&gt; ADAM17 also has a role in the shedding of [[L-selectin]], a [[Cell adhesion molecule|cellular adhesion molecule]].&lt;ref name=&quot;pmid16735599&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li Y, Brazzell J, Herrera A, Walcheck B | title = ADAM17 deficiency by mature neutrophils has differential effects on L-selectin shedding | url = https://archive.org/details/sim_blood_2006-10-01_108_7/page/2275 | journal = Blood | volume = 108 | issue = 7 | pages = 2275–2279 | date = oktobar 2006 | pmid = 16735599 | pmc = 1895557 | doi = 10.1182/blood-2006-02-005827 }}&lt;/ref&gt;

== Aktivacija ==

Smatra se da je lokalizacija ADAM17 važna odrednica aktivnosti otpuštanja. Klasično se smatra da se obrada TNF-α odvija u trans-Golgijevom aparatu i da je usko povezana s transportom rastvorljivog TNF-α na površinu ćelije. Otpuštanje je također povezano s grupiranjem ADAM17 sa svojim supstratom, membranski vezanim TNF-om, u lipidnim splavovima..&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tellier E, Canault M, Rebsomen L, Bonardo B, Juhan-Vague I, Nalbone G, Peiretti F | title = The shedding activity of ADAM17 is sequestered in lipid rafts | journal = Experimental Cell Research | volume = 312 | issue = 20 | pages = 3969–3980 | date = decembar 2006 | pmid = 17010968 | doi = 10.1016/j.yexcr.2006.08.027 }}&lt;/ref&gt; Cjelokupni proces se naziva [[prezentacija supstrata]] i reguliran je [[holesterol]]om. Istraživanja također sugeriraju da većina zrelog, [[endogen]]og ADAM17 može biti lokalizirana u perijedearnom odjeljku, s tim da je samo mala količina TACE prisutna na površini ćelije. Lokalizacija zrelog ADAM17 u perinuklearnom odjeljku, stoga, povećava mogućnost da se ADAM17-posredovano odbacivanje ektodomena može dogoditi i u unutarćelijsknom okruženju, za razliku od konvencionalnog modela.

Dokumentovano je da je funkcionalni ADAM17 sveprisutno eksprimiran u ljudskom [[kolon (anatomija)|kolonu]], s povećanom aktivnošću u sluznici [[debelo crijevo|debelog crijeva]] pacijenata s [[ulcerozni kolitis|ulceroznim kolitisom]], glavnim oblikom [[upalna bolest crijrva|upalne bolesti crijeva]]. Drugi eksperimenti također sugeriraju da ekspresiju ADAM17 može inhibirati [[etanol]].&lt;ref name=&quot;pmid12488495&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taïeb J, Delarche C, Ethuin F, Selloum S, Poynard T, Gougerot-Pocidalo MA, Chollet-Martin S | title = Ethanol-induced inhibition of cytokine release and protein degranulation in human neutrophils | journal = Journal of Leukocyte Biology | volume = 72 | issue = 6 | pages = 1142–1147 | date = decembar 2002 | pmid = 12488495 | doi = 10.1189/jlb.72.6.1142 | s2cid = 9712196 }}&lt;/ref&gt;

== Interakcije ==

Pokazano je da ADAM17 ima [[interakcija protein-protein|interakcija]] sa:
* [[DLG1]]&lt;ref name = pmid12668732&gt;{{cite journal | vauthors = Peiretti F, Deprez-Beauclair P, Bonardo B, Aubert H, Juhan-Vague I, Nalbone G | title = Identification of SAP97 as an intracellular binding partner of TACE | journal = Journal of Cell Science | volume = 116 | issue = Pt 10 | pages = 1949–1957 | date = maj 2003 | pmid = 12668732 | doi = 10.1242/jcs.00415 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[MAD2L1]],&lt;ref name = pmid10527948&gt;{{cite journal | vauthors = Nelson KK, Schlöndorff J, Blobel CP | title = Evidence for an interaction of the metalloprotease-disintegrin tumour necrosis factor alpha convertase (TACE) with mitotic arrest deficient 2 (MAD2), and of the metalloprotease-disintegrin MDC9 with a novel MAD2-related protein, MAD2beta | journal = The Biochemical Journal | volume = 343 Pt 3 | issue = Pt 3 | pages = 673–680 | date = novembar 1999 | pmid = 10527948 | pmc = 1220601 | doi = 10.1042/0264-6021:3430673 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = pmid11741929&gt;{{cite journal | vauthors = Poghosyan Z, Robbins SM, Houslay MD, Webster A, Murphy G, Edwards DR | title = Phosphorylation-dependent interactions between ADAM15 cytoplasmic domain and Src family protein-tyrosine kinases | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 7 | pages = 4999–5007 | date = februar 2002 | pmid = 11741929 | doi = 10.1074/jbc.M107430200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; 
* [[MAPK1]].&lt;ref name = pmid12058067&gt;{{cite journal | vauthors = Díaz-Rodríguez E, Montero JC, Esparís-Ogando A, Yuste L, Pandiella A | title = Extracellular signal-regulated kinase phosphorylates tumor necrosis factor alpha-converting enzyme at threonine 735: a potential role in regulated shedding | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 13 | issue = 6 | pages = 2031–2044 | date = juni 2002 | pmid = 12058067 | pmc = 117622 | doi = 10.1091/mbc.01-11-0561 }}&lt;/ref&gt; i
* [[iRhom2]].&lt;ref name = pmid28432785&gt;{{cite journal | vauthors = Grieve A, Xu H, Künzel U, Bambrough P, Sieber B, Freeman M | title = Phosphorylation of iRhom2 at the plasma membrane controls mammalian TACE-dependent inflammatory and growth factor signalling | journal = eLife | volume = 6 | date = april 2017  | pmid = 28432785| pmc = 5436907| doi = 10.7554/eLife.23968 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Klinički značaj ==
Adam17 može olakšati ulazak virusa [[sindrom teškog akutnog respiratornog koronavirusa 2|SARS‑CoV‑2]], moguće omogućavanjem fuzije virusnih čestica s citoplazmatskom membranom.&lt;ref name=&quot;pmid33117379&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zipeto D, Palmeira JD, Argañaraz GA, Argañaraz ER | title = ACE2/ADAM17/TMPRSS2 Interplay May Be the Main Risk Factor for COVID-19 | journal = Frontiers in Immunology | volume = 11 | date = 2020 | pmid = 33117379 | pmc = 7575774 | doi = 10.3389/fimmu.2020.576745 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Adam17 ima sličnu aktivnost cijepanja [[enzima za konverziju angiotenzina 2|ACE2]] kao [[TMPRSS2]], ali formiranjem rastvorljivog ACE2, Adam17 zapravo može imati zaštitni učinak blokiranja cirkulirajućih čestica virusa SARS-CoV-2.&lt;ref name=&quot;pmid33117379&quot; /&gt;

Aktivnost Adam17 sheddase može doprinijeti upali COVID-19 cijepanjem [[faktora tumorske nekroze|TNF-α]] i [[receptora za interleukin-6]].&lt;ref name=&quot;pmid33117379&quot; /&gt;

Nedavno je otkriveno da je ADAM17 ključni medijator otpornosti na radioterapiju. Radioterapija može izazvati dozno ovisno povećanje furinom posredovanog cijepanja proforme ADAM17 u aktivni ADAM17, što rezultira pojačanom aktivnošću ADAM17 ''[[in vitro]]'' i ''[[in vivo]]''. Također je pokazano da radioterapija aktivira ADAM17 kod nemikrocelularnog [[rak pluća|karcinoma pluća]], što rezultira gubitkom više faktora preživljavanja, aktivacijom puta faktora rasta i otpornošću na liječenje izazvanim radioterapijom.&lt;ref name=&quot;pmid27076628&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sharma A, Bender S, Zimmermann M, Riesterer O, Broggini-Tenzer A, Pruschy MN | title = Secretome Signature Identifies ADAM17 as Novel Target for Radiosensitization of Non-Small Cell Lung Cancer | journal = Clinical Cancer Research | volume = 22 | issue = 17 | pages = 4428–4439 | date = septembar 2016 | pmid = 27076628 | doi = 10.1158/1078-0432.CCR-15-2449 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Dodatni izvori ==
* {{cite journal | vauthors = Black RA | title = Tumor necrosis factor-alpha converting enzyme | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-biochemistry-cell-biology_2002-01_34_1/page/1 | journal = The International Journal of Biochemistry &amp; Cell Biology | volume = 34 | issue = 1 | pages = 1–5 | date = januar 2002 | pmid = 11733179 | doi = 10.1016/S1357-2725(01)00097-8 }}
* {{cite journal | vauthors = Bonaldo MF, Lennon G, Soares MB | title = Normalization and subtraction: two approaches to facilitate gene discovery | url = https://archive.org/details/genome-research_1996-09_6_9/page/791 | journal = Genome Research | volume = 6 | issue = 9 | pages = 791–806 | date = septembar 1996 | pmid = 8889548 | doi = 10.1101/gr.6.9.791 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Black RA, Rauch CT, Kozlosky CJ, Peschon JJ, Slack JL, Wolfson MF, Castner BJ, Stocking KL, Reddy P, Srinivasan S, Nelson N, Boiani N, Schooley KA, Gerhart M, Davis R, Fitzner JN, Johnson RS, Paxton RJ, March CJ, Cerretti DP | title = A metalloproteinase disintegrin that releases tumour-necrosis factor-alpha from cells | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-02-20_385_6618/page/728 | journal = Nature | volume = 385 | issue = 6618 | pages = 729–733 | date = februar 1997 | pmid = 9034190 | doi = 10.1038/385729a0 | s2cid = 4251053 | bibcode = 1997Natur.385..729B }}
* {{cite journal | vauthors = Moss ML, Jin SL, Milla ME, Bickett DM, Burkhart W, Carter HL, Chen WJ, Clay WC, Didsbury JR, Hassler D, Hoffman CR, Kost TA, Lambert MH, Leesnitzer MA, McCauley P, McGeehan G, Mitchell J, Moyer M, Pahel G, Rocque W, Overton LK, Schoenen F, Seaton T, Su JL, Becherer JD | title = Cloning of a disintegrin metalloproteinase that processes precursor tumour-necrosis factor-alpha | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1997-02-20_385_6618/page/732 | journal = Nature | volume = 385 | issue = 6618 | pages = 733–736 | date = februar 1997 | pmid = 9034191 | doi = 10.1038/385733a0 | s2cid = 4335616 | bibcode = 1997Natur.385..733M }}
* {{cite journal | vauthors = Maskos K, Fernandez-Catalan C, Huber R, Bourenkov GP, Bartunik H, Ellestad GA, Reddy P, Wolfson MF, Rauch CT, Castner BJ, Davis R, Clarke HR, Petersen M, Fitzner JN, Cerretti DP, March CJ, Paxton RJ, Black RA, Bode W | title = Crystal structure of the catalytic domain of human tumor necrosis factor-alpha-converting enzyme | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-03-31_95_7/page/3408 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 7 | pages = 3408–3412 | date = mart 1998 | pmid = 9520379 | pmc = 19849 | doi = 10.1073/pnas.95.7.3408 | doi-access = free | bibcode = 1998PNAS...95.3408M }}
* {{cite journal | vauthors = Patel IR, Attur MG, Patel RN, Stuchin SA, Abagyan RA, Abramson SB, Amin AR | title = TNF-alpha convertase enzyme from human arthritis-affected cartilage: isolation of cDNA by differential display, expression of the active enzyme, and regulation of TNF-alpha | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-immunology_1998-05-01_160_9/page/4570 | journal = Journal of Immunology | volume = 160 | issue = 9 | pages = 4570–4579 | date = maj 1998 | pmid = 9574564 | doi = 10.4049/jimmunol.160.9.4570 | s2cid = 54023449 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Schroeter EH, Kisslinger JA, Kopan R | title = Notch-1 signalling requires ligand-induced proteolytic release of intracellular domain | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1998-05-28_393_6683/page/382 | journal = Nature | volume = 393 | issue = 6683 | pages = 382–386 | date = maj 1998 | pmid = 9620803 | doi = 10.1038/30756 | s2cid = 4431882 | bibcode = 1998Natur.393..382S }}
* {{cite journal | vauthors = Hirohata S, Seldin MF, Apte SS | title = Chromosomal assignment of two ADAM genes, TACE (ADAM17) and MLTNB (ADAM19), to human chromosomes 2 and 5, respectively, and of Mltnb to mouse chromosome 11 | journal = Genomics | volume = 54 | issue = 1 | pages = 178–179 | date = novembar 1998 | pmid = 9806848 | doi = 10.1006/geno.1998.5544 }}
* {{cite journal | vauthors = Lum L, Wong BR, Josien R, Becherer JD, Erdjument-Bromage H, Schlöndorff J, Tempst P, Choi Y, Blobel CP | title = Evidence for a role of a tumor necrosis factor-alpha (TNF-alpha)-converting enzyme-like protease in shedding of TRANCE, a TNF family member involved in osteoclastogenesis and dendritic cell survival | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1999-05-07_274_19/page/13613 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 274 | issue = 19 | pages = 13613–13618 | date = maj 1999 | pmid = 10224132 | doi = 10.1074/jbc.274.19.13613 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Cerretti DP, Poindexter K, Castner BJ, Means G, Copeland NG, Gilbert DJ, Jenkins NA, Black RA, Nelson N | title = Characterization of the cDNA and gene for mouse tumour necrosis factor alpha converting enzyme (TACE/ADAM17) and its location to mouse chromosome 12 and human chromosome 2p25 | journal = Cytokine | volume = 11 | issue = 8 | pages = 541–551 | date = august 1999 | pmid = 10433800 | doi = 10.1006/cyto.1998.0466 }}
* {{cite journal | vauthors = Nelson KK, Schlöndorff J, Blobel CP | title = Evidence for an interaction of the metalloprotease-disintegrin tumour necrosis factor alpha convertase (TACE) with mitotic arrest deficient 2 (MAD2), and of the metalloprotease-disintegrin MDC9 with a novel MAD2-related protein, MAD2beta | journal = The Biochemical Journal | volume = 343 Pt 3 | issue = Pt 3 | pages = 673–680 | date = novembar 1999 | pmid = 10527948 | pmc = 1220601 | doi = 10.1042/0264-6021:3430673 }}
* {{cite journal | vauthors = Kärkkäinen I, Rybnikova E, Pelto-Huikko M, Huovila AP | title = Metalloprotease-disintegrin (ADAM) genes are widely and differentially expressed in the adult CNS | journal = Molecular and Cellular Neurosciences | volume = 15 | issue = 6 | pages = 547–560 | date = juni 2000 | pmid = 10860581 | doi = 10.1006/mcne.2000.0848 | s2cid = 36643322 }}
* {{cite journal | vauthors = Brou C, Logeat F, Gupta N, Bessia C, LeBail O, Doedens JR, Cumano A, Roux P, Black RA, Israël A | title = A novel proteolytic cleavage involved in Notch signaling: the role of the disintegrin-metalloprotease TACE | journal = Molecular Cell | volume = 5 | issue = 2 | pages = 207–216 | date = februar 2000 | pmid = 10882063 | doi = 10.1016/S1097-2765(00)80417-7 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Lee MH, Verma V, Maskos K, Nath D, Knäuper V, Dodds P, Amour A, Murphy G | title = Engineering N-terminal domain of tissue inhibitor of metalloproteinase (TIMP)-3 to be a better inhibitor against tumour necrosis factor-alpha-converting enzyme | journal = The Biochemical Journal | volume = 364 | issue = Pt 1 | pages = 227–234 | date = maj 2002 | pmid = 11988096 | pmc = 1222565 | doi = 10.1042/bj3640227 }}
* {{cite journal | vauthors = Lee MH, Verma V, Maskos K, Becherer JD, Knäuper V, Dodds P, Amour A, Murphy G | title = The C-terminal domains of TACE weaken the inhibitory action of N-TIMP-3 | journal = FEBS Letters | volume = 520 | issue = 1–3 | pages = 102–106 | date = juni 2002 | pmid = 12044879 | doi = 10.1016/S0014-5793(02)02776-X | s2cid = 1433047 | bibcode = 2002FEBSL.520..102L }}
* {{cite journal | vauthors = Díaz-Rodríguez E, Montero JC, Esparís-Ogando A, Yuste L, Pandiella A | title = Extracellular signal-regulated kinase phosphorylates tumor necrosis factor alpha-converting enzyme at threonine 735: a potential role in regulated shedding | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 13 | issue = 6 | pages = 2031–2044 | date = juni 2002 | pmid = 12058067 | pmc = 117622 | doi = 10.1091/mbc.01-11-0561 }}
* {{cite journal | vauthors = Mohan MJ, Seaton T, Mitchell J, Howe A, Blackburn K, Burkhart W, Moyer M, Patel I, Waitt GM, Becherer JD, Moss ML, Milla ME | title = The tumor necrosis factor-alpha converting enzyme (TACE): a unique metalloproteinase with highly defined substrate selectivity | journal = Biochemistry | volume = 41 | issue = 30 | pages = 9462–9469 | date = juli 2002 | pmid = 12135369 | doi = 10.1021/bi0260132 }}
* {{cite journal | vauthors = Gómez-Gaviro MV, González-Alvaro I, Domínguez-Jiménez C, Peschon J, Black RA, Sánchez-Madrid F, Díaz-González F | title = Structure-function relationship and role of tumor necrosis factor-alpha-converting enzyme in the down-regulation of L-selectin by non-steroidal anti-inflammatory drugs | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 41 | pages = 38212–38221 | date = oktobar 2002 | pmid = 12147693 | doi = 10.1074/jbc.M205142200 | doi-access = free }}
* {{cite journal | vauthors = Zheng Y, Schlondorff J, Blobel CP | title = Evidence for regulation of the tumor necrosis factor alpha-convertase (TACE) by protein-tyrosine phosphatase PTPH1 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2002-11-08_277_45/page/42463 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 277 | issue = 45 | pages = 42463–42470 | date = novembar 2002 | pmid = 12207026 | doi = 10.1074/jbc.M207459200 | doi-access = free }}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|CD156b+Antigen}}
* {{UCSC gene info|ADAM17}}
* {{UCSC gene info|ADAM18}}

{{PDB Gallery|geneid=6868}}
{{Klasteri diferencijacije}}
{{Metaloendopeptidaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija|border=no}}

{{DEFAULTSORT:Adam17}}
[[Kategorija:Proteaze]]
[[Kategorija:Klasteri diferencijacije]]
[[Kategorija:EC 3.4.24]]
[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Ljudski proteini]]
[[Kategorija:Mutirani mišji geni]]</text>
      <sha1>3gw9jgyx9l5v88cw079gihnm0k8lhkn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kralupi (Visoko)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531897</id>
    <revision>
      <id>3925760</id>
      <parentid>3924524</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7240" sha1="euclmc3l4d5tzrodbazd187d7lx4dzh" xml:space="preserve">'''Kralupi''' su [[naseljeno mjesto]] u sastavu [[Grad Visoko|Grada Visoko]], u [[Zeničko-dobojski kanton|Zeničko-dobojskom kantonu]], [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]], [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Prema rezultatima [[Popis stanovništva u Bosni i Hercegovini 2013.|popisa stanovništva iz 2013. godine]], u naselju je živjelo 288 stanovnika.&lt;ref name=&quot;Popis2013&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.statistika.ba/?id=19800&amp;show=12|title=Popis 2013 u BiH – naseljeno mjesto Kralupi (Visoko)|website=statistika.ba|publisher=Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine|access-date=17. 3. 2026}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

== Geografija ==
Kralupi se nalaze na području Grada Visoko, kao dio visočkog kraja u [[Srednja Bosna|srednjoj Bosni]].&lt;ref name=&quot;MZVisoko&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/grad/lokalna-samouprava/mjesne-zajednice/|title=Mjesne zajednice|website=Grad Visoko|access-date=17. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Na području današnje [[Mjesna zajednica|mjesne zajednice]] Kralupi, prema službenim gradskim spiskovima za mandat 2025–2029, navedena su naseljena mjesta [[Holići]] i [[Plaskovići (Visoko)|Plaskovići]], [[Vidovići (Visoko)|Vidovići]], [[Ratkovci (Visoko)|Ratkovici]] i [[Čifluk (Visoko)|Čifluk]], [[Dvor (Visoko)|Dvor]] i [[Vlajčići (Visoko)|Vlajčići]], te [[Ginje]] i Dolac.&lt;ref name=&quot;KandidatiMZ&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visoko.gov.ba/wp-content/uploads/2025/04/Kandidati-za-clanove-savjeta-MZ-2025-2029.pdf|title=Kandidati za članove savjeta mjesnih zajednica Grada Visoko za mandat 2025–2029. godine|website=Grad Visoko|format=PDF|access-date=17. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

U geološkoj literaturi [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]]-a lokalitet Kralupi navodi se među nalazištima gornjeg lijasa u istočnom dijelu centralne Bosne.&lt;ref name=&quot;ANUBIH&quot;&gt;{{cite web|url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/61bbeff7-483c-4be2-8d5a-3977f7bf37ea/download|title=Fossil Flora and Fauna of Bosnia and Herzegovina: Annex|website=Digitalni arhiv ANUBiH|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|format=PDF|access-date=17. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Područje Kralupa pripada starom naseljeničkom i historijskom prostoru visočke nahije. U radu objavljenom u izdanju [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] navodi se da se u osmanskom popisu iz 1468/69. godine među naseljima nahije Visoko spominje i Kralup/Kralupi.&lt;ref name=&quot;UNSA1468&quot;&gt;{{cite web|url=https://pof.ois.unsa.ba/index.php/pof/article/download/447/pdf/1333|title=Nahija Visoko u XVI stoljeću|last=Čar-Drnda|first=Hatidža|website=Prilozi za orijentalnu filologiju|publisher=Univerzitet u Sarajevu|format=PDF|access-date=17. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

U literaturi o srednjovjekovnom i ranom osmanskom Visokom Kralupi se navode i kao prostor na kojem su evidentirani posjedi krstjana.&lt;ref name=&quot;ZMVisoko&quot;&gt;{{cite web|url=https://zavicajnimuzej.com/izdavackadjelatnost/Visoko-i-okolina-2.pdf|title=Visoko i okolina kroz historiju II|website=JU Zavičajni muzej Visoko|format=PDF|access-date=17. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AcademiaKrstjani&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.academia.edu/8405577/Struktura_vojni%C4%8Dke_klase_u_15_i_po%C4%8Detkom_16_|title=Struktura vojničke klase u 15. i početkom 16. stoljeća u Bosanskom sandžaku|website=Academia.edu|access-date=17. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Pregled osmanskih popisnih deftera za Visoko i okolinu iz 1850. godine pokazuje da je tada postojao i džemat Kralupi, u čijem su sastavu bila sela Dvor, Ginje, Stuparići, Dautovci, Čiuk te Kadarići sa Hadžićima.&lt;ref name=&quot;Defteri1850&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.fondacijaspektrum.ba/specto/edition/1/specto-br-1/osmanski%2Bpopisni%2Bdefteri%2Bstanovni%C5%A1tva%2Bvisokog%2Bi%2Bokoline%2B1850.%2Bgodine%2C%2Bprevela%2Bi%2Bpriredila%2Bramiza%2Bsmaji%C4%87%2C%2Binstitut%2Bza%2Bislamsku%2Btradiciju%2Bbo%C5%A1njaka%2B-ju%2Bgradska%2Bbiblioteka%2Bvisoko%2C%2Bsarajevo%2Fvisoko%2C%2B2022%3D/16|title=Osmanski popisni defteri stanovništva Visokog i okoline 1850. godine|website=Specto|access-date=17. 3. 2026|archive-date=16. 1. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260116214627/https://www.fondacijaspektrum.ba/specto/edition/1/specto-br-1/osmanski+popisni+defteri+stanovni%C5%A1tva+visokog+i+okoline+1850.+godine%2C+prevela+i+priredila+ramiza+smaji%C4%87%2C+institut+za+islamsku+tradiciju+bo%C5%A1njaka+-ju+gradska+biblioteka+visoko%2C+sarajevo%2Fvisoko%2C+2022=/16|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Područje Kralupa ima dugu historiju naseljenosti. Širi prostor Visokog bio je naseljen još u prahistoriji, a kroz njega su prolazile važne komunikacije koje su povezivale unutrašnjost Bosne. U antičkom periodu područjem Visokog prolazili su rimski putevi, dok su na više mjesta pronađeni ostaci rimskih naselja i utvrđenja.

U srednjem vijeku prostor Kralupa nalazio se u širem području Visočke nahije i gravitirao prema važnom srednjovjekovnom političkom i trgovačkom centru Visokom.&lt;ref name=&quot;Popis2013&quot; /&gt;

Poseban značaj područje je imalo zbog komunikacije između Sarajeva i Visokog. Prema etnografskim zapisima, kroz Kralupe je u prošlosti prolazio put koji je povezivao Sarajevo i Visoko. Na pojedinim dijelovima ovog pravca sačuvani su ostaci stare kaldrme, koju je lokalno stanovništvo nazivalo „grčkom kaldrmom“.&lt;ref name=&quot;UNSA1468&quot; /&gt;

Kralupi su bili dio šire Visočke nahije, koja je u osmanskom periodu obuhvatala veliki broj naseljenih mjesta na području današnjeg Visokog i susjednih općina. Historijski izvori pokazuju da je prostor Visočke nahije imao razvijenu mrežu sela i komunikacija.&lt;ref name=&quot;UNSA1468&quot; /&gt;

U pojedinim historijskim izvorima zabilježena su i imena stanovnika Kralupa. Tako se u sidžilu visočkog kadije iz 1811. godine spominju pravoslavni seljaci iz Kralupa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.poreklo.rs/2023/04/29/poreklo-prezimena-selo-kralupi-ilijas/|title=Poreklo prezimena, selo Kralupi (Ilijaš) - Poreklo|last=Milodan|date=29. 4. 2023|website=www.poreklo.rs|language=sr-RS|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Stanovništvo ==
Prema konačnim rezultatima popisa stanovništva iz 2013. godine, Kralupi su imali 288 stanovnika.&lt;ref name=&quot;Popis2013&quot; /&gt; Stanovništvo šireg područja Kralupa kroz historiju nije bilo potpuno homogeno. Za pojedina sela, poput Stuparića, postoje podaci o prisustvu muslimanskog i pravoslavnog stanovništva tokom 19. i početkom 20. stoljeća.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stav.ba/vijest/uz-stecke-i-nisane-ucile-su-se-kisne-dove/28194|title=Uz stećke i nišane učile su se kišne dove|website=stav.ba|language=en|access-date=7. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Stuparići i kulturna baština ==
Jedno od historijski značajnih sela šireg područja Kralupa su Stuparići. Prema istraživanjima i historijskim zapisima, Stuparići su bili mjesto okupljanja stanovništva i jedno od tradicionalnih dovišta, gdje su se održavale dove za kišu.&lt;ref name=&quot;MZVisoko&quot; /&gt;

U blizini Stuparića nalazilo se i takozvano „Grčko groblje“. Prema kasnijim zapisima, stećci s ovog lokaliteta vremenom su uništeni, dok su prilikom radova u drugoj polovini 20. stoljeća pronađene ljudske kosti.&lt;ref name=&quot;ZMVisoko&quot; /&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

[[Kategorija:Naseljena mjesta u Visokom]]</text>
      <sha1>euclmc3l4d5tzrodbazd187d7lx4dzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Faktor oslobađanja</title>
    <ns>0</ns>
    <id>531938</id>
    <revision>
      <id>3926588</id>
      <parentid>3919551</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15195" sha1="rvxgddabpbr64ka88wwaye52id124xb" xml:space="preserve">{{Pfam box
|Ime= Faktor oslobađanja peptidnog lanca, bakterijski, klasa 1
|Pfam=PF03462
|Symbol=PCRF
|Slika=SIMPLIFIED PEPTIDE CHAIN.png
|InterPro=IPR005139
}}
{{Pfam box
|Ime= Faktor oslobađanja peptidnog lanca, bakterijska klasa 1, domen GGQ
|PTH-peptidil-tRNK hidrolaza, GGQ
|Pfam=PF00472
|Pfam_clan=CL0337
|Symbol=RF-1
|InterPro=IPR000352
|PROSITE=PS00745
}}
{{Pfam box
|Ime= Faktor oslobađanja peptidnog lanca eRF1/aRF1
|InterPro=IPR004403
}}
&lt;!-- TODO: eRF -- Pfam 	eRF1_1 through 3 --&gt;

'''Faktor oslobađanja''' je protein koji omogućava završetak translacije prepoznavanjem terminacionog kodona ili stop kodona u sekvenci iRNK. Nazvani su tako jer oslobađaju nove peptide iz ribosoma.

== Pozadina ==
Tokom translacije [[iRNK]], većinu kodona prepoznaju &quot;nabijene&quot; molekule [[tRNK]], nazvane aminoacil-tRNK jer su vezane za specifične aminokiseline koje odgovaraju [[antikodon]]u svake tRNK. U standardnom [[genetički kod|genetičkom kodu]] postoje tri stop kodona iRNK: UAG (&quot;ćilibar&quot;), UAA (&quot;oker&quot;) i UGA (&quot;opal&quot; ili &quot;amber&quot;). Iako su ovi [[stop kodon]]i [[triplet]]i baš kao i obični [[kodon]]i, [[tRNK]] ih ne dekodiraju. [[Mario Capecchi]] je 1967. godine otkrio da, umjesto toga, tRNK uopće ne prepoznaju stop kodone i da ono što je nazvao &quot;faktor oslobađanja&quot; nije molekula tRNK već protein.&lt;ref name=&quot;Capecchi_1967&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Capecchi MR | title = Polypeptide chain termination in vitro: isolation of a release factor | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1967-09_58_3/page/1144 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 58 | issue = 3 | pages = 1144–1151 | date = septembar 1967 | pmid = 5233840 | pmc = 335760 | doi = 10.1073/pnas.58.3.1144 | doi-access = free | bibcode = 1967PNAS...58.1144C }}&lt;/ref&gt; Kasnije je dokazano da različiti faktori oslobađanja prepoznaju različite [[stop kodon]]e.&lt;ref name=&quot;Scolnick_1968&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Scolnick E, Tompkins R, Caskey T, Nirenberg M | title = Release factors differing in specificity for terminator codons | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 61 | issue = 2 | pages = 768–774 | date = oktobar 1968 | pmid = 4879404 | pmc = 225226 | doi = 10.1073/pnas.61.2.768 | doi-access = free | bibcode = 1968PNAS...61..768S }}&lt;/ref&gt;

== Klasifikacija ==
Postoje dvije klase faktora oslobađanja. Faktori oslobađanja klase 1 prepoznaju stop kodone; oni se vežu za A-mjesto ribosoma na način koji oponaša [[tRNK]], oslobađajući novi [[polipeptid]], dok on rastavlja [[ribosom]].&lt;ref name=&quot;direct&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Brown CM, Tate WP | title = Direct recognition of mRNA stop signals by Escherichia coli polypeptide chain release factor two | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 269 | issue = 52 | pages = 33164–33170 | date = decembar 1994 | pmid = 7806547 | doi = 10.1016/S0021-9258(20)30112-5 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;contact&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Scarlett DJ, McCaughan KK, Wilson DN, Tate WP | title = Mapping functionally important motifs SPF and GGQ of the decoding release factor RF2 to the Escherichia coli ribosome by hydroxyl radical footprinting. Implications for macromolecular mimicry and structural changes in RF2 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 278 | issue = 17 | pages = 15095–15104 | date = april 2003 | pmid = 12458201 | doi = 10.1074/jbc.M211024200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Faktori oslobađanja klase 2 su [[GTPaze]] koje pojačavaju aktivnost faktora oslobađanja klase 1. Pomažu RF klase 1 da se odvoji od ribosoma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jakobsen CG, Segaard TM, Jean-Jean O, Frolova L, Justesen J | title = [Identification of a novel termination release factor eRF3b expressing the eRF3 activity in vitro and in vivo] | journal = Molekuliarnaia Biologiia | volume = 35 | issue = 4 | pages = 672–681 | date = 2001 | pmid = 11524954 }}&lt;/ref&gt;

Bakterijski faktori oslobađanja uključuju RF1, RF2 i RF3 (ili PrfA, PrfB, PrfC u nomenklaturi gena &quot;faktora oslobađanja peptida&quot;). RF1 i RF2 su RF klase 1: RF1 prepoznaje UAA i UAG, dok RF2 prepoznaje UAA i UGA. RF3 je faktor oslobađanja klase 2.&lt;ref name=MolBio_book&gt;{{cite book | vauthors = Weaver RF | date = 2005 | title = Molecular Biology | pages = [https://archive.org/details/molecularbiology00weav/page/616 616–621] | publisher = McGraw-Hill | location = New York, NY | isbn = 978-0-07-284611-9 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/molecularbiology00weav/page/616 }}&lt;/ref&gt; [[Eukariot]]ski i [[Archea|arhejski]] faktori oslobađanja nazivaju se analogno, s tim da se naziv mijenja u &quot;eRF&quot; za &quot;eukariotski faktor oslobađanja&quot; i obrnuto. a/eRF1 može prepoznati sva tri stop kodona, dok eRF3 (arheje umjesto toga koriste aEF-1α) funkcionira baš kao RF3.&lt;ref name=MolBio_book/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Saito K, Kobayashi K, Wada M, Kikuno I, Takusagawa A, Mochizuki M, Uchiumi T, Ishitani R, Nureki O, Ito K | display-authors = 6 | title = Omnipotent role of archaeal elongation factor 1 alpha (EF1α in translational elongation and termination, and quality control of protein synthesis | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 45 | pages = 19242–19247 | date = novembar 2010 | pmid = 20974926 | pmc = 2984191 | doi = 10.1073/pnas.1009599107 | doi-access = free | bibcode = 2010PNAS..10719242S }}&lt;/ref&gt;

Vjeruje se da su bakterijski i arheo-eukariotski faktori oslobađanja evoluirali odvojeno. Dvije grupe faktora klase 1 ne pokazuju sekvencnu ili strukturnu homologiju jedna s drugom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Buckingham RH, Grentzmann G, Kisselev L | title = Polypeptide chain release factors | journal = Molecular Microbiology | volume = 24 | issue = 3 | pages = 449–456 | date = maj 1997 | pmid = 9179839 | doi = 10.1046/j.1365-2958.1997.3711734.x | quote = Standard methods of sequence comparison do not show significant similarity between the prokaryotic factors RF1/2 and RF1 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kisselev L |title=Polypeptide Release Factors in Prokaryotes and Eukaryotes |journal=Structure |date=januar 2002 |volume=10 |issue=1 |pages=8–9 |doi=10.1016/S0969-2126(01)00703-1 |pmid=11796105 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Homologija u klasi 2 ograničena je na činjenicu da su oba [[GTPaze]]. Vjeruje se da je (b)RF3 evoluirao iz [[EF-G]], dok je eRF3 evoluirao iz [[eEF-1|eEF1α]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Inagaki Y, Ford Doolittle W | title = Evolution of the eukaryotic translation termination system: origins of release factors | url = https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_2000-06_17_6/page/882 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 17 | issue = 6 | pages = 882–889 | date = juni 2000 | pmid = 10833194 | doi = 10.1093/oxfordjournals.molbev.a026368 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

U skladu sa svojim [[simbioza|simbiotskim]] porijeklom, eukariotske mitohondrije i [[plastid]]i koriste faktore oslobađanja klase I bakterijskog tipa.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Duarte I, Nabuurs SB, Magno R, Huynen M | title = Evolution and diversification of the organellar release factor family | url = https://archive.org/details/molecular-biology-and-evolution_2012-11_29_11/page/3497 | journal = Molecular Biology and Evolution | volume = 29 | issue = 11 | pages = 3497–3512 | date = novembar 2012 | pmid = 22688947 | pmc = 3472500 | doi = 10.1093/molbev/mss157 }}&lt;/ref&gt; {{As of|2019|04}}, nemogu se pronaći konačni izvještaji o organelarnom faktoru oslobađanja klase II.

=== Ljudski geni ===
* RF1 (mitohondrija): [[MTRF1]], [[MTRF1L]], [[MRPL58]] (ICT1), [[MTRFR]] (C12orf65)
* eRF1: [[ETF1]]
* eRF3: [[GSPT1]], [[GSPT2]]

== Struktura i funkcija ==
Kristalne strukture bakterijskog 70S ribosoma vezanog za svaki od tri faktora oslobađanja su riješene, otkrivajući detalje u prepoznavanju kodona pomoću RF1/2 i rotaciji RF3 sličnoj EF-G.&lt;ref name=bact70s&gt;{{cite journal | vauthors = Zhou J, Korostelev A, Lancaster L, Noller HF | title = Crystal structures of 70S ribosomes bound to release factors RF1, RF2 and RF3 | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 22 | issue = 6 | pages = 733–742 | date = decembar 2012 | pmid = 22999888 | pmc = 3982307 | doi = 10.1016/j.sbi.2012.08.004 }}&lt;/ref&gt; Dobijene su [[Krio-EM]] strukture za eukariotski sisav 80S ribosom vezan za eRF1 i/ili eRF3, pružajući uvid u strukturna preuređenja uzrokovana faktorima. Prilagođavanje EM slika prethodno poznatim kristalnim strukturama pojedinačnih dijelova omogućava identifikaciju i detaljniji pogled na proces.&lt;ref name=80s2012&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor D, Unbehaun A, Li W, Das S, Lei J, Liao HY, Grassucci RA, Pestova TV, Frank J | display-authors = 6 | title = Cryo-EM structure of the mammalian eukaryotic release factor eRF1-eRF3-associated termination complex | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-11-06_109_45/page/18413 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 109 | issue = 45 | pages = 18413–18418 | date = novembar 2012 | pmid = 23091004 | pmc = 3494903 | doi = 10.1073/pnas.1216730109 | doi-access = free | bibcode = 2012PNAS..10918413T }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;80s2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = des Georges A, Hashem Y, Unbehaun A, Grassucci RA, Taylor D, Hellen CU, Pestova TV, Frank J | display-authors = 6 | title = Structure of the mammalian ribosomal pre-termination complex associated with eRF1.eRF3.GDPNP | journal = Nucleic Acids Research | volume = 42 | issue = 5 | pages = 3409–3418 | date = mart 2014 | pmid = 24335085 | pmc = 3950680 | doi = 10.1093/nar/gkt1279 }}&lt;/ref&gt;

U oba sistema, (e)RF3 klase II se veže za univerzalno GTPazno mjesto na ribosomu, dok RF klase I zauzimaju A mjesto.&lt;ref name=bact70s/&gt;

=== Bakterijski ===
Bakterijski faktori oslobađanja klase 1 mogu se podijeliti u četiri domene. Katalitički važne domene su:&lt;ref name=bact70s/&gt;
* Motiv &quot;tripeptidnog antikodona&quot; u domenu 2, {{code|P[AV]T}} u RF1 i {{code|SPF}} u RF2. Samo jedan ostatak zapravo učestvuje u prepoznavanju [[stop kodon]]a putem [[vodikova veza|vodikove veze]].
* Motiv GGQ u domenu 3, ključan za aktivnost peptidil-tRNK hidrolaze (PTH).

Kako se RF1/2 nalazi na A-mjestu ribosoma, domeni 2, 3 i 4 zauzimaju prostor u koji se tRNK učitavaju tokom elongacije. Prepoznavanje stop kodona aktivira RF, podstičući promjenu konformacije iz kompaktne u otvorenu,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fu Z, Indrisiunaite G, Kaledhonkar S, Shah B, Sun M, Chen B, Grassucci RA, Ehrenberg M, Frank J | display-authors = 6 | title = The structural basis for release-factor activation during translation termination revealed by time-resolved cryogenic electron microscopy | journal = Nature Communications | volume = 10 | issue = 1 | page = 2579 | date = juni 2019 | pmid = 31189921 | pmc = 6561943 | doi = 10.1038/s41467-019-10608-z | bibcode = 2019NatCo..10.2579F }}&lt;/ref&gt; slanjem GGQ motiva u peptidil-transferazni centar (PTC) pored 3′ kraja P-mjesta tRNK. Hidrolizom esterske veze peptidil-tRNK, koja je pokazala [[pH]]-zavisnost ''[[in vitro]]'',&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Indrisiunaite G, Pavlov MY, Heurgué-Hamard V, Ehrenberg M | title = On the pH dependence of class-1 RF-dependent termination of mRNA translation | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 427 | issue = 9 | pages = 1848–1860 | date = maj 2015 | pmid = 25619162 | doi = 10.1016/j.jmb.2015.01.007 | series = Translation: Regulation and Dynamics | doi-access = free | url = http://uu.diva-portal.org/smash/get/diva2:821760/FULLTEXT01 }}&lt;/ref&gt; peptid se odvaja i oslobađa. RF3 je i dalje potreban za oslobađanje RF1/2 iz ovog kompleksa za terminaciju translacije.&lt;ref name=bact70s/&gt;

Nakon oslobađanja [[peptid]]a, i dalje je potrebno recikliranje ribosoma kako bi se ispraznile [[tRNK]] i [[iRNK]] sa P-mjesta i ribosom ponovo postao upotrebljiv. To se postiže cijepanjem ribosoma faktorima kao što su [[Prokariotski faktor inicijacije-1|IF1]]–[[Prokariotski faktor inicijacije-3|IF3]] ili [[Faktor recikliranja ribosoma|RRF]]–[[EF-G]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Pavlov MY, Antoun A, Lovmar M, Ehrenberg M | title = Complementary roles of initiation factor 1 and ribosome recycling factor in 70S ribosome splitting | journal = The EMBO Journal | volume = 27 | issue = 12 | pages = 1706–1717 | date = juni 2008 | pmid = 18497739 | pmc = 2435134 | doi = 10.1038/emboj.2008.99 }}&lt;/ref&gt;

=== Eukariotski i arhejski ===
eRF1 se može podijeliti na četiri domena: [[N-terminal]]ni (N), srednji (M), [[C-terminal]]ni (C), plus minidomen:
* N domen je odgovoran za prepoznavanje stop kodona. Motivi uključuju {{code|TASNIKS}} i {{code|YxCxxxF}}.
* GGQ motiv u M domenu je ključan za aktivnost peptidil-tRNA hidrolaze (PTH).

Za razliku od bakterijske verzije, eRF1–eRF3–GTP se vežu u podkompleks, putem {{code|GRFTLRD}} motiva na RF3. Prepoznavanje stop kodona uzrokuje da eRF3 hidrolizuje GTP, a rezultirajuće kretanje stavlja GGQ u PTC kako bi se omogućila [[hidroliza]]. Pomjeranje također uzrokuje pomjeranje otiska prstiju od +2 nt.&lt;ref name=80s2012/&gt; Arhejski aRF1–EF1α–GTP kompleks je sličan.&lt;ref name=arch2012&gt;{{cite journal | vauthors = Kobayashi K, Saito K, Ishitani R, Ito K, Nureki O | title = Structural basis for translation termination by archaeal RF1 and GTP-bound EF1α complex | journal = Nucleic Acids Research | volume = 40 | issue = 18 | pages = 9319–9328 | date = oktobar 2012 | pmid = 22772989 | pmc = 3467058 | doi = 10.1093/nar/gks660 }}&lt;/ref&gt; Mehanizam okidanja sličan je mehanizmu [[aa-tRNK]]–[[EF-Tu]]–GTP.&lt;ref name=80s2014/&gt;

Homologni sistem je Dom34/[[PELO|Pelota]]–[[HBS1|Hbs1]], eukariotski sistem koji razgrađuje zaustavljene ribosome. Nema GGQ.&lt;ref name=80s2014/&gt; Recikliranje i razbijanje posreduje [[ABCE1]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Becker T, Franckenberg S, Wickles S, Shoemaker CJ, Anger AM, Armache JP, Sieber H, Ungewickell C, Berninghausen O, Daberkow I, Karcher A, Thomm M, Hopfner KP, Green R, Beckmann R | display-authors = 6 | title = Structural basis of highly conserved ribosome recycling in eukaryotes and archaea | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-02-23_482_7386/page/501 | journal = Nature | volume = 482 | issue = 7386 | pages = 501–506 | date = februar 2012 | pmid = 22358840 | pmc = 6878762 | doi = 10.1038/nature10829 | bibcode = 2012Natur.482..501B }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hellen CU | title = Translation Termination and Ribosome Recycling in Eukaryotes | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 10 | issue = 10 | date = oktobar 2018 | pmid = 29735640 | pmc = 6169810 | doi = 10.1101/cshperspect.a032656 }}&lt;/ref&gt;

== Reference==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|Termination+Release+Factor}}

{{Genetička translacija}}

[[Kategorija:Proteini]]
[[Kategorija:Biosinteza proteina]]</text>
      <sha1>rvxgddabpbr64ka88wwaye52id124xb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biokataliza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532082</id>
    <revision>
      <id>3926582</id>
      <parentid>3918321</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:41:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 2 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19474" sha1="qui6tcxmkefkpwfes2w1xb75ohh5gxu" xml:space="preserve">[[Slika:PDB 3bl7 EBI.png|thumb|280px|Trodimenzijska struktura enzima. Biokataliza koristi ove biološke [[makromolekule]] za katalizu transformacija [[mala molekula|malih molekula]].]]
'''Biokataliza''' se odnosi na upotrebu živih (bioloških) sistema ili njihovih dijelova za ubrzavanje ([[kataliza|katalizu]]) [[hemijska reakcija|hemijskih reakcija]]. U biokatalitskim procesima, prirodni [[katalizator]]i, poput [[enzim]]a, vrše hemijske transformacije na organskim spojevima. Za ovaj zadatak se koriste i enzimi koji su manje-više izolovani i enzimi koji još uvijek postoje unutar živih ćelija.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Anthonsen|first=Thorlief|title=Applied Biocatalysis|year=2000|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-90-5823-024-9|pages=18–59|edition=2nd|editor1=Adlercreutz, Patrick|editor2=Straathof, Adrie J. J.|chapter=Reactions Catalyzed by Enzymes|chapter-url=https://books.google.com/books?id=EkLlnS_h01IC&amp;pg=PA18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last=Faber|first=Kurt|title=Biotransformations in Organic Chemistry|year=2011|publisher=Springer|isbn=978-3-642-17393-6|edition=6th}}{{page needed|date=februar 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last=Jayasinghe|first=Leonard Y.|author2=Smallridge, Andrew J. |author3=Trewhella, Maurie A. | title = The yeast mediated reduction of ethyl acetoacetate in petroleum ether | url=https://archive.org/details/sim_tetrahedron-letters_1993-06-11_34_24/page/3948| journal = Tetrahedron Letters| year = 1993 | volume = 34 | issue = 24 | pages=3949–3950 | doi = 10.1016/S0040-4039(00)79272-0}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |editor-first1=Mohammad |editor-last1=Yasin Mohammad |title=Understanding Biotransformation – Nova Science Publishers |date=2024 |url=https://novapublishers.com/shop/understanding-biotransformation/ |access-date=28. 6. 2025 |language=en-US |doi=10.52305/xqcv8850 |isbn=979-8-89530-095-4 }}&lt;/ref&gt; Moderna [[biotehnologija]], posebno [[usmjerena evolucija]], omogućila je proizvodnju modificiranih ili neprirodnih enzima. To je omogućilo razvoj enzima koji mogu katalizirati nove transformacije malih molekula koje mogu biti teške ili nemoguće korištenjem klasične sintetske [[organska hemija|organske hemije]]. Korištenje prirodnih ili modificiranih enzima za izvođenje [[organska sinteza|organske sinteze]] naziva se '''hemoenzimska sinteza'''; reakcije koje izvodi enzim klasificiraju se kao '''kemoenzimske reakcije'''.

==Historija==
Biokataliza je osnova nekih od najstarijih hemijskih transformacija poznatih ljudima, jer [[pivarstvo]] prethodi zabilježenoj historiji. Najstariji zapisi o pivarstvu stari su oko 6000 godina i odnose se na [[Sumerani|Sumerane]].
Upotreba enzima i cijelih ćelija važna je za mnoge industrije stoljećima. Najočitija upotreba bila je u prehrambenoj industriji gdje proizvodnja [[vino|vina]], [[pivo|piva]], [[sir]]a itd. ovisi o efektima [[mikroorganizam]]a.

Prije više od stotinu godina, biokataliza je korištena za hemijske transformacije neprirodnih organskih spojeva koje je stvorio čovjek, a u posljednjih 30 godina došlo je do značajnog porasta primjene biokatalize za proizvodnju finih hemikalija, posebno za farmaceutsku industriju.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Industrial Biotransformations|url=https://archive.org/details/industrialbiotra0000unse|year=2006|publisher=John Wiley &amp; Sons|isbn=978-3-527-31001-2|edition=2nd|editor1=Liese, Andreas |editor2=Seelbach, Karsten |editor3=Wandrey, Christian |page=[https://archive.org/details/industrialbiotra0000unse/page/556 556]}}&lt;/ref&gt;

Budući da se biokataliza bavi enzimima i mikroorganizmima, historijski se klasifikuje odvojeno od &quot;homogene katalize&quot; i &quot;heterogene katalize&quot;. Međutim, mehanistički gledano, biokataliza je jednostavno poseban slučaj heterogene katalize.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Rothenberg|first=Gadi|title=Catalysis: Concepts and green applications|year=2008|publisher=Wiley|isbn=978-3-527-31824-7}}{{page needed|date=februar 2013}}&lt;/ref&gt;

==Prednosti kemoenzimske sinteze==
*Enzimi su ekološki prihvatljivi, potpuno se degradiraju u okolini.
*Većina enzima obično funkcionira pod blagim ili biološkim uvjetima, što minimizira probleme neželjenih sporednih reakcija poput razgradnje, [[izomerizacija|izomerizacije]], [[racemizacija|racemizacije]] i [[reakcija preuređenja|preuređenja]], koje često ometaju tradicionalnu metodologiju.
*Enzimi odabrani za hemoenzimsku sintezu mogu se imobilizirati na čvrstoj podlozi. Ovi imobilizirani enzimi pokazuju poboljšanu stabilnost i mogućnost ponovne upotrebe.
*Razvojem [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]], posebno [[usmjerena mutageneza|usmjerene mutageneze]] i [[usmjerena evolucija|usmjerene evolucije]], enzimi se mogu modificirati kako bi se omogućila neprirodna reaktivnost. Modifikacije mogu također omogućiti širi raspon [[supstrat (biohemija)|supstrata]], poboljšati brzinu reakcije ili promet [[katalizator]]a.
*Enzimi pokazuju ekstremnu selektivnost prema svojim supstratima. Enzimi tipično pokazuju tri glavna tipa selektivnosti:
*[[Hemoselektivnost]]: Budući da je svrha enzima da djeluje na jednu vrstu [[funkcionalna grupa|funkcionalne grupe]], druge osjetljive funkcionalnosti, koje bi normalno reagirale do određene mjere pod hemijskom katalizom, opstaju. Kao rezultat toga, biokataliske reakcije imaju tendenciju da budu &quot;čistije&quot; i mukotrpno prečišćavanje [[proizvod (biohemija)|proizvoda]] od nečistoća koje nastaju kroz sporedne reakcije može se uglavnom izostaviti.
*[[Regioselektivnost]] i [[dijastereoselektivnost]]: Zbog svoje složene trodimenzionalne strukture, enzimi mogu razlikovati funkcionalne grupe koje se hemijski nalaze u različitim regijama molekule supstrata.
*[[Enantioselektivnost]]: Budući da su gotovo svi enzimi napravljeni od L-[[aminokiselina]], enzimi su [[hiralnost (hemija)|hiralni]] katalizatori. Kao posljedica toga, bilo koja vrsta kiralnosti prisutna u molekuli supstrata se &quot;prepoznaje&quot; nakon formiranja kompleksa enzim-supstrat. Dakle, prohiralni supstrat se može transformirati u optički aktivni proizvod, a oba enantiomera racemskog supstrata mogu reagirati različitim brzinama.

Ovi razlozi, a posebno ovaj posljednji, glavni su razlozi zašto su se sintetski hemičari zainteresirali za biokatalizu. Ovaj interes je pak uglavnom posljedica potrebe za sintezom [[enantiomer]]nih čistih spojeva kao hiralnih gradivnih blokova za farmaceutske lijekove i agrohemikalije.

==Asimetrična biokataliza==
Upotreba biokatalize: Dobijanje enantiomernih čistih spojeva može se podijeliti na dvije različite metode:
# Kinetička rezolucija racemske smjese
# Biokatalizirana asimetrična sinteza

U [[kinetička rezolucija|kinetičkoj rezoluciji]] racemaste smjese, prisustvo hiralnog objekta (enzima) pretvara jedan od stereoizomera reaktanta u njegov produkt većom [[brzina reakcije|brzinom reakcije]] nego za drugi [[stereoizomer]] reaktanta. Stereohemijska smjesa je sada transformirana u smjesu dva različita spoja, što ih čini odvojivim normalnom metodologijom.
[[Datoteka:General_scheme_for_kinetic_resolution.png|center|500x500px| Shema 1.: Kinetička rezolucija]]
Biokatalizirana kinetička rezolucija se široko koristi u prečišćavanju racemskih smjesa sintetskih [[aminokiselina]]. Mnogi popularni putevi sinteze aminokiselina, kao što je [[Streckerova sinteza aminokiselina|Streckerova sinteza]], rezultiraju smjesom R i S enantiomera. Ova smjesa se može prečistiti (I) [[acilacija|acilacijom]] amina korištenjem anhidrida, a zatim (II) selektivnom deacilacijom samo L-enantiomera korištenjem acilaze svinjskih [[bubreg]]a.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Organic chemistry|url=https://archive.org/details/organicchemistry0000wade_z8r9|last=Wade, L. G., 1947-|date=2013|publisher=Pearson|isbn=978-0-321-76841-4|edition=8th|location=Boston|oclc=752068109}}&lt;/ref&gt; Ovi enzimi su obično izuzetno selektivni za jedan enantiomer, što dovodi do vrlo velikih razlika u brzini, omogućavajući selektivnu deacilaciju.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Shviadas|first1=V. Iu|last2=Galaev|first2=I. Iu|last3=Galstian|first3=N. A.|last4=Berezin|first4=I. V.|date=august 1980|title=[Substrate specificity of acylase I from pig kidney]|journal=Biokhimiia (Moscow, Russia)|volume=45|issue=8|pages=1361–1364|issn=0320-9725|pmid=7236787}}&lt;/ref&gt; Konačno, dva proizvoda se sada mogu razdvojiti klasičnim tehnikama, kao što je [[hromatografija]].
[[Datoteka:Enzymatic_Resolution.jpg|center|frameless|500px]]
Maksimalni prinos u takvim kinetičkim rezolucijama je 50%, budući da prinos veći od 50% znači da je reagirao i dio pogrešnog izomera, dajući niži [[enantiomerni višak]]. Stoga se takve reakcije moraju prekinuti prije nego što se postigne ravnoteža. Ako je moguće izvesti takve rezolucije pod uvjetima u kojima se dva supstrata-enantiomera kontinuirano racemiziraju, sav supstrat se teoretski može pretvoriti u enantiomerni proizvod. Ovo se naziva '''dinamička rezolucija'''.

U '''biokataliziranoj asimetričnoj sintezi''', nehiralna jedinica postaje hiralna na takav način da se različiti mogući stereoizomeri formiraju u različitim količinama. Hiralnost se uvodi u supstrat utjecajem enzima, koji je hiralni. [[Kvasac]] je biokatalizator za enantioselektivnu [[Organska redukcija|redukciju]] [[keton]]a.
[[Datoteka:Yeastreduction.gif|center|Shema 2. Redukcija kod kvasca]]
[[Baeyer-Villigerova oksidacija]] je još jedan primjer biokatalitske reakcije. U jednoj studiji utvrđeno je da je posebno dizajnirani mutant ''[[Candida (gljiva)|Candida antarctica]]'' efikasan katalizator za [[Michaelova adicija|Michaelovu adiciju]] [[akrolein]]a sa [[acetilaceton]]om na 20&amp;nbsp;°C u odsustvu dodatnog [[rastvarač]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Svedendahl|first=Maria|author2=Hult, Karl|author3=Berglund, Per|date=decembar 2005|title=Fast Carbon-Carbon Bond Formation by a Promiscuous Lipase|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2005-12-28_127_51/page/17988|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=127|issue=51|pages=17988–17989|doi=10.1021/ja056660r|pmid=16366534}}&lt;/ref&gt;
Druga studija pokazuje kako se racemični [[nikotin]] (smjesa S i R-enantiomera '''1''' u ''shemi 3'') može deracemizirati u postupku [[Sinteza u jednom koraku|u jednom koraku]], koji uključuje monoamin-oksidazu izoliranu iz [[Aspergillus niger]] koja je sposobna oksidirati samo [[amin (hemijja)|amin]] S-enantiomer do [[imin]] '''2''' i uključuje par [[amonijak]]-[[boran]] [[redukcijsko sredstvo]] koji može reducirati imin '''2''' natrag do amina '''1'''.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Dunsmore|first=Colin J.|author2=Carr, Reuben|author3=Fleming, Toni|author4=Turner, Nicholas J.|year=2006|title=A Chemo-Enzymatic Route to Enantiomerically Pure Cyclic Tertiary Amines|url=https://archive.org/details/american-chemical-society-journal_2006-02-22_128_7/page/2224|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=128|issue=7|pages=2224–2225|doi=10.1021/ja058536d|pmid=16478171|bibcode=2006JAChS.128.2224D }}&lt;/ref&gt;  Na ovaj način, S-enantiomer će kontinuirano biti konzumiran od strane enzima dok se R-enantiomer akumulira. Čak je moguće [[Stereoinverzija|stereo-invertirani]] čisti S pretvoriti u čisti R. [[Datoteka:EnantiopuretertAmines.png|center|500x500px| Shema 3.: Enantiomerno čisti ciklički tercijarni amini]]

== Biokataliza omogućena fotoredoksom ==
Nedavno je [[fotoredoks kataliza]] primijenjena u biokatalizi, omogućavajući jedinstvene, ranije nedostupne transformacije. Fotoredoks hemija se oslanja na [[svjetlost]] za generiranje [[Radikal (hemija)|slobodnih radikala]] međuprodukata.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Prier|first1=Christopher K.|last2=Rankic|first2=Danica A.|last3=MacMillan|first3=David W. C.|date=10. 7. 2013|title=Visible Light Photoredox Catalysis with Transition Metal Complexes: Applications in Organic Synthesis|url=https://archive.org/details/sim_chemical-reviews_2013-07_113_7/page/5322|journal=Chemical Reviews|volume=113|issue=7|pages=5322–5363|doi=10.1021/cr300503r|issn=0009-2665|pmc=4028850|pmid=23509883}}&lt;/ref&gt; Ovi radikalni međuprodukti su ahiralni, pa se racemske smjese produkata dobijaju kada nije obezbijeđeno vanjsko hiralno okruženje. Enzimi mogu obezbijediti ovo hiralno okruženje unutar [[aktivno mjesto|aktivnog mjesta]] i stabilizovati određenu konformaciju, favorizujući formiranje jednog, enantiomerno čistog produkta.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Nakano|first1=Yuji|last2=Biegasiewicz|first2=Kyle F|last3=Hyster|first3=Todd K|date=april 2019|title=Biocatalytic hydrogen atom transfer: an invigorating approach to free-radical reactions|journal=Current Opinion in Chemical Biology|volume=49|pages=16–24|doi=10.1016/j.cbpa.2018.09.001|pmid=30269010|pmc=6437003}}&lt;/ref&gt; Reakcije biokatalize omogućene fotoredoksom spadaju u dvije kategorije:
# Interni [[koenzim]]/[[Kofaktor (biohemija)|kofaktorski]] fotokatalizator
# Eksterni foto[[katalizator]]
Određeni uobičajeni kofaktori za prijenos atoma vodika [[Prijenos atoma vodika|HAT]]) [[[Nikotinamid adenin-dinukleotid fosfat|NADPH]] i [[Flavin grupa|flavin]]) mogu djelovati kao reagensi za prijenos jednog elektrona [[Prijenos jednog elektrona|SET]]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sandoval|first1=Braddock A.|last2=Meichan|first2=Andrew J.|last3=Hyster|first3=Todd K.|date=23. 8. 2017|title=Enantioselective Hydrogen Atom Transfer: Discovery of Catalytic Promiscuity in Flavin-Dependent 'Ene'-Reductases|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=139|issue=33|pages=11313–11316|doi=10.1021/jacs.7b05468|pmid=28780870|bibcode=2017JAChS.13911313S |issn=0002-7863}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Li|first1=Zhining|last2=Wang|first2=Zexu|last3=Meng|first3=Ge|last4=Lu|first4=Hong|last5=Huang|first5=Zedu|last6=Chen|first6=Fener|date=april 2018|title=Identification of an Ene Reductase from Yeast Kluyveromyces Marxianus and Application in the Asymmetric Synthesis of ( R )-Profen Esters|journal=Asian Journal of Organic Chemistry|volume=7|issue=4|pages=763–769|doi=10.1002/ajoc.201800059}}&lt;/ref&gt; Iako su ove vrste sposobne za HAT bez zračenja, njihovi redoks potencijali se povećavaju za skoro 2,0 V nakon zračenja vidljivom svjetlošću.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Emmanuel|first1=Megan A.|last2=Greenberg|first2=Norman R.|last3=Oblinsky|first3=Daniel G.|last4=Hyster|first4=Todd K.|date=14. 12. 2016|title=Accessing non-natural reactivity by irradiating nicotinamide-dependent enzymes with light|url=https://archive.org/details/nature-uk_2016-12-15_540_7633/page/414|journal=Nature|volume=540|issue=7633|pages=414–417|doi=10.1038/nature20569|issn=1476-4687|pmid=27974767|bibcode=2016Natur.540..414E|s2cid=205252473}}&lt;/ref&gt; Kada se upare sa svojim odgovarajućim enzimima (obično [[reduktaza|en-reduktaze]]), ovaj fenomen su hemičari koristili za razvoj enantioselektivnih metodologija redukcije. Na primjer, [[laktami]] srednje veličine mogu se sintetizirati u kiralnom okruženju en-reduktaze putem reduktivne, [[Baldwinova pravila|koju je Baldwin preferirao]], [[radikalska ciklizacija|radikalske ciklizacije]], završene enantioselektivnim HAT-om iz [[NADPH]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Biegasiewicz|first1=Kyle F.|last2=Cooper|first2=Simon J.|last3=Gao|first3=Xin|last4=Oblinsky|first4=Daniel G.|last5=Kim|first5=Ji Hye|last6=Garfinkle|first6=Samuel E.|last7=Joyce|first7=Leo A.|last8=Sandoval|first8=Braddock A.|last9=Scholes|first9=Gregory D.|last10=Hyster|first10=Todd K.|date=21. 6. 2019|title=Photoexcitation of flavoenzymes enables a stereoselective radical cyclization|url=https://archive.org/details/science_2019-06-21_364_6446/page/1166|journal=Science|volume=364|issue=6446|pages=1166–1169|doi=10.1126/science.aaw1143|pmid=31221855|issn=0036-8075|bibcode=2019Sci...364.1166B|pmc=7028431}}&lt;/ref&gt;
Druga kategorija biokatalitskih reakcija omogućenih fotoredoksom koristi eksterni fotokatalizator (PC). Mogu se koristiti mnoge vrste PC-a sa širokim rasponom [[redoks]] potencijala, što omogućava veću prilagodljivost reaktivnosti u poređenju sa korištenjem kofaktora. [[Bengalska ruža]] i eksterni PC, korišteni su u tandemu sa oksidoreduktazom za enantioselektivnu deacilaciju srednje velikih alfa-[[acil]]-[[keton]]a.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Biegasiewicz|first1=Kyle F.|last2=Cooper|first2=Simon J.|last3=Emmanuel|first3=Megan A.|last4=Miller|first4=David C.|last5=Hyster|first5=Todd K.|date=juli 2018|title=Catalytic promiscuity enabled by photoredox catalysis in nicotinamide-dependent oxidoreductases|journal=Nature Chemistry|volume=10|issue=7|pages=770–775|doi=10.1038/s41557-018-0059-y|pmid=29892028|issn=1755-4330|bibcode=2018NatCh..10..770B|s2cid=48360817}}&lt;/ref&gt;

Korištenje eksternog PC-a ima neke nedostatke. Naprimjer, eksterni PC-i obično kompliciraju [[dizajn]] reakcije jer PC može reagirati i s vezanim i s nevezanim supstratom. Ako dođe do reakcije između nevezanog supstrata i PC-a, gubi se enantioselektivnost i mogu se pojaviti druge nuspojave.

== Poljoprivredna upotreba ==
Bioenzimi su također [[biokatalizator]]i. Pripremaju se fermentacijom organskog otpada, jaggeryja i vode u omjeru 3:1:10 tokom tri mjeseca. Povećava populaciju [[mikrob]]a u tlu i ubrzava [[kompost]]iranje i razgradnju, pa se stoga uključuje u katalizatore. Liječi tlo. Jedno je od najboljih tekućih organskih gnojiva. Razrjeđuje se vodom.
== Također pogledajte ==
* [[Lista enzima]]
* [[Industrijski enzimi]]
==Reference==
{{refspisak|colwidth=30em}}
== Dodatni izvori ==
* {{cite journal | last1 = Mortison | first1 = JD | last2 = Sherman | first2 = DH | year = 2010 | title = Frontiers and opportunities in chemoenzymatic synthesis | journal = J Org Chem | volume = 75 | issue = 21| pages = 7041–51 | doi = 10.1021/jo101124n | pmid = 20882949 | pmc = 2966535 }}
* Kim, Jinhyun; Lee, Sahng Ha; Tieves, Florian; Paul, Caroline E.; Hollmann, Frank; Park, Chan Beum (5 July 2019). &quot;[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.aax0501 Nicotinamide adenine dinucleotide as a photocatalyst]&quot;. ''Science Advances''. '''5''' (7): eaax0501. [[doi:10.1126/sciadv.aax0501]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Kim |first1=Jinhyun |last2=Lee |first2=Sahng Ha |last3=Tieves |first3=Florian |last4=Paul |first4=Caroline E. |last5=Hollmann |first5=Frank |last6=Park |first6=Chan Beum |title=Nicotinamide adenine dinucleotide as a photocatalyst |journal=Science Advances |date=5. 7. 2019 |volume=5 |issue=7|doi=10.1126/sciadv.aax0501|pmid=31334353 |pmc=6641943 |bibcode=2019SciA....5..501K }}&lt;/ref&gt;

==Vanjski linkovi==
* [https://www.acib.at/ Austrian Centre of Industrial Biotechnology official website]
* [http://www.coebio3.org The Centre of Excellence for Biocatalysis - CoEBio3]
* [http://centres.exeter.ac.uk/biocatalysis/ The University of Exeter - Biocatalysis Centre]
* [https://web.archive.org/web/20090626071055/http://www.uiowa.edu/~biocat/ Center for Biocatalysis and Bioprocessing - The University of Iowa]
* [https://web.archive.org/web/20130501022048/http://www.bt.tudelft.nl/boc TU Delft - Biocatalysis &amp; Organic Chemistry (BOC)]
* [https://web.archive.org/web/20100213032908/http://www.biotech.kth.se/biochem/biocatalysis/ KTH Stockholm - Biocatalysis Research Group]
* [http://www.technical-biocatalysis.com Institute of Technical Biocatalysis at the Hamburg University of Technology (TUHH)]
* [https://web.archive.org/web/20160315135517/http://www.biocascades.eu/ Biocascades Project]

{{Hiralna sinteza}}
{{Authority control}}

[[Kategorija:Enzimi]]
[[Kategorija:Kataliza]]
[[Kategorija:Organska hemija]]</text>
      <sha1>qui6tcxmkefkpwfes2w1xb75ohh5gxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Selma Kadić-Maglajlić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>532563</id>
    <revision>
      <id>3925774</id>
      <parentid>3924404</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4829" sha1="9o7mvx5e8f64r3lb3qs9p2sru28hgl7" xml:space="preserve">{{Infokutija naučnik
| ime = Selma Kadić-Maglajlić
| datum_rođenja = 1984.
| nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]]
| polje = [[marketing]]
| radne_institucije = [[Ekonomski fakultet u Sarajevu]]&lt;br&gt;Copenhagen Business School
| poznat_po = istraživanjima iz [[B2B marketing]]a, prodaje, uslužnog marketinga, etike u prodaji i digitalizacije
}}

'''Selma Kadić-Maglajlić''' (rođena 1984.) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je naučnica iz oblasti [[marketing]]a i univerzitetska profesorica. Vanredna je profesorica na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]], a potom i vanredna profesorica marketinga na Copenhagen Business Schoolu, gdje djeluje u Odsjeku za marketing i povezana je s istraživanjima iz oblasti [[B2B]] marketinga, usluga, [[Digitalizacija|digitalizacije]], [[vještačka inteligencija|vještačke inteligencije]] i prodaje.&lt;ref name=&quot;cbs-profile&quot;&gt;{{cite web |title=Selma Kadic-Maglajlic |url=https://www.cbs.dk/en/research/departments/department-marketing/selma-kadic-maglajlic |website=CBS – Copenhagen Business School |access-date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;cbs-portal&quot;&gt;{{cite web |title=Selma Kadic-Maglajlic |url=https://research.cbs.dk/en/persons/selma-kadic-maglajlic/ |website=CBS Research Portal |access-date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

U regionalnom pregledu katedri za marketing iz 2018. navedena je kao doktorica ekonomskih nauka u zvanju vanredne profesorice na [[Ekonomski fakultet u Sarajevu|Ekonomskom fakultetu u Sarajevu]], pri Katedri za marketing. U istom izvoru njena područja interesa opisana su kao lična prodaja i upravljanje prodajom, kvantitativne metode u marketingu te etika i psihologija u marketingu i prodaji.&lt;ref name=&quot;efzg2018&quot;&gt;{{cite web |title=Regionalni interkatedarski susret katedri za marketing 2018: Popis članova katedri za marketing |url=https://www.efzg.unizg.hr/UserDocsImages/MAR/tkomarac/Popis%20%C4%8Dlanova%20katedri%20za%20marketing_2018.pdf |website=Ekonomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |access-date=27. 3. 2026 |format=PDF}}&lt;/ref&gt; U dokumentaciji [[Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu|Centra za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu]] iz 2023. navedena je među voditeljicama interdisciplinarnog doktorskog programa &quot;Globalne studije&quot;.&lt;ref name=&quot;cis2023&quot;&gt;{{cite web |title=Interdisciplinarni doktorski program iz društvenih nauka: Globalne studije – Nastavni plan i program, izmjene i dopune |url=https://cis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/02/Elaborat_Doktorski-studij-sa-syllabusima_2024.pdf |website=Centar za interdisciplinarne studije Univerziteta u Sarajevu |access-date=27. 3. 2026 |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

Njeni radovi objavljeni su u međunarodnim časopisima kao što su ''Journal of Business Ethics'', ''Journal of Business Research'' i ''Industrial Marketing Management''.&lt;ref name=&quot;jbe2019&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kadic-Maglajlic |first1=Selma |last2=Micevski |first2=Milena |last3=Lee |first3=Nick |last4=Boso |first4=Nathaniel |last5=Vida |first5=Irena |title=Three Levels of Ethical Influences on Selling Behavior and Performance: Synergies and Tensions |journal=Journal of Business Ethics |year=2019 |volume=156 |issue=2 |pages=377–397 |doi=10.1007/s10551-017-3588-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;jbr2018&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kadic-Maglajlic |first1=Selma |last2=Boso |first2=Nathaniel |last3=Micevski |first3=Milena |title=How Internal Marketing Drive Customer Satisfaction in Matured and Maturing European Markets? |journal=Journal of Business Research |year=2018 |volume=86 |pages=291–299 |doi=10.1016/j.jbusres.2017.09.024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;imm2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chatterjee |first1=Sheshadri |last2=Chaudhuri |first2=Ribhu |last3=Vrontis |first3=Demetris |last4=Kadic-Maglajlic |first4=Selma |title=Adoption of AI Integrated Partner Relationship Management (AI-PRM) in B2B Sales Channels: Exploratory Study |journal=Industrial Marketing Management |year=2023 |volume=109 |pages=164–173 |doi=10.1016/j.indmarman.2022.12.014}}&lt;/ref&gt; Na Copenhagen Business Schoolu vodi se i kao jedna od predsjedavajućih istraživačkog klastera za B2B marketing i prodaju.&lt;ref name=&quot;b2b-cluster&quot;&gt;{{cite web |title=B2B Marketing and Sales Research Cluster (B2BMSRC) |url=https://www.cbs.dk/research/departments/department-marketing/b2b-marketing-research-cluster-b2bmrc |website=Copenhagen Business School |access-date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Citation|title=Selma Kadić-Maglajlić otkriva kako posao mijenja vašu ličnost? - Životna škola|url=https://www.youtube.com/watch?v=qViyedkOCqY|date=8. 4. 2026|accessdate=8. 9. 2026|last=Oslobođenje}}Youtube video
{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Kadic-Maglajlic, Selma}}
[[Kategorija:Rođeni 1984.]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]]</text>
      <sha1>9o7mvx5e8f64r3lb3qs9p2sru28hgl7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biogeohemijski ciklus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533462</id>
    <revision>
      <id>3926558</id>
      <parentid>3914525</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:02:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 3 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57070" sha1="tkr5is06ca6e2z4klgtkfcyn5rskzms" xml:space="preserve">{{Razlikovati|Geohemijski ciklus}}{{biogeohemijski ciklus |state=expamded}}
'''Biogeohemijski ciklus''', ili općije '''ciklus materije''',&lt;ref&gt;{{Cite web |title=CK12-Foundation |url=https://flexbooks.ck12.org/cbook/ck-12-college-human-biology-flexbook-2.0/section/24.7/primary/lesson/cycles-of-matter-chumbio/ |access-date=21. 3. 2022 |website=flexbooks.ck12.org}}&lt;/ref&gt; je kretanje i transformacija [[hemijski element|hemijskih elemenata]] i [[hemijski spoj|spojeva]] između živih [[organizam]]a, [[Zemljina atmosfera|atmosfere]] i [[Zemljina kora|Zemljine kore]]. Glavni biogeohemijski ciklusi uključuju [[ciklus ugljika]], [[ciklus dušika|dušika]] i [[ciklus vode|vode]]. U svakom ciklusu, [[hemijski element]] ili molekula transformiše se i kruže među  živim organizmima i kroz različite geološke oblike i rezervoare, uključujući atmosferu, [[tlo]] i [[okean]]e. Može se smatrati putem kojim se [[hemijska supstanca]] [[Wiktionary:cycle|ciklira]] (okreće ili kreće kroz) [[Biotske komponente|biotski odjeljak]] i [[Abiotska komponenta|abiotski odjeljci]] [[Zemlja|Zemlje]]. Biotski odjeljak je [[biosfera]], a abiotski odjeljci su [[atmosfera]], [[litosfera]] i [[hidrosfera]].

Naprimjer, u [[ciklus ugljika|ciklusu ugljika]], atmosferski [[ugljik-dioksid]] apsorbiraju [[biljke]] putem [[fotosinteza|fotosinteze]], što ga pretvara u [[organski spoj|organske spojeve]] koji organizmi koriste za energiju i rast. [[Ugljik]] se zatim oslobađa natrag u atmosferu, putem [[respiracija|disanja]] i [[razgradnja|razgradnje]]. Osim toga, ugljik se skladišti u [[fosilnon gorivo|fosilnim gorivima]] i oslobađa se u atmosferu ljudskim aktivnostima, kao što je sagorijevanje [[fosil]]nih  [[gorivo|goriva]]. U ciklusu dušika, atmosferski [[dušikov plin]] biljke pretvaraju u upotrebljive oblike kao što su [[amonijak]] i [[nitrati]] kroz proces [[fiksacija dušika|fiksacije dušika]]. Ove spojeve mogu koristiti drugi organizmi, a dušik se vraća u atmosferu putem [[denitrifikacija|denitrifikacije]] i drugih procesa. U ciklusu vode u prirodi, voda, kao [[univerzalni rastvarač]] isparava sa kopna i okeana formirajući oblake u atmosferi, a zatim se [[Padavine|istaloženi]] vraćaju u različite dijelove [[Zemlja|Planete]]. Padavine mogu [[curenje|procuriti]] u [[zemljište]] i postati dio sistema podzemnih voda koje koriste [[biljke]] i drugi organizmi, ili mogu [[Površinsko oticanje|oticanje s površine]] formirati [[jezera]] i [[rijeke]]. Podzemna voda zatim može procuriti u okean zajedno sa [[riječno ispuštanje|riječnim ispuštanjima]], bogatim [[rastvorena organska materija|rastvorenom]] i [[čestica organske materije|česticama organske materije]] i drugim [[nutrijent|hranjivim tvarima]].

Postoje biogeohemijski ciklusi za mnoge druge elemente, kao što su [[ciklus kisika|kisik]], [[ciklus vodika|vodik]], [[ciklus fosfora|fosfor]], [[ciklus kalcija|kalcij]], [[ciklus željeza|gvožđe]], [[ciklus sumpora|sumpor]], [[ciklus žive|živa]] i [[ciklus selena|selen]]. Postoje i ciklusi za molekule, kao što su [[ciklus vode|voda]] i [[ciklus silicija|silika]]. Pored toga, postoje makroskopski ciklusi kao što je [[ciklus stijena]], i ciklusi izazvani čovjekom za sintetske spojeve kao što su [[polihlorirani bifenil]]i (PCB). U nekim ciklusima postoje geološki rezervoari gdje supstance mogu ostati ili biti [[:Wiktionary:sekvestacija|sekvestrirane]] duži vremenski period.

Biogeohemijski ciklusi uključuju interakciju bioloških, geoloških i hemijskih procesa. Biološki procesi uključuju utjecaj [[mikroorganizam]]a, koji su ključni pokretači biogeohemijskog ciklusa. Mikroorganizmi imaju sposobnost provođenja širokog spektra metaboličkih procesa bitnih za ciklus hranjivih tvari (makronutrijenata i mikronutrijenata) i hemikalija u globalnim [[ekosistem]]ima. Bez mikroorganizama mnogi od ovih procesa se ne bi odvijali, sa značajnim uticajem na funkcioniranje kopnenih i okeanskih ekosistema i biogeohemijskih ciklusa [[planeta|Planete]] u cjelini. Promjene ciklusa mogu uticati na ljudsko zdravlje. Ciklusi su međusobno povezani i imaju važnu ulogu u regulaciji klime, podržavanju rasta biljaka, [[fitoplankton]]a i ostalih organizama, te održavanju zdravlja ekosistema općenito. Ljudske aktivnosti poput sagorijevanja fosilnih goriva i korištenja velikih količina gnojiva mogu poremetiti cikluse, doprinoseći [[klimatske pomjene|klimatskim promjenama]], zagađenju i drugim ekološkim problemima..
{{TOC limit|2}}

==Pregled==
[[Datoteka:Generalized biogeochemical cycle.jpg|thumb|Generalizirani biogeohemijski ciklus&lt;ref name=Moses2012 /&gt;|278x278piksel]] 
[[Slika:The Nitrogen Cycle (1).png|thumb| Pojednostavljena verzija ciklusa dušika|238x238piksel]]
[[Energija]] teče usmjereno kroz ekosisteme, ulazeći kao [[sunčeva svjetlost]] (ili neorganske molekule za [[hemoautotrof]]e) i izlazeći kao toplota tokom mnogih transfera između [[trofički nivo|trofičkih nivoa]]. Međutim, materija koja čini žive organizme se čuva i reciklira. Šest najčešćih elemenata povezanih s organskim molekulama – [[ugljik]], [[dušik]], [[vodik]], [[kisik]], [[fosfor]] i [[sumpor]] – uzimaju različite hemijske oblike i mogu postojati duži period u atmosferi, na kopnu, u vodi ili ispod Zemljine površine. Geološki procesi, kao što su [[trošenje]], [[erozija]], [[odvodnjavanje vode]] i [[subdukcija]] [[kontinentalna ploča|kontinentalnih ploča]], svi imaju ulogu u ovom recikliranju materijala. Budući da [[geologija]] i [[hemija]] imaju glavne uloge u proučavanju ovog procesa, recikliranje neorganske materije između živih organizama i njihove okoline naziva se biogeohemijski ciklus.&lt;ref name=OpenStax&gt;[https://cnx.org/contents/ZdFkREJc@7/Biogeochemical-Cycles Biogeochemical Cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927040316/https://cnx.org/contents/ZdFkREJc@7/Biogeochemical-Cycles |date=27. 9. 2021 }}, ''OpenStax'', 9 May 2019. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;
Šest gore navedenih elemenata ([[biogeni elementi]]) organizmi koriste na različite načine. Vodik i kisik nalaze se u vodi i organskim molekulama, a oba su neophodna za život. Ugljik se nalazi u svim organskim molekulama, dok je dušik važna komponenta [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]] i [[protein]]a. [[Fosfor]] se koristi za stvaranje nukleinskih kiselina i [[fosfolipid]]a koji čine biološke membrane. [[Sumpor]] je ključan za [[dimenzija|trodimenzijski]] oblik proteina. Kruženje ovih elemenata je međusobno povezano. Naprimjer, kretanje vode je ključno za ispiranje sumpora i fosfora u rijeke koje zatim mogu teći u okeane. [[Minerali]]  kruže kroz biosferu između biotskih i abiotskih komponenti i od jednog organizma do drugog, u [[lanac ishrane|lancima|| i [[mreža ishrane|mrežama ishrane]].&lt;ref name=Fisher2019&gt;Fisher M. R. (Ed.) (2019) ''Environmental Biology'', [https://openoregon.pressbooks.pub/envirobiology/chapter/3-2-biogeochemical-cycles/ 3.2 Biogeochemical Cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210927040314/https://openoregon.pressbooks.pub/envirobiology/chapter/3-2-biogeochemical-cycles/ |date=27. 9. 2021 }}, OpenStax. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;

Ekološki sistemi ([[ekosistemi]]) imaju mnogo biogeohemijskih ciklusa koji djeluju kao dio sistema, na primjer, ciklus vode, ciklus ugljika, ciklus dušika itd. Svi hemijski elementi koji se javljaju u organizmima dio su biogeohemijskih ciklusa. Osim što su dio živih organizama, ovi hemijski elementi također kruže kroz abiotičke faktore ekosistema kao što su voda ([[hidrosfera]]), [[zemljište]]/[[stijene]] i [[kamen]]je ([[litosfera]]) i/ili zrak ([[Zemljina atmosfera|atmosfera]]).&lt;ref name=&quot;enviroliteracy.org&quot;&gt;{{cite web|title=Biogeochemical Cycles|url=http://www.enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html|publisher=The Environmental Literacy Council|access-date=20. 11. 2017|archive-date=30. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430133927/http://enviroliteracy.org/subcategory.php/198.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Živi faktori Planete mogu se zajednički nazvati [[biosfera]]. Svi nutrijenti - kao što su [[ugljik]], [[azot]], [[kiseik]], [[fosfor]] i [[sumpor]] – koje živi organizmi koriste u ekosistemima dio su „zatvorenog sistema“; stoga se ove hemikalije recikliraju umjesto da se gube i stalno se obnavljaju kao u otvorenom sistemu.&lt;ref name=&quot;enviroliteracy.org&quot;/&gt;

Glavni dijelovi biosfere povezani su u biogeohemijskim ciklusima,  tokom hemijskih elemenata i spojeva. U mnogim od ovih ciklusa, [[biota (ekologija)|biota]] ima važnu ulogu. [[Materija]]  i [[energija]] iz Zemljine unutrašnjosti se oslobađa [[vulkan]]ima. Atmosfera brzo razmjenjuje neke spojeve i elemente sa biotom i okeanima. Razmjena materijala između stijena, tla i okeana je uglavnom sporija u rom poređenju.&lt;ref name=Moses2012&gt;Moses, M. (2012) [http://editors.eol.org/eoearth/wiki/biogeochemical_cycles Biogeochemical cycles] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211122221017/https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Biogeochemical_cycles |date=22. 11. 2021 }}. ''Encyclopedia of Earth''.&lt;/ref&gt;
U ekodistemu, materija kruži, a energija teče/protiče. Protok energije u ekosistemu je „otvoreni sistem“; Sunce konstantno daje Planeti energiju u obliku svjetlosti dok se ona na kraju koristi i gubi u obliku toplote kroz trofičke nivoe [[lanac ishrane|lanca ishrane]]. Ugljik se koristi za proizvodnju [[ugljikohidrat]]a, [[masti]] i [[protein]]a, glavnih izvora energije hrane. Ovi spojevi se oksidiraju, kako bi se oslobodio [[ugljik-dioksid]], koji [[biljke]] mogu asunilirati za stvaranje organskih spojeva. [[hemokska reakcija|Hemijsku reakciju]] pokreće [[svjetlosna energija]] sunčeve svjetlosti.

Sunčeva svjetlost je potrebna za spajanje ugljika s vodikom i kisikom u izvor energije, ali ekosistemi u dubokom moru, gdje sunčeva svjetlost ne može prodrijeti, dobijaju energiju iz sumpora. Vodik.sulfid u blizini [[hidrotermalnu izvor|hidrotermalnih izvora]]  mogu koristiti organizmi poput divovskog cjevastog crva. U ciklusu sumpora, sumpor se može zauvijek reciklirati kao izvor energije. Energija se može osloboditi putem [[oksidacija]] i [[redoks|redukcije]] sumpornih spojeva (npr. oksidacijom elementarnog sumpora do [[sulfit]]a, a zatim do [[sulfat]]a).
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180px&quot;&gt;
File:BIOGEOCHEMICAL CYCLING OF ELEMENTS.svg| | Primjeri glavnih biogeohemijskih procesa
File:WhalePump.jpg| Okeanska [[kitova pumpa]] koja prikazuje kako [[kitovi]] kruže u hranjivim tvarima kroz okeanski [[vodeni stupac]]
Datoteka:Global carbon cycle.webp| Implikacije promjena u globalnom ciklusu ugljika uzrokovanih ljudskom aktivnošću zabrinjavaju naučnike i svjetsku javnpst uopće.&lt;ref&gt;Avelar, S., van der Voort, T.S. and Eglinton, T.I. (2017) &quot;Relevance of carbon stocks of marine sediments for national greenhouse gas inventories of maritime nations&quot;. ''Carbon balance and management'', '''12'''(1): 10.{{doi|10.1186/s13021-017-0077-x|doi-access=free}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;
&lt;/gallery&gt;
Iako Zemlja stalno prima energiju od Sunca, njen hemijski sastav je u suštini fiksan, jer se dodatna materija samo povremeno dodaje [[meteorit]]ima. Budući da se ovaj hemijski sastav ne obnavlja kao [[energija]], svi procesi koji zavise od ovih hemikalija moraju se reciklirati. Ovi ciklusi uključuju i živu biosferu i neživu [[litosfera|litosferu]], [[Zemljina armisfera|atmosferu]] i [[hidrosfera|hidrosferu]].
Biogeohemijski ciklusi se mogu uporediti sa [[geohemijski ciklus|geohemijskim ciklusima]]. Potonji se bavi samo [[Zemljina kora|korom]] i subkornim rezervoarima, iako se neki procesi iz oba preklapaju.

==Odjeljci==
Biogeohemijski ciklusi funkcionišu kretanjem supstanci, koje također mogu proći kroz hemijska preuređenja, kroz puteve u [[Biotička komponenta|biotskom odjeljku]] i [[Abiotska komponenta|abiotskim odjeljcima]] Zemlje. Biotski odjeljak je [[biosfera]], a abiotički odjeljci su [[atmosfera]], [[litosfera]] i [[hidrosfera]].

===Biotski odjeljak===
====Biosfera====
{{glavni|Biosfera}}

Mikroorganizmi pokreću veliki dio biogeohemijskih ciklusa u Zemljinom sistemu.&lt;ref&gt;{{cite journal |title = The Microbial Engines That Drive Earth's Biogeochemical Cycles|url = https://archive.org/details/sim_science_2008-05-23_320_5879/page/1034|year = 2008|doi = 10.1126/science.1153213|last1 = Falkowski|first1 = P. G.|last2 = Fenchel|first2 = T.|last3 = Delong|first3 = E. F.|journal = Science|volume = 320|issue = 5879|pages = 1034–1039|pmid = 18497287|bibcode = 2008Sci...320.1034F|s2cid = 2844984}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Zakem2020&gt;{{cite journal |title = Redox-informed models of global biogeochemical cycles|year = 2020|doi = 10.1038/s41467-020-19454-w|last1 = Zakem|first1 = Emily J.|last2 = Polz|first2 = Martin F.|last3 = Follows|first3 = Michael J.|journal = Nature Communications|volume = 11|issue = 1|page = 5680|pmid = 33173062|pmc = 7656242|bibcode = 2020NatCo..11.5680Z}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;

===Abiotski odjeljci===
[[Datoteka:90 mile beach.jpg|thumb|upright=1.7| [[Plaža]], scena koja istovremeno prikazuje tri abiotska odjeljka: atmosferu (zrak), hidrosferu (okean) i litosferu (tlo/stijene)]]

====Atmosfera====
{{glavni|Atmosfera}}

====Hidrosfera====
{{glavni|Hidrosfera}}
{{glavni|Morski biogeokemijski ciklusi}}
[[Datoteka:Role of marine organisms in biogeochemical cycling.jpg|thumb|upright=1.7| Neke uloge morskih organizama u biogeohemijskim ciklusima u [[Južni okean|Južnom okeanu]] &lt;ref name=Henley2020&gt;{{cite journal |title = Changing Biogeochemistry of the Southern Ocean and Its Ecosystem Implications|year = 2020|doi = 10.3389/fmars.2020.00581|doi-access = free|last1 = Henley|first1 = Sian F.|last2 = Cavan|first2 = Emma L.|last3 = Fawcett|first3 = Sarah E.|last4 = Kerr|first4 = Rodrigo|last5 = Monteiro|first5 = Thiago|last6 = Sherrell|first6 = Robert M.|last7 = Bowie|first7 = Andrew R.|last8 = Boyd|first8 = Philip W.|last9 = Barnes|first9 = David K. A.|last10 = Schloss|first10 = Irene R.|last11 = Marshall|first11 = Tanya|last12 = Flynn|first12 = Raquel|last13 = Smith|first13 = Shantelle|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 7| page=581 | bibcode=2020FrMaS...7..581H |hdl = 11336/128446|hdl-access = free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;]]

Globalni [[okean]] pokriva više od 70% Zemljine površine i izuzetno je heterogen. Produktivna morska područja i obalni [[ekosistemi]] čine manji dio okeana u smislu površine, ali imaju ogroman uticaj na globalne biogeohemijske cikluse,koje provode [[mikrob]]ne zajednice, a koje predstavljaju 90% okeanske  [[biomasa|biomase]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1007/s12526-011-0084-1|title = The Census of Marine Life—evolution of worldwide marine biodiversity research|year = 2011|last1 = Alexander|first1 = Vera|last2 = Miloslavich|first2 = Patricia|last3 = Yarincik|first3 = Kristen|journal = Marine Biodiversity|volume = 41|issue = 4|pages = 545–554|s2cid = 25888475|doi-access = free| bibcode=2011MarBd..41..545A }}&lt;/ref&gt; Rad posljednjih godina uglavnom se fokusirao na kruženje ugljika i makronutrijenata poput dušika, fosfora i silikata: drugi važni elementi poput sumpora ili elemenata u tragovima manje su proučavani, što odražava povezana tehnička i logistička pitanja.&lt;ref name=Murillo2019 /&gt; Sve više su ova morska područja i pripadnici [[takson]]a koji formiraju njihove ekosisteme izloženi značajnom antropogenom pritisku, što utiče na morski život i recikliranje energije i hranjivih tvari.&lt;ref&gt;Galton, D. (1884) [https://www.proquest.com/openview/792c496cb0a1bdf11778db87c126ff44/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=1816417 10th Meeting: report of the royal commission on metropolitan sewage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210924063154/https://www.proquest.com/openview/792c496cb0a1bdf11778db87c126ff44/1?pq-origsite=gscholar&amp;cbl=1816417 |date=24. 9. 2021 }}. ''J. Soc. Arts'', '''33''': 290.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.2307/1294478|jstor = 1294478|last1 = Hasler|first1 = Arthur D.|title = Cultural Eutrophication is Reversible|url = https://archive.org/details/sim_bioscience_1969-05_19_5/page/424|journal = BioScience|year = 1969|volume = 19|issue = 5|pages = 425–431}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1002/2016GB005586|title = A reevaluation of the magnitude and impacts of anthropogenic atmospheric nitrogen inputs on the ocean|year = 2017|last1 = Jickells|first1 = T. D.|last2 = Buitenhuis|first2 = E.|last3 = Altieri|first3 = K.|last4 = Baker|first4 = A. R.|last5 = Capone|first5 = D.|last6 = Duce|first6 = R. A.|last7 = Dentener|first7 = F.|last8 = Fennel|first8 = K.|last9 = Kanakidou|first9 = M.|last10 = Laroche|first10 = J.|last11 = Lee|first11 = K.|last12 = Liss|first12 = P.|last13 = Middelburg|first13 = J. J.|last14 = Moore|first14 = J. K.|last15 = Okin|first15 = G.|last16 = Oschlies|first16 = A.|last17 = Sarin|first17 = M.|last18 = Seitzinger|first18 = S.|last19 = Sharples|first19 = J.|last20 = Singh|first20 = A.|last21 = Suntharalingam|first21 = P.|last22 = Uematsu|first22 = M.|last23 = Zamora|first23 = L. M.|journal = Global Biogeochemical Cycles|volume = 31|issue = 2|page = 289|bibcode = 2017GBioC..31..289J|hdl = 1874/348077| s2cid=5158406 |hdl-access = free}}&lt;/ref&gt; Ključni primjer je [[kulturna eutrofikacija]], gdje [[poljoprivredno oticanje]] dovodi do obogaćivanja obalnih ekosistema dušikom i fosforom, što znatno povećava produktivnost u rezultira [[cvjetanje algi|cvjetanjem algi]], [[deoksigenacija okeana|deoksigenacijom]] vodenog stuba i morskog dna, te povećanom emisijom stakleničkih plinova,&lt;ref name=Bouwman2005&gt;{{cite journal |doi = 10.1029/2004GB002314|title = Exploring changes in river nitrogen export to the world's oceans|year = 2005|last1 = Bouwman|first1 = A. F.|last2 = Van Drecht|first2 = G.|last3 = Knoop|first3 = J. M.|last4 = Beusen|first4 = A. H. W.|last5 = Meinardi|first5 = C. R.|journal = Global Biogeochemical Cycles|volume = 19|issue = 1|bibcode = 2005GBioC..19.1002B| s2cid=131163837 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; sa direktnim lokalnim i globalnim uticajima na [[azotni ciklus|azot]] i [[ugljikov ciklus]]. Međutim, oticanje [[organske materije]] sa kopna u [[obalne ekosisteme]] je samo jedna od niza hitnih prijetnji koje opterećuju mikrobne zajednice zbog globalnih promjena. Klimatske promjene su također rezultirale promjenama u [[kriosferi]], jer se glečeri i permafrost tope, što rezultira intenzivnijom [[stratifikacijom okeana|morskom stratifikacijom]], dok promjene [[redoks|redoks-stanja]] u različitim biomima brzo mijenjaju [[mikrobna zajednica|mikrobne zajednice]] neviđenom brzinom.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1111/gcb.12754|title = Climate change and dead zones|year = 2015|last1 = Altieri|first1 = Andrew H.|last2 = Gedan|first2 = Keryn B.|journal = Global Change Biology|volume = 21|issue = 4|pages = 1395–1406|pmid = 25385668|bibcode = 2015GCBio..21.1395A| s2cid=24002134 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Breitburg2018&gt;{{cite journal |doi = 10.1126/science.aam7240|title = Declining oxygen in the global ocean and coastal waters|year = 2018|last1 = Breitburg|first1 = Denise|last2 = Levin|first2 = Lisa A.|last3 = Oschlies|first3 = Andreas|last4 = Grégoire|first4 = Marilaure|last5 = Chavez|first5 = Francisco P.|last6 = Conley|first6 = Daniel J.|last7 = Garçon|first7 = Véronique|last8 = Gilbert|first8 = Denis|last9 = Gutiérrez|first9 = Dimitri|last10 = Isensee|first10 = Kirsten|last11 = Jacinto|first11 = Gil S.|last12 = Limburg|first12 = Karin E.|last13 = Montes|first13 = Ivonne|last14 = Naqvi|first14 = S. W. A.|last15 = Pitcher|first15 = Grant C.|last16 = Rabalais|first16 = Nancy N.|last17 = Roman|first17 = Michael R.|last18 = Rose|first18 = Kenneth A.|last19 = Seibel|first19 = Brad A.|last20 = Telszewski|first20 = Maciej|last21 = Yasuhara|first21 = Moriaki|last22 = Zhang|first22 = Jing|journal = Science|volume = 359|issue = 6371|pmid = 29301986|bibcode = 2018Sci...359M7240B|s2cid = 206657115|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cavicchioli2019&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/s41579-019-0222-5|title = Scientists' warning to humanity: Microorganisms and climate change|year = 2019|last1 = Cavicchioli|first1 = Ricardo|last2 = Ripple|first2 = William J.|last3 = Timmis|first3 = Kenneth N.|last4 = Azam|first4 = Farooq|last5 = Bakken|first5 = Lars R.|last6 = Baylis|first6 = Matthew|last7 = Behrenfeld|first7 = Michael J.|last8 = Boetius|first8 = Antje|last9 = Boyd|first9 = Philip W.|last10 = Classen|first10 = Aimée T.|last11 = Crowther|first11 = Thomas W.|last12 = Danovaro|first12 = Roberto|last13 = Foreman|first13 = Christine M.|last14 = Huisman|first14 = Jef|last15 = Hutchins|first15 = David A.|last16 = Jansson|first16 = Janet K.|last17 = Karl|first17 = David M.|last18 = Koskella|first18 = Britt|last19 = Mark Welch|first19 = David B.|last20 = Martiny|first20 = Jennifer B. H.|last21 = Moran|first21 = Mary Ann|last22 = Orphan|first22 = Victoria J.|last23 = Reay|first23 = David S.|last24 = Remais|first24 = Justin V.|last25 = Rich|first25 = Virginia I.|last26 = Singh|first26 = Brajesh K.|last27 = Stein|first27 = Lisa Y.|last28 = Stewart|first28 = Frank J.|last29 = Sullivan|first29 = Matthew B.|last30 = Van Oppen|first30 = Madeleine J. H.|journal = Nature Reviews Microbiology|volume = 17|issue = 9|pages = 569–586|pmid = 31213707|pmc = 7136171|display-authors = 1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Murillo2019&gt;{{cite journal |doi = 10.3389/fmars.2019.00657|doi-access = free|title = Editorial: Marine Microbiome and Biogeochemical Cycles in Marine Productive Areas|year = 2019|last1 = Murillo|first1 = Alejandro A.|last2 = Molina|first2 = Verónica|last3 = Salcedo-Castro|first3 = Julio|last4 = Harrod|first4 = Chris|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 6| page=657 | bibcode=2019FrMaS...6..657M }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Hutchins2019&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/s41579-019-0178-5|title = Climate change microbiology — problems and perspectives|year = 2019|last1 = Hutchins|first1 = David A.|last2 = Jansson|first2 = Janet K.|last3 = Remais|first3 = Justin V.|last4 = Rich|first4 = Virginia I.|last5 = Singh|first5 = Brajesh K.|last6 = Trivedi|first6 = Pankaj|journal = Nature Reviews Microbiology|volume = 17|issue = 6|pages = 391–396|pmid = 31092905|s2cid = 155102440}}&lt;/ref&gt;

Globalne promjene, stoga, utiču na ključne procese, uključujući [[morska primarna proizvodnja mora|primarnu produktivnost]], fiksaciju CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; i N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, [[disanje]]/[[remineralizacija|remineralizaciju]] organske materije, te tonjenje i zatrpavanje fiksiranog CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;.&lt;ref name=Hutchins2019 /&gt; Pored ovoga, okeani doživljavaju [[zakiseljavanje okeana|proces zakiseljavanja]], sa promjenom od ~0,1 [[pH]] jedinica između predindustrijskog perioda i danas, što utiče na [[karbonat]]nu/[[bikarbonat]]nu [[pufersko sredstvo|pufer]] hemiju. Zauzvrat, utvrđeno je da zakiseljavanje utiče na [[plankton]]ske zajednice, prvenstveno kroz efekte na kalcificirajuće [[takson]]e.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1242/jeb.115584|title = Biochemical adaptation to ocean acidification|year = 2015|last1 = Stillman|first1 = Jonathon H.|last2 = Paganini|first2 = Adam W.|journal = Journal of Experimental Biology|volume = 218|issue = 12|pages = 1946–1955|pmid = 26085671|s2cid = 13071345|doi-access = free| bibcode=2015JExpB.218.1946S }}&lt;/ref&gt; Također postoje dokazi o promjenama u proizvodnji ključnih međuprodukata hlapljivih spojeva, od kojih neki imaju izražene efekte staklene bašte (npr. N&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O i CH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, koje je Breitburg pregledao 2018. godine,&lt;ref name=Breitburg2018 /&gt; zbog porasta globalne temperature, stratifikacije okeana i deoksigenacije, što dovodi do gubitka čak 25 do 50% dušika iz okeana u atmosferu u takozvanim [[zona minimuma kisika]]&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/s41579-018-0087-z|title = Microbial niches in marine oxygen minimum zones|year = 2018|last1 = Bertagnolli|first1 = Anthony D.|last2 = Stewart|first2 = Frank J.|journal = Nature Reviews Microbiology|volume = 16|issue = 12|pages = 723–729|pmid = 30250271|s2cid = 52811177}}&lt;/ref&gt; or [[Anoxic waters|anoxic]] marine zones,&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1205009109|title = Microbial oceanography of anoxic oxygen minimum zones|url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-10-02_109_40/page/15996|year = 2012|last1 = Ulloa|first1 = O.|last2 = Canfield|first2 = D. E.|last3 = Delong|first3 = E. F.|last4 = Letelier|first4 = R. M.|last5 = Stewart|first5 = F. J.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 109|issue = 40|pages = 15996–16003|pmid = 22967509|pmc = 3479542|bibcode = 2012PNAS..10915996U|s2cid = 6630698|doi-access = free}}&lt;/ref&gt; vođeno mikrobnim procesima. Drugi proizvodi, koji su obično toksični za morski [[nekton]], uključujući reducirane vrste sumpora kao što je H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S, imaju negativan uticaj na morske resurse, poput ribarstva i obalne akvakulture. Dok su se globalne promjene ubrzale, došlo je do paralelnog porasta svijesti o složenosti morskih ekosistema, a posebno o fundamentalnoj ulozi mikroba kao pokretača funkcioniranja [[ekosistem]]a.&lt;ref name=Murillo2019 /&gt;&lt;ref name=Cavicchioli2019 /&gt;

====Litosfera====
{{glavni|Litosfera}}

== Rezervoari ==
[[hemija|Hemikalije]] se ponekad zadržavaju duži vremenski period na jednom mjestu. Ovo mjesto se naziva ''rezervoar'', koji, naprimjer, uključuje objekte poput naslaga [[ugalj|uglja]] koje skladište [[ugljik]] duži vremenski period.&lt;ref name=&quot;carbon&quot;&gt;{{cite web|last1=Baedke|first1=Steve J.|last2=Fichter|first2=Lynn S.|title=Biogeochemical Cycles: Carbon Cycle|url=http://csmgeo.csm.jmu.edu/geollab/idls/carboncycle.htm|website=Supplemental Lecture Notes for Geol 398|publisher=James Madison University|access-date=20. 11. 2017|archive-date=1. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043948/http://csmgeo.csm.jmu.edu/geollab/idls/carboncycle.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; When chemicals are held for only short periods of time, they are being held in ''exchange pools''. Examples of exchange pools include plants and animals.&lt;ref name=&quot;carbon&quot; /&gt;
[[Biljke]] i [[životinje]] koriste se ugljikom za proizvodnju [[ugljikohidrat]]a, [[masti]] i [[protein]]a, koji se zatim mogu koristiti za izgradnju njihovih unutrašnjih struktura ili za dobijanje energije. Biljke i životinje privremeno koriste ugljik u svojim sistemima, a zatim ga ispuštaju nazad u zrak ili okolni medij. Općenito, rezervoari su abiotski, dok su bazeni za razmjenu biotaki fakori. Ugljik se zadržava relativno kratko vrijeme u biljkama i životinjama u poređenju sa naslagama uglja. Količina vremena koju hemikalija zadržava na jednom mjestu naziva se njeno [[vrijeme zadržavanja]] ili [[vrijeme prometa]] (također se naziva vrijeme obnove ili doba izlaska).&lt;ref name=&quot;carbon&quot; /&gt;

==Modeli kutija==
{{glavni|Modeli klimatskih kutija}}
[[Datoteka:Simple box model.png|thumb|upright=1.6|right| Osnovni model s jednom kutijom]]
Modeli kutija se široko koriste za modeliranje biogeohemijskih sistema.&lt;ref name=Sarmiento1984&gt;{{cite journal| author = Sarmiento, J.L.|author2=Toggweiler, J.R.| year = 1984| title = A new model for the role of the oceans in determining atmospheric P CO 2| url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1984-04-12_308_5960/page/620| journal = Nature| volume = 308| pages = 621–24| doi = 10.1038/308621a0| issue=5960 |bibcode = 1984Natur.308..621S |s2cid=4312683}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bianchi2007&quot;&gt;[[Thomas S. Bianchi|Bianchi, Thomas]] (2007) [https://books.google.com/books?id=3no8DwAAQBAJ&amp;q=%22Biogeochemistry+of+Estuaries%22 ''Biogeochemistry of Estuaries''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210925012739/https://books.google.com/books?id=3no8DwAAQBAJ&amp;printsec=frontcover&amp;dq=%22Biogeochemistry+of+Estuaries%22&amp;hl=en&amp;newbks=1&amp;newbks_redir=0&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwixq4PYm_brAhXYILcAHUVzBf0QuwUwAHoECAIQBw#v=onepage&amp;q=%22Biogeochemistry%20of%20Estuaries%22&amp;f=false |date=25. 9. 2021 }} page 9, Oxford University Press. {{ISBN|9780195160826}}.&lt;/ref&gt; Kutijasti modeli su pojednostavljene verzije složenih sistema, svodeći ih na kutije (ili rezervoare za skladištenje [[Termodinamika|rezervoare]]) za hemijske materijale, povezane tokovima materijala [[fluks]]ovima. Jednostavni kutijasti modeli imaju mali broj kutija sa svojstvima, kao što je volumen, koja se ne mijenjaju s vremenom. Pretpostavlja se da se kutije ponašaju kao da su homogeno pomiješane.&lt;ref name=Bianchi2007 /&gt; Ovi modeli se često koriste za izvođenje analitičkih formula koje opisuju dinamiku i stacionarno stanje zastupljenosti uključenih hemijskih vrsta.
Dijagram desno prikazuje osnovni model s jednom kutijom. Rezervoar sadrži količinu materijala ''M'' koja se razmatra, kako je definirano hemijskim, fizičkim ili biološkim svojstvima. Izvor ''Q'' je tok materijala u rezervoar, a ponor ''S'' je tok materijala iz rezervoara. Budžet je kontrola i ravnoteža izvora i ponora koji utiču na promet materijala u rezervoaru. Rezervoar je u [[stacionarno stanje|stacionarnom stanju]] ako je ''Q'' = ''S'', odnosno ako izvori uravnotežuju ponore i nema promjena tokom vremena.&lt;ref name=Bianchi2007 /&gt;

Vrijeme zadržavanja ili prometa je prosječno vrijeme koje materijal provodi u rezervoaru. Ako je rezervoar u stacionarnom stanju, to je isto kao i vrijeme potrebno za punjenje ili pražnjenje rezervoara. Dakle, ako je τ vrijeme prometa, onda je τ = ''M''/''S''.&lt;ref name=Bianchi2007 /&gt; Jednačina koja opisuje brzinu promjene sadržaja u rezervoaru je: 
:&lt;math&gt;\frac{dM}{dt} = Q - S = Q - \frac{M}{\tau}.&lt;/math&gt;

Kada su dva ili više rezervoara povezana, može se smatrati da materijal kruži između rezervoara i mogu postojati predvidljivi obrasci cikličnog toka.&lt;ref name=Bianchi2007 /&gt; Složeniji [[model s više odjeljaka|modeli s više kutija]] se obično rješavaju numeričkim tehnikama.

[[Datoteka:Simplified budget of carbon flows in the ocean.png|thumb|upright=1.0|left| Jednostavan model s tri kutije. Pojednostavljeni budžet tokova ugljika u okeanu.&lt;ref name=Middelburg2019&gt;Middelburg, J.J.(2019) ''Marine carbon biogeochemistry: a primer for earth system scientists'', page 5, Springer Nature. {{ISBN|9783030108229}}. {{doi|10.1007/978-3-030-10822-9}}. [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;]]

{{Quote box
|title = Mjerne jedinice
|quote = Globalni biogeohemijski modeli kutija obično mjere:
* ''mase rezervoara'' u [[petagram]]ima (Pg)
* ''fluksevi protoka'' u petagramima godišnje {{nobr|(Pg god&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;)}}
|izvor = 
|align = right
 |width = 30em
}}
Dijagram s lijeve strane prikazuje pojednostavljeni budžet tokova ugljika u okeanu. Sastoji se od tri jednostavna međusobno povezana modela kutije, jednog za eufotsku zonu, jednog za [[afotska zona|unutrašnjost okeana]] ili tamni okean, i jednog za okeanske sedimente. U eufotskoj zoni, neto proizvodnja fitoplanktona iznosi oko 50 Pg C svake godine. Oko 10 Pg se izvozi u unutrašnjost okeana, dok se preostalih 40 Pg udiše. Razgradnja organskog ugljika nastaje dok se  [[ugljik|ugljikove čestice]] (morski snijeg) talože kroz unutrašnjost okeana. Samo 2 Pg na kraju stigne na morsko dno, dok se preostalih 8 Pg udiše u tamnom okeanu. U sedimentima, vremenska skala dostupna za degradaciju se povećava za redove veličine, što rezultira time da se 90% isporučenog organskog ugljika degradira i samo 0,2 Pg C god&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; se na kraju zakopa i prenese iz [[biosfra|biosfere]] u [[geosfera|geosferu]].&lt;ref name=Middelburg2019 /&gt;

[[Datoteka:Simplified diagram of the global carbon cycle.jpg|thumb|upright=2.3|right| Složeniji model s mnogo međusobno djelujućih okvira. Brzine izvoza i ukopavanja kopnenog organskog ugljika u okeanu&lt;ref name=Kandasamy2016 /&gt;]]
Dijagram s desne strane prikazuje složeniji model s mnogo međusobno djelujućih okvira. Mase rezervoara ovdje predstavljaju ''zalihe ugljika'', mjerene u Pg C. Tokovi izmjene ugljika, mjereni u Pg C god&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;, javljaju se između atmosfere i njena dva glavna ponora, kopna i okeana. Crni brojevi i strelice označavaju masu rezervoara i tok izmjene procijenjene za 1750. godinu, neposredno prije [[Industrijska revolucija|Industrijske revolucije]]. Crvene strelice (i pridruženi brojevi) označavaju godišnje promjene [[fluks]]a zbog antropogenih aktivnosti, u prosjeku za period 2000–2009. One predstavljaju kako se [[ciklus ugljika]] promijenio od 1750. Crveni brojevi u rezervoarima predstavljaju kumulativne promjene antropogenog ugljika od početka industrijskog perioda,1750–2011.&lt;ref name=Kandasamy2016&gt;{{cite journal |doi = 10.3389/fmars.2016.00259|title = Perspectives on the Terrestrial Organic Matter Transport and Burial along the Land-Deep Sea Continuum: Caveats in Our Understanding of Biogeochemical Processes and Future Needs|year = 2016|last1 = Kandasamy|first1 = Selvaraj|last2 = Nagender Nath|first2 = Bejugam|journal = Frontiers in Marine Science|volume = 3| page=259 |s2cid = 30408500|doi-access = free| bibcode=2016FrMaS...3..259K }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1063/1.1510279|title = Sinks for Anthropogenic Carbon|year = 2002|last1 = Sarmiento|first1 = Jorge L.|last2 = Gruber|first2 = Nicolas|journal = Physics Today|volume = 55|issue = 8|pages = 30–36|bibcode = 2002PhT....55h..30S| s2cid=128553441 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.13140/2.1.1081.8883|year = 2013|last1 = Chhabra|first1 = Abha|title = Carbon and Other Biogeochemical Cycles |journal=Intergovernmental Panel on Climate Change}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

==Brzi i spori ciklusi==

[[Datoteka:Carbon cycle.jpg|thumb|upright=1.5| The fast cycle operates through the biosphere, including exchanges between land, atmosphere, and oceans. The yellow numbers are natural fluxes of carbon in billions of tons (gigatons) per year. Red are human contributions and white are stored carbon.&lt;ref name=&quot;nasacc&quot;&gt;{{cite web|last1=Riebeek|first1=Holli|title=The Carbon Cycle|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|website=Earth Observatory|publisher=NASA|access-date=5. 4. 2018|date=16. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305010126/http://earthobservatory.nasa.gov/Features/CarbonCycle/?src=eoa-features|archive-date=5. 3. 2016|url-status=live|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; {{Prijevod pasusa}}]]

[[Slika:Rock cycle nps.PNG|thumb|upright=1.6|right| Spori ciklus se odvija u litosferi kroz stijene, uključujući vulkansku i tektonsku aktivnost.]]
Postoje brzi i spori biogeohemijski ciklusi. Brzi ciklusi se odvijaju u [[biosfera|biosferi]], a spori  u [[litosfera|litosferi]] u [[stijena (geologija)|stijenama]]. Brzi ili biološki ciklusi mogu se završiti u roku od nekoliko godina, premještajući supstance iz atmosfere u biosferu, a zatim nazad u atmosferu. Spori ili geološki ciklusi mogu trajati milionima godina da se završe, premještajući supstance kroz Zemljinu [[Zemljina kora|koru]] između stijena, tla, okeana i atmosfere.&lt;ref name=Libes2015&gt;Libes, Susan M. (2015). [https://books.google.com/books?id=5tC9CgAAQBAJ&amp;dq=%22blue+planet%22+libes&amp;pg=PA89 Blue planet: The role of the oceans in nutrient cycling, maintain the atmosphere system, and modulating climate change] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210120070507/https://books.google.com/books?hl=en&amp;lr=&amp;id=5tC9CgAAQBAJ&amp;oi=fnd&amp;pg=PA89&amp;dq=%22blue+planet%22+libes&amp;ots=oesDSXq1NZ&amp;sig=B7HrLG0Y6iE9p_AqfDfSVktQGN4#v=onepage&amp;q=%22blue%20planet%22%20libes&amp;f=false |date=20. 1. 2021 }} In: ''Routledge Handbook of Ocean Resources and Management'', Routledge, pages 89–107. {{isbn|9781136294822}}.&lt;/ref&gt;

Kao primjer, brzi ciklus ugljika ilustrovan je na dijagramu s desne strane. Ovaj ciklus uključuje relativno kratkotrajne [[geohemija|biogeohemijske]] procese između okoline i živih organizama u biosferi. Uključuje [[kretanje]] ugljika između atmosfere i kopnenih i morskih ekosistema, kao i tla i [[sediment morskog dna|sedimenata morskog dna]]. Brzi ciklus uključuje godišnje cikluse sa [[fotosinteza|fotosintezom]] i dekadne cikluse koji uključuju vegetativni rast i razgradnju. Reakcije brzog ciklusa ugljika na ljudske aktivnosti odredit će mnoge od neposrednijih uticaja klimatskih promjena.&lt;ref name=Bush2020 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.022055499|title = Atmospheric carbon dioxide levels for the last 500 million years|year = 2002|last1 = Rothman|first1 = D. H.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 99|issue = 7|pages = 4167–4171|pmid = 11904360|pmc = 123620|bibcode = 2002PNAS...99.4167R|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Carpinteri2019&gt;{{cite journal |doi = 10.3390/sci1010017|title = Correlation between the Fluctuations in Worldwide Seismicity and Atmospheric Carbon Pollution|year = 2019|last1 = Carpinteri|first1 = Alberto|last2 = Niccolini|first2 = Gianni|journal = Sci|volume = 1|page = 17|doi-access = free}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Rothman|first=Daniel|date=januar 2015|title=Earth's carbon cycle: A mathematical perspective|url=https://www.ams.org/bull/2015-52-01/S0273-0979-2014-01471-5/|journal=Bulletin of the American Mathematical Society|language=en|volume=52|issue=1|pages=47–64|doi=10.1090/S0273-0979-2014-01471-5|issn=0273-0979|hdl=1721.1/97900|hdl-access=free|access-date=27. 9. 2021|archive-date=22. 11. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122221018/https://www.ams.org/journals/bull/2015-52-01/S0273-0979-2014-01471-5/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Spori ciklus je ilustrovan na drugom dijagramu. On uključuje srednjoročne do dugoročne geohemijske procese koji pripadaju ciklusu stijena. Razmjena između okeana i atmosfere može trajati stoljećima, a trošenje stijena može trajati milionima godina. Ugljik u okeanu se taloži na dnu,  gdje može formirati [[sediment]]ne stijene i biti subduciran u Zemljin plašt. Procesi izgradnje [[planina]] rezultiraju povratkom ovog geološkog ugljika na Zemljinu površinu. Tamo se stijene troše, a ugljik se vraća u atmosferu degazacijom, a u okean – [[rijeka]]ma. Ostali geološki ugljik se vraća u okean putem hidrotermalne cirkulacije iona kalcija. U datoj godini između 10 i 100 miliona tona ugljika kreće se kroz ovaj spori ciklus. To uključuje  [[vulkan]]e koji vraćaju geološki ugljik direktno u atmosferu u obliku [[ugljik-dioksid]]a. Međutim, to je manje od jednog posto ugljik-dioksida koji se unosi u atmosferu sagorijevanjem fosilnih goriva.&lt;ref name=Libes2015 /&gt;&lt;ref name=Bush2020&gt;{{cite book|doi = 10.1007/978-3-030-15424-0_3|url = https://books.google.com/books?id=h_60DwAAQBAJ&amp;q=%22Climate+Change+and+Renewable+Energy%22+%22The+Carbon+Cycle%22chapter+%3D+The+Carbon+Cycle&amp;pg=PA109|title = Climate Change and Renewable Energy|year = 2020|last1 = Bush|first1 = Martin J.|pages = 109–141|isbn = 978-3-030-15423-3|s2cid = 210305910|access-date = 27. 9. 2021|archive-date = 27. 9. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210927001642/https://books.google.com/books?id=h_60DwAAQBAJ&amp;q=%22Climate+Change+and+Renewable+Energy%22+%22The+Carbon+Cycle%22chapter+%3D+The+Carbon+Cycle&amp;pg=PA109|url-status = live}}&lt;/ref&gt;

==Duboki ciklusi==
{{glavni|Duboki ciklus ugljika}}
Podzemlje je najveći rezervoar ugljika na [[Zemlja|Zemlji]], koji sadrži 14–135 [[Red veličine (masa)|Pg]] ugljika &lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1111/1574-6941.12196|title = Weighing the deep continental biosphere|year = 2014|last1 = McMahon|first1 = Sean|last2 = Parnell|first2 = John|journal = FEMS Microbiology Ecology|volume = 87|issue = 1|pages = 113–120|pmid = 23991863| s2cid=9491320 |doi-access = free| bibcode=2014FEMME..87..113M }}&lt;/ref&gt; and 2–19% of all biomass.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1203849109|title = Global distribution of microbial abundance and biomass in subseafloor sediment|url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-10-02_109_40/page/16213|year = 2012|last1 = Kallmeyer|first1 = J.|last2 = Pockalny|first2 = R.|last3 = Adhikari|first3 = R. R.|last4 = Smith|first4 = D. C.|last5 = d'Hondt|first5 = S.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 109|issue = 40|pages = 16213–16216|pmid = 22927371|pmc = 3479597|doi-access = free}}&lt;/ref&gt; [[Mikroorganizmi]] pokreću transformacije organskih i neorganskih spojeva u ovom okruženju i time kontroliraju biogeohemijske cikluse. Sadašnje znanje o mikrobnoj ekologiji podzemlja prvenstveno se zasniva na genskim sekvencama [[16S ribosomska RNK]] ([[rRNK]]). Nedavne procjene pokazuju da &lt;8% sekvenci 16S rRNK u javnim bazama podataka potiče od organizama iz podzemlja.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1128/mBio.00201-16 |doi-access = free|title = Status of the Archaeal and Bacterial Census: An Update|year = 2016|last1 = Schloss|first1 = Patrick D.|last2 = Girard|first2 = Rene A.|last3 = Martin|first3 = Thomas|last4 = Edwards|first4 = Joshua|last5 = Thrash|first5 = J. Cameron|journal = mBio|volume = 7|issue = 3|pmid = 27190214|pmc = 4895100}}&lt;/ref&gt; i samo mali dio njih predstavljen je [[genom]]ima ili izolatima. Stoga postoji izuzetno malo pouzdanih informacija o mikrobnom metabolizmu u podzemlju. Nadalje, malo se zna o tome kako su organizmi u podzemnim ekosistemima metabolički međusobno povezani. Neke studije zasnovane na kultivaciji [[sintrofija|sintrofijskih]] [[mikrobni konzorcij|konzorcija]]&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1093/femsre/fuw019|title = Decoding molecular interactions in microbial communities|year = 2016|last1 = Abreu|first1 = Nicole A.|last2 = Taga|first2 = Michiko E.|journal = FEMS Microbiology Reviews|volume = 40|issue = 5|pages = 648–663|pmid = 27417261|pmc = 5007284}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1186/s13040-015-0054-4|title = Interaction networks for identifying coupled molecular processes in microbial communities|year = 2015|last1 = Bosse|first1 = Magnus|last2 = Heuwieser|first2 = Alexander|last3 = Heinzel|first3 = Andreas|last4 = Nancucheo|first4 = Ivan|last5 = Melo Barbosa Dall'Agnol|first5 = Hivana|last6 = Lukas|first6 = Arno|last7 = Tzotzos|first7 = George|last8 = Mayer|first8 = Bernd|journal = BioData Mining|volume = 8|page = 21|pmid = 26180552|pmc = 4502522 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1111/j.1574-6941.2011.01237.x|title = Genetic characterization of denitrifier communities with contrasting intrinsic functional traits|year = 2012|last1 = Braker|first1 = Gesche|last2 = Dörsch|first2 = Peter|last3 = Bakken|first3 = Lars R.|journal = FEMS Microbiology Ecology|volume = 79|issue = 2|pages = 542–554|pmid = 22092293|doi-access = free| bibcode=2012FEMME..79..542B }}&lt;/ref&gt; i metagenomske analize prirodnih zajednica malog obima &lt;ref name=Hug2015&gt;{{cite journal|doi = 10.1111/1462-2920.12930|title = Critical biogeochemical functions in the subsurface are associated with bacteria from new phyla and little studied lineages|year = 2016|last1 = Hug|first1 = Laura A.|last2 = Thomas|first2 = Brian C.|last3 = Sharon|first3 = Itai|last4 = Brown|first4 = Christopher T.|last5 = Sharma|first5 = Ritin|last6 = Hettich|first6 = Robert L.|last7 = Wilkins|first7 = Michael J.|last8 = Williams|first8 = Kenneth H.|last9 = Singh|first9 = Andrea|last10 = Banfield|first10 = Jillian F.|journal = Environmental Microbiology|volume = 18|issue = 1|pages = 159–173|pmid = 26033198| bibcode=2016EnvMi..18..159H | s2cid=43160538 |url = https://escholarship.org/uc/item/2f1480x2|access-date = 27. 9. 2021|archive-date = 27. 9. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210927050621/https://escholarship.org/uc/item/2f1480x2|url-status = live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1010732107|title = Microbial community transcriptomes reveal microbes and metabolic pathways associated with dissolved organic matter turnover in the sea|url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-09-21_107_38/page/16420|year = 2010|last1 = McCarren|first1 = J.|last2 = Becker|first2 = J. W.|last3 = Repeta|first3 = D. J.|last4 = Shi|first4 = Y.|last5 = Young|first5 = C. R.|last6 = Malmstrom|first6 = R. R.|last7 = Chisholm|first7 = S. W.|last8 = Delong|first8 = E. F.|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 107|issue = 38|pages = 16420–16427|pmid = 20807744|pmc = 2944720|doi-access = free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1073/pnas.1506034112|title = Networks of energetic and metabolic interactions define dynamics in microbial communities|year = 2015|last1 = Embree|first1 = Mallory|last2 = Liu|first2 = Joanne K.|last3 = Al-Bassam|first3 = Mahmoud M.|last4 = Zengler|first4 = Karsten|journal = Proceedings of the National Academy of Sciences|volume = 112|issue = 50|pages = 15450–15455|pmid = 26621749|pmc = 4687543|bibcode = 2015PNAS..11215450E|doi-access = free}}&lt;/ref&gt; sugeriraju da su organizmi povezani putem metaboličkih primopredaja: prijenosa produkata [[redoks]] – reakcija jednog organizma na drugi. Međutim, nijedno složeno okruženje nije dovoljno u potpunosti raščlanjeno da bi se razriješile mreže metaboličkih interakcija koje ih podupiru. To ograničava sposobnost biogeohemijskih modela da uhvate ključne aspekte ciklusa ugljika i ostalih [[nutrijent|hranjivih tvari]]&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1016/j.tim.2016.04.006|title = Microbial Metagenomics Reveals Climate-Relevant Subsurface Biogeochemical Processes|year = 2016|last1 = Long|first1 = Philip E.|last2 = Williams|first2 = Kenneth H.|last3 = Hubbard|first3 = Susan S.|last4 = Banfield|first4 = Jillian F.|journal = Trends in Microbiology|volume = 24|issue = 8|pages = 600–610|pmid = 27156744| s2cid=3983278 |doi-access = free}}&lt;/ref&gt; Novi pristupi poput metagenomike razlučene na genomu, pristupa koji može dati sveobuhvatan skup nacrta, pa čak i kompletnih genoma za organizme bez potrebe za laboratorijskom izolacijom.&lt;ref name=Hug2015 /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.7717/peerj.1319|title = Anvi'o: An advanced analysis and visualization platform for 'omics data|year = 2015|last1 = Eren|first1 = A. Murat|last2 = Esen|first2 = Özcan C.|last3 = Quince|first3 = Christopher|last4 = Vineis|first4 = Joseph H.|last5 = Morrison|first5 = Hilary G.|last6 = Sogin|first6 = Mitchell L.|last7 = Delmont|first7 = Tom O.|journal = PeerJ|volume = 3|pmid = 26500826|pmc = 4614810 | doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/nmeth.3103|title = Binning metagenomic contigs by coverage and composition|url = https://archive.org/details/nature-methods_2014_11_11/page/1144|year = 2014|last1 = Alneberg|first1 = Johannes|last2 = Bjarnason|first2 = Brynjar Smári|last3 = De Bruijn|first3 = Ino|last4 = Schirmer|first4 = Melanie|last5 = Quick|first5 = Joshua|last6 = Ijaz|first6 = Umer Z.|last7 = Lahti|first7 = Leo|last8 = Loman|first8 = Nicholas J.|last9 = Andersson|first9 = Anders F.|last10 = Quince|first10 = Christopher|journal = Nature Methods|volume = 11|issue = 11|pages = 1144–1146|pmid = 25218180|s2cid = 24696869}}&lt;/ref&gt; imaju potencijal da pruže ovaj kritični nivo razumijevanja biogeohemijskih procesa.&lt;ref name=Anantharaman2016&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/ncomms13219|title = Thousands of microbial genomes shed light on interconnected biogeochemical processes in an aquifer system|year = 2016|last1 = Anantharaman|first1 = Karthik|last2 = Brown|first2 = Christopher T.|last3 = Hug|first3 = Laura A.|last4 = Sharon|first4 = Itai|last5 = Castelle|first5 = Cindy J.|last6 = Probst|first6 = Alexander J.|last7 = Thomas|first7 = Brian C.|last8 = Singh|first8 = Andrea|last9 = Wilkins|first9 = Michael J.|last10 = Karaoz|first10 = Ulas|last11 = Brodie|first11 = Eoin L.|last12 = Williams|first12 = Kenneth H.|last13 = Hubbard|first13 = Susan S.|last14 = Banfield|first14 = Jillian F.|journal = Nature Communications|volume = 7|pmid = 27774985|pmc = 5079060|bibcode = 2016NatCo...713219A}} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171016050101/https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ |date=16. 10. 2017 }}.&lt;/ref&gt;

==Neki primjeri==
Neki od poznatijih biogeohemijskih ciklusa prikazani su ispod:
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; style=&quot;float:left;&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
File:Carbon cycle-cute diagram.svg| Dijagram ciklusa ugljika: [[Ciklus ugljika]]
File:Oxygen Cycle.jpg| [[Ciklus kisika]]
File:Nitrogen_Cycle.jpg|alt= Dijagram ciklusa dušika: [[Ciklus dušika]]
File:WhalePump.jpg|alt= Dijagram ciklusa hranjivih tvari: [[Ciklus hranjivih tvari]]
File:Phosphorus cycle.png| Dijagram ciklusa fosfora: [[Ciklus fosfora]]
File:Sulfur Cycle (Ciclo do Enxofre).png| Dijagram ciklusa sumpora: [[Ciklus sumpora]]
File:Cycle of rocks 1.png| Dijagram ciklusa stijena: [[Ciklus stijena]]
File:Water cycle.png| Dijagram ciklusa vode u prirodi: [[Ciklus vode u prirodi]]
&lt;/gallery&gt;

{{clear}}

Mnogi biogeohemijski ciklusi se trenutno prvi put proučavaju. [[Klimatske promjene]] i ljudski uticaji drastično mijenjaju brzinu, intenzitet i ravnotežu ovih relativno nepoznatih ciklusa, koji uključuju:
* [[ciklus žive]],&lt;ref&gt;{{cite web|title=Mercury Cycling in the Environment|url=https://wi.water.usgs.gov/mercury/mercury-cycling.html|website=Wisconsin Water Science Center|publisher=United States Geological Survey|date=10. 1. 2013|access-date=20. 11. 2017|archive-date=11. 4. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411155926/https://wi.water.usgs.gov/mercury/mercury-cycling.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; and 
*Ciklus PCB-a uzrokovan ljudskim djelovanjem.&lt;ref&gt;{{cite book |title=Organic contaminants that leave traces: sources, transport and fate |year=2006 |publisher=Ifremer |isbn=978-2-7592-0013-9 |pages=22–23}}&lt;/ref&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; style=&quot;float:left;&quot; heights=&quot;160px&quot;&gt;
File:Plagiomnium affine laminazellen.jpeg|[[Hloroplasti]] provode [[fotosinteza|fotosintezu]] u [[biljna ćelija|biljnim ćelijama]] i drugim [[eukarioti|eukariotskim]] [[organizmi]]ma.
File:Organic carbon cycle including the flow of kerogen.png|[[Kerogen]]i ciklus &lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1038/nature14400|title = Global carbon export from the terrestrial biosphere controlled by erosion|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-14_521_7551/page/204|year = 2015|last1 = Galy|first1 = Valier|last2 = Peucker-Ehrenbrink|first2 = Bernhard|last3 = Eglinton|first3 = Timothy|journal = Nature|volume = 521|issue = 7551|pages = 204–207|pmid = 25971513|bibcode = 2015Natur.521..204G|s2cid = 205243485}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |doi = 10.1016/S0146-6380(97)00056-9|title = Comparative organic geochemistries of soils and marine sediments|year = 1997|last1 = Hedges|first1 = J.I|last2 = Oades|first2 = J.M|journal = Organic Geochemistry|volume = 27|issue = 7–8|pages = 319–361| bibcode=1997OrGeo..27..319H }}&lt;/ref&gt;
File:Coal anthracite.jpg| [[Ugalj]] je rezervoar [[ugljik]]a.
&lt;/gallery&gt;

{{clear}}
Biogeohemijski ciklusi uvijek uključuju aktivna ravnotežna stanja: ravnotežu u kruženju elementa između odjeljaka. Međutim, ukupna ravnoteža može uključivati odjeljke raspoređene na globalnoj skali.
Budući da biogeohemijski ciklusi opisuju kretanje supstanci na cijelom globusu, proučavanje ovih ciklusa je inherentno multidisciplinarno. Ciklus ugljika može biti povezan s istraživanjima u [[ekologija|ekologiji]] i [[Zemljina atmosfra|atmosferskim naukama]].&lt;ref&gt;{{cite book|last1=McGuire|first1=1A. D.|last2=Lukina|first2=N. V.|chapter=Biogeochemical cycles|editor-last1=Groisman|editor-first1=P.|editor-last2=Bartalev|editor-first2=S. A.|editor-last3=NEESPI Science Plan Development Team|title=Northern Eurasia earth science partnership initiative (NEESPI), Science plan overview|date=2007|pages=215&amp;ndash;234|series=Global Planetary Change|volume=56|chapter-url=http://neespi.org/science/NEESPI_SP_chapters/SP_Chapter_3.2.pdf|access-date=20. 11. 2017|archive-date=5. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305025005/http://neespi.org/science/NEESPI_SP_chapters/SP_Chapter_3.2.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Biokemijska dinamika bi također bila povezana s područjima geologije i pedologije.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Distributed Active Archive Center for Biogeochemical Dynamics|url=http://daac.ornl.gov/|website=daac.ornl.gov|publisher=Oak Ridge National Laboratory|access-date=20. 11. 2017|archive-date=11. 2. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211040758/http://daac.ornl.gov/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

{{clear}}

== Također pogledajte ==
{{Portal|Biologija|Ekologija}}
{{div col}}
* [[Karbonatno-silikatni ciklus]]
* [[Ekološka reciklaža]]
* [[Veliko ubrzanje]]
* [[Vodikov ciklus]]
* [[Redoks gradijent]]
{{div col end}}

== Reference ==
{{refspisak}}

==Dodatni izvori==
{{Wikiquote}}
{{refbegin}}
*Schink, Bernhard; &quot;Microbes: Masters of the Global Element Cycles&quot; pp 33–58. &quot;Metals, Microbes and Minerals: The Biogeochemical Side of Life&quot;, pp xiv + 341. Walter de Gruyter, Berlin. [https://doi.org/10.1515/9783110589771-002 DOI 10.1515/9783110589771-002]
*{{cite book|editor-last1=Butcher|editor-first1=Samuel S.|title=Global biogeochemical cycles|url=https://archive.org/details/globalbiogeochem0000unse|date=1993|publisher=Academic Press|location=London|isbn=978-0-08-095470-7}}
*{{cite journal|last1=Exley|first1=C|title=A biogeochemical cycle for aluminium?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-inorganic-biochemistry_2003-09-15_97_1/page/n9|journal=Journal of Inorganic Biochemistry|date=15. 9. 2003|volume=97|issue=1|pages=1–7|doi=10.1016/S0162-0134(03)00274-5|pmid=14507454}}
*{{cite book|last1=Jacobson|first1=Michael C.|last2=Charlson|first2=Robert J.|last3=Rodhe|first3=Henning|last4=Orians|first4=Gordon H.|title=Earth system science from biogeochemical cycles to global change|date=2000|publisher=Academic Press|location=San Diego, Calif.|isbn=978-0-08-053064-2|edition=2nd}}
*{{cite book|chapter=12. Biogeochemical cycles|last1=Palmeri|first1=Luca|last2=Barausse|first2=Alberto|last3=Jorgensen|first3=Sven Erik|title=Ecological processes handbook|url=https://archive.org/details/ecologicalproces0000palm|date=2013|publisher=Taylor &amp; Francis|location=Boca Raton|isbn=978-1-4665-5848-9}}
{{refend}}{{modeliranje ekosistema}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Biogeochemical Cycle}}
[[Kategorija:Ekologija]]
[[Kategorija:Biogeografija]]
[[Kategorija:Biologija]]
[[Kategorija:Geohemija]]</text>
      <sha1>tkr5is06ca6e2z4klgtkfcyn5rskzms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vinski pribor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533489</id>
    <revision>
      <id>3925882</id>
      <parentid>3921980</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18540" sha1="nuej1vey7pondh1o4in701vzpur0gwf" xml:space="preserve">'''Vinski pribor''' su stvari koje se mogu koristiti za čuvanje ili serviranje [[vina]]. Vinski pribor uključuje mnoge predmete kao što su čaše za vino, vadičep (alat) i stalci za vino.

==Čaše==
{{Glavni|Vinska čaša}}
'''Vinske čaše''' su vrsta čaša koje se koriste za ispijanje i degustaciju vina. Odabir određene vinske čaše za određeni stil vina je važan, jer oblik čaše može uticati na njenu percepciju.

==Otvarač za boce==
{{glavni|Vadičep}}
[[Datoteka: Champagne sword.jpg|thumb|right|280px|Šampanjački otvarač]]
'''Otvarač za boce vina''' potreban je za otvaranje [[boca vina]] koje su [[čep (čep)|čep]]s [[pluto|pluta]]. Polahko ih zamjenjuje [[navojni čep]]. Postoji mnogo različitih verzija otvarača za boce vina, od jednostavnog vadičepa, poluge na povlačenje vijaka, do složenih otvarača pokretanih [[ugljik-dioksid]]om. Najpopularniji je vinski ključ, somelierski nož ili &quot;konobarski prijatelj&quot; koji podsjeća na džepni nožić i ima malu oštricu za rezanje folije i vijak sa držačem za boce.

'''Vinski vadičepi''' su još jedan način otvaranja vina. Šuplji šiljak se probija kroz čep boce. Zatim se pritisne uložak [[ugljik-dioksid]],  da bi se oslobodio kratki mlaz plina. Nagli porast pritiska pomiče čep i vino se tada može poslužiti. Kod ove metode mogu se pojaviti dva problema: sintetski &quot;čepovi&quot; mogu biti pregusti da bi prodrli, a boce koje nisu namijenjene za pritisak mogu se slomiti.

&quot; Šampanjaki  otvarač &quot; ili &quot;sabre à champagne&quot; je uređaj posebno napravljen za tradiciju [[sabrage]] – otvaranja boce šampanjca preciznim udarcem mača. Šampanjski  mač može nalikovati običnom maču, iako oštrica može biti tupa jer oštra oštrica nije potrebna za otvaranje boce na ovaj način.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Champagne Sabres |url=https://www.wineandbarrels.co.uk/shop/180-champagne-sabres/ |access-date=8. 8. 2020 |website=www.wineandbarrels.co.uk |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Douglas |first=Ellie |date=24. 8. 2016 |title=How to sabre Champagne |url=https://www.decanter.com/learn/how-to/how-to-sabre-champagne-326355/ |access-date=8. 8. 2020 |website=Decanter |language=en}}&lt;/ref&gt;

'''[[Hvataljke za porto]]''' koriste se za otvaranje boca kada čep nije u stanju da se otvori vadičepom, obično zbog starosti. Hvataljke se zagrijavaju i primjenjuju na grlić boce, koja se zatim hladi hladnom vodom, uzrokujući čisto pucanje. Vino se obično sipa kroz cjediljku u dekanter.

==Hladnjaci==
[[Datoteka:Jerningham Wine Cooler (black background).jpg|thumb|''[[Jerningham hladnjak za vino]]'' iz 1734.]]
[[Datoteka:Severn ice ring wine cooler.jpg|thumb|right| Hladnjak za vino s ledenom pločom
{{distinguish|text=[[hladnjak za vino]], alkoholno piće istog imena}}]]

''Hladnjaci za vino'' (bilo koja vrsta opreme koja se koristi za hlađenje ili hlađenje vina) mogu uključivati:
* Male stolne jedinice koje brzo hlade jednu bocu, koristeći led ili električni uređaj za hlađenje. One mogu korisno postići željenu temperaturu serviranja vina, posebno u toplijim klimama. Ovaj tip hladnjaka za vino najprikladnije funkcionira za bijela, roze ili pjenušava vina koja se obično serviraju ohlađena.
* Veće jedinice tipa hladnjaka koje pohranjuju desetine boca na odabranim temperaturama. Korisne su za one koji nemaju pristup vinskom podrumu, jer se uvjeti temperature i vlažnosti mogu replicirati. Većina jedinica omogućuje korisniku da odabere idealnu temperaturu za vino, a neke čak imaju opcije za kontrolu dva odvojena područja za različita vina. Neke jedinice kontrolira termostat. To mogu biti [[Hladnjak|Peltierove jedinice]].
* Jednostavna, dvostruko izolirana posuda koja održava ohlađenu bocu vina hladnom, također nazvana '''glacette'''.
* Prsten leda čija unutrašnja površina odgovara zakrivljenosti grla boce vina. Prsten se nalazi na grlu boce i hladi vino. Konvekcija uzrokuje da hladno vino potone unutar boce, povlačeći toplo vino do hladnog grla. Kontinuirani protok unutar boce osigurava ravnomjerno hlađenje vina i postiže konzistentnu temperaturu.

==Dekanteri==
[[Datoteka: New decanter.jpg|sličica|Dekanter za vino [[dekanter]]]]
{{Glavni|Dekanter}}
'''Dekanter za vino''' je staklena posuda za posluživanje u koju se sipa cijela boca vina. Koriste se za uklanjanje taloga, prozračivanje vina, olakšavanje sipanja i pružanje elegantne prezentacije. Dekanteri su važni prilikom posluživanja starijih berbi koje tokom procesa starenja češće akumuliraju kristalni talog [[kalij bitartarata]]; on se može ukloniti filtriranjem prilikom sipanja u dekanter - tako da vino u dekanteru ne sadrži talog - ili zbog oblika dekantera (prošireno dno), koji hvata talog. Dekanteri potiču aeraciju vina tako što imaju prošireno dno, a time i veliku površinu vina, maksimizirajući [[henija|heniju]] međupovršine vina i zraka, čime se uvodi više [[kisik]]a  koji mijenja [[aroma|buke]] i [[okus|ukus]] vina - također omogućava isparavanje neželjenih [[organski spoj|organskih spojeva]], posebno [[sulfid]]a i [[sulfit]]a; ova upotreba je kontroverzna, a neki tvrde da je to nepotrebno i štetno, pri čemu je [[vrtloženje]] vina u čaši dovoljno i poželjnije..&lt;ref name=&quot;Sogg&quot;&gt;D. Sogg ''[http://www.winespectator.com/Wine/Archives/Show_Article/0,1275,4385,00.html Decanting:Aeration – friend and enemy of wine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011122226/http://www.winespectator.com/Wine/Archives/Show_Article/0,1275,4385,00.html |date=11. 10. 2008 }}'' Wine Spectator Nov 15th, 2003&lt;/ref&gt; Budući da su posude za serviranje, a ne za skladištenje, one također mogu olakšati točenje vina sprječavanjem kapanja i elegantno prikazati boju vina u prozirnom staklu, umjesto zelenog stakla koje se koristi za skladištenje.

Daljnji pribor poput [[kolijevke za dekantiranje]] ili [[mašine za dekantiranje]] postoji kako bi se olakšalo dekantiranje.

==Lijevci==
Lijevci za vino pomažu u procesu dekantiranja usmjeravanjem vina u dekanter. Lijevci za vino opremljeni su gazom ili mrežicom za hvatanje prirodnih naslaga u boci.
[[Datoteka:William Abdy II silver ogee wine funnel 1802.jpg|thumb| Engleski srebrni [[ogee]] lijevak za vino iz 1802.]]

==Stalaci==
'''Stalaci za vino''' su uređaji za [[skladištenje (vino)|skladištenje]] koji drže vinske boce u orijentaciji koja omogućava dugotrajno starenje vina. Većina stalaka za vino dizajnirana je za skladištenje boce na boku, s blagim nagibom prema dolje prema grlu boce. To osigurava da je vino uvijek u kontaktu s čepom, sprječavajući isušivanje čepa i naknadni ulazak kisika, što bi na kraju [[krivnja vina|pokvarilo]] vino. Stalci za vino mogu biti izrađeni od mnogih materijala kao što su drvo, čelik i kamen, držeći samo nekoliko do hiljada boca. Ovi stalci također služe kao ukrasni elementi u mnogim domovima.

==Ovratnik==
'''Ovratnik za vino''' je vinski dodatak koji se stavlja oko grla vinske boce. Kada je na mjestu, upija svaku kap koja može teći niz bocu nakon sipanja. Ovo je korisno za sprječavanje mrlja na površinama s kojima boca dolazi u kontakt, kao što su stolnjaci ili radne ploče. Ogrlice za vino se nazivaju i &quot;prstenovi za kapanje&quot; ili &quot;drip collars&quot;. Postoje dvije marke ogrlica za vino, jedna se zove Drip Dickey, a druga &quot;Winewoggle&quot;; obje su registrovane [[zaštitni znakovi]] u Zavodu za patente i zaštitne znakove SAD-a.

[[Dizajn]] ovog jednostavnog dodatka varira već više od stotinu godina. Godine 1872. [[W.R. Miller]] je dobio patent za &quot;čašu za kapanje&quot;, koja je formirala kružni žlijeb koji bi hvatao tekućinu. Najprepoznatljivija ogrlica za vino danas je obično plastični ili srebrni prsten s unutrašnjom oblogom od crvenog ili crnog filca. Kada se navuče preko grla boce, filc upija kapanje.

==Čep==
&quot;Čep za vino&quot; je neophodan vinski dodatak za zatvaranje preostalih boca vina prije hlađenja. Čepovi za vino se koriste jer je teško vratiti originalni čep u grlo.
Čepovi za vino se razlikuju po oblicima, veličinama i materijalima. Tri tipična tipa su pluteni čep za vino, gumeni čep za vino i plastični čep za vino. Svi ovi čepovi za vino izgledaju vrlo različito, posebno gornji dio. Gornji dio može biti napravljen od plastike, drveta ili čak plemenitih metala i kristala. Međutim, donji dio čepova je prvenstveno napravljen od gore navedena tri tipična materijala, a novije verzije čepova za vino su napravljene tako da se šire u vinskoj čaši kako bi se osiguralo čvršće zatvaranje.
Neki čepovi za vino mogu se vakuumski zatvoriti ručnom pumpom, kako bi se uklonio kisik iz boce, čime se produžava vijek trajanja vina za nekoliko dana nakon otvaranja boce.

==Dnevnik==
'''Vinski dnevnik''' je [[dnevnik]] za bilježenje bilješki o konzumiranom ili degustiranom vinu. Pruža katalog ljubiteljima vina za bilježenje informacija kao što su proizvođač, regija, berba, cijena, datum, naziv trgovine ili restorana, rangiranje i bilješke o kušanju vina, [[šampanjac|šampanjca]] i [[žestoko piće|žestokih pića]] za budući pregled. Neki dnevnici nude prostor za lijepljenje etikete.
Jednostavna, neformalna metoda vođenja dnevnika o vinu je fotografisanje etiketa vina. To je danas znatno lakše zbog rasprostranjenosti kompaktnih digitalnih fotoaparata i mobilnih telefona s kamerom.

==Kradljivac==
'''Kradljivac vina''' je pipeta od stakla ili plastike prehrambene kvalitete koja se koristi u procesu proizvodnje vina. Može biti dužine od 30 do 60&amp;nbsp;cm i može imati zavoj blizu jednog kraja. Kradljivac vina se koristi za uklanjanje male količine vina iz bačve, demižona ili drugog uređaja za fermentaciju vina radi testiranja.

Kućni vinari također mogu koristiti kradljivca vina u kombinaciji s cijevi za sifoniranje vina iz jedne posude u drugu (proces koji se naziva ''[[pretakanje]]'') ili za prebacivanje vina u boce.

==Degustator vina==
 [[Slika:Degustation epicier.jpg|thumb|Degustator]]
[[Slika:Tastevin.jpg|thumb| Degustator]]
'''Posuda za degusraciju''' je mala, vrlo plitka srebrna čaša ili tanjirić koji tradicionalno koriste vinari i somelijeri prilikom ocjenjivanja zrelosti i okusa vina.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |last1=Peynaud |first1=Emile |title=Okus vina: Umjetnost Science of Wine Appreciation |url=https://archive.org/details/tasteofwineartsc0000peyn_b4l7 |last2=Blouin |first2=Jacques |publisher=Wiley |year=1996 |isbn=9780471113768 |pages=[https://archive.org/details/tasteofwineartsc0000peyn_b4l7/page/130 130]–131 |translator-last=Schuster |translator-first=Michael}}&lt;/ref&gt;

Šolje nalik tanjirićima prvobitno su nazvali burgundski vinari&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; i omogućavale su im da procijene bistrinu i boju vina koje je čuvano u prigušenim, svijećama osvijetljenim vinskim podrumima. Obične vinske čaše bile su preduboke da bi se omogućila tačna procjena boje vina pri tako slabom svjetlu. Tastevini su dizajnirani sa sjajnom fasetiranom unutrašnjom površinom. Često je dno šolje konveksnog oblika. Fasete, konveksno dno i sjajna unutrašnja površina hvataju što je više moguće dostupne svjetlosti, reflektirajući je kroz vino u šolji, omogućavajući da se vidi kroz vino.

Pojavom modernih električnih svjetala, tastevini imaju vrlo malo praktične upotrebe, iako ih somelijeri često nose na vrpci ili lancu oko vrata kao znak poštovanja tradicije.

Vinske čaše ili posude za testiranje/degustaciju povremeno se spominju u evropskim inventarima od 1200. do 1600. godine. Oko 1680. godine, srebrne čaše promjera oko 3–4&amp;nbsp;cm i dubine 1–2&amp;nbsp;cm počele su se koristiti u Francuskoj od strane bogatih ljudi. Običaj se proširio i postale su opće upotrebljive među bogatima oko 1720–1750. Izrađivali su ih majstori srebrnari, a često su bile ukrašene i ugravirane imenom vlasnika. Njihova veličina i oblik omogućavali su im da se stalno nose u džepu i bili su cijenjeni predmeti poput prstenja ili satova. Svaka regija u Francuskoj imala je svoj karakterističan stil. Uglavnom su bile muške stvari, ali u Normandiji je oko 15 posto bilo ugravirano ženskim imenima.

U to vrijeme, [[vino]] se prodavalo u bačvama i posluživalo u vrčevima. Boce vina rijetko su se koristile prije 1800. godine. Gosti su nosili vlastite noževe i jeli su prstima. [[Luj XIV]] odbio je koristiti viljušku koja je postala moderna u Italiji, tako da upotreba viljuški nije počela ni u Francuskoj sve do oko 1730. godine. Moglo se piti koristeći drvenu ili terakota šolju koju je obezbijedio domaćin, ali nošenje vlastite šolje bilo je higijenskije i otmjenije. Nakon [[Francuska revolucija|Francuske revolucije]], opća upotreba ovih čaša je izumrla, ali vinari i trgovci su nastavili njihovu upotrebu. Nakon 1840. godine [[dizajn]] je uglavnom standardizovan na tip prikazan na gornjoj ilustraciji. Nekoliko tejstefra vina je napravljeno i korišteno u zemljama osim Francuske, ali samo nekoliko. U dvadesetom sroljeću somelijeri u luksuznim restoranima ponekad su nosili tastevine oko vrata sa trakom ili lancem i koristili su ih za provjeru vina nakon otvaranja boce. Taj običaj je uglavnom izumro, ali se povremeno još uvijek viđa u dvadeset prvom stoljeću.&lt;ref&gt;{{cite web |title=What is the tastevin? History and how to use the tastevin|url=https://www.intornoalvino.com/en/blog/what-is-the-tastevin-n20|publisher=Intorno al Vino|access-date=31. 1. 2026}}&lt;/ref&gt;

Za privatni klub enofila burgundskih vina, pogledajte ''[[Confrérie des Chevaliers du Tastevin]]''.

==Aerator==
'''Aerator za vino''' je mali, ručni uređaj za prozračivanje vina u boci, koji se prelijeva kroz bocu ili preko dekantera. Ovi uređaji miješaju zrak u vino dok ono protiče kroz njega ili preko njega, povećavajući izloženost kisiku i uzrokujući prozračivanje. Oni nude alternativu [[vrtjenje vina|vrtjenju]], tradicionalnom dekantiranju i aldouzu (tj. čekanju da vino diše). Namjenski izrađeni aeratori za vino postali su moderni među entuzijastima otprilike od 2010.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Which wine aerator provides the best bang for your buck?|url=https://www.theglobeandmail.com/life/food-and-wine/wine/which-wine-aerator- provides-the-best-bang-for-your-buck/article578761/|access-date=10. 8. 2020}}&lt;nowiki&gt;&lt;ref&gt;&lt;/nowiki&gt;
Postoji niz stilova aeratora za vino i pristupa za postizanje aeracije. Dok su ručni aeratori ubrizgavajući trenutno najčešći, dostupni su i aeratori u boci i na vrhu dekantera. Lijevci u obliku sita na vrhu dekantera dugo se koriste za aeraciju i hvatanje sedimenta. Aeratori su napravljeni od plastike ili stakla sigurne za hranu, a aeratori na vrhu dekantera su obično od nehrđajućeg čelika.

Aeratori ubrizgavajući rade na principu [[Venturijevog efekta]], primjene [[Bernoullijevog principa]]: imaju široku cijev koja se sužava. Ovaj efekat se široko koristi u inženjerskim primjenama, na primjer za miješanje zraka i goriva u karburatorima. Vinski stručnjaci su primijetili da je ova metoda pregruba za sorte s tanjom korom poput [[Pinot noir]] ili [[Gamay]].

Vino u kutijama i vakuumski zatvoreno vino mogu se prozračiti korištenjem perlatora s jednom čašom. Postoji niz različitih vrsta perlatora s jednom čašom. Neki imaju pomični izljev koji se prilagođava različitoj veličini i obliku vinske čaše.

Aeratori s vrhom dekantera se najduže koriste i najraznovrsniji su u dizajnu. Varijacije metalnog lijevka su uobičajene, kao i oblici i figure postavljeni u grlu dekantera. Prelijevanje preko predmeta stvara uznemiravanje.
&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.explic.com/6842-champagne.htm Comment s'appelle le mélangeur qui enlève les bulles du champagne ?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180409044238/http://www.explic.com/6842-champagne.htm |date=9. 4. 2018 }} {{in lang|fr}}&lt;/ref&gt;
Mješalice za šampanjac prvobitno su razvijene prije više stoljeća, kada se [[karbonizacija]] smatrala nedostatkom, rezultatom nenamjerne [[sekundarna fermentacija|sekundarne fermentacije]];&lt;ref&gt;[http://www.beekman1802.com/how-too/food-and-wine/champagne-a-primer.html Champagne – A Primer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303194614/http://beekman1802.com/how-too/food-and-wine/champagne-a-primer.html |date=3. 3. 2016 }}, by Ross&lt;/ref&gt; Kasnije su izašle iz mode sredinom 18. stoljeća kada je pjenušavi šampanjac postao poželjan. Mješalice za šampanjac danas se posebno povezuju s raskoši [[Lude dvadesete|Ludih dvadesetih]], a mješalice iz ovog razdoblja posebno se mogu diviti ili sakupljati kao antikviteti.

Mješalice za šampanjac rade na dva načina: [[miješanje (djelovanje)|miješanje]] i [[nukleacija]]. Miješanje pjenušavog vina ili na drugi način njegovo miješanje (kao što je [[vrtloženje vina|vrtloženje]]) ubrzava oslobađanje mjehurića. Alternativno, mješalica s velikom površinom i oštrim uglovima pruža mnoga [[mjesto nukleacije|mjesta nukleacije]] na kojima se mjehurići mogu formirati i ne zahtijeva miješanje, otuda i šiljast i oguljen [[dizajn]] mnogih mješalica.
&lt;gallery widths=&quot;240px&quot; heights=&quot;200px&quot;&gt;
File:Nucleation finger.jpg| Stavljanje predmeta (kao što je [[kažiprst]] osobe, prikazan ovdje) u gazirano piće poput šampanjca obezbjeđuje [[mjesto nukleacije]], čime se ubrzava oslobađanje mjehurića.
&lt;/gallery&gt;

==Mješalica za šampanjac==
Sada rijedak uređaj, mješalica za šampanjac ili štapić za šampanjac (''swizzle stick''). Na francuskom jeziku, mješalica za šampanjac poznata je pod raznim nazivima: [[Francuski|fr]] ''batteur à champagne'' (mutilica za šampanjac), [[Francuski|fr]] ''bâtonnet''&lt;nowiki&gt;  (mali štapić), [[francuski|fr|fouet}} (šlag), &lt;/nowiki&gt;[[Francuski|fr]] ''moser'', [[Danski|dn]]  ''mahovine'' ,  [[Francuski|fr]] ''agitateur''&lt;nowiki&gt; (mješalica), {{lang|fr|&lt;/nowiki&gt;''moussoir'' – štapić, često ukrasan i napravljen od [[Srebro|srebra]], [[Slonovača|slonovače]] ili [[kristal]]a, a često i sa oderanim krajem (poput grane)''',''' koji se stavlja ili miješa u šampanjcu kako bi se smanjili ili uklonili mjehurići. Njegova upotreba se oštro ne odobrava jer uništava najcjenjeniji i najprepoznatljiviji aspekt šampanjca, njegovu karbonizaciju (uporedite sada rijetke [[Čaše za šampanjac|champagne coupe]]), te se stoga rijetko pronalazi ili koristi.

==Također pogledajte==
{{portal|Biologija|Medicina}}
* [[Degustacija vina]]
* [[Coravin]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
* {{Commons category |Wine coolers}}

{{Vina}}

[[Kategorija:Vino]]
[[Kategorija:Alkoholna pića]]</text>
      <sha1>nuej1vey7pondh1o4in701vzpur0gwf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fickovi zakoni difuzije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533568</id>
    <revision>
      <id>3926525</id>
      <parentid>3891815</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T06:52:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60092" sha1="pdqzhed50xf9lxuumhh3xoenngxexf6" xml:space="preserve">[[Slika:DiffusionMicroMacro.gif|thumb|280px|[[ Molekularna difuzija]] sa mikroskopskog i makroskopskog stanovišta. U početku, molekule [[rastvorena supstanca|rastvorene supstance]] nalaze se na lijevoj strani barijere (ljubičasta linija), a nijedna na desnoj strani. Barijera se uklanja i otopljena supstanca difundira kako bi ispunila cijelu posudu. &lt;br&gt;'''Vrh''': Jedna molekula se kreće nasumično.&lt;br&gt; '''Sredina''': S većim brojem molekula, postoji jasan trend gdje otopljena supstanca sve ravnomjernije ispunjava posudu. &lt;br&gt;'''Dno''': S ogromnim brojem molekula otopljene supstance, nasumičnost postaje neotkrivena: Čini se da se otopljena supstanca glatko i sistematski kreće iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije. Ovaj glatki tok opisan je Fickovim zakonima.]]

'''Fickovi zakoni difuzije''', poznatu u kao '''gradijenti koncentracije''',  opisuju [[difuzija|difuziju]] , a  prvi ih je postavio [[Adolf Fick]] 1855. godine na osnovu uglavnom eksperimentalnih rezultata. Mogu se koristiti za rješavanje [[masena difuzivnost|koeficijenta difuzije]], {{mvar|D}}. Fickov prvi zakon može se koristiti za izvođenje njegovog drugog zakona, koji je zauzvrat identičan [[jednačina difuzije| jednačini difuzije]].

''Fickov prvi zakon'': Kretanje [[čestica]] od visoke do niske koncentracije (difuzivni [[fluks]]) direktno je proporcionalno gradijentu koncentracije čestice.&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1016/B978-0-443-13987-1.00017-X |chapter=Physical transport of air pollutants |title=Air Pollution Calculations |date=2024 |last1=Vallero |first1=Daniel A. |pages=163–190 |isbn=978-0-443-13987-1 }}&lt;/ref&gt;

''Fickov drugi zakon'': Predviđanje promjene gradijenta koncentracije s vremenom usljed difuzije.

Proces difuzije koji se pridržava Fickovih zakona naziva se normalna ili Fickova difuzija; u suprotnom se naziva [[anomalna difuzija]] ili ne-Fickova difuzija.

== Historija ==
Godine 1855., fiziolog [[Adolf Fick]] prvi je izvijestio &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal| vauthors = Fick A|journal=Annalen der Physik |year=1855 | volume=94 |issue=1 |pages=59–86 |doi=10.1002/andp.18551700105|language=de |title=Ueber Diffusion| url = https://archive.org/details/sim_annalen-der-physik_1855_94_1/page/59|bibcode=1855AnP...170...59F |doi-access=free }}
* {{cite journal | vauthors = Fick A |journal= The London, Edinburgh, and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science|year=1855 | title = On liquid diffusion |volume=10 |issue=63 |pages=30–39 |doi=10.1080/14786445508641925 }}&lt;/ref&gt; njegovi sada dobro poznati zakoni koji upravljaju transportom mase difuzijskim putem. Fickov rad je inspirisan ranijim eksperimentima [[Thomas Graham (hemičar)|Thomasa Grahama]], koji nisu uspjeli predložiti fundamentalne zakone po kojima će Fick postati poznat. Fickov zakon je analogan odnosima koje su u istoj epohi otkrili drugi eminentni naučnici: [[Darcyjev zakon]] (hidraulički tok), [[Ohmov zakon]] (transport naboja) i [[Fourierov zakon]] (transport toplote).

Fickovi eksperimenti (modelirani po Grahamovom) bavili su se mjerenjem koncentracija i [[fluks]]a [[soli]], koja difundira između dva rezervoara kroz cijevi s vodom. Značajno je da se Fickov rad prvenstveno bavio difuzijom u fluidima, jer se u to vrijeme difuzija u čvrstim tvarima nije smatrala općenito mogućom.&lt;ref&gt;{{cite journal |url=http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf | vauthors = Philibert J |title=One and a Half Centuries of Diffusion: Fick, Einstein, before and beyond |journal=Diffusion Fundamentals |volume=2 |year=2005 |page=1.1–1.10 | doi = 10.62721/diffusion-fundamentals.2.187 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090205030323/http://www.uni-leipzig.de/diffusion/journal/pdf/volume2/diff_fund_2(2005)1.pdf |archive-date=5 February 2009}}&lt;/ref&gt; Danas, Fickovi zakoni čine jezgro razumijevanja difuzije u čvrstim tvarima, tekućinama i plinovima (u odsustvu kretanja fluida u posljednja dva slučaja). Kada proces difuzije „ne“ slijedi Fickove zakone (što se događa u slučajevima difuzije kroz porozne medije i difuzije bubrećih penetranata, između ostalog),&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Vázquez JL |year=2006 |chapter=The Porous Medium Equation |title=Mathematical Theory |publisher=Oxford Univ. Press.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=GorbanMMNP2011&gt;{{cite journal| vauthors = Gorban AN, Sargsyan HP, Wahab HA |year=2011 |arxiv=1012.2908|title=Quasichemical Models of Multicomponent Nonlinear Diffusion |journal= Mathematical Modelling of Natural Phenomena|volume=6 |issue=5 |pages= 184–262 |doi=10.1051/mmnp/20116509|s2cid=18961678 }}&lt;/ref&gt; it is referred to as ''non-Fickian''.

== Fickov prvi zakon ==
'''Fickov prvi zakon''' povezuje difuzivni [[fluks]] sa {{anchor|concentration gradijent}}gradijentom koncentracije. On postulira da fluks ide iz područja visoke koncentracije u područja niske koncentracije, sa veličinom koja je proporcionalna gradijentu koncentracije (prostornom derivatu), ili pojednostavljeno rečeno, koncept da će se rastvorena supstanca kretati iz područja visoke koncentracije u područje niske koncentracije preko gradijenta koncentracije. U jednoj (prostornoj) dimenziji, zakon se može napisati u različitim oblicima, gdje je najčešći oblik (vidi &lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Atkins P, de Paula J |year=2006 |title=Physical Chemistry for the Life Science |url= https://chem.libretexts.org/Bookshelves/Physical_and_Theoretical_Chemistry_Textbook_Maps/Supplemental_Modules_(Physical_and_Theoretical_Chemistry)/Kinetics/Diffusion#Fick.E2.80.99s_First_Law_of_Diffusion }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |doi=10.1017/CBO9781139025614 |title=Essentials of Micro- and Nanofluidics |url=https://archive.org/details/essentialsofmicr0000conl |date=2013 |last1=Conlisk |first1=A. Terrence |isbn=978-0-521-88168-5 |page=[https://archive.org/details/essentialsofmicr0000conl/page/42 43] }}&lt;/ref&gt;) je u molarnoj bazi:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J = -D \frac{d \varphi}{d x}, &lt;/math&gt;
:gdje
* {{mvar|J}} predstavlja '''fluks difuzije''', čija je [[dimenzionalna analiza|dimenzija]] [[količina supstance]] po jedinici površine po jedinici vremena. {{mvar|J}} mjeri količinu supstance koja će proteći kroz jedinicu površine tokom jediničnog vremenskog intervala,
* {{mvar|D}} je '''koeficijent difuzije''' ili '''[[difuzivnost mase|difuzivnost]]'''. Njegova dimenzija je površina po jedinici vremena,
* &lt;math&gt; \frac{d \varphi}{d x} &lt;/math&gt; je '''gradijent koncentracije''',
* {{mvar|φ}} (za idealne smjese) je koncentracija, s dimenzijom količine supstance po jedinici volumena,
* {{mvar|x}} je položaj, čija je dimenzija dužina.

{{mvar|D}} je proporcionalan kvadratu brzine difuzirajućih čestica, koja zavisi od temperature, viskoznosti fluida i veličine čestica prema Stokes-Einsteinovoj relaciji (kinetička teorija)#Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinova relacija]]. Modeliranje i predviđanje Fickovih koeficijenata difuzije je teško. Oni se mogu procijeniti korištenjem empirijskog Vignesovog modela [[korelacija|korelacije]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Vignes |first=Alain |date=May 1966 |title=Diffusion in Binary Solutions. Variation of Diffusion Coefficient with Composition |url=https://doi.org/10.1021/i160018a007 |journal=Industrial &amp; Engineering Chemistry Fundamentals |volume=5 |issue=2 |pages=189–199 |doi=10.1021/i160018a007 |issn=0196-4313|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; ili fizički motivirano skaliranje entropije.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Schmitt |first1=Sebastian |last2=Hasse |first2=Hans |last3=Stephan |first3=Simon |date=2025-03-17 |title=Entropy scaling for diffusion coefficients in fluid mixtures |journal=Nature Communications |language=en |volume=16 |issue=1 |page=2611 |doi=10.1038/s41467-025-57780-z |issn=2041-1723 |pmc=11914492 |pmid=40097384|arxiv=2409.17615 |bibcode=2025NatCo..16.2611S }}&lt;/ref&gt; U razrijeđenim vodenim rastvorima, koeficijenti difuzije većine iona su slični i imaju vrijednosti koje se na sobnoj temperaturi kreću u rasponu od {{val|0.6|-|2|e=-9|u=m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s}}. Za biološke molekule, koeficijenti difuzije se obično kreću od 10&lt;sup&gt;−10&lt;/sup&gt; do 10&lt;sup&gt;−11&lt;/sup&gt;m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s.

U dvije ili više dimenzija moramo koristiti {{math|∇}}, operator [[del]] ili [[gradijent]], koji generalizira prvi derivat, dobijajući
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \mathbf{J}=- D\nabla \varphi , &lt;/math&gt;
gdje {{math|'''J'''}} označava difuzijski fluks.

Pokretačka sila jednodimenzionalne difuzije je veličina {{math|−{{sfrac|∂''φ''|∂''x''}}}, koja je za idealne smjese gradijent koncentracije.

=== Varijacije prvog zakona ===

Drugi oblik za prvi zakon je da se napiše s primarnom varijablom kao [[Maseni udio (hemija)|maseni udio]] ({{mvar|y&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}}, dat na primjer u kg/kg), tada se jednačina mijenja u
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\mathbf{J}_i = -\frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i , &lt;/math&gt;
gdje
* indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; vrstu,
* {{math|'''J'''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;}} je '''difuzijski fluks''' {{mvar|i}}&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; vrste (na primjer u mol/m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s),
* {{math|'''M''&lt;sub&gt;''i''&lt;/sub&gt;}} je [[molarna masa]] {{mvar|i}}&lt;sup&gt;th&lt;/sup&gt; vrste,
* {{mvar|ρ}} je smjesa [[gustoća]] (na primjer u kg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;).

:&lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt; je izvan operatora [[gradijent]]. To je zato što
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;y_i = \frac{\rho_{si}}{\rho} , &lt;/math&gt;
gdje je {{mvar|ρ&lt;sub&gt;si&lt;/sub&gt;}}  parcijalna [[gustoća]] {{mvar|i}}-te vrste.

Osim ovoga, u hemijskim sistemima koji nisu idealni rastvori ili smjese, pokretačka sila za difuziju svake vrste je gradijent [[hemijskog potencijala]] te vrste. Tada se može napisati Fickov prvi zakon (jednodimenzionalni slučaj)
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J_i = - \frac{D c_i}{RT} \frac{\partial \mu_i}{\partial x} , &lt;/math&gt;
gdje
* indeks {{mvar|i}} označava {{mvar|i}}&lt;sup&gt;-tu&lt;/sup&gt; vrstu,
* {{mvar|c}} je koncentracija (mol/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;),
* {{mvar|R}} je [[univerzalna plinska konstanta]] (J/K/mol),
* {{mvar|T}} je apsolutna temperatura (K),
* {{mvar|μ}} je hemijski potencijal (J/mol).

Pokretačka sila Fickovog zakona može se izraziti kao [[fugativnost|fugativna]] razlika:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J_i = - \frac{D}{RT} \frac{\partial f_i}{\partial x} , &lt;/math&gt;

gsje je &lt;math&gt; f_i &lt;/math&gt; fugativnost u Pa. &lt;math&gt; f_i &lt;/math&gt; je [[parcijalni pritisak]] komponente {{math|''i''}} u pari &lt;math&gt; f_i^\text{G} &lt;/math&gt; ili telna &lt;math&gt; f_i^\text{L} &lt;/math&gt; faza. U ravnoteži para-tečnost, fluks isparavanja je nula jer &lt;math&gt; f_i^\text{G} = f_i^\text{L} &lt;/math&gt;.

=== Izvođenje Fickovog prvog zakona za gasove ===

U nastavku su date četiri verzije Fickovog zakona za binarne gasne smjese. One pretpostavljaju: termička difuzija je zanemarljiva; sila tijela po jedinici mase je ista na obje vrste; i ili je pritisak konstantan ili obje vrste imaju istu molarnu masu. Pod ovim uslovima,&lt;ref&gt;{{cite book| vauthors = Williams FA |year=1985 |chapter=Appendix E |title=Combustion Theory |publisher=Benjamin/Cummings}}&lt;/ref&gt; detaljno pokazuje kako se jednačina difuzije iz [[kinetička teorija plinova| kinetičke teorije plinova]] svodi na ovu verziju Fickovog zakona:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \mathbf{V_i}=- D \, \nabla \ln y_i , &lt;/math&gt;
gdje je {{math|'''V&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;'''}}  brzina difuzije vrste {{mvar|i}}. U smislu fluksa vrste, ovo je
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla y_i . &lt;/math&gt;

Ako, dodatno, &lt;math&gt; \nabla \rho = 0&lt;/math&gt;, ovo se svodi na najčešći oblik Fickovog zakona,
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \mathbf{J_i}=- D\nabla \varphi .&lt;/math&gt;

Ako (umjesto ili pored `\nabla\rho = 0`) obje vrste imaju istu molarnu masu, Fickov zakon postaje;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\mathbf{J_i}=- \frac{\rho D}{M_i}\nabla x_i, &lt;/math&gt;
gdje je &lt;math&gt; x_i &lt;/math&gt; [[molni udio]] vrste {{mvar|i}}.

== Fickov drugi zakon ==
'''Fickov drugi zakon''' predviđa kako difuzija uzrokuje promjenu koncentracije u odnosu na vrijeme. To je [[parcijalna diferencijalna jednačina]] koja u jednoj dimenziji glasi
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2},&lt;/math&gt;
gdje je 
* {{mvar|φ}}  koncentracija u dimenzijama 
:&lt;math&gt;[\mathsf{N}\mathsf{L}^{-3}]&lt;/math&gt;, example mol/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;; {{math|1=''φ'' = ''φ''(''x'',''t'')}} je funkcija koja zavisi od lokacije {{mvar|x}} i vremena {{mvar|t}},
* {{mvar|t}} je vrijeme, primjer s,
* {{mvar|D}} je koeficijent difuzije u dimenzijama 
:&lt;math&gt;[\mathsf{L}^2\mathsf{T}^{-1}]&lt;/math&gt;, primjer m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s,
* {{mvar|x}} je pozicija, primjer m.

U dvije ili više dimenzija moramo koristiti [[Laplasovu funkciju]] {{math|1=Δ = ∇&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}}, koja generalizuje drugi izvod, dobijajući jednačinu
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\Delta \varphi . &lt;/math&gt;

Fickov drugi zakon ima isti matematički oblik kao [[Jednačina toplote]] i njegovo [[fundamentalno rješenje]] je isto kao i [[Jezgro toplote]], osim prebacivanja toplotne provodljivosti &lt;math&gt;k&lt;/math&gt; sa koeficijentom difuzije &lt;math&gt;D&lt;/math&gt;:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\varphi(x,t)=\frac{1}{\sqrt{4\pi Dt}}\exp\left(-\frac{x^2}{4Dt}\right).&lt;/math&gt;

=== Izvođenje drugog Fickovog zakona ===
=== Fickov prvi zakon ===
U jednoj dimenziji, sljedeće izvođenje se zasniva na sličnom argumentu koji je iznio Berg 1977. (vidi [[#Reference|reference]]).

Razmotrimo skup čestica koje vrše slučajno hodanje u jednoj dimenziji sa skalom dužine {{math|Δ''x''}} i vremenskom skalom {{math|Δ''t''}}. Neka je {{math|''N''(''x'',''t'')}} broj čestica na poziciji {{mvar|x}} u trenutku {{mvar|t}}.
U datom vremenskom koraku, polovina čestica bi se pomjerila lijevo, a polovina desno. Pošto se polovina čestica u tački {{mvar|x}} pomjera desno, a polovina čestica u tački {{math|''x'' + Δ''x''}} pomjera lijevo, neto kretanje udesno je:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;-\tfrac{1}{2}\bigl[N(x + \Delta x, t) - N(x, t)\bigr]&lt;/math&gt;

[[Flus]], {{mvar|J}}, je ovo neto kretanje [[čestica]] preko nekog elementa površine {{mvar|a}}, normalno na slučajno hodanje tokom vremenskog intervala {{math|Δ''t}}. Stoga možemo pisati:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J = - \frac{1}{2} \left[\frac{ N(x + \Delta x, t)}{a \Delta t} - \frac{ N(x, t)}{a \Delta t}\right]&lt;/math&gt;

Množenjem gornjeg i donjeg dijela desne strane sa {{math|(Δ''x'')&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;}} i prepisivanjem, dobija se:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; J = -\frac{\left(\Delta x\right)^2}{2 \Delta t}\left[\frac{N(x + \Delta x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2} - \frac{N(x, t)}{a \left(\Delta x\right)^2}\right]&lt;/math&gt;

Koncentracija se definira kao broj čestica po jedinici volumena, te stoga:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\varphi (x, t) = \frac{N(x, t)}{a \Delta x}.&lt;/math&gt;

Pčored toga, {{math|{{sfrac|(Δ''x'')&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;|2Δ''t''}}}} je definicija jednodimenzionalne konstante difuzije, {{mvar|D}}. Stoga se naš izraz pojednostavljuje na:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; J = -D \left[\frac{\varphi (x + \Delta x, t)}{\Delta x} - \frac{\varphi (x , t)}{\Delta x}\right]&lt;/math&gt;

U graničnoj vrijednosti gdje je {{math|Δ''x''}} infinitezimal, desna strana postaje prostorni derivat:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; J = - D \frac{\partial \varphi}{\partial x}  &lt;/math&gt; . Ovo je slučaj samo za početni uslov vrlo početne Gaussove distribucije. Druge geometrije problema će dovesti do drugačijih rješenja.
Fickov drugi zakon može se izvesti iz Fickovog prvog zakona i [[zakona očuvanja mase]] u odsustvu bilo kakvih hemijskih reakcija:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi}{\partial t} + \frac{\partial}{\partial x}J = 0
\Rightarrow\frac{\partial \varphi}{\partial t} -\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x}\varphi\right)\,=0.&lt;/math&gt;

Pod pretpostavkom da je koeficijent difuzije {{mvar|D}} konstanta, možemo zamijeniti redove diferencijacije i pomnožiti je konstantom:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial}{\partial x}\left(D\frac{\partial}{\partial x} \varphi\right) = D\frac{\partial}{\partial x} \frac{\partial}{\partial x} \varphi = D\frac{\partial^2\varphi}{\partial x^2},&lt;/math&gt;
i, stoga, dobijamo oblik Fickovih jednačina kao što je gore navedeno.

Za slučaj difuzije u dvije ili više dimenzija, Fickov drugi zakon postaje
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\,\nabla^2\varphi,&lt;/math&gt;
što je analogno [[toplotnoj jednačini]].

Ako koeficijent difuzije nije konstanta, već zavisi od koordinate ili koncentracije, Fickov drugi zakon daje
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi}{\partial t} =  \nabla \cdot (D\,\nabla\varphi).&lt;/math&gt;

Važan primjer je slučaj kada je {{math|'''φ'''}} u stacionarnom stanju, tj. koncentracija se ne mijenja s vremenom, tako da je lijevi dio gornje jednačine identično nula. U jednoj dimenziji s konstantom {{mvar|D}}, rješenje za koncentraciju bit će linearna promjena koncentracija duž {{mvar|x}}. U dvije ili više dimenzija dobijamo
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \nabla^2\varphi = 0,&lt;/math&gt;
što je [[Laplasova jednačina]], čija rješenja matematičari nazivaju [[harmonijska funkcija| harmonijskim funkcijama]].

== Primjeri rješenja i generalizacija ==
Fickov drugi zakon je poseban slučaj [[jednačine konvekcije-difuzije]] u kojoj nema [[advekcije|advektivnog fluksa]] i nema neto volumetrijskog izvora. Može se izvesti iz [[Jednačina kontinuiteta|jednačina kontinuiteta]]:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \frac{\partial \varphi}{\partial t} + \nabla\cdot\mathbf{j} = R, &lt;/math&gt;
gdje je  {{math|'''j'''}}  ukupni [[fluks]] i {{mvar|R}} je neto volumetrijski izvor za {{math|'''φ'''}}. Pretpostavlja se da je jedini izvor fluksa u ovoj situaciji ''difuzni fluks'':
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\mathbf{j}_{\text{diffusion}} = -D \nabla \varphi . &lt;/math&gt;

Uključivanjem definicije difuznog fluksa u jednačinu kontinuiteta i pretpostavkom da nema izvora ({{math|1=''R'' = 0}}), dolazimo do Fickovog drugog zakona:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi}{\partial t} = D\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} . &lt;/math&gt;

Ako je fluks rezultat i difuzijskog fluksa i [[advekcije|advektivnog fluksa]], rezultat je [[jednačina konvekcije-difuzije]].

=== Primjer rješenja 1: konstantan izvor koncentracije i dužina difuzije ===
Jednostavan slučaj difuzije s vremenom {{mvar|t}} u jednoj dimenziji (uzeto kao {{mvar|x}}-osa) od granice koja se nalazi na poziciji {{math|1=''x'' = 0}}, gdje se koncentracija održava na vrijednosti {{math|''n''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} je
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;n \left(x,t \right)=n_0 \operatorname{erfc} \left( \frac{x}{2\sqrt{Dt}}\right) ,&lt;/math&gt;
gdje je {{math|erfc}} komplementarna [[funkcija greške]]. To je slučaj kada korozivni plinovi difundiraju kroz oksidativni sloj prema površini metala (ako pretpostavimo da je koncentracija plinova u okolini konstantna i da je difuzijski prostor – tj. sloj produkta korozije – „polubeskonačan“, počevši od 0 na površini i šireći se beskonačno duboko u materijalu). Ako je, pak, difuzijski prostor „beskonačan“ (traje i kroz sloj sa 
:{{math|1=''n''(''x'', 0) = 0}}, {{math|''x'' &gt; 0}} and that with {{math|1=''n''(''x'', 0) = ''n''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}}, {{math|''x'' ≤ 0}}),
: tada se rješenje mijenja samo koeficijentom {{sfrac|2}} ispred {{math|''n''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} (jer se difuzija sada odvija u oba smjera). Ovaj slučaj vrijedi kada se neki rastvor s koncentracijom {{math|''n''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;}} stavi u kontakt sa slojem čistog rastvarača. (Bokstein, 2005) Dužina &lt;math&gt;2\sqrt{Dt}&lt;math&gt; se naziva ''dužina difuzije'' i pruža mjeru koliko se koncentracija proširila u smjeru {{mvar|x}}-difuzijom u vremenu {{mvar|t}} (Bird, 1976).

Kao brza aproksimacija funkcije greške, mogu se koristiti prva dva člana [[Taylorov red| Taylorovog reda]]:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;n(x,t)=n_0 \left[ 1 - 2 \left(\frac{x}{2\sqrt{Dt\pi}}\right) \right] . &lt;/math&gt;

Ako je {{mvar|D}} vremenski zavisna, difuzijska dužina postaje
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; 2\sqrt{\int_0^t D( \tau ) \,d\tau}. &lt;/math&gt;
Ova ideja je korisna za procjenu dužine difuzije tokom ciklusa zagrijavanja i hlađenja, gdje {{mvar|D}} varira s temperaturom.

=== Primjer rješenja 2: Brownova čestica i srednji kvadratni pomak ===
Drugi jednostavan slučaj difuzije je [[Brownovo kretanje]] jedne čestice. [[Srednji kvadratni pomak]] čestice od njenog prvobitnog položaja je:
&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\text{MSD} \equiv \left \langle \left(\mathbf{x} - \mathbf{x}_0\right)^2 \right \rangle=2nDt , &lt;/math&gt;
gdje je &lt;math&gt;n&lt;/math&gt; [[dimenzija]] Brownovog kretanja čestice. Na primjer, difuzija molekula kroz [[ćelijsku membranu]] debljine 8 nm je 1D difuzija zbog sferne simetrije; Međutim, difuzija molekula od membrane do centra eukariotske ćelije je 3D difuzija. Za cilindrični kaktus, difuzija od fotosintetskih ćelija na njegovoj površini do njegovog centra (ose njegove cilindrične simetrije) je 2D difuzija.

Kvadratni korijen MSD-a, &lt;math&gt;\sqrt{2nDt&lt;/math&gt;, često se koristi kao karakterizacija koliko se čestica pomjerila nakon isteka vremena &lt;math&gt;t&lt;/math&gt;. MSD je simetrično raspoređen po 1D, 2D i 3D prostoru. Dakle, raspodjela vjerovatnoće veličine MSD-a u 1D je [[Gaussova raspojela|Gaussova]], a 3D je [[Maxwell-Boltzmannova raspodjela]].

=== Upopćavanja ===
* U ''nehomogenim medijima'', koeficijent difuzije varira u prostoru, {{math|1=''D'' = ''D''(''x'')}}. Ova zavisnost ne utiče na Fickov prvi zakon, ali se drugi zakon mijenja:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&amp;= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\
&amp;= D(x) \Delta \varphi(x,t) + \sum_{i=1}^3 \frac{\partial D(x)}{\partial x_i} \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}.
\end{align} &lt;/math&gt;
* U ''[[anizoztropnost|anizotropnim]] medijima'', koeficijent difuzije zavisi od smjera. To je simetrični [[tenzor]] 
:{{math|1=''D&lt;sub&gt;ji&lt;/sub&gt;'' = ''D&lt;sub&gt;ij&lt;/sub&gt;''}}. Fickov prvi zakon se mijenja u 
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J=-D \nabla \varphi ,&lt;/math&gt; to je proizvod tenzora i vektora: 
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; J_i=-\sum_{j=1}^3 D_{ij} \frac{\partial \varphi}{\partial x_j}.&lt;/math&gt; Za jednačinu difuzije ova formula daje 
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}=\nabla\cdot \bigl(D \nabla \varphi(x,t)\bigr)=\sum_{i=1}^3\sum_{j=1}^3D_{ij} \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}. &lt;/math&gt; Simetrična matrica koeficijenata difuzije {{math|''D&lt;sub&gt;ij&lt;/sub&gt;''}} treba biti [[Pozitivno definitna matrica|pozitivno definitna]]. Potrebno je napraviti operator desne strane [[Eliptični operator|eliptični]].
* Za ''nehomogene anizotropne medije'' ova dva oblika jednačine difuzije treba kombinovati u:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\begin{align}\frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial t}&amp;= \nabla\cdot \bigl(D(x) \nabla \varphi(x,t)\bigr) \\
&amp;= \sum_{i,j=1}^3\left(D_{ij}(x) \frac{\partial^2 \varphi(x,t)}{\partial x_i \partial x_j}+ \frac{\partial D_{ij}(x)}{\partial x_i }  \frac{\partial \varphi(x,t)}{\partial x_i}\right).
\end{align} &lt;/math&gt;
* Pristup zasnovan na [[Difuzija|Einsteinova mobilnost i Teorellova formula]] daje sljedeću generalizaciju Fickove jednačine za ''višekomponentnu difuziju'' savršenih komponenti: 
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\frac{\partial \varphi_i}{\partial t} = \sum_j \nabla\cdot\left(D_{ij} \frac{\varphi_i}{\varphi_j} \nabla \, \varphi_j\right) ,&lt;/math&gt; gdje su {{mvar|φ&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;}}  koncentracije komponenti, a {{mvar|D&lt;sub&gt;ij&lt;/sub&gt;}} je matrica koeficijenata. Ovdje su indeksi {{mvar|i}} i {{mvar|j}} povezani s različitim komponentama, a ne s prostornim koordinatama.

[[Difuzija|Chapman-Enskog formule za difuziju u plinovima]] uključuju potpuno iste članove. Ovi fizički modeli difuzije razlikuju se od testnih modela 
:{{math|1=∂&lt;sub&gt;''t''&lt;/sub&gt;''φ&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;'' = Σ&lt;sub&gt;''j''&lt;/sub&gt; ''D&lt;sub&gt;ij&lt;/sub&gt;'' Δ''φ&lt;sub&gt;j&lt;/sub&gt;''}}
: koji vrijede za vrlo mala odstupanja od uniformne ravnoteže. Ranije su takvi članovi uvedeni u [[Maxwell-Stefanova difuzijska jednačina| Maxwell-Stefanovu difuzijsku jednačinu]].
Za anizotropne višekomponentne koeficijente difuzije potreban je tenzor četvrtog ranga, na primjer {{math|''D''&lt;sub&gt;''ij'',''αβ''&lt;/sub&gt;}}, gdje se {{math|''i'', ''j''}} odnose na komponente, a {{math|1=''α'', ''β'' = 1, 2, 3}} odgovaraju prostornim koordinatama.

== Primjene ==
Jednačine zasnovane na Fickovom zakonu se često koriste za modeliranje [[Pasivni transport|transportnih procesa]] u hrani, [[neuron]]ima, [[biopolimer]]ima, [[Farmakologija|farmaceutskim proizvodima]], [[porozbost|poroznom]] [[tlo|tlu]], [[dinamika populacije]dinamici populacije]], nuklearnim materijalima, [[fizika plazme|fizici plazme]] i [[Dopiranje (poluprovodnici)|dopiranju poluprovodnika]]. Teorija voltametrijskih metoda zasniva se na rješenjima Fickove jednačine. S druge strane, u nekim slučajevima &quot;Fickov (druga uobičajena aproksimacija transportne jednačine je ona iz teorije difuzije)&quot; opis je neadekvatan. Naprimjer, u nauci o [[polimer]]ima i nauci o hrani potreban je općiji pristup za opis transporta komponenti u materijalima koji prolaze kroz stakleni prelaz. Jedan općiji okvir su jednačine Maxwell-Stefanove difuzije.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Taylor R, Krishna R | title = Multicomponent mass transfer | volume = 2 | series =Wiley Series in Chemical Engineering | publisher = John Wiley &amp; Sons | year = 1993 | isbn = 978-0-471-57417-0 }}{{page needed|date=September 2024}}&lt;/ref&gt; višekomponentnog [[prenos mase|prijenosa mase]], iz kojeg se Fickov zakon može dobiti kao granični slučaj, kada je smjesa izuzetno razrijeđena i svaka [[hemijska vrsta]] interaguje samo sa smjesom u cjelini, a ne sa drugim vrstama. Da bi se objasnilo prisustvo više vrsta u nerazrijeđenoj smjesi, koristi se nekoliko varijacija Maxwell-Stefanovih jednačina. Pogledati također nedijagonalno spregnute procese transporta ([[Onsager recipročni odnosi|Onsagerov odnos]]). 

=== Fickov tok u tečnostima ===
Kada se dvije [[mišljivost|mišljive]] tečnosti dovedu u kontakt i dođe do difuzije, makroskopska (ili prosječna) koncentracija se mijenja prema Fickovom zakonu. Na mezoskopskoj skali, odnosno između makroskopske skale opisane Fickovim zakonom i molekularne skale, gdje se odvijaju molekularne [[slučajna šetnja|slučajne šetnje]], fluktuacije se ne mogu zanemariti. Takve situacije se mogu uspješno modelirati Landau-Lifshitzovom fluktuirajućom hidrodinamikom. U ovom teorijskom okviru, difuzija je posljedica fluktuacija čije se dimenzije kreću od molekularne do makroskopske skale.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Brogioli D, Vailati A | title = Diffusive mass transfer by nonequilibrium fluctuations: Fick's law revisited | journal = Physical Review E | volume = 63 | issue = 1 Pt 1 | date = January 2001 | pmid = 11304296 | doi = 10.1103/PhysRevE.63.012105 | bibcode = 2000PhRvE..63a2105B | arxiv = cond-mat/0006163 | s2cid = 1302913 }}&lt;/ref&gt;

Posebno, fluktuirajuće hidrodinamičke jednačine uključuju Fickov član protoka, sa datim koeficijentom difuzije, zajedno sa hidrodinamičkim jednačinama i stohastičkim članovima koji opisuju fluktuacije. Prilikom izračunavanja fluktuacija perturbativnim pristupom, aproksimacija nultog reda je Fickov zakon. Prvi red daje fluktuacije, i ispada da fluktuacije doprinose difuziji. Ovo na neki način predstavlja [[tautologiju (logiku)|tautologiju]], budući da je fenomen opisan aproksimacijom nižeg reda rezultat više aproksimacije: ovaj problem se rješava samo [[renormalizacijom|renormalizacijom]] fluktuirajućih hidrodinamičkih jednačina.

=== Brzina sorpcije i učestalost sudara razrijeđene rastvorene materije ===
Adsorpcija, apsorpcija i sudari molekula, čestica i površina su važni problemi u mnogim oblastima. Ovi fundamentalni procesi regulišu hemijske, biološke i ekološke reakcije. Njihova brzina se može izračunati korištenjem konstante difuzije i Fickovih zakona difuzije, posebno kada se ove interakcije dešavaju u razrijeđenim rastvorima.

Tipično, konstanta difuzije molekula i čestica definirana Fickovom jednačinom može se izračunati korištenjem [[Stokes-Einsteinove jednačine]]. U ultrakratkom vremenskom ograničenju, reda veličine vremena difuzije ''a''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/''D'', gdje je ''a'' radijus čestice, difuzija je opisana [[Langevinovom jednačinom]]. U dužem vremenu, [[Langevinova jednačina]] se stapa sa [[Stokes-Einsteinova jednačina|Stokes-Einsteinovom jednačinom]]. Potonja je prikladna za stanje razrijeđenog [[rastvor]]a, gdje se razmatra difuzija na velike udaljenosti. Prema [[teorema o fluktuaciji-disipaciji| teoremi o fluktuaciji-disipaciji]] zasnovanoj na [[Langevinova jednačina| Langevinovoj jednačini]] u dugom vremenskom ograničenju i kada je čestica znatno gušća od okolne tekućine, vremenski zavisna konstanta difuzije je:&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bian X, Kim C, Karniadakis GE | title = 111 years of Brownian motion | journal = Soft Matter | volume = 12 | issue = 30 | pages = 6331–6346 | date = August 2016 | pmid = 27396746 | pmc = 5476231 | doi = 10.1039/c6sm01153e | bibcode = 2016SMat...12.6331B }}&lt;/ref&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; D(t) = \mu\,k_{\rm B}T\left(1-e^{-t/(m\mu)}\right), &lt;/math&gt;
gdje (sve u [[SI]] jedinicama)
* ''k''&lt;sub&gt;B&lt;/sub&gt; je [[Boltzmannova konstanta]],
* ''T'' je [[apsolutna temperatura]],
* ''μ'' je pokretljivost čestice u fluidu ili gasu, koja se može izračunati korištenjem [[Einsteinove relacije]],
* ''m'' je masa čestice,
* ''t'' je vrijeme.

Za pojedinačne molekule kao što su organske molekule ili [[biomolekule]] (npr. [[proteini]]) u vodi, eksponencijalni član je zanemarljiv zbog malog proizvoda ''mμ'' u ultrabrzom pikosekundnom području, te je stoga nebitan za relativno sporiju adsorpciju razrijeđene rastvorene materije.

[[Datoteka:Diffusive sorption probability.png|thumb| Shema molekularne difuzije u [[rastvor]]u.&lt;br&gt; Narandžaste tačke predstavljaju molekule rastvorene supstance, molekule rastvarača nisu nacrtane, crna strelica je primjer trajektorije slučajnog hoda, a crvena krivulja je difuzna Gaussova funkcija [[vjerovatnoća]] širenja iz Fickovog zakona difuzije.&lt;ref name = &quot;Pyle-BJNano&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pyle JR, Chen J | title = Photobleaching of YOYO-1 in super-resolution single DNA fluorescence imaging | journal = Beilstein Journal of Nanotechnology | volume = 8 | pages = 2296–2306 | date = 2017-11-02 | pmid = 29181286 | pmc = 5687005 | doi = 10.3762/bjnano.8.229 }}&lt;/ref&gt;&lt;sup&gt;:Fig. 9&lt;/sup&gt;]]

Brzina [[adsorpcija|adsorpcije]] ili  hemijske [[apsorpcija (hemija)|apsorpcije]] razrijeđene rastvorene supstance na površinu ili međupovršinu u (plonovitom ili tečnom) [[rastvor]]u može se izračunati korištenjem Fickovih zakona difuzije. Akumulirani broj molekula adsorbovanih na površini izražava se Langmuir-Schaeferovom jednačinom, integriranjem jednačine difuzijskog fluksa tokom vremena, kao što je prikazano u simuliranoj molekularnoj difuziji u prvom dijelu ove stranice:&lt;ref name = &quot;LangmuirSchaefer1937JACS&quot;&gt;{{Cite journal| vauthors = Langmuir I, Schaefer VJ | date = 1937 | title = The Effect of Dissolved Salts on Insoluble Monolayers| journal = Journal of the American Chemical Society | volume = 29 | issue = 11 | pages = 2400–2414 | doi = 10.1021/ja01290a091| bibcode = 1937JAChS..59.2400L }}&lt;/ref&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \Gamma= 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}.&lt;/math&gt;
* {{mvar|A}} je površinsko područje  (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;).
* &lt;math&gt;C_b&lt;/math&gt; je brojčani udio molekula adsorbera (otopljene tvari) u glavnom rastvoru (#/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;).
* {{mvar|D}} je koeficijent difuzije adsorbera (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s).
* {{mvar|t}} je proteklo vrijeme (s).
* &lt;math&gt; \Gamma &lt;/math&gt; je akumulirani broj molekula u jedinici # adsorbiranih tokom vremena &lt;math&gt;t&lt;/math&gt;.
Jednačina je nazvana po američkim hemičarima [[Irvingu Langmuiru]] i [[Vincentu Schaeferu]].

Ukratko, kako je objašnjeno u,&lt;ref name = &quot;WardTordai1946&quot;&gt;{{Cite journal| vauthors = Ward AF, Tordai L |date=1946| title = Time-dependence of Boundary Tensions of Solutions I. The Role of Diffusion in Time-effects| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1946-07_14_7/page/452 | journal = Journal of Chemical Physics | volume = 14 | issue = 7| pages = 453–461 | doi = 10.1063/1.1724167| bibcode = 1946JChPh..14..453W}}&lt;/ref&gt;
Profil gradijenta koncentracije u blizini novostvorene (od &lt;math&gt;t=0&lt;/math&gt; apsorpcijske površine (smještene na &lt;math&gt;x=0&lt;/math&gt; u nekada uniformnom rastvoru riješen je u gornjim odjeljcima iz Fickove jednačine,
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \frac{\partial C}{\partial x} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}\text{exp} \left (-\frac{x^2}{4Dt} \right ) , &lt;/math&gt;
gdje je {{mvar|C}} brojna koncentracija molekula adsorbera pri x, t (#/m³).

Gradijent koncentracije na površini pri x = 0 se pojednostavljuje na preeksponencijalni faktor distribucije.
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\left(\frac{\partial C}{\partial x}\right)_{x = 0} = \frac{C_b}{\sqrt{\pi Dt}}&lt;/math&gt;.
A brzina difuzije (fluksa) preko površine &lt;math&gt;A&lt;math&gt; ravni je
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\left (\frac{\partial\Gamma }{\partial t}\right ) _{x = 0} =\frac{DAC_b}{\sqrt{\pi Dt}} . &lt;/math&gt;
Integrisanje tokom vremena,
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \Gamma = \int_0^t\left(\frac{\partial\Gamma}{\partial t}\right) _{x = 0} = 2AC_b\sqrt{\frac{Dt}{\pi}}&lt;/math&gt;.

Langmuir-Schaeferova jednačina može se proširiti na Ward-Tordaijevu jednačinu kako bi se objasnila &quot;povratna difuzija&quot; odbačenih molekula sa površine:&lt;ref name = &quot;WardTordai1946&quot; /&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\Gamma= 2A{C_\text{b}}\sqrt{\frac{Dt}{\pi}} - A\sqrt{\frac{D}{\pi}}\int_0^\sqrt{t}\frac{C(\tau)}{\sqrt{t-\tau}}\, d\tau&lt;/math&gt;, 
gdje je &lt;math&gt;C_b&lt;/math&gt; ukupna koncentracija, &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; je koncentracija ispod površine (koja je funkcija vremena ovisno o modelu reakcije adsorpcije), a &lt;math&gt;\tau&lt;/math&gt; je lažna varijabla.

Monte Carlo simulacije pokazuju da ove dvije jednačine služe za predviđanje brzine adsorpcije sistema koji formiraju predvidljive gradijente koncentracije blizu površine, ali imaju problema za sisteme bez ili sa nepredvidljivim gradijentima koncentracije, kao što su tipični biosenzorski sistemi ili kada su protok i konvekcija značajni.&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption&gt; Chen J (January 2022). &quot;Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces&quot;. AIP Advances. 12 (1) 015318. Bibcode:2022AIPA...12a5318C. doi:10.1063/5.0064140. PMC 8758205. PMID 35070490.&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:DiffusiveAdsorptionHistory.jpg|thumb| Kratka historija teorija o difuzivnoj adsorpciji.&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt;]]

Kratka historija difuzne adsorpcije prikazana je na desnoj slici.&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt; Primjetan izazov u razumijevanju difuzne adsorpcije na nivou pojedinačnih molekula je fraktalna priroda difuzije. Većina kompjuterskih simulacija bira vremenski korak za difuziju koji zanemaruje činjenicu da postoje samoslični finiji difuzijski događaji (fraktali) unutar svakog koraka. Simulacija fraktalne difuzije pokazuje da bi trebalo uvesti faktor dvije korekcije za rezultat simulacije adsorpcije s fiksnim vremenskim korakom, dovodeći ga u konzistentnost s gornje dvije jednačine.&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt;

Problematičniji rezultat gornjih jednačina je da predviđaju donju granicu adsorpcije u idealnim situacijama, ali je vrlo teško predvidjeti stvarne brzine adsorpcije. Jednačine su izvedene u uslovima dugog vremenskog ograničenja kada je formiran stabilan gradijent koncentracije blizu površine. Ali stvarna adsorpcija se često odvija mnogo brže od ovog beskonačnog vremenskog ograničenja, tj. gradijent koncentracije, opadanje koncentracije na podpovršini, formira se samo djelimično prije nego što se površina zasiti ili se protok nastavi kako bi se održao određeni gradijent, stoga je izmjerena brzina adsorpcije gotovo uvijek brža nego što su jednačine predvidjele za adsorpciju s niskom ili nikakvom energetskom barijerom (osim ako ne postoji značajna energetska barijera adsorpcije koja značajno usporava apsorpciju), na primjer, hiljade do milione puta brže u samoorganizaciji monoslojeva na granicama voda-zrak ili voda-supstrat.&lt;ref name = LangmuirSchaefer1937JACS/&gt; Kao takvo, potrebno je izračunati evoluciju gradijenta koncentracije u blizini površine i pronaći odgovarajuće vrijeme za zaustavljanje zamišljene beskonačne evolucije za praktične primjene. Iako je teško predvidjeti kada stati, razumno je lako izračunati najkraće vrijeme koje je važno, kritično vrijeme kada prvi najbliži susjed s površine supstrata osjeti nakupljanje gradijenta koncentracije. Ovo daje gornju granicu brzine adsorpcije u idealnoj situaciji kada ne postoje drugi faktori osim difuzije koji utiču na dinamiku apsorbera:&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; \langle r\rangle = \frac{4}{\pi}A C_b^{4/3}D &lt;/math&gt;,
gdje je:
* &lt;math&gt;\langle r\rangle&lt;/math&gt; brzina adsorpcije pod pretpostavkom da je energija adsorpcije bez barijera, u jedinici #/s,
* &lt;math&gt; A &lt;/math&gt; je površina površine od interesa na &quot;beskonačnoj i ravnoj&quot; podlozi (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;),
* &lt;math&gt; C_b &lt;/math&gt; je koncentracija molekule apsorbera u glavnom rastvoru (#/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;),
* &lt;math&gt; D &lt;/math&gt; je konstanta difuzije apsorbera (otopljene supstance) u rastvoru (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s) definirana Fickovim zakonom.

Ova jednačina se može koristiti za predviđanje početne brzine adsorpcije bilo kojeg sistema; Može se koristiti za predviđanje brzine adsorpcije u stacionarnom stanju tipičnog biosenzorskog sistema kada je mjesto vezivanja samo vrlo mali dio površine podloge i gradijent koncentracije blizu površine se nikada ne formira; Također se može koristiti za predviđanje brzine adsorpcije molekula na površini kada postoji značajan protok koji potiskuje gradijent koncentracije vrlo plitko u podzemlju.

Ovo kritično vrijeme se značajno razlikuje od vremena dolaska prvog putnika ili srednjeg vremena slobodnog puta. Korištenje prosječnog vremena prvog putnika i Fickovog zakona difuzije za procjenu prosječne brzine vezivanja značajno će precijeniti gradijent koncentracije jer prvi putnik obično dolazi iz mnogo slojeva susjednih područja udaljenih od cilja, stoga je njegovo vrijeme dolaska znatno duže od vremena difuzije najbližeg susjeda. Korištenje srednjeg vremena slobodnog puta plus Langmuirove jednačine uzrokovat će vještački gradijent koncentracije između početne lokacije prvog putnika i površine cilja jer se ostali susjedni slojevi još nisu promijenili, stoga je značajno niža procjena stvarnog vremena vezivanja, tj. samog stvarnog vremena dolaska prvog putnika, inverznog gore navedenoj brzini, teško izračunati. Ako se sistem može pojednostaviti na 1D difuziju, tada se prosječno vrijeme prvog putnika može izračunati korištenjem istog kritičnog vremena difuzije najbližeg susjeda za udaljenost prvog susjeda kao MSD,&lt;ref name = &quot;Pandey-JPCB2024&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pandey S, Gautam D, Chen J | title = Measuring the Adsorption Cross Section of YOYO-1 to Immobilized DNA Molecules | journal = Journal of Physical Chemistry B | volume =  128| pages = 7254–7262
 | date = 2024-07-16 | issue = 29 | pmid =  39014882| pmc = 11286311| doi = 10.1021/acs.jpcb.4c03359 }}&lt;/ref&gt; 
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;L = \sqrt{2Dt} , &lt;/math&gt; 
ghje je:
*&lt;math&gt;L~=C_b^{-1/3}&lt;/math&gt; (jesinica m)  [[prosjek|prosječna]] udaljenost najbližeg susjeda aproksimirana kao kubno pakovanje, gdje je &lt;math&gt;C_b&lt;/math&gt; koncentracija rastvorene supstance u glavnom rastvoru (jedinica # molekul / m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;),
*&lt;math&gt;D&lt;/math&gt; je koeficijent difuzije definisan Fickovom jednačinom (jedinica m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s),
*&lt;math&gt;t&lt;/math&gt; je kritično vrijeme (jedinica s).

U ovom kritičnom vremenu, malo je vjerovatno da je prvi putnik stigao i adsorbovao se. Ali to određuje brzinu dolaska slojeva susjednih slojeva. Pri ovoj brzini sa gradijentom koncentracije koji se zaustavlja oko prvog susjednog sloja, gradijent se ne projektuje virtuelno u dužem vremenu kada stvarni prvi putnik stigne. Dakle, prosječna brzina dolaska prvog putnika (jedinica # molekul/s) za ovu 3D difuziju pojednostavljena u 1D problemu,
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\langle r\rangle = \frac{a}{t} = 2aC_b^{2/3}D &lt;/math&gt;,
gdje je &lt;math&gt;a&lt;/math&gt;  faktor pretvaranja 3D problema difuzivne adsorpcije u 1D problem difuzije čija vrijednost zavisi od sistema, npr. udio površine adsorpcije &lt;math&gt;A&lt;/math&gt; preko površine sfere najbližeg susjeda rastvorene supstance &lt;math&gt;4 \pi L^2 /4&lt;/math&gt; pod pretpostavkom kubnog pakovanja, gdje svaka jedinica ima osam susjeda, koje dijeli s drugim jedinicama. Ovaj primjer udjela konvergira rezultat ka 3D rješenju difuzivne adsorpcije prikazanom gore s malom razlikom u predfaktoru zbog različitih pretpostavki o pakovanju i zanemarivanja drugih susjeda.

Kada je područje interesa veličina molekule (konkretno, &quot;duga cilindrična molekula&quot; kao što je [[DNK]]), jednačina brzine adsorpcije predstavlja frekvenciju sudara dvije molekule u razrijeđenom rastvoru, pri čemu jedna molekula ima specifičnu stranu, a druga nema sternu zavisnost, tj. molekula (slučajna orijentacija) udara jednu stranu druge. Konstanta difuzije mora se ažurirati na relativnu konstantu difuzije između dvije difuzirajuće molekule. Ova procjena je posebno korisna u proučavanju interakcije između male molekule i veće molekule kao što je protein. Efektivna konstanta difuzije je dominantno ista kao manja, čija se konstanta difuzije može koristiti umjesto nje.

Gornja jednačina brzine udara je također korisna za predviđanje kinetike molekularnog [[samoorganizovanje|samoorganizovanja]] na površini. Molekuli su nasumično orijentisani u rastvoru u masi. Pod pretpostavkom da 1/6 molekula ima ispravnu orijentaciju u odnosu na mjesta vezivanja na površini, tj. 1/2 z-pravca u x, y, z tri dimenzije, stoga je koncentracija od interesa samo 1/6 koncentracije u masi. Uvrštavanjem ove vrijednosti u jednačinu, trebalo bi biti moguće izračunati teorijsku krivulju kinetike adsorpcije koristeći [[Langmuirov model adsorpcije]]. U rigidnijoj slici, 1/6 se može zamijeniti steričkim faktorom geometrije vezivanja.
[[Datoteka:JChen2022JPCA.png|thumb|Poređenje teorije sudara i difuzne teorije sudara.&lt;ref name=JChen2022JPCA/&gt;]]

Frekvencija bimolekularnih sudara povezana s mnogim reakcijama, uključujući koagulaciju/agregaciju proteina, prvobitno je opisana [[Smoluchowskijeva jednačina koagulacije| Smoluchowskijevom jednačinom koagulacije]] koju je predložio [[Marian Smoluchowski]] u značajnoj publikaciji iz 1916.,&lt;ref name=Smoluchowski1916&gt;{{cite journal | vauthors = Smoluchowski M | title = Drei Vorträge über Diffusion, Brownsche Molekularbewegung und Koagulation von Kolloidteilchen | journal =  Zeitschrift für Physik| year = 1916 | volume = 17 | pages = 557–571, 585–599 | language = German | bibcode = 1916ZPhy...17..557S }}&lt;/ref&gt; izvedeno iz [[Brownovo kretanje| Brownovog kretanja]] i Fickovih zakona difuzije. Pod idealiziranim uslovima reakcije za A + B → produkt u razrijeđenom [[rastvor]]u, Smoluchowski je sugerirao da se molekularni fluks u beskonačnom vremenskom ograničenju može izračunati iz Fickovih zakona difuzije, što daje fiksni/stabilni gradijent koncentracije od ciljne molekule, npr. B je ciljna molekula koja se relativno drži fiksno, a A je molekula u pokretu koja stvara gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule B zbog reakcije koagulacije između A i B. Smoluchowski je izračunao frekvenciju sudara između A i B u rastvoru sa jedinicom #/s/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;Z_{AB} = 4{\pi}RD_rC_AC_B,&lt;/math&gt;
gdje je:
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; [[radijus]] sudara,
* &lt;math&gt;D_r = D_A + D_B&lt;/math&gt; je relativna konstanta difuzije između A i B (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s),
* &lt;math&gt;C_A&lt;/math&gt; i &lt;math&gt;C_B&lt;/math&gt; su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;).

Red reakcije ove bimolekularne reakcije je 2, što je analogija rezultatu iz [[teorija sudara|teorije sudara]] zamjenom brzine kretanja molekule difuznim fluksom. U teoriji sudara, vrijeme putovanja između A i B proporcionalno je udaljenosti, što je sličan odnos za slučaj difuzije ako je fluks fiksan.
Međutim, u praktičnim uslovima, gradijent koncentracije u blizini ciljne molekule se mijenja tokom vremena, a molekularni fluks se također mijenja,&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt; i u [[prosjek]]u [[fluks]] je mnogo veći od beskonačnog vremenskog ograničenja fluksa koje je predložio Smoluchowski. Prije dolaska prvog putnika, Fickova jednačina predviđa gradijent koncentracije tokom vremena koji se u stvarnosti još ne akumulira. Dakle, ova Smoluchowskijeva frekvencija predstavlja donju granicu stvarne frekvencije sudara.

U 2022., Chen izračunava gornju granicu frekvencije sudara između A i B u rješenju pod pretpostavkom da je koncentracija molekule u pokretu fiksna nakon prvog najbližeg susjeda ciljne molekule.&lt;ref name=JChen2022JPCA&gt;{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Why Should the Reaction Order of a Bimolecular Reaction be 2.33 Instead of 2? | journal = The Journal of Physical Chemistry A | volume = 126 | issue = 51 | pages = 9719–9725 | date = December 2022 | pmid = 36520427 | pmc = 9805503 | doi = 10.1021/acs.jpca.2c07500 | bibcode = 2022JPCA..126.9719C }}&lt;/ref&gt; Stoga se evolucija gradijenta koncentracije zaustavlja na prvom najbližem susjednom sloju kojem je dato vrijeme zaustavljanja za izračunavanje stvarnog fluksa. To je nazvao kritičnim vremenom i izveo frekvenciju difuznih sudara u jedinici #/s/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;:&lt;ref name=JChen2022JPCA/&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; Z_{AB} = \frac{8}{\pi}{\sigma} D_rC_AC_B\sqrt[3]{C_A+C_B}&lt;/math&gt;.
gdje je:
* &lt;math&gt;{\sigma}&lt;/math&gt;  površina poprečnog presjeka sudara (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;),
* &lt;math&gt;D_r = D_A + D_B&lt;/math&gt; je relativna konstanta difuzije između A i B (m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/s),
* &lt;math&gt;C_A&lt;/math&gt; i &lt;math&gt;C_B&lt;/math&gt; su brojčane koncentracije A i B respektivno (#/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;),
* &lt;math&gt;\sqrt[3]{C_A+C_B} &lt;/math&gt; predstavlja 1/⟨''d''⟩, gdje je ''d'' prosječna udaljenost između dva molekula.

Ova jednačina pretpostavlja da je gornja granica frekvencije difuznog sudara između A i B kada prvi susjedni sloj počne osjećati evoluciju gradijenta koncentracije, čiji je red reakcije {{sfrac|2|1|3}} umjesto 2. I Smoluchowskog  i JChenova jednačina zadovoljavaju dimenzionalne provjere sa SI jedinicama. Ali prva zavisi od radijusa, a druga od površine kolizijske sfere. Iz dimenzijske analize, trebala bi postojati jednačina koja zavisi od zapremine kolizijske sfere,&lt;ref name = &quot;Chen-AIP2024&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Dimensional analysis of diffusive association rate equations | journal = AIP Advances | volume =  14| date = 2024-11-14 | issue = 11 | pmid =   39555209 | pmc = 11567696 | doi = 10.1063/5.0238119 | bibcode = 2024AIPA...14k5218C }}&lt;/ref&gt; npr.,
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; Z_{AB} = 4 VD_rC_AC_B(C_A+C_B)^{2/3}, &lt;/math&gt;
*V je zapremina sfere sudara, ali na kraju, sve jednačine bi trebale konvergirati ka istoj numeričkoj brzini sudara koja se može eksperimentalno izmjeriti. Stvarni red reakcije za bimolekularnu jediničnu reakciju mogao bi biti između 2 i {{sfrac|2|2|3}}, što ima smisla jer je vrijeme difuznog sudara kvadratno zavisno od udaljenosti između dvije molekule.

Ove nove jednačine također izbjegavaju singularnost brzine adsorpcije u vremenu nula za Langmuir-Schaeferovu jednačinu. Beskonačna brzina je opravdana pod idealnim uslovima jer kada magično uvedete ciljne molekule u rastvor molekule sonde ili obrnuto, uvijek postoji vjerovatnoća da se preklapaju u vremenu nula, stoga je brzina udruživanja te dvaije molekule [[beskonačnost|beskonačna]]. Nije važno što drugi milioni molekula moraju čekati da njihov prvi partner difundira i stigne. Prosječna brzina je stoga beskonačna. Ali statistički, ovaj argument je besmislen. Maksimalna brzina molekule u vremenskom periodu većem od nule je 1, bez obzira da li se sretnu ili ne, stoga beskonačna brzina u nultom vremenu za taj par molekula zapravo treba biti samo jedan, što prosječnu brzinu čini 1/milion ili više i statistički zanemarljivom. Ovo se u stvarnosti čak ni ne računa – nijedne dvije molekule nemogu se magično sresti u nultom vremenu.

=== Biološka perspektiva ===
Prvi zakon dovodi do sljedeće formule:&lt;ref&gt;{{cite book| title= Essentials of Human Physiology|  vauthors = Nosek TM | chapter=Section 3/3ch9/s3ch9_2 |chapter-url=http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324124828/http://humanphysiology.tuars.com/program/section3/3ch9/s3ch9_2.htm|archive-date=2016-03-24}}&lt;/ref&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\text{flux} = {-P \left(c_2 - c_1\right)} , &lt;/math&gt;
gdje je
* {{mvar|P}} permeabilnost, eksperimentalno određena membranska &quot;[[Električna provodljivost|provodljivost]]&quot; za dati plin na datoj temperaturi,
* {{math|''c''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; − ''c''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;}} je razlika u [[koncentracijs|koncentraciji]] plina preko [[Vještačka membrana|membrane]] za smjer protoka (od {{math|''c''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;}} do {{math|''c''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;}}).

Fickov prvi zakon je također važan u jednačinama prenosa zračenja. Međutim, u ovom kontekstu, postaje netačan kada je konstanta difuzije niska i zračenje postaje ograničeno brzinom svjetlosti, a ne otporom materijala kroz koji zračenje protiče. U ovoj situaciji, može se koristiti [[ograničavač fluksa]].

Brzina izmjene plina kroz fluidnu membranu može se odrediti korištenjem ovog zakona zajedno s [[Grahamov zakon|Grahamovim zakonom]].

Pod uvjetom razrijeđenog rastvora kada difuzija preuzima kontrolu, propusnost membrane spomenuta u gornjem odjeljku može se teoretski izračunati za rastvorenu supstancu korištenjem jednačine spomenute u posljednjem odjeljku (koristiti s posebnim oprezom jer je jednačina izvedena za guste rastvorene supstance, dok biološke molekule nisu gušće od vode. Također, ova jednačina pretpostavlja idealan gradijent koncentracije koji se formira u blizini membrane i razvija.):&lt;ref name = &quot;Pyle-BJNano&quot; /&gt;
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt; P= 2A_p\eta_{tm} \sqrt{ \frac{D}{\pi t}} , &lt;/math&gt;
gdje je:
* &lt;math&gt;A_P&lt;/math&gt;  ukupna površina pora na membrani (jedinica m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;),
* &lt;math&gt;\eta_{tm&lt;/math&gt; transmembranska efikasnost (bez jedinica), koja se može izračunati iz stohastičke teorije [[hromatografija| hromatografije]],
* ''D'' je konstanta difuzije jedinice rastvorene supstance m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;⋅s&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;,
* ''t'' je vremenska jedinica s,
* ''c''&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, koncentracija ''c''&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; treba koristiti jedinicu mol m&lt;sup&gt;−3&lt;/sup&gt;, tako da jedinica fluksa postaje mol s&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt;.

Fluks opada preko kvadratnog korijena vremena jer se gradijent koncentracije nakuplja u blizini membrane tokom vremena pod idealnim uslovima. Kada postoji protok i konvekcija, fluks se može značajno razlikovati od onoga što jednačina predviđa i pokazati efektivno vrijeme t sa fiksnom vrijednošću,&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt; što čini fluks stabilnim umjesto da opada tokom vremena. Kritično vrijeme je procijenjeno pod idealiziranim uslovima protoka kada se ne formira gradijent.&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption/&gt;&lt;ref name=JChen2022JPCA/&gt; Ova strategija se usvaja u biologiji kao što je cirkulacija krvi.

=== Primjene u proizvodnji poluprovodnika ===
Poluprovodnik je zajednički termin za niz uređaja. Uglavnom uključuje tri kategorije: uređaje sa dva terminala, uređaje sa tri terminala i uređaje sa četiri terminala. Kombinacija poluprovodnika naziva se integrisano kolo.

Odnos između Fickovog zakona i poluprovodnika: princip poluprovodnika je prenos hemikalija ili dopanta iz sloja u sloj. Fickov zakon se može koristiti za kontrolu i predviđanje difuzije znajući koliko se koncentracija dopanata ili hemikalija pomiče po metru i sekundi putem matematike.

Stoga se mogu proizvesti različite vrste i nivoi poluprovodnika.

Tehnologije izrade [[integrusano kolo|Integrisanih kola]], modelni procesi poput CVD-a, toplotne oksidacije, mokre oksidacije, dopiranja itd. koriste jednačine difuzije dobijene iz Fickovog zakona.

==== CVD metoda izrade poluprovodnika====
Plašt je vrsta poluprovodnika čija je silicijska podloga prekrivena slojem [[polimer]]nog lanca i filmova stvorenih CVD-om. Ovaj film sadrži dopante n-tipa i p-tipa i preuzima odgovornost za provodljivost dopanata. Princip CVD-a oslanja se na plinsku fazu i hemijsku reakciju plin-čvrsto stanje za stvaranje tankih filmova.

Viskozni režim toka CVD-a pokreće gradijent pritiska. CVD također uključuje komponentu difuzije različitu od površinske difuzije adatoma. U CVD-u, reaktanti i produkti također moraju difundirati kroz granični sloj stajaćeg gasa koji postoji pored podloge. Ukupan broj koraka potrebnih za rast CVD filma su difuzija reaktanata u gasnoj fazi kroz granični sloj, adsorpcija i površinska difuzija adatoma, reakcije na podlozi i difuzija produkata u gasnoj fazi kroz granični sloj.

Profil brzine protoka gasa je:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\delta(x) = \left( \frac{5x}{\mathrm{Re}^{1/2}} \right) \mathrm{Re}=\frac{v\rho L}{\eta}, &lt;/math&gt;
gdje je:
* &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt;  debljina,
* &lt;math&gt;\mathrm{Re}.indd&gt; je Reynoldsov broj,
* {{mvar|x}} je dužina supstrata,
* {{math|1=''v'' = 0}} na bilo kojoj površini,
* &lt;math&gt;\eta&lt;/math&gt; je viskoznost,
* &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt; je gustoća.

Integracijom {{mvar|x}} od {{math|0}} do {{mvar|L}} dobija se [[prosjek|prosječna]] debljina:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;\delta = \frac{10L}{3\mathrm{Re}^{1/2}} . &lt;/math&gt;

Da bi reakcija bila uravnotežena, reaktanti moraju difundirati kroz stagnirajući granični sloj da bi došli do supstrata. Stoga je poželjan tanak granični sloj. Prema jednačinama, povećanje vo bi rezultiralo većim rasipom reaktanata. Reaktanti neće ravnomjerno doći do supstrata ako tok postane turbulentan. Druga mogućnost je prelazak na novi noseći plin s nižom viskoznošću ili gustoćom.

Fickov prvi zakon opisuje difuziju kroz granični sloj. Difuzija se određuje kao funkcija pritiska (''p'') i temperature (''T'') u plinu:

:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;D = D_0 \left(\frac{p_0}{p}\right) \left(\frac{T}{T_0}\right)^{3/2} , &lt;/math&gt;
gdje su:
* &lt;math&gt;p_0&lt;/math&gt;  standardni pritisak,
* &lt;math&gt;T_0&lt;/math&gt; je standardna temperatura,
* &lt;math&gt;D_0&lt;/math&gt; je standardna difuzivnost.

Jednačina kaže da povećanje temperature ili smanjenje pritiska može povećati difuzivnost.

Fickov prvi zakon predviđa fluks reaktanata prema supstratu i produkta od supstrata:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J = -D_i \left ( \frac{dc_i}{dx} \right ) , &lt;/math&gt;
gdje su:
* &lt;math&gt;x&lt;/math&gt; debljina &lt;math&gt;\delta&lt;/math&gt;,
* &lt;math&gt;dc_i&lt;/math&gt; koncentracija prvog reaktanta.

U zakonu idealnog olima &lt;math&gt;pV = nRT&lt;/math&gt;, koncentracija gasa se izražava parcijalnim pritiskom:
:&lt;math display=&quot;block&quot;&gt;J = - D_i \left ( \frac{p_i-p_0}{\delta RT} \right ) , &lt;/math&gt;
gdje su:
* &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; &gt; plinska konstanta,
* &lt;math&gt;\frac{p_i-p_0}{\delta}&lt;math&gt; gradijent parcijalnog pritiska.

Kao rezultat toga, Fickov prvi zakon nam govori da možemo koristiti gradijent parcijalnog pritiska za kontrolu difuzivnosti i kontrolu rasta tankih filmova [[poluprovodnik]]a.

U mnogim realnim situacijama, jednostavan Fickov zakon nije adekvatna formulacija za problem poluprovodnika. Primjenjuje se samo na određene uslove, na primjer, za date granične uslove poluprovodnika: difuzija konstantne koncentracije izvora, ograničena koncentracija izvora ili difuzija pokretne granice (gdje se dubina spoja stalno pomiče u supstrat).

==== Neispravnost Fickove difuzije ====
Iako se Fickova difuzija koristila za modeliranje procesa difuzije u proizvodnji poluprovodnika (uključujući CVD reaktore) u ranim danima, često ne uspijeva validirati difuziju u naprednim poluprovodničkim čvorovima (&lt; 90 nm). To uglavnom proizlazi iz nemogućnosti Fickove difuzije da precizno modelira procese difuzije na molekularnom nivou i manjim. U naprednoj proizvodnji poluprovodnika, važno je razumjeti kretanje na atomskim skalama, što je nemogućno kod kontinuirane difuzije. Danas većina proizvođača poluprovodnika koristi slučajno hodanje za proučavanje i modeliranje procesa difuzije. To nam omogućava da proučavamo efekte difuzije na diskretan način kako bismo razumjeli kretanje pojedinačnih atoma, molekula, plazme itd.

U takvom procesu, kretanje difuzirajućih vrsta (atoma, molekula, plazme itd.) tretira se kao diskretna cjelina, prateći slučajno hodanje kroz CVD reaktor, granični sloj, strukture materijala itd. Ponekad, [[kretanje]] može slijediti pristrasno slučajno hodanje ovisno o uvjetima obrade. Statistička analiza se provodi kako bi se razumjela varijacija/stohastičnost koja proizlazi iz slučajnog hodanja vrsta, što zauzvrat utječe na cjelokupni proces i električne varijacije.

=== Proizvodnja hrane i kuhanje ===
Formulacija Fickovog prvog zakona može objasniti niz složenih fenomena u kontekstu hrane i kuhanja: Difuzija molekula poput [[etilen]]a podstiče rast i zrenje biljaka, molekule [[soli]] i [[šećer]]a podstiču salamurenje i mariniranje mesa, a molekule vode dehidraciju. Fickov prvi zakon se također može koristiti za predviđanje promjenjivih profila vlage u špageti rezancima dok se hidratiziraju tokom kuhanja. Ove pojave se odnose na spontano [[kretanje]] [[čestica]] [[rastvor]]enih materija vođeno gradijentom koncentracije. U različitim situacijama postoji različita difuzivnost koja je konstanta.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhou L, Nyberg K, Rowat AC | title = Understanding diffusion theory and Fick's law through food and cooking | journal = Advances in Physiology Education | volume = 39 | issue = 3 | pages = 192–197 | date = September 2015 | pmid = 26330037 | doi = 10.1152/advan.00133.2014 | s2cid = 3921833 | url = http://www.escholarship.org/uc/item/1t87565r }}&lt;/ref&gt;

Kontroliranjem gradijenta koncentracije, vremena kuhanja i oblika hrane, može se kontrolirati soljenje.

== Također pogledajte ==
* [[Advekcija]]
* [[Churchill-Bernsteinova jednačina]]
* [[Difuzija]]
* [[Lažna difuzija]]
* [[Izmjena plinova]]
* [[Fluks mase]]
* [[Maxwell-Stefanova difuzija]]
* [[Nernst-Planckova jednačina]]
* [[Osmoza]]

== Reference==
{{refspisak}}
&lt;ref name=JixinMCSimuAdsorption&gt;
{{cite journal | vauthors = Chen J | title = Simulating stochastic adsorption of diluted solute molecules at interfaces | journal = AIP Advances | volume = 12 | issue = 1| date = January 2022 | pmid = 35070490 | pmc = 8758205 | doi = 10.1063/5.0064140 | bibcode = 2022AIPA...12a5318C }}
&lt;/ref&gt;

== Dodatni izvori==
{{refbegin}}
* {{cite book | vauthors = Berg HC |title=Random Walks in Biology |publisher=Princeton |year=1977}}
* {{cite book | vauthors = Bird RB, Stewart WE, Lightfoot EN |title=Transport Phenomena |publisher=John Wiley &amp; Sons |year=1976}}
* {{cite book |title=Thermodynamics and Kinetics in Materials Science: A Short Course | veditors = Bokshtein BS, Mendelev MI, Srolovitz DJ |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |pages=167–171}}
* {{cite book | vauthors = Crank J |title=The Mathematics of Diffusion |publisher=Oxford University Press |year=1980}}
* {{cite journal | vauthors = Fick A |title=On liquid diffusion |journal=Annalen der Physik und Chemie |volume=94 |page=59 |year=1855}} – reprinted in {{cite journal|journal=Journal of Membrane Science |volume=100 |pages=33–38 |year=1995 |doi=10.1016/0376-7388(94)00230-v |title=On liquid diffusion|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-membrane-science_1995-03-31_100_1/page/32 |last1=Fick |first1=Adolph }}
* {{cite book | vauthors = Smith WF |title=Foundations of Materials Science and Engineering | url = https://archive.org/details/foundationsofmat0000smit |edition=3rd |publisher=McGraw-Hill |year=2004}}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* [http://dragon.unideb.hu/~zerdelyi/Diffusion-on-the-nanoscale/node2.html Fick's equations, Boltzmann's transformation, etc.] (with figures and animations)
* [http://cnx.org/content/m1036/2.11/ Fick's Second Law] on OpenStax

[[Kategorija:Difuzija]] 
[[Kategorija:Matematika]]
[[Kategorija:Fizikalna hemija]]
[[Kategorija:Statistika]]
[[Kategorija:Mehanika]]</text>
      <sha1>pdqzhed50xf9lxuumhh3xoenngxexf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aventurescencija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>533742</id>
    <revision>
      <id>3925854</id>
      <parentid>3922679</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1617" sha1="1ti4m3rbw991ybgg96zk8n7a6itb6eh" xml:space="preserve">[[Datoteka:Goldfluss (Aventuringlas).jpg|mini|desno|225px|Aventurinsko staklo koje prikazuje aventurescenciju]]
U [[Gemologija|gemologiji]], '''aventurescencija'''&lt;ref&gt;{{Citation|title=aventurescence|url=https://www.thefreedictionary.com/aventurescence|accessdate=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; (ponekad zvana '''aventurizacija''') jest efekt [[Optika|optičke]] refleksije koji se vidi kod određenih [[Drago kamenje|dragulja]]. Svodi se na metalni sjaj, koji nastaje od sitnih, preferencijalno orijentisanih [[mineral]]nih pločica unutar materijala. Te pločice toliko su brojne da utječu i na boju materijala. U [[Aventurin|aventurinskom kvarcu]], [[fuksit]], koji sadrži [[hrom]], proizvodi zeleni kamen, a različiti [[oksidi željeza]] proizvode crveni kamen.

Riječi ''aventurin'' i ''aventurescencija'' potječu od [[Italijanski jezik|italijanskog]] &quot;a ventura&quot;, što znači &quot;slučajno&quot;. Ovo je aluzija na slučajno otkriće [[Aventurinsko staklo|aventurinskog stakla]] u nekom trenutku u 18. stoljeću. Ono se i danas proizvodi kao imitacija kasnijih otkrića – aventurinskog kvarca i aventurinskog [[feldspat]]a ([[Sunčev kamen|Sunčevog kamena]]).

== Također pogledajte ==
* [[Adularescencija]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* https://www.worldhistory.org/timeline/Rome/ {{Normativna kontrola}}

== Literatura ==
* R. Webster, ''Gems: Their sources, descriptions and identification'' (peto izdanje), &quot;Butterworth-Heinemann&quot;, [[Ujedinjeno Kraljevstvo]], 2000, str. 231.

[[Kategorija:Gemologija]]
[[Kategorija:Optički fenomeni]]
[[Kategorija:Mineralogija]]
[[Kategorija:Petrologija]]</text>
      <sha1>1ti4m3rbw991ybgg96zk8n7a6itb6eh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biološki rizik</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534311</id>
    <revision>
      <id>3926020</id>
      <parentid>3891237</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12939" sha1="a7wzilorx53slqjy43tmtaaqog29ud3" xml:space="preserve">[[Slika:Biohazard symbol.svg|180px|right|thumb|Crni simbol na prozirnoj pozadini|[[Simbol opasnosti#Simbol biološke opasnosti|Simbol biološke opasnosti]].]]
'''Biološki opasna''' jest tvar koja predstavlja prijetnju (ili je [[opasnost]]) za zdravlje [[živi organizam|živih organizama]], prvenstveno ljudi. To može uključivati [[uzorak]] [[mikroorganizam|mikroorganizma]], [[virus]]a ili [[toksin]]a, koji može negativno uticati na ljudsko [[zdravlje]]. Biološki opasna također može biti tvar štetna za druga živa bića.

Termin i [[Simbol opasnosti|njegov pridruženi simbol]] općenito se koriste kao upozorenje, tako da oni koji su potencijalno izloženi supstancama znaju poduzeti mjere opreza. Simbol biološke opasnosti razvio je 1966. godine Charles Baldwin, inženjer zaštite okoliša i zdravlja koji je radio za [[Dow Chemical Company]] na njihovim proizvodima za zadržavanje.&lt;ref name=&quot;waterloo&quot;&gt;{{Cite web |title=Biohazard Symbol History |url=http://www.hms.harvard.edu/orsp/coms/BiosafetyResources/History-of-Biohazard-Symbol.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213165520/http://www.hms.harvard.edu/orsp/coms/biosafetyresources/history-of-biohazard-symbol.htm |archive-date=13. 2. 2012}}&lt;/ref&gt; It is used in the labeling of biological materials that carry a significant health risk, including viral samples and used [[hypodermic needle]]s. In [[Unicode]], the [[Hazard symbol|biohazard symbol]] is U+2623 (&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;☣&lt;/span&gt;).

== Regulacija ANSI Z535/OSHA/ISO ==
Problemi biološki opasnog otpada identificirani su određenim oznakama, {{efn|Pogledajte [[Globalno harmonizirani sistem klasifikacije i označavanja hemikalija]] za standarde označavanja hemikalija za kontejnere.}} znakovima i paragrafima koje je utvrdio Američki nacionalni institut za standarde (ANSI). Danas se standardi [[ANSI Z535]] za biološku opasnot koriste širom svijeta i uvijek ih treba koristiti na odgovarajući način unutar [[ANSI Z535]] signalizacije, označavanja i paragrafa o opasnim komunikacijama (HazCom). Cilj je pomoći radnicima da brzo identificiraju ozbiljnost biološki opasnot iz daljine i putem standardizacije boja i dizajna.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ta |first1=Lisa |last2=Gosa |first2=Laura |last3=Nathanson |first3=David A. |title=Biobanking |date=2019 |chapter=Biosafety and Biohazards: Understanding Biosafety Levels and Meeting Safety Requirements of a Biobank |series=Methods in Molecular Biology (Clifton, N.J.) |volume=1897 |pages=213–225 |doi=10.1007/978-1-4939-8935-5_19 |issn=1940-6029 |pmc=7120677 |pmid=30539447 |isbn=978-1-4939-8933-1 }}&lt;/ref&gt;

Dizajn simbola biološke opasnosti:
* Crvena boja na bijeloj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integriran sa znakom OPASNOST, etiketom ili paragrafom.
* Narandžasta boja na crnoj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integrirana sa znakom UPOZORENJE, etiketom ili paragrafom.
* Žuta boja na crnoj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integrirana sa znakom OPREZ, etiketom ili paragrafom.
* Zelena boja na bijeloj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integrirana sa znakom, etiketom ili paragrafom OBAVJEŠTENJE.

OPASNOST se koristi za identifikaciju biološke opasnosti koja će uzrokovati smrt. UPOZORENJE se koristi za identifikaciju biološke opasnosti koja može uzrokovati smrt. OPREZ se koristi za identifikaciju biološke opasnosti koja će uzrokovati ozljedu, ali ne i smrt. OBAVJEŠTENJE se koristi za identifikaciju poruke o biološkoj opasnosti koja ne uključuje ozljedu (npr. higijena, čišćenje ili opće laboratorijske politike).

{{abbr|OSHA|Administracija za sigurnost i zdravlje na radu}} zahtijeva korištenje odgovarajućih ANSI HazCom standarda gdje je to primjenjivo na američkim radnim mjestima. Države i lokalne vlasti također koriste ove standarde kao kodekse i zakone unutar svojih jurisdikcija. Pravilna upotreba ANSI Z535 znakova, etiketa i paragrafa upisana je u mnoge OSHA-ine standarde za HazCom i izrađena je tako da se integrira sa ISO simbolima.

== Klasifikacija UN/ISO ==
Bioopasni agensi se klasificiraju za transport prema [[UN broj]]u:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=USDA Policies and Procedures on Biohazardous Waste Decontamination, Management, and Quality Controls at Laboratories and Technical Facilities |url=https://www.usda.gov/about-usda/policies-and-links/departmental-directives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305032934/https://www.ocio.usda.gov/sites/default/files/docs/2012/DR9630-001_0.htm |archive-date=5. 3. 2017 |access-date=17. 12. 2016 |publisher=USDA}}&lt;/ref&gt;
* Kategorija A, UN 2814 – Zarazna supstanca koja pogađa ljude: zarazna supstanca u obliku koji može uzrokovati trajnu invalidnost ili po život opasnu ili smrtonosnu bolest kod inače zdravih ljudi ili životinja kada dođe do izlaganja njoj.
* Kategorija A, UN 2900 – Zarazna supstanca koja pogađa životinje (samo): zarazna supstanca koja nije u obliku koji općenito može uzrokovati trajnu invalidnost ili po život opasnu ili smrtonosnu bolest kod inače zdravih ljudi i životinja kada dođe do izlaganja njima samima.
* Kategorija B, UN 3373 – Biološka supstanca koja se transportuje u dijagnostičke ili istraživačke svrhe.
* Regulisani medicinski otpad, UN 3291 – Otpad ili materijal za ponovnu upotrebu dobijen iz medicinskog tretmana životinje ili čovjeka ili iz biomedicinskog istraživanja, što uključuje proizvodnju i testiranje.

== Nivoi bioopasnosti ==
{{glavni|Nivo biosigurnosti}}
[[Datoteka:Sharps Container.jpg|thumb|right| Hitno odlaganje korištenih igala u [[kontejner za oštre predmete]] je standardna procedura.]]
[[Datoteka:Army trainers teach NHS medics how to put on Ebola safety suits (15650293350).jpg|thumb|right| Medicinski radnici NHS-a praktikuju korištenje zaštitne opreme koja se koristi pri liječenju pacijenata oboljelih od ebole

Centri za kontrolu i prevenciju bolesti Sjedinjenih Američkih Država (CDC) kategoriziraju različite bolesti prema nivoima biološke opasnosti, pri čemu je nivo 1 minimalni rizik, a nivo 4 ekstremni rizik. Laboratorije i drugi objekti kategorizirani su kao BSL (nivo biološke sigurnosti) 1–4 ili skraćeno od ''P1'' do ''P4'' (patogen ili nivo zaštite).{{potreban citat|datum=mart 2023}}
* '''Nivo biološke opasnosti 1:''' Bakterije i virusi, uključujući ''[[Bacillus subtilis]]'', [[Canidae|pseći]] [[hepatitis]], ''[[Escherichia coli]]'' i [[varičela]] ([[vodene kozice]]), kao i neke ćelijske kulture i neinfektivne bakterije. Na ovom nivou, mjere opreza protiv dotičnih biološki opasnih materijala su minimalne, najvjerovatnije uključujući rukavice i neku vrstu zaštite za lice.
* '''Nivo biološke opasnosti 2:''' Bakterije i virusi koji kod ljudi uzrokuju samo blage bolesti ili se teško prenose putem aerosola u laboratorijskom okruženju, kao što su hepatitis [[hepatitis A|A]], [[hepatitis B|B]] i [[hepatitis C|C]], neki sojevi [[influenca A|influence A]], [[ljudski respiratorni sincicijski virus]], [[lajmska bolest]], [[salmonela]], [[zaušnjaci]], [[ospice]], [[skrapie]], [[denga groznica]] i [[HIV]]. Rutinski dijagnostički rad s kliničkim uzorcima može se sigurno obavljati na nivou biološke sigurnosti 2, korištenjem praksi i procedura nivoa biološke sigurnosti 2. Istraživački rad (uključujući kokultivaciju, studije replikacije virusa ili manipulacije koje uključuju koncentrirani virus) može se obavljati u '''objektu''' BSL-2 (P2), koristeći prakse i procedure BSL-3.
* '''Nivo biološke opasnosti 3:''' Bakterije i virusi koji mogu uzrokovati teške do fatalne bolesti kod ljudi, ali za koje postoje vakcine ili drugi tretmani, kao što su [[antraks]], [[virus Zapadnog Nila]], [[venezuelski konjski encefalitis]], [[teški akutni respiratorni sindrom|SARS koronavirus]], [[bliskoistočni respiratorni sindrom|MERS koronavirus]], [[SARS-CoV-2]], gripa A [[H5N1]], [[hantavirus]]i, [[kolera]], [[tuberkuloza]], [[tifus]], [[groznica Riftske doline]], [[pjegava groznica Stjenovitih planina]], [[žuta groznica]] i [[malarija]].
* '''Nivo biološke opasnosti 4:''' Virusi koji uzrokuju teške do fatalne bolesti kod ljudi, a za koje vakcine ili drugi tretmani ''nisu'' dostupni, kao što su [[bolivijska hemoragijska groznica]], [[Marburg virus]], [[Ebola virus]], [[virus lassa groznice]], [[Krimsko-kongoanska hemoragijska groznica]] i druge [[virusna hemoragijska groznica|hemoragijske]] bolesti, kao i [[Nipah virus]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tigabu |first1=Bersabeh |last2=Rasmussen |first2=Lynn |last3=White |first3=E. Lucile |last4=Tower |first4=Nichole |last5=Saeed |first5=Mohammad |last6=Bukreyev |first6=Alexander |last7=Rockx |first7=Barry |last8=LeDuc |first8=James W. |last9=Noah |first9=James W. |date=1. 4. 2014 |title=A BSL-4 High-Throughput Screen Identifies Sulfonamide Inhibitors of Nipah Virus |journal=Assay and Drug Development Technologies |volume=12 |issue=3 |pages=155–161 |doi=10.1089/adt.2013.567 |pmid=24735442 |pmc=3994909}}&lt;/ref&gt; [[Variola virus]] ([[male boginje]])  agens su s kojim se radi u BSL-4 uprkos postojanju vakcine, jer je [[Iskorijenjenje zaraznih bolesti|iskorijenjen]] te se stoga opća [[populacija]] više ne vakciniše rutinski. Prilikom rješavanja bioloških opasnosti na ovom nivou, obavezna je upotreba [[odijela za osoblje s pozitivnim pritiskom]] s odvojenim dovodom zraka. Ulaz i izlaz iz biolaboratorije nivoa četiri sadržavat će više tuševa, vakuumsku sobu, sobu s [[UV|ultraljubičastim]] svjetlom, [[autonomnski sistem za detekciju]] i druge sigurnosne mjere osmišljene za uništavanje svih tragova biološke opasnosti. Koriste se višestruke zračne brave koje su elektronski osigurane kako bi se spriječilo istovremeno otvaranje vrata. Sav dovod zraka i vode koji ide u i iz laboratorije [[Nivo biološke sigurnosti|Nivo biološke sigurnosti 4]] (P4) proći će slične postupke dekontaminacije kako bi se eliminirala mogućnost slučajnog ispuštanja. Još uvijek nema bakterija klasifikovanih na ovom nivou.

== Također pogledajte ==
* [[Biokontinencija]]
* [[Biofilter]]
*[[Biofilm]]
* [[Biološki agens]]
* [[Nivo biosigurnosti]]
* [[Opasnost]]
* [[Međuplanetarna kontaminacija]]
* [[Popis incidenata u laboratorijskoj biosigurnosti]]
* [[Planetarna zaštita]]
* [[Javno zdravlje]]

==Napomene==
{{notelist}}

==Reference==
{{refspisak|colwidth=40em}}

=== Bibliografija ===
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last=Baldwin CL, Runkle RS |date=oktobar 1967 |title=Biohazards symbol: development of a biological hazards warning signal |url=https://archive.org/details/sim_science_1967-10-13_158_3798/page/264 |journal=Science |volume=158 |issue=3798 |pages=264–5 |bibcode=1967Sci...158..264B |doi=10.1126/science.158.3798.264 |pmid=6053882|s2cid=38466300 }}
* {{Cite book |last=Preston, Richard |title=The Hot Zone |publisher=Anchor Books |year=1994 |isbn=978-3-426-77257-7 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Preston, Richard |url=https://archive.org/details/demoninfreezertr00pres |title=The Demon in the Freezer: A True Story |year=2002 |publisher=Random House |isbn=978-0-375-50856-1 |url-access=registration}}

{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Portal|Biologija|Medicina}}
* [https://www.cdc.gov/od/ohs/biosfty/bmbl4/bmbl4toc.htm &quot;Biosafety in Microbiological and Biomedical Laboratories&quot;], official [[CDC]] guide.
* [https://web.archive.org/web/20070403122431/http://hwi.osha.europa.eu/topic_prevention_biologicalhazards/ &quot;Prevention of Biological Hazards&quot;], [[EU-OSHA]]
* [https://web.archive.org/web/20110716160837/http://www.hms.harvard.edu/orsp/coms/BiosafetyResources/History-of-Biohazard-Symbol.htm &quot;Symbol Making&quot;], an account of the development of the symbol in 1966.
* [https://web.archive.org/web/20100917085657/http://www.bioseal.com/mass_overview.php &quot;BioSeal Systems&quot;], Biosafety level 4 containment.
* [https://web.archive.org/web/20140529171403/http://www.slideshare.net/Aftermath_Crime_Scene_Cleanup/biohazard-regulationscompliancenational Biohazard Remediation Compliance Overview]
* [http://ac.els-cdn.com/S0140673695928413/1-s2.0-S0140673695928413-main.pdf?_tid=b4da1dda-55a1-11e4-a812-00000aacb35d&amp;acdnat=1413511554_5f655e80f9c2209282995fd361342ef0 &quot;Example of Reclassified Biohazard to Level 4&quot;], article from The Lancet concerning the reclassification of Ebola after observation. 
* [https://web.archive.org/web/20180406041152/https://safetylineloneworker.com/blog/workplace-hazards-series-biological-hazards/ &quot;Biological hazards related to working alone safety&quot;], an article focusing on working alone safety when dealing with biological hazards

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Biološki rizici|*]]
[[Kategorija:Sigurnost]]
[[Kategorija:Ekologija]]
[[Kategorija:Profesionalne opasnosti]]
[[Kategorija:Opasni materijali]]</text>
      <sha1>a7wzilorx53slqjy43tmtaaqog29ud3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926064</id>
      <parentid>3926020</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:29:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Panasko</username>
        <id>146730</id>
      </contributor>
      <origin>3926064</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12924" sha1="7u09cwxx800my3yj2i86diaz5z3960e" xml:space="preserve">[[Slika:Biohazard symbol.svg|180px|right|thumb|Crni simbol na prozirnoj pozadini|[[Simbol opasnosti#Simbol biološke opasnosti|Simbol biološke opasnosti]].]]
'''Biološki opasna''' jest tvar koja predstavlja prijetnju (ili je [[opasnost]]) za zdravlje [[živi organizam|živih organizama]], prvenstveno ljudi. To može uključivati [[uzorak]] [[mikroorganizam|mikroorganizma]], [[virus]]a ili [[toksin]]a, koji može negativno uticati na ljudsko [[zdravlje]]. Biološki opasna također može biti tvar štetna za druga živa bića.

Termin i [[Simbol opasnosti|njegov pridruženi simbol]] općenito se koriste kao upozorenje, tako da oni koji su potencijalno izloženi supstancama znaju poduzeti mjere opreza. Simbol biološke opasnosti razvio je 1966. godine Charles Baldwin, inženjer zaštite okoliša i zdravlja koji je radio za [[Dow Chemical Company]] na njihovim proizvodima za zadržavanje.&lt;ref name=&quot;waterloo&quot;&gt;{{Cite web |title=Biohazard Symbol History |url=http://www.hms.harvard.edu/orsp/coms/BiosafetyResources/History-of-Biohazard-Symbol.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120213165520/http://www.hms.harvard.edu/orsp/coms/biosafetyresources/history-of-biohazard-symbol.htm |archive-date=13. 2. 2012}}&lt;/ref&gt; Koristi se za označavanje biološkog materijala koji nosi značajan zdravstveni rizik, uključujući uzorke virusa, te se koristi u hipodermičkim iglama.[[Unicode|Unicodova]] oznaka je U+2623 (&lt;span style=&quot;font-size: larger;&quot;&gt;☣&lt;/span&gt;).

== Regulacija ANSI Z535/OSHA/ISO ==
Problemi biološki opasnog otpada identificirani su određenim oznakama, {{efn|Pogledajte [[Globalno harmonizirani sistem klasifikacije i označavanja hemikalija]] za standarde označavanja hemikalija za kontejnere.}} znakovima i paragrafima koje je utvrdio Američki nacionalni institut za standarde (ANSI). Danas se standardi [[ANSI Z535]] za biološku opasnot koriste širom svijeta i uvijek ih treba koristiti na odgovarajući način unutar [[ANSI Z535]] signalizacije, označavanja i paragrafa o opasnim komunikacijama (HazCom). Cilj je pomoći radnicima da brzo identificiraju ozbiljnost biološki opasnot iz daljine i putem standardizacije boja i dizajna.&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Ta |first1=Lisa |last2=Gosa |first2=Laura |last3=Nathanson |first3=David A. |title=Biobanking |date=2019 |chapter=Biosafety and Biohazards: Understanding Biosafety Levels and Meeting Safety Requirements of a Biobank |series=Methods in Molecular Biology (Clifton, N.J.) |volume=1897 |pages=213–225 |doi=10.1007/978-1-4939-8935-5_19 |issn=1940-6029 |pmc=7120677 |pmid=30539447 |isbn=978-1-4939-8933-1 }}&lt;/ref&gt;

Dizajn simbola biološke opasnosti:
* Crvena boja na bijeloj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integriran sa znakom OPASNOST, etiketom ili paragrafom.
* Narandžasta boja na crnoj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integrirana sa znakom UPOZORENJE, etiketom ili paragrafom.
* Žuta boja na crnoj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integrirana sa znakom OPREZ, etiketom ili paragrafom.
* Zelena boja na bijeloj ili bijeloj pozadini koristi se iza crnog simbola biološke opasnosti kada je integrirana sa znakom, etiketom ili paragrafom OBAVJEŠTENJE.

OPASNOST se koristi za identifikaciju biološke opasnosti koja će uzrokovati smrt. UPOZORENJE se koristi za identifikaciju biološke opasnosti koja može uzrokovati smrt. OPREZ se koristi za identifikaciju biološke opasnosti koja će uzrokovati ozljedu, ali ne i smrt. OBAVJEŠTENJE se koristi za identifikaciju poruke o biološkoj opasnosti koja ne uključuje ozljedu (npr. higijena, čišćenje ili opće laboratorijske politike).

{{abbr|OSHA|Administracija za sigurnost i zdravlje na radu}} zahtijeva korištenje odgovarajućih ANSI HazCom standarda gdje je to primjenjivo na američkim radnim mjestima. Države i lokalne vlasti također koriste ove standarde kao kodekse i zakone unutar svojih jurisdikcija. Pravilna upotreba ANSI Z535 znakova, etiketa i paragrafa upisana je u mnoge OSHA-ine standarde za HazCom i izrađena je tako da se integrira sa ISO simbolima.

== Klasifikacija UN/ISO ==
Bioopasni agensi se klasificiraju za transport prema [[UN broj]]u:&lt;ref&gt;{{Cite web |title=USDA Policies and Procedures on Biohazardous Waste Decontamination, Management, and Quality Controls at Laboratories and Technical Facilities |url=https://www.usda.gov/about-usda/policies-and-links/departmental-directives |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305032934/https://www.ocio.usda.gov/sites/default/files/docs/2012/DR9630-001_0.htm |archive-date=5. 3. 2017 |access-date=17. 12. 2016 |publisher=USDA}}&lt;/ref&gt;
* Kategorija A, UN 2814 – Zarazna supstanca koja pogađa ljude: zarazna supstanca u obliku koji može uzrokovati trajnu invalidnost ili po život opasnu ili smrtonosnu bolest kod inače zdravih ljudi ili životinja kada dođe do izlaganja njoj.
* Kategorija A, UN 2900 – Zarazna supstanca koja pogađa životinje (samo): zarazna supstanca koja nije u obliku koji općenito može uzrokovati trajnu invalidnost ili po život opasnu ili smrtonosnu bolest kod inače zdravih ljudi i životinja kada dođe do izlaganja njima samima.
* Kategorija B, UN 3373 – Biološka supstanca koja se transportuje u dijagnostičke ili istraživačke svrhe.
* Regulisani medicinski otpad, UN 3291 – Otpad ili materijal za ponovnu upotrebu dobijen iz medicinskog tretmana životinje ili čovjeka ili iz biomedicinskog istraživanja, što uključuje proizvodnju i testiranje.

== Nivoi bioopasnosti ==
{{glavni|Nivo biosigurnosti}}
[[Datoteka:Sharps Container.jpg|thumb|right| Hitno odlaganje korištenih igala u [[kontejner za oštre predmete]] je standardna procedura.]]
[[Datoteka:Army trainers teach NHS medics how to put on Ebola safety suits (15650293350).jpg|thumb|right| Medicinski radnici NHS-a praktikuju korištenje zaštitne opreme koja se koristi pri liječenju pacijenata oboljelih od ebole]]

Centri za kontrolu i prevenciju bolesti Sjedinjenih Američkih Država (CDC) kategoriziraju različite bolesti prema nivoima biološke opasnosti, pri čemu je nivo 1 minimalni rizik, a nivo 4 ekstremni rizik. Laboratorije i drugi objekti kategorizirani su kao BSL (nivo biološke sigurnosti) 1–4 ili skraćeno od ''P1'' do ''P4'' (patogen ili nivo zaštite).{{potreban citat|datum=mart 2023}}
* '''Nivo biološke opasnosti 1:''' Bakterije i virusi, uključujući ''[[Bacillus subtilis]]'', [[Canidae|pseći]] [[hepatitis]], ''[[Escherichia coli]]'' i [[varičela]] ([[vodene kozice]]), kao i neke ćelijske kulture i neinfektivne bakterije. Na ovom nivou, mjere opreza protiv dotičnih biološki opasnih materijala su minimalne, najvjerovatnije uključujući rukavice i neku vrstu zaštite za lice.
* '''Nivo biološke opasnosti 2:''' Bakterije i virusi koji kod ljudi uzrokuju samo blage bolesti ili se teško prenose putem aerosola u laboratorijskom okruženju, kao što su hepatitis [[hepatitis A|A]], [[hepatitis B|B]] i [[hepatitis C|C]], neki sojevi [[influenca A|influence A]], [[ljudski respiratorni sincicijski virus]], [[lajmska bolest]], [[salmonela]], [[zaušnjaci]], [[ospice]], [[skrapie]], [[denga groznica]] i [[HIV]]. Rutinski dijagnostički rad s kliničkim uzorcima može se sigurno obavljati na nivou biološke sigurnosti 2, korištenjem praksi i procedura nivoa biološke sigurnosti 2. Istraživački rad (uključujući kokultivaciju, studije replikacije virusa ili manipulacije koje uključuju koncentrirani virus) može se obavljati u '''objektu''' BSL-2 (P2), koristeći prakse i procedure BSL-3.
* '''Nivo biološke opasnosti 3:''' Bakterije i virusi koji mogu uzrokovati teške do fatalne bolesti kod ljudi, ali za koje postoje vakcine ili drugi tretmani, kao što su [[antraks]], [[virus Zapadnog Nila]], [[venezuelski konjski encefalitis]], [[teški akutni respiratorni sindrom|SARS koronavirus]], [[bliskoistočni respiratorni sindrom|MERS koronavirus]], [[SARS-CoV-2]], gripa A [[H5N1]], [[hantavirus]]i, [[kolera]], [[tuberkuloza]], [[tifus]], [[groznica Riftske doline]], [[pjegava groznica Stjenovitih planina]], [[žuta groznica]] i [[malarija]].
* '''Nivo biološke opasnosti 4:''' Virusi koji uzrokuju teške do fatalne bolesti kod ljudi, a za koje vakcine ili drugi tretmani ''nisu'' dostupni, kao što su [[bolivijska hemoragijska groznica]], [[Marburg virus]], [[Ebola virus]], [[virus lassa groznice]], [[Krimsko-kongoanska hemoragijska groznica]] i druge [[virusna hemoragijska groznica|hemoragijske]] bolesti, kao i [[Nipah virus]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tigabu |first1=Bersabeh |last2=Rasmussen |first2=Lynn |last3=White |first3=E. Lucile |last4=Tower |first4=Nichole |last5=Saeed |first5=Mohammad |last6=Bukreyev |first6=Alexander |last7=Rockx |first7=Barry |last8=LeDuc |first8=James W. |last9=Noah |first9=James W. |date=1. 4. 2014 |title=A BSL-4 High-Throughput Screen Identifies Sulfonamide Inhibitors of Nipah Virus |journal=Assay and Drug Development Technologies |volume=12 |issue=3 |pages=155–161 |doi=10.1089/adt.2013.567 |pmid=24735442 |pmc=3994909}}&lt;/ref&gt; [[Variola virus]] ([[male boginje]])  agens su s kojim se radi u BSL-4 uprkos postojanju vakcine, jer je [[Iskorijenjenje zaraznih bolesti|iskorijenjen]] te se stoga opća [[populacija]] više ne vakciniše rutinski. Prilikom rješavanja bioloških opasnosti na ovom nivou, obavezna je upotreba [[odijela za osoblje s pozitivnim pritiskom]] s odvojenim dovodom zraka. Ulaz i izlaz iz biolaboratorije nivoa četiri sadržavat će više tuševa, vakuumsku sobu, sobu s [[UV|ultraljubičastim]] svjetlom, [[autonomnski sistem za detekciju]] i druge sigurnosne mjere osmišljene za uništavanje svih tragova biološke opasnosti. Koriste se višestruke zračne brave koje su elektronski osigurane kako bi se spriječilo istovremeno otvaranje vrata. Sav dovod zraka i vode koji ide u i iz laboratorije [[Nivo biološke sigurnosti|Nivo biološke sigurnosti 4]] (P4) proći će slične postupke dekontaminacije kako bi se eliminirala mogućnost slučajnog ispuštanja. Još uvijek nema bakterija klasifikovanih na ovom nivou.

== Također pogledajte ==
* [[Biokontinencija]]
* [[Biofilter]]
*[[Biofilm]]
* [[Biološki agens]]
* [[Nivo biosigurnosti]]
* [[Opasnost]]
* [[Međuplanetarna kontaminacija]]
* [[Popis incidenata u laboratorijskoj biosigurnosti]]
* [[Planetarna zaštita]]
* [[Javno zdravlje]]

==Napomene==
{{notelist}}

==Reference==
{{refspisak|colwidth=40em}}

=== Bibliografija ===
{{refbegin}}
* {{Cite journal |last=Baldwin CL, Runkle RS |date=oktobar 1967 |title=Biohazards symbol: development of a biological hazards warning signal |url=https://archive.org/details/sim_science_1967-10-13_158_3798/page/264 |journal=Science |volume=158 |issue=3798 |pages=264–5 |bibcode=1967Sci...158..264B |doi=10.1126/science.158.3798.264 |pmid=6053882|s2cid=38466300 }}
* {{Cite book |last=Preston, Richard |title=The Hot Zone |publisher=Anchor Books |year=1994 |isbn=978-3-426-77257-7 |location=New York}}
* {{Cite book |last=Preston, Richard |url=https://archive.org/details/demoninfreezertr00pres |title=The Demon in the Freezer: A True Story |year=2002 |publisher=Random House |isbn=978-0-375-50856-1 |url-access=registration}}

{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Portal|Biologija|Medicina}}
* [https://www.cdc.gov/od/ohs/biosfty/bmbl4/bmbl4toc.htm &quot;Biosafety in Microbiological and Biomedical Laboratories&quot;], official [[CDC]] guide.
* [https://web.archive.org/web/20070403122431/http://hwi.osha.europa.eu/topic_prevention_biologicalhazards/ &quot;Prevention of Biological Hazards&quot;], [[EU-OSHA]]
* [https://web.archive.org/web/20110716160837/http://www.hms.harvard.edu/orsp/coms/BiosafetyResources/History-of-Biohazard-Symbol.htm &quot;Symbol Making&quot;], an account of the development of the symbol in 1966.
* [https://web.archive.org/web/20100917085657/http://www.bioseal.com/mass_overview.php &quot;BioSeal Systems&quot;], Biosafety level 4 containment.
* [https://web.archive.org/web/20140529171403/http://www.slideshare.net/Aftermath_Crime_Scene_Cleanup/biohazard-regulationscompliancenational Biohazard Remediation Compliance Overview]
* [http://ac.els-cdn.com/S0140673695928413/1-s2.0-S0140673695928413-main.pdf?_tid=b4da1dda-55a1-11e4-a812-00000aacb35d&amp;acdnat=1413511554_5f655e80f9c2209282995fd361342ef0 &quot;Example of Reclassified Biohazard to Level 4&quot;], article from The Lancet concerning the reclassification of Ebola after observation. 
* [https://web.archive.org/web/20180406041152/https://safetylineloneworker.com/blog/workplace-hazards-series-biological-hazards/ &quot;Biological hazards related to working alone safety&quot;], an article focusing on working alone safety when dealing with biological hazards

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Biološki rizici|*]]
[[Kategorija:Sigurnost]]
[[Kategorija:Ekologija]]
[[Kategorija:Profesionalne opasnosti]]
[[Kategorija:Opasni materijali]]</text>
      <sha1>7u09cwxx800my3yj2i86diaz5z3960e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zdenko Lučić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534642</id>
    <revision>
      <id>3926659</id>
      <parentid>3925642</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:20:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3926659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16982" sha1="nu2mgak7dg81mgv1ykn9d9nzx1e696s" xml:space="preserve">{{Infokutija politički vođa
| ime                = Zdenko Lučić
| slika              =
| opis_slike         =
| redoslijed         = Zastupnik u [[Predstavnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Predstavničkom domu Parlamenta FBiH]]
| vrijeme_na_vlasti  = 1998–2000.
| prethodnik         =
| nasljednik         =
| redoslijed2        =
| vrijeme_na_vlasti2 =
| prethodnik2        =
| nasljednik2        =
| redoslijed3        =
| vrijeme_na_vlasti3 =
| prethodnik3        =
| nasljednik3        =
| datum_rođenja      = 1967.
| mjesto_rođenja     = [[Ljubuški]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]]
| datum_smrti        =
| mjesto_smrti       =
| etnicitet          = [[Hrvati|Hrvat]]
| politička_stranka  =
| supružnik          =
| djeca              =
| obrazovanje        = [[Pravni fakultet u Mostaru]]
| zanimanje          = pravnik, privrednik, [[političar]]
| vjera              =
| potpis             =
| veb-sajt           = [https://zdenkolucic.ba/ zdenkolucic.ba]
| nagrade            =
| pripadnost         =
| vojska             = {{Plainlist|
* [[Zbor narodne garde|Zbor narodne garde (ZNG)]]
* [[Oružane snage Republike Hrvatske|Hrvatska vojska (HV)]] 
* [[Hrvatsko vijeće odbrane |Hrvatsko vijeće odbrane (HVO)]]
}}
| godine_službe      =
| čin                = brigadni general
| komandovao         =
| ratovi             = {{Plainlist|
* [[Rat u Bosni i Hercegovini]]
* [[Rat u Hrvatskoj]]
}}
| ordeni = {{Plainlist|
* [[Red hrvatskog pletera]]&lt;ref name=&quot;Narodne_Novine_1996_Pleter&quot;&gt;{{cite web |title=Odluka o odlikovanju Redom hrvatskog pletera za osobiti doprinos razvitku i ugledu Republike Hrvatske i dobrobiti njezinih građana |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1996_07_56_1145.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1996 |date=11. 7. 1996 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;
* [[Red hrvatskog trolista]]&lt;ref name=&quot;Narodne_Novine_1996&quot;&gt;{{cite web |title=Odluka o odlikovanju Redom hrvatskog trolista za osobite zasluge za Republiku Hrvatsku stečene u ratu |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/full/1996_07_56_1136.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=56/1996 |date=11. 7. 1996 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;
* [[Spomenica Domovinske zahvalnosti]]&lt;ref name=&quot;Narodne_Novine_1997&quot;&gt;{{cite web |title=Odluka o odlikovanju Spomenicom domovinske zahvalnosti za časnu i uzornu službu u zajedničkim operacijama HV i HVO u razdoblju do 1997. |url=https://narodne-novine.nn.hr/clanci/sluzbeni/1997_11_120_7768.html |website=Narodne novine |publisher=Službeni list Republike Hrvatske |issue=120/1997 |date=10. 11. 1997 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;
}}
}}
'''Zdenko Lučić''' ([[Ljubuški]], 1967) je [[bosanskohercegovački]] pravnik, privrednik, bivši vojni oficir i političar. Tokom ratova u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini 1990-ih obavljao je različite zapovjedne, organizacijske i sigurnosne dužnosti. Učestvovao je u formiranju struktura [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] (HVO), uključujući Vojnu policiju HVO-a, jedinicu posebne namjene i Nastavno središte novaka u Čapljini, a obavljao je i odgovorne dužnosti u [[Sigurnosna izvještajna služba|Sigurnosno izvještajnoj službi]] (SIS) HVO-a.&lt;ref name=&quot;lucic-biografija&quot;&gt;{{cite web |title=Zdenko Lučić – Službena stranica |url=https://zdenkolucic.ba/ |website=zdenkolucic.ba |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;LJPortal_2025_Lucic_Intervju&quot;&gt;{{cite web |last=Nižić |first=Sandra |title=Ekspozivni intervju – Zdenko Lučić: Bivši oficiri JNA razbijali HVO – danas kroje politiku i karijere |url=https://ljportal.com/ekspozivni-intervju-zdenko-lucic-bivsi-oficiri-jna-razbijali-hvo-danas-kroje-politiku-i-karijere-111236/ |website=LJportal / OTPOR.Media |date=28. 12. 2025 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; Nosilac je čina brigadnog generala.&lt;ref name=&quot;HercegovinaInfo_2026_Tko_je_Zdenko_Lucic&quot;&gt;{{cite web |last=Kolobara |first=Z. |title=Tko je Zdenko Lučić kojim 'Petorka' planira matirati Čovića? |url=https://www.hercegovina.info/vijesti/bih/tko-je-zdenko-lucic-kojim-petorka-planira-matirati-covica/255169/ |website=Hercegovina.info |date=20. 4. 2026 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Nakon 1996. djelovao je u sigurnosno-obavještajnom sistemu [[Republika Hrvatska|Republike Hrvatske]], u okviru [[Sigurnosna izvještajna služba|Sigurnosno izvještajne službe]] (SIS), u odjelu [[Hrvatsko ratno zrakoplovstvo|Hrvatskog ratnog zrakoplovstva]] i [[protivzračna odbrana|protivzračne odbrane]] (HRZ i PZO).&lt;ref name=&quot;klix-biografija&quot;&gt;{{cite web |last=D. Be. |title=Ko je Zdenko Lučić i da li će na megdan Darijani Filipović i Slavenu Kovačeviću |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/ko-je-zdenko-lucic-i-da-li-ce-na-megdan-darijani-filipovic-i-slavenu-kovacevicu/260424191 |website=Klix.ba |date=24. 4. 2026 |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Godine 1997. izabran je za predsjednika Mladeži [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ-a BiH]], a na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 1998.|općim izborima 1998.]] izabran je za zastupnika u [[Zastupnički dom Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine|Zastupničkom domu Parlamenta Federacije Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;lucic-biografija&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;klix-biografija&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;oslobodjenje-biografija&quot;&gt;{{cite web |last=Sofradžija |first=Lejla |title=Izbori su sve bliže - ovo su svi kandidati u utrci za Predsjedništvo BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/izbori-su-sve-blize-ovo-su-svi-kandidati-u-utrci-za-predsjednistvo-bi-h/ |website=Oslobođenje |date=14. 8. 2026 |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt; Početkom 2000-ih priključio se političkoj stranci [[Hrvatski istinski preporod]], na čijem je čelu bio [[Miroslav Tuđman]], te je 2002. postao njen glavni sekretar i iste godine izabran za vijećnika Gradskog vijeća [[Makarska|Makarske]].&lt;ref name=&quot;oslobodjenje-biografija&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ramski_Vjesnik_2026_Tko_je_Zdenko_Lucic&quot;&gt;{{cite web |title=Tko je Zdenko Lučić, neovisni kandidat za člana Predsjedništva BiH |url=https://ramski-vjesnik.ba/clanak/tko-je-zdenko-lucic-neovisni-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih/272253/ |website=Ramski Vjesnik |date=28. 5. 2026 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Na [[Opći izbori u Bosni i Hercegovini 2026.|Općim izborima u Bosni i Hercegovini 2026.]] zajednički je kandidat pet stranaka, [[Hrvatska demokratska zajednica 1990|HDZ 1990]], [[Hrvatska republikanska stranka|HRS]], [[Hrvatski nacionalni pomak|HNP]], [[Hrvatska seljačka stranka Bosne i Hercegovine|HSS]] i [[Hrvatski demokratski savez|HDS]], za člana [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine|Predsjedništva Bosne i Hercegovine]] iz reda hrvatskog naroda.&lt;ref name=&quot;oslobodjenje-kandidat&quot;&gt;{{cite web |title=Zdenko Lučić je kandidat Petorke za člana Predsjedništva BiH |url=https://www.oslobodjenje.ba/vijesti/bih/zdenko-lucic-je-kandidat-petorke-za-clana-predsjednistva-bi-h/ |website=Oslobođenje |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bosnainfo-kandidat&quot;&gt;{{cite web |title=HDZ 1990 i partneri potvrdili: Zdenko Lučić će biti njihov kandidat za člana Predsjedništva BiH |url=https://bosnainfo.ba/politika/hdz-1990-i-partneri-potvrdili-zdenko-lucic-ce-biti-njihov-kandidat-za-clana-predsjednistva-bih/ |website=Bosnainfo |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hrt-kandidat&quot;&gt;{{cite web |title=Zdenko Lučić kandidat hrvatskih oporbenih stranaka za Predsjedništvo BiH |url=https://vijesti.hrt.hr/svijet/zdenko-lucic-kandidat-hrvatskih-oporbenih-stranaka-za-predsjednistvo-bih-12703314 |website=Hrvatska radiotelevizija |date=5. 5. 2026 |access-date=13. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;hnp-kandidat&quot;&gt;{{cite web |title=Petorka s Lučićem najavila novu zoru i eru nove politike |url=https://hnp.ba/novosti/petorka-s-lucicem-najavila-novu-zoru-i-eru-nove-politike/ |website=Hrvatski nacionalni pomak |date=5. 5. 2026 |access-date=13. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==

Zdenko Lučić rođen je 1967. u [[Ljubuški|Ljubuškom]], gdje je završio osnovnu školu, dok je srednju školu završio u [[Čitluk|Čitluku]].&lt;ref name=&quot;lucic-biografija&quot; /&gt; Godine 1991. diplomirao je na Pravnom fakultetu u Mostaru.&lt;ref name=&quot;lucic-biografija&quot; /&gt; Nezavisna dokumentacija o njegovom upisu i diplomiranju zasad nije pronađena. Prema njegovoj biografiji, nakon završetka studija 1991. kratko je radio kao pripravnik u advokatskoj kancelariji u Ljubuškom.&lt;ref name=&quot;lucic-biografija&quot; /&gt;

Zdenko Lučić najmlađi je od trojice braće Lučić. Njegov stariji brat [[Ivica Lučić]] (1962) je historičar i naučni savjetnik Hrvatskog instituta za historiju te bivši dužnosnik sigurnosnih struktura [[Hrvatsko vijeće odbrane|HVO-a]], [[Sigurnosna izvještajna služba|SIS-a]] i [[Hrvatska izvještajna služba|HIS-a]]. Od 21. oktobra 1992. bio je pomoćnik načelnika Odjela odbrane za sigurnost [[Sigurnosna izvještajna služba|Sigurnosno izvještajne službe]] [[Hrvatsko vijeće odbrane|Hrvatskog vijeća odbrane]] [[Hrvatska Republika Herceg-Bosna|Hrvatske Republike Herceg-Bosna]], od novembra 1993. do januara 1994. bio je načelnik [[Sigurnosna izvještajna služba|SIS-a]].&lt;ref name=&quot;ICTY_Prlic_Lucic&quot;&gt;{{cite web |author=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |title=Prosecutor v. Jadranko Prlić, Bruno Stojić, Slobodan Praljak, Milivoj Petković, Valentin Ćorić, Berislav Pušić – Judgement (Volume 1 of 6), Case No. IT-04-74-T |publisher=[[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju]] |date=29. 5. 2013 |url=https://www.icty.org/x/cases/prlic/tjug/en/130529-1.pdf |access-date=20. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sigurnosne_sluzbe_HVO_HRHB_2025&quot;&gt;{{cite book |last=Trumbetaš |first=Viktor |title=Sigurnosne i obavještajne službe HVO-a i Hrvatske Republike Herceg-Bosne |publisher=Agencija za elektroničke medije / Domovinskirat.hr |date=22. 9. 2025 |url=https://aem.hr/wp-content/uploads/2026/01/5.-Sigurnosne-i-obavjestajne-sluzbe.pdf |access-date=20. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;, a nakon toga obavljao je dužnost pomoćnika direktora [[Hrvatska izvještajna služba|Hrvatske izvještajne službe]] (HIS) u [[Hrvatska|Hrvatskoj]].&lt;ref name=&quot;Ivica-HIP&quot;&gt;{{cite web |title=Djelatnici na Odjelu za suvremenu povijest |website=Hrvatski institut za povijest |url=http://www.isp.hr/suvremena-povijest/ |access-date=20. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; U ratnom i poslijeratnom periodu bio je direktno povezan s tadašnjim [[Predsjednik Republike Hrvatske|predsjednikom Republike Hrvatske]] [[Franjo Tuđman|Franjom Tuđmanom]], kojem je 1998. predložio svog mlađeg brata Zdenka kao kandidata za članstvo u Predsjedništvu HDZ-a BiH.&lt;ref name=&quot;Tuđman_Lučić_1998&quot;&gt;{{cite news |title=Najtajniji transkript iz Tuđmanovog ureda (Ivo Lučić – Franjo Tuđman) |work=Prometej.ba |date=25. 2. 2013 |url=https://www.prometej.ba/clanak/vijesti/najtajniji-transkript-iz-tudjmanovog-ureda-ivo-lucic-franjo-tudjman-993 |access-date=20. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt; Drugi stariji brat, Milan Lučić, privrednik je i osnivač odnosno dugogodišnji rukovodilac trgovačkog društva &quot;Hermes&quot;. O njegovim poslovnim aktivnostima i poslovanju tokom rata izvještavali su domaći mediji.&lt;ref name=&quot;Avaz_2015&quot;&gt;{{cite news |title=Nekad moćnog Hercegovca danas progone vjerovnici i istražitelji |work=Dnevni avaz |date=30. 10. 2015 |url=https://avaz.ba/vijesti/202870/nekad-mocnog-hercegovca-danas-progone-vjerovnici-i-istrazitelji |access-date=20. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;JabukaTV_Milan_Lucic_2025&quot;&gt;{{cite news |title=Obilježio ga je &quot;filmić&quot; sa Severinom: Hercegovački poduzetnik danas živi potpuno drugim životom |work=Jabuka.tv |date=2. 11. 2025 |url=https://www.jabuka.tv/obiljezio-ga-je-filmic-sa-severinom-hercegovacki-poduzetnik-danas-zivi-potpuno-drugim-zivotom/ |access-date=20. 9. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Zdenko Lučić se još kao student prava uključio u organiziranje [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|Hrvatske demokratske zajednice Bosne i Hercegovine]] početkom 1990-ih.&lt;ref name=&quot;hercegovina-biografija&quot;&gt;{{cite web |title=Tko je Zdenko Lučić kojim &quot;Petorka&quot; planira matirati Čovića? |url=https://www.hercegovina.info/amp/vijesti/bih/tko-je-zdenko-lucic-kojim-petorka-planira-matirati-covica/255169/ |website=Hercegovina.info |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;politicki-biografija&quot;&gt;{{cite web |title=Ko je Zdenko Lučić |url=https://www.politicki.ba/vijesti/ko-je-zdenko-lucic/100154 |website=Politički.ba |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt; obavještajac s direktnom vezom s [[Franjo Tuđman|Franjom Tuđmanom]]

Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bio je pripadnik struktura Hrvatskog vijeća odbrane, gdje je stekao čin brigadnog generala.&lt;ref name=&quot;avaz-kandidatura&quot;&gt;{{cite web |title=Zdenko Lučić je kandidat za Predsjedništvo BiH |url=https://www.avaz.ba/vijesti/bih/1038554/zdenko-lucic-je-kandidat-za-predsjednistvo-bih |website=Dnevni avaz |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;dnevnik&quot;&gt;{{cite web |title=Cvitanović: Kandidatura generala Lučića je potpuno legitimna, konačna odluka petorke početkom idućeg tjedna |url=https://www.dnevnik.ba/vijesti/cvitanovic-kandidatura-generala-lucica-je-potpuno-legitimna-konacna-odluka-petorke-pocetkom-iduceg-tjedna/ |website=Dnevnik.ba |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

Nakon rata djelovao je u javnom i poslovnom sektoru. Radio je kao univerzitetski asistent u Mostaru, gdje je predavao pravne i ekonomske predmete, a potom je obavljao rukovodeće dužnosti u bankarskim i finansijskim institucijama.&lt;ref name=&quot;etto&quot;&gt;{{cite web |title=Lučić kao izbor hercegovačke &quot;Petorke&quot;: Vojna karijera, politika i ekonomija u jednoj biografiji |url=https://etto.ba/clanak/lucic-kao-izbor-hercegovacke-petorke-vojna-karijera-politika-i-ekonomija-u-jednoj-biografiji |website=Etto.ba |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Kandidatura za Predsjedništvo Bosne i Hercegovine ==
Lučić se u proljeće 2026. počeo spominjati kao mogući kandidat stranaka hrvatske opozicije za člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine. Krajem aprila 2026. javno je objavio da prihvata kandidaturu, navodeći da nastupa kao kandidat s hrvatskim identitetom i predstavljajući radni nacrt strateškog dokumenta o sigurnosnoj politici Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;raport&quot;&gt;{{cite web |title=Zdenko Lučić objavio da je kandidat petorke za hrvatskog člana Predsjedništva BiH: Najavio i plan djelovanja i &quot;nacionalnu strategiju&quot; |url=https://raport.ba/zdenko-lucic-objavio-da-je-kandidat-petorke-za-hrvatskog-clana-predsjednistva-bih-najavio-i-plan-djelovanja-i-nacionalnu-strategiju |website=Raport.ba |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

Predsjednici pet stranaka okupljenih oko HDZ-a 1990, HRS-a, HNP-a, HSS-a i HDS-a potvrdili su u maju 2026. da će Lučić biti njihov kandidat za člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine iz reda hrvatskog naroda. Time je postao jedan od najavljenih kandidata za tu funkciju, uz Darijanu Filipović iz [[Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine|HDZ-a BiH]] i Slavena Kovačevića iz [[Demokratska fronta|Demokratske fronte]].&lt;ref name=&quot;oslobodjenje-kandidat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bosnainfo-kandidat&quot;/&gt;

U obrazloženju kandidature predstavnici Petorke naveli su da Lučića vide kao kandidata koji može ponuditi alternativu politici HDZ-a BiH. U javnim istupima naglašavao je sigurnosnu politiku, očuvanje suvereniteta i teritorijalnog integriteta Bosne i Hercegovine, položaj Hrvata u Bosni i Hercegovini i potrebu izrade strategije nacionalne sigurnosti.&lt;ref name=&quot;hercegovina-prvi&quot;&gt;{{cite web |title=Zdenko Lučić prvi put se obratio kao kandidat za Predsjedništvo BiH |url=https://www.hercegovina.info/vijesti/bih/zdenko-lucic-prvi-put-se-obratio-as-kandidat-za-predsjednistvo-bih-hrvati-su-se-znali-izboriti-za-svoju-opstojnost/255970/ |website=Hercegovina.info |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;viteski&quot;&gt;{{cite web |title=Cvitanović: Kandidatura generala Lučića je potpuno legitimna, uskoro konačna odluka |url=https://viteski.ba/vijesti/bih-vijesti/cvitanovic-kandidatura-generala-lucica-je-potpuno-legitimna-uskoro-konacna-odluka/ |website=Viteški.ba |date=2026 |access-date=17. 5. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Wikicitat}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Lučić, Zdenko}}
[[Kategorija:Rođeni 1967.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Biografije, Ljubuški]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački političari]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pravnici]]
[[Kategorija:Hrvatski političari iz Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Generali Hrvatskog vijeća odbrane]]</text>
      <sha1>nu2mgak7dg81mgv1ykn9d9nzx1e696s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eadhild</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535056</id>
    <revision>
      <id>3926231</id>
      <parentid>3897600</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T20:10:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Vanjski linkovi */ razne ispravke</comment>
      <origin>3926231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="mb5o7nl3mz7qiwp9nuy11msqkcdj52a" xml:space="preserve">'''Eadhild''' (ili '''Edhilda'''; ? – 937) bila je engleska princeza, poznata kao jedna od žena [[Hugo Veliki|Huga Velikog]].

Otac princeze Eadhild bio je kralj [[Anglosaksonci|Anglosasa]] – [[Eduard Stariji]] (ili Edvard, ''Edward''). Eadhildina majka je bila kraljeva supruga [[Ælfflæd]],&lt;ref&gt;{{cite book | last = Foot | first = Sarah | authorlink= Sarah Foot | title=Æthelstan: the first king of England|publisher=Yale University Press| year = 2011 |ISBN= 978-0-300-12535-1}}&lt;/ref&gt; druga žena svoga muža. [[Eadgifu]], kraljica Zapadnih [[Franci|Franaka]] kao supruga [[Karlo III, kralj Zapadne Franačke|kralja Karla Prostog]], bila je Edhildina sestra, dok je polubrat bio kralj [[Ethelstan Slavni]], koji je dao ruku svoje polusestre Hugu Velikom; Hugo je bio franački [[vojvoda]].

Hugo se oženio Edhildom te nisu imali djece.
== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Eadhild|title=Eadhild facts for kids|last=Ælfflæd|first=Quick facts for kids Eadhild Born Unknown Died c 937 SpouseHugh the Great Father Edward the Elder Mother|website=kids.kiddle.co|language=en|access-date=7. 6. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Engleske princeze]]</text>
      <sha1>mb5o7nl3mz7qiwp9nuy11msqkcdj52a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Razum i osjećajnost</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535296</id>
    <revision>
      <id>3926001</id>
      <parentid>3897754</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6489" sha1="622snaro70mr79ibglv1d2hjavqzra2" xml:space="preserve">[[Datoteka:SenseAndSensibilityTitlePage.jpg|mini|Naslovna stranica romana &quot;Razum i osjećajnost&quot;]]
'''Razum i osjećajnost''' je prvi objavljeni [[roman]] [[Jane Austen]]. Jane Austen je prvobitno napisala nacrt romana 1795. godine dok je živjela u [[Steventon]]u, kada se roman još zvao ''Elinor &amp; Marianne''. Prema nekim izvorima, prvo je napisan kao roman u pismima, ali o tome nisu sačuvani nikakvi konkretni dokazi. Jane je uradila reviziju teksta u Steventonu u periodu 1797-98, a zatim ponovo u [[Chawton (selo)|Chawtonu]] 1809. godine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://janeaustens.house/jane-austen/novels/sense-and-sensibility/|title=Sense and Sensibility|website=Jane Austen's House|language=en-GB|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Janein brat Henry pristao je da postane njen neformalni agent i osigurao joj je izdavača, Thomasa Egertona, koji je objavio roman po narudžbi, što podrazumijeva da autor preuzima novčane rizike umjesto izdavača. Razum i osjećajnost pojavio se krajem oktobra 1811. godine, a objavljen je anonimno. Na naslovnoj strani je pisalo da ga je „napisala dama“. Prvi tiraž, koji je vjerovatno brojao između 750 i 1000 primjeraka, potpuno je rasprodan u roku od dvije godine, što je Jane donijelo dobar profit u skladu sa vremenom i ekonomijom u kojoj je živjela.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Likovi ===

* Elinor Dashwood - jedna od sestara, generalno okarakterisana kao razumna žena
* Marianne Dashwood - Elinorina sestra
* Gospođa Dashwood - majka od sestara
* John Dashwood - Elinorin i Mariannin polubrat
* Fanny Dashwood - Johnova supruga
* Edward Ferrars - Fannyin brat
* Sir John Middleton - Dashwoodov rođak
* Pukovnik Brandon - Sir Johnov prijatelj
* John Willoughby - mladić u kojeg se Marianne zaljubljuje (nesuđeni)
* Lucy Steele - mlada žena koja privlači Edwarda određeno vrijeme
* Robert Ferrars - Edwardov brat&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Sense and Sensibility by Jane Austen {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Radnja ==
Radnja govori o odrastanju dvije sestre, Elinor i Marianne Dashwood. Nakon smrti njihovog oca, prisiljene su napustiti porodično imanje i preseliti se s majkom i mlađom sestrom na vikendicu u Devonshireu. Priča prati njihova iskustva u ljubavi, gubicima i govori o razumijevanju svijeta, same sebe i jedna druge. Naročito se govori o sukobima između zdravog razuma i osjećaja koje svaka sestra pokazuje.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;

Dok gospođa Dashwood traži dom koji ona i njene kćeri mogu priuštiti sa svojim znatno smanjenim prihodima, Fanny (sada gazdarica Norland Parka) poziva svog brata, Edwarda Ferrarsa, da ostane na imanju. Na iznenađenje, ali i oduševljenje gospođe Dashwood i njenih kćeri, Edward se pokazuje skromnim, zabavnim i saosjećajnim, Fannyina sušta suprotnost.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Elinor ubrzo razvija romantičnu vezu s Edwardom i vjeruje da je njemu također stalo do nje. Oboje su izuzetno oprezni - ne govore otvoreno o svojim novim osjećajima, na veliko Marianneino nezadovoljstvo, jer je njena osjetljivost navodi da vjeruje da ne postoji sramota u otvorenom priznavanju tako prirodnog osjećaja kao što je ljubav.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://christinamorland.wordpress.com/books-books-never-enough-books/a-brief-summary-of-sense-and-sensibility/|title=A Brief Summary of Sense and Sensibility|date=9. 12. 2020|website=christina morland|language=en|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Kada Fanny primijeti da se njen brat zaljubljuje u Elinor, kaže gospođi Dashwood da je sudbina njenog brata za velike stvari, te da bi njihova majka, gospođa Ferrars, mogla uskratiti Edwardu nasljedstvo ako se ne oženi ženom koja ima jake i ugledne veze, a pored toga i bogatstvo. Gospođa Dashwood ovu indirektnu poruku shvati kao upozorenje i zaključuje da ništa dobro ne može proizaći iz toga da njene kćeri ostanu u Norland Parku. Ubrzo se sele u udaljeni Devonshire gdje im je daleki rođak, Sir John Middleton, ponudio na korištenje vikendicu za veoma nisku stanarinu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://janeaustensociety.org.uk/jane-austen/the-novels/sense-and-sensibility/|title=Sense and Sensibility|last=Mariette-JB|website=The Jane Austen Society UK|language=en-GB|access-date=7. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Ubrzo nakon dolaska u Devonshire, Marianne i Margaret šetaju po kiši kada Marianne padne i ugane gležanj. U pomoć je pritekao jedan uglednik John Willoughby, gospodin lijepog izgleda koji posjećuje obližnji Allenham Court, imanje koje će naslijediti od svoje rođakinje gospođe Smith. U roku od nekoliko dana nakon susreta s njim, Marianne je sigurna da je ovaj čovjek njena prava ljubav. Nedugo zatim, Marianne i Willoughby postaju nerazdvojni. Ni sa kim ne razgovaraju osim jedno s drugim, pa su čak sami putovali u obližnja mjesta. Elinor moli Marianne da bude opreznija i diskretnija u vezi sa svojim djelima i emotivnom predanošću, ali Marianne tvrdi da bi takvo ponašanje bilo pogrešno, jer se ovaj put istinski zaljubila, a skrivanje toga bi u njenim očima bilo pogrešno. Willoughby nakon nekog vremena misteriozno napušta Barton i odlazi u London, zbog čega je Marianne dugo očajavala.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Nakon niza razočarenja, tuge i nesporazuma, priče glavnih junakinja se razrješava. Edward Ferrars ostaje bez nasljedstva nakon što njegova porodica sazna za njegovu dugogodišnju zaruku sa Lucy Steele, međutim Lucy ga ubrzo napušta i udaje se za njegovog brata Roberta Ferrarsa. Ovim činom, Edward je oslobođen svoje obaveze, pa se konačno može vjenčati s Elinor Dashwood. Marianne, koja je teško podnijela Willoughbyjevu izdaju, vremenom počne preispituje svoje poglede na ljubav i život, te razvija duboko poštovanje i naklonost prema pukovniku Brandonu, za kojeg se na kraju i uda. Roman završava sretnim raspletom za obje sestre Dashwood, pri čemu Jane Austen kroz njihove različite životne puteve ističe važnost ravnoteže između razuma i osjećaja, kao i iskrenosti, postojanosti i karaktera unutar međuljudskih odnosa.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Austen, Jane. Sense and Sensibility'': Complete Text with Introduction, Historical Contexts, Critical Essays''. Ed. Beth Lau. Boston: Houghton, 2002. Print.&lt;/ref&gt;

== Reference ==
&lt;references /&gt;

[[Kategorija:Engleska književnost]]
[[Kategorija:Knjige iz 1810-ih]]
[[Kategorija:Romantizam]]
[[Kategorija:Romani]]
[[Kategorija:Romantična fikcija]]</text>
      <sha1>622snaro70mr79ibglv1d2hjavqzra2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Neuroza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535384</id>
    <revision>
      <id>3926015</id>
      <parentid>3899181</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:08:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46096" sha1="rhz07bpc7j35zgyg7jtq36pqvd1um0b" xml:space="preserve">[[Datoteka:The Scream Pastel.jpg|mini|desno|300px|[[Edvard Munch|Munchov]] &quot;Krik&quot; (1893) u modernoj kulturi i stručnoj literaturi služi kao prepoznatljiva metafora za intenzivnu anksioznost i emocionalni nemir karakterističan za neuroze]]
'''Neuroza''' (množina: '''neuroze''') pojam je koji u savremenom kontekstu prvenstveno koriste sljedbenici [[Psihoanaliza|psihoanalitičke teorije]] [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]] kako bi opisali [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] uzrokovane proživljenom [[Anksioznost|anksioznošću]], s posebnim naglaskom na anksiozna stanja koja su bila podvrgnuta psihološkom [[Potiskivanje|potiskivanju]]. U novijoj historiji [[Medicina|medicine]] i [[Psihologija|psihologije]], ovaj termin se upotrebljavao i u širem smislu za označavanje različitih oblika [[Anksiozni poremećaj|anksioznih poremećaja]].

Pojam &quot;neuroza&quot; više se ne koristi u nazivima ili kategorijama psihičkih poremećaja unutar ''[[Međunarodna klasifikacija bolesti|Međunarodne klasifikacije bolesti]]'' (MKB) [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] niti u ''[[Dijagnostički i statistički priručnik za mentalne poremećaje|Dijagnostičkom i statističkom priručniku za mentalne poremećaje]]'' (DSM) [[Američka psihijatrijska asocijacija|Američke psihijatrijske asocijacije]]. Prema ''American Heritage Medical Dictionary'', termin se &quot;više ne koristi u psihijatrijskoj dijagnostici&quot;.&lt;ref name=&quot;ahmd_neurosis&quot;&gt;{{cite encyclopedia |url=https://ahdictionary.com/word/search.html?q=neurosis |entry=Neurosis |title=The American Heritage Dictionary of the English Language |publisher=HarperCollins Publishers |year=2022 |edition=5. |access-date=17. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U kliničkoj praksi, neuroza se jasno razlikuje od [[Psihoza|psihoze]], čije je glavna karakteristika gubitak kontakta sa stvarnošću. S druge strane, izvedeni pojam [[neuroticizam]] označava [[Teorija osobina|osobinu ličnosti]] koja se očituje kroz sklonost anksioznosti i emocionalnoj nestabilnosti. Iako se pojam &quot;neuroticizam&quot; više ne koristi za definisanje specifičnih dijagnoza u priručnicima [[Dijagnostički i statistički priručnik za mentalne poremećaje|DSM]] i [[Međunarodna klasifikacija bolesti|MKB]], on i dalje predstavlja općeprihvaćen naziv za jednu od dimenzija u modelu [[Velikih pet osobina ličnosti]]. Srodan teorijski koncept integrisan je i u najnoviju medicinsku klasifikaciju MKB-11 kroz dijagnostičku kategoriju [[Negativni afektivitet|negativnog afektiviteta]].

== Historija ==

=== Širi koncept poremećaja (1769–1879) ===
[[Datoteka:William Cullen.jpg|mini|desno|300px|Portret [[William Cullen|Williama Cullena]] (1710–1790), škotskog ljekara i profesora medicine koji je 1769. uveo termin &quot;neuroza&quot;]]
Termin neuroza uveo je škotski ljekar [[William Cullen]] 1769, upotrijebivši ga za označavanje &quot;poremećaja osjeta i kretanja&quot; koji su uzrokovani &quot;općim poremećajem [[Nervni sistem|nervnog sistema]]&quot;. Sam pojam je izveden od grčke riječi ''[[neuron]]'' (νεῦρον, u značenju 'živac') i sufiksa ''-osis'' (-ωσις, koji označava 'bolesno' ili 'abnormalno stanje'). Prvi put je predstavljen u Cullenovom djelu ''System of Nosology'', koje je izvorno objavljeno na latinskom jeziku.&lt;ref name=&quot;Knoff_1970&quot;&gt;{{cite journal |last=Knoff |first=William F. |title=A history of the concept of neurosis, with a memoir of William Cullen |journal=The American Journal of Psychiatry |volume=127 |issue=1 |pages=80–84 |date=1970 |url=https://psychiatryonline.org/doi/10.1176/ajp.127.1.80 |doi=10.1176/ajp.127.1.80 |pmid=4913140 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Cullen je ovim terminom obuhvatio različite nervne poremećaje i popratne simptome čiji se uzroci u to vrijeme nisu mogli [[Fiziologija|fiziološki]] objasniti. Uprkos odsustvu jasnog organskog uzroka, tjelesne manifestacije su gotovo neizbježno pratile ova stanja, zbog čega su se klinički dijagnostički testovi održali u medicinskoj praksi sve do 20. vijeka. Među njima su se posebno isticali pregledi poput provjere pojačanog [[Patelarni refleks|patelarnog refleksa]] (refleksa koljena), utvrđivanja gubitka [[Faringealni refleks|faringealnog refleksa]] (refleksa povraćanja), kao i testiranje na [[dermografizam]].&lt;ref name=&quot;Bailey80&quot;&gt;{{cite book |last=Bailey |first=Hamilton |title=Hamilton Bailey's Demonstrations of Physical Signs in Clinical Surgery |publisher=J. Wright/Year Book Medical Publishers |date=1980 |location=Bristol/Chicago |url=https://archive.org/details/hamiltonbaileysd0000bail |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Djelo francuskog psihijatra [[Philippe Pinel|Philippea Pinela]] ''Nosographie philosophique ou La méthode de l'analyse appliquée à la médecine'' (1798) bilo je u velikoj mjeri inspirisano Cullenovim radom. Pinel je medicinska stanja podijelio u pet kategorija, od kojih je jedna bila &quot;neuroza&quot;. Ova kategorija bila je dalje raščlanjena na četiri osnovne vrste [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]]: [[Melanholija|melanholiju]], [[Manija|maniju]], [[Demencija|demenciju]] i [[idiotizam]].&lt;ref name=&quot;Knoff_1970&quot; /&gt;

[[Morfij]] je iz [[opijum]]a prvi izolovao njemački [[hemičar]] [[Friedrich Sertürner]] 1805. Nakon što je 1817. objavio svoj treći naučni rad o ovoj temi,&lt;ref name=&quot;Serturner_1817&quot;&gt;{{cite journal |last=Sertürner |first=Friedrich Wilhelm Adam |date=1817 |title=Ueber das Morphium, eine neue salzfähige Grundlage, und die Mekonsäure, als Hauptbestandtheile des Opiums |url=https://zenodo.org/records/1920882 |journal=Annalen der Physik |volume=55 |issue=1 |pages=56–89 |doi=10.1002/andp.18170550104 |access-date=18. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; morfij je postao šire poznat te se počeo primjenjivati u liječenju neuroza i drugih oblika psihičkih tegoba.&lt;ref name=&quot;Serturner_1817&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Seguin_1890&quot;&gt;{{cite book |last=Seguin |first=Edward Constant |title=Lectures on Some Points in the Treatment and Management of Neuroses |publisher=D. Appleton and Company |date=1890 |location=New York |series=New York Medical Journal |volume=51 |url=https://books.google.ba/books?id=PT8s2QJ-u8IC |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Međutim, nakon što je i sam razvio ovisnost o ovoj supstanci, Sertürner je upozorio na njene ozbiljne posljedice: 
{{Citat|Smatram svojom dužnošću skrenuti pažnju na užasne posljedice ove nove supstance koju sam nazvao morfij, kako bi se spriječila nesreća.&lt;ref name=&quot;Offit_2017&quot;&gt;{{Cite web |last=Offit |first=Paul |date=2017 |title=God’s Own Medicine |url=https://skepticalinquirer.org/2017/03/gods-own-medicine/ |website=Skeptical Inquirer |volume=41 |issue=2 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

Njemački psiholog [[Johann Friedrich Herbart]] upotrijebio je pojam [[potiskivanje]] 1824. u okviru rasprave o nesvjesnim idejama koje se međusobno nadmeću za ulazak u [[Svijest|svjesni dio uma]].&lt;ref name=&quot;Freud_Breuer_1956&quot;&gt;{{cite book |last1=Freud |first1=Sigmund |last2=Breuer |first2=Josef |date=1956 |title=Studies on Hysteria |url=https://ia601502.us.archive.org/25/items/in.ernet.dli.2015.185491/2015.185491.Studies-On-Hysteria.pdf |publisher=The Hogarth Press |location=London |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Sedativna svojstva [[kalij-bromid]]a javno je istakao britanski ljekar [[Charles Locock]] 1857. Tokom narednih decenija ovaj i drugi bromidi korišteni su u velikim količinama za smirivanje osoba koje su patile od neuroza.&lt;ref name=&quot;Seguin_1890&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kesteven_1869&quot;&gt;{{cite journal |last=Kesteven |first=W. B. |date=1869 |title=Remarks on the use of the Bromides in the treatment of Epilepsy and other Neuroses |journal=Journal of Mental Science |volume=15 |issue=70 |pages=205–213 |doi=10.1192/S0368315X00233008 |url=https://wellcomecollection.org/works/xumk5vup |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Seguin_1877&quot;&gt;{{cite journal |last=Seguin |first=Edward Constant |date=1877 |title=The Abuse and Use of Bromides |journal=The Journal of Nervous and Mental Disease |volume=4 |issue=3 |pages=445–462 |doi=10.1097/00005053-187707000-00002 |s2cid=145482861 |url=https://zenodo.org/records/1654135 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Takva široka primjena dovela je do brojnih slučajeva [[Bromizam|bromizma]] (hroničnog trovanja bromom).

Američki ljekar [[Silas Weir Mitchell (ljekar)|Weir Mitchell]] prvi je put 1875. objavio prikaz svoje metode poznate kao &quot;[[Terapija odmorom|terapije odmorom]]&quot; za liječenje nepsihotičnih mentalnih poremećaja.&lt;ref name=&quot;Mitchell_Gutenberg&quot;&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Silas Weir |title=Fat and Blood: An Essay on the Treatment of Certain Forms of Neurasthenia and Hysteria |editor-last=Mitchell |editor-first=John K. |publisher=Project Gutenberg |date=2005 |url=https://www.gutenberg.org/files/16230/16230-h/16230-h.htm |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U svojoj knjizi ''Fat and Blood: And How to Make Them'' iz 1877. detaljnije je opisao ovu terapijsku metodu.&lt;ref name=&quot;Mitchell_1882&quot;&gt;{{cite book |last=Mitchell |first=Silas Weir |title=Fat and Blood: And How to Make Them |edition=Drugo |publisher=J. B. Lippincott &amp; Co. |date=1882 |location=Philadelphia / London |url=https://archive.org/download/b23983607/b23983607.pdf |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Terapija je u početku podrazumijevala da žene budu izolovane u krevetu, uz ograničen kontakt isključivo s medicinskom sestrom obučenom za razgovore o nezahtjevnim i neutralnim temama. Tretman je uključivao visokokaloričnu ishranu zasnovanu pretežno na mlijeku, masaže te primjenu električne stimulacije. S vremenom je terapija koju je zagovarala porodica Mitchell postala manje restriktivna u pogledu izolacije i režima ishrane, te su je, osim žena, počeli praktikovati i muškarci. Knjiga ''Fat and Blood: And How to Make Them'' doživjela je brojna dopunjena izdanja i štampana je tokom nekoliko narednih decenija.

=== Breuer, Freud i savremenici (1880–1939) ===
[[Datoteka:Josef Breuer, 1897.jpg|mini|desno|300px|[[Josef Breuer]] je otkrio psihoanalitičku tehniku liječenja neuroza i bio je Freudov mentor]]
Austrijski psihijatar  prvi je primijenio [[psihoanaliza|psihoanalizu]] u liječenju histerije u periodu od 1880. do 1882.&lt;ref name=&quot;Freud_1977&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |title=Five Lectures on Psycho-Analysis |publisher=W. W. Norton &amp; Company |date=1977 |location=New York |url=https://archive.org/details/fivelecturesonps00freu |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Breuerova najpoznatija pacijentica bila je [[Bertha Pappenheim]], koja je u psihoanalitičkoj literaturi dugo bila poznata pod pseudonimom &quot;[[Bertha Pappenheim|Anna O.]]&quot;. Njeni simptomi pojavili su se sredinom 1880. nakon što se njen otac iznenada teško razbolio tokom porodičnog boravka u [[Bad Ischl]]u. Očeva bolest predstavljala je prekretnicu u njenom životu. Tokom noćnih bdijenja uz bolesničku postelju počela je doživljavati halucinacije i stanja anksioznosti.&lt;ref name=&quot;Freud_Breuer_2020&quot;&gt;{{cite book |last1=Freud |first1=Sigmund |last2=Breuer |first2=Josef |title=Studien über Hysterie |publisher=e-artnow |date=2020 |isbn=978-80-268-2615-6 |url=https://books.google.ba/books?id=dtlpBwAAQBAJ |access-date=18. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Hirschmuller_1978&quot;&gt;{{cite book |last=Hirschmüller |first=Albrecht |title=Physiologie und Psychoanalyse in Leben und Werk Josef Breuers |series=Jahrbuch der Psychoanalyse: Beiheft |issue=4 |publisher=H. Huber |date=1978 |isbn=3-456-80609-4 |issn=0301-5688 |url=https://books.google.ba/books/about/Physiologie_und_Psychoanalyse_in_Leben_u.html?id=RaM5AAAAMAAJ |access-date=18. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; U početku porodica nije pridavala posebnu pažnju ovim simptomima. Međutim, u novembru 1880. Breuer, koji je bio porodični prijatelj, započeo je njeno liječenje. Tokom terapije podsticao je pacijenticu da, ponekad uz primjenu blage hipnoze, govori o svojim mislima, sjećanjima i emocionalnim iskustvima. Primijetio je da verbalno izražavanje potisnutih osjećaja i traumatskih događaja dovodi do djelomičnog poboljšanja kliničke slike, iako se njeno opće zdravstveno stanje i dalje pogoršavalo.

Prema Breuerovom opisu, dugotrajan i zahtjevan proces &quot;rada na prisjećanju&quot;, tokom kojeg je pacijentica rekonstruirala okolnosti nastanka pojedinačnih simptoma i time ih postepeno &quot;razrješavala&quot;, završen je 7. juna 1882. Tada je uspjela rekonstruirati svoje prve halucinacije koje su se javile tokom boravka u [[Bad Ischl]]u. Breuer je svoj izvještaj o ovom slučaju zaključio tvrdnjom &quot;od tog vremena ona se potpuno oporavila&quot;.&lt;ref name=&quot;Hirschmuller_1978&quot; /&gt; Međutim, kasnija tumačenja uspješnosti Breuerovog liječenja su bila različita. Bertha Pappenheim u svojim kasnijim godinama gotovo nikada nije govorila o ovom periodu života, a poznato je da se snažno protivila pokušajima primjene psihoanalitičkih metoda na osobe o kojima je brinula u okviru svog socijalnog rada.&lt;ref name=&quot;Edinger_Pappenheim_1963&quot;&gt;{{cite book |last1=Pappenheim |first1=Bertha |last2=Edinger |first2=Dora |editor-last=Edinger |editor-first=Dora |title=Bertha Pappenheim: Leben und Schriften |publisher=Ner-Tamid-Verlag |date=1963 |location=Frankfurt am Main |url=https://books.google.ba/books/about/Bertha_Pappenheim.html?id=SaAaAAAAIAAJ |access-date=18. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt; Također, Breuer nije odmah objavio prikaz njenog slučaja, što je dodatno doprinijelo kasnijim raspravama o njegovom toku i ishodu.

Tokom 20. vijeka brojni istraživači pokušali su retrospektivno objasniti prirodu bolesti Berte Pappenheim. Pojedini autori sugerisali su da njeni simptomi nisu bili prvenstveno psihološke prirode, nego da su mogli biti posljedica neuroloških oboljenja. Među predloženim dijagnozama navode se [[epilepsija temporalnog režnja]],&lt;ref name=&quot;Orr-Andrawes_1987&quot;&gt;{{cite journal |last=Orr-Andrawes |first=A. |title=The case of Anna O.: a neuropsychiatric perspective |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=35 |issue=2 |pages=387–419 |date=1987 |pmid=3294985 |doi=10.1177/000306518703500205 |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/000306518703500205 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Macmillan_1997&quot;&gt;{{cite book |last=Macmillan |first=Malcolm |title=Freud Evaluated: The Completed Arc |publisher=MIT Press |date=1997 |location=Cambridge, Massachusetts |url=https://archive.org/details/freudevaluatedco0000macm |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Webster_1995&quot;&gt;{{cite book |last=Webster |first=Richard |title=Why Freud Was Wrong: Sin, Science, and Psychoanalysis |publisher=BasicBooks |date=1995 |location=New York |url=https://archive.org/details/whyfreudwaswrong0000webs_m8i9 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[tuberkulozni meningitis]]&lt;ref name=&quot;Kaplan_2004&quot;&gt;{{cite journal |last=Kaplan |first=Robert |title=O Anna: being Bertha Pappenheim--historiography and biography |journal=Australasian Psychiatry |volume=12 |issue=1 |pages=62–68 |date=mart 2004 |pmid=15715742 |doi=10.1046/j.1039-8562.2003.02062.x |url=http://jwclegg.org/psy329/readings/Kaplan.pdf |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; te [[encefalitis]].&lt;ref name=&quot;Webster_1995&quot;/&gt; Bez obzira na medicinsku dijagnozu, Bertha Pappenheim ostavila je značajan trag u društvenom i humanitarnom radu. Nakon oporavka upravljala je sirotištem, a potom je osnovala i gotovo dvadeset godina predvodila {{de|[[Savez jevrejskih žena (Njemačka)|Jüdischer Frauenbund]]}}, jednu od najvažnijih organizacija za zaštitu prava žena i socijalnu pomoć u tadašnjoj Njemačkoj. Time je postala istaknuta društvena reformatorica, čiji je doprinos daleko nadmašio njenu ulogu u historiji [[Psihoanaliza|psihoanalize]].

Termin &quot;psihoneuroza&quot; uveo je škotski psihijatar [[Thomas Clouston]] u svom djelu ''Clinical Lectures on Mental Diseases'', objavljenom 1883.&lt;ref name=&quot;Clouston_1897&quot;&gt;{{cite book |last=Clouston |first=Thomas Smith |title=Clinical Lectures on Mental Diseases |edition=4. |publisher=Lea Brothers |date=1897 |location=Philadelphia |url=https://books.google.ba/books?id=pQFOAAAAYAAJ |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Clouston je ovim terminom označavao skup [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]] koji se prema savremenim psihijatrijskim klasifikacijama djelimično mogu povezati sa stanjima iz spektra [[Shizofrenija|shizofrenije]] i [[autizam|poremećajima iz spektra autizma]]. Njegov opis uključivao je kombinaciju simptoma koja će ubrzo postati poznata pod nazivom [[prerana demencija]] (''dementia praecox''), dijagnozu koju je krajem 19. vijeka razvio njemački psihijatar [[Emil Kraepelin]] i koja se smatra prethodnicom savremenog koncepta shizofrenije.
[[Datoteka:Charcot Jean-Martin Gallica Nadar.jpg|mini|desno|300px|[[Jean-Martin Charcot]] je smatrao da su pojedini oblici histerije uzrokovani traumom i bio je Freudov mentor]]
Francuski neurolog [[Jean-Martin Charcot]] među prvima je zastupao stav da psihološka trauma može predstavljati uzrok određenih oblika [[histerija|histerije]]. U svojim predavanjima objavljenim u djelu ''Leçons sur les maladies du système nerveux'' (1885–1887), kasnije prevedenom na engleski jezik pod naslovom ''Clinical Lectures on the Diseases of the Nervous System'', zapisao je sljedeće:
{{Citat|Nedavno su gospodin Putnam (1884) i gospodin Walton (1883)&lt;ref name=&quot;Walton_1883&quot;&gt;{{cite journal |last=Walton |first=G. L. |title=Two Cases of Hysteria |journal=Archives of Medicine |volume=10 |issue=1 |pages=88–95 |date=1883 |publisher=G. P. Putnam's Sons |location=New York |url=https://archive.org/details/archivesofmedici9101unse/page/88 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; u Americi proučavali histeriju kod muškaraca, prvenstveno onu koja se javlja nakon povreda, a naročito nakon željezničkih nesreća. Oni su, kao i gospodin Page (1885) u Engleskoj, koji je također posvetio pažnju ovom pitanju, zaključili da su mnogi od tih nervnih poremećaja opisivanih pod nazivom &quot;[[željeznička kičma]]&quot; ({{en|Railway-spine}}) „željeznička kičma” (*[[Railway spine|Railway-spine]]*), a koje bi prema njima bilo ispravnije opisati kao &quot;željeznički mozak&quot; ({{en|Railway-brain}}) – u suštini oblici histerije, bez obzira na to da li se javljaju kod muškaraca ili žena.&lt;ref name=&quot;Charcot_1881&quot;&gt;{{cite book |last=Charcot |first=Jean-Martin |title=Lectures on the Diseases of the Nervous System: Delivered at La Salpêtrière |volume=1 |publisher=The New Sydenham Society |date=1881 |location=London |translator=George Sigerson |url=https://books.google.ba/books?id=C-cEAAAAQAAJ |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;}}

Tokom svog rada Charcot je dokumentovao približno dvadeset slučajeva u kojima je psihološka trauma prethodila razvoju simptoma histerije.&lt;ref name=&quot;White_1997&quot;&gt;{{cite journal |last=White |first=M. B. |title=Jean-Martin Charcot's contributions to the interface between neurology and psychiatry |journal=The Canadian Journal of Neurological Sciences / Le Journal Canadien des Sciences Neurologiques |volume=24 |issue=3 |pages=254–260 |date=1997 |pmid=9276114 |doi=10.1017/S0317167100021909 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-journal-of-neurological-sciences/article/jeanmartin-charcots-contributions-to-the-interface-between-neurology-andpsychiatry/1D44BF498A63BCFF2F4A1F505316935C |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U pojedinim opisima mogu se prepoznati karakteristike koje podsjećaju na savremeni koncept [[Posttraumatski stresni poremećaj]] (PTSP).&lt;ref name=&quot;White_1997&quot; /&gt;

[[Datoteka:Sigmund Freud LIFE.jpg|mini|desno|300px|[[Sigmund Freud]] je razvio [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] kao dominantan oblik liječenja mnogih [[Mentalni poremećaj|mentalnih poremećaja]]]]
Austrijski psihijatar i neurolog [[Sigmund Freud]] boravio je u [[Pariz]]u od 1885. do 1886, gdje je usavršavao svoje znanje pod mentorstvom francuskog neurologa [[Jean-Martin Charcot]] u bolnici Salpêtrière.&lt;ref name=&quot;Odyssey&quot;&gt;{{cite web |year=1998 |title=Jean-Martin Charcot |url=https://www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/bhchar.html |access-date=18. 6. 2026 |work=A Science Odyssey: People and Discoveries |publisher=Public Broadcasting Service (PBS) |language=en}}&lt;/ref&gt; Tokom tog perioda upoznao se s Charcotovim istraživanjima histerije, hipnoze i psihološke traume, što je ostavilo dubok trag na njegovo kasnije naučno djelovanje. U radu objavljenom zajedno s [[Josef Breuer|Josefom Breuerom]] 1893. naveo je da sva moderna dostignuća u proučavanju i razumijevanju [[histerija|histerije]] potječu iz Charcotovih istraživanja. Prema Freudu, Charcot je pokazao da histerični simptomi ne moraju biti posljedica organskih oštećenja nervnog sistema, već da mogu nastati kao rezultat psiholoških procesa i traumatskih iskustava.&lt;ref name=&quot;Breuer_Freud_1956&quot;&gt;{{cite journal |last1=Breuer |first1=Josef |last2=Freud |first2=Sigmund |title=On the Psychical Mechanism of Hysterical Phenomena (1893) |journal=The International Journal of Psycho-Analysis |volume=37 |pages=8–13 |date=1956 |url=https://pep-web.org/browse/document/IJP.037.0008A |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Francuski psihijatar i psiholog [[Pierre Janet]] objavio je 1889. djelo &quot;Psihički automatizam&quot; ({{fr|L'automatisme psychologique}}), gdje u trećem poglavlju detaljno opisuje njegovo razumijevanje [[Hipnoza|hipnoze]] i [[Nesvjesni um|nesvjesnog]]. Janet je smatrao da je osnovna psihološka posljedica traumatskog iskustva [[Disocijacija (psihologija)|disocijacija]], odnosno djelimično ili potpuno razdvajanje određenih mentalnih procesa od [[svijest|svjesne]] kontrole pojedinca. Prema njegovom mišljenju, traumatski događaji mogu dovesti do toga da se sjećanja, emocije, misli ili obrasci ponašanja odvoje od uobičajenog toka svijesti i nastave djelovati izvan svjesne kontrole osobe. Takvo razdvajanje psihičkih sadržaja objašnjavalo je pojavu različitih simptoma histerije i drugih [[Mentalni poremećaj|psihičkih poremećaja]].&lt;ref name=&quot;Hart_Horst_1989&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van der Hart |first1=Onno |last2=Horst |first2=Rutger |title=The Dissociation Theory of Pierre Janet |journal=Journal of Traumatic Stress |volume=2 |issue=4 |pages=397–412 |date=oktobar 1989 |publisher=Springer |url=https://www.onnovdhart.nl/articles/dissociationtheory.pdf |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Iako su se Freudove teorije kasnije razvijale u drugačijem smjeru, on priznao Janeta kao autora koji je izvršio snažan utjecaj na njegov rad.&lt;ref name=&quot;Freud_1984&quot;&gt;{{cite book |last=Freud |first=Sigmund |title=On Metapsychology: The Theory of Psychoanalysis |series=The Pelican Freud Library |volume=11 |date=1984 |publisher=Peluin Books |location=Harmondsworth |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.190734/page/n3 |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Godine 1891. škotski psihijatar [[Thomas Clouston]] objavio je djelo ''The Neuroses of Development'',&lt;ref name=&quot;Clouston_1891&quot;&gt;{{cite book |last=Clouston |first=Thomas Smith |title=The Neuroses of Development: Being the Morrison Lectures for 1890 |series=Morison lectures; 1890 |date=1891 |publisher=Oliver and Boyd |location=Edinburgh |url=https://books.google.ba/books?id=5MoJAQAAIAAJ |access-date=18. 6. 2026 |oclc=609217760 |hdl=2027/wu.89051300259 |language=en}}&lt;/ref&gt; u kojem je razmatrao širok spektar fizičkih i mentalnih razvojnih poremećaja.

U isto vrijeme saradnja između [[Josef Breuer|Josefa Breuera]] i [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]] postajala je sve intenzivnija. Breuer, koji je već stekao iskustvo u liječenju histerije, imao je značajan mentorski utjecaj na mlađeg Freuda. Njih dvojica su u januaru 1893. objavili rad ''Ueber den psychischen Mechanismus hysterischer Phänomene (Vorläufige Mittheilung)''.&lt;ref name=&quot;Breuer_Freud_1893&quot;&gt;{{cite book |last1=Breuer |first1=Josef |last2=Freud |first2=Sigmund |title=The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, Volume II (1893-1895): Studies on Hysteria |chapter=On The Psychical Mechanism of Hysterical Phenomena |pages=1–17 |date=1893 |publisher=Hogarth Press |location=London |chapter-url=https://www.themoralinjuryinstitute.com/wp-content/uploads/2020/01/On-the-Psychical-Mechanism-of-Hysteria-Preliminary-Communication.pdf |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Rad započinje sljedećim riječima:
{{Citat|Jedno slučajno opažanje navelo nas je da tokom više godina istražujemo veliki broj različitih oblika i simptoma histerije s ciljem otkrivanja njihovog neposrednog uzroka, odnosno događaja koji je izazvao njihovu prvu pojavu, često mnogo godina ranije. U velikoj većini slučajeva nije moguće utvrditi porijeklo simptoma običnim ispitivanjem pacijenta, bez obzira na to koliko ono bilo temeljito. To je djelomično zato što se često radi o iskustvima o kojima pacijent nerado govori, ali prvenstveno zato što ih se zaista ne može prisjetiti i često nije svjestan uzročne povezanosti između izazivajućeg događaja i patološke pojave. U pravilu je potrebno pacijenta hipnotizirati i pod hipnozom potaknuti njegova sjećanja na period kada se simptom prvi put pojavio; tek tada postaje moguće na najjasniji i najuvjerljiviji način pokazati njihovu međusobnu povezanost.

Naravno, očigledno je da je kod &quot;traumatske&quot; histerije neposredni uzrok simptoma sama nesreća. Uzročna povezanost jednako je vidljiva i kod histeričnih napada kada se iz pacijentovih iskaza može zaključiti da tokom svakog napada ponovo proživljava isti događaj koji je izazvao prvi napad. Situacija je manje jasna kod drugih oblika simptoma.

Naša iskustva ipak pokazuju da su i najrazličitiji simptomi, koji naizgled nastaju spontano i mogli bi se smatrati idiopatskim proizvodima histerije, jednako čvrsto povezani s traumatskim događajem koji ih je izazvao kao i oni simptomi kod kojih je ta povezanost neposredno vidljiva.&lt;ref name=&quot;Breuer_Freud_1893&quot; /&gt;}}

Ovaj rad je ponovno objavljen i dopunjen prikazima slučajeva  u njihovoj zajedničkoj knjizi „Studije o histeriji” iz 1895.&lt;ref name=&quot;Breuer_Freud_1956_1&quot;&gt;{{cite book |last1=Breuer |first1=Josef |last2=Freud |first2=Sigmund |date=1956 |title=Studies on Hysteria |translator=James Strachey |publisher=The Hogarth Press |location=London |url=https://ia601502.us.archive.org/25/items/in.ernet.dli.2015.185491/2015.185491.Studies-On-Hysteria.pdf |access-date=18. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Od pet studija slučaja predstavljenih u knjizi, najpoznatija je postala ona o Breuerovoj pacijentici [[Bertha Pappenheim|Berthi Pappenheim]], koja je predstavljena pod pseudonimom &quot;[[Bertha Pappenheim|Anna O.]]&quot;. Ova knjiga smatra se djelom kojim su postavljeni osnovi [[Psihoanaliza|psihoanalize]].

Francuski neurolog [[Paul Oulmont]] bio je učenik [[Jean-Martin Charcot|Jean-Martina Charcota]]. U svojoj knjizi &quot;Terapija neuroza&quot; ({{fr|Thérapeutique des névroses}}), objavljenoj 1894, on navodi da neuroze obuhvataju [[Histerija|histeriju]], [[Neurastenija|neurasteniju]], [[Gravesova bolest|egzoftalmičnu gušavost]], [[Epilepsija|epilepsiju]], [[Migrena|migrenu]], [[Sydenhamova horeja|Sydenhamovu horeju]], [[Parkinsonova bolest|Parkinsonovu bolest]] i [[Tetanija|tetaniju]].&lt;ref name=&quot;Oulmont_1894&quot;&gt;{{cite book |last=Oulmont |first=Paul |title=Thérapeutique des névroses |date=1894 |publisher=O. Doin |location=Paris |url=https://archive.org/details/b21982454 |access-date=18. 6. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

U petom izdanju popularnog psihijatrijskog udžbenika iz 1896. njemački psihijatar [[Emil Kraepelin]] naveo je definiciju &quot;neuroza&quot; koja će postati općeprihvaćena:&lt;ref name=&quot;Knoff_1970&quot; /&gt;
{{Citat|U narednom prikazu želimo objediniti grupu bolesnih stanja pod nazivom opće neuroze, koje su praćene manje ili više izraženim nervnim disfunkcijama. Ono što je zajedničko ovim manifestacijama duševnog rastrojstva jeste to što se neprestano susrećemo s patološkom obradom životnih podražaja; zajednička im je i pojava prolaznih, specifičnih manifestacija bolesti, nekada u fizičkoj, a nekada u psihičkoj sferi. Ti napadi poremećaja mentalne ravnoteže stoga nisu nezavisne bolesti, već samo povremeno pojačanje jedne trajne bolesti...

Čini mi se korisnim da se, barem za sada, razlikuju dva osnovna oblika općih neuroza: [[Epilepsija|epileptičko]] i [[Histerija|histeričko]] duševno rastrojstvo.&lt;ref name=&quot;Kraepelin_1976&quot;&gt;{{cite book |last=Kraepelin |first=Emil |title=Psychiatrie: ein Lehrbuch für Studirende und Aerzte |date=1976 |publisher=J. A. Barth |location=Leipzig |isbn=978-0-405-07442-4 |url=https://archive.org/details/psychiatrieeinle02krae |access-date=18. 6. 2026 |language=de}}&lt;/ref&gt;}}

Francuski psihijatar, psiholog i filozof [[Pierre Janet]] je 1898. objavio dvotomno djelo ''Névroses et Idées Fixes'' (Neuroze i fiksne ideje),&lt;ref name=&quot;Tremblay_2005&quot;&gt;{{cite book |last=Tremblay |first=Jean-Marie |title=Pierre Janet, 1859-1947: philosophe devenu médecin et psychologue |date=2005 |publisher=Les Classiques des sciences sociales |url=https://classiques.uqam.ca/classiques/janet_pierre/janet_pierre.html |access-date=19. 6. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Janet_1914&quot;&gt;{{cite book |last=Janet |first=Pierre |title=Névroses et idées fixes |date=1914 |publisher=Librairie Félix Alcan |location=Paris |url=https://archive.org/details/nvrosesetide00jane/page/n7/mode/2up |access-date=19. 6. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt; u kojem je iznio vlastitu klasifikaciju neuroza. Prema njegovoj teoriji, neuroze se mogu praktično podijeliti na [[histerija|histerije]] i [[psihastenija|psihastenije]]. Histerije karakteriziraju simptomi kao što su gubitak osjeta, suženje vidnog polja, paraliza i nesvjesni postupci.&lt;ref name=&quot;Pitman_1984&quot;&gt;{{cite journal |last=Pitman |first=Roger K. |title=Janet's Obsessions and Psychasthenia: a synopsis |date=1984 |journal=The Psychiatric Quarterly |volume=56 |issue=4 |pages=291–314 |doi=10.1007/BF01064475 |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/6399751/ |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; S druge strane, psihastenija je obuhvatala smetnje u sposobnosti prilagođavanja vlastitom okruženju, što je blisko savremenim konceptima [[poremećaj prilagođavanja|poremećaja prilagođavanja]] i [[Izvršne funkcije|izvršnih funkcija]].

Janet je 1901. osnovao ''Društvo za psihologiju''.&lt;ref name=&quot;SFP_2026&quot;&gt;{{cite web |title=Accueil SFP |url=https://www.sfpsy.org/ |website=Société française de psychologie |access-date=19. 6. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt; Ova organizacija je kasnije preimenovana u [[Francusko psihološko društvo]] i danas djeluje kao krovna psihološka institucija u Francuskoj.&lt;ref name=&quot;Saillot_van-der-Hart_2015&quot;&gt;{{cite book |last1=Saillot |first1=Isabelle |last2=van der Hart |first2=Onno |title=Pathfinders in International Psychology |chapter=Pierre Janet: French Psychiatrist, Psychologist and Philosopher |date=2015 |publisher=Emerald Publishing Limited |location=Bingley |editor1-last=Rich |editor1-first=Grant J. |editor2-last=Gielen |editor2-first=Uwe P. |url=https://www.researchgate.net/publication/406894958_Pierre_Janet_French_Psychiatrist_Psychologist_and_Philosopher |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Barbiturati]] predstavljaju grupu [[sedativ]]nih lijekova koji izazivaju snažnu [[ovisnost]]. Prvi barbiturat, [[barbital]], sintetizovali su 1902. njemački hemičari [[Emil Fischer]] i [[Joseph von Mering]], a na tržištu se prvi put pojavio 1904. pod trgovačkim nazivom &quot;Veronal&quot;.&lt;ref name=&quot;Lopez-Munoz_2005&quot;&gt;{{cite journal |last1=López-Muñoz |first1=Francisco |last2=Ucha-Udabe |first2=Ronaldo |last3=Alamo |first3=Cecilio |title=The history of barbiturates a century after their clinical introduction |date=2005 |journal=Neuropsychiatric Disease and Treatment |volume=1 |issue=4 |pages=329–343 |pmc=2424120 |pmid=18568113 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2424120/ |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sličan barbiturat, [[fenobarbital]], plasiran je na tržište 1912. pod nazivom &quot;Luminal&quot;. Barbiturati su ubrzo postali popularni u mnogim zemljama kao sredstvo za ublažavanje neurotične anksioznosti, čime su potisnuli iz upotrebe dotadašnje bromide.

Janet je 1903. objavio knjigu ''Les Obsessions et la Psychasthénie'' (Opsesije i psihastenije).&lt;ref name=&quot;Tremblay_2005&quot; /&gt; Nakon toga, objavio je djela ''The Major Symptoms of Hysteria'' (Glavni simptomi histerije) 1907.&lt;ref name=&quot;Janet_1907&quot;&gt;{{cite book |last=Janet |first=Pierre |title=The Major Symptoms of Hysteria: Fifteen Lectures Given in the Medical School of Harvard University |date=1907 |publisher=The Macmillan Company |location=New York |url=https://archive.org/details/majorsymptomshy01janegoog |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i ''Les Névroses'' (Neuroze) 1909.&lt;ref name=&quot;Tremblay_2005&quot; /&gt;

Prema Janetovom shvatanju, neuroza nastaje kada je psihološki utjecaj traumatskog događaja toliko snažan da prevazilazi sposobnost osobe da ga savlada pomoću svojih uobičajenih mehanizama suočavanja.&lt;ref name=&quot;Nickerson_2023&quot;&gt;{{cite web |last=Nickerson |first=Charlotte |title=Pierre Janet: French Neurologist and Psychologist |date=9. 10. 2023 |url=https://www.simplypsychology.org/pierre-janet.html |website=Simply Psychology |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Datoteka:Поль-Шарль Дюбуа (Paul-Charles Dubois).jpg|mini|desno|300px|[[Paul Charles Dubois]] razvio je &quot;racionalnu psihoterapiju&quot;, rani oblik kognitivno-bihevioralne terapije]]
Švicarski psihijatar [[Paul Charles Dubois]] objavio je 1904. ''Les psychonévroses et leur traitement moral'' (Psihoneuroze i njihov moralni tretman), koja je već naredne godine prevedena na engleski jezik pod naslovom ''Psychic Treatment of Nervous Disorders (The Psychoneuroses and Their Moral Treatment)''.&lt;ref name=&quot;Dubois_1908&quot;&gt;{{cite book |last=Dubois |first=Paul |title=The psychic treatment of nervous disorders: (The psychoneuroses and their moral treatment) |date=1908 |publisher=Funk &amp; Wagnalls Company |location=New York and London |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015045682518&amp;seq=9 |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Dubois je smatrao da se neuroze mogu uspješno liječiti pažljivim slušanjem pacijenata i racionalnim uvjeravanjem u ispravnost određenih zaključaka, pristupom koji je nazvao &quot;racionalna psihoterapija&quot;. Ovaj pristup smatra se jednim od preteča [[Kognitivno-bihevioralna terapija|kognitivno-bihevioralne terapije]]. Također je primjenjivao i metodu liječenja odmorom koju je razvio [[Silas Weir Mitchell (ljekar)|Weir Mitchell]], ali ju je modifikovao uvođenjem obilnije prehrane i drugih terapijskih prilagođavanja.

U isto vrijeme, Freud je razvio nekoliko različitih teorija o neurozi. Najveći utjecaj imala je njegova teorija prema kojoj neuroze predstavljaju [[Mentalni poremećaj|psihičke poremećaje]] nastale kao posljedica [[Odbrambeni mehanizmi|odbrambenih mehanizama]] [[Psiha (psihologija)|psihe]] usmjerenih protiv ranijih psiholoških traume.&lt;ref name=&quot;Sletvold_2016&quot;&gt;{{cite journal |last=Sletvold |first=Jon |title=Freud’s Three Theories of Neurosis: Towards a Contemporary Theory of Trauma and Defense |date=2016 |journal=Psychoanalytic Dialogues |volume=26 |issue=4 |pages=460–475 |url=https://pep-web.org/browse/PD/volumes/26?preview=PD.026.0460A |doi=10.1080/10481885.2016.1190611 |s2cid=151623430 |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Takvo tumačenje značajno je promijenilo dotadašnje razumijevanje pojma neuroze i postepeno potisnulo raniji koncept &quot;[[histerija|histerije]]&quot; kao dominantnog objašnjenja brojnih psihičkih poremećaja.

Freud je u aprilu 1908. u [[Salzburg]]u organizovao Prvi kongres frojdovske psihologije, a tradicija održavanja ovih kongresa nastavljena je i danas.

Metodu [[Progresivna mišićna relaksacija|progresivne mišićne relaksacije]] (PMR) prvobitno je razvio američki psihijatar i fiziolog [[Edmund Jacobson]].&lt;ref name=&quot;Jacobson_1929&quot;&gt;{{cite book |last=Jacobson |first=Edmund |title=Progressive relaxation |date=1929 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://is.muni.cz/el/phil/podzim2017/PSX_111/um/Jacobson_Progressive_muscle_relaxation_eng.pdf |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Njegova istraživanja započela su na [[Univerzitet Harvard|Univerzitetu Harvard]] 1908.&lt;ref name=&quot;Jacobson_1929&quot; /&gt; PMR se zasniva na učenju kako ublažiti napetost u specifičnim grupama mišića, i to tako što se svaka grupa mišića prvo svjesno napne, a zatim opusti.&lt;ref name=&quot;Nathoo_2016&quot;&gt;{{cite book |last=Nathoo |first=Aisha |title=From Therapeutic Relaxation to Mindfulness in the Twentieth Century |date=2016 |book-title=The Restless Compendium |publisher=Palgrave Macmillan |location=Cham |pages=71–80 |doi=10.1007/978-3-319-45264-7_9 |isbn=978-3-319-45263-0 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK453216/ |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Nakon otpuštanja mišićne napetosti, pažnja se usmjerava na razliku u osjećaju tokom stanja napetosti i stanja opuštenosti, čime pacijent postepeno razvija sposobnost prepoznavanja i kontrole tjelesne napetosti.&lt;ref name=&quot;Jacobson_1929&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ibanez-Tarina_2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ibáñez-Tarín |first1=C. |last2=Manzanera-Escartí |first2=R. |title=Técnicas cognitivo-conductuales de fácil aplicación en atención primaria (I) |date=2012 |journal=Semergen |volume=38 |issue=6 |pages=377–387 |doi=10.1016/j.semerg.2011.07.019 |url=https://www.enfermeriaaps.com/portal/wp-content/uploads/2013/11/Tecnicas-cognitivo-conductuales-de-facil-aplicacion-en-atencion-primaria-parte-1.pdf |access-date=19. 6. 2026 |language=es}}&lt;/ref&gt; Primjena progresivne mišićne relaksacije pokazala se korisnom u smanjenju [[anksioznost]]i, napetosti i simptoma različitih [[fobija]].&lt;ref name=&quot;Miller-Keane_2003&quot;&gt;{{cite book |editor-last=O'Toole |editor-first=Marie T. |title=Miller-Keane Encyclopedia &amp; Dictionary of Medicine, Nursing, and Allied Health |date=2003 |edition=7. Revised |publisher=Saunders |location=Philadelphia |isbn=978-1-4160-2604-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediadict0000unse_07ed |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Freud je 1909. objavio detaljnu studiju slučaja pod naslovom ''Bemerkungen über einen Fall von Zwangsneurose'' (Napomene o jednom slučaju opsesivne neuroze), u kojoj je prikazao liječenje pacijenta poznatog pod pseudonimom &quot;[[Čovjek štakor]]&quot;.

U martu 1910, Freud je osnovao [[Međunarodno psihoanalitičko udruženje]] (IPA) prvu međunarodnu organizaciju posvećenu razvoju i širenju [[Psihoanaliza|psihoanalize]]. Za njenog prvog predsjednika imenovao je [[Carl Gustav Jung|Carla Junga]]. Organizacija je u svojim počecima zastupala stav da se psihoanalitička edukacija i formalno priznanje psihoanalitičara trebaju ograničiti na doktore medicine.

[[Američko psihoanalitičko udruženje]] osnovno je 1911.&lt;ref name=&quot;APsA_About&quot;&gt;{{cite web |title=About APsA |url=https://apsa.org/about-apsa/ |website=American Psychoanalytic Association |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; na inicijativu velškog neurologa [[Ernest Jones|Ernesta Jonesa]], uz podršku [[Sigmund Freud|Sigmunda Freuda]]. Udruženje je slijedilo praksu krovnog [[Međunarodno psihoanalitičko udruženje|Međunarodnog psihoanalitičkog udruženja]] (IPA), podržavajući isključivo [[Psihoanaliza|psihoanalizu]] koju obavljaju doktori medicine.

Jung je 1912. godine u New Yorku održao predavanje pod naslovom ''Psychoanalysis and Neurosis'' (Psihoanaliza i neuroza), u kojem je izložio vlastito razumijevanje Freudovih ideja i psihoanalitičke teorije. Govor je objavljen 1916.&lt;ref name=&quot;Jung_1961&quot;&gt;{{cite book |last=Jung |first=Carl Gustav |title=Collected Works of C.G. Jung, Volume 4: Freud &amp; Psychoanalysis |date=1961 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton |isbn=978-0-691-01864-5 |url=https://www.jungiananalysts.org.uk/wp-content/uploads/2018/07/C.-G.-Jung-Collected-Works-Volume-4_-Freud-and-Psychoanalysis.pdf |access-date=19. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Godine 1913. pokrenut je stručni časopis ''Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse'' koji je postao jedno od najvažnijih glasila međunarodnog psihoanalitičkog pokreta. Časopis je izlazio do 1941. i imao značajnu ulogu u širenju psihoanalitičkih ideja i objavljivanju radova vodećih psihoanalitičara tog vremena.

Psihološke posljedice [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] (1914–1918) dovele su do velikog broja slučajeva intenzivnih, kratkotrajnih psiholoških simptoma kod vojnika na ratištu. Ova stanja danas se najčešće označavaju kao [[reakcija na borbeni stres]]. U to vrijeme korišteni su i nazivi poput &quot;borbeni umor&quot;, &quot;ratni zamor&quot;, &quot;ratna neuroza&quot;, &quot;ratni šok&quot; (eng. ''shell shock'') i &quot;operativna stresna reakcija&quot;. U ovom periodu se za opisivanje ovog stanja prvi put počeo koristiti i opći psihološki pojam [[akutni stresni poremećaj]].&lt;ref name=&quot;Lawrence_2015&quot;&gt;{{cite thesis |last=Lawrence |first=Charles S. |title=A Century of Misunderstanding: The History of the Development of Post Traumatic Stres Disorder Understanding in the United States Military |date=2015 |type=Master's thesis |publisher=U.S. Army Command and General Staff College |location=Fort Leavenworth, Kansas |url=https://apps.dtic.mil/sti/tr/pdf/ADA624105.pdf |access-date=20. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Američki fiziolog Odgovor [[Walter Bradford Cannon]] prvi je 1915. opisao reakciju &quot;bori se ili bježi&quot; ({{en|fight-or-flight response}}), jedan od osnovnih koncepata u fiziologiji stresa. Cannon je pokazao da organizam, suočen s prijetnjom ili opasnošću, aktivira niz fizioloških promjena koje pripremaju pojedinca za suočavanje s opasnošću ili za bijeg.&lt;ref name=&quot;Cannon_1915&quot;&gt;{{Cite book |last=Cannon |first=Walter B. |title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches into the Function of Emotional Excitement |url=https://archive.org/download/cu31924022542470/cu31924022542470.pdf |date=1915 |publisher=D. Appleton and Company |location=New York and London |access-date=20. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Američki vojni psihijatar [[Thomas William Salmon|Thomas W. Salmon]] (glavni konsultant za psihijatriju u [[Američke ekspedicijske snage|Američkim ekspedicijskim snagama]])&lt;ref name=&quot;Parry_2006&quot;&gt;{{Cite journal |last=Parry |first=M. |title=Thomas W. Salmon: advocate of mental hygiene |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1586146/ |journal=American Journal of Public Health |date=2006 |volume=96 |issue=10 |pages=1741 |doi=10.2105/AJPH.2006.095794 |pmid=17008565 |pmc=1586146 |access-date=20. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; objavio je 1917. knjigu ''The care and treatment of mental diseases and war neuroses (&quot;shell shock&quot;) in the British army''.&lt;ref name=&quot;Salmon_1917&quot;&gt;{{Cite book |last=Salmon |first=Thomas W. |title=The care and treatment of mental diseases and war neuroses (&quot;shell shock&quot;) in the British army |url=https://archive.org/details/caretreatmentofm00salmrich |date=1917 |publisher=War Work Committee of the National Committee for Mental Hygiene, Inc. |location=New York City |access-date=20. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ovo djelo se prvenstveno bavilo metodama koje su se smatrale najboljim tretmanom za histeriju, a njegove preporuke su široko prihvaćene u oružanim snagama [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]].

Najcjelovitije Freudovo teorijsko objašnjenje neuroza sadržano je u predavanjima (1916-1917) koja su kasnije objedinjena pod naslovom ''General Theory of the Neuroses'' (Opća teorija neuroza). Ova predavanja činila su treći dio djela ''Vorlesungen zur Einführung in die Psychoanalyse'' (Predavanja za uvod u psihoanalizu), koje je 1920. na engleskom jeziku objavljeno pod naslovom ''[[Uvod u psihoanalizu|A General Introduction to Psychoanalysis]]''. (1920).&lt;ref name=&quot;Freud_1920_PDF&quot;&gt;{{Cite book |last=Freud |first=Sigmund |title=A General Introduction to Psychoanalysis |url=https://archive.org/download/generalintroduct1920freu/generalintroduct1920freu.pdf |date=1920 |publisher=Horace Liveright |location=New York |access-date=20. 6. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U tom djelu Freud je zabilježio:
{{Citat|Značenje neurotičnih simptoma prvi je otkrio J. Breuer tokom proučavanja i uspješnog izlječenja jednog slučaja histerije koji je u međuvremenu postao poznat (1880–1882). Istina je da je P. Janet nezavisno došao do istog rezultata...

[Neurotični] simptom se razvija kao zamjena za nešto drugo što je ostalo potisnuto. Određena psihološka iskustva trebala su normalno biti obrađena do te mjere da bi svijest stekla spoznaju o njima. Međutim, to se nije dogodilo, pa je iz tih prekinutih i poremećenih procesa, zarobljenih u nesvjesnom, nastao simptom...

Naša terapija djeluje tako što nesvjesno pretvara u svjesno, a efikasna je samo ukoliko ima mogućnost da ostvari tu preobrazbu...&lt;ref name=&quot;Freud_1920_PDF&quot; /&gt;}}

Svoja razmatranja Freud je dodatno razvio u radu ''Aus der Geschichte einer infantilen Neurose'' (Iz historije jedne infantilne neuroze) objavljenim 1918, koji predstavlja detaljnu studiju slučaja o njegovom liječenju pacijenta poznatog kao &quot;[[Sergei Pankejeff|Čovjek vuk]]&quot;.

Daljnjem širenju i institucionalizaciji psihoanalitičke teorije doprinijelo je osnivanje stručnog časopisa ''The International Journal of Psychoanalysis'' 1920. Časopis je osnovao [[Ernest Jones]] i ubrzo je postao jedno od najvažnijih međunarodnih glasila psihoanalitičkog pokreta, omogućavajući objavljivanje i razmjenu novih teorijskih i kliničkih istraživanja iz područja psihoanalize.

== Također pogledajte ==
* [[Individuacija]]
* [[Liječenje PTSP-a]]
* [[Sublimacija (psihologija)|Sublimacija]]
* [[Posttraumatski rast]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Psihoanalitička teorija]]
[[Kategorija:Poremećaji povezani sa stresom]]
[[Kategorija:Psihopatološki sindromi]]</text>
      <sha1>rhz07bpc7j35zgyg7jtq36pqvd1um0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tetovo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535508</id>
    <revision>
      <id>3925856</id>
      <parentid>3922673</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6492" sha1="hg85ycao2azyqrnfr90yqru9kx6rjcp" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| slika_veličina                  = 
| slika_zastava                   = Flag of Tetovo Municipality, North Macedonia.svg
| slika_grb                       = Coat of arms of Tetovo Municipality, Macedonia.svg
| slika                           = 20090715 Tetovo view from the mountain.jpg
| slika_opis                      = Pogled na Tetovo
| vođa_titula                     = Načelnik
| vođa_ime                        = [[Bilal Kasami]]
| visina                          = 468
| stanovništvo_ukupno             = 63,176
| stanovništvo_gustoća            = 59.15
| poštanski_broj                  = 1200
| pozivni_broj                    = +389 044
| registarske_tablice             = TE
| veb-sajt                        = https://tetovo.gov.mk/

| površina_ukupno                 = 1,068

}}'''Tetovo''' ({{sq|Tetova}}) je grad u sjeverozapadnoj [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]], smješten u donjoj [[Pološka kotlina|Pološkoj kotlini]], u podnožju [[Šar-planina|Šar-planine]]. Sa oko 63.000 stanovnika, prema popisu 2021. Tetovo je jedan od najvećih gradova u državi, važno administrativno, privredno i kulturno središte regiona Polog.

== Etimologija ==
Ime Tetovo, prema narodnoj legendi, potiče od junaka po imenu Teto koji je oslobodio kraj od opasne zmije. Druga verzija sugeriše da ime potiče od staroslovenske riječi „hътѣтово“ (željeno mjesto). Tokom osmanskog perioda grad je bio poznat i kao Kalkandelen, a na albanskom jeziku nosi naziv Tetova.&lt;ref name=&quot;Senev&quot;&gt;{{cite book |title=Makedonskite gradovi vo turisko vreme |last1=Senev |first1=Zoran |last2=Gerasimov |first2=Kiro |year=2004 |location=Kočani |pages=83-84}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
[[Datoteka:Tetovo,_razglednica,_1936.jpg|lijevo|mini|Tetovo, razglednica, 1936]]
Arheološka istraživanja (lokaliteti Tumba i Pod Selo) potvrđuju naseljenost još iz ranog neolita, prije oko 8.000 godina.&lt;ref name=&quot;gavro&quot;&gt;''Darko Gavrovski, &quot;Tetovski drevnosti. Polog od Praistorijata do VI vek n.e.&quot;, Tetovo, 2009.''&lt;/ref&gt; U antičkom periodu ovdje je postojalo naselje ''Draudacum'', a kasnije je područje bilo pod vlašću Agrijana, Rimljana i Vizantije. Tetovo se prvi put u pisanim izvorima kao naselje spominje u 12. vijeku. Tokom osmanske vladavine (od 15. vijeka), grad se razvija u značajan trgovački i zanatski centar, poznat po proizvodnji oružja i tekstila. U 19. vijeku, putopisac Ami Boué opisuje Tetovo kao grad sa mnogo zelenila i oko 4.500 stanovnika. U 20. vijeku, Tetovo je bilo značajno središte [[Antifašističko sobranje narodnog oslobođenja Makedonije|komunističkog pokreta u Makedoniji]]; 1943. godine u njemu je osnovana Komunistička partija Makedonije u kući koja je danas muzej. Grad je također bio poprište sukoba tokom 2001. godine.&lt;ref name=&quot;CNN&quot;&gt;{{cite web |url=http://transcripts.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/macedonia.offensive.0555/index.html |title=''Macedonia issues rebel ultimatum'' |accessdate=18. 1. 2009 |archive-date=23. 7. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723161154/http://transcripts.cnn.com/2001/WORLD/europe/07/24/macedonia.offensive.0555/index.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Demografija ==
Prema popisu iz 2021, Tetovo broji 63.176 stanovnika.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie.aspx?rbrtxt=146|title=Popis stanovništva 2021|publisher=[[Državni zavod za statistiku Makedonije]]}}&lt;/ref&gt; Grad je multikulturalna sredina gdje većinu čine [[Albanci]] (oko 54%) i [[Makedonci]] (oko 22%), uz značajne zajednice [[Romi|Roma]], [[Turci|Turaka]] i drugih naroda.

== Kultura i znamenitosti ==
[[Datoteka:Шарена_Џамија.jpg|mini|Šarena džamija]]
Tetovo je prepoznatljivo po kulturnom naslijeđu:
* [[Šarena džamija]]: Spomenik islamske arhitekture iz 16. vijeka, poznat po bogato oslikanim fasadama.
* [[Arabati Baba-tekija]]: Jedna od najznačajnijih bektašijskih tekija na Balkanu, osnovana u 16. vijeku, koja je služila kao duhovno središte.
* [[Tetovsko kale]]: Tvrđava na brdu Baltepe iz 19. vijeka, izgrađena od strane Abdurahman-paše.[[Datoteka:Sv._Nikola_vo_Tetovo_09.JPG|mini|Crkva Sv. Nikole]]
* Crkve: U gradu se nalaze pravoslavni hramovi: &gt;[[Saborni hram sv. Ćirila i Metodija]] i [[Crkva sv. Nikole]], koja je više puta obnavljana.
* Kulturne institucije: Dom kulture &quot;Iljo Anteski - Smok&quot; je centralno mjesto za pozorišne predstave, koncerte i likovne izložbe.

== Obrazovanje ==
Tetovo je univerzitetski centar. U gradu se nalaze:
* [[Državni univerzitet u Tetovu]]
* [[Univerzitet Jugoistočne Evrope]] (osnovan 2001.)
U gradu postoji i nekoliko srednjih škola, uključujući najstariju gimnaziju &quot;Kiril Pejčinović&quot; i medicinsku školu &quot;Nikola Štejn&quot;.

== Privreda i turizam ==
[[Datoteka:Popova-Shapka-Panoramic-View.jpg|mini|Skijaški centar Popova Šapka]]

Privreda grada se oslanja na tekstilnu industriju (nekadašnji gigant &quot;Teteks&quot;), prerađivačku industriju, trgovinu i zanatstvo. Posljednjih godina prisutan je razvoj privatnog sektora i uslužnih djelatnosti. Tetovo je glavna polazna tačka za [[skijaški centar Popova Šapka]] na [[Šar-planina|Šar-planini]]. Sa nadmorskom visinom od 1.780 metara, Popova Šapka predstavlja zimski centar sa skijaškim stazama na Šar-planini, dok se tokom ljetnih mjeseci koristi za planinarenje i pristup glacijalnim jezerima.

== Sport ==
[[Datoteka:StadiumTetovo.jpg|mini|Gradski stadion]]
Fudbal je najmasovniji sport u Tetovu. U gradu djeluju četiri kluba, od kojih se tri takmiče u  [[Prva liga Sjeverne Makedonije|Prvoj ligi Sjeverne Makedonije]].

Fudbalski klubovi su:
* [[KF Shkëndija]]
* [[FK Renova]]
* [[FK Teteks]]
Odbojka je također veoma popularna, a grad je dao veliki broj uspješnih odbojkaša kroz klubove kao što su Škendija i Bami Kor Medika. Od 1976. godine održava se memorijalni odbojkaški turnir &quot;Branko Hadži-Iljoski&quot;.&lt;ref&gt;[https://www.okljuboten.mk/ Istorijat i tradicija OK Ljuboten]{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; Pored navedenih, u Tetovu su popularni rvanje, karate i tenis (kroz [[TK Ljuboten]]), koji se razvija od 1950-ih godina.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.kiss.com.mk/mak/novosti1.asp?id=4352 |title=''Teniseri u Tetovu bez elementarnih uslova'' |accessdate=3. 1. 2009 |archive-date=8. 3. 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120308050438/http://www.kiss.com.mk/mak/novosti1.asp?id=4352 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Reflist}}

[[Kategorija:Gradovi u Sjevernoj Makedoniji]]
[[Kategorija:Tetovo]]</text>
      <sha1>hg85ycao2azyqrnfr90yqru9kx6rjcp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Savo Minić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535725</id>
    <revision>
      <id>3926018</id>
      <parentid>3902179</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:09:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11098" sha1="lzgv60aqohsij4ka26tmjza1v3ky83n" xml:space="preserve">{{Infokutija politički vođa
| ime                = Savo Minić
| slika              = Savo Minić in 2026 (cropped).jpg
| opis_slike         = Savo Minić 2026. 
| redoslijed         = 13. premijer [[Vlada Republike Srpske|Vlade Republike Srpske]]
| vrijeme_na_vlasti  = od 2. septembra 2025.
| prethodnik         = [[Radovan Višković]]
| nasljednik         = 
| redoslijed2        = 9. [[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]]
| vrijeme_na_vlasti2 = 21. decembar 2022 — 2. septembar 2025.
| prethodnik2        = [[Boris Pašalić]]
| nasljednik2        = [[Anđelka Kuzmić]]
| redoslijed3        = Direktor [[Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske|Agencije za agrarna plaćanja Republike Srpske]]
| vrijeme_na_vlasti3 = 2017 — 2020.
| prethodnik3        = [[Milenko Obradović]]
| nasljednik3        = [[Predrag Sladojević]]
| redoslijed4        = Načelnik općine [[Šamac]]
| prethodnik4        = [[Mirko Lukić]]
| nasljednik4        = [[Đorđe Milićević]]
| vrijeme_na_vlasti4 = 2008 — 2016.
| datum_rođenja      = {{Datum rođenja i godine|1974|9|5}}
| mjesto_rođenja     = [[Šamac|Bosanski Šamac]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|SR Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]]
| datum_smrti        = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --&gt;
| mjesto_smrti       = &lt;!-- [[Grad]], [[Država]] --&gt;
| nacionalnost       = [[Srbi]]n
| politička_stranka  = [[Savez nezavisnih socijaldemokrata]]
| supružnik          = oženjen
| djeca              = 3 djece
| obrazovanje        = [[Pravni fakultet Univerziteta u Banjoj Luci|Pravni fakultet]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]]
| zanimanje          = političar, advokat, doktor pravnih nauka
| vjera              = [[Srpska pravoslavna crkva]]
| potpis             = 
| veb-sajt           = 
| nagrade            = 
| pripadnost         = 
| vojska             = 
| godine_službe      = 
| čin                = 
| komandovao         = 
| ratovi             = 
| ordeni             = 
}}
'''Savo Minić''' ([[Šamac|Bosanski Šamac]], 5. septembar 1974) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] i [[Srbi|srpski]] političar i advokat, trenutni premijer [[Vlada Republike Srpske|Vlade Republike Srpske]] od 2. septembra 2025. i član glavnog odbora [[Savez nezavisnih socijaldemokrata|Saveza nezavisnih socijaldemokrata]] (SNSD). Vršio je dužnosti načelnika općine [[Šamac]] od 2018. do 2016, direktora [[Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske|Agencije za agrarna plaćanja]] od 2017. do 2020. i [[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|ministra poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]] od 2022. do 2025.

== Biografija ==

=== Rani život ===
Rođen je 5. septembra 1974. u [[Šamac|Bosanskom Šamcu]], u tadašnjoj [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističkoj Republici Bosni i Hercegovini]] ([[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]]). Osnovnu školu završio je u [[Donja Dubica|Donjoj Dubici]] kod [[Odžak]]a, a srednju školu u Šamcu i [[Bijeljina|Bijeljini]]. Zvanje diplomiranog pravnika stekao je na [[Pravni fakultet u Banjoj Luci|Pravnom fakultetu]] [[Univerzitet u Banjoj Luci|Univerziteta u Banjoj Luci]] 1999, a pravosudni ispit položio je pred [[Ministarstvom pravde Srbije|Ministarstvom pravde Republike Srbije]] 2003. Advokatski ispit položio je 2004. Advokatskom djelatnošću bavio se od 1999, dok je samostalnu advokatsku djelatnost, kao advokat u Šamcu, obavljao od 2004. do 2008.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://capital.ba/pogledajte-sta-su-zavrsili-ministri-u-vladi-rs/|title=Pogledajte šta su završili ministri u Vladi RS|last=Ninkovic|first=Bojana|date=27. 5. 2023|website=Capital.ba - Informacija je capital|language=bs-BA|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; Zvanje magistra stekao je 2013, a zvanje doktora pravnih nauka 2018, ali nije poznato na kom fakultetu.&lt;ref name=&quot;Vijesti.ba&quot;&gt;{{cite news|last=|first=|date=23. 8. 2025|title=Ko je Savo Minić, Dodikov kandidat za novog premijera RS|url=https://www.vijesti.ba/clanak/712188/ko-je-savo-minic-dodikov-kandidat-za-novog-premijera-rs|work=Vijesti.ba|language=sh|location=Sarajevo|publisher=|access-date=11. 9. 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Politička karijera ===
Minić je dva mandata, od 2008. do 2016, obavljao funkciju načelnika općine [[Šamac]]. Od 2017. do 2020. radio je kao direktor [[Agencija za agrarna plaćanja Republike Srpske|Agencije za agrarna plaćanja]] [[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske]]. U tom periodu, članovi opozicija optužile su agenciju da favorizuje politički povezane pojedince prilikom raspodjele subvencija, što je on negirao.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rtvbn.com/4081537/ministar-minic-kakav-je-bio-kakvi-su-rezultati|title=Kakav je bio ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Srpske?|website=BN|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; Godine 2020. dao je ostavku na tu poziciju i postao direktor kompanije Kaldera u [[Laktaši]]ma, kompanije koja je kasnije stavljena pod sankcije američkog [[Ured za kontrolu strane imovine|Ureda za kontrolu strane imovine]] (OFAC),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ofac.treasury.gov/recent-actions/20240618|title=Balkans-related Designations; Publication of Balkans-Related General Licenses {{!}} Office of Foreign Assets Control|website=ofac.treasury.gov|language=en|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://capital.ba/kaldera-promijenila-ime-da-izbjegne-americke-sankcije/|title=“Kaldera” promijenila ime da izbjegne američke sankcije|last=Tovilović|first=Dejan|date=29. 7. 2024|website=Capital.ba - Informacija je capital|language=bs-BA|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; zbog toga što je dio &quot;Mreže kompanija za generisanje bogatstva [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]]&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy2414|title=Treasury Targets Milorad Dodik’s Network of Wealth Generating Companies, Including Prointer|date=13. 2. 2026|website=U.S. Department of the Treasury|language=en|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Od 2022. do 2025. obavljao je dužnost [[Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srpske|ministra poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede]] u [[Vlada Republike Srpske Radovana Viškovića II|Drugoj vladi Republike Srpske Radovana Viškovića]].&lt;ref name=&quot;Vijesti.ba&quot; /&gt;

U septembru 2025. imenovan je za [[Spisak premijera Republike Srpske|premijera Republike Srpske]]. Njegovo imenovanje za premijera [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] proglasio nezakonitim i neustavnim,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dw.com/hr/vlada-republike-srpske-protivna-ustavu-bih/a-75638919|title=Vlada Republike Srpske protivna Ustavu BiH|website=dw.com|language=hr|access-date=5. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; jer ga je predložio lider SNSD-a [[Milorad Dodik]], čiji je mandat [[Predsjednik Republike Srpske|predsjednika Republike Srpske]] prestao u augustu 2025. zbog presude [[Sud Bosne i Hercegovine|Suda Bosne i Hercegovine]] za nepoštivanje odluka [[Ured visokog predstavnika za Bosnu i Hercegovinu|visokog predstavnika]], a datum prestanka mandata označen je kao 12. juni 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-republike-srpske-sud-bih-odbio-njegovu-zalbu/250818116|title=Milorad Dodik više nije predsjednik Republike Srpske, Sud BiH odbio njegovu žalbu|website=Klix.ba|language=hr|access-date=5. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RS MD&quot;&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/vijesti/bosna-i-hercegovina/procitajte-kompletnu-odluku-suda-bih-ovo-je-presuda-milorad-dodik-vise-nije-predsjednik-rs/602176|title=Pročitajte kompletnu odluku Suda BiH: Ovo je presuda - Milorad Dodik više nije predsjednik RS|date=18. 8. 2025|website=radiosarajevo.ba|language=bs|access-date=18. 8. 2025}}&lt;/ref&gt; Zbog neustavnosti njegovog mandata, Minić je podnio ostavku u januaru 2026.&lt;ref&gt;{{Cite AV media|url=https://www.slobodnaevropa.org/a/savo-minic-premijer-entitet-republika-srpska-ostavka-ustav/33708110.html|title=Odlazi ili ostaje? Premijer RS Savo Minić ponovo podnio ostavku|date=16. 3. 2026|language=sh|access-date=14. 4. 2026|via=www.slobodnaevropa.org}}&lt;/ref&gt; Nakon prve ostavke, nominovan je od strane v. d. predsjednice Republike Srpske [[Ana Trišić-Babić|Ane Trišić-Babić]] i ponovno imenovan za premijera. Kako je opet osporena legitimnost vlade, ovoga puta zbog v. d. funkcije predsjednika,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://pogled.ba/strucnjaci-ustavnog-prava-tvrde-neustavna-i-druga-miniceva-vlada/|title=STRUČNJACI USTAVNOG PRAVA TVRDE: Neustavna i druga Minićeva vlada|last=marko|date=25. 1. 2026|website=Pogled.ba|language=hr|access-date=5. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; Minić je opet dao ostavku u martu 2026, te ga je ovoga puta nominovao [[Siniša Karan]], predsjednik Republike Srpske izabran na [[Prijevremeni izbori u Bosni i Hercegovini 2025.|prijevremenim izborima 2025]], a sljedećeg dana ga je [[Narodna skupština Republike Srpske|Narodna skupština]] [[Narodna skupština Republike Srpske|RS]] ponovo potvrdila za premijera, treći put do sada.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://n1info.rs/region/minic-ponovo-izabran-za-premijera-republike-srpske/|title=Savo Minić ponovo izabran za premijera Republike Srpske|date=17. 3. 2026|website=N1 Info RS|language=sr-RS|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Privatni život ===
Oženjen i otac troje djece. Lovac je i predsjednik [[Lovački savez Republike Srpske|Lovačkog saveza Republike Srpske]] od 2019.&lt;ref name=&quot;Agroklub&quot;&gt;{{cite news|last=|first=|date=23. 8. 2025|title=Ko je Savo Minić - novi ministar poljoprivrede RS?|url=https://www.agroklub.ba/poljoprivredne-vijesti/ko-je-savo-minic-novi-ministar-poljoprivrede-rs/82837/|work=Agroklub|language=sh|location=Sarajevo|publisher=|access-date=13. 9. 2025}}&lt;/ref&gt;

Vjenčani je kum [[Gorica Dodik|Gorici Dodik]], kćeri [[Milorad Dodik|Milorada Dodika]], i njenog supruga Pavla.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rtvbn.com/4089269/minic-otkrio-kako-je-kum-sa-porodicom-dodik-video|title=Minić otkrio kako je kum sa porodicom Dodik (VIDEO)|website=BN|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/vijesti/bih/savo-minic-otkrio-u-kakvom-je-odnosu-sa-kcerkom-i-zetom-milorada-dodika/3535859/|title=Savo Minić otkrio vezu sa zetom i kćerkom Milorada Dodika|last=Fokus.ba|date=17. 3. 2026|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=14. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Spisak premijera Republike Srpske]]
* [[Vlada Republike Srpske Save Minića I]]
* [[Vlada Republike Srpske Save Minića II]]
* [[Vlada Republike Srpske Save Minića III]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Biografije, Šamac]]
[[Kategorija:Rođeni 1974.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Političari Republike Srpske]]
[[Kategorija:Premijeri Republike Srpske]]</text>
      <sha1>lzgv60aqohsij4ka26tmjza1v3ky83n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kardiovaskularna bolest</title>
    <ns>0</ns>
    <id>535935</id>
    <revision>
      <id>3926639</id>
      <parentid>3921918</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T10:49:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 18 books for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="141926" sha1="cshmmeo7t8ifxsgp4nvc94uxoua0vu2" xml:space="preserve">{{Infokutija zdravstveno stanje 
| ime = Kardiovaskularna bolest 
|slika = Cardiac amyloidosis very high mag movat.jpg
| opis_slike = Mikroskopski prikaz srčanog tkiva obojenog Movatovom bojom. Mišićno tkivo obojeno crveno, kolagen obojen žuto, a amiloid obojen smeđe: [[mikrografija]] [[srce|srca]] sa [[amiloidoza|fibrozom]] (žuto) i [[AL amiloidoza|amiloidozom]] (smeđe). [[Movatova boja]].
| specijalnost = [[Kardiologija]]
| simptomi = [[Bol u prsima]], [[dispnea|kratkoća daha]], [[umor]], [[Nesvijestica|gubitak svijesti]]
| komplikacije = Zatajenje srca, [[srčani udar]], [[moždani udar]], [[aneurizma]], bolest perifernih arterija, iznenadni srčani zastoj.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Heart disease |url=https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/heart-disease/symptoms-causes/syc-20353118|publisher=Mayo Clinic |date=25. 8. 2022}}&lt;/ref&gt;
| pojava = Starije odrasle osobe&lt;ref name=Go2013&gt;{{cite journal | vauthors = Go AS, Mozaffarian D, Roger VL, Benjamin EJ, Berry JD, Borden WB, Bravata DM, Dai S, Ford ES, Fox CS, Franco S, Fullerton HJ, Gillespie C, Hailpern SM, Heit JA, Howard VJ, Huffman MD, Kissela BM, Kittner SJ, Lackland DT, Lichtman JH, Lisabeth LD, Magid D, Marcus GM, Marelli A, Matchar DB, McGuire DK, Mohler ER, Moy CS, Mussolino ME, Nichol G, Paynter NP, Schreiner PJ, Sorlie PD, Stein J, Turan TN, Virani SS, Wong ND, Woo D, Turner MB | title = Heart disease and stroke statistics--2013 update: a report from the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 127 | issue = 1 | pages = e6–e245 | date = januar 2013 | pmid = 23239837 | pmc = 5408511 | doi = 10.1161/cir.0b013e31828124ad | bibcode = 2013Circu.127124adG }}&lt;/ref&gt;
|trajanje = 
| vrste = [[Koronarna bolest srca]], [[moždani udar]], [[srčana insuficijencija]], [[hipertenzivna bolest srca]], [[reumatska bolest srca]], [[kardiomiopatija]], [[srčana aritmija|aritmija]]
| rizici = [[Dijabetes]], [[hiperlipidemija|visoki lipidi u krvi]], [[gojaznost|prekomjerna težina]], [[pušenje]], prekomjerna upotreba droga, prekomjerni unos [[alkohol]]a, genetička predispozicija
| dijagnoza =
| diferencijalna_dijagnoza =
| prevencija = [[Zdrava ishrana]], vježbanje, izbjegavanje duhanskog dima, ograničen unos alkohola, Opće promjene načina života
| liječenje = Liječenje [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]], [[hiperlipidemija|visokih lipida u krvi]], [[dijabetes]]a
| lijekovi = [[Aspirin]], [[beta-blokatori]], [[Antikoagulans|lijekovi za razrjeđivanje krvi]]
| prognoza =
| učestalost =
| smrtnost = 17,9 miliona / 32% (2015)
}}
'''Kardiovaskularna bolest''' ('''KVB''') je bilo koja [[bolest]] koja zahvata [[srce]] ili [[krvni sud|krvne sudove]].&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;&gt;{{cite book| vauthors = Shanthi M, Pekka P, Norrving B |title=Global Atlas on Cardiovascular Disease Prevention and Control|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|year=2011|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|pages=3–18|isbn=978-92-4-156437-3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archive-date=17. 8. 2014}}&lt;/ref&gt;

==Tipovi==
Postoje mnoge kardiovaskularne bolesti koje zahvataju krvne sudove. Poznate su kao [[vaskularna bolest|vaskularne bolesti]]s.&lt;ref name=&quot;medl&quot;&gt;{{Cite web |title=Vascular Diseases: MedlinePlus |url=https://medlineplus.gov/vasculardiseases.html |access-date=23. 6. 2015 |website=www.nlm.nih.gov}}&lt;/ref&gt;
* [[Koronarna bolest srca]] (koronarna bolest srca ili ishemijska bolest srca)
* [[Periferna arterijska bolest]] – bolest krvnih sudova koji opskrbljuju krvlju ruke i noge
* [[Cerebrovaskularna bolest]] – bolest krvnih sudova koji opskrbljuju krvlju [[mozak]] (uključuje [[moždani udar]])
* [[Stenoza bubrežne arterije]]
* [[Aortna aneurizma]]
Postoje i mnoge kardiovaskularne bolesti koje zahvataju srce.
* [[Kardiomiopatija]] – bolesti srčanog mišića
* [[Hipertenzijska bolest srca]] – bolesti srca uzrokovane [[hipertenzija|visokim krvnim pritiskom]] ili [[hipertenzija|pertenzijom]]
* [[Srčana insuficijencija]] – klinički sindrom uzrokovan nemogućnošću srca da opskrbi tkiva dovoljnom količinom krvi kako bi zadovoljila njihove metaboličke potrebe
* [[Plućna bolest srca]] – insuficijencija desne strane srca sa zahvaćenošću respiratornog sistema
* [[Srčane disritmije]] – abnormalnosti srčanog ritma
* Upalne bolesti srca
** [[Endokarditis]] – [[upala]] unutrašnjeg sloja srca, [[endokarda]]. Najčešće zahvaćene strukture su [[srčani zalistak|srčani zalisci]]. 
** Upalna [[kardiomegalija]]
** [[Miokarditis]] – [[upala]] [[miokard]]a, mišićnog dijela srca, najčešće uzrokovana virusnim, a rjeđe bakterijskim infekcijama, određenim lijekovima, [[toksin]]ima i autoimunskim poremećajima. Djelomično se karakterizira infiltracijom srca [[limfocit]]nim i [[monocit]]nim tipovima [[leuocit|bijelih krvnih zrnaca]].
** [[Eozinofilni miokarditis]] – upala miokarda uzrokovana patološki aktiviranim [[eozinofili|eozinofilnim]] bijelim krvnim zrncima. Ovaj poremećaj se razlikuje od miokarditisa po uzrocima i liječenju.
* [[Valvularna bolest srca]]
* [[Kongenitalna bolest srca]] – malformacije strukture srca koje postoje pri rođenju
* [[Reumatska srčana bolest]] – oštećenje srčanih mišića i zalistaka zbog [[reumatska groznica|reumatske groznice]] uzrokovane ''[[Streptococcus pyogenes]]'' [[streptokokne infekcije grupe A]].

==Faktori rizika==
Postoji mnogo faktora rizika za srčane bolesti: dob, spol, upotreba duhana, fizička neaktivnost, [[bezalkoholna masna bolest jetre]], prekomjerna [[alkohol (droga)|alkohol]] konzumacija, nezdrava prehrana, gojaznost, genetska predispozicija i porodična historija kardiovaskularnih bolesti, povišen krvni pritisak ([[hipertenzija]]), povišen šećer u krvi ([[dijabetes melitus]]), povišen [[holesterol]] u krvi ([[hiperlipidemija]]), nedijagnosticirana [[celijakija]], psihosocijalni faktori, siromaštvo i nizak obrazovni status, [[zagađenje zraka]] i loš [[san]].&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot; /&gt;&lt;ref name = Fuster&gt;{{cite book | veditors = Fuster V, Kelly BB  |title=Promoting Cardiovascular Health in the Developing World: A Critical Challenge to Achieve Global Health | url = https://archive.org/details/promotingcardiov0000nati  |publisher=National Academies Press |location=Washington, DC |year=2010 |isbn=978-0-309-14774-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Finks SW, Airee A, Chow SL, Macaulay TE, Moranville MP, Rogers KC, Trujillo TC | title = Key articles of dietary interventions that influence cardiovascular mortality | journal = Pharmacotherapy | volume = 32 | issue = 4 | pages = e54-87 | date = april 2012 | pmid = 22392596 | doi = 10.1002/j.1875-9114.2011.01087.x | s2cid = 36437057 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MichaMichas2012&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;CiaccioLewis2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ciaccio EJ, Lewis SK, Biviano AB, Iyer V, Garan H, Green PH | title = Cardiovascular involvement in celiac disease | journal = World Journal of Cardiology | volume = 9 | issue = 8 | pages = 652–666 | date = august 2017 | pmid = 28932354 | pmc = 5583538 | doi = 10.4330/wjc.v9.i8.652 | type = Review | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Duell2022&quot;&gt;{{cite journal |last1=Duell |first1=PB |last2=Welty |first2=FK |last3=Miller |first3=M |last4=Chait |first4=A |last5=Hammond |first5=G |last6=Ahmad |first6=Z |last7=Cohen |first7=DE |last8=Horton |first8=JD |last9=Pressman |first9=GS |last10=Toth |first10=PP |last11=American Heart Association Council on Atherosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |last12=Council on Hypertension |last13=Council on the Kidney in Cardiovascular Disease |last14=Council on Lifestyle and Cardiometabolic Health |last15=Council on Peripheral Vascular Disease |title=Nonalcoholic Fatty Liver Disease and Cardiovascular Risk: A Scientific Statement From the American Heart Association |journal=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |date=april 2022 |volume=42 |issue=6 |pages=e168–e185 |doi=10.1161/ATV.0000000000000153 |pmid=35418240 |s2cid=248155592 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Iako se pojedinačni doprinos svakog faktora rizika razlikuje između različitih zajednica ili etničkih grupa, ukupni doprinos ovih faktora rizika je vrlo konzistentan.&lt;ref name = interheart&gt;{{cite journal | vauthors = Yusuf S, Hawken S, Ounpuu S, Dans T, Avezum A, Lanas F, McQueen M, Budaj A, Pais P, Varigos J, Lisheng L | title = Effect of potentially modifiable risk factors associated with myocardial infarction in 52 countries (the INTERHEART study): case-control study | journal = Lancet | volume = 364 | issue = 9438 | pages = 937–52 | year = 2004 | pmid = 15364185 | doi = 10.1016/S0140-6736(04)17018-9 | s2cid = 30811593 | hdl = 10983/21615 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Neki od ovih faktora rizika, kao što su dob, spol ili porodična anamneza/genetička predispozicija, su nepromjenjivi; međutim, mnogi važni faktori kardiovaskularnog rizika se mogu modificirati promjenom načina života, društvenim promjenama, liječenjem lijekovima (naprimjer, prevencijom hipertenzije, hiperlipidemije i dijabetesa).&lt;ref name = McPhee2012&gt;{{cite book | vauthors = McPhee S | title = Current medical diagnosis &amp; treatment | publisher = McGraw-Hill Medical | location = New York | year = 2012 | isbn = 978-0-07-176372-1 | pages = [https://archive.org/details/currentmedicaldi00step/page/430 430] | url-access = registration | url = https://archive.org/details/currentmedicaldi00step/page/430 }}&lt;/ref&gt; Osobe s gojaznošću imaju povećan rizik od ateroskleroze koronarnih [[arterija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Eckel RH | title = Obesity and heart disease: a statement for healthcare professionals from the Nutrition Committee, American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_1997-11-04_96_9/page/3248 | journal = Circulation | volume = 96 | issue = 9 | pages = 3248–50 | date = novembar 1997 | pmid = 9386201 | doi = 10.1161/01.CIR.96.9.3248 }}&lt;/ref&gt;

===Genetika===
Kardiovaskularne bolesti kod roditelja osobe povećavaju rizik za ~3 puta,&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Kathiresan S, Srivastava D |date=mart 2012 |title=Genetics of human cardiovascular disease |journal=Cell |volume=148 |issue=6 |pages=1242–57 |doi=10.1016/j.cell.2012.03.001 |pmc=3319439 |pmid=22424232 |doi-access=free |bibcode=2012Cell..148.1242K }}&lt;/ref&gt; a [[genetika]] jeste važan faktor rizika za kardiovaskularne bolesti. Genetičke kardiovaskularne bolesti mogu se pojaviti kao posljedica pojedinačnih varijanti (mendelovskih) ili [[poligensko nasljeđivanje|poligenskih uticaja]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Semsarian |first1=Christopher |last2=Ingles |first2=Jodie |last3=Ross |first3=Samantha Barratt |last4=Dunwoodie |first4=Sally L. |last5=Bagnall |first5=Richard D. |last6=Kovacic |first6=Jason C. |date=25. 5. 2021 |title=Precision Medicine in Cardiovascular Disease: Genetics and Impact on Phenotypes: JACC Focus Seminar 1/5 |journal=Journal of the American College of Cardiology |language=en |volume=77 |issue=20 |pages=2517–2530 |doi=10.1016/j.jacc.2020.12.071 |issn=0735-1097 |pmid=34016265 |doi-access=free |s2cid=235073575}}&lt;/ref&gt; Postoji više od 40 [[nasljeđivanje|nasljednih]] kardiovaskularnih bolesti koje se mogu povezati s jednom varijantom [[DNK]] koja uzrokuje bolest, iako su ova stanja rijetka.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Većina uobičajenih kardiovaskularnih bolesti nije nendelovska i smatra se da su posljedica stotina ili hiljada genskih varijanti (poznatih kao [[SNP|jednonukleotidni polimorfizmi]]), od kojih je svaka povezana s malim efektom.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Nikpay M, Goel A, Won HH, Hall LM, Willenborg C, Kanoni S, Saleheen D, Kyriakou T, Nelson CP, Hopewell JC, Webb TR, Zeng L, Dehghan A, Alver M, Armasu SM, Auro K, Bjonnes A, Chasman DI, Chen S, Ford I, Franceschini N, Gieger C, Grace C, Gustafsson S, Huang J, Hwang SJ, Kim YK, Kleber ME, Lau KW, Lu X, Lu Y, Lyytikäinen LP, Mihailov E, Morrison AC, Pervjakova N, Qu L, Rose LM, Salfati E, Saxena R, Scholz M, Smith AV, Tikkanen E, Uitterlinden A, Yang X, Zhang W, Zhao W, de Andrade M, de Vries PS, van Zuydam NR, Anand SS, Bertram L, Beutner F, Dedoussis G, Frossard P, Gauguier D, Goodall AH, Gottesman O, Haber M, Han BG, Huang J, Jalilzadeh S, Kessler T, König IR, Lannfelt L, Lieb W, Lind L, Lindgren CM, Lokki ML, Magnusson PK, Mallick NH, Mehra N, Meitinger T, Memon FU, Morris AP, Nieminen MS, Pedersen NL, Peters A, Rallidis LS, Rasheed A, Samuel M, Shah SH, Sinisalo J, Stirrups KE, Trompet S, Wang L, Zaman KS, Ardissino D, Boerwinkle E, Borecki IB, Bottinger EP, Buring JE, Chambers JC, Collins R, Cupples LA, Danesh J, Demuth I, Elosua R, Epstein SE, Esko T, Feitosa MF, Franco OH, Franzosi MG, Granger CB, Gu D, Gudnason V, Hall AS, Hamsten A, Harris TB, Hazen SL, Hengstenberg C, Hofman A, Ingelsson E, Iribarren C, Jukema JW, Karhunen PJ, Kim BJ, Kooner JS, Kullo IJ, Lehtimäki T, Loos RJ, Melander O, Metspalu A, März W, Palmer CN, Perola M, Quertermous T, Rader DJ, Ridker PM, Ripatti S, Roberts R, Salomaa V, Sanghera DK, Schwartz SM, Seedorf U, Stewart AF, Stott DJ, Thiery J, Zalloua PA, O'Donnell CJ, Reilly MP, Assimes TL, Thompson JR, Erdmann J, Clarke R, Watkins H, Kathiresan S, McPherson R, Deloukas P, Schunkert H, Samani NJ, Farrall M |date=oktobar 2015 |title=A comprehensive 1,000 Genomes-based genome-wide association meta-analysis of coronary artery disease |url=https://discovery.dundee.ac.uk/ws/files/7268983/CAD1000G2015.pdf |journal=Nature Genetics |volume=47 |issue=10 |pages=1121–1130 |doi=10.1038/ng.3396 |pmc=4589895 |pmid=26343387 |via=University of Dundee}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MacRae 2634–2639&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=MacRae CA, Vasan RS |date=juni 2016 |title=The Future of Genetics and Genomics: Closing the Phenotype Gap in Precision Medicine |journal=Circulation |volume=133 |issue=25 |pages=2634–9 |doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.022547 |pmc=6188655 |pmid=27324359 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===Životna dob===
[[Slika:Calcified Heart.jpg|thumb|Kalcificirano srce starije žene s kardiomegalijom:  slika srca koje izgleda uvećano]]
[[Starost]] je najvažniji faktor rizika za razvoj kardiovaskularnih ili srčanih bolesti, s otprilike utrostručenjem rizika sa svakom decenijom života.&lt;ref name=Finegold&gt;{{cite journal |vauthors=Finegold JA, Asaria P, Francis DP |title=Mortality from ischaemic heart disease by country, region, and age: statistics from the World Health Organization and the United Nations |journal=International Journal of Cardiology |volume=168 |issue=2 |pages=934–45 |date=septembar 2013 |pmid=23218570 |pmc=3819990 |doi=10.1016/j.ijcard.2012.10.046 }}&lt;/ref&gt; Coronary fatty streaks can begin to form in adolescence.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=D'Adamo E, Guardamagna O, Chiarelli F, Bartuli A, Liccardo D, Ferrari F, Nobili V |title=Atherogenic dyslipidemia and cardiovascular risk factors in obese children |journal=International Journal of Endocrinology |volume=2015 |date=2015 |pmid=25663838 |pmc=4309297 |doi=10.1155/2015/912047 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Procjenjuje se da 82 % ljudi koji umru od koronarne bolesti srca imaju 65 i više godina.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=American Heart Association {{!}} To be a relentless force for a world of longer, healthier lives |url=https://www.heart.org/en/ |access-date=19. 5. 2026 |website=www.heart.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Istovremeno, rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] udvostručuje se svake decenije nakon 55. godine života.&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Mackay |first1=Judith |last2=Mensah |first2=George |last3=Mendis |first3=Shanthi |last4=Greenland |first4=Kurt |title=The Atlas of Heart Disease and Stroke |publisher=World Health Organization and U. S. Centers for Disease Control and Prevention |date=januar 2004 |hdl=10665/43007 |isbn=978-92-4-156276-8 |url=https://apps.who.int/iris/handle/10665/43007}}&lt;/ref&gt;

Predloženo je više objašnjenja zašto dob povećava rizik od kardiovaskularnih/srčanih bolesti. Jedno od njih se odnosi na nivo [[holesterol]]a u [[krvni serum|serumu]].&lt;ref name=Jou99&gt;{{cite journal |vauthors=Jousilahti P, Vartiainen E, Tuomilehto J, Puska P |title=Sex, age, cardiovascular risk factors, and coronary heart disease: a prospective follow-up study of 14 786 middle-aged men and women in Finland |url=https://archive.org/details/sim_circulation_1999-03-09_99_9/page/1165 |journal=Circulation |volume=99 |issue=9 |pages=1165–72 |date=mart 1999 |pmid=10069784 |doi=10.1161/01.cir.99.9.1165 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; U većini [[populacija]], nivo ukupnog holesterola u serumu raste sa [[starenje]]
m. Kod muškaraca, ovo povećanje se stagnira oko 45. do 50. godine života. Kod žena, povećanje se naglo nastavlja do 60. do 65. godine života.&lt;ref name=Jou99/&gt;

Starenje je također povezano s promjenama u mehaničkim i strukturnim svojstvima vaskularnog zida, što dovodi do gubitka arterijske elastičnosti i smanjene arterijske fleksibilnosti, a posljedično može dovesti do koronarne bolesti arterija.&lt;ref name=&quot;autogenerated357&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Jani B, Rajkumar C |title=Ageing and vascular ageing |url=https://archive.org/details/sim_postgraduate-medical-journal_2006-06_82_968/page/357 |journal=Postgraduate Medical Journal |volume=82 |issue=968 |pages=357–62 |date=juni 2006 |pmid=16754702 |pmc=2563742 |doi=10.1136/pgmj.2005.036053 }}&lt;/ref&gt;

===Spol===
{{Glavni|Kardiovaskularne bolesti kod žena}}
U istoj dobi, muškarci imaju oko 50% veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da razviju KVB i obično se dijagnosticiraju sedam do deset godina ranije nego kod žena.&lt;ref name=&quot;Conrad&quot;/&gt; Značajan izuzetak su [[Tromboembolijska bolest|tromboembolijske bolesti]] koje su podjednako česte kod muškaraca i žena.&lt;ref name=&quot;Conrad&quot;/&gt; Tvrdi se da se povećani rizik od KVB uočen kod muškaraca u poređenju sa ženama odnosi samo na period prije [[menopauza|menopauze]],&lt;ref name=Finegold/&gt;&lt;ref name=WHF&gt;{{cite web |url=http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors |title=Cardiovascular disease risk factors|date=2012|publisher=World Heart Federation|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510135600/http://www.world-heart-federation.org/cardiovascular-health/cardiovascular-disease-risk-factors/ |archive-date=10. 5. 2012 }}&lt;/ref&gt; ali noviji podaci [[SZO]] i [[UN]]-a ovo osporavaju.&lt;ref name=Finegold/&gt; If a female has diabetes, she is more likely to develop heart disease than a male with diabetes.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.npr.org/blogs/health/2014/05/22/314869923/diabetes-raises-womens-risk-of-heart-disease-more-than-for-men|title=Diabetes raises women's risk of heart disease more than for men|work=NPR.org|date=22. 5. 2014|access-date=23. 5. 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523093525/http://www.npr.org/blogs/health/2014/05/22/314869923/diabetes-raises-womens-risk-of-heart-disease-more-than-for-men|archive-date=23. 5. 2014}}&lt;/ref&gt; Žene koje imaju visok [[krvni pritisak]] i imale su komplikacije u trudnoći imaju tri puta veći rizik od razvoja kardiovaskularnih bolesti u poređenju sa ženama sa normalnim krvnim pritiskom koje nisu imale komplikacije u [[trudnoća]]ma.&lt;ref&gt;{{Cite journal |date=21. 11. 2023 |title=Pregnancy complications increase the risk of heart attacks and stroke in women with high blood pressure |url=https://evidence.nihr.ac.uk/alert/pregnancy-complications-increase-the-risk-of-heart-attacks-and-stroke-in-women-with-high-blood-pressure/ |journal=NIHR Evidence |type=Plain English summary |publisher=National Institute for Health and Care Research |doi=10.3310/nihrevidence_60660|s2cid=265356623 |url-access=subscription |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Al Khalaf S, Chappell LC, Khashan AS, McCarthy FP, O'Reilly ÉJ |date=juli 2023 |title=Association Between Chronic Hypertension and the Risk of 12 Cardiovascular Diseases Among Parous Women: The Role of Adverse Pregnancy Outcomes |journal=Hypertension |volume=80 |issue=7 |pages=1427–1438 |doi=10.1161/HYPERTENSIONAHA.122.20628 |pmid=37170819|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
Koronarne bolesti srca su 2 – 5 puta češće među muškarcima srednje dobi nego među ženama.&lt;ref name=Jou99/&gt; U studiji koju je provela [[Svjetska zdravstvena organizacija]], spol doprinosi približno 40% varijacija u omjeru spolova u smrtnosti od koronarne bolesti srca.&lt;ref&gt;Jackson R, Chambles L, Higgins M, Kuulasmaa K, Wijnberg L, Williams D (WHO MONICA Project, and ARIC Study.) Sex difference in ischaemic heart disease mortality and risk factors in 46 communities:  an ecologic analysis. Cardiovasc Risk Factors. 1999; 7:43–54.&lt;/ref&gt; Druga studija izvještava o sličnim rezultatima, otkrivajući da spolne razlike objašnjavaju gotovo polovinu rizika povezanog s kardiovaskularnim bolestima&lt;ref name=Jou99/&gt; Jedno od predloženih objašnjenja za spolne razlike u kardiovaskularnim bolestima je [[hormon]]ska razlika.&lt;ref name=Jou99/&gt; Među ženama, estrogen je dominantan spolni hormon. [[Estrogen]] može imati zaštitne efekte na [[metabolizam]] glukoze i [[homeostaza|hemostatski sistem]], te može imati direktan učinak na poboljšanje funkcije [[endotel]]nih ćelija.&lt;ref name=Jou99/&gt; Proizvodnja estrogena smanjuje se nakon menopauze, a to može promijeniti metabolizam [[lipidi|lipida]] kod žena prema aterogenijem obliku smanjenjem nivoa holesterola [[lipoprotein visoke gustoće|HDL]], a povećanjem nivoa LDL i ukupnog holesterola.&lt;ref name=Jou99/&gt;

Među muškarcima i ženama postoje razlike u tjelesnoj težini, visini, raspodjeli tjelesne masti, otkucajima srca, udarnom volumenu i arterijskoj komplijansi.&lt;ref name=&quot;autogenerated357&quot;/&gt; Kod vrlo starih osoba, pulsatilnost i ukočenost velikih arterija povezane sa starenjem su izraženije kod žena nego kod muškaraca.&lt;ref name=&quot;autogenerated357&quot;/&gt; Ovo može biti uzrokovano manjom tjelesnom veličinom žena i arterijskim dimenzijama koje su nezavisne od [[menopauza|menopauze]].&lt;ref name=&quot;autogenerated357&quot;/&gt;

===Duhan===
Cigarete su glavni oblik pušenja duhana.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; Rizici po zdravlje od upotrebe duhana ne proizlaze samo iz direktne konzumacije [[duhan]]a, već i iz izloženosti pasivnom pušenju.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; Otprilike 10% kardiovaskularnih bolesti pripisuje se pušenju;&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; međutim, ljudi koji prestanu pušiti do 30. godine imaju gotovo jednako nizak rizik od smrti kao i oni koji nikada nisu pušili.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Doll R, Peto R, Boreham J, Sutherland I | title = Mortality in relation to smoking: 50 years' observations on male British doctors | journal = BMJ | volume = 328 | issue = 7455 | page = 1519 | date = juni 2004 | pmid = 15213107 | pmc = 437139 | doi = 10.1136/bmj.38142.554479.AE }}&lt;/ref&gt;

===Fizička neaktivnost===
{{Glavni|Sjedilački način života}}
Nedovoljna fizička aktivnost (definirana kao manje od 5 x 30 minuta umjerene aktivnosti sedmično ili manje od 3 x 20 minuta energične aktivnosti sedmično) trenutno je četvrti vodeći faktor rizika za smrtnost u svijetu.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; U 2008. godini, 31,3% odraslih osoba starijih od 15 godina (28,2% muškaraca i 34,4% žena) nije bilo dovoljno fizički aktivno.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt;
Rizik od ishemijske bolesti srca i [[dijabetes]]a melitus smanjen je za gotovo trećinu kod odraslih koji učestvuju u 150 minuta umjerene fizičke aktivnosti svake sedmice (ili ekvivalentu).&lt;ref name=&quot;OrganizationUNAIDS2007&quot;&gt;{{cite book|author1=World Health Organization|author2=UNAIDS|title=Prevention of Cardiovascular Disease|url=https://books.google.com/books?id=AS2RmtQVuLwC&amp;pg=PT3|year=2007|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154726-0|pages=3–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427013804/https://books.google.com/books?id=AS2RmtQVuLwC&amp;pg=PT3|archive-date=27. 4. 2016}}&lt;/ref&gt; Osim toga, fizička aktivnost pomaže u gubitku težine i poboljšava kontrolu glukoze u krvi, [[krvni pritisak]], lipidni profil i osjetljivost na insulin. Ovi efekti mogu, barem djelimično, objasniti njene kardiovaskularne koristi.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt;

===Ishrana===
{{Glavni|Zasićene masti|So i kardiovaskularne bolesti|Hipoteza o lipidima}}
Visok unos zasićenih [[masti]], trans-masti i [[soli]] putem ishrane, te nizak unos voća, povrća i ribe povezani su s kardiovaskularnim rizikom, iako je sporno da li sve ove povezanosti ukazuju na uzroke. Svjetska zdravstvena organizacija pripisuje otprilike 1,7 miliona smrtnih slučajeva širom svijeta niskoj konzumaciji voća i povrća.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; Česta konzumacija visokoenergetske hrane, poput prerađene hrane s visokim sadržajem masti i šećera, podstiče [[gojaznost]] i može povećati kardiovaskularni rizik.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; Količina konzumirane soli također može biti važan faktor koji određuje nivo krvnog pritiska i ukupni kardiovaskularni rizik.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot;/&gt; Postoje dokazi umjerenog kvaliteta da smanjenje unosa zasićenih masti tokom najmanje dvije godine smanjuje rizik od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hooper L, Martin N, Jimoh OF, Kirk C, Foster E, Abdelhamid AS | title = Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | date = august 2020 | issue = 8 | pmid = 32827219 | pmc = 8092457 | doi = 10.1002/14651858.CD011737.pub3}}&lt;/ref&gt; Visok unos [[trans-mast]]i ima negativne efekte na lipide u krvi i cirkulirajuće upalne markere,&lt;ref name=&quot;BookerMann2008&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Booker CS, Mann JI | title = Trans fatty acids and cardiovascular health: translation of the evidence base | journal = Nutrition, Metabolism, and Cardiovascular Diseases | volume = 18 | issue = 6 | pages = 448–56 | date = juli 2008 | pmid = 18468872 | doi = 10.1016/j.numecd.2008.02.005 }}&lt;/ref&gt; i široko se zagovara eliminacija trans masti iz prehrane.&lt;ref name=&quot;RemigFranklin2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Remig V, Franklin B, Margolis S, Kostas G, Nece T, Street JC | title = Trans fats in America: a review of their use, consumption, health implications, and regulation | journal = Journal of the American Dietetic Association | volume = 110 | issue = 4 | pages = 585–92 | date = april 2010 | pmid = 20338284 | doi = 10.1016/j.jada.2009.12.024 | hdl-access = free | hdl = 2097/6377 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO2018&quot;&gt;{{cite press release|title=WHO plan to eliminate industrially-produced trans-fatty acids from global food supply|url=https://www.who.int/news-room/detail/14-05-2018-who-plan-to-eliminate-industrially-produced-trans-fatty-acids-from-global-food-supply|publisher=World Health Organization|date=14. 5. 2018}}&lt;/ref&gt; U 2018. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] procijenila je da su trans masti uzrok više od pola miliona smrtnih slučajeva godišnje.&lt;ref name=&quot;WHO2018&quot;/&gt; Postoje dokazi da je veća konzumacija šećera povezana s višim krvnim pritiskom i nepovoljnim lipidima u krvi,&lt;ref name=&quot;Te MorengaHowatson2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Te Morenga LA, Howatson AJ, Jones RM, Mann J | title = Dietary sugars and cardiometabolic risk: systematic review and meta-analyses of randomized controlled trials of the effects on blood pressure and lipids | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-clinical-nutrition_2014-07_100_1/page/65 | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 100 | issue = 1 | pages = 65–79 | date = juli 2014 | pmid = 24808490 | doi = 10.3945/ajcn.113.081521 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; a unos šećera također povećava rizik od ''[[diabetes mellitus]]''.&lt;ref name=&quot;Wylie-Rosett2002&quot;&gt;{{cite journal |last=Howard|first=BV|author2=Wylie-Rosett, J |title=Sugar and cardiovascular disease: A statement for healthcare professionals from the Committee on Nutrition of the Council on Nutrition, Physical Activity, and Metabolism of the American Heart Association.|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2002-07-23_106_4/page/523|journal=Circulation|date=Jul 23, 2002 |volume=106 |issue=4 |pages=523–7|pmid=12135957|doi=10.1161/01.cir.0000019552.77778.04|s2cid=1589727 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Visoka konzumacija prerađenog mesa [[Meso|povezana je s povećanim rizikom]] od kardiovaskularnih bolesti, dijelom moguće zbog povećanog unosa soli u prehrani.&lt;ref name=&quot;MichaMichas2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Micha R, Michas G, Mozaffarian D | title = Unprocessed red and processed meats and risk of coronary artery disease and type 2 diabetes--an updated review of the evidence | journal = Current Atherosclerosis Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 515–24 | date = decembar 2012 | pmid = 23001745 | pmc = 3483430 | doi = 10.1007/s11883-012-0282-8 }}&lt;/ref&gt;

==== Alkohol ====
{{Glavni|Alkohol i kardiovaskularne bolesti}}
Odnos između konzumiranja alkohola i kardiovaskularnih bolesti je složen i može zavisiti od količine konzumiranog alkohola.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bell S, Daskalopoulou M, Rapsomaniki E, George J, Britton A, Bobak M, Casas JP, Dale CE, Denaxas S, Shah AD, Hemingway H | title = Association between clinically recorded alcohol consumption and initial presentation of 12 cardiovascular diseases: population based cohort study using linked health records | journal = BMJ | volume = 356 | pages = j909 | date = mart 2017 | pmid = 28331015 | pmc = 5594422 | doi = 10.1136/bmj.j909 }}&lt;/ref&gt; Postoji direktna veza između visokih nivoa konzumiranja alkohola i kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot; /&gt; Konzumiranje niskih količina alkohola bez epizoda prekomjernog pijenja može biti povezano sa smanjenim rizikom od kardiovaskularnih bolesti,&lt;ref name=&quot;MukamalChen2010&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mukamal KJ, Chen CM, Rao SR, Breslow RA | title = Alcohol consumption and cardiovascular mortality among U.S. adults, 1987 to 2002 | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 55 | issue = 13 | pages = 1328–35 | date = mart 2010 | pmid = 20338493 | pmc = 3865979 | doi = 10.1016/j.jacc.2009.10.056 }}&lt;/ref&gt; ali postoje dokazi da veze između umjerene konzumacije alkohola i zaštite od moždanog udara nisu uzročno-posljedične.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Millwood IY, Walters RG, Mei XW, Guo Y, Yang L, Bian Z, Bennett DA, Chen Y, Dong C, Hu R, Zhou G, Yu B, Jia W, Parish S, Clarke R, Davey Smith G, Collins R, Holmes MV, Li L, Peto R, Chen Z | title = Conventional and genetic evidence on alcohol and vascular disease aetiology: a prospective study of 500 000 men and women in China | journal = Lancet | volume = 393 | issue = 10183 | pages = 1831–1842 | date = maj 2019 | pmid = 30955975 | pmc = 6497989 | doi = 10.1016/S0140-6736(18)31772-0 }}&lt;/ref&gt; Umjereno pijenje alkohola definirano je kao jedno piće dnevno za žene ili dva pića dnevno za muškarce. Na nivou populacije, zdravstveni rizici od pijenja alkohola premašuju sve potencijalne koristi.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Organization2011&quot;&gt;{{cite book|author=World Health Organization|title=Global Status Report on Alcohol and Health|url=https://books.google.com/books?id=ktyfuAAACAAJ|year=2011|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156415-1|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507000025/https://books.google.com/books?id=ktyfuAAACAAJ|archive-date=7. 5. 2016}}&lt;/ref&gt; Redovno vježbanje može pružiti iste koristi kao i potencijalno konzumiranje malih količina alkohola i mnogo je sigurnija alternativa. Previše alkohola može uzrokovati [[hipertenzija|visok krvni pritisak]], zatajenje srca i kardiomiopatiju. Pijenje alkohola također može uzrokovati [[gojaznost]], što također može doprinijeti kardiovaskularnim problemima.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Alcohol and Heart Health: Separating Fact from Fiction |url=http://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/alcohol-and-heart-health-separating-fact-from-fiction#:~:text=Heavy%20drinking,%20on%20the%20other,that%20affects%20the%20heart%20muscle. |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222182811/https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/alcohol-and-heart-health-separating-fact-from-fiction#:~:text=Heavy%20drinking,%20on%20the%20other,that%20affects%20the%20heart%20muscle. |archive-date=22. 2. 2025 |access-date=23. 4. 2025 |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

==== Crveno meso ====
{{Glavni|Crveno meso#Kardiovaskularne bolesti}}

==== Mliječni proizvodi ====
{{Glavni|Mliječni proizvod#Kardiovaskularne bolesti}}

==== Jaja ====
{{Glavni|Jaja kao hrana#Kardiovaskularno zdravlje}}

===Celijakija===
Neliječena [[celijakija]] može uzrokovati razvoj mnogih vrsta kardiovaskularnih bolesti, od kojih se većina poboljšava ili rješava [[bezglutenska prehrana|bezglutenskom prehranom]] i zacjeljivanjem crijeva. Međutim, kašnjenje u prepoznavanju i dijagnozi celijakije može uzrokovati nepovratno oštećenje srca.&lt;ref name=&quot;CiaccioLewis2017&quot;/&gt;

===San===
Nedostatak dobrog sna, u količini ili kvalitetu, dokumentiran je kao povećanje kardiovaskularnog rizika i kod odraslih i kod tinejdžera. Preporuke sugeriraju da dojenčad obično treba 12 ili više sati sna dnevno, adolescenti najmanje osam ili devet sati, a odrasli sedam ili osam. Oko trećine odraslih Amerikanaca spava manje od preporučenih sedam sati po noći, a u studiji provedenoj na tinejdžerima, samo 2,2 % ispitanika je spavalo dovoljno, od kojih mnogi nisu imali kvalitetan san. Studije su pokazale da osobe koje kratko spavaju i spavaju manje od sedam sati po noći imaju 10 do 30 % veći rizik od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref name=&quot;Jackson&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jackson CL, Redline S, Emmons KM | title = Sleep as a potential fundamental contributor to disparities in cardiovascular health | journal = Annual Review of Public Health | volume = 36 | issue = 1 | pages = 417–40 | date = mart 2015 | pmid = 25785893 | pmc = 4736723 | doi = 10.1146/annurev-publhealth-031914-122838 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Cespedes&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cespedes Feliciano EM, Quante M, Rifas-Shiman SL, Redline S, Oken E, Taveras EM | title = Objective Sleep Characteristics and Cardiometabolic Health in Young Adolescents | journal = Pediatrics | volume = 142 | issue = 1 | date = juli 2018 | pmid = 29907703 | pmc = 6260972 | doi = 10.1542/peds.2017-4085 }}&lt;/ref&gt;
Poremećaji spavanja kao što su [[San i disanje|poremećaji disanja tokom spavanja]] i [[nesanica]], također su povezani s većim kardiometaboličkim rizikom.&lt;ref name=&quot;pmid27647451&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = St-Onge MP, Grandner MA, Brown D, Conroy MB, Jean-Louis G, Coons M, Bhatt DL | title = Sleep Duration and Quality: Impact on Lifestyle Behaviors and Cardiometabolic Health: A Scientific Statement From the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 134 | issue = 18 | pages = e367–e386 | date = novembar 2016 | pmid = 27647451 | pmc = 5567876 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000444 | type = Review }}&lt;/ref&gt;

Osim toga, istraživanja spavanja pokazuju razlike među rasama i klasama. Kratak san i loš san češće se prijavljuju kod etničkih manjina nego kod bijelaca. [[Afroamerikanci]] pet puta češće prijavljuju kratko trajanje sna od [[kavkazoid]]a, što je moguće kao rezultat društvenih i okolišnih faktora. [[Negroid]]na  djeca i djeca koja žive u siromašnim naseljima imaju mnogo veće stope apneje u snu.&lt;ref name=&quot;Wang&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wang R, Dong Y, Weng J, Kontos EZ, Chervin RD, Rosen CL, Marcus CL, Redline S | title = Associations among Neighborhood, Race, and Sleep Apnea Severity in Children. A Six-City Analysis | journal = Annals of the American Thoracic Society | volume = 14 | issue = 1 | pages = 76–84 | date = januar 2017 | pmid = 27768852 | pmc = 5291481 | doi = 10.1513/AnnalsATS.201609-662OC }}&lt;/ref&gt;

Jedna studija je otkrila da su odrasli stariji od 45 godina, koji su svake noći zaspali u različito vrijeme i spavali neujednačen broj sati, imali veću [[vjerovatnoća|vjerovatnoću]] da razviju [[ateroskleroza|aterosklerozu]]. Loše navike spavanja, poput premalo sna, previše sna ili fragmentiranog sna, povezane su sa kardiovaskularnim bolestima, gojaznošću i [[hipertenzija|visokim krvnim pritiskom]]. Druga studija je primijetila da su učesnici čije je trajanje sna variralo za više od dva sata tokom sedmice imali 1,4 puta veću vjerovatnoću da imaju povišen nivo kalcija u koronarnim arterijama, što je prediktor kardiovaskularnih događaja.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Older adults with irregular sleep patterns may face higher risk of hardened arteries |url=https://www.heart.org/en/news/2023/02/15/older-adults-with-irregular-sleep-patterns-may-face-higher-risk-of-hardened-arteries |access-date=23. 4. 2025 |website=www.heart.org |language=en}}&lt;/ref&gt;

===Socioekonomski nedostatak===
Kardiovaskularne bolesti imaju veći uticaj na zemlje s niskim i srednjim prihodima u usporedbi s onima s višim prihodima.&lt;ref name = &quot;Di Cesare 2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Di Cesare M, Khang YH, Asaria P, Blakely T, Cowan MJ, Farzadfar F, Guerrero R, Ikeda N, Kyobutungi C, Msyamboza KP, Oum S, Lynch JW, Marmot MG, Ezzati M | title = Inequalities in non-communicable diseases and effective responses | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_february-16-22-2013_381_9866/page/585 | journal = Lancet | volume = 381 | issue = 9866 | pages = 585–97 | date = februar 2013 | pmid = 23410608 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61851-0 | bibcode = 2013Lanc..381..585D | hdl = 10906/80012 | s2cid = 41892834 | hdl-access = free }}&lt;/ref&gt; Iako su podaci o društvenim obrascima kardiovaskularnih bolesti u zemljama s niskim i srednjim prihodima ograničeni,&lt;ref name = &quot;Di Cesare 2013&quot;/&gt; izvještaji iz zemalja s visokim prihodima dosljedno pokazuju da su nisko [[obrazovanje]], prihodi i socioekonomski status povezani s većim rizikom od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref name=&quot;Conrad&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Mackenbach JP, Cavelaars AE, Kunst AE, Groenhof F |date=juli 2000 |title=Socioeconomic inequalities in cardiovascular disease mortality; an international study |journal=European Heart Journal |volume=21 |issue=14 |pages=1141–51 |doi=10.1053/euhj.1999.1990 |pmid=10924297 |s2cid=8747779 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Politike koje su rezultirale povećanim socio-ekonomskim nejednakostima povezane su s većim naknadnim socio-ekonomskim razlikama u kardiovaskularnim bolestima, što implicira uzročno-posljedičnu vezu. Psihosocijalni faktori, izloženost okolišnim faktorima, zdravstveno ponašanje te pristup i kvalitet zdravstvene zaštite doprinose socio-ekonomskim razlikama u kardiovaskularnim bolestima.&lt;ref name=&quot;Alexander 2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Clark AM, DesMeules M, Luo W, Duncan AS, Wielgosz A | title = Socioeconomic status and cardiovascular disease: risks and implications for care | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 6 | issue = 11 | pages = 712–22 | date = novembar 2009 | pmid = 19770848 | doi = 10.1038/nrcardio.2009.163 | s2cid = 21835944 }}&lt;/ref&gt; Komisija za društvene determinante zdravlja preporučila je da je potrebna ravnomjernija raspodjela moći, bogatstva, obrazovanja, stanovanja, faktora okoliša, prehrane i zdravstvene zaštite kako bi se riješile nejednakosti u kardiovaskularnim bolestima i nezaraznim bolestima.&lt;ref name=&quot;CSDoH2008&quot;&gt;{{cite book|author=World Health Organization|title=Closing the Gap in a Generation: Health Equity Through Action on the Social Determinants of Health: Commission on Social Determinants of Health Final Report|url=https://books.google.com/books?id=zc_VfH7wfV8C&amp;pg=PA26|year=2008|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-156370-3|pages=26–|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501062510/https://books.google.com/books?id=zc_VfH7wfV8C&amp;pg=PA26|archive-date=1. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;

===Zagađenje zraka===
[[Čestična materija|Čestične materije]] su proučavane zbog svoje kratkoročne i dugoročne izloženosti na kardiovaskularne bolest. Sada su čestice u zraku manje od 2,5 mikrometara u promjeru (PM&lt;sub&gt;2.5&lt;/sub&gt;) glavni fokus, gdje se gradijenti koriste za određivanje rizika od KVB. Sveukupno, dugotrajna izloženost PM česticama povećala je stopu ateroskleroze i upale. Što se tiče kratkotrajne izloženosti (dva sata), svakih 25 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; PM&lt;sub&gt;2.5&lt;/sub&gt; rezultiralo je povećanjem rizika od smrtnosti od KVB za 48%.&lt;ref name=&quot;DOIthromres&quot;/&gt; Osim toga, nakon samo petodnevne izloženosti, došlo je do porasta sistolnog (2,8 mmHg) i dijastolmog (2,7 mmHg) krvnog pritiska za svakih 10,5 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; PM&lt;sub&gt;2.5&lt;/sub&gt;.&lt;ref name=&quot;DOIthromres&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Franchini M, Mannucci PM | title = Air pollution and cardiovascular disease | journal = Thrombosis Research | volume = 129 | issue = 3 | pages = 230–4 | date = mart 2012 | pmid = 22113148 | doi = 10.1016/j.thromres.2011.10.030 }}&lt;/ref&gt; Druga istraživanja ukazala su na povezanost PM&lt;sub&gt;2.5&lt;/sub&gt; s nepravilnim srčanim ritmom, smanjenom varijabilnosti srčanog ritma (smanjenje vagusnog tonusa) i, što je najvažnije, sa zatajenjem srca.&lt;ref name=&quot;DOIthromres&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Doicirculationaha&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sun Q, Hong X, Wold LE | title = Cardiovascular effects of ambient particulate air pollution exposure | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2010-06-29_121_25/page/2755 | journal = Circulation | volume = 121 | issue = 25 | pages = 2755–65 | date = juni 2010 | pmid = 20585020 | pmc = 2924678 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.893461 }}&lt;/ref&gt; PM&lt;sub&gt;2,5&lt;/sub&gt; također je povezan sa zadebljanjem [[karotidne arterije]] i povećanim rizikom od akutnog infarkta miokarda.&lt;ref name=&quot;DOIthromres&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Doicirculationaha&quot;/&gt;

===Procjena kardiovaskularnog rizika===
Postojeća kardiovaskularna bolest ili prethodni kardiovaskularni događaj, poput srčanog ili moždanog udara, najjači je prediktor budućeg kardiovaskularnog događaja.&lt;ref name=&quot;Tunstall-Pedoe2011&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Tunstall-Pedoe H | s2cid = 6420111 | title = Cardiovascular Risk and Risk Scores: ASSIGN, Framingham, QRISK and others: how to choose | journal = Heart | volume = 97 | issue = 6 | pages = 442–4 | date = mart 2011 | pmid = 21339319 | doi = 10.1136/hrt.2010.214858 }}&lt;/ref&gt; Dob, [[spol]], [[pušenje]], [[krvni pritisak]], [[lipidi]] u krvi i dijabetes važni su prediktori budućih kardiovaskularnih bolesti kod ljudi za koje se ne zna da imaju kardiovaskularne bolesti.&lt;ref name=&quot;Organization2007&quot;&gt;{{cite book|author=World Health Organization|title=Prevention of Cardiovascular Disease: Guidelines for Assessment and Management of Cardiovascular Risk|url=https://books.google.com/books?id=oOfHQgAACAAJ|year=2007|publisher=World Health Organization|isbn=978-92-4-154717-8|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506185216/https://books.google.com/books?id=oOfHQgAACAAJ|archive-date=6. 5. 2016}}&lt;/ref&gt; Ove mjere, a ponekad i druge, mogu se kombinirati u kompozitne ocjene rizika kako bi se procijenio budući rizik pojedinca od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref name=&quot;Tunstall-Pedoe2011&quot;/&gt; Postoje brojne ocjene rizika iako se o njihovim odgovarajućim prednostima raspravlja.&lt;ref name=&quot;Hernandezvan Staa2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = van Staa TP, Gulliford M, Ng ES, Goldacre B, Smeeth L | title = Prediction of cardiovascular risk using Framingham, ASSIGN and QRISK2: how well do they predict individual rather than population risk? | journal = PLOS ONE | volume = 9 | issue = 10 | year = 2014 | pmid = 25271417 | pmc = 4182667 | doi = 10.1371/journal.pone.0106455 | bibcode = 2014PLoSO...9j6455V | doi-access = free }} {{open access}}&lt;/ref&gt; Ostali dijagnostički testovi i [[biomarker]]i još uvijek su u fazi evaluacije, ali još ne postoje jasni dokazi koji bi podržali njihovu rutinsku upotrebu. To uključuje porodičnu anamnezu, skor kalcifikacije koronarnih arterija, C-reaktivni protein visoke osjetljivosti (hs-CRP), indeks pritiska u zglobu i brahijalnom području, potklase [[lipoprotein]]a i koncentraciju čestica, lipoprotein(a), [[apolipoprotein]]e ​​A-I i B, [[fibrinogen]], broj bijelih krvnih zrnaca, homocistein, [[N-terminal]]ni pro-B-tip natriuretskog peptida (NT-proBNP) i markere funkcije [[bubreg]]a.&lt;ref name=&quot;HlatkyGreenland2009&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hlatky MA, Greenland P, Arnett DK, Ballantyne CM, Criqui MH, Elkind MS, Go AS, Harrell FE, Hong Y, Howard BV, Howard VJ, Hsue PY, Kramer CM, McConnell JP, Normand SL, O'Donnell CJ, Smith SC, Wilson PW | title = Criteria for evaluation of novel markers of cardiovascular risk: a scientific statement from the American Heart Association | url = https://archive.org/details/sim_circulation_2009-05-05_119_17/page/n129 | journal = Circulation | volume = 119 | issue = 17 | pages = 2408–16 | date = maj 2009 | pmid = 19364974 | pmc = 2956982 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.109.192278 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EckelCornier2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Eckel RH, Cornier MA | title = Update on the NCEP ATP-III emerging cardiometabolic risk factors | journal = BMC Medicine | volume = 12 | issue = 1 | date = august 2014 | pmid = 25154373 | pmc = 4283079 | doi = 10.1186/1741-7015-12-115 | doi-access = free }} {{open access}}&lt;/ref&gt; [[Visok nivo fosfora u krvi]] je također povezan sa povećanim rizikom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bai W, Li J, Liu J | title = Serum phosphorus, cardiovascular and all-cause mortality in the general population: A meta-analysis | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 461 | pages = 76–82 | date = oktobar 2016 | pmid = 27475981 | doi = 10.1016/j.cca.2016.07.020 }}&lt;/ref&gt;

===Psihički stres===
Postoje dokazi da su problemi mentalnog zdravlja, posebno depresija i traumatski stres, povezani s kardiovaskularnim bolestima. Iako je poznato da su problemi mentalnog zdravlja povezani s faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti poput pušenja, loše prehrane i sjedilačkog načina života, ovi faktori sami po sebi ne objašnjavaju povećani rizik od kardiovaskularnih bolesti koji se javlja kod depresije, stresa i [[anksioznost]]i.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cohen BE, Edmondson D, Kronish IM | title = State of the Art Review: Depression, Stress, Anxiety, and Cardiovascular Disease | journal = American Journal of Hypertension | volume = 28 | issue = 11 | pages = 1295–302 | date = novembar 2015 | pmid = 25911639 | pmc = 4612342 | doi = 10.1093/ajh/hpv047 }}&lt;/ref&gt; Štaviše, [[posttraumatski stresni poremećaj]] nezavisno je povezan sa povećanim rizikom od nastanka koronarne bolesti srca, čak i nakon prilagođavanja za depresiju i druge kovarijable.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Edmondson D, Kronish IM, Shaffer JA, Falzon L, Burg MM | title = Posttraumatic stress disorder and risk for coronary heart disease: a meta-analytic review | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2013-11_166_5/page/806 | journal = American Heart Journal | volume = 166 | issue = 5 | pages = 806–14 | date = novembar 2013 | pmid = 24176435 | pmc = 3815706 | doi = 10.1016/j.ahj.2013.07.031 }}&lt;/ref&gt;

Mnoge studije prepoznaju depresiju i anksioznost kao dva važna poremećaja koja mogu uzrokovati povećanje rizika od razvoja kardiovaskularnih bolesti. Samo polovina slučajeva kardiovaskularnih bolesti objašnjava se faktorima poput dobi i spola koji se ne mogu promijeniti. Druga polovina slučajeva posljedica je drugih izvora, uključujući psihički stres. Studije su pokazale da je prevalencija depresije kod pacijenata sa srčanom insuficijencijom veća od 20%.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Khayyam-Nekouei |first1=Zohreh |last2=Neshatdoost |first2=Hamidtaher |last3=Yousefy |first3=Alireza |last4=Sadeghi |first4=Masoumeh |last5=Manshaee |first5=Gholamreza |date=januar 2013 |title=Psychological factors and coronary heart disease |journal=ARYA Atherosclerosis |volume=9 |issue=1 |pages=102–111 |issn=1735-3955 |pmc=3653260 |pmid=23690809}}&lt;/ref&gt;

Druga studija procijenila je vezu između muškaraca i žena koji su bili razvedeni i učestalosti kardiovaskularnih bolesti. Studija je otkrila da su žene koje su prošle kroz najmanje dva razvoda imale jednaku vjerovatnoću da će iskusiti kardiovaskularne bolesti kao i pušači ili dijabetičari. S druge strane, muškarci su također imali veći rizik od kardiovaskularnih bolesti; međutim, njihovo zdravlje se poboljšalo nakon ponovnog braka, dok žene nisu.&lt;ref&gt;{{Cite news |title=Risk Factors for Heart Disease: Don't Underestimate Stress |url=http://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/risk-factors-for-heart-disease-dont-underestimate-stress |archive-url=https://web.archive.org/web/20250226160027/https://www.hopkinsmedicine.org/health/wellness-and-prevention/risk-factors-for-heart-disease-dont-underestimate-stress |archive-date=26. 2. 2025 |access-date=23. 4. 2025 |language=en |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Ova studija je također otkrila da se tokom Svjetskog prvenstva u fudbalu u Njemačkoj, broj srčanih udara više nego udvostručio tokom dana kada je nacionalni tim igrao. Istraživači pretpostavljaju da je ova veza posljedica činjenice da stres može povećati upalu u tijelu, što može uzrokovati [[hipertenzija|visok krvni pritisak]] i nizak HDL [[holesterol]]. Hronični stres također može uticati na san, vježbanje i izbor hrane.

=== Anksioznost ===
Pacijenti koji pate od generaliziranog anksioznog poremećaja imaju veću vjerovatnoću da razviju neki oblik kardiovaskularnih bolesti. Pretpostavlja se da [[anksioznost]] povećava vjerovatnoću razvoja kardiovaskularnih bolesti zbog činjenice da može promijeniti odgovor tijela na stres putem [[hormon]]skih i ostalih fizioloških reakcija. Ljudi s anksioznošću često doživljavaju visok krvni pritisak, [[srčana aritmija|aritmije]] i [[srčani udar|srčane udare]]. Odgovor na stres uzrokovan anksioznošću može povećati upalu u tijelu. Također je otkriveno da pacijenti s anksioznošću imaju niže nivoe omega-3 masnih kiselina, što je povezano s povećanim rizikom od razvoja kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=11. 6. 2015 |title=Calm your anxious heart |url=https://www.health.harvard.edu/heart-health/calm-your-anxious-heart |access-date=23. 4. 2025 |website=Harvard Health |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Profesionalna izloženost ===
{{Glavni|Profesionalne kardiovaskularne bolesti}}

Malo se zna o odnosu između rada i kardiovaskularnih bolesti, ali su utvrđene veze između određenih [[toksin]]a, ekstremne vrućine i hladnoće, izloženosti [[duhan]]skom dimu i problema s mentalnim zdravljem poput stresa i depresije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cdc.gov/niosh/programs/crcd/|title=NIOSH Program Portfolio : Cancer, Reproductive, and Cardiovascular Diseases: Program Description|website=CDC|access-date=7. 6. 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160515221455/http://www.cdc.gov/niosh/programs/crcd/|archive-date=15. 5. 2016}}&lt;/ref&gt;

====Nehemijski faktori rizika====
Izvještaj SBU-a iz 2015. godine, koji se bavi nehemijskim faktorima, pronašao je povezanost za one:&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;
* sa mentalno stresnim poslom i nedostatkom kontrole nad svojom radnom situacijom — sa neravnotežom između truda i nagrade&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
* koji doživljavaju nisku socijalnu podršku na poslu; koji doživljavaju nepravdu ili nemaju dovoljno prilika za lični razvoj; ili one koji doživljavaju nesigurnost posla&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
* one koji rade noću; ili imaju duge radne sedmice&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;
* oni koji su izloženi buci&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt;

Konkretno, rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] također je povećan izloženošću ionizujućem zračenju.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; [[Hipertenzija]] češće se razvija kod onih koji su izloženi naporima na poslu i koji rade u smjenama.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Razlike između žena i muškaraca u riziku su male; međutim, muškarci rizikuju da dobiju i umru od [[srčani udar|srčanog]] ili [[moždani udar|moždanog udara]] dvostruko češće nego žene tokom radnog vijeka.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-exposures-and-cardiovascular-disease/|title=Occupational Exposures and Cardiovascular Disease|author=[[Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services]] (SBU)|website=www.sbu.se|language=en|access-date=1. 6. 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170614063247/http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-exposures-and-cardiovascular-disease/|archive-date=14. 6. 2017|date=26. 8. 2015}}&lt;/ref&gt;

====Hemijski faktori rizika====
Izvještaj SBU-a iz 2017. godine pronašao je dokaze da je izloženost [[silicijska prašina|silicijskoj prašini]], izduvnim plinovima [[motor]]a ili [[zavarivačka para|parama zavarivanja]] na radnom mjestu povezana sa srčanim bolestima.&lt;ref name=SBU2017&gt;{{Cite web|url=http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-health-and-safety--chemical-exposure/|title=Occupational health and safety – chemical exposure|author=[[Swedish Agency for Health Technology Assessment and Assessment of Social Services]] (SBU)|website=www.sbu.se|language=en|access-date=1. 6. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606093333/http://www.sbu.se/en/publications/sbu-assesses/occupational-health-and-safety--chemical-exposure/|archive-date=6. 6. 2017}}&lt;/ref&gt; Također postoje veze s izloženošću [[arsen]]u, [[benzo(a)piren|benzopirenima]], [[olovo|olovu]],&lt;ref&gt;{{cite web |website=NPR |url=https://www.npr.org/sections/goatsandsoda/2023/11/20/1213841798/a-new-study-says-the-global-toll-of-lead-exposure-is-even-worse-than-we-thought |title=A new study says the global toll of lead exposure is even worse than we thought |date=20. 11. 2023 |first=Nicole Estvanik |last=Taylor |access-date=13. 3. 2026 }}&lt;/ref&gt; [[dinamit]]u, [[ugljik-disulfid]]u, [[ugljik-monoksid]]u, [[tekućina za rezanje|tekućini za obradu metala]] i profesionalna izloženost [[duhan]]skom dimu.&lt;ref name=&quot;SBU2017&quot;/&gt; Rad sa [[elektrolit]]skom proizvodnjom [[aluminij]]a ili proizvodnjom papira kada se koristi sulfatni proces pulpiranja povezan je sa srčanim bolestima.&lt;ref name=&quot;SBU2017&quot;/&gt; Također je pronađena povezanost između srčanih bolesti i izloženosti spojevima koji više nisu dozvoljeni u određenim radnim okruženjima, kao što su [[fenoksi-kiselina|fenoksi kiseline]], koje sadrže [[2,3,7,8-tetraklorodibenzodioksin|TCDD]](dioksin) ili [[azbest]].&lt;ref name=&quot;SBU2017&quot;/&gt;

Izloženost silicijskoj prašini ili azbestu na radnom mjestu također je povezana sa [[plućna srčana bolest|plućnom srčanom bolešću]]. Postoje dokazi da je izloženost olovu, ugljik-disulfidu, fenoksikiselinama koje sadrže TCDD na radnom mjestu, kao i rad u okruženju u kojem se aluminij proizvodi elektrolitski, povezan s [[moždani udar|moždanim udarom]].&lt;ref name=&quot;SBU2017&quot;/&gt;

=== Somatske mutacije ===
Od 2017. godine, dokazi ukazuju na to da određene [[mutacije]] povezane s leukemijom u krvnim zrncima mogu također dovesti do povećanog rizika od kardiovaskularnih bolesti. Nekoliko velikih istraživačkih projekata koji su proučavali ljudske genetičke podatke pronašli su snažnu vezu između prisutnosti ovih mutacija, stanja poznatog kao [[klonska hematopoeza neodređenog potencijala|klonska hematopoeza]], i incidenata i smrtnosti povezanih s kardiovaskularnim bolestima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jan M, Ebert BL, Jaiswal S | title = Clonal hematopoiesis | journal = Seminars in Hematology | volume = 54 | issue = 1 | pages = 43–50 | date = januar 2017 | pmid = 28088988 | doi = 10.1053/j.seminhematol.2016.10.002 | pmc = 8045769 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===Terapija zračenjem===
[[Terapija zračenjem|Zračenje (RT) za rak]] može povećati rizik od srčanih bolesti i smrti, kao što je uočeno kod terapije [[Rak dojke|raka dojke]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor CW, Nisbet A, McGale P, Darby SC | title = Cardiac exposures in breast cancer radiotherapy: 1950s-1990s | journal = International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics | volume = 69 | issue = 5 | pages = 1484–95 | date = decembar 2007 | pmid = 18035211 | doi = 10.1016/j.ijrobp.2007.05.034 }}&lt;/ref&gt; Terapeutsko zračenje povećava rizik od naknadnog srčanog ili moždanog udara za 1,5–4 puta;&lt;ref name=&quot;pmid:20298931&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Weintraub NL, Jones WK, Manka D | title = Understanding radiation-induced vascular disease | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 55 | issue = 12 | pages = 1237–1239 | date = mart 2010 | pmid = 20298931 | pmc = 3807611 | doi = 10.1016/j.jacc.2009.11.053 }}&lt;/ref&gt; povećanje zavisi od jačine doze, volumena i lokacije. Upotreba istovremene hemoterapije, npr. antraciklina, je otežavajući faktor rizika.&lt;ref name=&quot;Benveniste&quot;/&gt; Stopa pojave kardiovaskularnih bolesti izazvanih radioterapijom procjenjuje se između 10% i 30%.&lt;ref name=&quot;Benveniste&quot;&gt;{{cite journal |last1=Benveniste |first1=Marcelo F. |last2=Gomez |first2=Daniel |last3=Carter |first3=Brett W. |last4=Betancourt Cuellar |first4=Sonia L. |last5=Shroff |first5=Girish S. |last6=Benveniste |first6=Ana Paula |last7=Odisio |first7=Erika G. |last8=Marom |first8=Edith M. |title=Recognizing Radiation Therapy–related Complications in the Chest |journal=RadioGraphics |date=7. 3. 2019 |volume=39 |issue=2 |page=353 |doi=10.1148/rg.2019180061 |pmid=30844346 |s2cid=73477338 |url=https://pubs.rsna.org/doi/epdf/10.1148/rg.2019180061 |access-date=24. 8. 2023|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
Nuspojave radioterapije za kardiovaskularne bolesti nazivaju se &quot;bolest srca izazvana zračenjem&quot; ili &quot;kardiovaskularna bolest izazvana zračenjem&quot;.&lt;ref name=&quot;pmid:28911261&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Klee NS, McCarthy CG, Martinez-Quinones P, Webb RC | title = Out of the frying pan and into the fire: damage-associated molecular patterns and cardiovascular toxicity following cancer therapy | journal = Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease | volume = 11 | issue = 11 | pages = 297–317 | date = novembar 2017 | pmid = 28911261 | pmc = 5933669 | doi = 10.1177/1753944717729141 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belzile-Dugas&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Belzile-Dugas E, Eisenberg MJ |title=Radiation-Induced Cardiovascular Disease: Review of an Underrecognized Pathology |journal=J Am Heart Assoc |volume=10 |issue=18 |date=septembar 2021 |pmid=34482706 |pmc=8649542 |doi=10.1161/JAHA.121.021686 |url=}}&lt;/ref&gt; Simptomi zavise od doze i uključuju [[kardiomiopatija|kardiomiopatiju]], [[miokardna fibroza|miokardnu fibrozu]], [[bolest srčanih zalistaka]], [[bolest koronarnih arterija]], [[srčana aritmija|aritmiju]] i [[bolest perifernih arterija]]. Radijacijom izazvana fibroza, vaskularna [[endotelna disfunkcija|oštećenje ćelija]] i [[oksidativni stres]] mogu dovesti do ovih i drugih kasnih simptoma nuspojava.&lt;ref name=&quot;pmid:28911261&quot;/&gt;

==Patofiziologija== 
[[Slika:Cardiovascular calcification - Sergio Bertazzo.tif|thumbnail|SEM (Digital-Gustoce-Color Scanning Electronic Micrograph SEM) kardiovaskularne kalcifikacije, prikazan narandžastom bojom sfernih čestica kalcij-fosfata (gušći materijal), a zelenom bojom [[vanćrlijski matriks]] (manje gusti materijal).)&lt;ref name=&quot;Bertazzo&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bertazzo S, Gentleman E, Cloyd KL, Chester AH, Yacoub MH, Stevens MM | title = Nano-analytical electron microscopy reveals fundamental insights into human cardiovascular tissue calcification | journal = Nature Materials | volume = 12 | issue = 6 | pages = 576–83 | date = juni 2013 | pmid = 23603848 | pmc = 5833942 | doi = 10.1038/nmat3627 | bibcode = 2013NatMa..12..576B }}&lt;/ref&gt;]]
Studije zasnovane na populaciji pokazuju da [[ateroskleroza]], glavni prekursor kardiovaskularnih bolesti, počinje u djetinjstvu. Studija Patobioloških determinanti ateroskleroze kod mladih (PDAY) pokazala je da se intimske lezije pojavljuju u svim aortama i više od polovine desnih koronarnih arterija mladih u dobi od 7–9 godina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Vanhecke TE, Miller WM, Franklin BA, Weber JE, McCullough PA | title = Awareness, knowledge, and perception of heart disease among adolescents | journal = European Journal of Cardiovascular Prevention and Rehabilitation | volume = 13 | issue = 5 | pages = 718–23 | date = oktobar 2006 | pmid = 17001210 | doi = 10.1097/01.hjr.0000214611.91490.5e | s2cid = 36312234 }}&lt;/ref&gt;

[[Gojaznost]] i ''[[diabetes mellitus]]'' povezani su sa kardiovaskularnim bolestima,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Highlander P, Shaw GP | title = Current pharmacotherapeutic concepts for the treatment of cardiovascular disease in diabetics | journal = Therapeutic Advances in Cardiovascular Disease | volume = 4 | issue = 1 | pages = 43–54 | date = februar 2010 | pmid = 19965897 | doi = 10.1177/1753944709354305 | s2cid = 23913203 }}&lt;/ref&gt; kao i historija hronične [[bubrežna bolest|bolesti bubrega]] i [[hiperholesterolemija|hiperholesterolemije]].&lt;ref name=&quot;nps01&quot;&gt;{{cite web |title=NPS Prescribing Practice Review 53: Managing lipids |url=http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_53 |author=NPS Medicinewise |access-date=1. 8. 2011 |date=1. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319103522/http://www.nps.org.au/health_professionals/publications/prescribing_practice_review/current/prescribing_practice_review_53 |archive-date=19. 3. 2011 }}&lt;/ref&gt; U stvari, kardiovaskularne bolesti su najopasnije po život od dijabeteskih komplikacija, a dijabetičari imaju dva do četiri puta veću vjerovatnoću da umru od kardiovaskularnih uzroka u odnosu na nedijabetičare.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kvan E, Pettersen KI, Sandvik L, Reikvam A | title = High mortality in diabetic patients with acute myocardial infarction: cardiovascular co-morbidities contribute most to the high risk | journal = International Journal of Cardiology | volume = 121 | issue = 2 | pages = 184–8 | date = oktobar 2007 | pmid = 17184858 | doi = 10.1016/j.ijcard.2006.11.003 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Norhammar A, Malmberg K, Diderholm E, Lagerqvist B, Lindahl B, Rydén L, Wallentin L | title = Diabetes mellitus: the major risk factor in unstable coronary artery disease even after consideration of the extent of coronary artery disease and benefits of revascularization | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 43 | issue = 4 | pages = 585–91 | date = februar 2004 | pmid = 14975468 | doi = 10.1016/j.jacc.2003.08.050 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = DECODE, European Diabetes Epidemiology Group | title = Glucose tolerance and mortality: comparison of WHO and American Diabetes Association diagnostic criteria. The DECODE study group. European Diabetes Epidemiology Group. Diabetes Epidemiology: Collaborative analysis Of Diagnostic criteria in Europe | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_1999-08-21_354_9179/page/n14 | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9179 | pages = 617–21 | date = august 1999 | pmid = 10466661 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12131-1 | s2cid = 54227479 }}&lt;/ref&gt;

==Skrining==
Skrining [[EKG]] (bilo u mirovanju ili uz vježbanje) se ne preporučuje osobama bez simptoma koje imaju nizak rizik.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Epling JW, Kemper AR, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB | title = Screening for Cardiovascular Disease Risk With Electrocardiography: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | url = https://archive.org/details/jama_2018-06-12_319_22/page/2308 | journal = JAMA | volume = 319 | issue = 22 | pages = 2308–2314 | date = juni 2018 | pmid = 29896632 | doi = 10.1001/jama.2018.6848 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; To uključuje i one koji su mladi bez faktora rizika.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Maron BJ, Friedman RA, Kligfield P, Levine BD, Viskin S, Chaitman BR, Okin PM, Saul JP, Salberg L, Van Hare GF, Soliman EZ, Chen J, Matherne GP, Bolling SF, Mitten MJ, Caplan A, Balady GJ, Thompson PD | title = Assessment of the 12-lead ECG as a screening test for detection of cardiovascular disease in healthy general populations of young people (12-25 Years of Age): a scientific statement from the American Heart Association and the American College of Cardiology | journal = Circulation | volume = 130 | issue = 15 | pages = 1303–34 | date = oktobar 2014 | pmid = 25223981 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000025 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Kod osoba s većim rizikom, dokazi o potrebi skrininga EKG-om nisu uvjerljivi.&lt;ref name=Annals2012&gt;{{cite journal | vauthors = Moyer VA | title = Screening for coronary heart disease with electrocardiography: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2012-10-02_157_7/page/n81 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 157 | issue = 7 | pages = 512–8 | date = oktobar 2012 | pmid = 22847227 | doi = 10.7326/0003-4819-157-7-201210020-00514 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Pored toga, [[ehokardiografija]], [[snimanje perfuzije miokarda]] i [[testiranje srčanog opterećenja]] se ne preporučuju kod osoba sa niskim rizikom koje nemaju simptome.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chou R | title = Cardiac screening with electrocardiography, stress echocardiography, or myocardial perfusion imaging: advice for high-value care from the American College of Physicians | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 162 | issue = 6 | pages = 438–47 | date = mart 2015 | pmid = 25775317 | doi = 10.7326/M14-1225 | s2cid = 207538193 }}&lt;/ref&gt; Neki [[biomarker]]i mogu doprinijeti konvencionalnim faktorima rizika za kardiovaskularne bolesti u predviđanju rizika od budućih kardiovaskularnih bolesti; međutim, vrijednost nekih biomarkera je upitna.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wang TJ, Gona P, Larson MG, Tofler GH, Levy D, Newton-Cheh C, Jacques PF, Rifai N, Selhub J, Robins SJ, Benjamin EJ, D'Agostino RB, Vasan RS | s2cid = 196411135 | title = Multiple biomarkers for the prediction of first major cardiovascular events and death | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2006-12-21_355_25/page/2631 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 355 | issue = 25 | pages = 2631–9 | date = decembar 2006 | pmid = 17182988 | doi = 10.1056/NEJMoa055373 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Spence JD | title = Technology Insight: ultrasound measurement of carotid plaque--patient management, genetic research, and therapy evaluation | journal = Nature Clinical Practice. Neurology | volume = 2 | issue = 11 | pages = 611–9 | date = novembar 2006 | pmid = 17057748 | doi = 10.1038/ncpneuro0324 | s2cid = 26077254 }}&lt;/ref&gt; [[Gležnjačko-brahijalni indeks]] (ABI), [[visokosenzitivni C-reaktivni protein]] (hsCRP) i [[kalcij koronarne arterije]], također imaju nejasnu korist kod osoba bez simptoma od 2018.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Curry SJ, Krist AH, Owens DK, Barry MJ, Caughey AB, Davidson KW, Doubeni CA, Epling JW, Kemper AR, Kubik M, Landefeld CS, Mangione CM, Silverstein M, Simon MA, Tseng CW, Wong JB | title = Risk Assessment for Cardiovascular Disease With Nontraditional Risk Factors: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement | url = https://archive.org/details/jama_2018-07-17_320_3/page/272 | journal = JAMA | volume = 320 | issue = 3 | pages = 272–280 | date = juli 2018 | pmid = 29998297 | doi = 10.1001/jama.2018.8359 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
NIH preporučuje testiranje lipida kod djece počevši od 2. godine života ako postoji porodična anamneza srčanih bolesti ili problema s [[lipidi]]ma.&lt;ref&gt;{{cite journal | author =  Expert Panel on Integrated Guidelines for Cardiovascular Health Risk Reduction in Children Adolescents | title = Expert panel on integrated guidelines for cardiovascular health and risk reduction in children and adolescents: summary report | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = Supplement 5 | pages = S213-56 | date = decembar 2011 | pmid = 22084329 | pmc = 4536582 | doi = 10.1542/peds.2009-2107C | bibcode = 2011Pedia.128S.213. }}&lt;/ref&gt; Nadati se da će rano testiranje poboljšati faktore načina života kod osoba koje su u riziku, kao što su prehrana i vježbanje.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Saenger AK | title = Universal lipid screening in children and adolescents: a baby step toward primordial prevention? | journal = Clinical Chemistry | volume = 58 | issue = 8 | pages = 1179–81 | date = august 2012 | pmid = 22510399 | doi = 10.1373/clinchem.2012.182287 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Probir i odabir za intervencije primarne prevencije tradicionalno su se provodili putem apsolutnog rizika korištenjem različitih bodovanja (npr. Framingham ili Reynolds bodovi rizika).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=Braunwald's heart disease: a textbook of cardiovascular medicine| vauthors = Mann DL, Zipes DP, Libby P, Bonow RO, Braunwald E |isbn=978-1-4557-5133-4|edition=Tenth |location=Philadelphia|oclc=890409638 |year=2014}}&lt;/ref&gt; Ova stratifikacija je odvojila ljude koji primaju intervencije u načinu života (generalno niži i srednji rizik) od onih koji primaju lijekove (veći rizik). Broj i raznolikost dostupnih bodova rizika su se umnožili, ali njihova efikasnost, prema pregledu iz 2016. godine, nije bila jasna zbog nedostatka eksterne validacije ili analize uticaja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Damen JA, Hooft L, Schuit E, Debray TP, Collins GS, Tzoulaki I, Lassale CM, Siontis GC, Chiocchia V, Roberts C, Schlüssel MM, Gerry S, Black JA, Heus P, van der Schouw YT, Peelen LM, Moons KG | title = Prediction models for cardiovascular disease risk in the general population: systematic review | journal = BMJ | volume = 353  | date = maj 2016 | pmid = 27184143 | pmc = 4868251 | doi = 10.1136/bmj.i2416}}&lt;/ref&gt; Modeli stratifikacije rizika često nemaju osjetljivost za populacijske grupe i ne uzimaju u obzir veliki broj negativnih događaja među grupama srednjeg i niskog rizika.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Kao rezultat toga, čini se da će se budući preventivni skrining pomjeriti ka primjeni prevencije prema rezultatima randomiziranih ispitivanja svake intervencije, a ne prema procjeni rizika velikih razmjera.

==Prevencija==
Do 90% kardiovaskularnih bolesti može se spriječiti ako se izbjegavaju utvrđeni faktori rizika.&lt;ref name=&quot;McGill2008&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = McNeal CJ, Dajani T, Wilson D, Cassidy-Bushrow AE, Dickerson JB, Ory M | title = Hypercholesterolemia in youth: opportunities and obstacles to prevent premature atherosclerotic cardiovascular disease | journal = Current Atherosclerosis Reports | volume = 12 | issue = 1 | pages = 20–8 | date = januar 2010 | pmid = 20425267 | doi = 10.1007/s11883-009-0072-0 | s2cid = 37833889 }}&lt;/ref&gt; Sada primjenjivane mjere za prevenciju kardiovaskularnih bolesti uključuju:
* Održavanje [[zdrava ishrana|zdrave prehrane]], kao što su [[mediteranska prehrana]], [[vegetarijanstvo]], [[veganstvo]] ili neka druga [[biljna prehrana]].&lt;ref name=&quot;NHS Direct&quot;&gt;{{cite web|date=28. 11. 2019|title=Heart Attack—Prevention|url=https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/prevention/|publisher=NHS Direct}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Quek|first1=Jingxuan|last2=Lim|first2=Grace|last3=Lim|first3=Wen Hui|last4=Ng|first4=Cheng Han|last5=So|first5=Wei Zheng|last6=Toh|first6=Jonathan|last7=Pan|first7=Xin Hui|last8=Chin|first8=Yip Han|last9=Muthiah|first9=Mark D.|last10=Chan|first10=Siew Pang|last11=Foo|first11=Roger S. Y.|date=5. 11. 2021|title=The Association of Plant-Based Diet With Cardiovascular Disease and Mortality: A Meta-Analysis and Systematic Review of Prospect Cohort Studies|journal=Frontiers in Cardiovascular Medicine|volume=8|doi=10.3389/fcvm.2021.756810|issn=2297-055X|pmc=8604150|pmid=34805312|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gan|first1=Zuo Hua|last2=Cheong|first2=Huey Chiat|last3=Tu|first3=Yu-Kang|last4=Kuo|first4=Po-Hsiu|date=5. 11. 2021|title=Association between Plant-Based Dietary Patterns and Risk of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies|journal=Nutrients|volume=13|issue=11|page=3952|doi=10.3390/nu13113952|issn=2072-6643|pmc=8624676|pmid=34836208|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Benatar|first1=Jocelyne R.|last2=Stewart|first2=Ralph A. H.|date=2018|title=Cardiometabolic risk factors in vegans; A meta-analysis of observational studies|journal=PLOS ONE|volume=13|issue=12|bibcode=2018PLoSO..1309086B|doi=10.1371/journal.pone.0209086|issn=1932-6203|pmc=6301673|pmid=30571724|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* Zamjena [[zasićene masti|zasićenih masti]] zdravijim izborima: Klinička ispitivanja pokazuju da zamjena zasićenih masti polinezasićenim biljnim uljem smanjuje KVB za 30%. Prospektivne opservacijske studije pokazuju da je u mnogim populacijama niži unos zasićenih masti, zajedno s većim unosom polinezasićenih i mononezasićenih masti, povezan s nižim stopama KVB.&lt;ref&gt;Frank M. Sacks, Alice H. Lichtenstein, Jason H.Y. Wu, Lawrence J. Appel, Mark A. Creager, Penny M. Kris-Etherton, Michael Miller,

Eric B. Rimm, Lawrence L. Rudel, Jennifer G. Robinson, Neil J. Stone, and Linda V. Van Horn: ''Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association, 15 Jun 2017, https://doi.org/10.1161/CIR.0000000000000510Circulation 2017;136:e1–e23,'' https://www.ahajournals.org/doi/full/10.1161/CIR.0000000000000510&lt;/ref&gt;
* Smanjenje tjelesne masnoće ako su prekomjerne težine ili gojazni.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=McTigue KM, Hess R, Ziouras J|date=septembar 2006|title=Obesity in older adults: a systematic review of the evidence for diagnosis and treatment|journal=Obesity|volume=14|issue=9|pages=1485–97|doi=10.1038/oby.2006.171|pmid=17030958|doi-access=free|s2cid=45241607}}&lt;/ref&gt; The effect of weight loss is often difficult to distinguish from dietary change, and evidence on weight reducing diets is limited.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Semlitsch T, Krenn C, Jeitler K, Berghold A, Horvath K, Siebenhofer A|date=februar 2021|title=Long-term effects of weight-reducing diets in people with hypertension|journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=2021|issue=2|doi=10.1002/14651858.CD008274.pub4|pmc=8093137|pmid=33555049}}&lt;/ref&gt; U opservacijskim studijama provedenim na osobama s teškom [[gojaznost|gojaznošću]], gubitak težine nakon barijatrijske operacije povezan je sa smanjenjem kardiovaskularnog rizika za 46%.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Kwok CS, Pradhan A, Khan MA, Anderson SG, Keavney BD, Myint PK, Mamas MA, Loke YK|date=april 2014|title=Bariatric surgery and its impact on cardiovascular disease and mortality: a systematic review and meta-analysis|journal=International Journal of Cardiology|volume=173|issue=1|pages=20–8|doi=10.1016/j.ijcard.2014.02.026|pmid=24636546|hdl-access=free|hdl=2164/3181}}&lt;/ref&gt;
* Ograničiti konzumaciju [[alkohol]]a na preporučene dnevne količine.&lt;ref name=&quot;NHS Direct&quot; /&gt; Ljudi koji umjereno konzumiraju alkoholna pića imaju 25–30% manji rizik od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Ronksley PE, Brien SE, Turner BJ, Mukamal KJ, Ghali WA|date=februar 2011|title=Association of alcohol consumption with selected cardiovascular disease outcomes: a systematic review and meta-analysis|journal=BMJ|volume=342|pages=d671|doi=10.1136/bmj.d671|pmc=3043109|pmid=21343207}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mostofsky 979–987&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Mostofsky E, Chahal HS, Mukamal KJ, Rimm EB, Mittleman MA|date=mart 2016|title=Alcohol and Immediate Risk of Cardiovascular Events: A Systematic Review and Dose-Response Meta-Analysis|journal=Circulation|volume=133|issue=10|pages=979–87|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.115.019743|pmc=4783255|pmid=26936862}}&lt;/ref&gt; However, people who are genetically predisposed to consume less alcohol have lower rates of cardiovascular disease&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Holmes MV, Dale CE, Zuccolo L, Silverwood RJ, Guo Y, Ye Z, Prieto-Merino D, Dehghan A, Trompet S, Wong A, Cavadino A, Drogan D, Padmanabhan S, Li S, Yesupriya A, Leusink M, Sundstrom J, Hubacek JA, Pikhart H, Swerdlow DI, Panayiotou AG, Borinskaya SA, Finan C, Shah S, Kuchenbaecker KB, Shah T, Engmann J, Folkersen L, Eriksson P, Ricceri F, Melander O, Sacerdote C, Gamble DM, Rayaprolu S, Ross OA, McLachlan S, Vikhireva O, Sluijs I, Scott RA, Adamkova V, Flicker L, Bockxmeer FM, Power C, Marques-Vidal P, Meade T, Marmot MG, Ferro JM, Paulos-Pinheiro S, Humphries SE, Talmud PJ, Mateo Leach I, Verweij N, Linneberg A, Skaaby T, Doevendans PA, Cramer MJ, van der Harst P, Klungel OH, Dowling NF, Dominiczak AF, Kumari M, Nicolaides AN, Weikert C, Boeing H, Ebrahim S, Gaunt TR, Price JF, Lannfelt L, Peasey A, Kubinova R, Pajak A, Malyutina S, Voevoda MI, Tamosiunas A, Maitland-van der Zee AH, Norman PE, Hankey GJ, Bergmann MM, Hofman A, Franco OH, Cooper J, Palmen J, Spiering W, de Jong PA, Kuh D, Hardy R, Uitterlinden AG, Ikram MA, Ford I, Hyppönen E, Almeida OP, Wareham NJ, Khaw KT, Hamsten A, Husemoen LL, Tjønneland A, Tolstrup JS, Rimm E, Beulens JW, Verschuren WM, Onland-Moret NC, Hofker MH, Wannamethee SG, Whincup PH, Morris R, Vicente AM, Watkins H, Farrall M, Jukema JW, Meschia J, Cupples LA, Sharp SJ, Fornage M, Kooperberg C, LaCroix AZ, Dai JY, Lanktree MB, Siscovick DS, Jorgenson E, Spring B, Coresh J, Li YR, Buxbaum SG, Schreiner PJ, Ellison RC, Tsai MY, Patel SR, Redline S, Johnson AD, Hoogeveen RC, Hakonarson H, Rotter JI, Boerwinkle E, de Bakker PI, Kivimaki M, Asselbergs FW, Sattar N, Lawlor DA, Whittaker J, Davey Smith G, Mukamal K, Psaty BM, Wilson JG, Lange LA, Hamidovic A, Hingorani AD, Nordestgaard BG, Bobak M, Leon DA, Langenberg C, Palmer TM, Reiner AP, Keating BJ, Dudbridge F, Casas JP|date=juli 2014|title=Association between alcohol and cardiovascular disease: Mendelian randomisation analysis based on individual participant data|journal=BMJ|volume=349|doi=10.1136/bmj.g4164|pmc=4091648|pmid=25011450}}&lt;/ref&gt; suggesting that alcohol itself may not be protective. Excessive alcohol intake increases the risk of cardiovascular disease&lt;ref name=&quot;Mostofsky 979–987&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Klatsky AL|date=maj 2009|title=Alcohol and cardiovascular diseases|journal=Expert Review of Cardiovascular Therapy|volume=7|issue=5|pages=499–506|doi=10.1586/erc.09.22|pmid=19419257|s2cid=23782870}}&lt;/ref&gt; and consumption of alcohol is associated with increased risk of a cardiovascular event in the day following consumption.&lt;ref name=&quot;Mostofsky 979–987&quot; /&gt;
* Smanjenje ne[[lipoprotein visoke gustoće|HDL holesterola]].&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=McMahan CA, Gidding SS, Malcom GT, Tracy RE, Strong JP, McGill HC|date=oktobar 2006|title=Pathobiological determinants of atherosclerosis in youth risk scores are associated with early and advanced atherosclerosis|journal=Pediatrics|volume=118|issue=4|pages=1447–55|doi=10.1542/peds.2006-0970|pmid=17015535|s2cid=37741456}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Raitakari OT, Rönnemaa T, Järvisalo MJ, Kaitosaari T, Volanen I, Kallio K, Lagström H, Jokinen E, Niinikoski H, Viikari JS, Simell O|date=decembar 2005|title=Endothelial function in healthy 11-year-old children after dietary intervention with onset in infancy: the Special Turku Coronary Risk Factor Intervention Project for children (STRIP)|url=https://archive.org/details/sim_circulation_2005-12-13_112_24/page/3786|journal=Circulation|volume=112|issue=24|pages=3786–94|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.105.583195|pmid=16330680|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; [[Statin]] treatment reduces cardiovascular mortality by about 31%.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Chou R, Dana T, Blazina I, Daeges M, Jeanne TL|date=novembar 2016|title=Statins for Prevention of Cardiovascular Disease in Adults: Evidence Report and Systematic Review for the US Preventive Services Task Force|journal=JAMA|volume=316|issue=19|pages=2008–2024|doi=10.1001/jama.2015.15629|pmid=27838722|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
* [[Prestanak pušenja]] i izbjegavanje pasivnog pušenja.&lt;ref name=&quot;NHS Direct&quot; /&gt; Prestanak pušenja smanjuje rizik za oko 35%.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Critchley J, Capewell S | title = Smoking cessation for the secondary prevention of coronary heart disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = 2004-01-| pmid = 14974003 | doi = 10.1002/14651858.CD003041.pub2 | veditors = Critchley JA }} {{Retracted|doi=10.1002/14651858.CD003041.pub3|pmid=22336785|intentional=yes}}&lt;/ref&gt;
* Najmanje 150 minuta (dva sata i 30 minuta) umjerene vježbe sedmično.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://health.gov/paguidelines/guidelines/chapter4.aspx|title=Chapter 4: Active Adults|website=health.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20170313131518/https://health.gov/paguidelines/guidelines/chapter4.aspx|archive-date=13. 3. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.nhs.uk/Livewell/fitness/Pages/physical-activity-guidelines-for-adults.aspx|title=Physical activity guidelines for adults|date=26. 4. 2018|website=NHS Choices|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219235702/http://www.nhs.uk/Livewell/fitness/Pages/physical-activity-guidelines-for-adults.aspx|archive-date=19. 2. 2017|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Snižavanje krvnog pritiska, ako je povišen. Sniženje krvnog pritiska od 10 mmHg smanjuje rizik za oko 20%.&lt;ref name=&quot;Ettehad 957–967&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ettehad D, Emdin CA, Kiran A, Anderson SG, Callender T, Emberson J, Chalmers J, Rodgers A, Rahimi K | title = Blood pressure lowering for prevention of cardiovascular disease and death: a systematic review and meta-analysis | journal = Lancet | volume = 387 | issue = 10022 | pages = 957–967 | date = mart 2016 | pmid = 26724178 | doi = 10.1016/S0140-6736(15)01225-8 | doi-access = free | bibcode = 2016Lanc..387..957E }}&lt;/ref&gt; Lowering blood pressure appears to be effective even at normal blood pressure ranges.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Many more people could benefit from blood pressure-lowering medication |url=https://medicalxpress.com/news/2021-04-people-benefit-blood-pressure-lowering-medication.html |access-date=14. 6. 2021 |work=medicalxpress.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=expert reaction to study looking at pharmacological blood pressure lowering for primary and secondary prevention of cardiovascular disease across different levels of blood pressure {{!}} Science Media Centre |url=https://www.sciencemediacentre.org/expert-reaction-to-study-looking-at-pharmacological-blood-pressure-lowering-for-primary-and-secondary-prevention-of-cardiovascular-disease-across-different-levels-of-blood-pressure/ |access-date=14. 6. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Adler A, Agodoa L, Algra A, Asselbergs FW, Beckett NS, Berge E, Black H, Brouwers FP, Brown M, Bulpitt CJ, Byington RP | title = Pharmacological blood pressure lowering for primary and secondary prevention of cardiovascular disease across different levels of blood pressure: an individual participant-level data meta-analysis | language = English | journal = Lancet | volume = 397 | issue = 10285 | pages = 1625–1636 | date = maj 2021 | pmid = 33933205 | pmc = 8102467 | doi = 10.1016/S0140-6736(21)00590-0 }} [[File:CC-BY icon.svg|50px]] Available under [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ CC BY 4.0].&lt;/ref&gt;
* Nedovoljno sna također povećava rizik od [[hipertenzija|visokog krvnog pritiska]]. Odraslima je potrebno oko 7–9 sati sna. [[Apneja]] u snu također predstavlja veliki rizik jer uzrokuje kratkotrajni prestanak disanja, što može opteretiti tijelo, a time i povećati rizik od srčanih bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=How to Prevent Heart Disease |url=https://medlineplus.gov/howtopreventheartdisease.html |access-date=19. 5. 2026 |website=medlineplus.gov}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Cardiovascular Disease and Complementary Health Approaches |url=https://www.nccih.nih.gov/health/cardiovascular-disease-and-complementary-health-approaches |access-date=19. 5. 2026 |website=NCCIH |language=en}}&lt;/ref&gt;
* Američko udruženje za srce je 2023. godine razvilo PREVENT-ASCVD (Predicting Risk of Cardiovascular Disease EVENTs - Predviđanje rizika od kardiovaskularnih bolesti), [[zaštitni znak]] alat koji mjeri potencijalne rizike od kardiovaskularnih bolesti, zatajenja srca i [[ateroskleroza|aterosklerotske]] kardiovaskularne bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Selvam |first1=Pooja V. |last2=Sharma |first2=Rahul |last3=Ganz |first3=Peter |last4=Blumenthal |first4=Roger S. |last5=Gulati |first5=Martha |date=decembar 2025 |title=Cardiovascular disease risk estimates using the new PREVENT Equation: The good, bad, and the ugly |journal=American Journal of Preventive Cardiology |volume=24  |doi=10.1016/j.ajpc.2025.101288 |issn=2666-6677 |pmc=12464685 |pmid=41018255}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Barrett |first=Darcy |date=19. 8. 2025 |title=PREVENT™ Risk Calculator |url=https://ahahealthtech.org/prevent-risk-calculator/ |access-date=23. 4. 2026 |website=Center for Health Technology &amp; Innovation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
Većina smjernica preporučuje kombinovanje preventivnih strategija. Postoje neki dokazi da intervencije koje imaju za cilj smanjenje više od jednog faktora rizika za kardiovaskularne bolesti mogu imati blagotvorne efekte na [[krvni pritisak]], [[indeks tjelesne mase]] i obim struka; međutim, dokazi su bili ograničeni i autori nisu mogli izvući čvrste zaključke o efektima na kardiovaskularne događaje i [[smrtnost]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Uthman OA, Hartley L, Rees K, Taylor F, Ebrahim S, Clarke A | title = Multiple risk factor interventions for primary prevention of cardiovascular disease in low- and middle-income countries | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | date = august 2015 | volume = 2015 | pmid = 26272648 | doi = 10.1002/14651858.CD011163.pub2 | pmc = 6999125 | url = https://researchonline.lshtm.ac.uk/2274289/1/Multiple%20risk%20factor%20interventions%20for%20primary_GREEN%20VoR.pdf }}&lt;/ref&gt;

Postoje dodatni dokazi koji ukazuju na to da bi pružanje ljudima sistematskog skora rizika od kardiovaskularnih bolesti moglo smanjiti faktore rizika za malu količinu u poređenju sa uobičajenom njegom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Karmali KN, Persell SD, Perel P, Lloyd-Jones DM, Berendsen MA, Huffman MD | title = Risk scoring for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 3 | date = mart 2017 | issue = 6 | pmid = 28290160 | pmc = 6464686 | doi = 10.1002/14651858.CD006887.pub4 }}&lt;/ref&gt; Međutim, postojala je određena nesigurnost u vezi s tim da li pružanje ovih rezultata ima ikakav uticaj na kardiovaskularne događaje. Nije jasno da li stomatološka njega kod osoba s [[parodontitis]]om utiče na njihov rizik od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ye |first1=Zelin |last2=Cao |first2=Yubin |last3=Miao |first3=Cheng |last4=Liu |first4=Wei |last5=Dong |first5=Li |last6=Lv |first6=Zongkai |last7=Iheozor-Ejiofor |first7=Zipporah |last8=Li |first8=Chunjie |date=4. 10. 2022 |title=Periodontal therapy for primary or secondary prevention of cardiovascular disease in people with periodontitis |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=10 |doi=10.1002/14651858.CD009197.pub5 |issn=1469-493X |pmc=9531722 |pmid=36194420}}&lt;/ref&gt; Prema studiji [[SZO]] iz 2021. godine, rad od 55+ sati sedmično povećava rizik od [[moždani udar|moždanog udara]] za 35% i rizik od smrti od srčanih oboljenja za 17%, u poređenju sa radom od 35–40 sati sedmično..&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pega |first1=Frank |last2=Náfrádi |first2=Bálint |last3=Momen |first3=Natalie C. |last4=Ujita |first4=Yuka |last5=Streicher |first5=Kai N. |last6=Prüss-Üstün |first6=Annette M. |last7=Descatha |first7=Alexis |last8=Driscoll |first8=Tim |last9=Fischer |first9=Frida M. |last10=Godderis |first10=Lode |last11=Kiiver |first11=Hannah M. |last12=Li |first12=Jian |last13=Magnusson Hanson |first13=Linda L. |last14=Rugulies |first14=Reiner |last15=Sørensen |first15=Kathrine |date=1. 9. 2021 |title=Global, regional, and national burdens of ischemic heart disease and stroke attributable to exposure to long working hours for 194 countries, 2000–2016: A systematic analysis from the WHO/ILO Joint Estimates of the Work-related Burden of Disease and Injury |journal=Environment International |volume=154 |doi=10.1016/j.envint.2021.106595 |issn=0160-4120|doi-access=free |pmid=34011457 |pmc=8204267 |bibcode=2021EnInt.15406595P }}&lt;/ref&gt;

=== Psihička prevencija ===
Smanjiti [[stres|psihosocijalni stres]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Linden W, Stossel C, Maurice J |date=april 1996 |title=Psychosocial interventions for patients with coronary artery disease: a meta-analysis |journal=Archives of Internal Medicine |volume=156 |issue=7 |pages=745–52 |doi=10.1001/archinte.1996.00440070065008 |pmid=8615707 |s2cid=45312858}}&lt;/ref&gt; Ovu mjeru mogu otežati neprecizne definicije onoga što predstavlja psihosocijalne intervencije.&lt;ref name=&quot;ThompsonSki2013&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Thompson DR, Ski CF |date=decembar 2013 |title=Psychosocial interventions in cardiovascular disease--what are they? [|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:304930/Thompson_David_staffdata.pdf |journal=European Journal of Preventive Cardiology |volume=20 |issue=6 |pages=916–7 |doi=10.1177/2047487313494031 |pmid=24169589 |s2cid=35497445}}&lt;/ref&gt; [[Miokardna ishemija]] izazvana mentalnim stresom povezana je s povećanim rizikom od srčanih problema kod osoba s prethodnim srčanim oboljenjima.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Wei J, Rooks C, Ramadan R, Shah AJ, Bremner JD, Quyyumi AA, Kutner M, Vaccarino V |date=juli 2014 |title=Meta-analysis of mental stress-induced myocardial ischemia and subsequent cardiac events in patients with coronary artery disease |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-cardiology_2014-07-15_114_2/page/187 |journal=The American Journal of Cardiology |volume=114 |issue=2 |pages=187–92 |doi=10.1016/j.amjcard.2014.04.022 |pmc=4126399 |pmid=24856319}}&lt;/ref&gt; Težak emocijski i fizički stres dovodi do oblika srčane disfunkcije poznate kao [[Takotsubov sindrom]] kod nekih ljudi.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Pelliccia F, Greco C, Vitale C, Rosano G, Gaudio C, Kaski JC |date=august 2014 |title=Takotsubo syndrome (stress cardiomyopathy): an intriguing clinical condition in search of its identity |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-medicine_2014-08_127_8/page/699 |journal=The American Journal of Medicine |volume=127 |issue=8 |pages=699–704 |doi=10.1016/j.amjmed.2014.04.004 |pmid=24754972 |hdl=11573/562721}}&lt;/ref&gt; Specific relaxation therapies are of unclear benefit.&lt;ref name=&quot;Relax2006&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Dickinson HO, Mason JM, Nicolson DJ, Campbell F, Beyer FR, Cook JV, Williams B, Ford GA |date=februar 2006 |title=Lifestyle interventions to reduce raised blood pressure: a systematic review of randomized controlled trials |journal=Journal of Hypertension |volume=24 |issue=2 |pages=215–33 |doi=10.1097/01.hjh.0000199800.72563.26 |pmid=16508562 |s2cid=9125890}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Abbott RA, Whear R, Rodgers LR, Bethel A, Thompson Coon J, Kuyken W, Stein K, Dickens C |date=maj 2014 |title=Effectiveness of mindfulness-based stress reduction and mindfulness based cognitive therapy in vascular disease: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials |journal=Journal of Psychosomatic Research |volume=76 |issue=5 |pages=341–51 |doi=10.1016/j.jpsychores.2014.02.012 |pmid=24745774 |doi-access=free |hdl-access=free |hdl=10871/19935}}&lt;/ref&gt; Smanjenje psihičkog stresa može se postići ostvarivanjem pristupa uslugama i podršci, prepoznavanjem znakova i simptoma poremećaja mentalnog zdravlja, svjesnošću porodične historije i razumijevanjem koji poremećaji mentalnog zdravlja povećavaju rizik od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=CDC |date=19. 2. 2025 |title=About Heart Disease and Mental Health |url=https://www.cdc.gov/heart-disease/about/about-heart-disease-and-mental-health.html#cdc_disease_basics_prevention-reducing-risk |access-date=23. 4. 2025 |website=Heart Disease |language=en-us}}&lt;/ref&gt; Pokazalo se da programi psihosocijalne intervencije smanjuju rizik od razvoja kardiovaskularnih bolesti kod [[populacija]] s visokim rizikom.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Levine |first1=Glenn N. |last2=Cohen |first2=Beth E. |last3=Commodore-Mensah |first3=Yvonne |last4=Fleury |first4=Julie |last5=Huffman |first5=Jeff C. |last6=Khalid |first6=Umair |last7=Labarthe |first7=Darwin R. |last8=Lavretsky |first8=Helen |last9=Michos |first9=Erin D. |last10=Spatz |first10=Erica S. |last11=Kubzansky |first11=Laura D. |last12=On behalf of the American Heart Association Council on Clinical Cardiology; Council on Arteriosclerosis, Thrombosis and Vascular Biology; Council on Cardiovascular and Stroke Nursing; and Council on Lifestyle and Cardiometabolic Health |date=9. 3. 2021 |title=Psychological Health, Well-Being, and the Mind-Heart-Body Connection: A Scientific Statement From the American Heart Association |url=https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIR.0000000000000947 |journal=Circulation |volume=143 |issue=10 |pages=e763–e783 |doi=10.1161/CIR.0000000000000947|pmid=33486973 }}&lt;/ref&gt;

===Ishrana===
{{Glavni|Hipoteza o lipidima|Zasićene masti i kardiovaskularne bolesti|So i kardiovaskularne bolesti}}
Ishrana bogata [[voće]]m i [[povrće]]m smanjuje rizik od kardiovaskularnih bolesti i [[smrt]]i.&lt;ref name=&quot;ReferenceB&quot;&gt;{{cite journal|vauthors=Wang X, Ouyang Y, Liu J, Zhu M, Zhao G, Bao W, Hu FB|date=juli 2014|title=Fruit and vegetable consumption and mortality from all causes, cardiovascular disease, and cancer: systematic review and dose-response meta-analysis of prospective cohort studies|journal=BMJ|volume=349|doi=10.1136/bmj.g4490|pmc=4115152|pmid=25073782}}&lt;/ref&gt;
Pregled iz 2021. godine pokazao je da [[biljna prehrana]] može smanjiti rizik od kardiovaskularnih bolesti ako se konzumira zdrava biljna prehrana. Nezdrava biljna prehrana ne pruža prednosti u odnosu na prehrane koje uključuju meso.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt; Slična meta-analiza i sistematski pregled također su istraživali obrasce prehrane i otkrili &quot;da su prehrane s manje životinjske hrane i nezdrave biljne hrane, a više zdrave biljne hrane korisne za prevenciju kardiovaskularnih bolesti&quot;.&lt;ref name=&quot;:6&quot;/&gt; Meta-analiza [[Opservacijske studije|opservacijskih studija]] iz 2018. godine zaključila je da je &quot;u većini zemalja veganska prehrana povezana s povoljnijim kardio-metaboličkim profilom u usporedbi s omnivornom prehranom.&quot;&lt;ref name=&quot;:7&quot;/&gt;

Dokazi ukazuju na to da [[mediteranska prehrana]] može poboljšati kardiovaskularne ishode.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Walker C, Reamy BV|date=april 2009|title=Diets for cardiovascular disease prevention: what is the evidence?|url=https://archive.org/details/sim_american-family-physician_2009-04-01_79_7/page/571|journal=American Family Physician|volume=79|issue=7|pages=571–8|pmid=19378874}}&lt;/ref&gt; Također postoje dokazi da mediteranska prehrana može biti učinkovitija od prehrane s niskim udjelom [[masti]] u postizanju dugoročnih promjena faktora rizika za kardiovaskularne bolesti (npr. niži nivo [[holesterol]]a i [[krvni pritisak]]).&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Nordmann AJ, Suter-Zimmermann K, Bucher HC, Shai I, Tuttle KR, Estruch R, Briel M|date=septembar 2011|title=Meta-analysis comparing Mediterranean to low-fat diets for modification of cardiovascular risk factors|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/featuredreviews/mediterraneandiet-2012/%20%20|journal=The American Journal of Medicine|volume=124|issue=9|pages=841–51.e2|doi=10.1016/j.amjmed.2011.04.024|pmid=21854893|archive-url=https://web.archive.org/web/20131220200912/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/featuredreviews/mediterraneandiet-2012/|archive-date=20. 12. 2013}}&lt;/ref&gt;

Dokazano je da [[DASH-dijeta]] (bogata orašastim plodovima, ribom, voćem i povrćem, a siromašna slatkišima, crvenim mesom i mastima) [[hipotenzija|smanjuje krvni pritisak]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sacks FM, Svetkey LP, Vollmer WM, Appel LJ, Bray GA, Harsha D, Obarzanek E, Conlin PR, Miller ER, Simons-Morton DG, Karanja N, Lin PH | title = Effects on blood pressure of reduced dietary sodium and the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet. DASH-Sodium Collaborative Research Group | url = https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_2001-01-04_344_1/page/n16 | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 344 | issue = 1 | pages = 3–10 | date = januar 2001 | pmid = 11136953 | doi = 10.1056/NEJM200101043440101 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; lower total and low density lipoprotein cholesterol&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Obarzanek E, Sacks FM, Vollmer WM, Bray GA, Miller ER, Lin PH, Karanja NM, Most-Windhauser MM, Moore TJ, Swain JF, Bales CW, Proschan MA | title = Effects on blood lipids of a blood pressure-lowering diet: the Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) Trial | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 74 | issue = 1 | pages = 80–9 | date = juli 2001 | pmid = 11451721 | doi = 10.1093/ajcn/74.1.80 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; and improve [[metabolic syndrome]];&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Azadbakht L, Mirmiran P, Esmaillzadeh A, Azizi T, Azizi F | title = Beneficial effects of a Dietary Approaches to Stop Hypertension eating plan on features of the metabolic syndrome | url = https://archive.org/details/sim_diabetes-care_2005-12_28_12/page/2823 | journal = Diabetes Care | volume = 28 | issue = 12 | pages = 2823–31 | date = decembar 2005 | pmid = 16306540 | doi = 10.2337/diacare.28.12.2823 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ali dugoročne koristi su dovedene u pitanje.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Logan AG | title = DASH Diet: time for a critical appraisal? | journal = American Journal of Hypertension | volume = 20 | issue = 3 | pages = 223–4 | date = mart 2007 | pmid = 17324730 | doi = 10.1016/j.amjhyper.2006.10.006 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Prehrana bogata dijetalnim [[vlakno|vlaknima]] povezana je s nižim rizikom od kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hajishafiee M, Saneei P, Benisi-Kohansal S, Esmaillzadeh A | title = Cereal Fibre Intake and Risk of Mortality From All Causes, CVD, Cancer and Inflammatory Diseases: A Systematic Review and Meta-Analysis of Prospective Cohort Studies | journal = The British Journal of Nutrition | volume = 116 | issue = 2 | pages = 343–52 | date = juli 2016 | pmid = 27193606 | doi = 10.1017/S0007114516001938 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; &lt;!-- Fat --&gt;

Širom svijeta, prehrambene smjernice preporučuju smanjenje [[zasićene masti|zasićenih masti]],&lt;ref name=&quot;BMJ2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ramsden CE, Zamora D, Leelarthaepin B, Majchrzak-Hong SF, Faurot KR, Suchindran CM, Ringel A, Davis JM, Hibbeln JR | title = Use of dietary linoleic acid for secondary prevention of coronary heart disease and death: evaluation of recovered data from the Sydney Diet Heart Study and updated meta-analysis | journal = BMJ | volume = 346 | date = februar 2013 | pmid = 23386268 | pmc = 4688426 | doi = 10.1136/bmj.e8707 }}&lt;/ref&gt; I iako je uloga prehrambenih [[masti]] u kardiovaskularnim bolestima složena i kontroverzna, postoji dugogodišnji konsenzus da je zamjena zasićenih masti nezasićenim mastima u prehrani dobar medicinski savjet.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lichtenstein AH | title = Dietary Fat and Cardiovascular Disease: Ebb and Flow Over the Last Half Century | journal = Advances in Nutrition | volume = 10 | issue = Suppl_4 | pages = S332–S339 | date = novembar 2019 | pmid = 31728492 | pmc = 6855944 | doi = 10.1093/advances/nmz024 | url = }}&lt;/ref&gt; Nije utvrđeno da je ukupni unos masti povezan sa kardiovaskularnim rizikom.&lt;ref&gt;{{cite book | author=Food and Agriculture Organization of the United Nations | title=Fats and fatty acids in human nutrition: report of an expert consultation, 10-14 November 2008, Geneva| publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations | publication-place=Rome | date=2010 | isbn=978-92-5-106733-8 | oclc=712123395 |url=http://www.who.int/nutrition/publications/nutrientrequirements/fatsandfattyacids_humannutrition/en/| archive-url=https://web.archive.org/web/20141228005244/http://www.who.int/nutrition/publications/nutrientrequirements/fatsandfattyacids_humannutrition/en/| archive-date=28. 12. 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Will2012&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Willett WC | s2cid = 43493760 | title = Dietary fats and coronary heart disease | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 272 | issue = 1 | pages = 13–24 | date = juli 2012 | pmid = 22583051 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2012.02553.x }}&lt;/ref&gt; Sistematski pregled iz 2020. godine pronašao je dokaze umjerene kvalitete da smanjenje unosa zasićenih masti tokom najmanje dvije godine uzrokuje smanjenje kardiovaskularnih problema.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Hooper |first1=Lee |last2=Martin |first2=Nicole |last3=Jimoh |first3=Oluseyi F. |last4=Kirk |first4=Christian |last5=Foster |first5=Eve |last6=Abdelhamid |first6=Asmaa S. |title=Reduction in saturated fat intake for cardiovascular disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=21. 8. 2020 |volume=2020 |issue=8 |doi=10.1002/14651858.CD011737.pub3 |doi-access=free|pmid=32827219 |pmc=8092457 |issn=1469-493X}}&lt;/ref&gt; Međutim, meta-analiza opservacijskih studija iz 2015. nije pronašla uvjerljivu vezu između unosa zasićenih masti i kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref name=&quot;BMJ2015&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = de Souza RJ, Mente A, Maroleanu A, Cozma AI, Ha V, Kishibe T, Uleryk E, Budylowski P, Schünemann H, Beyene J, Anand SS | title = Intake of saturated and trans unsaturated fatty acids and risk of all cause mortality, cardiovascular disease, and type 2 diabetes: systematic review and meta-analysis of observational studies | journal = BMJ | volume = 351  | date = august 2015 | pmid = 26268692 | pmc = 4532752 | doi = 10.1136/bmj.h3978 }}&lt;/ref&gt; Razlike u korištenju zasićenih masti mogu objasniti neke razlike u nalazima.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Korist od zamjene [[polinezasićene masti|polinezasićenim mastima]] čini se najvećom,&lt;ref name = &quot;Sacks_2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sacks FM, Lichtenstein AH, Wu JH, Appel LJ, Creager MA, Kris-Etherton PM, Miller M, Rimm EB, Rudel LL, Robinson JG, Stone NJ, Van Horn LV | title = Dietary Fats and Cardiovascular Disease: A Presidential Advisory From the American Heart Association | journal = Circulation | volume = 136 | issue = 3 | pages = e1–e23 | date = juli 2017 | pmid = 28620111 | doi = 10.1161/CIR.0000000000000510 | s2cid = 367602 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; dok zamjena zasićenih masti [[ugljikohidrati]]ma ne izgleda da ima blagotvoran učinak.&lt;ref name = &quot;Sacks_2017&quot;/&gt; Prehrana bogata transmasnim kiselinama povezana je s većom stopom kardiovaskularnih bolesti,&lt;ref name=&quot;Chow2014&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Chowdhury R, Warnakula S, Kunutsor S, Crowe F, Ward HA, Johnson L, Franco OH, Butterworth AS, Forouhi NG, Thompson SG, Khaw KT, Mozaffarian D, Danesh J, Di Angelantonio E | s2cid = 52013596 | title = Association of dietary, circulating, and supplement fatty acids with coronary risk: a systematic review and meta-analysis | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 160 | issue = 6 | pages = 398–406 | date = mart 2014 | pmid = 24723079 | doi = 10.7326/M13-1788 | url = https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/247312 }}&lt;/ref&gt; a 2015., Uprava za hranu i lijekove (FDA) utvrdila je da „više ne postoji konsenzus među kvalifikovanim stručnjacima da su djelimično hidrogenizovana ulja (PHO), koja su primarni izvor industrijski proizvedenih trans masnih kiselina (IP-TFA) u ishrani, općenito priznata kao sigurna (GRAS) za bilo kakvu upotrebu u ljudskoj hrani“.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Final Determination Regarding Partially Hydrogenated Oils. Notification; declaratory order; extension of compliance date | journal = Federal Register | volume = 83 | issue = 98 | pages = 23358–9 | date = maj 2018 | pmid = 30019869 | last1 = Food Drug Administration | first1 = HHS }}&lt;/ref&gt; Postoje kontradiktorni dokazi o tome da li dodaci prehrani [[omega-3 masnih kiselina]] (vrsta polinezasićenih esencijalnih masnih kiselina) u prehranu poboljšavaju kardiovaskularni rizik.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Abdelhamid AS, Brown TJ, Brainard JS, Biswas P, Thorpe GC, Moore HJ, Deane KH, Summerbell CD, Worthington HV, Song F, Hooper L | title = Omega-3 fatty acids for the primary and secondary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2020 | issue = 3 | date = februar 2020 | pmid = 32114706 | pmc = 7049091 | doi = 10.1002/14651858.CD003177.pub5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Aung T, Halsey J, Kromhout D, Gerstein HC, Marchioli R, Tavazzi L, Geleijnse JM, Rauch B, Ness A, Galan P, Chew EY, Bosch J, Collins R, Lewington S, Armitage J, Clarke R | title = Associations of Omega-3 Fatty Acid Supplement Use With Cardiovascular Disease Risks: Meta-analysis of 10 Trials Involving 77 917 Individuals | journal = JAMA Cardiology | volume = 3 | issue = 3 | pages = 225–234 | date = mart 2018 | pmid = 29387889 | pmc = 5885893 | doi = 10.1001/jamacardio.2017.5205 }}&lt;/ref&gt;

Prednosti preporuke [[dijeta s niskim udjelom soli|dijete s niskim udjelom soli]] kod osoba s visokim ili normalnim krvnim pritiskom nisu jasne.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Adler AJ, Taylor F, Martin N, Gottlieb S, Taylor RS, Ebrahim S | title = Reduced dietary salt for the prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 12  | date = decembar 2014 | volume = 2014 | pmid = 25519688 | pmc = 6483405 | doi = 10.1002/14651858.CD009217.pub3 }}&lt;/ref&gt; Kod osoba sa srčanom insuficijencijom, nakon što je jedna studija izostavljena, ostala ispitivanja pokazuju trend koristi.&lt;ref name=He2011&gt;{{cite journal | vauthors = He FJ, MacGregor GA | title = Salt reduction lowers cardiovascular risk: meta-analysis of outcome trials | journal = Lancet | volume = 378 | issue = 9789 | pages = 380–2 | date = juli 2011 | pmid = 21803192 | doi = 10.1016/S0140-6736(11)61174-4 | s2cid = 43795786 | url = http://www.actiononsalt.org.uk/news/Salt%20in%20the%20news/2011/58301.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20131220235208/http://www.actiononsalt.org.uk/news/Salt%20in%20the%20news/2011/58301.pdf | archive-date = 20. 12. 2013 | access-date = 23. 8. 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Paterna2008&gt;{{cite journal | vauthors = Paterna S, Gaspare P, Fasullo S, Sarullo FM, Di Pasquale P | s2cid = 2248777 | title = Normal-sodium diet compared with low-sodium diet in compensated congestive heart failure: is sodium an old enemy or a new friend? | journal = Clinical Science | volume = 114 | issue = 3 | pages = 221–30 | date = februar 2008 | pmid = 17688420 | doi = 10.1042/CS20070193 | url = https://hal.science/hal-00479386/file/PEER_stage2_10.1042%252FCS20070193.pdf }}{{Expression of Concern|doi=10.1042/CS-20070193_EOC|pmid=32677681}}&lt;/ref&gt; Drugi pregled unosa soli u ishrani zaključio je da postoje jaki dokazi da visok unos soli u ishrani [[hipertenzija|povećava krvni pritisak]] i pogoršava hipertenziju, te da povećava broj kardiovaskularnih bolesti; i kao rezultat povećanog krvnog pritiska i vjerovatno putem drugih mehanizama.&lt;ref name=Bochud2011&gt;{{cite journal| vauthors = Bochud M, Marques-Vidal P, Burnier M, Paccaud F |title=Dietary Salt Intake and Cardiovascular Disease: Summarizing the Evidence|journal=Public Health Reviews|year=2012|volume=33|issue=2|pages=530–52|url=http://www.publichealthreviews.eu/show/f/85|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221091620/http://www.publichealthreviews.eu/show/f/85|archive-date=21. 12. 2013|doi=10.1007/BF03391649|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Cook2007&gt;{{cite journal | vauthors = Cook NR, Cutler JA, Obarzanek E, Buring JE, Rexrode KM, Kumanyika SK, Appel LJ, Whelton PK | title = Long term effects of dietary sodium reduction on cardiovascular disease outcomes: observational follow-up of the trials of hypertension prevention (TOHP) | journal = BMJ | volume = 334 | issue = 7599 | pages = 885–8 | date = april 2007 | pmid = 17449506 | pmc = 1857760 | doi = 10.1136/bmj.39147.604896.55 }}&lt;/ref&gt; Pronađeni su umjereni dokazi da visok unos soli povećava smrtnost od kardiovaskularnih bolesti; a pronađeni su i neki dokazi o povećanju ukupne smrtnosti, [[moždani udar|moždanih udara]] i [[hipertrofija lijeve komore]].&lt;ref name=Bochud2011/&gt;

==== Povremeni post ====

Sveukupno, trenutni naučni dokazi nisu sigurni da li [[povremeni post]] može spriječiti kardiovaskularne bolesti.&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Allaf M, Elghazaly H, Mohamed OG, Fareen MF, Zaman S, Salmasi AM, Tsilidis K, Dehghan A | title = Intermittent fasting for the prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 3 | date = januar 2021 | pmid = 33512717 | pmc = 8092432 | doi = 10.1002/14651858.CD013496.pub2 | collaboration = Cochrane Heart Group }}&lt;/ref&gt; Intermittent fasting may help people lose more weight than regular eating patterns, but was not different from energy restriction diets.&lt;ref name=&quot;:52&quot; /&gt;

===Lijekovi===
Lijekovi za [[krvni pritisak]] smanjuju kardiovaskularne bolesti kod osoba koje su u riziku,&lt;ref name=&quot;Ettehad 957–967&quot;/&gt; bez obzira na dob,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Turnbull F, Neal B, Ninomiya T, Algert C, Arima H, Barzi F, Bulpitt C, Chalmers J, Fagard R, Gleason A, Heritier S, Li N, Perkovic V, Woodward M, MacMahon S | title = Effects of different regimens to lower blood pressure on major cardiovascular events in older and younger adults: meta-analysis of randomised trials | journal = BMJ | volume = 336 | issue = 7653 | pages = 1121–3 | date = maj 2008 | pmid = 18480116 | pmc = 2386598 | doi = 10.1136/bmj.39548.738368.BE }}&lt;/ref&gt; osnovni nivo kardiovaskularnog rizika,&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Blood pressure-lowering treatment based on cardiovascular risk: a meta-analysis of individual patient data | journal = Lancet | volume = 384 | issue = 9943 | pages = 591–598 | date = august 2014 | pmid = 25131978 | doi = 10.1016/S0140-6736(14)61212-5 | author1 = Blood Pressure Lowering Treatment Trialists' Collaboration | s2cid = 19951800 }}&lt;/ref&gt; ili početni krvni pritisak.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Czernichow S, Zanchetti A, Turnbull F, Barzi F, Ninomiya T, Kengne AP, Lambers Heerspink HJ, Perkovic V, Huxley R, Arima H, Patel A, Chalmers J, Woodward M, MacMahon S, Neal B | title = The effects of blood pressure reduction and of different blood pressure-lowering regimens on major cardiovascular events according to baseline blood pressure: meta-analysis of randomized trials | journal = Journal of Hypertension | volume = 29 | issue = 1 | pages = 4–16 | date = januar 2011 | pmid = 20881867 | doi = 10.1097/HJH.0b013e32834000be | s2cid = 10374187 | url = https://figshare.com/articles/journal_contribution/20737240 }}&lt;/ref&gt; Uobičajeno korišteni režimi liječenja imaju sličnu efikasnost u smanjenju rizika od svih većih kardiovaskularnih događaja, iako mogu postojati razlike između lijekova u njihovoj sposobnosti da spriječe specifične ishode.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Turnbull F | title = Effects of different blood-pressure-lowering regimens on major cardiovascular events: results of prospectively-designed overviews of randomised trials | journal = Lancet | volume = 362 | issue = 9395 | pages = 1527–35 | date = novembar 2003 | pmid = 14615107 | doi = 10.1016/s0140-6736(03)14739-3 | s2cid = 10730075 | url = https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/270351 | type = Submitted manuscript | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Veća smanjenja krvnog pritiska dovode do većih smanjenja rizika,&lt;ref name=&quot;:02&quot;/&gt; a većini ljudi s visokim krvnim pritiskom potrebno je više od jednog lijeka da bi se postiglo adekvatno sniženje krvnog pritiska.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Go AS, Bauman MA, Coleman King SM, Fonarow GC, Lawrence W, Williams KA, Sanchez E | title = An effective approach to high blood pressure control: a science advisory from the American Heart Association, the American College of Cardiology, and the Centers for Disease Control and Prevention | journal = Hypertension | volume = 63 | issue = 4 | pages = 878–85 | date = april 2014 | pmid = 24243703 | doi = 10.1161/HYP.0000000000000003 | pmc = 10280688 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Pridržavanje terapije često je loše, i iako je slanje tekstualnih poruka putem mobilnog telefona pokušano poboljšati pridržavanje, nema dovoljno dokaza da to mijenja sekundarnu prevenciju kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Redfern |first1=Julie |last2=Tu |first2=Qiang |last3=Hyun |first3=Karice |last4=Hollings |first4=Matthew A. |last5=Hafiz |first5=Nashid |last6=Zwack |first6=Clara |last7=Free |first7=Caroline |last8=Perel |first8=Pablo |last9=Chow |first9=Clara K. |date=27. 3. 2024 |title=Mobile phone text messaging for medication adherence in secondary prevention of cardiovascular disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2024 |issue=3  |doi=10.1002/14651858.CD011851.pub3 |issn=1469-493X |pmc=10966941 |pmid=38533994}}&lt;/ref&gt;
[[Statini]] jesu efikasni u prevenciji daljnjih kardiovaskularnih bolesti kod osoba sa istorijom kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref name=&quot;Statins20122&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gutierrez J, Ramirez G, Rundek T, Sacco RL | title = Statin therapy in the prevention of recurrent cardiovascular events: a sex-based meta-analysis | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 12 | pages = 909–19 | date = juni 2012 | pmid = 22732744 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.2145 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Budući da je stopa događaja veća kod muškaraca nego kod žena, smanjenje broja događaja se lakše uočava kod muškaraca nego kod žena.&lt;ref name=&quot;Statins20122&quot;/&gt; Kod osoba koje su u riziku, ali nemaju anamnezu kardiovaskularnih bolesti (primarna prevencija), statini smanjuju rizik od smrti i kombinovane fatalne i nefatalne kardiovaskularne bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Taylor F, Huffman MD, Macedo AF, Moore TH, Burke M, Davey Smith G, Ward K, Ebrahim S | title = Statins for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 1 | issue = 1 | date = januar 2013 | pmid = 23440795 | pmc = 6481400 | doi = 10.1002/14651858.CD004816.pub5 | url = http://researchonline.lshtm.ac.uk/1496197/1/bmj.g280.full.pdf }}&lt;/ref&gt; Korist je, međutim, mala.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Statins in primary cardiovascular prevention? |journal=Prescrire International |date=July–August 2018 |volume=27 |issue=195 |page=183 |url=http://english.prescrire.org/en/81/168/55118/0/NewsDetails.aspx |access-date=4. 8. 2018}}&lt;/ref&gt; Smjernice Sjedinjenih Američkih Država preporučuju statine osobama koje imaju 12% ili veći rizik od kardiovaskularnih bolesti tokom sljedećih deset godina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Downs JR, O'Malley PG | title = Management of dyslipidemia for cardiovascular disease risk reduction: synopsis of the 2014 U.S. Department of Veterans Affairs and U.S. Department of Defense clinical practice guideline | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 163 | issue = 4 | pages = 291–7 | date = august 2015 | pmid = 26099117 | doi = 10.7326/m15-0840 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Niacin]], [[fibrati]] i [[CETP inhibitori]], iako mogu povećati [[HDL holesterol]], ne utiču na rizik od kardiovaskularnih bolesti kod osoba koje već uzimaju statine.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Keene D, Price C, Shun-Shin MJ, Francis DP | title = Effect on cardiovascular risk of high density lipoprotein targeted drug treatments niacin, fibrates, and CETP inhibitors: meta-analysis of randomised controlled trials including 117,411 patients | journal = BMJ | volume = 349 | date = juli 2014 | pmid = 25038074 | pmc = 4103514 | doi = 10.1136/bmj.g4379 }}&lt;/ref&gt; Fibrati smanjuju rizik od kardiovaskularnih i koronarnih poteškoća, ali nema dokaza koji ukazuju na to da smanjuju smrtnost od svih uzroka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jakob T, Nordmann AJ, Schandelmaier S, Ferreira-González I, Briel M | title = Fibrates for primary prevention of cardiovascular disease events | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 11 | date = novembar 2016 | issue = 3 | pmid = 27849333 | pmc = 6464497 | doi = 10.1002/14651858.CD009753.pub2 | collaboration = Cochrane Heart Group }}&lt;/ref&gt;

[[Antidijabetik|Antidijabetici]] mogu smanjiti kardiovaskularni rizik kod osoba s [[dijabetes tipa 2|dijabetesom tipa 2]], iako dokazi nisu konačni.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Holman RR, Sourij H, Califf RM | title = Cardiovascular outcome trials of glucose-lowering drugs or strategies in type 2 diabetes | journal = Lancet | volume = 383 | issue = 9933 | pages = 2008–17 | date = juni 2014 | pmid = 24910232 | doi = 10.1016/s0140-6736(14)60794-7 | s2cid = 5064731 }}&lt;/ref&gt; Meta-analiza iz 2009. godine, koja je obuhvatila 27.049 učesnika i 2.370 većih vaskularnih događaja, pokazala je smanjenje relativnog rizika od kardiovaskularnih bolesti za 15% sa intenzivnijim snižavanjem glukoze tokom prosječnog perioda praćenja od 4,4 godine, ali povećan rizik od veće [[hipoglikemija|hipoglikemije]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Turnbull FM, Abraira C, Anderson RJ, Byington RP, Chalmers JP, Duckworth WC, Evans GW, Gerstein HC, Holman RR, Moritz TE, Neal BC, Ninomiya T, Patel AA, Paul SK, Travert F, Woodward M | title = Intensive glucose control and macrovascular outcomes in type 2 diabetes | journal = Diabetologia | volume = 52 | issue = 11 | pages = 2288–98 | date = novembar 2009 | pmid = 19655124 | doi = 10.1007/s00125-009-1470-0 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

Utvrđeno je da [[aspirin]] ima samo umjerenu korist kod osoba s niskim rizikom od srčanih bolesti, budući da je rizik od ozbiljnog krvarenja gotovo jednak zaštiti od kardiovaskularnih problema.&lt;ref&gt;{{cite journal| vauthors = Berger JS, Lala A, Krantz MJ, Baker GS, Hiatt WR | title = Aspirin for the prevention of cardiovascular events in patients without clinical cardiovascular disease: a meta-analysis of randomized trials | url = https://archive.org/details/sim_american-heart-journal_2011-07_162_1/page/115 | journal = American Heart Journal | volume = 162 | issue = 1 | pages = 115–24.e2 | date = juli 2011 | pmid = 21742097 | doi = 10.1016/j.ahj.2011.04.006 }}&lt;/ref&gt; Kod osoba s vrlo niskim rizikom, uključujući i one starije od 70 godina, ne preporučuje se.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/aspirin-for-the-prevention-of-cardiovascular-disease-preventive-medication|title=Final Recommendation Statement Aspirin for the Prevention of Cardiovascular Disease: Preventive Medication|date=mart 2009|access-date=15. 1. 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110041518/http://www.uspreventiveservicestaskforce.org/Page/Document/RecommendationStatementFinal/aspirin-for-the-prevention-of-cardiovascular-disease-preventive-medication|archive-date=10. 1. 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Arnett DK, Blumenthal RS, Albert MA, Buroker AB, Goldberger ZD, Hahn EJ, Himmelfarb CD, Khera A, Lloyd-Jones D, McEvoy JW, Michos ED, Miedema MD, Muñoz D, Smith SC, Virani SS, Williams KA, Yeboah J, Ziaeian B | title = 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 74 | issue = 10 | pages = e177–e232 | date = mart 2019 | pmid = 30894318 | doi = 10.1016/j.jacc.2019.03.010 | pmc = 7685565 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Radna grupa za preventivne usluge Sjedinjenih Američkih Država ne preporučuje upotrebu aspirina za prevenciju kod žena mlađih od 55 godina i muškaraca mlađih od 45 godina; međutim, preporučuje se nekim starijim osobama.&lt;ref&gt;{{cite journal | title = Aspirin for the prevention of cardiovascular disease: U.S. Preventive Services Task Force recommendation statement | url = https://archive.org/details/sim_annals-of-internal-medicine_2009-03-17_150_6/page/n57 | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 150 | issue = 6 | pages = 396–404 | date = mart 2009 | pmid = 19293072 | doi = 10.7326/0003-4819-150-6-200903170-00008 | author1 = US Preventive Services Task Force | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
Upotreba vazoaktivnih lijekova kod osoba s plućnom hipertenzijom s bolešću lijevog srca ili hipoksemijskim bolestima pluća može uzrokovati štetu i nepotrebne troškove.&lt;ref name=&quot;ACCPandATSfive2&quot;&gt;{{Citation|title=Five Things Physicians and Patients Should Question|date=septembar 2013|url=http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-chest-physicians-and-american-thoracic-society/|author1=American College of Chest Physicians|author2=American Thoracic Society|work=Choosing Wisely: an initiative of the ABIM Foundation|publisher=American College of Chest Physicians and American Thoracic Society|access-date=6. 1. 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131103063427/http://www.choosingwisely.org/doctor-patient-lists/american-college-of-chest-physicians-and-american-thoracic-society/|archive-date=3. 11. 2013}}&lt;/ref&gt;
;Antibiotici za sekundarnu prevenciju koronarne bolesti srca'
[[Antibiotici]] mogu pomoći pacijentima s koronarnom bolešću da smanje rizik od [[srčani udar|srčanih]] i [[moždani udar|moždanih udara]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sethi NJ, Safi S, Korang SK, Hróbjartsson A, Skoog M, Gluud C, Jakobsen JC | title = Antibiotics for secondary prevention of coronary heart disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2 | issue = 5 | date = februar 2021 | pmid = 33704780 | pmc = 8094925 | doi = 10.1002/14651858.CD003610.pub4 | collaboration = Cochrane Heart Group }}&lt;/ref&gt; Međutim, dokazi iz 2021. godine ukazuju na to da su antibiotici za sekundarnu prevenciju koronarne bolesti srca štetni, sa povećanom smrtnošću i pojavom moždanog udara;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; upotreba antibiotika nije podržana za prevenciju sekundarne koronarne bolesti srca.

=== Fizička aktivnost ===
Rehabilitacija srca zasnovana na [[fizička vježba|vježbanju]] nakon srčanog udara smanjuje rizik od smrti od kardiovaskularnih bolesti i dovodi do manjeg broja hospitalizacija.&lt;ref name=&quot;AndersonThompson2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Dibben |first1=Grace |last2=Faulkner |first2=James |last3=Oldridge |first3=Neil |last4=Rees |first4=Karen |last5=Thompson |first5=David R. |last6=Zwisler |first6=Ann-Dorthe |last7=Taylor |first7=Rod S. |title=Exercise-based cardiac rehabilitation for coronary heart disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |date=6. 11. 2021 |volume=2021 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD001800.pub4 |doi-access=free|pmid=34741536 |pmc=8571912 |issn=1469-493X}}&lt;/ref&gt; Malo je visokokvalitetnih studija o koristima vježbanja kod osoba sa povećanim kardiovaskularnim rizikom, ali bez historije kardiovaskularnih bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Seron P, Lanas F, Pardo Hernandez H, Bonfill Cosp X | title = Exercise for people with high cardiovascular risk | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 8 | date = august 2014 | volume = 2014 | pmid = 25120097 | doi = 10.1002/14651858.CD009387.pub2 | pmc = 6669260 }}&lt;/ref&gt;
Sistematski pregled procjenjuje da je neaktivnost odgovorna za 6% tereta bolesti uzrokovanih koronarnom bolešću srca širom svijeta.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lee IM, Shiroma EJ, Lobelo F, Puska P, Blair SN, Katzmarzyk PT | title = Effect of physical inactivity on major non-communicable diseases worldwide: an analysis of burden of disease and life expectancy | journal = Lancet | volume = 380 | issue = 9838 | pages = 219–29 | date = juli 2012 | pmid = 22818936 | pmc = 3645500 | doi = 10.1016/S0140-6736(12)61031-9 | bibcode = 2012Lanc..380..219L }}&lt;/ref&gt; Autori su procijenili da se 121.000 smrtnih slučajeva od koronarne bolesti srca u Evropi 2008. godine moglo spriječiti da ljudi nisu bili fizički neaktivni. Dokazi niske kvalitete iz ograničenog broja studija ukazuju na to da joga ima blagotvorne učinke na [[krvni pritisak]] i [[holesterol]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hartley L, Dyakova M, Holmes J, Clarke A, Lee MS, Ernst E, Rees K | title = Yoga for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | date = maj 2014 | volume = 2014 | pmid = 24825181 | doi = 10.1002/14651858.CD010072.pub2 | pmc = 10075056 | url = http://wrap.warwick.ac.uk/61873/1/WRAP_Clarke_CD010072.pdf }}&lt;/ref&gt; Preliminarni dokazi ukazuju na to da programi vježbanja kod kuće mogu biti efikasniji u poboljšanju pridržavanja vježbanja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ashworth NL, Chad KE, Harrison EL, Reeder BA, Marshall SC | title = Home versus center based physical activity programs in older adults | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 1 | date = januar 2005 | volume = 2005 | pmid = 15674925 | pmc = 6464851 | doi = 10.1002/14651858.cd004017.pub2 }}&lt;/ref&gt;

===Dodaci prehrani===
Iako je [[zdrava prehrana]] korisna, nije dokazano da učinak suplementacije [[antioksidans]] ima ([[vitamin E]], [[vitamin C]], itd.) ili vitamina štiti od kardiovaskularnih bolesti, a u nekim slučajevima može dovesti i do štetnih posljedica.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Al-Khudairy L, Flowers N, Wheelhouse R, Ghannam O, Hartley L, Stranges S, Rees K | title = Vitamin C supplementation for the primary prevention of cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2017 | date = mart 2017 | issue = 3 | pmid = 28301692 | pmc = 6464316 | doi = 10.1002/14651858.CD011114.pub2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bhupathiraju SN, Tucker KL | title = Coronary heart disease prevention: nutrients, foods, and dietary patterns | journal = Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry | volume = 412 | issue = 17–18 | pages = 1493–514 | date = august 2011 | pmid = 21575619 | pmc = 5945285 | doi = 10.1016/j.cca.2011.04.038 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Myung SK, Ju W, Cho B, Oh SW, Park SM, Koo BK, Park BJ | title = Efficacy of vitamin and antioxidant supplements in prevention of cardiovascular disease: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials | journal = BMJ | volume = 346 | pages = f10 | date = januar 2013 | pmid = 23335472 | pmc = 3548618 | doi = 10.1136/bmj.f10 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kim J, Choi J, Kwon SY, McEvoy JW, Blaha MJ, Blumenthal RS, Guallar E, Zhao D, Michos ED | title = Association of Multivitamin and Mineral Supplementation and Risk of Cardiovascular Disease: A Systematic Review and Meta-Analysis | journal = Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes | volume = 11 | issue = 7 | doi = 10.1161/CIRCOUTCOMES.117.004224 | s2cid = 51615818 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Mineral]]ni dodaci također se nisu pokazali korisnima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Fortmann SP, Burda BU, Senger CA, Lin JS, Whitlock EP | title = Vitamin and mineral supplements in the primary prevention of cardiovascular disease and cancer: An updated systematic evidence review for the U.S. Preventive Services Task Force | journal = Annals of Internal Medicine | volume = 159 | issue = 12 | pages = 824–34 | date = decembar 2013 | pmid = 24217421 | doi = 10.7326/0003-4819-159-12-201312170-00729 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[Niacin]], vrsta vitamina B3, može biti izuzetak sa umjerenim smanjenjem rizika od kardiovaskularnih događaja kod osoba sa visokim rizikom.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Bruckert E, Labreuche J, Amarenco P | title = Meta-analysis of the effect of nicotinic acid alone or in combination on cardiovascular events and atherosclerosis | journal = Atherosclerosis | volume = 210 | issue = 2 | pages = 353–61 | date = juni 2010 | pmid = 20079494 | doi = 10.1016/j.atherosclerosis.2009.12.023 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lavigne PM, Karas RH | title = The current state of niacin in cardiovascular disease prevention: a systematic review and meta-regression | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-college-of-cardiology_2013-01-29_61_4/page/440 | journal = Journal of the American College of Cardiology | volume = 61 | issue = 4 | pages = 440–446 | date = januar 2013 | pmid = 23265337 | doi = 10.1016/j.jacc.2012.10.030 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Suplementacija [[magnezij]]a snižava [[hipertenzija|visoki krvni pritisak]] na način koji zavisi od doze.&lt;ref name=&quot;Jee2002&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jee SH, Miller ER, Guallar E, Singh VK, Appel LJ, Klag MJ | title = The effect of magnesium supplementation on blood pressure: a meta-analysis of randomized clinical trials | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-hypertension_2002-08_15_8/page/691 | journal = American Journal of Hypertension | volume = 15 | issue = 8 | pages = 691–6 | date = august 2002 | pmid = 12160191 | doi = 10.1016/S0895-7061(02)02964-3 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Terapija magnezijem preporučuje se osobama s komorskom [[srčana aritmija|aritmijom]] povezanom s ''[[torsades de pointes]]'', koji imaju [[sindrom dugog QT intervala]], te za liječenje osoba s aritmijama izazvanim intoksikacijom digoksinom.&lt;ref name=&quot;Zipes2006&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zipes DP, Camm AJ, Borggrefe M, Buxton AE, Chaitman B, Fromer M, Gregoratos G, Klein G, Moss AJ, Myerburg RJ, Priori SG, Quinones MA, Roden DM, Silka MJ, Tracy C, Smith SC, Jacobs AK, Adams CD, Antman EM, Anderson JL, Hunt SA, Halperin JL, Nishimura R, Ornato JP, Page RL, Riegel B, Blanc JJ, Budaj A, Dean V, Deckers JW, Despres C, Dickstein K, Lekakis J, McGregor K, Metra M, Morais J, Osterspey A, Tamargo JL, Zamorano JL | title = ACC/AHA/ESC 2006 Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force and the European Society of Cardiology Committee for Practice Guidelines (writing committee to develop Guidelines for Management of Patients With Ventricular Arrhythmias and the Prevention of Sudden Cardiac Death): developed in collaboration with the European Heart Rhythm Association and the Heart Rhythm Society | journal = Circulation | volume = 114 | issue = 10 | pages = e385-484 | date = septembar 2006 | pmid = 16935995 | doi = 10.1161/CIRCULATIONAHA.106.178233 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Nema dokaza da je suplementacija [[omega-3 masna kiselina|omega-3 masnim kiselinama]] korisna.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kwak SM, Myung SK, Lee YJ, Seo HG | title = Efficacy of omega-3 fatty acid supplements (eicosapentaenoic acid and docosahexaenoic acid) in the secondary prevention of cardiovascular disease: a meta-analysis of randomized, double-blind, placebo-controlled trials | journal = Archives of Internal Medicine | volume = 172 | issue = 9 | pages = 686–94 | date = maj 2012 | pmid = 22493407 | doi = 10.1001/archinternmed.2012.262 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; U pregledu iz 2022. godine utvrđeno je da neki [[dodaci prehrani]], uključujući [[mikronutrijent]]e, mogu smanjiti faktore rizika za kardiovaskularne bolesti.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=An |first1=Peng |last2=Wan |first2=Sitong |last3=Luo |first3=Yongting |last4=Luo |first4=Junjie |last5=Zhang |first5=Xu |last6=Zhou |first6=Shuaishuai |last7=Xu |first7=Teng |last8=He |first8=Jingjing |last9=Mechanick |first9=Jeffrey I. |last10=Wu |first10=Wen-Chih |last11=Ren |first11=Fazheng |last12=Liu |first12=Simin |title=Micronutrient supplementation to reduce cardiovascular risk |journal=Journal of the American College of Cardiology |date=13. 12. 2022 |volume=80 |issue=24 |pages=2269–2285 |doi=10.1016/j.jacc.2022.09.048 |pmid=36480969 |s2cid=254343574 |language=en |issn=0735-1097|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

==Upravljanje==
Kardiovaskularne bolesti mogu se liječiti, a početni tretman prvenstveno je usmjeren na promjene u prehrani i načinu života.&lt;ref name=WHO2011/&gt; [[Gripa]] može povećati vjerovatnoću srčanih i moždanih udara i stoga [[vakcinacija protiv gripe]] može smanjiti rizik od kardiovaskularnih događaja i smrti kod osoba sa srčanim bolestima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Clar C, Oseni Z, Flowers N, Keshtkar-Jahromi M, Rees K | s2cid = 205176857 | title = Influenza vaccines for preventing cardiovascular disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | issue = 5 | date = maj 2015 | volume = 2015 | pmid = 25940444 | doi = 10.1002/14651858.CD005050.pub3 | pmc = 8511741 }}&lt;/ref&gt;

Pravilno liječenje kardiovaskularnih bolesti (KVB) zahtijeva fokus na slučajeve infarkta miokarda (IM) i moždanog udara zbog njihove kombinovane visoke stope smrtnosti, imajući na umu isplativost bilo koje intervencije, posebno u zemljama u razvoju sa niskim ili srednjim nivoom prihoda.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Što se tiče IM-a, strategije koje koriste aspirin, atenolol, streptokinazu ili aktivator tkivnog plazminogena upoređene su za godine života prilagođene kvalitetu (QALY) u regijama sa niskim i srednjim prihodima. Troškovi za jedan QALY za aspirin i atenolol bili su manji od 25 USD, streptokinazu oko 680 USD, a t-PA 16.000 USD.&lt;ref name=Zip2018/&gt; [[Aspirin]], ACE inhibitori, [[beta-blokator]]i i [[statin]]i korišteni zajedno za sekundarnu prevenciju KVB u istim regijama pokazali su pojedinačne troškove QALY od 350 USD.&lt;ref name=Zip2018&gt;{{cite book | vauthors = Zipes DP, Libby P, Bonow RO, Mann DL, Tomaselli GF |title=Braunwald's Heart Disease E-Book: A Textbook of Cardiovascular Medicine |date=2018 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=978-0-323-55593-7 |page=15 |url=https://books.google.com/books?id=LwBGDwAAQBAJ&amp;pg=PA15 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Postoje i hirurške ili proceduralne intervencije koje mogu spasiti nečiji život ili ga produžiti. Kod problema sa srčanim zaliscima, osoba može imati operaciju zamjene zaliska. Kod aritmija, može se ugraditi vještački srčani [[pejsmejker]], kako bi se smanjio abnormalni srčani ritam, a za [[srčani udar]] postoji više opcija, dvije od njih su koronarna angioplastika i operacija koronarnog arterijskog [[bajpas]]a.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=What is Cardiovascular Disease? |url=https://www.heart.org/en/health-topics/consumer-healthcare/what-is-cardiovascular-disease |date=31. 5. 2017|website=www.heart.org |language=en}}&lt;/ref&gt;
Vjerovatno nema dodatne koristi u smislu smrtnosti i ozbiljnih neželjenih događaja kada su ciljne vrijednosti krvnog pritiska smanjene na ≤ 135/85 mmHg sa ≤ 140 na 160/90 do 100 mmHg.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Saiz |first1=Luis Carlos |last2=Gorricho |first2=Javier |last3=Garjón |first3=Javier |last4=Celaya |first4=Concepcion |last5=Erviti |first5=Juan |last6=Leache |first6=Leire |date=18. 11. 2022 |title=Blood pressure targets for the treatment of people with hypertension and cardiovascular disease |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=2022 |issue=11 |doi=10.1002/14651858.CD010315.pub5 |issn=1469-493X |pmc=9673465 |pmid=36398903}}&lt;/ref&gt;

==Epidemiologija==
{{owidslider
|start        = 2021
|list         = Template:OWID/deaths from cardiovascular disease ghe#gallery
|location      = commons
|caption      =
|title        =
|language     =
|file         = [[File:Deaths from cardiovascular disease ghe, World, 2021 (cropped).svg|thumb|upright=1.65| Smrtnost od kardiovaskularnih bolesti]]
|startingView = World
}}
Kardiovaskularne bolesti su vodeći uzrok smrti širom svijeta i u svim regijama osim Afrike.&lt;ref name=&quot;WHO2011&quot; /&gt; U 2008. godini, 30% svih globalnih smrtnih slučajeva pripisano je kardiovaskularnim bolestima. Smrti uzrokovane kardiovaskularnim bolestima također su veće u zemljama s niskim i srednjim prihodima, jer se preko 80% svih globalnih smrtnih slučajeva uzrokovanih kardiovaskularnim bolestima dogodilo u tim zemljama. Također se procjenjuje da će do 2030. godine preko 23 miliona ljudi umirati od kardiovaskularnih bolesti svake godine.
Procjenjuje se da će se 60% svjetskog tereta kardiovaskularnih bolesti pojaviti na južnoazijskom potkontinentu, iako on čini samo 20% svjetske populacije. Ovo može biti posljedica kombinacije genetske predispozicije i faktora okoline. Organizacije poput [[Indijsko udruženje za srce|Indijskog udruženja za srce]] rade sa [[Svjetska federacija za srce|Svjetskom federacijom za srce]], kako bi podigle svijest o ovom problemu.&lt;ref name=&quot;Indian Heart&quot;&gt;{{cite web| vauthors = Roo S |publisher=Indian Heart Association|title= Cardiac Disease Among South Asians: A Silent Epidemic|url=http://indianheartassociation.org/why-indians-why-south-asians/overview/  |access-date=31. 12. 2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518111218/http://indianheartassociation.org/why-indians-why-south-asians/overview/ |archive-date=18. 5. 2015 }}&lt;/ref&gt;

==Istraživanje==
{{Glavni|Srce-na-čipu|Sud-na-čipu}}
Postoje dokazi da su kardiovaskularne bolesti postojale u prahistoriji,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Thompson RC, Allam AH, Lombardi GP, Wann LS, Sutherland ML, Sutherland JD, Soliman MA, Frohlich B, Mininberg DT, Monge JM, Vallodolid CM, Cox SL, Abd el-Maksoud G, Badr I, Miyamoto MI, el-Halim Nur el-Din A, Narula J, Finch CE, Thomas GS | title = Atherosclerosis across 4000 years of human history: the Horus study of four ancient populations | url = https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-6-12-2013_381_9873/page/n60 | journal = Lancet | volume = 381 | issue = 9873 | pages = 1211–22 | date = april 2013 | pmid = 23489753 | doi = 10.1016/s0140-6736(13)60598-x | s2cid = 16928278 }}&lt;/ref&gt; a istraživanja kardiovaskularnih bolesti datiraju najmanje iz 18. stoljeća.&lt;ref&gt;{{Cite journal| vauthors = Alberti FB |date=1. 5. 2013|title=John Hunter's Heart|journal=The Bulletin of the Royal College of Surgeons of England|volume=95|issue=5|pages=168–69|doi=10.1308/003588413X13643054409261|issn=1473-6357|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Uzroci, prevencija i/ili liječenje svih oblika kardiovaskularnih bolesti ostaju aktivna područja biomedicinskih istraživanja, sa stotinama naučnih studija koje se objavljuju svake sedmice.
Nedavna područja istraživanja uključuju vezu između [[upala]] i [[ateroskleroza|ateroskleroze]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ruparelia N, Chai JT, Fisher EA, Choudhury RP | title = Inflammatory processes in cardiovascular disease: a route to targeted therapies | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 14 | issue = 3 | pages = 133–144 | date = mart 2017 | pmid = 27905474 | pmc = 5525550 | doi = 10.1038/nrcardio.2016.185 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Mason |first1=J. C. |last2=Libby |first2=P. |title=Cardiovascular disease in patients with chronic inflammation: mechanisms underlying premature cardiovascular events in rheumatologic conditions |journal=European Heart Journal |date=2. 2. 2015 |volume=36 |issue=8 |pages=482–489 |doi=10.1093/eurheartj/ehu403 |pmid=25433021 |pmc=4340364 }}&lt;/ref&gt; potencijal za nove terapijske intervencije,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Tang WH, Hazen SL | title = Atherosclerosis in 2016: Advances in new therapeutic targets for atherosclerosis | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 14 | issue = 2 | pages = 71–72 | date = januar 2017 | pmid = 28094270 | pmc = 5880294 | doi = 10.1038/nrcardio.2016.216 }}&lt;/ref&gt; i [[genetika]] koronarne bolesti srca.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Swerdlow DI, Humphries SE | title = Genetics of CHD in 2016: Common and rare genetic variants and risk of CHD | journal = Nature Reviews. Cardiology | volume = 14 | issue = 2 | pages = 73–74 | date = februar 2017 | pmid = 28054577 | doi = 10.1038/nrcardio.2016.209 | s2cid = 13738641 }}&lt;/ref&gt;
{{-}}

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Cardiovascular deseaes}}
* [https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds) WHO fact sheet on cardiovascular diseases]
* [https://academic.oup.com/eurheartj/article-pdf/42/34/3227/40326030/ehab484.pdf 2021 ESC Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice]
* [http://www.medicinenet.com/heart_disease_coronary_artery_disease/article.htm Heart Disease] [[MedicineNet]] — Slides, photos, descriptions
* [https://www.mdcalc.com/framingham-risk-score-hard-coronary-heart-disease Risk calculator]
* [https://kennis-research.shinyapps.io/CVRisk-App/ Interactive CV Risk Calculator]
{{Medicinski izvori
| DiseasesDB     = 28808
| ICD10          = {{ICD10|I|51|6|i|30}}
| ICD9           = {{ICD9|429.2}}
| ICDO           =
| OMIM           =
| MedlinePlus    =
| eMedicineSubj  =
| eMedicineTopic =
| MeshID         = D002318
}}
{{Patologija cirkulatornog sistema}}
{{Vaskularne bolesti}}
{{Određena stanja koja potiču iz perinatalnog perioda}}
{{Simptomi i znaci kardiovaskularnog sistema}}
{{Grupe bolesti}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Cardiovascular Disease}}
[[Kategorija:Bolesti povezane sa starenjem]]
[[Kategorija:Kardiovaskularne bolesti]]
[[Kategorija:Kardiologija]]</text>
      <sha1>cshmmeo7t8ifxsgp4nvc94uxoua0vu2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mihajlo Petrović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536359</id>
    <revision>
      <id>3926011</id>
      <parentid>3917826</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9092" sha1="89mrfra004bnrjwc5enl89jy2y2znl8" xml:space="preserve">{{Nedostaju izvori}}{{Čišćenje}}{{Standardi}}

{{Infokutija vojno lice
| ime               = Mihajlo Petrović
| slika             = Mihajlo Petrović (major Armije RBiH).jpg
| opis              = 
| veličina          = 
| datum rođenja     = 
| mjesto rođenja    = [[Beograd]], [[SFRJ]]
| datum smrti       = 25. oktobar 1992.
| mjesto smrti      = [[Šešićka planina]], [[Travnik]], [[Republika Bosna i Hercegovina]]
| nacionalnost      = Srbin
| nadimak           = 
| titule            = 
| pripadnost        = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]
| služba            = 
| čin               = major
| ratovi            = [[Rat u Bosni i Hercegovini]]
| bitke             = 
| vojska            = [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]
| rod               = 
| jedinice          = Prvi vlašićki odred
| komandovao        = Prvi vlašićki odred
| odlikovanja       = [[Orden Zlatni ljiljan]]; [[Orden Zlatni grb s mačevima]]
}}

'''Mihajlo Petrović''' (rođen u [[Beograd]]u – 25. oktobar 1992, [[Vlašić]]) bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i major [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] ostao je u [[Travnik]]u nakon povlačenja jedinice JNA, te se stavio na raspolaganje [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalnoj odbrani Republike Bosne i Hercegovine]]. Kasnije je komandovao odredom sastavljenim uglavnom od prognanih stanovnika sela [[Mudrike]] na području Vlašića. Poginuo je 25. oktobra 1992. godine od posljedica eksplozije mine na području Vlašića. Posthumno je odlikovan [[Zlatni ljiljan|Zlatnim ljiljanom]] i [[Zlatni grb s mačevima|Zlatnim grbom s mačevima]].&lt;ref name=&quot;Travnik2020&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://travnik.ba/na-danasnji-dan-preminuo-je-major-mihajlo-petrovic/
 |title=Na današnji dan poginuo je major Mihajlo Petrović legenda odbrane!
 |website=Travnik.ba
 |date=25. 10. 2020
 |access-date=30. 7. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Travnik2018&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://travnik-grad.info/obiljezena-godisnjica-pogibije-legendarnog-majora-mihajla-petrovica/
 |title=Obilježena godišnjica pogibije legendarnog majora Mihajla Petrovića
 |website=Travnik-grad.info
 |date=25. 10. 2018
 |access-date=30. 7. 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
=== Rani život i služba u JNA ===

Petrović je rođen u Beogradu, gdje je proveo dio ranog života. Bio je oficir [[Jugoslavenska narodna armija|Jugoslavenske narodne armije]] i imao čin majora, po struci je bio magistar [[Elektrotehnika|elektrotehnike]].&lt;ref name=&quot;Senzor2024&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/
 |title=Mihajlo Petrović: Rođeni Beograđanin koji je branio BiH
 |website=Senzor.ba
 |date=5. 6. 2024
 |access-date=30. 7. 2026
 |archive-date=20. 5. 2026
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260520224726/https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

Godine 1975. došao je u Travnik. U Travniku je živio sa suprugom Anom i djecom.&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo2016&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/ja-sam-srbin-iz-beograda-i-dosao-sam-ovdje-da-se-borim-sa-vama/242228
 |title=„Ja sam Srbin iz Beograda i došao sam ovdje da se borim sa vama“
 |website=RadioSarajevo.ba
 |date=25. 10. 2016
 |access-date=30. 7. 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Ostanak u Travniku ===
U proljeće 1992, nakon početka rata u Bosni i Hercegovini, jedinica JNA kojoj je Petrović pripadao napustila je Travnik. Petrović je odlučio ostati u Travniku i staviti se na raspolaganje Teritorijalnoj odbrani Republike Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;Travnik2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo2016&quot;/&gt; Petrović nije prihvatio poziv porodice da se vrati u Beograd, niti prijedlog porodice svoje supruge da se preseli u Zagreb. U Travniku su s njim ostali supruga Ana i njihova djeca.&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo2016&quot;/&gt;
Dio Mudričana u početku je s nepovjerenjem prihvatio činjenicu da ih vodi Srbin iz Beograda. Međutim, tokom obuke i zajedničkog ratovanja Petrović je stekao njihovo povjerenje.&lt;ref name=&quot;Miruh2016&quot;/&gt;

Petrović je grupu boraca prethodno obučavao u Travniku, nakon čega je zajedno s njima otišao na područje Vlašića. Na Vlašiću je formiran Prvi vlašićki odred, čiji je prvi komandant bio Petrović. Odred je brojao između dvije i tri stotine boraca.&lt;ref name=&quot;Miruh2016&quot;/&gt;

=== Djelovanje na Vlašiću ===
Petrović i pripadnici odreda djelovali su na području Šešićke planine i drugih položaja na Vlašiću. Odred je učestvovao u borbama protiv snaga [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]], uključujući diverzantske akcije i napade na položaje na području Vlašića.&lt;ref name=&quot;Miruh2016&quot;/&gt;

U jednom intervjuu koji se pripisuje Petroviću, a koji je 26. juna 1992. objavila TVBiH, govorio je o prognanicima iz Bosanske krajine i stanovnicima Vlašića. Njegove izjave iz tog perioda kasnije su više puta citirane u medijskim tekstovima o njegovom ratnom angažmanu.&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo2019&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-petrovica-beogradanin-koji-je-odlucio-dati-zivot-za-bosnu/355192
 |title=Sjećanje na majora Petrovića: Beograđanin koji je odlučio dati život za Bosnu
 |website=RadioSarajevo.ba
 |date=25. 10. 2019
 |access-date=30. 7. 2026
}}&lt;/ref&gt;

U intervjuu je, između ostalog, rekao:

{{citat|Nakon razaranja Turbeta i Karaule i susreta kolona prognanih sa područja Bosanske krajine, postao sam veći Musliman od svih bosanskohercegovačkih Muslimana. A na Drini i Savi biću veći Srbin od svih bosanskohercegovačkih Srba.|Mihajlo Petrović, prema navodu RadioSarajevo.ba, 26. juni 1992.}}

== Pogibija ==

Krajem oktobra 1992, nakon pada [[Jajce|Jajca]], komanda u Travniku donijela je odluku o povlačenju dijela snaga sa položaja na Šešićkoj planini. Petrović je nakon toga učestvovao u postavljanju mina na području položaja koje su napuštali.&lt;ref name=&quot;Miruh2016&quot;/&gt;

Dana 25. oktobra 1992. Petrović je smrtno stradao od posljedica eksplozije mine na području Vlašića, u blizini kote Mlakva. Petrović je stradao tokom postavljanja mina.&lt;ref name=&quot;Miruh2016&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Avaz2014&quot;/&gt;

Nakon ranjavanja Petrović je prebačen prema Travniku, a potom je upućen prema [[Zenica|Zenici]], ali je tokom transporta preminuo.&lt;ref name=&quot;Miruh2016&quot;/&gt;

== Sahrana ==
Petrović je sahranjen 27. oktobra 1992. na šehidskom mezarju kod [[Lukačka džamija|Lukačke džamije]] u Travniku.&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo2021&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-mihajla-petrovica-ukopan-je-prekriven-zastavom-s-ljiljanima/434925
 |title=Sjećanje na majora Mihajla Petrovića: Ukopan je prekriven zastavom s ljiljanima...
 |website=RadioSarajevo.ba
 |date=27. 10. 2021
 |access-date=30. 7. 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Odlikovanja ==
Mihajlo Petrović bio je dobitnik ratnih priznanja Armije Republike Bosne i Hercegovine, [[Zlatni ljiljan|Zlatnog ljiljana]] i [[Orden zlatnog grba s mačevima|Zlatnog grba s mačevima]].&lt;ref name=&quot;Travnik2020&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Travnik2018&quot;/&gt;

== Sjećanje ==
Njegova biografija i ratni put obrađeni su u dokumentarnom filmu ''[[Junak umire jednom]]'', koji je režirao [[Avdo Huseinović]]. Film se bavi Srbima koji su se tokom rata borili u sastavu Armije Republike Bosne i Hercegovine, a naslov je preuzet iz poznatog Petrovićevog ratnog govora.&lt;ref name=&quot;RadioSarajevo2019&quot;/&gt;

O Petroviću su njegovi saborci sa Vlašića pjevali pjesme i bećarce. Jedan od stihova koji se navodi u kasnijim zapisima glasi:

{{citat|Po Travniku raja priča:
Eto našeg Petrovića!
Hrabre borce on nam vodi
Da živimo u slobodi!|Saborci Mihajla Petrovića, prema kasnijim zapisima}}

== Vidi još ==
* [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]
* [[Rat u Bosni i Hercegovini]]
* [[Travnik]]
* [[Vlašić]]
* [[Jovan Divjak]]
* [[Srbi u Armiji Republike Bosne i Hercegovine]]

== Reference ==

{{reflist}}

== Vanjske poveznice ==

* [https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ Mihajlo Petrović: Rođeni Beograđanin koji je branio BiH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260520224726/https://senzor.ba/mihajlo-petrovic-rodjeni-beogradjanin-koji-je-branio-bih/ |date=20. 5. 2026 }}
* [https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/teme/sjecanje-na-majora-petrovica-beogradanin-koji-je-odlucio-dati-zivot-za-bosnu/355192 Sjećanje na majora Petrovića: Beograđanin koji je odlučio dati život za Bosnu]
* [https://travnik.ba/na-danasnji-dan-preminuo-je-major-mihajlo-petrovic/ Na današnji dan poginuo je major Mihajlo Petrović legenda odbrane!]

{{DEFAULTSORT:Petrović, Mihajlo }}
[[Kategorija:Oficiri Armije Republike Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Oficiri Jugoslavenske narodne armije]]
[[Kategorija:Srbi u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Umrli 1992.]]
[[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Travnik]]
[[Kategorija:Dobitnici odlikovanja Armije Republike Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>89mrfra004bnrjwc5enl89jy2y2znl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sistemska biologija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536360</id>
    <revision>
      <id>3925891</id>
      <parentid>3921891</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:54:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46244" sha1="3jl75n54x28966mi6477c09e3265x56" xml:space="preserve">{{Short description|Computational and mathematical modeling of complex biological systems}}
{{Razlikovati| Sistematska biologija}}
'''Sistemska biologija''' je [[računarsko modeliranje|računarska]] i [[matematika|matematička]] analiza i modeliranje složenih [[biološki sistem|bioloških sistema]]. To je interdisciplinarno polje studija zasnovano na [[biologija|biologiji]] koje se fokusira na složene interakcije unutar bioloških sistema, koristeći holistički pristup ([[holizam]] umjesto tradicionalnijeg [[redukcionizam|redukcionizma]]) biološkim istraživanjima..&lt;ref name=&quot;Tavassoly 487–500&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Tavassoly|first1=Iman|last2=Goldfarb|first2=Joseph|last3=Iyengar|first3=Ravi|date=4. 10. 2018|title=Systems biology primer: the basic methods and approaches|journal=Essays in Biochemistry|volume=62|issue=4|pages=487–500|doi=10.1042/EBC20180003|issn=0071-1365|pmid=30287586|s2cid=52922135}}&lt;/ref&gt; Ova višestruka istraživačka oblast zahtijeva zajedničke napore hemičara, biologa, matematičara, fizičara i inženjera, kako bi se dešifrovala biologija složenih živih sistema, spajanjem različitih kvantitativnih molekularnih mjerenja sa pažljivo konstruisanim matematičkim modelima. Predstavlja sveobuhvatnu metodu za razumijevanje složenih odnosa unutar bioloških sistema. Za razliku od konvencionalnih bioloških studija koje se obično fokusiraju na izolovane elemente, sistemska biologija nastoji da kombinuje različite biološke podatke, kako bi stvorila modele koji ilustruju i objašnjavaju dinamičke interakcije unutar sistema. Ova metodologija neophodna je za razumijevanje složenih mreža [[gen]]a, [[protein]]a i [[metabolit]]a koji utiču na ćelijske aktivnosti i [[osobina|osobine]] organizama.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=MacLeod |first1=Miles |last2=Nersessian |first2=Nancy J. |date=1. 10. 2016 |title=Interdisciplinary problem- solving: emerging modes in integrative systems biology |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13194-016-0157-x |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=401–418 |doi=10.1007/s13194-016-0157-x |issn=1879-4920}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Veenstra |first=Timothy D. |date=februar 2021 |title=Omics in Systems Biology: Current Progress and Future Outlook |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.202000235 |journal=Proteomics |language=en |volume=21 |issue=3–4 |doi=10.1002/pmic.202000235 |pmid=33320441 |issn=1615-9853|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  Jedan od ciljeva sistemske biologije je modeliranje i otkrivanje emergentnih svojstava ćelija, tkiva i [[organizam]]a koji funkcionišu kao sistem čiji je teorijski opis moguć samo korištenjem tehnika sistemske biologije.&lt;ref name=&quot;Tavassoly 487–500&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-642-35938-5 |title=Perspectives on Organisms: Biological time, Symmetries and Singularities |last2=Montévil |first2=Maël |date=2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-35937-8 |series=Lecture Notes in Morphogenesis |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-35938-5}}&lt;/ref&gt; Istražujući kako funkcija proizlazi iz dinamičkih interakcija, sistemska biologija premošćuje jazove koji postoje između molekula i fizioloških procesa.
Kao [[paradigma]], sistemska biologija se obično definira u antitezi prema takozvanoj [[redukcionizam|redukcionističkoj]] paradigmi ([[biološka organizacija]]), iako je u skladu sa [[naučna metoda|naučnom metodom]]. Razlika između dvije paradigme spominje se u ovim citatima: &quot;[[redukcionizam|redukcionistički]] pristup uspješno je identificirao većinu komponenti i mnoge interakcije, ali, nažalost, ne nudi uvjerljive koncepte ili metode za razumijevanje kako se pojavljuju svojstva sistema... pluralizam uzroka i posljedica u biološkim mrežama se bolje rješava posmatranjem, putem kvantitativnih mjera, više komponenti istovremeno i rigoroznom integracijom podataka s matematičkim modelima&quot;. (Sauer ''et al.'')&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sauer |first1=Uwe |last2=Heinemann |first2=Matthias |last3=Zamboni |first3=Nicola |date=27. 4. 2007 |title=Getting Closer to the Whole Picture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1142502 |journal=Science |language=en |volume=316 |issue=5824 |pages=550–551 |doi=10.1126/science.1142502 |pmid=17463274 |bibcode=2007Sci...316..550S |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt; &quot;Sistemska biologija&amp;nbsp... radi o sastavljanju, a ne o rastavljanju, integraciji, a ne o redukciji. To zahtijeva da razvijemo načine razmišljanja o integraciji koji su jednako rigorozni kao i naši redukcionistički programi, ali drugačiji.... To znači promjenu naše filozofije, u punom smislu te riječi.&quot; ([[Denis Noble]])&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Noble |first=Denis |title=The music of life: biology beyond the genome |url=https://archive.org/details/musicoflifebiolo0000nobl |date=2009 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-929573-9 |edition=Repr |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;
[[Slika:Omics-en.svg|thumb|280px| Centralni tok bioloških informacija i odgovarajuća omika, s naglaskom na pristup sistemske biologije integriranja [[genomika|genomike]], [[transkriptomika|transkriptomike]], [[oroteomika|proteomike]] i [[metabolomika|metabolomike]] radi povezivanja [[genotip]]a sa [[fenotip]]om.]]
Djeluje kao niz operativnih [[protokol (prirodne nauke)|protokola]] koji se koriste za izvođenje istraživanja, ciklus sastavljen od teorije, [[matematički model|analitičkog]] ili [[računarsko modeliranje|računarskog modela]] za predlaganje specifičnih provjerljivih hipoteza o biološkom sistemu, eksperimentalne validacije, a zatim korištenja novostečenog kvantitativnog opisa ćelija ili ćelijskih procesa za usavršavanje računarskog modela ili teorije.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kholodenko |first1=Boris N. |chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks |date=2005 |title=Systems Biology |url=https://archive.org/details/systemsbiologyde0000unse |pages=[https://archive.org/details/systemsbiologyde0000unse/page/143 143]–159 |editor-last=Alberghina |editor-first=Lila |location=Berlin/Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |language=en |doi=10.1007/b136809 |isbn=978-3-540-22968-1 |last2=Bruggeman |first2=Frank J. |last3=Sauro |first3=Herbert M. |editor2-last=Westerhoff |editor2-first=H.V.}}&lt;/ref&gt; Budući da je cilj model interakcija u sistemu, eksperimentalne tehnike koje najviše odgovaraju sistemskoj biologiji su one koje obuhvataju cijeli sistem i pokušavaju biti što potpunije. Stoga se [[multiomika]] ([[transkriptomika]], [[metabolomika]], [[proteomika]], itd.) i [[tehnike visokog protoka|visokopropusni skrining]] koriste za prikupljanje kvantitativnih podataka za konstrukciju i validaciju modela.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Romualdi |first1=Chiara |chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources |date=2009 |title=Bioinformatics for Systems Biology |pages=181–205 |editor-last=Krawetz |editor-first=Stephen |location=Totowa, NJ |publisher=Humana Press |language=en |doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 |isbn=978-1-934115-02-2 |last2=Lanfranchi |first2=Gerolamo}}&lt;/ref&gt;
Sveobuhvatan pristup sistemske biologije zahtijeva: 
#temeljitu karakterizaciju organizma u pogledu njegovih molekularnih komponenti, interakcija među tim molekulama i kako te interakcije doprinose ćelijskim funkcijama; 
#detaljnu prostorno-vremensku molekularnu karakterizaciju ćelije (naprimjer, dinamika komponenti, kompartmentalizacija i transport [[vezikula]]); i 
#opsežnu sistemsku analizu &quot;molekularnog odgovora&quot; ćelije na vanjske i unutrašnje perturbacije. Nadalje, podatke iz (1) i (2) treba sintetizirati u matematičke modele, kako bi se testiralo znanje generiranjem predviđanja ([[hipoteza]]), otkrivanjem novih bioloških mehanizama, procjenom ponašanja sistema izvedenog iz (3) i konačno formuliranjem racionalnih strategija za kontrolu i manipulaciju ćelijama. Da bi se suočila s ovim izazovima, sistemska biologija mora uključiti metode i pristupe iz različitih disciplina koje se tradicionalno nisu međusobno povezivale.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bruggeman |first1=Frank J. |last2=Westerhoff |first2=Hans V. |date=januar 2007 |title=The nature of systems biology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0966842X06002642 |journal=Trends in Microbiology |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=45–50 |doi=10.1016/j.tim.2006.11.003|pmid=17113776 |bibcode=2007TrMic..15...45B |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Pojava multiomičkih tehnologija transformirala je sistemsku biologiju, pružajući opsežne skupove podataka koji pokrivaju različite biološke slojeve, uključujući genomiku, transkriptomiku, proteomiku i metabolomiku. Ove tehnologije omogućavaju mjerenje [[biomolekula]] velikih razmjera, što dovodi do dubljeg razumijevanja bioloških procesa i interakcija.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dhillon |first1=Bhavjinder K. |last2=Smith |first2=Maren |last3=Baghela |first3=Arjun |last4=Lee |first4=Amy H. Y. |last5=Hancock |first5=Robert E. W. |date=30. 7. 2020 |title=Systems Biology Approaches to Understanding the Human Immune System |journal=Frontiers in Immunology |volume=11|doi=10.3389/fimmu.2020.01683 |doi-access=free |issn=1664-3224 |pmc=7406790 |pmid=32849587}}&lt;/ref&gt; Sve se više koriste metode poput analize mreža, mašinskog učenja i obogaćivanja puteva za integraciju i interpretaciju multiomičkih podataka, čime se poboljšava razumijevanje bioloških funkcija i mehanizama bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pazhamala |first1=Lekha T. |last2=Kudapa |first2=Himabindu |last3=Weckwerth |first3=Wolfram |last4=Millar |first4=A. Harvey |last5=Varshney |first5=Rajeev K. |date=juli 2021 |title=Systems biology for crop improvement |journal=The Plant Genome |language=en |volume=14 |issue=2|doi=10.1002/tpg2.20098 |pmid=33949787 |issn=1940-3372|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
[[Slika:SystemsBiologyTrendsInMostCitedResearch.PNG|thumb|Trendovi u istraživanju sistemske biologije. Od 1992. do 2013. godine, broj članaka o razvoju baza podataka se povećao. Članci o algoritmima su fluktuirali, ali su ostali prilično stabilni. Broj članaka o mrežnim svojstvima i razvoju softvera ostao je nizak, ali je doživio porast otprilike na polovini vremenskog perioda 1992–2013. Broj članaka o analizi metaboličkog toka smanjio se od 1992. do 2013. godine. U 1992. godini, članci o algoritmima, jednačinama, modeliranju i simulaciji bili su najcitiraniji. U 2012. godini, najcitiraniji su bili članci o razvoju baza podataka.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Zou|first1=Yawen|last2=Laubichler|first2=Manfred D.|date=25. 7. 2018 |title=From systems to biology: A computational analysis of the research articles on systems biology from 1992 to 2013|journal=PLOS ONE|language=en|volume=13|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0200929|issn=1932-6203|pmc=6059489|pmid=30044828|bibcode=2018PLoSO..1300929Z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;]]
;Holizam naspram redukcionizma

Teško je pratiti porijeklo i početke sistemske biologije. Sveobuhvatna perspektiva ljudskog tijela bila je ključna za medicinske prakse grčke, rimske i istočnoazijske tradicije, gdje su ljekari i mislioci poput [[Hipokrat]]a vjerovali da su zdravlje i bolest povezani s ravnotežom ili poremećajem tjelesnih tekućina poznatih kao humori. Ova holistička perspektiva opstala je u zapadnom svijetu tokom 19. i 20. stoljeća, a istaknuti fiziolozi smatrali su da tijelo kontroliraju različiti sistemi, uključujući [[nervni sistem|nervni]], [[gastrointestinalni sistem|gastrointestinalni]] i [[kardiovaskularni sistem]]. Međutim, u drugoj polovini 20. stoljeća ovaj način razmišljanja uveliko je zamijenio redukcionizam:&lt;ref&gt;Savageau MA. Reconstructionist molecular biology. The New Biologist. 1991 Feb;3(2):190-197. PMID 2065013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigandt, I., and Love, A. (2017). ''Reductionism in biology''. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Available at: &lt;nowiki&gt;https://plato.stanford.edu/entries/reduction-biology/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; Da bi se shvatilo kako tijelo pravilno funkcioniše, bilo je potrebno shvatiti ulogu svake komponente, od tkiva i ćelija do kompletnog skupa intracelularnih molekularnih gradivnih blokova.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Voit |first=Eberhard O. |date=5. 10. 2022 |title=Perspective: Systems biology beyond biology |journal=Frontiers in Systems Biology |volume=2|doi=10.3389/fsysb.2022.987135 |doi-access=free |issn=2674-0702}}&lt;/ref&gt;
U 17. stoljeću, trijumfi fizike i napredak mehaničkih satova podstakli su redukcionistički pogled u biologiji, tumačeći organizme kao složene mašine sastavljene od jednostavnijih elemenata.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Trewavas |first=Anthony |date=oktobar 2006 |title=A Brief History of Systems Biology: &quot;Every object that biology studies is a system of systems.&quot; Francois Jacob (1974). |journal=The Plant Cell |language=en |volume=18 |issue=10 |pages=2420–2430 |doi=10.1105/tpc.106.042267 |issn=1040-4651 |pmc=1626627 |pmid=17088606}}&lt;/ref&gt;

[[Jan Smuts]] (1870–1950), prirodnjak/filozof i dva puta premijer Južne Afrike, skovao je uobičajeno korišteni termin [[holizam]]. Predloženo je da cijeli sistemi poput [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[tkivo|tkiva]], [[organizam]]a i [[populacija]] imaju jedinstvena (emergentna) svojstva. Bilo je nemoguće pokušati ponovo sastaviti ponašanje cjeline iz svojstava pojedinačnih komponenti, a nove tehnologije su bile neophodne da bi se definisalo i razumjelo ponašanje sistema.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Iako se [[redukcionizam]] i holizam često suprotstavljaju jedan drugom, oni se mogu sintetizirati. Mora se razumjeti kako su organizmi izgrađeni (redukcionizam), dok je podjednako važno razumjeti zašto su tako uređeni (sistemi; holizam). Svaki pruža korisne uvide i odgovara na različita pitanja. Međutim, proučavanje bioloških sistema zahtijeva znanje o paradigmama kontrole i dizajna, kao i principe strukturne stabilnosti, otpornosti i robusnosti koji se ne mogu direktno zaključiti iz mehanističkih informacija. Dublji uvid će se dobiti primjenom kompjuterskog modeliranja kako bi se prevazišla složenost bioloških sistema.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Ipak, ovu perspektivu dosljedno su balansirali mislioci koji su naglašavali značaj organizacije i emergentnih osobina u živim sistemima. Ova redukcionistička perspektiva postigla je izuzetan uspjeh, a razumijevanje bioloških procesa proširilo se nevjerovatnom brzinom i intenzitetom. Međutim, uz ove izvanredne napretke, nauka je postepeno shvatila da posjedovanje potpunih [[informacija]] o molekularnim komponentama samo po sebi nije dovoljno da se razjasni funkcionisanje života: pojedinačne komponente rijetko ilustruju funkciju složenog sistema. Sada je općeprihvaćeno da su nam potrebni pristupi za rekonstrukciju integrisanih sistema iz njihovih sastavnih dijelova i procesa ako želimo razumjeti biološke [[fenomen]]e i manipulisati njima na promišljen i fokusiran način.&lt;ref&gt;Savageau MA. The challenge of reconstruction. New Biol. 1991 Feb;3(2):101-2. PMID 2065004.&lt;/ref&gt;
;Porijeklo sistemske biologije kao oblasti
Termin &quot;sistemska biologija&quot; prvi put je uveden na konferenciji 1968. godine.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last=Mesarović |first=Mihajlo D. |date=1968 |editor-last=Mesarović |editor-first=M. D. |chapter=Systems Theory and Biology—View of a Theoretician |book-title=Systems Theory and Biology: Proceedings of the III Systems Symposium at Case Institute of Technology |language=en |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=59–87 |doi=10.1007/978-3-642-88343-9_3 |isbn=978-3-642-88343-9}}&lt;/ref&gt; Oni koji su se bavili ovom disciplinom ubrzo su prepoznali – i to razumijevanje je postepeno postalo poznato široj javnosti – da su računarski pristupi neophodni za potpuno artikulisanje koncepata i potencijala sistemske biologije. Konkretno, ove tehnike su morale da posmatraju biološke fenomene kao složene, višeslojne, adaptivne i dinamičke sisteme. Morale su uzeti u obzir transformacije i složene nelinearnosti, omogućavajući time nesmetanu integraciju manjih modela (&quot;modula&quot;) u veće, dobro organizovane sklopove modela unutar složenih okruženja. Postalo je jasno da su [[matematika]] i [[računarstvo]] ključni za ove metode.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Melham |first=Tom |date=april 2013 |title=Modelling, abstraction, and computation in systems biology: A view from computer science |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0079610712000892 |journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology |language=en |volume=111 |issue=2–3 |pages=129–136 |doi=10.1016/j.pbiomolbio.2012.08.015|pmid=22975313 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Motta |first1=S. |last2=Pappalardo |first2=F. |date=1. 7. 2013 |title=Mathematical modeling of biological systems |url=https://academic.oup.com/bib/article-lookup/doi/10.1093/bib/bbs061 |journal=Briefings in Bioinformatics |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=411–422 |doi=10.1093/bib/bbs061 |pmid=23063928 |issn=1467-5463}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cvijovic |first1=Marija |last2=Höfer |first2=Thomas |last3=Aćimović |first3=Jure |last4=Alberghina |first4=Lilia |last5=Almaas |first5=Eivind |last6=Besozzi |first6=Daniela |last7=Blomberg |first7=Anders |last8=Bretschneider |first8=Till |last9=Cascante |first9=Marta |last10=Collin |first10=Olivier |last11=de Atauri |first11=Pedro |last12=Depner |first12=Cornelia |last13=Dickinson |first13=Robert |last14=Dobrzynski |first14=Maciej |last15=Fleck |first15=Christian |date=26. 5. 2016 |title=Strategies for structuring interdisciplinary education in Systems Biology: an European perspective |journal=npj Systems Biology and Applications |language=en |volume=2 |issue=1 |page=16011 |doi=10.1038/npjsba.2016.11 |issn=2056-7189 |pmc=5516850 |pmid=28725471}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=MacLeod |first=Miles |date=septembar 2021 |title=The applicability of mathematics in computational systems biology and its experimental relations |url=https://link.springer.com/10.1007/s13194-021-00403-3 |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=11 |issue=3|issn=1879-4912}}&lt;/ref&gt; Ubrzanje razumijevanja sistema došlo je objavljivanjem prvog revolucionarnog teksta koji je sakupljao molekularnu, fiziološku i anatomsku individualnost kod životinja,&lt;ref&gt;Williams, R.J. (1956). Biochemical Individuality. The Key for the Genetotrophic Concept. (New York: John Wiley &amp; Sons).&lt;/ref&gt; koje je opisano kao revolucija.&lt;ref&gt;Elsasser, W. (1987). Reflections on a Theory of Organisms. (Quebec, Canada: Orbis).&lt;/ref&gt;

U početku, šira naučna zajednica nije bila voljna da prihvati integraciju računarskih metoda i teorije upravljanja u istraživanje živih sistema, vjerujući da je &quot;biologija previše složena da bi se primjenjivala matematika&quot;. Međutim, kako se približavao novi milenij, ovo gledište je doživjelo značajnu i trajnu transformaciju.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sve više naučnika je počelo raditi na integraciji matematičkih koncepata kako bi razumjeli i riješili biološke probleme. Sada se sistemska biologija široko primjenjuje u nekoliko oblasti, uključujući poljoprivredu i medicinu.

== Pristupi sistemskoj biologiji ==

=== Pristup odozgo prema dolje ===
Sistemska biologija odozgo prema dolje identificira mreže molekularnih interakcija analizirajući [[korelacija|korelirana]] ponašanja uočena u studijama velikih razmjera '[[omika]]'. Pojavom 'omics', ova strategija odozgo prema dolje postala je vodeći pristup. Počinje sa sveobuhvatnom perspektivom ponašanja sistema – ispitujući sve odjednom – prikupljanjem eksperimentalnih podataka na nivou cijelog [[genom]]a i nastoji otkriti i razumjeti biološke mehanizme na granularnijem nivou – posebno, pojedinačne komponente i njihove interakcije. U ovom okviru sistemske biologije &quot;od vrha prema dolje&quot;, primarni cilj je otkriti nove molekularne mehanizme kroz ciklični proces koji započinje eksperimentalnim podacima, prelazi u analizu podataka i integraciju, kako bi se identificirale korelacije među koncentracijama molekula, a završava razvojem hipoteza u vezi s ko– i inter– regulacijom molekularnih grupa. Ove hipoteze zatim generiraju nova predviđanja [[korelacija]], koja se mogu istražiti u narednim eksperimentima ili kroz dodatna biohemijska istraživanja.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Chellaboina |first1=V. |last2=Bhat |first2=S. P. |last3=Haddad |first3=W. M. |last4=Bernstein |first4=D. S. |date=august 2009 |title=Modeling and analysis of mass-action kinetics |journal=IEEE Control Systems Magazine |volume=29 |issue=4 |pages=60–78 |doi=10.1109/MCS.2009.932926 |issn=1941-000X |s2cid=12122032}}&lt;/ref&gt; Značajne prednosti sistemske biologije od vrha prema dolje leže u njenom potencijalu da pruži sveobuhvatne (tj. genomske) uvide i njenom fokusu na [[metabolom]], [[fluksom]], [[transkriptom]] i/ili [[proteom]]. Metode od vrha prema dolje daju prioritet ukupnim stanjima sistema kao faktorima uticaja u modelima i računarskim (ili optimalnim) principima koji upravljaju dinamikom globalnog sistema. Naprimjer, dok dinamika motorne kontrole (neuro) proizlazi iz interakcija miliona [[neuron]]a, neuronski motorni sistem također se može okarakterizirati kao vrsta sistema povratne kontrole, koji usmjerava 'biljku' (tijelo) i vodi kretanje minimiziranjem 'funkcija troškova' (npr. postizanje trajektorija s minimalnim trzajem).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brown |first1=Kevin S. |last2=Sethna |first2=James P. |date=12. 8. 2003 |title=Statistical mechanical approaches to models with many poorly known parameters |journal=Physical Review E |volume=68 |issue=2 |bibcode=2003PhRvE..68b1904B |doi=10.1103/physreve.68.021904 |issn=1063-651X |pmid=14525003}}&lt;/ref&gt;

=== Pristup odozdo prema gore ===
Sistemska biologija odozdo prema gore zaključuje funkcionalne karakteristike koje mogu proizaći iz podsistema karakteriziranog visokim stepenom mehanističkih detalja koristeći molekularne tehnike. Ovaj pristup počinje s osnovnim elementima razvojem interaktivnog ponašanja (jednačine brzine) svakog komponentnog procesa (npr. [[enzim]]skih procesa) unutar upravljivog dijela sistema. Ispituje mehanizme putem kojih nastaju funkcionalna svojstva u interakcijama poznatih komponenti. Nakon toga, ove formulacije se kombinuju kako bi se razumjelo ponašanje sistema. Primarni cilj ove metode je integracija modela puteva u sveobuhvatni model koji predstavlja cijeli sistem – vrh ili cjelinu. Kako istraživanje i razumijevanje napreduju, ovi modeli se često proširuju uključivanjem dodatnih procesa s visokim mehanističkim detaljima.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Pristup odozdo prema gore olakšava integraciju i prevođenje ''[[in vitro]]'' nalaza specifičnih za lijekove u ''[[in vivo]]'' ljudski kontekst. Ovo obuhvata podatke prikupljene tokom ranih faza razvoja lijekova, kao što su procjene sigurnosti. Prilikom procjene sigurnosti srčanih oboljenja, čisto ovakvo modeliranje i simulacija podrazumijeva rekonstrukciju procesa koji određuju izloženost, što uključuje profile koncentracije u plazmi (ili srčanom tkivu) i vremena te njihove [[elektrofiziologija|elektrofiziološke]] implikacije, idealno uključujući hemodinamske efekte i promjene kontraktilnosti. Postizanje ovoga zahtijeva različite modele, od pojedinačnih ćelija do naprednih trodimenzijskih (3D) višefaznih modela. Informacije iz više ''in vitro'' sistema koji služe kao zamjena za ''in vivo'' procese apsorpcije, distribucije, [[metabolizam|metabolizma]] i izlučivanja (ADME) omogućavaju predviđanja izloženosti lijeku, dok in vitro podaci o interakcijama lijek-[[ionski kanal]] podržavaju prevođenje izloženosti na potencijale površine tijela i izračunavanje važnih elektrofizioloških krajnjih tačaka. Razdvajanje podataka vezanih za lijek, sistem i dizajn ispitivanja, što je karakteristično za bottom-up pristup, omogućava predviđanja odnosa izloženost–odgovor, uzimajući u obzir i inter– i intra–individualnu varijabilnost, što ga čini vrijednim alatom za procjenu efekata lijekova na nivou populacije. U literaturi, dokumentirani su brojni uspješni primjeri primjene fiziološki zasnovanog farmakokinetičkog (PBPK) modeliranja u otkrivanju i razvoju lijekova.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Orth |first1=Jeffrey D |last2=Thiele |first2=Ines |last3=Palsson |first3=Bernhard Ø |date=mart 2010 |title=What is flux balance analysis? |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=245–248 |doi=10.1038/nbt.1614 |issn=1087-0156 |pmc=3108565 |pmid=20212490}}&lt;/ref&gt;

== Povezane discipline ==
[[Slika:Signal transduction pathways.svg|280px|thumb|right|Pregled puteva [[transdukcija signala|transdukcije signala]].]]
Prema tumačenju sistemske biologije kao korištenja velikih skupova podataka uz korištenje interdisciplinarnih alata, tipična primjena je [[metabolomika]], koja predstavlja kompletan skup svih metaboličkih produkata, [[metabolit]]a, u sistemu na nivou organizma, ćelije ili tkiva.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Cascante|first1=Marta|last2=Marin|first2=Silvia|date=30. 9. 2008|title=Metabolomics and fluxomics approaches|journal=Essays in Biochemistry|language=en|volume=45|pages=67–82|doi=10.1042/bse0450067|pmid=18793124|issn=0071-1365}}&lt;/ref&gt;

Stavke koje mogu biti kompjuterska baza podataka uključuju: [[fenomika]], organizmske varijacije u [[fenotip]]u, kako se mijenja tokom njegovog životnog vijeka; [[genomika]], organizmski [[dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK-mikromreža]]), uključujući specifične varijacije unutar ćelije organizma. (tj. varijacije dužine [[telomera]]); [[epigenomika]]/[[epigenetika]], organizmski i odgovarajući ćelijski specifični transkriptomski regulatorni faktori koji nisu empirijski kodirani u genomskom nizu. (tj. [[metilacija DNK]], [[acetilacija i deacetilacija histona]], itd.); [[transkriptomika]], mjerenja [[ekspresija gena]] na nivou organizma, tkiva ili cijele ćelije pomoću [[DNK-mikročip]]ova ili [[GWAS|serijske analize ekspresije gena]]; [[interferomika]], faktori korekcije transkripta na nivou organizma, tkiva ili ćelije (tj. [[RNK-interferencija]]), [[proteomika]], mjerenja proteina i peptida na nivou organizma, tkiva ili ćelije putem [[dvodimenzijska gel-elektroforeza|dvodimenzijske gel-elektroforeze]], [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] ili višedimenzijskih tehnika identifikacije proteina (napredni sistemi [[HPLC]] upareni sa [[masena spektrometrija|masenom spektrometrijom]]). Poddiscipline su i  [[fosfoproteomika]], [[glikoproteomika]] i druge metode za detekciju hemijski modificiranih proteina; [[glikomika]], mjerenja [[ugljikohidrat]]a na nivou organizma, tkiva ili ćelije; [[lipidomika]], mjerenja [[lipidi|lipida]] na nivou organizma, tkiva ili ćelije.
Molekularne interakcije unutar ćelije se također proučavaju, to se naziva [[interaktomika]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cusick|first1=Michael E.|last2=Klitgord|first2=Niels|last3=Vidal|first3=Marc|last4=Hill|first4=David E.|date=15. 10. 2005|title=Interactome: gateway into systems biology|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=14|issue=suppl_2|pages=R171–R181|doi=10.1093/hmg/ddi335|pmid=16162640|issn=0964-6906|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Disciplina u ovom području proučavanja su [[interakcija proteina-protein]], iako interaktomika uključuje interakcije drugih molekula.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yan |first1=Shikai |chapter=Application of Systems Biology in the Research of TCM Formulae |date=1. 1. 2018 |title=Systems Biology and its Application in TCM Formulas Research |pages=31–67 |editor-last=Zhang |editor-first=Wei-Dong |publisher=Academic Press |doi=10.1016/b978-0-12-812744-5.00003-5 |isbn=978-0-12-812744-5 |last2=Nagle |first2=Dale G. |last3=Zhou |first3=YuDong |last4=Zhang |first4=Weidong}}&lt;/ref&gt; [[Neuroelektrodinamika]], gdje se proučava računarska funkcija [[računar]]a ili [[mozak|mozga]] kao dinamičkog sistema zajedno s njegovim (bio)fizičkim mehanizmima;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aur |first=Dorian |date=mart 2012 |title=From Neuroelectrodynamics to Thinking Machines |url=http://link.springer.com/10.1007/s12559-011-9106-3 |journal=Cognitive Computation |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=4–12 |doi=10.1007/s12559-011-9106-3 |issn=1866-9956|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; i [[fluksomika]], mjerenja brzine metaboličkih reakcija u biološkom sistemu (ćeliji, tkivu ili organizmu).&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
U pristupu problemu sistemske biologije postoje dva glavna pristupa. To su pristup od vrha prema dolje i pristup od dna prema gore. Pristup od vrha prema dolje uzima u obzir što je više moguće sistema i uveliko se oslanja na eksperimentalne rezultate. Tehnika [[RNK-Seq]] primjer je eksperimentalnog pristupa od vrha prema dolje. Suprotno tome, pristup od dna prema gore koristi se za kreiranje detaljnih modela, a istovremeno uključuje i eksperimentalne podatke. Primjer pristupa od dna prema gore je korištenje modela kola za opisivanje jednostavne genske mreže.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shahzad |first1=Khuram |last2=Loor |first2=Juan J. |title=Application of Top-Down and Bottom-up Systems Approaches in Ruminant Physiology and Metabolism |url=https://www.eurekaselect.com/article/44188 |journal=Current Genomics |date=2012 |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=379–394 |doi=10.2174/138920212801619269 |pmc=3401895 |pmid=23372424}}&lt;/ref&gt;
Različite tehnologije korištene za snimanje dinamičkih promjena u [[iRNK]], [[protein]]ima i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskim modifikacijama]]. [[Mehanobiologija]], sile i fizička svojstva na svim skalama, njihova interakcija s drugim regulatornim mehanizmima;&lt;ref name=&quot;MechanicalSystemsBiology&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Spill |first1=Fabian |last2=Bakal |first2=Chris |last3=Mak |first3=Michael |date=2018 |title=Mechanical and Systems Biology of Cancer |journal=Computational and Structural Biotechnology Journal |language=en |volume=16 |pages=237–245 |doi=10.1016/j.csbj.2018.07.002 |pmc=6077126 |pmid=30105089}}&lt;/ref&gt; [[biosemiotika]], analiza sistema [[znakovni odnos|znakovnih odnosa]] organizma ili drugih biosistema; [[fiziomika]], sistematsko proučavanje [[fiziom]]a u biologiji.
[[Sistemska biologija raka]] primjer je pristupa sistemske biologije, koji se može razlikovati po specifičnom objektu proučavanja ([[tumorigeneza]] i [[liječenje raka]]). Radi sa specifičnim podacima (uzorci pacijenata, podaci visokog protoka s posebnom pažnjom na karakterizaciju [[sekvenciranje genoma raka|genoma raka]] u uzorcima tumora pacijenata) i alatima (imortalizirane ćelijske linije raka, testiranje na životinjama [[modelni organizam|mišjim modelima]] tumorogeneze, ksenotransplantni modeli, metode [[sekvenciranje visokog protoka]], [[skrining visokog protoka]] zasnovan na siRNK genskom obaranja, računarsko modeliranje posljedica somatskih [[mutacija]] i [[nestabilnost genoma|nestabilnosti genoma]]).&lt;ref name=&quot;barillot13&quot;&gt;{{cite book|last1=Barillot|first1 =Emmanuel |last2=Calzone|first2=Laurence|last3=Hupe|first3=Philippe|last4=Vert|first4 =Jean-Philippe|last5=Zinovyev|first5=Andrei|title=Computational Systems Biology of Cancer|year=2012|publisher=Chapman &amp; Hall/CRCMathematical &amp; Computational Biology|isbn=978-1-4398-3144-1|page=461}}&lt;/ref&gt; Dugoročni cilj sistemske biologije raka jeste sposobnost boljeg dijagnosticiranja raka, njegove klasifikacije i boljeg predviđanja ishoda predloženog liječenja, što je osnova za [[Personalizirana medicina|personaliziranu medicinu raka]] i [[Virtualni fiziološki čovjek|virtualni pacijent oboljeli od raka]] u daljoj perspektivi. Značajni napori u računarskoj sistemskoj biologiji raka uloženi su u stvaranje realističnih višeskalnih ''[[in silico]]'' modela različitih tumora.&lt;ref name=&quot;byrne2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Byrne|first1=Helen M. 
|year=2010|journal=Nature Reviews Cancer|volume=10|issue=3|pages=221–230|pmid=20179714|doi=10.1038/nrc2808|title=Dissecting cancer through mathematics: from the cell to the animal model |bibcode=2010NatRC..10..221B |s2cid=24616792 }}&lt;/ref&gt;
Pristup sistemske biologije često uključuje razvoj mehanističkih modela, kao što je rekonstrukcija dinamičkih sistema iz kvantitativnih svojstava njihovih elementarnih gradivnih blokova.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gardner |first1=Timothy S. |last2=di Bernardo |first2=Diego |last3=Lorenz |first3=David |last4=Collins |first4=James J. |date=4. 7. 2003 |title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1081900 |journal=Science |language=en |volume=301 |issue=5629 |pages=102–105 |doi=10.1126/science.1081900 |pmid=12843395 |bibcode=2003Sci...301..102G |issn=0036-8075|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=di Bernardo |first1=Diego |last2=Thompson |first2=Michael J |last3=Gardner |first3=Timothy S |last4=Chobot |first4=Sarah E |last5=Eastwood |first5=Erin L |last6=Wojtovich |first6=Andrew P |last7=Elliott |first7=Sean J |last8=Schaus |first8=Scott E |last9=Collins |first9=James J |date=mart 2005 |title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks |url=https://www.nature.com/articles/nbt1075 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=23 |issue=3 |pages=377–383 |doi=10.1038/nbt1075 |pmid=15765094 |issn=1087-0156|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Tavassoly |first=Iman |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-14962-2 |title=Dynamics of Cell Fate Decision Mediated by the Interplay of Autophagy and Apoptosis in Cancer Cells: Mathematical Modeling and Experimental Observations |date=2015 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-14961-5 |series=Springer Theses |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-319-14962-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Korkut |first1=Anil |last2=Wang |first2=Weiqing |last3=Demir |first3=Emek |last4=Aksoy |first4=Bülent Arman |last5=Jing |first5=Xiaohong |last6=Molinelli |first6=Evan J |last7=Babur |first7=Özgün |last8=Bemis |first8=Debra L |last9=Onur Sumer |first9=Selcuk |last10=Solit |first10=David B |last11=Pratilas |first11=Christine A |last12=Sander |first12=Chris |date=18. 8. 2015 |title=Perturbation biology nominates upstream–downstream drug combinations in RAF inhibitor resistant melanoma cells |journal=eLife |language=en |volume=4 |doi=10.7554/eLife.04640 |doi-access=free |issn=2050-084X |pmc=4539601 |pmid=26284497}}&lt;/ref&gt; Naprimjer, ćelijska mreža može se matematički modelirati korištenjem metoda koje potiču iz [[hemijska kinetika|hemijske kinetike]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Ankur|last2=Rawlings|first2=James B.|date=april 2014|title=Comparison of Parameter Estimation Methods in Stochastic Chemical Kinetic Models: Examples in Systems Biology|journal=AIChE Journal|volume=60|issue=4|pages=1253–1268|doi=10.1002/aic.14409|issn=0001-1541|pmc=4946376|pmid=27429455|bibcode=2014AIChE..60.1253G }}&lt;/ref&gt; i [[teorija upravljanja]]. Zbog velikog broja parametara, varijabli i ograničenja u ćelijskim mrežama, često se koriste numeričke i računarske tehnike (npr. [[analiza fluksne ravnoteže]]).&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Ostali aspekti računarstva, [[informatika|informatike]] i [[statistika|statistike]] također se koriste u sistemskoj biologiji. To uključuje nove oblike računarskih modela, kao što je upotreba [[procesni račun|procesnih računa]] za modeliranje bioloških procesa (značajni pristupi uključuju stohastički [[π-račun]], BioAmbients, Beta Binders, BioPEPA i Braneov račun) i modeliranje zasnovano na [[programiranje ograničenja|ograničenjima]]; integracija informacija iz literature, korištenjem tehnika [[ekstrakcija informacija]] i [[rudarenje teksta]];&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ananadou|first1=Sophia|last2=Kell|first2=Douglas|last3=Tsujii|first3=Jun-ichi|title=Text mining and its potential applications in systems biology|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2006-12_24_12/page/571|journal=Trends in Biotechnology|volume=24|issue=12|pages=571–579|date=decembar 2006|doi=10.1016/j.tibtech.2006.10.002|pmid=17045684 }}&lt;/ref&gt; razvoj online [[baza podataka]] i repozitorija za dijeljenje podataka i modela, pristupi integraciji baza podataka i interoperabilnosti softvera putem [[labavo spajanje|labavog spajanja]] [[softver]]a, web stranica i baza podataka ili komercijalnih tužbi; mrežni pristupi za analizu visokodimenzijskih [[genom]]skih skupova podataka. Naprimjer, [[analiza ponderirane korelacijske mreže]] koristi se često za identifikaciju klastera (koji se nazivaju moduli), modeliranje odnosa između klastera, izračunavanje fuzzy mjera članstva u klasteru (modulu), identifikaciju intramodularnih čvorišta i za proučavanje očuvanosti klastera u drugim skupovima podataka; metode zasnovane na putevima za analizu [[omika]] podataka, npr. pristupi za identifikaciju i bodovanje puteva s različitom aktivnošću njihovih genskih, proteinskih ili metabolitičkih članova.&lt;ref name=&quot;pathvar2012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Glaab|first1=Enrico|last2=Schneider|first2=Reinhard|title=PathVar: analysis of gene and protein expression variance in cellular pathways using microarray data|volume=28|issue=3|pages=446–447|journal=Bioinformatics|doi=10.1093/bioinformatics/btr656|pmid=22123829|pmc=3268235|year=2012 }}&lt;/ref&gt; Veliki dio analize genomskih skupova podataka također uključuje identificiranje korelacija. Osim toga, budući da veliki dio [[informacija]] dolazi iz različitih područja, potreban je razvoj sintaktički i semantički ispravnih načina predstavljanja bioloških modela.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bardini|first1=R.|last2=Politano|first2=G.|last3=Benso|first3=A.|last4=Di Carlo|first4=S.|date=1. 1. 2017|title=Multi-level and hybrid modelling approaches for systems biology|journal=Computational and Structural Biotechnology Journal|volume=15|pages=396–402|doi=10.1016/j.csbj.2017.07.005|issn=2001-0370|pmc=5565741|pmid=28855977}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
*[[DNK-mikromreža]]
* [[Jednačina biohemijskih sistema]]
* [[BioSystems|BioSystems (časopis)]]
* [[Ćelijski model]]
* [[Računska sistemska biologija]]
* [[Interaktom]]
* [[Spisak omika tema u biologiji]]
* [[Spisak softvera za modeliranje sistemske biologije]]
* [[Analiza metaboličke kontrole]]
* [[Modeliranje metaboličke mreže]]
* [[Modeliranje bioloških sistema]]
* [[Mrežna biologija]]
* [[Metabolička mreža]]
* [[SBML]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Izvori ==
{{refbegin}}
* {{cite journal|first=Alan M.|last=Turing|title=The Chemical Basis of Morphogenesis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B|date=14. 8. 1952|doi=10.1098/rstb.1952.0012|volume=237|number=641|pages=37–72|bibcode=1952RSPTB.237...37T |s2cid=937133 }}
* {{cite book|last1=Snoep|first1=Jacky L|last2=Westerhoff|first2=Hans V|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=13–30|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b106456|chapter=From isolation to integration, a systems biology approach for building the Silicon Cell|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }}
* {{cite web|url=http://www.systemsbiology.org/Intro_to_Systems_Biology/Systems_Biology_--_the_21st_Century_Science|title=Systems Biology: the 21st Century Science|publisher=Institute for Systems Biology|access-date=15. 6. 2011}}
* Zeng BJ., On the concept of systems biological engineering, Nov. 1994, Communication on Transgenic Animals, CAS, China.
* {{cite journal|last1=Sauer|first1=Uwe|last2=Heinemann|first2=Matthias|last3=Zamboni|first3=Nicola|date=27. 4. 2007|journal=Science|volume=316|issue=5824|pages=550–551|pmid=17463274|doi=10.1126/science.1142502|title=Genetics: Getting Closer to the Whole Picture|bibcode=2007Sci...316..550S|s2cid=42448991|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/genetics--getting-closer-to-the-whole-picture(3267364e-3b67-4f6b-990a-5ff6b4c7c109).html}}
* {{cite book|last=Noble|first=Denis|author-link=Denis Noble|title=The music of life: Biology beyond the genome|url=https://archive.org/details/musicoflifebiolo0000nobl|year=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-929573-9|page=176}}
* {{cite book|last1=Kholodenko|first1=Boris N|last2=Sauro|first2=Herbert M|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=357–451|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b136809|chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }}
* {{cite book|title=Bioinformatics for Systems Biology|year=2009|publisher=Humana Press|isbn=978-1-59745-440-7|pages=181–205|author=Chiara Romualdi|edition=2nd|author2=Gerolamo Lanfranchi|editor=Stephen Krawetz|chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources|doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 }}
* {{cite book|last=Mesarovic|first=Mihajlo D.|author-link=Mihajlo Mesarovic|title=Systems Theory and Biology|url=https://archive.org/details/systemstheorybio00syst|year=1968|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin}}
* {{cite journal|last1=Rosen|first1=Robert|author-link1=Robert Rosen (theoretical biologist)|date=5. 7. 1968|title=A Means Toward a New Holism|url=https://archive.org/details/sim_science_1968-07-05_161_3836/page/34|journal=Science|volume=161|issue=3836|pages=34–35|doi=10.1126/science.161.3836.34|jstor=1724368|bibcode=1968Sci...161...34M}}
* {{cite web|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|title=Working the Systems|first=Jim|last=Kling|date=3. 3. 2006|publisher=Science|access-date=15. 6. 2011|archive-date=9. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709102508/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|url-status=dead}}
* {{cite journal|last1=Gardner|first1=Timothy .S|last2=di Bernardo|first2=Diego|last3=Lorenz|first3=David|last4=Collins|first4=James J.|date=4. 7. 2003|title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-07-04_301_5629/page/102|journal=Science|volume=301|issue=5629|pages=102–105|pmid=12843395|doi=10.1126/science.1081900|bibcode=2003Sci...301..102G|s2cid=8356492}}
* {{cite journal|last1=di Bernardo|first1=Diego|last2=Thompson|first2=Michael J.|last3=Gardner|first3=Timothy S.|last4=Chobot|first4=Sarah E.|last5=Eastwood|first5=Erin L.|last6=Wojtovich|first6=Andrew P.|last7=Elliott|first7=Sean J.|last8=Schaus|first8=Scott E.|last9=Collins|first9=James J.|date=mart 2005|title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-03_23_3/page/377|journal=Nature Biotechnology|volume=23|pages=377–383|pmid=15765094|doi=10.1038/nbt1075|issue=3|s2cid=16270018}}
* {{cite journal|last1=Hunter|first1=Philip|date=maj 2012|title=Back down to Earth: Even if it has not yet lived up to its promises, systems biology has now matured and is about to deliver its first results.|journal=EMBO Reports|volume=13|pages=408–411|pmc=3343359|doi=10.1038/embor.2012.49|issue=5|pmid=22491028}}
{{refend}}

== Dodatni izvori==
{{refbegin}}
* {{cite book|last1=Klipp|first1=Edda|last2= Liebermeister|first2=Wolfram|last3=Wierling|first3=Christoph|last4=Kowald|first4=Axel|title=Systems Biology - A Textbook, 2nd edition|isbn=978-3-527-33636-4|publisher=Wiley|year=2016}}
* {{cite book|editor=Asfar S. Azmi|title=Systems Biology in Cancer Research and Drug Discovery|isbn=978-94-007-4819-4|year=2012|publisher=Springer }}
* {{cite book|last=Kitano|first=Hiroaki|title=Foundations of Systems Biology|date=15. 10. 2001|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-11266-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/foundationsofsys00hiro}}
* {{cite journal|last1=Werner|first1=Eric|date=29. 3. 2007|title=All systems go|journal=[[Nature]]|volume=446|doi=10.1038/446493a|issue=7135|bibcode=2007Natur.446..493W|pages=493–494|doi-access=free}} provides a comparative review of three books: 
* {{cite book|last=Alon|first=Uri|author-l|title=An Introduction to Systems Biology: Design Principles of Biological Circuits|url=https://archive.org/details/introductiontosy0000alon|date=7. 7. 2006|publisher=Chapman &amp; Hall|isbn=978-1-58488-642-6}}
* {{cite book|last=Kaneko|first=Kunihiko|title=Life: An Introduction to Complex Systems Biology|url=https://archive.org/details/lifeintroduction0000kane|date=15. 9. 2006|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-32666-3|bibcode=2006lics.book.....K}}
* {{cite book|last=Palsson|first=Bernhard O.|title=Systems Biology: Properties of Reconstructed Networks|url=https://archive.org/details/systemsbiologypr0000pals|date=16. 1. 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85903-5}}
* {{cite book|editor1= Werner Dubitzky|editor2=Olaf Wolkenhauer|editor3=Hiroki Yokota|editor4=Kwan-Hyun Cho|title=Encyclopedia of Systems Biology|date=13. 8. 2013|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-1-4419-9864-4}}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Portal|Biologija}}
{{Wiktionary}}
*{{Commons category-inline|Systems biology}}
*[http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems Biological Systems in bio-physics-wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013181100/http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems |date=13. 10. 2013 }}

{{biologija}}
{{Genomika}}
{{Sistemi}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Systems Biology}}
[[Kategorija:Sistemska biologija| ]]
[[Kategorija:Bioinformatika]]
[[Kategorija:Računarske oblasti]]</text>
      <sha1>3jl75n54x28966mi6477c09e3265x56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926668</id>
      <parentid>3925891</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:48:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Adding 1 book for [[Wikipedia:Provjerljivost]] (20260922sim)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]</comment>
      <origin>3926668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46324" sha1="gvvpxrg1s5c0idc2rs1cnx49dl7lcc1" xml:space="preserve">{{Short description|Computational and mathematical modeling of complex biological systems}}
{{Razlikovati| Sistematska biologija}}
'''Sistemska biologija''' je [[računarsko modeliranje|računarska]] i [[matematika|matematička]] analiza i modeliranje složenih [[biološki sistem|bioloških sistema]]. To je interdisciplinarno polje studija zasnovano na [[biologija|biologiji]] koje se fokusira na složene interakcije unutar bioloških sistema, koristeći holistički pristup ([[holizam]] umjesto tradicionalnijeg [[redukcionizam|redukcionizma]]) biološkim istraživanjima..&lt;ref name=&quot;Tavassoly 487–500&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Tavassoly|first1=Iman|last2=Goldfarb|first2=Joseph|last3=Iyengar|first3=Ravi|date=4. 10. 2018|title=Systems biology primer: the basic methods and approaches|journal=Essays in Biochemistry|volume=62|issue=4|pages=487–500|doi=10.1042/EBC20180003|issn=0071-1365|pmid=30287586|s2cid=52922135}}&lt;/ref&gt; Ova višestruka istraživačka oblast zahtijeva zajedničke napore hemičara, biologa, matematičara, fizičara i inženjera, kako bi se dešifrovala biologija složenih živih sistema, spajanjem različitih kvantitativnih molekularnih mjerenja sa pažljivo konstruisanim matematičkim modelima. Predstavlja sveobuhvatnu metodu za razumijevanje složenih odnosa unutar bioloških sistema. Za razliku od konvencionalnih bioloških studija koje se obično fokusiraju na izolovane elemente, sistemska biologija nastoji da kombinuje različite biološke podatke, kako bi stvorila modele koji ilustruju i objašnjavaju dinamičke interakcije unutar sistema. Ova metodologija neophodna je za razumijevanje složenih mreža [[gen]]a, [[protein]]a i [[metabolit]]a koji utiču na ćelijske aktivnosti i [[osobina|osobine]] organizama.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=MacLeod |first1=Miles |last2=Nersessian |first2=Nancy J. |date=1. 10. 2016 |title=Interdisciplinary problem- solving: emerging modes in integrative systems biology |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s13194-016-0157-x |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=401–418 |doi=10.1007/s13194-016-0157-x |issn=1879-4920}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Veenstra |first=Timothy D. |date=februar 2021 |title=Omics in Systems Biology: Current Progress and Future Outlook |url=https://analyticalsciencejournals.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/pmic.202000235 |journal=Proteomics |language=en |volume=21 |issue=3–4 |doi=10.1002/pmic.202000235 |pmid=33320441 |issn=1615-9853|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;  Jedan od ciljeva sistemske biologije je modeliranje i otkrivanje emergentnih svojstava ćelija, tkiva i [[organizam]]a koji funkcionišu kao sistem čiji je teorijski opis moguć samo korištenjem tehnika sistemske biologije.&lt;ref name=&quot;Tavassoly 487–500&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last1=Longo |first1=Giuseppe |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-642-35938-5 |title=Perspectives on Organisms: Biological time, Symmetries and Singularities |last2=Montévil |first2=Maël |date=2014 |publisher=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-35937-8 |series=Lecture Notes in Morphogenesis |location=Berlin, Heidelberg |language=en |doi=10.1007/978-3-642-35938-5}}&lt;/ref&gt; Istražujući kako funkcija proizlazi iz dinamičkih interakcija, sistemska biologija premošćuje jazove koji postoje između molekula i fizioloških procesa.
Kao [[paradigma]], sistemska biologija se obično definira u antitezi prema takozvanoj [[redukcionizam|redukcionističkoj]] paradigmi ([[biološka organizacija]]), iako je u skladu sa [[naučna metoda|naučnom metodom]]. Razlika između dvije paradigme spominje se u ovim citatima: &quot;[[redukcionizam|redukcionistički]] pristup uspješno je identificirao većinu komponenti i mnoge interakcije, ali, nažalost, ne nudi uvjerljive koncepte ili metode za razumijevanje kako se pojavljuju svojstva sistema... pluralizam uzroka i posljedica u biološkim mrežama se bolje rješava posmatranjem, putem kvantitativnih mjera, više komponenti istovremeno i rigoroznom integracijom podataka s matematičkim modelima&quot;. (Sauer ''et al.'')&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Sauer |first1=Uwe |last2=Heinemann |first2=Matthias |last3=Zamboni |first3=Nicola |date=27. 4. 2007 |title=Getting Closer to the Whole Picture |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1142502 |journal=Science |language=en |volume=316 |issue=5824 |pages=550–551 |doi=10.1126/science.1142502 |pmid=17463274 |bibcode=2007Sci...316..550S |issn=0036-8075}}&lt;/ref&gt; &quot;Sistemska biologija&amp;nbsp... radi o sastavljanju, a ne o rastavljanju, integraciji, a ne o redukciji. To zahtijeva da razvijemo načine razmišljanja o integraciji koji su jednako rigorozni kao i naši redukcionistički programi, ali drugačiji.... To znači promjenu naše filozofije, u punom smislu te riječi.&quot; ([[Denis Noble]])&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Noble |first=Denis |title=The music of life: biology beyond the genome |url=https://archive.org/details/musicoflifebiolo0000nobl |date=2009 |publisher=Oxford Univ. Press |isbn=978-0-19-929573-9 |edition=Repr |location=Oxford}}&lt;/ref&gt;
[[Slika:Omics-en.svg|thumb|280px| Centralni tok bioloških informacija i odgovarajuća omika, s naglaskom na pristup sistemske biologije integriranja [[genomika|genomike]], [[transkriptomika|transkriptomike]], [[oroteomika|proteomike]] i [[metabolomika|metabolomike]] radi povezivanja [[genotip]]a sa [[fenotip]]om.]]
Djeluje kao niz operativnih [[protokol (prirodne nauke)|protokola]] koji se koriste za izvođenje istraživanja, ciklus sastavljen od teorije, [[matematički model|analitičkog]] ili [[računarsko modeliranje|računarskog modela]] za predlaganje specifičnih provjerljivih hipoteza o biološkom sistemu, eksperimentalne validacije, a zatim korištenja novostečenog kvantitativnog opisa ćelija ili ćelijskih procesa za usavršavanje računarskog modela ili teorije.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kholodenko |first1=Boris N. |chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks |date=2005 |title=Systems Biology |url=https://archive.org/details/systemsbiologyde0000unse |pages=[https://archive.org/details/systemsbiologyde0000unse/page/143 143]–159 |editor-last=Alberghina |editor-first=Lila |location=Berlin/Heidelberg |publisher=Springer-Verlag |language=en |doi=10.1007/b136809 |isbn=978-3-540-22968-1 |last2=Bruggeman |first2=Frank J. |last3=Sauro |first3=Herbert M. |editor2-last=Westerhoff |editor2-first=H.V.}}&lt;/ref&gt; Budući da je cilj model interakcija u sistemu, eksperimentalne tehnike koje najviše odgovaraju sistemskoj biologiji su one koje obuhvataju cijeli sistem i pokušavaju biti što potpunije. Stoga se [[multiomika]] ([[transkriptomika]], [[metabolomika]], [[proteomika]], itd.) i [[tehnike visokog protoka|visokopropusni skrining]] koriste za prikupljanje kvantitativnih podataka za konstrukciju i validaciju modela.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Romualdi |first1=Chiara |chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources |date=2009 |title=Bioinformatics for Systems Biology |pages=181–205 |editor-last=Krawetz |editor-first=Stephen |location=Totowa, NJ |publisher=Humana Press |language=en |doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 |isbn=978-1-934115-02-2 |last2=Lanfranchi |first2=Gerolamo}}&lt;/ref&gt;
Sveobuhvatan pristup sistemske biologije zahtijeva: 
#temeljitu karakterizaciju organizma u pogledu njegovih molekularnih komponenti, interakcija među tim molekulama i kako te interakcije doprinose ćelijskim funkcijama; 
#detaljnu prostorno-vremensku molekularnu karakterizaciju ćelije (naprimjer, dinamika komponenti, kompartmentalizacija i transport [[vezikula]]); i 
#opsežnu sistemsku analizu &quot;molekularnog odgovora&quot; ćelije na vanjske i unutrašnje perturbacije. Nadalje, podatke iz (1) i (2) treba sintetizirati u matematičke modele, kako bi se testiralo znanje generiranjem predviđanja ([[hipoteza]]), otkrivanjem novih bioloških mehanizama, procjenom ponašanja sistema izvedenog iz (3) i konačno formuliranjem racionalnih strategija za kontrolu i manipulaciju ćelijama. Da bi se suočila s ovim izazovima, sistemska biologija mora uključiti metode i pristupe iz različitih disciplina koje se tradicionalno nisu međusobno povezivale.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bruggeman |first1=Frank J. |last2=Westerhoff |first2=Hans V. |date=januar 2007 |title=The nature of systems biology |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0966842X06002642 |journal=Trends in Microbiology |language=en |volume=15 |issue=1 |pages=45–50 |doi=10.1016/j.tim.2006.11.003|pmid=17113776 |bibcode=2007TrMic..15...45B |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Pojava multiomičkih tehnologija transformirala je sistemsku biologiju, pružajući opsežne skupove podataka koji pokrivaju različite biološke slojeve, uključujući genomiku, transkriptomiku, proteomiku i metabolomiku. Ove tehnologije omogućavaju mjerenje [[biomolekula]] velikih razmjera, što dovodi do dubljeg razumijevanja bioloških procesa i interakcija.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Dhillon |first1=Bhavjinder K. |last2=Smith |first2=Maren |last3=Baghela |first3=Arjun |last4=Lee |first4=Amy H. Y. |last5=Hancock |first5=Robert E. W. |date=30. 7. 2020 |title=Systems Biology Approaches to Understanding the Human Immune System |journal=Frontiers in Immunology |volume=11|doi=10.3389/fimmu.2020.01683 |doi-access=free |issn=1664-3224 |pmc=7406790 |pmid=32849587}}&lt;/ref&gt; Sve se više koriste metode poput analize mreža, mašinskog učenja i obogaćivanja puteva za integraciju i interpretaciju multiomičkih podataka, čime se poboljšava razumijevanje bioloških funkcija i mehanizama bolesti.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Pazhamala |first1=Lekha T. |last2=Kudapa |first2=Himabindu |last3=Weckwerth |first3=Wolfram |last4=Millar |first4=A. Harvey |last5=Varshney |first5=Rajeev K. |date=juli 2021 |title=Systems biology for crop improvement |journal=The Plant Genome |language=en |volume=14 |issue=2|doi=10.1002/tpg2.20098 |pmid=33949787 |issn=1940-3372|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
[[Slika:SystemsBiologyTrendsInMostCitedResearch.PNG|thumb|Trendovi u istraživanju sistemske biologije. Od 1992. do 2013. godine, broj članaka o razvoju baza podataka se povećao. Članci o algoritmima su fluktuirali, ali su ostali prilično stabilni. Broj članaka o mrežnim svojstvima i razvoju softvera ostao je nizak, ali je doživio porast otprilike na polovini vremenskog perioda 1992–2013. Broj članaka o analizi metaboličkog toka smanjio se od 1992. do 2013. godine. U 1992. godini, članci o algoritmima, jednačinama, modeliranju i simulaciji bili su najcitiraniji. U 2012. godini, najcitiraniji su bili članci o razvoju baza podataka.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Zou|first1=Yawen|last2=Laubichler|first2=Manfred D.|date=25. 7. 2018 |title=From systems to biology: A computational analysis of the research articles on systems biology from 1992 to 2013|journal=PLOS ONE|language=en|volume=13|issue=7|doi=10.1371/journal.pone.0200929|issn=1932-6203|pmc=6059489|pmid=30044828|bibcode=2018PLoSO..1300929Z|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;]]
;Holizam naspram redukcionizma

Teško je pratiti porijeklo i početke sistemske biologije. Sveobuhvatna perspektiva ljudskog tijela bila je ključna za medicinske prakse grčke, rimske i istočnoazijske tradicije, gdje su ljekari i mislioci poput [[Hipokrat]]a vjerovali da su zdravlje i bolest povezani s ravnotežom ili poremećajem tjelesnih tekućina poznatih kao humori. Ova holistička perspektiva opstala je u zapadnom svijetu tokom 19. i 20. stoljeća, a istaknuti fiziolozi smatrali su da tijelo kontroliraju različiti sistemi, uključujući [[nervni sistem|nervni]], [[gastrointestinalni sistem|gastrointestinalni]] i [[kardiovaskularni sistem]]. Međutim, u drugoj polovini 20. stoljeća ovaj način razmišljanja uveliko je zamijenio redukcionizam:&lt;ref&gt;Savageau MA. Reconstructionist molecular biology. The New Biologist. 1991 Feb;3(2):190-197. PMID 2065013.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Brigandt, I., and Love, A. (2017). ''Reductionism in biology''. Stanford Encyclopedia of Philosophy. Available at: &lt;nowiki&gt;https://plato.stanford.edu/entries/reduction-biology/&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; Da bi se shvatilo kako tijelo pravilno funkcioniše, bilo je potrebno shvatiti ulogu svake komponente, od tkiva i ćelija do kompletnog skupa intracelularnih molekularnih gradivnih blokova.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last=Voit |first=Eberhard O. |date=5. 10. 2022 |title=Perspective: Systems biology beyond biology |journal=Frontiers in Systems Biology |volume=2|doi=10.3389/fsysb.2022.987135 |doi-access=free |issn=2674-0702}}&lt;/ref&gt;
U 17. stoljeću, trijumfi fizike i napredak mehaničkih satova podstakli su redukcionistički pogled u biologiji, tumačeći organizme kao složene mašine sastavljene od jednostavnijih elemenata.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |last=Trewavas |first=Anthony |date=oktobar 2006 |title=A Brief History of Systems Biology: &quot;Every object that biology studies is a system of systems.&quot; Francois Jacob (1974). |journal=The Plant Cell |language=en |volume=18 |issue=10 |pages=2420–2430 |doi=10.1105/tpc.106.042267 |issn=1040-4651 |pmc=1626627 |pmid=17088606}}&lt;/ref&gt;

[[Jan Smuts]] (1870–1950), prirodnjak/filozof i dva puta premijer Južne Afrike, skovao je uobičajeno korišteni termin [[holizam]]. Predloženo je da cijeli sistemi poput [[ćelija (biologija)|ćelija]], [[tkivo|tkiva]], [[organizam]]a i [[populacija]] imaju jedinstvena (emergentna) svojstva. Bilo je nemoguće pokušati ponovo sastaviti ponašanje cjeline iz svojstava pojedinačnih komponenti, a nove tehnologije su bile neophodne da bi se definisalo i razumjelo ponašanje sistema.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Iako se [[redukcionizam]] i holizam često suprotstavljaju jedan drugom, oni se mogu sintetizirati. Mora se razumjeti kako su organizmi izgrađeni (redukcionizam), dok je podjednako važno razumjeti zašto su tako uređeni (sistemi; holizam). Svaki pruža korisne uvide i odgovara na različita pitanja. Međutim, proučavanje bioloških sistema zahtijeva znanje o paradigmama kontrole i dizajna, kao i principe strukturne stabilnosti, otpornosti i robusnosti koji se ne mogu direktno zaključiti iz mehanističkih informacija. Dublji uvid će se dobiti primjenom kompjuterskog modeliranja kako bi se prevazišla složenost bioloških sistema.&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

Ipak, ovu perspektivu dosljedno su balansirali mislioci koji su naglašavali značaj organizacije i emergentnih osobina u živim sistemima. Ova redukcionistička perspektiva postigla je izuzetan uspjeh, a razumijevanje bioloških procesa proširilo se nevjerovatnom brzinom i intenzitetom. Međutim, uz ove izvanredne napretke, nauka je postepeno shvatila da posjedovanje potpunih [[informacija]] o molekularnim komponentama samo po sebi nije dovoljno da se razjasni funkcionisanje života: pojedinačne komponente rijetko ilustruju funkciju složenog sistema. Sada je općeprihvaćeno da su nam potrebni pristupi za rekonstrukciju integrisanih sistema iz njihovih sastavnih dijelova i procesa ako želimo razumjeti biološke [[fenomen]]e i manipulisati njima na promišljen i fokusiran način.&lt;ref&gt;Savageau MA. The challenge of reconstruction. New Biol. 1991 Feb;3(2):101-2. PMID 2065004.&lt;/ref&gt;
;Porijeklo sistemske biologije kao oblasti
Termin &quot;sistemska biologija&quot; prvi put je uveden na konferenciji 1968. godine.&lt;ref&gt;{{Cite conference |last=Mesarović |first=Mihajlo D. |date=1968 |editor-last=Mesarović |editor-first=M. D. |chapter=Systems Theory and Biology—View of a Theoretician |book-title=Systems Theory and Biology: Proceedings of the III Systems Symposium at Case Institute of Technology |language=en |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer |pages=59–87 |doi=10.1007/978-3-642-88343-9_3 |isbn=978-3-642-88343-9}}&lt;/ref&gt; Oni koji su se bavili ovom disciplinom ubrzo su prepoznali – i to razumijevanje je postepeno postalo poznato široj javnosti – da su računarski pristupi neophodni za potpuno artikulisanje koncepata i potencijala sistemske biologije. Konkretno, ove tehnike su morale da posmatraju biološke fenomene kao složene, višeslojne, adaptivne i dinamičke sisteme. Morale su uzeti u obzir transformacije i složene nelinearnosti, omogućavajući time nesmetanu integraciju manjih modela (&quot;modula&quot;) u veće, dobro organizovane sklopove modela unutar složenih okruženja. Postalo je jasno da su [[matematika]] i [[računarstvo]] ključni za ove metode.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Melham |first=Tom |date=april 2013 |title=Modelling, abstraction, and computation in systems biology: A view from computer science |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0079610712000892 |journal=Progress in Biophysics and Molecular Biology |language=en |volume=111 |issue=2–3 |pages=129–136 |doi=10.1016/j.pbiomolbio.2012.08.015|pmid=22975313 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Motta |first1=S. |last2=Pappalardo |first2=F. |date=1. 7. 2013 |title=Mathematical modeling of biological systems |url=https://academic.oup.com/bib/article-lookup/doi/10.1093/bib/bbs061 |journal=Briefings in Bioinformatics |language=en |volume=14 |issue=4 |pages=411–422 |doi=10.1093/bib/bbs061 |pmid=23063928 |issn=1467-5463}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Cvijovic |first1=Marija |last2=Höfer |first2=Thomas |last3=Aćimović |first3=Jure |last4=Alberghina |first4=Lilia |last5=Almaas |first5=Eivind |last6=Besozzi |first6=Daniela |last7=Blomberg |first7=Anders |last8=Bretschneider |first8=Till |last9=Cascante |first9=Marta |last10=Collin |first10=Olivier |last11=de Atauri |first11=Pedro |last12=Depner |first12=Cornelia |last13=Dickinson |first13=Robert |last14=Dobrzynski |first14=Maciej |last15=Fleck |first15=Christian |date=26. 5. 2016 |title=Strategies for structuring interdisciplinary education in Systems Biology: an European perspective |journal=npj Systems Biology and Applications |language=en |volume=2 |issue=1 |page=16011 |doi=10.1038/npjsba.2016.11 |issn=2056-7189 |pmc=5516850 |pmid=28725471}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=MacLeod |first=Miles |date=septembar 2021 |title=The applicability of mathematics in computational systems biology and its experimental relations |url=https://link.springer.com/10.1007/s13194-021-00403-3 |journal=European Journal for Philosophy of Science |language=en |volume=11 |issue=3|issn=1879-4912}}&lt;/ref&gt; Ubrzanje razumijevanja sistema došlo je objavljivanjem prvog revolucionarnog teksta koji je sakupljao molekularnu, fiziološku i anatomsku individualnost kod životinja,&lt;ref&gt;Williams, R.J. (1956). Biochemical Individuality. The Key for the Genetotrophic Concept. (New York: John Wiley &amp; Sons).&lt;/ref&gt; koje je opisano kao revolucija.&lt;ref&gt;Elsasser, W. (1987). Reflections on a Theory of Organisms. (Quebec, Canada: Orbis).&lt;/ref&gt;

U početku, šira naučna zajednica nije bila voljna da prihvati integraciju računarskih metoda i teorije upravljanja u istraživanje živih sistema, vjerujući da je &quot;biologija previše složena da bi se primjenjivala matematika&quot;. Međutim, kako se približavao novi milenij, ovo gledište je doživjelo značajnu i trajnu transformaciju.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Sve više naučnika je počelo raditi na integraciji matematičkih koncepata kako bi razumjeli i riješili biološke probleme. Sada se sistemska biologija široko primjenjuje u nekoliko oblasti, uključujući poljoprivredu i medicinu.

== Pristupi sistemskoj biologiji ==

=== Pristup odozgo prema dolje ===
Sistemska biologija odozgo prema dolje identificira mreže molekularnih interakcija analizirajući [[korelacija|korelirana]] ponašanja uočena u studijama velikih razmjera '[[omika]]'. Pojavom 'omics', ova strategija odozgo prema dolje postala je vodeći pristup. Počinje sa sveobuhvatnom perspektivom ponašanja sistema – ispitujući sve odjednom – prikupljanjem eksperimentalnih podataka na nivou cijelog [[genom]]a i nastoji otkriti i razumjeti biološke mehanizme na granularnijem nivou – posebno, pojedinačne komponente i njihove interakcije. U ovom okviru sistemske biologije &quot;od vrha prema dolje&quot;, primarni cilj je otkriti nove molekularne mehanizme kroz ciklični proces koji započinje eksperimentalnim podacima, prelazi u analizu podataka i integraciju, kako bi se identificirale korelacije među koncentracijama molekula, a završava razvojem hipoteza u vezi s ko– i inter– regulacijom molekularnih grupa. Ove hipoteze zatim generiraju nova predviđanja [[korelacija]], koja se mogu istražiti u narednim eksperimentima ili kroz dodatna biohemijska istraživanja.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Chellaboina |first1=V. |last2=Bhat |first2=S. P. |last3=Haddad |first3=W. M. |last4=Bernstein |first4=D. S. |date=august 2009 |title=Modeling and analysis of mass-action kinetics |journal=IEEE Control Systems Magazine |volume=29 |issue=4 |pages=60–78 |doi=10.1109/MCS.2009.932926 |issn=1941-000X |s2cid=12122032}}&lt;/ref&gt; Značajne prednosti sistemske biologije od vrha prema dolje leže u njenom potencijalu da pruži sveobuhvatne (tj. genomske) uvide i njenom fokusu na [[metabolom]], [[fluksom]], [[transkriptom]] i/ili [[proteom]]. Metode od vrha prema dolje daju prioritet ukupnim stanjima sistema kao faktorima uticaja u modelima i računarskim (ili optimalnim) principima koji upravljaju dinamikom globalnog sistema. Naprimjer, dok dinamika motorne kontrole (neuro) proizlazi iz interakcija miliona [[neuron]]a, neuronski motorni sistem također se može okarakterizirati kao vrsta sistema povratne kontrole, koji usmjerava 'biljku' (tijelo) i vodi kretanje minimiziranjem 'funkcija troškova' (npr. postizanje trajektorija s minimalnim trzajem).&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Brown |first1=Kevin S. |last2=Sethna |first2=James P. |date=12. 8. 2003 |title=Statistical mechanical approaches to models with many poorly known parameters |journal=Physical Review E |volume=68 |issue=2 |bibcode=2003PhRvE..68b1904B |doi=10.1103/physreve.68.021904 |issn=1063-651X |pmid=14525003}}&lt;/ref&gt;

=== Pristup odozdo prema gore ===
Sistemska biologija odozdo prema gore zaključuje funkcionalne karakteristike koje mogu proizaći iz podsistema karakteriziranog visokim stepenom mehanističkih detalja koristeći molekularne tehnike. Ovaj pristup počinje s osnovnim elementima razvojem interaktivnog ponašanja (jednačine brzine) svakog komponentnog procesa (npr. [[enzim]]skih procesa) unutar upravljivog dijela sistema. Ispituje mehanizme putem kojih nastaju funkcionalna svojstva u interakcijama poznatih komponenti. Nakon toga, ove formulacije se kombinuju kako bi se razumjelo ponašanje sistema. Primarni cilj ove metode je integracija modela puteva u sveobuhvatni model koji predstavlja cijeli sistem – vrh ili cjelinu. Kako istraživanje i razumijevanje napreduju, ovi modeli se često proširuju uključivanjem dodatnih procesa s visokim mehanističkim detaljima.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;
Pristup odozdo prema gore olakšava integraciju i prevođenje ''[[in vitro]]'' nalaza specifičnih za lijekove u ''[[in vivo]]'' ljudski kontekst. Ovo obuhvata podatke prikupljene tokom ranih faza razvoja lijekova, kao što su procjene sigurnosti. Prilikom procjene sigurnosti srčanih oboljenja, čisto ovakvo modeliranje i simulacija podrazumijeva rekonstrukciju procesa koji određuju izloženost, što uključuje profile koncentracije u plazmi (ili srčanom tkivu) i vremena te njihove [[elektrofiziologija|elektrofiziološke]] implikacije, idealno uključujući hemodinamske efekte i promjene kontraktilnosti. Postizanje ovoga zahtijeva različite modele, od pojedinačnih ćelija do naprednih trodimenzijskih (3D) višefaznih modela. Informacije iz više ''in vitro'' sistema koji služe kao zamjena za ''in vivo'' procese apsorpcije, distribucije, [[metabolizam|metabolizma]] i izlučivanja (ADME) omogućavaju predviđanja izloženosti lijeku, dok in vitro podaci o interakcijama lijek-[[ionski kanal]] podržavaju prevođenje izloženosti na potencijale površine tijela i izračunavanje važnih elektrofizioloških krajnjih tačaka. Razdvajanje podataka vezanih za lijek, sistem i dizajn ispitivanja, što je karakteristično za bottom-up pristup, omogućava predviđanja odnosa izloženost–odgovor, uzimajući u obzir i inter– i intra–individualnu varijabilnost, što ga čini vrijednim alatom za procjenu efekata lijekova na nivou populacije. U literaturi, dokumentirani su brojni uspješni primjeri primjene fiziološki zasnovanog farmakokinetičkog (PBPK) modeliranja u otkrivanju i razvoju lijekova.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Orth |first1=Jeffrey D |last2=Thiele |first2=Ines |last3=Palsson |first3=Bernhard Ø |date=mart 2010 |title=What is flux balance analysis? |url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2010-03_28_3/page/245 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=28 |issue=3 |pages=245–248 |doi=10.1038/nbt.1614 |issn=1087-0156 |pmc=3108565 |pmid=20212490}}&lt;/ref&gt;

== Povezane discipline ==
[[Slika:Signal transduction pathways.svg|280px|thumb|right|Pregled puteva [[transdukcija signala|transdukcije signala]].]]
Prema tumačenju sistemske biologije kao korištenja velikih skupova podataka uz korištenje interdisciplinarnih alata, tipična primjena je [[metabolomika]], koja predstavlja kompletan skup svih metaboličkih produkata, [[metabolit]]a, u sistemu na nivou organizma, ćelije ili tkiva.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Cascante|first1=Marta|last2=Marin|first2=Silvia|date=30. 9. 2008|title=Metabolomics and fluxomics approaches|journal=Essays in Biochemistry|language=en|volume=45|pages=67–82|doi=10.1042/bse0450067|pmid=18793124|issn=0071-1365}}&lt;/ref&gt;

Stavke koje mogu biti kompjuterska baza podataka uključuju: [[fenomika]], organizmske varijacije u [[fenotip]]u, kako se mijenja tokom njegovog životnog vijeka; [[genomika]], organizmski [[dezoksiribonukleinska kiselina]] ([[DNK-mikromreža]]), uključujući specifične varijacije unutar ćelije organizma. (tj. varijacije dužine [[telomera]]); [[epigenomika]]/[[epigenetika]], organizmski i odgovarajući ćelijski specifični transkriptomski regulatorni faktori koji nisu empirijski kodirani u genomskom nizu. (tj. [[metilacija DNK]], [[acetilacija i deacetilacija histona]], itd.); [[transkriptomika]], mjerenja [[ekspresija gena]] na nivou organizma, tkiva ili cijele ćelije pomoću [[DNK-mikročip]]ova ili [[GWAS|serijske analize ekspresije gena]]; [[interferomika]], faktori korekcije transkripta na nivou organizma, tkiva ili ćelije (tj. [[RNK-interferencija]]), [[proteomika]], mjerenja proteina i peptida na nivou organizma, tkiva ili ćelije putem [[dvodimenzijska gel-elektroforeza|dvodimenzijske gel-elektroforeze]], [[masena spektrometrija|masene spektrometrije]] ili višedimenzijskih tehnika identifikacije proteina (napredni sistemi [[HPLC]] upareni sa [[masena spektrometrija|masenom spektrometrijom]]). Poddiscipline su i  [[fosfoproteomika]], [[glikoproteomika]] i druge metode za detekciju hemijski modificiranih proteina; [[glikomika]], mjerenja [[ugljikohidrat]]a na nivou organizma, tkiva ili ćelije; [[lipidomika]], mjerenja [[lipidi|lipida]] na nivou organizma, tkiva ili ćelije.
Molekularne interakcije unutar ćelije se također proučavaju, to se naziva [[interaktomika]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Cusick|first1=Michael E.|last2=Klitgord|first2=Niels|last3=Vidal|first3=Marc|last4=Hill|first4=David E.|date=15. 10. 2005|title=Interactome: gateway into systems biology|journal=Human Molecular Genetics|language=en|volume=14|issue=suppl_2|pages=R171–R181|doi=10.1093/hmg/ddi335|pmid=16162640|issn=0964-6906|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Disciplina u ovom području proučavanja su [[interakcija proteina-protein]], iako interaktomika uključuje interakcije drugih molekula.&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Yan |first1=Shikai |chapter=Application of Systems Biology in the Research of TCM Formulae |date=1. 1. 2018 |title=Systems Biology and its Application in TCM Formulas Research |pages=31–67 |editor-last=Zhang |editor-first=Wei-Dong |publisher=Academic Press |doi=10.1016/b978-0-12-812744-5.00003-5 |isbn=978-0-12-812744-5 |last2=Nagle |first2=Dale G. |last3=Zhou |first3=YuDong |last4=Zhang |first4=Weidong}}&lt;/ref&gt; [[Neuroelektrodinamika]], gdje se proučava računarska funkcija [[računar]]a ili [[mozak|mozga]] kao dinamičkog sistema zajedno s njegovim (bio)fizičkim mehanizmima;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Aur |first=Dorian |date=mart 2012 |title=From Neuroelectrodynamics to Thinking Machines |url=http://link.springer.com/10.1007/s12559-011-9106-3 |journal=Cognitive Computation |language=en |volume=4 |issue=1 |pages=4–12 |doi=10.1007/s12559-011-9106-3 |issn=1866-9956|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; i [[fluksomika]], mjerenja brzine metaboličkih reakcija u biološkom sistemu (ćeliji, tkivu ili organizmu).&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
U pristupu problemu sistemske biologije postoje dva glavna pristupa. To su pristup od vrha prema dolje i pristup od dna prema gore. Pristup od vrha prema dolje uzima u obzir što je više moguće sistema i uveliko se oslanja na eksperimentalne rezultate. Tehnika [[RNK-Seq]] primjer je eksperimentalnog pristupa od vrha prema dolje. Suprotno tome, pristup od dna prema gore koristi se za kreiranje detaljnih modela, a istovremeno uključuje i eksperimentalne podatke. Primjer pristupa od dna prema gore je korištenje modela kola za opisivanje jednostavne genske mreže.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Shahzad |first1=Khuram |last2=Loor |first2=Juan J. |title=Application of Top-Down and Bottom-up Systems Approaches in Ruminant Physiology and Metabolism |url=https://www.eurekaselect.com/article/44188 |journal=Current Genomics |date=2012 |language=en |volume=13 |issue=5 |pages=379–394 |doi=10.2174/138920212801619269 |pmc=3401895 |pmid=23372424}}&lt;/ref&gt;
Različite tehnologije korištene za snimanje dinamičkih promjena u [[iRNK]], [[protein]]ima i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskim modifikacijama]]. [[Mehanobiologija]], sile i fizička svojstva na svim skalama, njihova interakcija s drugim regulatornim mehanizmima;&lt;ref name=&quot;MechanicalSystemsBiology&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Spill |first1=Fabian |last2=Bakal |first2=Chris |last3=Mak |first3=Michael |date=2018 |title=Mechanical and Systems Biology of Cancer |journal=Computational and Structural Biotechnology Journal |language=en |volume=16 |pages=237–245 |doi=10.1016/j.csbj.2018.07.002 |pmc=6077126 |pmid=30105089}}&lt;/ref&gt; [[biosemiotika]], analiza sistema [[znakovni odnos|znakovnih odnosa]] organizma ili drugih biosistema; [[fiziomika]], sistematsko proučavanje [[fiziom]]a u biologiji.
[[Sistemska biologija raka]] primjer je pristupa sistemske biologije, koji se može razlikovati po specifičnom objektu proučavanja ([[tumorigeneza]] i [[liječenje raka]]). Radi sa specifičnim podacima (uzorci pacijenata, podaci visokog protoka s posebnom pažnjom na karakterizaciju [[sekvenciranje genoma raka|genoma raka]] u uzorcima tumora pacijenata) i alatima (imortalizirane ćelijske linije raka, testiranje na životinjama [[modelni organizam|mišjim modelima]] tumorogeneze, ksenotransplantni modeli, metode [[sekvenciranje visokog protoka]], [[skrining visokog protoka]] zasnovan na siRNK genskom obaranja, računarsko modeliranje posljedica somatskih [[mutacija]] i [[nestabilnost genoma|nestabilnosti genoma]]).&lt;ref name=&quot;barillot13&quot;&gt;{{cite book|last1=Barillot|first1 =Emmanuel |last2=Calzone|first2=Laurence|last3=Hupe|first3=Philippe|last4=Vert|first4 =Jean-Philippe|last5=Zinovyev|first5=Andrei|title=Computational Systems Biology of Cancer|year=2012|publisher=Chapman &amp; Hall/CRCMathematical &amp; Computational Biology|isbn=978-1-4398-3144-1|page=461}}&lt;/ref&gt; Dugoročni cilj sistemske biologije raka jeste sposobnost boljeg dijagnosticiranja raka, njegove klasifikacije i boljeg predviđanja ishoda predloženog liječenja, što je osnova za [[Personalizirana medicina|personaliziranu medicinu raka]] i [[Virtualni fiziološki čovjek|virtualni pacijent oboljeli od raka]] u daljoj perspektivi. Značajni napori u računarskoj sistemskoj biologiji raka uloženi su u stvaranje realističnih višeskalnih ''[[in silico]]'' modela različitih tumora.&lt;ref name=&quot;byrne2010&quot;&gt;{{cite journal|last1=Byrne|first1=Helen M. 
|year=2010|journal=Nature Reviews Cancer|volume=10|issue=3|pages=221–230|pmid=20179714|doi=10.1038/nrc2808|title=Dissecting cancer through mathematics: from the cell to the animal model |bibcode=2010NatRC..10..221B |s2cid=24616792 }}&lt;/ref&gt;
Pristup sistemske biologije često uključuje razvoj mehanističkih modela, kao što je rekonstrukcija dinamičkih sistema iz kvantitativnih svojstava njihovih elementarnih gradivnih blokova.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Gardner |first1=Timothy S. |last2=di Bernardo |first2=Diego |last3=Lorenz |first3=David |last4=Collins |first4=James J. |date=4. 7. 2003 |title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1081900 |journal=Science |language=en |volume=301 |issue=5629 |pages=102–105 |doi=10.1126/science.1081900 |pmid=12843395 |bibcode=2003Sci...301..102G |issn=0036-8075|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=di Bernardo |first1=Diego |last2=Thompson |first2=Michael J |last3=Gardner |first3=Timothy S |last4=Chobot |first4=Sarah E |last5=Eastwood |first5=Erin L |last6=Wojtovich |first6=Andrew P |last7=Elliott |first7=Sean J |last8=Schaus |first8=Scott E |last9=Collins |first9=James J |date=mart 2005 |title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks |url=https://www.nature.com/articles/nbt1075 |journal=Nature Biotechnology |language=en |volume=23 |issue=3 |pages=377–383 |doi=10.1038/nbt1075 |pmid=15765094 |issn=1087-0156|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite book |last=Tavassoly |first=Iman |url=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-14962-2 |title=Dynamics of Cell Fate Decision Mediated by the Interplay of Autophagy and Apoptosis in Cancer Cells: Mathematical Modeling and Experimental Observations |date=2015 |publisher=Springer International Publishing |isbn=978-3-319-14961-5 |series=Springer Theses |location=Cham |language=en |doi=10.1007/978-3-319-14962-2}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Korkut |first1=Anil |last2=Wang |first2=Weiqing |last3=Demir |first3=Emek |last4=Aksoy |first4=Bülent Arman |last5=Jing |first5=Xiaohong |last6=Molinelli |first6=Evan J |last7=Babur |first7=Özgün |last8=Bemis |first8=Debra L |last9=Onur Sumer |first9=Selcuk |last10=Solit |first10=David B |last11=Pratilas |first11=Christine A |last12=Sander |first12=Chris |date=18. 8. 2015 |title=Perturbation biology nominates upstream–downstream drug combinations in RAF inhibitor resistant melanoma cells |journal=eLife |language=en |volume=4 |doi=10.7554/eLife.04640 |doi-access=free |issn=2050-084X |pmc=4539601 |pmid=26284497}}&lt;/ref&gt; Naprimjer, ćelijska mreža može se matematički modelirati korištenjem metoda koje potiču iz [[hemijska kinetika|hemijske kinetike]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last1=Gupta|first1=Ankur|last2=Rawlings|first2=James B.|date=april 2014|title=Comparison of Parameter Estimation Methods in Stochastic Chemical Kinetic Models: Examples in Systems Biology|journal=AIChE Journal|volume=60|issue=4|pages=1253–1268|doi=10.1002/aic.14409|issn=0001-1541|pmc=4946376|pmid=27429455|bibcode=2014AIChE..60.1253G }}&lt;/ref&gt; i [[teorija upravljanja]]. Zbog velikog broja parametara, varijabli i ograničenja u ćelijskim mrežama, često se koriste numeričke i računarske tehnike (npr. [[analiza fluksne ravnoteže]]).&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Ostali aspekti računarstva, [[informatika|informatike]] i [[statistika|statistike]] također se koriste u sistemskoj biologiji. To uključuje nove oblike računarskih modela, kao što je upotreba [[procesni račun|procesnih računa]] za modeliranje bioloških procesa (značajni pristupi uključuju stohastički [[π-račun]], BioAmbients, Beta Binders, BioPEPA i Braneov račun) i modeliranje zasnovano na [[programiranje ograničenja|ograničenjima]]; integracija informacija iz literature, korištenjem tehnika [[ekstrakcija informacija]] i [[rudarenje teksta]];&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Ananadou|first1=Sophia|last2=Kell|first2=Douglas|last3=Tsujii|first3=Jun-ichi|title=Text mining and its potential applications in systems biology|url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2006-12_24_12/page/571|journal=Trends in Biotechnology|volume=24|issue=12|pages=571–579|date=decembar 2006|doi=10.1016/j.tibtech.2006.10.002|pmid=17045684 }}&lt;/ref&gt; razvoj online [[baza podataka]] i repozitorija za dijeljenje podataka i modela, pristupi integraciji baza podataka i interoperabilnosti softvera putem [[labavo spajanje|labavog spajanja]] [[softver]]a, web stranica i baza podataka ili komercijalnih tužbi; mrežni pristupi za analizu visokodimenzijskih [[genom]]skih skupova podataka. Naprimjer, [[analiza ponderirane korelacijske mreže]] koristi se često za identifikaciju klastera (koji se nazivaju moduli), modeliranje odnosa između klastera, izračunavanje fuzzy mjera članstva u klasteru (modulu), identifikaciju intramodularnih čvorišta i za proučavanje očuvanosti klastera u drugim skupovima podataka; metode zasnovane na putevima za analizu [[omika]] podataka, npr. pristupi za identifikaciju i bodovanje puteva s različitom aktivnošću njihovih genskih, proteinskih ili metabolitičkih članova.&lt;ref name=&quot;pathvar2012&quot;&gt;{{cite journal|last1=Glaab|first1=Enrico|last2=Schneider|first2=Reinhard|title=PathVar: analysis of gene and protein expression variance in cellular pathways using microarray data|volume=28|issue=3|pages=446–447|journal=Bioinformatics|doi=10.1093/bioinformatics/btr656|pmid=22123829|pmc=3268235|year=2012 }}&lt;/ref&gt; Veliki dio analize genomskih skupova podataka također uključuje identificiranje korelacija. Osim toga, budući da veliki dio [[informacija]] dolazi iz različitih područja, potreban je razvoj sintaktički i semantički ispravnih načina predstavljanja bioloških modela.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bardini|first1=R.|last2=Politano|first2=G.|last3=Benso|first3=A.|last4=Di Carlo|first4=S.|date=1. 1. 2017|title=Multi-level and hybrid modelling approaches for systems biology|journal=Computational and Structural Biotechnology Journal|volume=15|pages=396–402|doi=10.1016/j.csbj.2017.07.005|issn=2001-0370|pmc=5565741|pmid=28855977}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
*[[DNK-mikromreža]]
* [[Jednačina biohemijskih sistema]]
* [[BioSystems|BioSystems (časopis)]]
* [[Ćelijski model]]
* [[Računska sistemska biologija]]
* [[Interaktom]]
* [[Spisak omika tema u biologiji]]
* [[Spisak softvera za modeliranje sistemske biologije]]
* [[Analiza metaboličke kontrole]]
* [[Modeliranje metaboličke mreže]]
* [[Modeliranje bioloških sistema]]
* [[Mrežna biologija]]
* [[Metabolička mreža]]
* [[SBML]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Izvori ==
{{refbegin}}
* {{cite journal|first=Alan M.|last=Turing|title=The Chemical Basis of Morphogenesis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London B|date=14. 8. 1952|doi=10.1098/rstb.1952.0012|volume=237|number=641|pages=37–72|bibcode=1952RSPTB.237...37T |s2cid=937133 }}
* {{cite book|last1=Snoep|first1=Jacky L|last2=Westerhoff|first2=Hans V|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=13–30|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b106456|chapter=From isolation to integration, a systems biology approach for building the Silicon Cell|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }}
* {{cite web|url=http://www.systemsbiology.org/Intro_to_Systems_Biology/Systems_Biology_--_the_21st_Century_Science|title=Systems Biology: the 21st Century Science|publisher=Institute for Systems Biology|access-date=15. 6. 2011}}
* Zeng BJ., On the concept of systems biological engineering, Nov. 1994, Communication on Transgenic Animals, CAS, China.
* {{cite journal|last1=Sauer|first1=Uwe|last2=Heinemann|first2=Matthias|last3=Zamboni|first3=Nicola|date=27. 4. 2007|journal=Science|volume=316|issue=5824|pages=550–551|pmid=17463274|doi=10.1126/science.1142502|title=Genetics: Getting Closer to the Whole Picture|bibcode=2007Sci...316..550S|s2cid=42448991|url=https://www.rug.nl/research/portal/en/publications/genetics--getting-closer-to-the-whole-picture(3267364e-3b67-4f6b-990a-5ff6b4c7c109).html}}
* {{cite book|last=Noble|first=Denis|author-link=Denis Noble|title=The music of life: Biology beyond the genome|url=https://archive.org/details/musicoflifebiolo0000nobl|year=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-929573-9|page=176}}
* {{cite book|last1=Kholodenko|first1=Boris N|last2=Sauro|first2=Herbert M|editor1-last=Alberghina|editor1-first=Lilia|editor2-last=Westerhoff|editor2-first=Hans V|year=2005|title=Systems Biology: Definitions and Perspectives|volume=13|pages=357–451|location=Berlin|publisher=Springer-Verlag|doi=10.1007/b136809|chapter=Mechanistic and modular approaches to modeling and inference of cellular regulatory networks|isbn=978-3-540-22968-1|series=Topics in Current Genetics }}
* {{cite book|title=Bioinformatics for Systems Biology|year=2009|publisher=Humana Press|isbn=978-1-59745-440-7|pages=181–205|author=Chiara Romualdi|edition=2nd|author2=Gerolamo Lanfranchi|editor=Stephen Krawetz|chapter=Statistical Tools for Gene Expression Analysis and Systems Biology and Related Web Resources|doi=10.1007/978-1-59745-440-7_11 }}
* {{cite book|last=Mesarovic|first=Mihajlo D.|author-link=Mihajlo Mesarovic|title=Systems Theory and Biology|url=https://archive.org/details/systemstheorybio00syst|year=1968|publisher=Springer-Verlag|location=Berlin}}
* {{cite journal|last1=Rosen|first1=Robert|author-link1=Robert Rosen (theoretical biologist)|date=5. 7. 1968|title=A Means Toward a New Holism|url=https://archive.org/details/sim_science_1968-07-05_161_3836/page/34|journal=Science|volume=161|issue=3836|pages=34–35|doi=10.1126/science.161.3836.34|jstor=1724368|bibcode=1968Sci...161...34M}}
* {{cite web|url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|title=Working the Systems|first=Jim|last=Kling|date=3. 3. 2006|publisher=Science|access-date=15. 6. 2011|archive-date=9. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110709102508/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_magazine/previous_issues/articles/2006_03_03/noDOI.15936087948366349051|url-status=dead}}
* {{cite journal|last1=Gardner|first1=Timothy .S|last2=di Bernardo|first2=Diego|last3=Lorenz|first3=David|last4=Collins|first4=James J.|date=4. 7. 2003|title=Inferring Genetic Networks and Identifying Compound Mode of Action via Expression Profiling|url=https://archive.org/details/sim_science_2003-07-04_301_5629/page/102|journal=Science|volume=301|issue=5629|pages=102–105|pmid=12843395|doi=10.1126/science.1081900|bibcode=2003Sci...301..102G|s2cid=8356492}}
* {{cite journal|last1=di Bernardo|first1=Diego|last2=Thompson|first2=Michael J.|last3=Gardner|first3=Timothy S.|last4=Chobot|first4=Sarah E.|last5=Eastwood|first5=Erin L.|last6=Wojtovich|first6=Andrew P.|last7=Elliott|first7=Sean J.|last8=Schaus|first8=Scott E.|last9=Collins|first9=James J.|date=mart 2005|title=Chemogenomic profiling on a genome-wide scale using reverse-engineered gene networks|url=https://archive.org/details/sim_nature-biotechnology_2005-03_23_3/page/377|journal=Nature Biotechnology|volume=23|pages=377–383|pmid=15765094|doi=10.1038/nbt1075|issue=3|s2cid=16270018}}
* {{cite journal|last1=Hunter|first1=Philip|date=maj 2012|title=Back down to Earth: Even if it has not yet lived up to its promises, systems biology has now matured and is about to deliver its first results.|journal=EMBO Reports|volume=13|pages=408–411|pmc=3343359|doi=10.1038/embor.2012.49|issue=5|pmid=22491028}}
{{refend}}

== Dodatni izvori==
{{refbegin}}
* {{cite book|last1=Klipp|first1=Edda|last2= Liebermeister|first2=Wolfram|last3=Wierling|first3=Christoph|last4=Kowald|first4=Axel|title=Systems Biology - A Textbook, 2nd edition|isbn=978-3-527-33636-4|publisher=Wiley|year=2016}}
* {{cite book|editor=Asfar S. Azmi|title=Systems Biology in Cancer Research and Drug Discovery|isbn=978-94-007-4819-4|year=2012|publisher=Springer }}
* {{cite book|last=Kitano|first=Hiroaki|title=Foundations of Systems Biology|date=15. 10. 2001|publisher=MIT Press|isbn=978-0-262-11266-6|url-access=registration|url=https://archive.org/details/foundationsofsys00hiro}}
* {{cite journal|last1=Werner|first1=Eric|date=29. 3. 2007|title=All systems go|journal=[[Nature]]|volume=446|doi=10.1038/446493a|issue=7135|bibcode=2007Natur.446..493W|pages=493–494|doi-access=free}} provides a comparative review of three books: 
* {{cite book|last=Alon|first=Uri|author-l|title=An Introduction to Systems Biology: Design Principles of Biological Circuits|url=https://archive.org/details/introductiontosy0000alon|date=7. 7. 2006|publisher=Chapman &amp; Hall|isbn=978-1-58488-642-6}}
* {{cite book|last=Kaneko|first=Kunihiko|title=Life: An Introduction to Complex Systems Biology|url=https://archive.org/details/lifeintroduction0000kane|date=15. 9. 2006|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-3-540-32666-3|bibcode=2006lics.book.....K}}
* {{cite book|last=Palsson|first=Bernhard O.|title=Systems Biology: Properties of Reconstructed Networks|url=https://archive.org/details/systemsbiologypr0000pals|date=16. 1. 2006|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-85903-5}}
* {{cite book|editor1= Werner Dubitzky|editor2=Olaf Wolkenhauer|editor3=Hiroki Yokota|editor4=Kwan-Hyun Cho|title=Encyclopedia of Systems Biology|date=13. 8. 2013|publisher=Springer-Verlag|isbn=978-1-4419-9864-4}}
{{refend}}

==Vanjski linkovi==
{{Portal|Biologija}}
{{Wiktionary}}
*{{Commons category-inline|Systems biology}}
*[http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems Biological Systems in bio-physics-wiki] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131013181100/http://www.bio-physics.at/wiki/index.php?title=Biological_Systems |date=13. 10. 2013 }}

{{biologija}}
{{Genomika}}
{{Sistemi}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Systems Biology}}
[[Kategorija:Sistemska biologija| ]]
[[Kategorija:Bioinformatika]]
[[Kategorija:Računarske oblasti]]</text>
      <sha1>gvvpxrg1s5c0idc2rs1cnx49dl7lcc1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Profiliranje ekspresije gena</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536406</id>
    <revision>
      <id>3925777</id>
      <parentid>3924367</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32349" sha1="5yie312zhpenra3dhjwk7xaqzmex28x" xml:space="preserve">[[Slika:Heatmap.png|right|thumb|[[Toplotna mapa|Toplotne mape]] vrijednosti ekspresije gena pokazuju kako su eksperimentalni uslovi uticali na proizvodnju (ekspresiju) [[iRNK]] za skup gena. Zelena boja označava smanjenu ekspresiju. [[Klusterska analiza]] smjestila je grupu gena sa smanjenom regulacijom u gornji lijevi ugao.]]
U oblasti [[molekularna biologija|molekularne biologije]], '''profiliranje ekspresije gena''' jeste mjerenje aktivnosti ([[ekspresija gena|ekspresija]]) hiljada gena odjednom, kako bi se stvorila globalna slika ćelijske funkcije. Ovi profili mogu, naprimjer, razlikovati ćelije koje se aktivno dijele ili pokazati kako ćelije reaguju na određeni tretman. Mnogi eksperimenti ove vrste mjere cijeli [[genom]] istovremeno, odnosno svaki gen prisutan u određenoj ćeliji.
Nekoliko [[transkriptom]]skih tehnologija može se koristiti za generisanje potrebnih podataka za analizu. [[DNK-mikromreža]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/microarrays.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020409134045/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/microarrays.html |url-status=dead |archive-date=9. 4. 2002 |title=Microarrays Factsheet |access-date=28. 12. 2007 }}&lt;/ref&gt; mjeri relativnu aktivnost prethodno identificiranih ciljnih gena. Tehnike zasnovane na sekvencama, poput [[RNK-Seq]], pružaju informacije o sekvencama gena pored njihovog nivoa ekspresije.

== Pozadina ==
Profil ekspresije logičan je sljedeći korak nakon [[sekvenciranje genoma|sekvenciranja genoma]]: sekvenca govori šta ćelija može da uradi, dok profil ekspresije govori šta ona zapravo radi u određenom trenutku. Geni sadrže upute za stvaranje informacijske RNK ([[iRNK]]), ali u bilo kojem trenutku svaka ćelija proizvodi iRNK samo iz dijela gena koje nosi. Ako se gen koristi za proizvodnju iRNK, smatra se &quot;uključenim&quot;, u suprotnom &quot;isključenim&quot;. Mnogi faktori određuju da li je gen uključen ili isključen, kao što su doba dana, da li se ćelija aktivno dijeli ili ne, njeno lokalno okruženje i hemijski signali iz drugih ćelija. Naprimjer, ćelije [[koža|kože]], ćelije [[jetra|jetre]] i [[neuron|nervne ćelije]] uključuju (eksprimiraju) donekle različite gene i to je u velikoj mjeri ono što ih čini različitim. Stoga, profil ekspresije omogućava da se utvrdi tip, stanje, okruženje i tako dalje ćelije.
Eksperimenti profiliranja ekspresije često uključuju mjerenje relativne količine iRNK eksprimirane u dva ili više eksperimentalnih uslova. To je zato što promijenjeni nivoi specifične sekvence iRNK sugeriraju promijenjenu potrebu za proteinom koji kodira iRNK, što možda ukazuje na homeostatski odgovor ili patološko stanje. Naprimjer, viši nivoi [[iRNK]] koja kodira alkohol-dehidrogenazu sugeriraju da ćelije ili tkiva koja se proučavaju reaguju na povećane nivoe [[etanol]]a u svom okruženju. Slično tome, ako ćelije [[rak dojke|raka dojke]] eksprimiraju više nivoe iRNK povezane s određenim transmembranskim receptorom nego normalne ćelije, moguće je da ovaj receptor igra ulogu u raku dojke. Lijek koji ometa ovaj receptor može spriječiti ili liječiti rak dojke. Prilikom razvoja lijeka, mogu se izvesti eksperimenti profiliranja ekspresije gena, kako bi se pomoglo u procjeni toksičnosti lijeka, možda traženjem promjena nivoa u ekspresiji gena [[citohrom P450|citohroma P450]], što može biti [[biomarker]] [[metabolizam|metabolizma]] lijeka.&lt;ref name=&quot;pmid15123278&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Suter L, Babiss LE, Wheeldon EB | title = Toxicogenomics in predictive toxicology in drug development | journal = Chem. Biol. | volume = 11 | issue = 2 | pages = 161–71 | year = 2004 | pmid = 15123278 | doi = 10.1016/j.chembiol.2004.02.003 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Gene expression profiling may become an important diagnostic test.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Magic Z, Radulovic S, Brankovic-Magic M |title=cDNA microarrays: identification of gene signatures and their application in clinical practice |journal=J BUON |volume=12 |pages=S39–44 |year=2007 |issue=Suppl 1 |pmid=17935276 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17365821&quot;&gt;{{cite journal | author = Cheung AN | title = Molecular targets in gynaecological cancers | journal = Pathology | volume = 39 | issue = 1 | pages = 26–45 | year = 2007 | pmid = 17365821 | doi = 10.1080/00313020601153273 | s2cid = 40896577 }}&lt;/ref&gt;

== Poređenje sa proteomikom ==
[[Ljudski genom]] sadrži oko 20.000 gena koji rade zajedno, kako bi proizveli otprilike 1,000.000 različitih proteina. To je zbog [[alternativna prerada RNK|alternativnog splajsovanja]], a također i zato što ćelije vrše važne promjene na proteinima putem [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskih modifikacija]] nakon što ih prvi put konstruišu, tako da dati gen služi kao osnova za mnoge moguće verzije određenog proteina. U svakom slučaju, jedan eksperiment masene spektrometrije može identificirati oko
2.000 proteina &lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Mirza SP, Olivier M |title=Methods and approaches for the comprehensive characterization and quantification of cellular proteomes using mass spectrometry |journal=Physiol Genomics |volume= 33|issue= 1|pages= 3–11|year=2007 |pmid=18162499 |doi=10.1152/physiolgenomics.00292.2007 |pmc=2771641}}&lt;/ref&gt; ili 0,2% od ukupnog broja. Iako je poznavanje preciznih proteina koje ćelija proizvodi ([[proteomika]]) relevantnije od znanja koliko se [[iRNK|informacijske RNK]] proizvodi iz svakog gena, profiliranje genske ekspresije pruža najglobalniju moguću sliku u jednom eksperimentu. Međutim, metodologija proteomike se poboljšava. Kod drugih [[vrsta]], poput [[kvasci|kvasca]], moguće je identificirati preko 4.000 proteina za nešto više od jednog sata.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Hebert AS, Richards AL |title=The One Hour Yeast Proteome |journal=Mol Cell Proteomics |volume= 13|issue= 1|pages= 339–347|year=2014 |doi=10.1074/mcp.M113.034769|doi-access=free |pmid=24143002 |display-authors=etal|pmc=3879625}}&lt;/ref&gt;

==Upotreba u generiranju i testiranju hipoteza==
Ponekad naučnik već ima ideju o tome šta se dešava, [[hipoteza|hipotezu]], i on ili ona izvodi eksperiment profiliranja ekspresije s idejom da potencijalno opovrgne tu hipotezu. Drugim riječima, naučnik daje specifično predviđanje o nivoima ekspresije koji bi se mogli pokazati lažnim.
Češće se profiliranje ekspresije odvija prije nego što se dovoljno zna o tome kako geni interaguju s eksperimentalnim uvjetima, da bi postojala hipoteza koja se može testirati. Bez hipoteze, nema se šta opovrgnuti, ali profiliranje ekspresije može pomoći u identifikaciji kandidatske hipoteze za buduće eksperimente. Većina ranih eksperimenata profiliranja ekspresije, i mnogi trenutni, imaju ovaj oblik &lt;ref&gt;{{cite journal |author=Chen JJ |title=Key aspects of analyzing microarray gene-expression data |journal=Pharmacogenomics |volume=8 |issue=5 |pages=473–82 |year=2007 |pmid=17465711 |doi=10.2217/14622416.8.5.473|url=https://zenodo.org/record/1236433 }}&lt;/ref&gt; što je poznato kao otkrivanje klasa. Popularan pristup otkrivanju klasa uključuje grupiranje sličnih gena ili uzoraka koristeći jednu od mnogih postojećih metoda klasteriranja kao što su tradicionalno [[k-prosjek]] ili [[hijerarhijsko klasteriranje]] ili novije [[Markovljevo klasteriranje|MCL]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=van Dongen |first1=Stijn |title=Graph Clustering by Flow Simulation |date=2000 |publisher=University of Utrecht |url=https://micans.org/mcl/index.html?sec_thesisetc}}&lt;/ref&gt; Osim odabira algoritma za klasteriranje, korisnik obično mora odabrati odgovarajuću mjeru blizine (udaljenost ili sličnost) između objekata podataka.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Jaskowiak|first1=Pablo A|last2=Campello|first2=Ricardo JGB|last3=Costa|first3=Ivan G|title=On the selection of appropriate distances for gene expression data clustering|journal=BMC Bioinformatics|date=24. 1. 2014|volume=15|issue=Suppl 2|pages=S2|doi=10.1186/1471-2105-15-S2-S2|pmid=24564555|pmc=4072854 |doi-access=free }}&lt;!--|access-date=15 October 2014--&gt;&lt;/ref&gt; Gornja slika predstavlja izlaz dvodimenzijskog klastera, u kojem su slični uzorci (redovi, gore) i slične genske probe (kolone) organizirani tako da se nalaze blizu jedan drugome. Najjednostavniji oblik otkrivanja klase bio bi navesti sve gene koji su se promijenili za više od određenog iznosa između dva eksperimentalna uvjeta.
Predviđanje klase teže je od otkrivanja klase, ali omogućava odgovor na pitanja od direktnog kliničkog značaja kao što je, s obzirom na ovaj profil, koja je [[vjerojatnoća]] da će ovaj pacijent reagirati na ovaj lijek? To zahtijeva mnogo primjera profila koji su reagirali i nisu reagirali, kao i tehnike [[unakrsna validacija (statistika)|unakrsne validacije]] za razlikovanje između njih.

== Ograničenja ==
Općenito, studije profiliranja ekspresije izvještavaju o onima genima koji su pokazali statistički značajne razlike pod promijenjenim eksperimentalnim uvjetima. Ovo je obično mali dio [[genom]]a iz nekoliko razloga. Prvo, različite ćelije i tkiva eksprimiraju podskup gena kao direktnu posljedicu [[ćelijska diferencijacija|ćelijske diferencijacije]], tako da su mnogi geni isključeni. Drugo, mnogi geni [[kodon|kodiraju]] proteine ​​koji su potrebni za preživljavanje u vrlo specifičnim količinama, tako da se mnogi geni ne mijenjaju. Treće, ćelije koriste mnoge druge mehanizme za regulaciju proteina pored promjene količine [[iRNK]], tako da ovi geni mogu ostati konzistentno eksprimirani čak i kada koncentracije proteina rastu i padaju. Četvrto, finansijska ograničenja ograničavaju eksperimente profiliranja ekspresije na mali broj opažanja istog gena pod identičnim uslovima, smanjujući statističku snagu eksperimenta, što onemogućava eksperimentu da identifikuje važne, ali suptilne promjene. Konačno, potreban je veliki napor da se raspravi o biološkom značaju svakog regulisanog gena, pa naučnici često ograničavaju diskusiju na podskup. Novije tehnike analize mikročipova automatizuju određene aspekte pridavanja biološkog značaja rezultatima profiliranja ekspresije, ali to ostaje vrlo težak problem.
Relativno kratka dužina spiska gena objavljenih iz eksperimenata profiliranja ekspresije ograničava stepen u kojem se čini da se eksperimenti izvedeni u različitim laboratorijama slažu. Postavljanje rezultata profiliranja ekspresije u javno dostupnu bazu mikročipnih podataka omogućava istraživačima da procijene obrasce ekspresije izvan okvira objavljenih rezultata, možda identificirajući sličnost s vlastitim radom.

== Validacija mjerenja visokog protoka ==
I [[DNK-mikromreža]] i i [[kvantitativni PCR]] iskorištavaju preferencijalno vezivanje ili &quot;[[sparivanje baza]]&quot; komplementarnih sekvenci [[nukleinske kiseline|nukleinskih kiselina]], i oba se koriste u profiliranju [[ekspresija gena|ekspresije gena]], često na serijski način. Dok DNK-mikročipovima visokog protoka nedostaje kvantitativna tačnost q[[PCR]]-a, potrebno je otprilike isto vrijeme za mjerenje ekspresije gena nekoliko desetina gena putem qPCR-a kao i za mjerenje cijelog genoma pomoću DNK-mikromreža. Stoga često ima smisla izvoditi polukvantitativne eksperimente analize DNK-mikromreža, kako bi se identificirali kandidatski geni, a zatim izvoditi qPCR na nekim od najzanimljivijih [[kandidatski gen|kandidatskih gena]], kako bi se validirali rezultati mikročipova. Drugi eksperimenti, kao što je [[Western blot]] nekih proteinskih produkata različito eksprimiranih gena, čine zaključke zasnovane na profilu ekspresije uvjerljivijim, budući da nivoi iRNK ne moraju nužno [[korelacija|korelirati]] s količinom eksprimiranog proteina.

== Statistička analiza ==
Analiza podataka mikročipova postala je područje intenzivnog istraživanja.&lt;ref name=&quot;pmid17233564&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Vardhanabhuti S, Blakemore SJ, Clark SM, Ghosh S, Stephens RJ, Rajagopalan D | title = A comparison of statistical tests for detecting differential expression using Affymetrix oligonucleotide microarrays |url=https://archive.org/details/sim_scandinavian-journal-of-economics_2006-12_108_4/page/555 | journal = OMICS | volume = 10 | issue = 4 | pages = 555–66 | year = 2006 | pmid = 17233564 | doi = 10.1089/omi.2006.10.555 }}&lt;/ref&gt; Jednostavno navođenje da je grupa gena regulirana s najmanje dva puta, što je nekada bila uobičajena praksa, nema čvrstu statističku osnovu. S pet ili manje ponavljanja u svakoj grupi, tipično za mikročipove, jedno opažanje [[izuzetak]]a može stvoriti prividnu razliku veću od dva puta. Osim toga, proizvoljno postavljanje granice na dva puta nije biološki ispravno, jer eliminira iz razmatranja mnoge gene s očiglednim biološkim značajem.

Umjesto identificiranja različito eksprimiranih gena korištenjem granične vrijednosti promjene struka, može se koristiti niz [[statistički test|statističkih testova]] ili [[omnibus test]]ova, kao što je [[ANOVA]], koji svi uzimaju u obzir i promjenu struka i varijabilnost kako bi se stvorila [[p-vrijednost]], procjena koliko često bismo slučajno posmatrali podatke. Primjena p-vrijednosti na mikročipove je komplicirana velikim brojem [[višestruko poređenje|višestrukih poređenja]] (gena) koji su uključeni. Naprimjer, p-vrijednost od 0,05 se obično smatra značajnošću, jer procjenjuje 5% vjerovatnoće slučajnog posmatranja podataka. Ali sa 10.000 gena na mikročipu, 500 gena bi bilo identifikovano kao značajno pri p &lt; 0,05 čak i ako ne bi bilo razlike između eksperimentalnih grupa. Jedno očigledno rješenje je smatrati značajnim samo one gene koji ispunjavaju mnogo stroži kriterij p-vrijednosti, npr. mogla bi se izvršiti [[Bonferronijeva korekcija]] na p-vrijednostima ili koristiti [[stopa lažnog otkrivanja]] izračun za prilagođavanje p-vrijednosti proporcionalno broju uključenih paralelnih testova. Nažalost, ovi pristupi mogu smanjiti broj značajnih gena na nulu, čak i kada su geni zapravo različito eksprimirani. Trenutne statistike poput [[Rangiraj proizvod]] imaju za cilj da postignu ravnotežu između lažnog otkrivanja gena zbog slučajne varijacije i neotkrivanja različito eksprimiranih gena. Često citirane metode uključuju Analizu značajnosti mikročipova (SAM)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www-stat.stanford.edu/~tibs/SAM/ |title=Significance Analysis of Microarrays |access-date=27. 12. 2007 |archive-date=20. 1. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120021308/http://www-stat.stanford.edu/~tibs/SAM/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; i širok spektar metoda dostupan je od [[Bioconductor]] i razni analitički paketi od [[Spisak bioinformatičkih kompanija|bioinformatičke kompanije]].
Odabir drugog testa obično identificira drugačiju listu značajnih gena&lt;ref name=&quot;pmid17370338&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Yauk CL, Berndt ML | title = Review of the literature examining the correlation among DNA microarray technologies | journal = Environ. Mol. Mutagen. | volume = 48 | issue = 5 | pages = 380–94 | year = 2007 | pmid = 17370338 | doi = 10.1002/em.20290 | pmc = 2682332 | bibcode = 2007EnvMM..48..380Y }}&lt;/ref&gt; budući da svaki test funkcionira pod specifičnim skupom pretpostavki i stavlja drugačiji naglasak na određene karakteristike u podacima. Mnogi testovi počinju s pretpostavkom o normalnoj distribuciji u podacima, jer se to čini kao razumna početna tačka i često daje rezultate koji izgledaju značajnije. Neki testovi uzimaju u obzir zajedničku distribuciju svih opažanja gena kako bi procijenili opću varijabilnost u mjerenjima,&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Breitling R |title=Biological microarray interpretation: the rules of engagement |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1759 |issue=7 |pages=319–27 |year=2006 |pmid=16904203 |doi=10.1016/j.bbaexp.2006.06.003|s2cid=1857997 |url=https://pure.rug.nl/ws/files/2835555/2006BiochimBiophysActaBreitling.pdf }}&lt;/ref&gt; dok drugi posmatraju svaki gen izolovano. Mnoge moderne tehnike analize mikročipova uključuju [[samostalno korištenje (statistika)|samostalno korištenje]], [[mašinsko učenje]] ili [[Monte Carlo metoda|Monte Carlo metode]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Draminski M, Rada-Iglesias A, Enroth S, Wadelius C, Koronacki J, Komorowski J |title=Monte Carlo feature selection for supervised classification |journal=Bioinformatics |volume=24 |issue=1 |pages=110–7 |year=2008 |pmid=18048398 |doi=10.1093/bioinformatics/btm486|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
Kako se broj ponovljenih mjerenja u eksperimentu s mikročipovima povećava, različiti statistički pristupi daju sve sličnije rezultate, ali nedostatak podudarnosti između različitih statističkih metoda čini rezultate nizova manje pouzdanim. MAQC projekt&lt;ref&gt;{{cite web | url = https://www.fda.gov/nctr/science/centers/toxicoinformatics/maqc/ | title = MicroArray Quality Control (MAQC) Project | access-date = 26. 12. 2007 | author = Dr. Leming Shi, National Center for Toxicological Research | publisher = U.S. Food and Drug Administration }}{{dead link|date=maj 2025|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}&lt;/ref&gt; daje preporuke koje će istraživačima pomoći u odabiru standardnijih metoda (npr. korištenje p-vrijednosti i promjene amplitude zajedno za odabir različito eksprimiranih gena) kako bi se eksperimenti provedeni u različitim laboratorijama bolje slagali.
Za razliku od analize individualnih gena s različitom ekspresijom, druga vrsta analize fokusira se na diferencijalnu ekspresiju ili perturbaciju unaprijed definiranih skupova gena i naziva se analiza skupa gena.&lt;ref name=&quot;pmid16199517&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19473525&quot;/&gt; Analiza skupa gena pokazala je nekoliko glavnih prednosti u odnosu na analizu diferencijalne ekspresije pojedinačnih gena.&lt;ref name=&quot;pmid16199517&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19473525&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Luo W, Friedman M, Shedden K, Hankenson KD, Woolf JP | title = GAGE: generally applicable gene set enrichment for pathway analysis | journal = BMC Bioinformatics | volume = 10| pages = 161 | year = 2009 | pmid = 19473525 | doi = 10.1186/1471-2105-10-161 | pmc = 2696452 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Genski setovi  grupe su gena koji su funkcionalno povezani prema trenutnim saznanjima. Stoga se analiza genskih setova smatra pristupom analize zasnovanim na znanju.&lt;ref name=&quot;pmid16199517&quot;/&gt; Uobičajeno korišteni genski setovi uključuju one izvedene iz [[KEGG]] puteva, [[Gene Ontology]] termina, genskih grupa koje dijele neke druge funkcionalne napomene, kao što su zajednički transkripcijski regulatori itd. Reprezentativne metode analize genskih setova uključuju [[Gene Set Enrichment Analysis]] (GSEA),&lt;ref name=&quot;pmid16199517&quot;/&gt; koja procjenjuje značaj genskih setova na osnovu permutacije oznaka uzoraka, i Generally Applicable Gene-Set Enrichment (GAGE),&lt;ref name=&quot;pmid19473525&quot;/&gt; koji testira značaj genskih setova na osnovu permutacije genskih oznaka ili parametarske distribucije.

== Genska anotacija ==
Iako statistika može identificirati koji se genski proizvodi mijenjaju pod eksperimentalnim uvjetima, davanje biološkog smisla profiliranju ekspresije počiva na poznavanju koji protein svaki [[genski proizvod]] proizvodi i koju funkciju taj protein obavlja. Genska anotacija pruža funkcionalne i druge informacije, naprimjer lokaciju svakog gena unutar određenog [[hromosom]]a. Neke funkcionalne anotacije  pouzdanije su od drugih; neke su odsutne. Baze podataka genskih anotacija  redovno se mijenjaju, a različite baze podataka nazivaju isti protein različitim imenima, što odražava promjenjivo razumijevanje funkcije proteina. Upotreba standardizirane [[označavanje gena|genske nomenklature]] pomaže u rješavanju aspekta imenovanja problema, ali tačno podudaranje transkripata s genima&lt;ref&gt;{{cite journal  |vauthors=Dai M, Wang P, Boyd AD, etal |title=Evolving gene/transcript definitions significantly alter the interpretation of GeneChip data |journal=Nucleic Acids Res. |volume=33 |issue=20 |pages=e175 |year=2005 |pmid=16284200 |doi=10.1093/nar/gni179 |pmc=1283542}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal  |vauthors=Alberts R, Terpstra P, Hardonk M, etal |title=A verification protocol for the probe sequences of Affymetrix genome arrays reveals high probe accuracy for studies in mouse, human and rat |journal=BMC Bioinformatics |volume=8|pages=132 |year=2007 |pmid=17448222 |doi=10.1186/1471-2105-8-132 |pmc=1865557 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ostaje važno razmatranje.

== Kategorizacija reguliranih gena ==
Nakon što je identificiran određeni skup reguliranih gena, sljedeći korak u profiliranju ekspresije uključuje traženje obrazaca unutar reguliranog skupa. Da li proteini napravljeni od ovih gena obavljaju slične funkcije? Jesu li hemijski slični? Da li se nalaze u sličnim dijelovima ćelije? Analiza [[Genska ontologija|genske ontologije]] pruža standardni način za definiranje ovih odnosa. Genske ontologije počinju s vrlo širokim kategorijama, npr. &quot;metabolički proces&quot; i dijele ih na manje kategorije, npr. &quot;metabolički proces ugljikohidrata&quot; i konačno na prilično restriktivne kategorije poput &quot;[[inozitol]]a i derivativne [[fosforilacija|osforilacije]]&quot;.
Geni imaju i druge atribute osim biološke funkcije, hemijskih svojstava i ćelijske lokacije. Mogu se sastaviti skupovi gena na osnovu blizine drugim genima, povezanosti s bolešću i odnosa s lijekovima ili toksinima. [[Baza podataka]] molekularnih potpisa&lt;ref name=&quot;MSigDB_GSEA&quot;&gt;{{cite web |title=Molecular Signatures Database (MSigDB) |url=https://www.gsea-msigdb.org/gsea/msigdb/index.jsp |publisher=Broad Institute &amp; UC San Diego |access-date=8. 9. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i [[Baza podataka komparativne toksikogenomike]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ctdbase.org/ |title=CTD: The Comparative Toxicogenomics Database |access-date=3. 1. 2008 }}&lt;/ref&gt; primjeri  suresursa za kategorizaciju gena na brojne načine.

== Pronalaženje obrazaca među reguliranim genima ==
[[Image:ExampleNet.png|right|thumb|Dijagram mreže gena ingenuity&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.ingenuity.com |title=Ingenuity Systems |access-date=27. 12. 2007 }}&lt;/ref&gt; koji dinamički sastavlja gene s poznatim odnosima. Zelena označava smanjenu ekspresiju, crvena označava povećanu ekspresiju. Algoritam je uključio neregulirane gene, bijelu, kako bi se poboljšala povezanost.]]
Regulirani geni su kategorizirani prema tome šta su i šta rade, mogu se pojaviti važni odnosi između gena.&lt;ref name=&quot;pmid19439102&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Alekseev OM, Richardson RT, Alekseev O, O'Rand MG | title = Analysis of gene expression profiles in HeLa cells in response to overexpression or siRNA-mediated depletion of NASP | journal = Reprod. Biol. Endocrinol. | volume = 7 | pages = 45 | year = 2009 | pmid = 19439102 | pmc = 2686705 | doi = 10.1186/1477-7827-7-45 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Naprimjer, mogli bismo vidjeti dokaze da određeni gen stvara protein koji proizvodi [[enzim]] koji aktivira protein da uključi drugi gen na našem spisku. Ovaj drugi gen može biti [[transkripcijski faktor]] koji reguliše još jedan gen sa tog spiska. Posmatrajući ove veze, možemo početi sumnjati da one predstavljaju mnogo više od slučajnih asocijacija u rezultatima i da su svi na našem spisku zbog osnovnog biološkog procesa. S druge strane, moglo bi se desiti da ako se nasumično odaberu geni, mogu se pronaći mnogi koji izgleda imaju nešto zajedničko. U tom smislu, potrebni su nam rigorozni statistički postupci, kako bismo testirali da li su nastale biološke teme značajne ili ne. Tu dolazi do izražaja analiza genskih skupova&lt;ref name=&quot;pmid16199517&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19473525&quot;/&gt;.

=== Uzročno-posljedične veze ===
Prilično jednostavna [[statistika]] pruža procjene o tome da li su asocijacije između gena na spiskovima veće nego što bi se očekivalo slučajno. Ova statistika je zanimljiva, čak i ako predstavlja značajno pojednostavljenje onoga što se zaista dešava. Evo jednog primjera. Pretpostavimo da u eksperimentu postoji 10.000 gena, od kojih samo 50 (0,5%) ima poznatu ulogu u stvaranju [[holesterol]]a. Eksperiment identificira 200 reguliranih gena. Od njih, 40 (20%) se ispostavi da se također nalazi na spisku gena za holesterol. Na osnovu ukupne prevalencije gena holesterola (0,5%) očekuje se [[prosjek|prosječno]] jedan gen holesterola na svakih 200 reguliranih gena, odnosno 0,005 puta 200. Ovo očekivanje je prosjek, tako da se očekuje da se ponekad vidi više od jednog. Pitanje postaje koliko često bismo vidjeli 40 umjesto jednog zbog čiste slučajnosti.

Prema hipergeometrijskoj distribuciji, očekivalo bi se da se pokuša oko 10^57 puta (10 nakon čega slijedi 56 nula) prije nego što se odabere 39 ili više gena holesterola iz skupa od 10.000 nasumično izvlačeći 200 gena. Bez obzira na to koliko je beskonačno mala [[vjerovatnoća]] da se ovo slučajno uoči, moglo bi se zaključiti da je spisak regulisanih gena obogaćen.&lt;ref name=&quot;pmid15950303&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Curtis RK, Oresic M, Vidal-Puig A | title = Pathways to the analysis of microarray data |url=https://archive.org/details/sim_trends-in-biotechnology_2005-08_23_8/page/429 | journal = Trends Biotechnol. | volume = 23 | issue = 8 | pages = 429–35 | year = 2005 | pmid = 15950303 | doi = 10.1016/j.tibtech.2005.05.011 }}&lt;/ref&gt; u genima sa poznatom asocijacijom na holesterol.

Moglo bi se dalje pretpostaviti da eksperimentalni tretman reguliše holesterol, jer tretman izgleda selektivno reguliše gene povezane sa holesterolom. Iako ovo može biti tačno, postoji niz razloga zašto donošenje ovog čvrstog zaključka samo na osnovu obogaćivanja predstavlja neopravdani skok povjerenja. Jedno prethodno spomenuto pitanje ima veze sa zapažanjem da regulacija gena možda nema direktan uticaj na regulaciju proteina: čak i ako proteini koje kodiraju ovi geni ne rade ništa drugo osim što proizvode holesterol, pokazivanje da je njihova [[iRNK]] promijenjena ne govori nam direktno šta se dešava na nivou proteina. Sasvim je moguće da količina ovih proteina povezanih sa holesterolom ostaje konstantna u eksperimentalnim uslovima. Drugo, čak i ako se nivoi proteina mijenjaju, možda ih uvijek ima dovoljno da proizvode holesterol što je brže moguće, odnosno, drugi protein, koji nije na našem popisu, je [[korak koji određuje brzinu]] u procesu stvaranja [[holesterol]]a. Konačno, proteini obično igraju mnogo uloga, tako da ovi geni mogu biti regulisani ne zbog njihove zajedničke povezanosti sa stvaranjem holesterola, već zbog zajedničke uloge u potpuno nezavisnom procesu.
Imajući u vidu prethodno navedena upozorenja, iako genski profili sami po sebi ne dokazuju uzročno-posljedične veze između tretmana i bioloških efekata, oni nude jedinstvene biološke uvide do kojih bi često bilo vrlo teško doći na druge načine.

=== Korištenje obrazaca za pronalaženje reguliranih gena ===
Kao što je gore opisano, prvo se mogu identificirati značajno [[regulacija ekspresije gena|regulirani geni]], a zatim pronaći obrasci upoređujući listu značajnih gena sa skupovima gena za koje se zna da dijele određene asocijacije. Problem se može riješiti i obrnutim redoslijedom. Evo vrlo jednostavnog primjera. Pretpostavimo da postoji 40 gena povezanih s poznatim procesom, naprimjer, predispozicijom za [[dijabetes]]. Posmatrajući dvije grupe profila ekspresije, jednu za miševe hranjene prehranom s visokim udjelom [[ugljikohidrat]]a i jednu za miševe hranjene prehranom s niskim udjelom ugljikohidrata, primjećuje se da se svih 40 gena za dijabetes eksprimira na višem nivou u grupi s visokim udjelom nego u grupi s niskim udjelom ugljikohidrata. Bez obzira na to da li bi se bilo koji od ovih gena našao na spisku značajno izmijenjenih gena, posmatranje svih gornjih 40, a nijednog dolje, čini se malo vjerojatnim da je rezultat čiste slučajnosti: predviđa se da će se okretanje 40 glava zaredom dogoditi otprilike jednom u trilion pokušaja korištenja poštenog novčića.
Za određeni tip ćelije, grupa gena čiji je kombinovani obrazac ekspresije jedinstveno karakterističan za dato stanje predstavlja [[genski potpis]] tog stanja. Idealno, genski potpis  može se koristiti za odabir grupe pacijenata u određenom stanju bolesti s tačnošću koja olakšava odabir tretmana.&lt;ref name=&quot;pmid17878518&quot;&gt;{{cite journal | vauthors=Mook S, Van't Veer LJ, Rutgers EJ, Piccart-Gebhart MJ, Cardoso F  | title = Individualization of therapy using Mammaprint: from development to the MINDACT Trial | journal = Cancer Genomics Proteomics | volume = 4 | issue = 3 | pages = 147–55 | year = 2007 | pmid = 17878518 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19377049&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Corsello SM, Roti G, Ross KN, Chow KT, Galinsky I, DeAngelo DJ, Stone RM, Kung AL, Golub TR, Stegmaier K | title = Identification of AML1-ETO modulators by chemical genomics | journal = Blood | volume = 113 | issue = 24 | pages = 6193–205 |date=juni 2009 | pmid = 19377049 | doi = 10.1182/blood-2008-07-166090 | pmc = 2699238 }}&lt;/ref&gt;
Gene Set Enrichment Analysis (GSEA)&lt;ref name=&quot;pmid16199517&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Subramanian A, Tamayo P, Mootha VK, Mukherjee S, Ebert BL, Gillette MA, Paulovich A, Pomeroy SL, Golub TR, Lander ES, Mesirov JP | title = Gene set enrichment analysis: a knowledge-based approach for interpreting genome-wide expression profiles | journal = Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. | volume = 102 | issue = 43 | pages = 15545–50 | year = 2005 | pmid = 16199517 | doi = 10.1073/pnas.0506580102 | pmc = 1239896 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; ai slične metode&lt;ref name=&quot;pmid19473525&quot;/&gt; koriste ovu vrstu logike, ali koriste sofisticiraniju statistiku, jer komponentni geni u stvarnim procesima pokazuju složenije [[ponašanje]] od jednostavnog kretanja gore ili dolje kao grupa, a količina kretanja gena gore i dolje je značajna, ne samo smjer. U svakom slučaju, ove statistike mjere koliko se ponašanje nekog malog skupa gena razlikuje u poređenju s genima koji nisu u tom malom skupu.
GSEA koristi statistiku u stilu [[Kolmogorov Smirnov]], kako bi se utvrdilo da li su neki prethodno definirani skupovi gena pokazali neobično ponašanje u trenutnom profilu ekspresije. To dovodi do izazova testiranja više [[hipoteza]], ali postoje razumne metode za rješavanje ovog problema.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.broad.mit.edu/gsea/msigdb/index.jsp |title=GSEA |access-date=9. 1. 2008 }}&lt;/ref&gt;

== Zaključci ==
Profiliranje ekspresije pruža nove informacije o tome šta geni rade pod različitim uslovima. Sveukupno, tehnologija mikročipova proizvodi pouzdane profile ekspresije.&lt;ref&gt;{{cite journal |author=Couzin J |title=Genomics. Microarray data reproduced, but some concerns remain |url=https://archive.org/details/sim_science_2006-09-15_313_5793/page/1559 |journal=Science |volume=313 |issue=5793 |pages=1559 |year=2006 |pmid=16973852 |doi=10.1126/science.313.5793.1559a|s2cid=58528299 }}&lt;/ref&gt; Iz ovih [[informacija]] mogu se generirati nove hipoteze o biologiji ili testirati postojeće. Međutim, veličina i složenost ovih eksperimenata često rezultiraju širokim spektrom mogućih interpretacija. U mnogim slučajevima, analiza rezultata profiliranja ekspresije zahtijeva mnogo više truda nego izvođenje početnih eksperimenata.
Većina istraživača koristi više statističkih metoda i istraživačke analize podataka prije objavljivanja rezultata profiliranja ekspresije, koordinirajući svoje napore s [[bioinformatika|bioinformatičarem]] ili drugim stručnjakom za [[DNK-mikročip]]ove, [[sekvenciranje RNK]] i [[sekvenciranje pojedinačnih ćelija]]. Dobar eksperimentalni [[dizajn]], adekvatna biološka replikacija i eksperimenti praćenja igraju ključnu ulogu u uspješnim eksperimentima profiliranja ekspresije.

==Također pogledajte==
*[[Profiliranje ekspresije gena kod kancera]]
*[[Prostorno-vremenska ekspresija gena]]
*[[Transkriptomika]]
*[[Analiza varijanti splajsovanja]]

==Reference==
{{Refspisak|2}}
== Vanjski linkovi ==
* [https://doi.org/10.1016/B978-0-12-809633-8.20163-5 Comparative Transcriptomics Analysis] in [https://www.sciencedirect.com/science/referenceworks/9780128096338 Reference Module in Life Sciences]

{{Portal|Biologija}}

{{DEFAULTSORT:Gene Expression Profiling}}
[[Kategorija:Genetičke tehnike]]
[[Kategorija:Molekularna genetika]]
[[Kategorija:Mikročipovi]]
[[Kategorija:Bioinformatika]]</text>
      <sha1>5yie312zhpenra3dhjwk7xaqzmex28x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Električna sinapsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536407</id>
    <revision>
      <id>3925887</id>
      <parentid>3921948</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21961" sha1="t4onekqwfrl3wrtsavneqlmykhj7x9y" xml:space="preserve">{{Infokutija anatomija
| Ime        = Električna sinapsa
| Latin       =
| Image       = Gap_cell_junction-en.svg
| Caption     = Dijagram [[propusna veza|procjepne veze]]
| Image2      =
| Caption2    =
| Precursor   =[[Ektoderm]]
| System      =[[Nervni sistem|Nervni]]
| Artery      =
| Vein        =
| Nerve       =
| Lymph       =
}}
'''Električna sinapsa''' jest [[sinapsa]] u kojoj [[električna struja]] teče direktno iz jedne ćelije u drugu putem [[propusna veza|propusne veze]]. To je jedna od dvije glavne klase sinapsi, a druga je [[hemijska sinapsa]]. Na propusnoj vezi, dva [[neuron]]a su odvojena vrlo uskim razmakom od oko 2,4&amp;nbsp;nm jedan od drugog,&lt;ref name=&quot;ISBN_9780393884821_1121&quot;&gt;{{Cite book |last=Alberts |first=Bruce |title=Molecular biology of the cell |url=https://archive.org/details/molecularbiology0000albe |last2=Heald |first2=Rebecca |last3=Johnson |first3=Alexander |last4=Morgan |first4=David |last5=Raff |first5=Martin |last6=Roberts |first6=Keith |last7=Walter |first7=Peter |last8=Wilson |first8=John H. |last9=Hunt |first9=Tim |date=2022 |publisher=W. W. Norton &amp; Company |isbn=978-0-393-88482-1 |edition=7th |location=New York, NY London |pages=[https://archive.org/details/molecularbiology0000albe/page/1121 1121] |chapter=Chapter 19: Cell Junctions and the Extracellular Matrix |display-authors=1}}&lt;/ref&gt; udaljenost mnogo manja od udaljenosti od 20 do 40 nanometara koja razdvaja ćelije na hemijskoj sinapsi.&lt;ref name=Hormuzdi04&gt;{{cite journal |vauthors=Hormuzdi SG, Filippov MA, Mitropoulou G, Monyer H, Bruzzone R |title=Electrical synapses: a dynamic signaling system that shapes the activity of neuronal networks |journal=Biochim. Biophys. Acta |volume=1662 |issue=1–2 |pages=113–37 |date=mart 2004 |pmid=15033583 |doi=10.1016/j.bbamem.2003.10.023 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Električne sinapse koegzistiraju sa hemijskim sinapsama u [[nervni sistem|nervnom sistemu]] mnogih životinja, od [[nematoda]] do [[člankonošci|članonožaca]] do [[kičmenjaci|kičmenjaka]], uključujući [[sisari|sisare]].&lt;ref name=&quot;PMID_28170151&quot;&gt;{{Cite journal |last=Miller |first=Adam C. |last2=Pereda |first2=Alberto E. |date=8. 3. 2017 |title=The electrical synapse: Molecular complexities at the gap and beyond |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28170151 |journal=Developmental Neurobiology |volume=77 |issue=5 |pages=562–574 |doi=10.1002/dneu.22484 |issn=1932-846X |pmc=5395309 |pmid=28170151}}&lt;/ref&gt; Većina sinapsi u [[mozak|mozgu]] su hemijske, ali električne sinapse su važna manjina sa specifičnom svrhom.&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_177&quot;&gt;{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=177 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}&lt;/ref&gt;
U poređenju sa hemijskim sinapsama, električne sinapse brže provode [[nervni impuls|nervne impulse]] i omogućavaju kontinuirano dvosmjerno spajanje putem povezane citoplazme.&lt;ref name=&quot;ISBN_9780878936953_79&quot;&gt;{{Cite book | title=Neuroscience | url=https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9 | date=2012 | publisher=Sinauer Associates | isbn=978-0-87893-695-3 | editor-last=Purves | editor-first=Dale | editor-last2=Augustine | editor-first2=George J.| editor-last3=Fitzpatrick | editor-first3=David| editor-last4=Hall| editor-first4=William C.| edition=5th | location=Sunderland, Mass | chapter=Synaptic Transmission| page=[https://archive.org/details/neuroscience0000unse_o5f9/page/79 79] | display-editors=1 | editor-last5=LaMantia | editor-first5=Anthony-Samuel | editor-last6=White | editor-first6=Leonard E.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=M. V. L. |date=1966 |title=Physiology of electrotonic junctions* |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=509–539 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50178.x |issn=0077-8923|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal |last=Connors |first=Barry W. |last2=Long |first2=Michael A. |date=21. 7. 2004 |title=Electrical synapses in the mammalian brain |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |journal=Annual Review of Neuroscience |language=en |volume=27 |issue=1 |pages=393–418 |doi=10.1146/annurev.neuro.26.041002.131128 |issn=0147-006X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Kao takav, pojam usmjerenosti signala kroz ove sinapse nije uvijek definiran.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Poznato je da proizvode sinhronizaciju mrežne aktivnosti u mozgu &lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Bennett |first=Michael V.L |last2=Zukin |first2=R.Suzanne |date=2004 |title=Electrical Coupling and Neuronal Synchronization in the Mammalian Brain |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0896627304000431 |journal=Neuron |language=en |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; i može stvoriti haotičnu dinamiku na nivou [[nervna mreža|mreže]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Makarenko |first=Vladimir |last2=Llinás |first2=Rodolfo |date=22. 12. 1998 |title=Experimentally determined chaotic phase synchronization in a neuronal system |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.95.26.15747 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=95 |issue=26 |pages=15747–15752 |doi=10.1073/pnas.95.26.15747 |issn=0027-8424 |pmc=28115 |pmid=9861041}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Korn |first=Henri |last2=Faure |first2=Philippe |date=1. 9. 2003 |title=Is there chaos in the brain? II. Experimental evidence and related models |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/biologies/articles/10.1016/j.crvi.2003.09.011/ |journal=Comptes Rendus. Biologies |language=en |volume=326 |issue=9 |pages=787–840 |doi=10.1016/j.crvi.2003.09.011 |issn=1768-3238|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; U situacijama gdje se smjer signala može definirati, nedostaje im [[Pojačanje (elektronika)|pojačanje]] (za razliku od hemijskih sinapsi) - signal u postsinaptičkom neuronu je isti ili manji od signala izvornog neurona.{{potreban citat|datum=septembar 2024}} Fundamentalne osnove za opažanje električnih sinapsi svode se na [[konekson]]e koji se nalaze u procjepu između dva neurona. Električne sinapse nalaze se često u neuronskim sistemima koji zahtijevaju najbrži mogući odgovor, kao što su odbrambeni refleksi. Važna karakteristika električnih sinapsi je da su uglavnom dvosmjerne, omogućavajući prijenos impulsa u oba smjera.&lt;ref&gt;{{cite book | author = Purves, Dale | author2 = George J. Augustine | author3 = David Fitzpatrick | author4 = William C. Hall | author5 = Anthony-Samuel LaMantia | author6 = Richard D. Mooney | author7 = Leonard E. White | author8 = Michael L. Platt | name-list-style = amp | title = Neuroscience | url = https://archive.org/details/neuroscience0000unse_c8n9 | edition = 6th | publisher = Oxford University Press | pages = [https://archive.org/details/neuroscience0000unse_c8n9/page/86 86]–87 | year = 2018 | isbn = 978-1605353807}}&lt;/ref&gt;

==Struktura==
Svaka propusna veza (ponekad zvana ''neksus'') sadrži brojne   [[ionski kanal|kanale]] propusne veze koji prelaze [[ćelijska membrana|plazmamembrane]] obje ćelije.&lt;ref name=Gibson05&gt;{{cite journal |vauthors=Gibson JR, Beierlein M, Connors BW |title=Functional properties of electrical synapses between inhibitory interneurons of neocortical layer 4 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-neurophysiology_2005-01_93_1/page/467 |journal=J. Neurophysiol. |volume=93 |issue=1 |pages=467–80 |date=januar 2005 |pmid=15317837 |doi=10.1152/jn.00520.2004 }}&lt;/ref&gt;  Sa promjerom lumena od oko 1,2 do 2,0&amp;nbsp;nm,&lt;ref name=Hormuzdi04/&gt;&lt;ref name=Bennet04&gt;{{cite journal |doi=10.1016/S0896-6273(04)00043-1 |vauthors=Bennett MV, Zukin RS |title=Electrical coupling and neuronal synchronization in the Mammalian brain |journal=Neuron |volume=41 |issue=4 |pages=495–511 |date=februar 2004 |pmid=14980200 |s2cid=18566176 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; pora kanala  propusne veze dovoljno je široka da omogući ionima, pa čak i molekulama srednje veličine, poput [[signalna molekula|signalnih]], da teku iz jedne ćelije u drugu,&lt;ref name=Hormuzdi04/&gt;&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_180&quot;&gt;{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}&lt;/ref&gt; čime se povezuje [[citoplazma]] dvije ćelije. Dakle, kada se [[membranski potencijal]] jedne ćelije promijeni, ioni se mogu kretati iz jedne ćelije u drugu, noseći sa sobom pozitivno naelektrisanje i depolarizujući postsinapsnu ćeliju.

Kanali propusne veze sastoje se od dva hemikanala koji se kod kičmenjaka nazivaju [[konekson]]i, od kojih po jedan doprinosi svaka ćelija u [[sinapsa|sinapsi]].&lt;ref name=Hormuzdi04/&gt;&lt;ref name=Bennet04/&gt;&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_180a&quot;&gt;{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=180-182 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}&lt;/ref&gt;  Koneksone formira šest 7,5&amp;nbsp;nm dugih, četveroprolaznih [[proteinska podjedinica|proteinskih podjedinica]]  koje premoštavaju membranu, a nazivaju se [[koneksin]]i, a koje mogu biti identične ili se neznatno razlikovati jedna od druge.&lt;ref name=Bennet04/&gt;[[autapsa]] je električna (ili hemijska) sinapsa koja nastaje kada se [[akson]]  jednog [[neuron]]a sinapsira sa vlastitim [[dendrit]]ima.

==Efekti==
Nalaze se u mnogim [[Pojava i distribucija procjepnih spojeva|regijama]] u životinjskom i ljudskom tijelu. Jednostavnost električnih sinapsi rezultira brzim sinapsama, ali što je još važnije, dvosmjerno spajanje može proizvesti vrlo složena ponašanja na nivou mreže.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Rydin Gorjão |first=Leonardo |last2=Saha |first2=Arindam |last3=Ansmann |first3=Gerrit |last4=Feudel |first4=Ulrike |last5=Lehnertz |first5=Klaus |date=1. 10. 2018 |title=Complexity and irreducibility of dynamics on networks of networks |url=https://pubs.aip.org/aip/cha/article-abstract/28/10/106306/1051711/Complexity-and-irreducibility-of-dynamics-on?redirectedFrom=fulltext |journal=Chaos: An Interdisciplinary Journal of Nonlinear Science |volume=28 |issue=10 |doi=10.1063/1.5039483 |issn=1054-1500|arxiv=1808.00305 }}&lt;/ref&gt;
*Bez potrebe da receptori prepoznaju hemijske glasnike, prijenos signala na električnim sinapsama brži je od onog koji se odvija preko hemijskih sinapsi, predominantne vrste spojeva između neurona. Hemijski prijenos pokazuje sinapsno kašnjenje – snimci sa sinapsi lignji i [[nervnomišićna veza|neuromuskularnih spojeva]] [[žabe]] otkrivaju kašnjenje od 0,5 do 4,0 milisekundi – dok se električni prijenos odvija gotovo bez kašnjenja. Međutim, razlika u brzini između hemijskih i električnih sinapsi nije toliko izražena kod [[sisar]]a kao kod hladnokrvnih životinja.&lt;ref name=Bennet04/&gt;
*Budući da električne sinapse ne uključuju [[neurotransmiter]]e, električni neurotransmisijski prijenos je manje promjenjiv od hemijskog neurotransmisijskog prijenosa.
*Odgovor uvijek ima isti predznak kao i izvor. Na primjer, [[depolarizacija]] presinapsne membrane uvijek će izazvati depolarizaciju u postsinapsnoj membrani i obrnuto za [[Hiperpolarizacija (biologija)|hiperpolarizaciju]].
*Odgovor u postsinapsnom neuronu općenito je manje amplitude od izvora. Količina slabljenja signala posljedica je membranskog [[Električni otpor|otpora]] presinapsnih i postsinapsnih neurona.
*Dugoročne promjene mogu se vidjeti u električnim sinapsama. Naprimjer, promjene u električnim sinapsama u [[mrežnjača|mrežnjači]] vide se tokom adaptacije mrežnjače na svjetlo i tamu.&lt;ref&gt;[https://med.uth.edu/ibp/faculty/john-obrien/ Dr. John O'Brien || Faculty Biography || The Department of Ophthalmology and Visual Science at the University of Texas Medical School at Houston&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
Relativna brzina električnih sinapsi također omogućava mnogim neuronima da se aktiviraju sinhrono.&lt;ref name=Gibson05/&gt;&lt;ref name=Bennet04/&gt;&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_183a&quot;&gt;{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183-184 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}&lt;/ref&gt; Zbog brzine prijenosa, električne sinapse nalaze se u mehanizmima bijega i drugim procesima koji zahtijevaju brze reakcije, poput reakcije na opasnost od [[morski zec|morskog zeca]] roda ''[[Aplysia]]'', koji brzo oslobađa velike količine tinte kako bi zaklonio vid neprijatelja.&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_183&quot;&gt;{{Cite book |title=Principles of neural science |date=2013 |publisher=McGraw-Hill Medical |year=2013 |isbn=978-0-07-181001-2 |editor-last=Kandel |editor-first=Eric R. |edition=5th |series=McGraw-Hill medical |location=New York London |pages=183 |chapter=Chapter 8: Overview of Synaptic Transmission}}&lt;/ref&gt;

Normalno, struja koju prenose ioni može putovati u oba smjera kroz ovu vrstu sinapse.&lt;ref name=Hormuzdi04/&gt; Međutim, ponekad su spojevi [[ispravljajuće sinapse]],&lt;ref name=Hormuzdi04/&gt; koji sadrže [[naponski kontrolirane ionske kanale]] koji se otvaraju kao odgovor na [[depolarizaciju]] plazma membrane aksona i sprječavaju struju da putuje u jednom od dva smjera.&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_183a&quot;/&gt; Neki kanali se također mogu zatvoriti kao odgovor na povećanu koncentraciju [[kalcij u biologiji|kalcijskih]] ({{chem|Ca|2+}}) ili [[vodik]]ovih ({{chem|H|+}}) iona, kako se ne bi širila šteta iz jedne ćelije u drugu.&lt;ref name=&quot;ISBN_9780071810012_183a&quot;/&gt;
Postoje i dokazi o [[sinapsna plastičnost|sinapsnoj plastičnosti]], gdje električna veza uspostavljena može biti ojačana ili oslabljena kao rezultat aktivnosti ili tokom promjena u unutarćelijskoj koncentraciji [[magnezij]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Palacios-Prado | first1 = Nicolas | display-authors = etal  | date = Mar 2013 | title = Intracellular magnesium-dependent modulation of gap junction channels formed by neuronal connexin36 | journal = Journal of Neuroscience | volume = 33 | issue = 11| pages = 4741–53 | doi = 10.1523/JNEUROSCI.2825-12.2013 | pmid = 23486946 | pmc = 3635812}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Activity-Dependent | last2 = Synapses | first2 = Electrical | last3 = Haas | first3 = Julie S. | display-authors = etal  | year = 2011 | title =  Activity-dependent long-term depression of electrical synapses| url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-21_334_6054/page/389 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6054| pages = 389–93 | doi = 10.1126/science.1207502 | pmid=22021860| bibcode = 2011Sci...334..389H | s2cid = 35398480 | pmc = 10921920 }}&lt;/ref&gt;
Električne sinapse su prisutne u cijelom [[CNS|centralnom nervnom sistemu]] i proučavane su posebno u [[neokorteks]]u, [[hipokampus]]u, [[talamusmo retikularno jezgro|talamusmom retikularnom jezgru]], ''[[locus coeruleusu]]'', [[donje olivno jezgro|donjem olivnom jezgru]], [[mezencefalno jezgro trigeminusnog nerva|mezencefalnom jezgru trigeminusnog nerva]], [[mirisni režanj|olfaktornom bulbusu]], [[mrežnjača|mrežnjači]] i [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]] [[kičmenjak]]a.&lt;ref&gt;Električne sinapse u mozgu sisara, Connors &amp; Long, &quot;Annu Rev Neurosci&quot; 2004;27:393-418&lt;/ref&gt; Drugi primjeri funkcionalnih [[propusna veza|propusnih veza]], otkrivenih ''[[in vivo]]'' jesu u [[strilatum]]u, [[mali mozak|malom mozgu]] i [[suprahijazmno jezgro|suprahijazmnom jezgru]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Eugenin|first1=Eliseo A.|last2=Basilio|first2=Daniel|last3=Sáez|first3=Juan C.|last4=Orellana|first4=Juan A.|last5=Raine|first5=Cedric S.|last6=Bukauskas|first6=Feliksas|last7=Bennett|first7=Michael V. L.|last8=Berman|first8=Joan W.|date=1. 9. 2012|title=The role of gap junction channels during physiologic and pathologic conditions of the human central nervous system|journal=Journal of Neuroimmune Pharmacology|volume=7|issue=3|pages=499–518|doi=10.1007/s11481-012-9352-5|issn=1557-1904|pmc=3638201|pmid=22438035}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Pereda|first1=Alberto E.|last2=Curti|first2=Sebastian|last3=Hoge|first3=Gregory|last4=Cachope|first4=Roger|last5=Flores|first5=Carmen E.|last6=Rash|first6=John E.|date=1. 1. 2013|title=Gap junction-mediated electrical transmission: regulatory mechanisms and plasticity|journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes|volume=1828|issue=1|pages=134–146|doi=10.1016/j.bbamem.2012.05.026|issn=0006-3002|pmc=3437247|pmid=22659675}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Model retikularne mreže direktno povezanih ćelija bio je jedna od ranih hipoteza o organizaciji nervnog sistema početkom 20. stoljeća. Smatralo se da je ova [[Retikularna teorija|retikularna hipoteza]] u direktnom sukobu sa sada dominantnom ''[[neuronska doktrina|neuronskom doktrinom]]'', modelom u kojem izolovani, pojedinačni neuroni hemijski signaliziraju jedni drugima preko sinapsnih praznina. Ova dva modela došla su u oštar kontrast na ceremoniji dodjele [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelove nagrade za fiziologiju ili medicinu]] 1906. godine, na kojoj je nagrada zajednički otišla [[Camillo Golgi|Camillu Golgiju]], retikularisti i široko priznatom ćelijskom biologu, i [[Santiago Ramón y Cajal|Santiagu Ramónu y Cajalu]], prvaku neuronske doktrine i ocu moderne neuronauke. Golgi je prvo održao svoje predavanje o Nobelovoj nagradi, dijelom detaljno iznoseći dokaze za retikularni model nervnog sistema. Ramón y Cajal je zatim izašao na podij i u svom predavanju opovrgnuo Golgijeve zaključke. Međutim, moderno razumijevanje koegzistencije hemijskih i električnih sinapsi sugerira da su oba modela fiziološki značajna; moglo bi se reći da je [[Izbor za Nobelovu nagradu|Nobelov odbor]] djelovao s velikom predviđanjem prilikom zajedničke dodjele nagrade.&lt;ref name=&quot;Seal_20230928&quot;&gt;{{Cite web |last=Seal |first=Ben |title=A Cold Day in Stockholm |url=https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/ |url-status=live|access-date=20. 3. 2026|website=Science History Institute Museum &amp; Library|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209015921/https://www.sciencehistory.org/stories/magazine/a-cold-day-in-stockholm/|archive-date=9. 2. 2026|date=28. 9. 2023}}&lt;/ref&gt;
U prvim decenijama dvadesetog stoljeća vodila se značajna debata o tome da li je prijenos informacija između neurona hemijski ili električni, ali hemijski sinapsički prijenos smatran je jedinim odgovorom nakon što je [[Otto Loewi]] demonstrirao hemijsku komunikaciju između neurona i srčanog mišića. Stoga je otkriće električne komunikacije bilo iznenađujuće.
Električne sinapse prvi put su demonstrirane između gigantskih neurona povezanih s transmisijom kod raka krajem 1950-ih,&lt;ref name=&quot;PMID_13464833&quot;&gt;{{Cite journal |last=Furshpan |first=E. J. |last2=Potter |first2=D. D. |date=17. 8. 1957 |title=Mechanism of nerve-impulse transmission at a crayfish synapse |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/13464833 |journal=Nature |volume=180 |issue=4581 |pages=342–343 |doi=10.1038/180342a0 |issn=0028-0836 |pmid=13464833}}&lt;/ref&gt; a kasnije su pronađeni kod [[kičmenjak]]a.&lt;ref name=&quot;PMID_5229811&quot;&gt;{{Cite journal |last=Pappas |first=George D. |last2=Bennett |first2=Michael V. L. |date=14. 7. 1966  |title=Specialized junctions involved in electrical transmission between neurons |url=https://nyaspubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |language=en |volume=137 |issue=2 |pages=495–508 |pmid=5229811 |doi=10.1111/j.1749-6632.1966.tb50177.x |issn=0077-8923 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Vezni kompleks]]
* [[Srčani mišić]]
== Reference ==
{{Refspisak|30em}}

==Dodatni izvori==
* {{cite book |last1=Kandel |first1=ER |last2=Schwartz |first2=JH |last3=Jessell |first3=TM |title=Principles of Neural Science |url=https://archive.org/details/isbn_9780838577011 |publisher=McGraw-Hill |location=New York |year=2000 |isbn=978-0-8385-7701-1 |edition=4th }}
* {{cite book
|author1=Andrew L. Harris |author2=Darren Locke | year      = 2009
| title     = Connexins, a guide
| pages     = 574
| publisher = Springer
| location  = New York
| url       = https://www.springer.com/978-1-934115-46-6
| isbn      = 978-1-934115-46-6}}
* {{Cite journal
| last       = Haas
| first      = Julie S.
| year       = 2011
| author2    = Baltazar Zavala |author3=Carole E. Landisman
| title      = Activity-dependent long-term depression of electrical synapses
| url       = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-21_334_6054/page/389
| journal    = Science
| volume     = 334
| issue      = 6054
| pages      = 389–393
| doi        = 10.1126/science.1207502
| pmid       = 22021860
| bibcode = 2011Sci...334..389H
| s2cid = 35398480
| pmc= 10921920
}}
* {{Cite journal
| last       = Hestrin
| first      = Shaul
| year       = 2011
| title      = The strength of electrical synapses
| journal    = [[Science]]
| volume     = 334
| issue      = 6054
| pages      = 315–316
| doi        = 10.1126/science.1213894
| pmid       = 22021844
| pmc= 4458844
| bibcode = 2011Sci...334..315H
}}
==Vanjski linkovi==
{{Commonscat| Electrical Synapse }}
{{Nervno tkivo}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Electrical Synapse}}
[[Kategorija:Ćelijska komunikacija]]
[[Kategorija:Elektrofiziologija]]
[[Kategorija:Neurologija]]</text>
      <sha1>t4onekqwfrl3wrtsavneqlmykhj7x9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korisnik:Tulum387/Igralište3</title>
    <ns>2</ns>
    <id>536447</id>
    <revision>
      <id>3925971</id>
      <parentid>3923706</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:10:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65606" sha1="hgr308md8lx6afcss089s1lv1ntehzr" xml:space="preserve">{{Pravilo|WP}}'''Pretpostavite najbolju namjeru''' ('''PNN''') podrazumijeva da polazimo od toga da ljudi namjerno ne pokušavaju naštetiti Wikipediji, čak i kad njihovi postupci mogu djelovati štetno. Ovo je jedno od temeljnih načela Wikipedije. Većina ljudi želi pomoći projektu, a ne naškoditi mu – da nije tako, projekat poput Wikipedije od samog početka ne bi imao šanse za uspjeh.{{smjernica}}Osim ako postoje ''jasni dokazi'' o suprotnom, pretpostavite da vaše kolege urednici pokušavaju unaprijediti projekat, a ne naštetiti mu. Ako je kritika potrebna, usmjerite je na postupke urednika, ali izbjegavajte im pripisivati zlonamjerne motive.

== Primjeri ==
Naprimjer, ako neko doda sporne tvrdnje o živoj osobi, a pritom ih ne potkrijepi dovoljno pouzdanim izvorima, potrebno je [[Wikipedia:Žive osobe|dodati kvalitetne izvore ili ih odmah ukloniti]]. Ipak, ne treba pretpostavljati da je taj korisnik namjerno želio naštetiti Wikipediji svojim doprinosom.

{{Tick}} Odgovor koji podrazumijeva dobru namjeru: ''&quot;Vjerovatno je tom korisniku još uvijek nepoznato naše pravilo o izvorima; vraćam izmjenu.&quot;''

{{Cross}} Odgovor koji podrazumijeva lošu namjeru: ''&quot;Ovaj korisnik očito želi uništiti Wikipediju dodavanjem loših izvora! Vraćam izmjenu.&quot;''

Kad dođe do nesuglasica, trudite se objasniti svoje viđenje i riješiti problem, umjesto da dodatno zaoštravate sukob. Drugima ostavite priliku da vam uzvrate na isti način. Razmislite o tome da spor možda proizlazi iz različitih gledišta i potražite načine za postizanje [[Wikipedia:Konsenzus|konsenzusa]].

Ako neko dovodi u pitanje vašu dobru namjeru, nastavite pretpostavljati dobru namjeru prema drugima kad god je to moguće. Budite [[Wikipedia:Uljudnost|uljudni]] i pridržavajte se [[Wikipedia:Rješavanje sporova|postupaka za rješavanje sporova]], umjesto da napadate druge urednike ili se upuštate u [[Wikipedia:Uređivački rat|uređivačke ratove]]. Ako želite izraziti sumnju u postupanje nekog urednika, potkrijepite je konkretnim [[Pomoć:Diff|diffovima]] i drugim relevantnim dokazima, kako bi drugi mogli razumjeti razloge vaše zabrinutosti. Iako se loše ponašanje nekad može činiti kao posljedica loše namjere, najčešće je najbolje baviti se samim ponašanjem, a ne motivima – spominjanje motiva često samo povećava ogorčenost i produbljuje sukob.

Ovo pravilo ne obavezuje urednike da i dalje pretpostavljaju dobru namjeru kad postoje očigledni dokazi suprotnog (npr. [[Wikipedia:Vandalizam|vandalizam]]). Također, pretpostavljanje dobre namjere ne znači da treba izbjegavati rasprave i kritike – čak i urednici koji žele poboljšati Wikipediju možda nemaju potrebne [[Pomoć:Sadržaj|informacije]] ili [[Wikipedia:Kompetencija|vještine]] da bi ostvarili svoje ciljeve. Drugim riječima, ne treba kritikovane postupke pripisivati zlonamjernosti osim ako za to postoje konkretni dokazi.

== O dobroj namjeri ==
Svi griješimo – bilo u ponašanju (npr. [[Wikipedia:Lični napadi|lični napadi]]), bilo u sadržaju (npr. dodavanje [[Wikipedia:Vlastito istraživanje|vlastitog istraživanja]]). Većinu takvih grešaka možemo ispraviti jednostavnim podsjećanjem. Ipak, na Wikipediji će uvijek postojati nesuglasice za koje nijedno pravilo ili smjernica ne daje jednostavan odgovor. Kad do nesuglasica dođe, ne mora iza njih stajati loša namjera. Ostanite smireni i razmotrite [[Wikipedia:Rješavanje sporova|rješavanje spora]] ako se čini da se nesuglasice ne mogu razriješiti – premda se mnoge od njih ipak mogu.

Kršenje pravila – poput [[Wikipedia:Čaraparko|čaraparstva]], kršenja [[Wikipedia:Konsenzus|konsenzusa]] i slično – može se dogoditi i s dobrom i s lošom namjerom. Za takve slučajeve postoje predviđeni postupci, a [[Wikipedia:Blokiranje|sankcije]] za ponovljeno kršenje primjenjuju se bez obzira na to je li bila prisutna loša namjera.

=== Dobra namjera i novi korisnici ===
{{glavni|Wikipedia:Budite dobri prema novim korisnicima}}
[[Datoteka:Milk_spilled.jpg|alt=Prosuto bademovo mlijeko iz prevrnute čaše na stolu.|mini|'''Sada je nastala velika frka/rusvaj (štak oristit'?'''), ali zapamtite: urednik koji ga je napravio vjerovatno nije ''pokušavao'' napraviti nered koji ćete vi morati čistiti.]]
Važno je biti strpljiv s novim korisnicima, koji možda nisu upoznati s kulturom i pravilima Wikipedije, ali se zato mogu pokazati kao vrijedni saradnici.

Novom korisniku se njegovo ponašanje vjerovatno čini sasvim prikladnim, a svaki problem obično proizlazi iz nepoznavanja kulture Wikipedije. Nije neobično da novi korisnik smatra da bi neko pravilo koje ne poznaje trebalo promijeniti kako bi odgovaralo njegovoj predstavi o tome kako stvari trebaju funkcionisati, pogotovo ako primijeti da već postoji određeni nivo neslaganja oko tog pravila. Slično tome, mnogi novi korisnici žele da se njihovi doprinosi člancima prihvate bez preispitivanja, naročito kad se radi o temama o kojima imaju veliko znanje. Ponašanje koje proizilazi iz ovakvih stavova, iako može biti pogrešno, obično nije zlonamjerno i ne treba ga tako tretirati. Mnogi novi korisnici koji nemaju intuitivno razumijevanje Wikipedijskih običaja s vremenom ih prihvate kad im postane jasna logika koja stoji iza njih.

=== Dobra namjera i autorska prava ===
{{glavni|Wikipedia:Autorska prava}}Kad se postupa u slučaju mogućeg kršenja autorskih prava, dobra namjera podrazumijeva da pretpostavljamo da urednici ''namjeravaju'' poštovati pravila stranice i zakon. To nije isto što i pretpostavka da su ih ''zaista'' i poštovali. Urednici imaju proaktivnu obavezu da dokumentiraju postavljanje slika i sličnog sadržaja, a materijal se može obrisati ako je dokumentacija netačna ili neadekvatna. Ispravljanje u duhu dobre namjere uključuje obavještavanje urednika o problemima i pomaganje u poboljšanju njihovih postupaka.

=== Dobra namjera i administrativne radnje ===
Kad se postupa u slučaju mogućeg kršenja pravila, administratori ne bi trebali pretpostaviti da su urednici prekršili pravila u lošoj namjeri bez dokaza koji to potvrđuju.

== Šta dobra namjera nije ==
[[Datoteka:The_Death_of_Socrates.jpg|mini|[[Sokrat]] je bio poznat po tome što je dosljedno pretpostavljao da ljudi oko njega postupaju u dobroj namjeri.]]
Mnogi pogrešno tumače Wikipedijino pravilo ''&quot;pretpostavite dobru namjeru&quot;'' kao da znači ''&quot;pretpostavite da je drugi urednik obavio potrebnu provjeru&quot;'' ili ''&quot;slijepo vjerujte&quot;'' izvoru, uredniku ili sadržaju. Međutim, prava svrha pravila bliža je doslovnom značenju – ''pretpostavite dobru namjeru'', što ne znači: ''&quot;Nemam pristup izvoru, pa ću pretpostaviti da je sadržaj izvora tačan.&quot;'' Također ne znači: ''&quot;Urednik je uklonio sadržaj bez izvora, pa ću pretpostaviti da je provjerio postoje li pouzdani izvori.&quot;''

Ovo pravilo također ne znači da treba zanemariti jasne dokaze [[Wikipedia:Ometajuće uređivanje|ometajućeg uređivanja]], kršenja [[Wikipedia:Pravila i smjernice|pravila i smjernica Wikipedije]] ili prihvatiti svaku izmjenu bez provjere. Neki korisnici mogu insistirati na neograničenom povjerenju pozivajući se na pravilo o pretpostavljanju dobre namjere, čak i kad postoje dokazi koji govore suprotno. Ipak, urednici ne bi trebali zatvarati oči pred obrascima štetnog uređivanja, niti previdjeti očigledne pokušaje obmane, [[Wikipedia:Vandalizam|vandalizma]] ili nametanja [[Wikipedia:Neutralno gledište|pristranog gledišta]]. Umjesto toga, pretpostavljanje dobre namjere podstiče urednike da polaze od uvjerenja da drugi pokušavaju poboljšati Wikipediju. Kad naiđete na problematičnu izmjenu, važno je istražiti problem i reagovati, ali imajte na umu da se greške dešavaju i da nije svaka greška rezultat zlonamjerne namjere. Svrha pretpostavljanja dobre namjere jest održavanje saradničkog i uljudnog okruženja za uređivanje.

== Pokazivanje dobre namjere ==
Osim što pretpostavljate dobru namjeru, podstičite i druge na isto tako što ćete i sami pokazivati dobru namjeru. To možete učiniti tako da jasno izražavate svoje iskrene motive i da svojim izmjenama pokazujete spremnost na kompromis, interes za unapređenje Wikipedije, poštivanje pravila i smjernica, uvjerenje u tačnost vlastitih doprinosa, izbjegavanje [[Wikipedia:Manipulisanje sistemom|manipulisanja sistemom]] i slično. Pokazivanje dobre namjere nije obavezno, ali znatno olakšava i čini uspješnijom saradnju s drugim urednicima.

== Postupanje u slučaju loše namjere ==
[[Datoteka:Out_of_Jail_Free_Card.jpg|alt=Karta &quot;Izlazak iz zatvora besplatno&quot;|mini|Loša namjera druge osobe nije [[Wikipedia:Uljudnost|opravdanje da i vi postupate neuljudno]].]]
Čak i kad je loša namjera očigledna, '''nemojte zbog toga i sami postupati neuljudno''', napadati druge ([[Wikipedia:Lični napadi|ličnim napadima]]) niti gubiti prisebnost. Drugima će na kraju biti mnogo lakše [[Wikipedia:Rješavanje sporova|riješiti spor]] i utvrditi ko krši pravila ako jedna strana tokom cijelog spora jasno postupa ispravno.

[[Wikipedia:Administratori|Administratori]] Wikipedije i drugi iskusni urednici uključeni u rješavanje sporova obično su spremni pomoći i vrlo dobro mogu prepoznati ponašanje kojim se krše pravila ako im se ukaže na jasne i konkretne dokaze.

Budite oprezni kad se na ovo načelo pozivate previše agresivno. Kao što možemo pogrešno procijeniti da neko postupa loše, tako možemo pogrešno zaključiti i da neko pretpostavlja lošu namjeru. Pozivanje na ''&quot;pretpostavljanje dobre namjere&quot;'' samo po sebi može odražavati [[Wikipedia:Pod pretpostavkom da svi pretpostavljaju dobru namjeru|negativne pretpostavke o drugima]].

=== Optuživanje drugih za lošu namjeru ===
Izbjegavajte optuživati druge urednike za lošu namjeru bez jasnih dokaza u vidu [[Pomoć:Diff|diffova]]. Takve tvrdnje često ne služe nikakvoj korisnoj svrsi i mogu se smatrati provokativnim, čime se spor dodatno pogoršava. Bez jasnih dokaza da je postupak drugog urednika zaista posljedica loše namjere ili [[Wikipedia:Uznemiravanje|uznemiravanja]], ponavljanje tvrdnji o lošim motivima može se smatrati [[Wikipedia:Lični napadi|ličnim napadom]]. To može dovesti do optužbi za lošu namjeru s vaše strane i stvoriti začarani krug beskorisnih optužbi i kontranapada.

== Također pogledajte ==

=== Smjernice ===
{{glavni|Wikipedia:Pravila i smjernice}}

* [[Wikipedia:Sukob interesa]]
* [[Wikipedia:Ometajuće uređivanje]]
* [[Wikipedia:Budite dobri prema novim korisnicima#Nemojte gristi novajlije|Wikipedia:Nemojte gristi novajlije]]

=== Eseji ===
{{glavni|Wikipedia:Pravila i smjernice#Eseji}}

=== Članci ===

* [[Wikipedia:Princip dobronamjernog tumačenja|Princip dobronamjernog tumačenja]]
* [[Hanlonova britva]]/oštrica? Vidjeti šta je učestalije (pravopis.ba ili search na bs.wiki Search)
* [[Pretpostavka nevinosti|Pretpostavka/presumpcija nevinosti]]
* Suzdržavanje od prosuđivanja
{{Pravila i smjernice Wikipedije}}{{Pretpostavite dobru namjeru}}


'''članak nije gotov (formatiranje referenci, provjera teksta i finalni proofreading)!!!!!!!!!'''

{{Infokutija osoba
| ime                    = Hayden Panettiere
| slika                  = Hayden Panettiere 2009 (Straighten Crop).jpg
| alt_slike              = 
| opis                   = Panettiere 2009. godine
| ime_pri_rođenju        = Hayden Lesley Panettiere
| datum_rođenja          = &lt;!-- {{Datum rođenja|1989|08|21}} --&gt;
| mjesto_rođenja         = &lt;!-- [[Palisades]], [[New York (država)]] --&gt;
| datum_smrti            = &lt;!-- {{Datum smrti i godine|2026|08|16|1989|08|21}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --&gt;
| mjesto_smrti           = &lt;!-- [[Greenville]], [[Južna Karolina]] --&gt;
| nacionalnost           = [[SAD]]
| druga_imena            = 
| zanimanje              = glumica, pjevačica, model
| godine_aktivnosti      = 1990–2026
| poznat_po              = [[Heroes|Heroji (serija]], [[Nashville]], [[Scream]]
| značajna_djela         = 
| supružnik              = [[Volodimir Kličko]]
| potpis                 = Hayden Panettiere Autograph.svg
}}

'''Hayden Lesley Panettiere''' (Palisades, [[New York (država)|New York]], 21. august 1989 – [[Greenville]], [[Južna Karolina]], 16. august 2026) bila je [[amerikanci|američka]] [[glumica]], [[pjevačica]] i [[model (osoba)|model]].&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/cq5d2wk29ydo |title=Actress Hayden Panettiere, known for roles in Heroes and Nashville, dies aged 36 |work=BBC News |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;variety-obit&quot;&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2026/film/news/hayden-panettiere-dead-heroes-scream-1234567890/ |title=Hayden Panettiere, 'Heroes' and 'Scream' Star, Dies at 36 |work=Variety |date=16. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes-obit&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2026/08/17/obituaries/hayden-panettiere-dead.html |title=Hayden Panettiere, Star of 'Nashville' and 'Heroes,' Dies at 36 |work=The New York Times |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Najpoznatija je po ulogama Claire Bennet u [[televizijska serija|televizijskoj seriji]] ''Heroes'' (2006–2010), Juliette Barnes u [[muzička drama|muzičkoj dramskoj seriji]] ''Nashville'' (2012–2018) i Kirby Reed u [[filmski serijal|filmskom serijalu]] ''Scream''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cq5665zgg1po|title=Hayden Panettiere: Tributes to actress as coroner finds 'no signs of trauma'|date=17. 8. 2026|website=www.bbc.com|language=en-GB|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;variety-obit&quot; /&gt;

Glumačku karijeru započela je kao dijete, pojavljujući se na televiziji prije prve godine života. Do pete godine pojavila se u više od 50 televizijskih reklama.&lt;ref&gt;All American Speakers (15. 1. 2022) &quot;[https://www.allamericanspeakers.com/celebritytalentbios/Hayden+Panettiere/9802 Hayden Panettiere Biography and Career Overview]&quot;. All American Speakers. [https://web.archive.org/web/20260430010433/https://www.allamericanspeakers.com/celebritytalentbios/Hayden+Panettiere/9802 Original arhiviran] 30. 4. 2026. Pristupljeno 31. 8. 2026.&lt;/ref&gt; Prve veće televizijske uloge ostvarila je u [[sapunica|sapunicama]] ''One Life to Live'' i ''Guiding Light'', nakon čega je postepeno prelazila na [[film]]ske, televizijske i [[glasovna gluma|glasovne uloge]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/tv/story/2026-08-17/hayden-panettiere-6-essential-tv-shows-movies-video-games|title=Hayden Panettiere: 6 essential performances, from 'Nashville' singer to 'Scream' sleuth|date=17. 8. 2026|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Tokom karijere nastupila je u filmovima ''A Bug's Life'', ''Dinosaur'', ''Remember the Titans'', ''Raising Helen'', ''Ice Princess'', ''Racing Stripes'', ''I Love You, Beth Cooper'' i ''Scream 4'', te u brojnim televizijskim projektima. Posuđivala je glas likovima u [[animirani film|animiranim filmovima]] i [[videoigra]]ma, među kojima su Kairi i Xion iz serijala ''Kingdom Hearts'', te Samantha Giddings u [[horor film|horor]]-videoigri ''Until Dawn''.&lt;ref name=&quot;games-ref&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.gameswelt.ch/until-dawn/news/schauspielerin-hayden-panettiere-stirbt-im-alter-von-36-jahren-334574 |title=Until Dawn und Kingdom Hearts: Schauspielerin und Synchronsprecherin stirbt im Alter von 36 Jahren |work=Gameswelt |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Za ulogu Claire Bennet u seriji ''Heroes'' osvojila je Saturn Award za najbolju sporednu glumicu.&lt;ref name=&quot;saturn-variety&quot;&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2007/film/awards/superman-tops-saturns-1117963456/ |title='Superman' tops Saturns |work=Variety |date=11. 5. 2007 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Za ulogu Juliette Barnes u seriji ''Nashville'' bila je dvaput nominovana za [[Zlatni globus]].&lt;ref name=&quot;goldenglobes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.goldenglobes.com/person/hayden-panettiere |title=Hayden Panettiere |work=Golden Globes |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Bila je i nominovana za [[Grammy]] za dječji album povezan s filmom ''A Bug's Life'', čime je postala jedna od najmlađih nominovanih izvođača u historiji te nagrade.

Pored glume, bavila se [[muzika|muzikom]], [[modeling]]om i [[humanitarni rad|humanitarnim radom]], naročito [[zaštita životinja|zaštitom morskih životinja]]. U posljednjim godinama života otvoreno je govorila o iskustvima odrastanja kao dječja zvijezda, [[ovisnost]]i, [[postporođajna depresija|postporođajnoj depresiji]], [[nasilje u partnerskim odnosima|nasilju u partnerskim odnosima]], [[majčinstvo|majčinstvu]] i [[oporavak|oporavku]]. U maju 2026. objavila je [[memoari|memoare]] ''This Is Me: A Reckoning'', u kojima je detaljno opisala svoj život i karijeru.

== Život i karijera ==
=== Rani život ===

Hayden Lesley Panettiere rođena je 21. augusta 1989, u Palisadesu, naselju u okrugu Rockland u saveznoj državi [[New York (savezna država)|New York]]. Bila je kćerka Lesley R. Vogel, bivše televizijske glumice poznate po ulogama u sapunicama, i Alana Leeja &quot;Skipa&quot; Panettierea, kapetana Vatrogasne službe New Yorka (FDNY).

Imala je mlađeg brata Jansena Panettierea, koji je također bio glumac. Jansen je preminuo u februaru 2023, u dobi od 28 godina zbog komplikacija povezanih sa [[Kardiovaskularna bolest|srčanim oboljenjem]].&lt;ref name=&quot;gma-brother&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.goodmorningamerica.com/culture/story/actor-jansen-panettiere-brother-hayden-panettiere-dies-28-97345678 |title=Actor Jansen Panettiere, brother of Hayden Panettiere, dies at 28 |work=Good Morning America |date=21. 2. 2023 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;people-brother&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/tv/hayden-panettiere-brother-jansen-panettiere-cause-of-death-enlarged-heart/ |title=Hayden Panettiere's Family Confirms 28-Year-Old Brother Jansen's Cause of Death Was an Enlarged Heart |work=People |date=27. 2. 2023 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Njegova smrt snažno je uticala na Hayden i kasnije je bila jedna od tema o kojima je govorila u svojim memoarima.

Panettiere je odrasla u području Palisadesa i od ranog djetinjstva bila uključena u svijet zabave. Njena majka bila je glumica i učestvovala je u razvoju njene rane karijere, dok je otac radio kao vatrogasac u New Yorku.&lt;ref name=&quot;people-bio&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/celebrities/hayden-panettiere-biography/ |title=Hayden Panettiere Biography |work=People |date=10. 7. 2010 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Pohađala je South Orangetown Middle School u Blauveltu u New Yorku. Zbog sve većeg broja glumačkih angažmana, putovanja i snimanja nije mogla održavati uobičajeni školski raspored. Nakon završetka osmog razreda nastavila je obrazovanje putem programa školovanja kod kuće, prilagođenog njenim profesionalnim obavezama.&lt;ref name=&quot;source-interview&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.thesource4ym.com/interviews/haydenpanettiere.asp |title=Interview with Hayden Panettiere |work=The Source for Youth Ministries |date=19. 10. 2004 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130626164007/http://www.thesource4ym.com/interviews/haydenpanettiere.asp |archivedate=26. 3. 2013 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Panettiere je bila italijanskog, njemačkog i engleskog porijekla. U memoarima ''This Is Me: A Reckoning'' govorila je i o porodičnoj historiji svog prezimena, njegovom italijanskom porijeklu i načinu na koji ga je njena porodica izgovarala.&lt;ref name=&quot;memoir-ch1&quot;&gt;{{cite book |last=Panettiere |first=Hayden |title=This Is Me: A Reckoning |chapter=Chapter One: Non Sono Francese |publisher=Grand Central Publishing |year=2026}}&lt;/ref&gt;

=== Početak karijere ===

Panettiere se prvi put pojavila pred kamerama sa samo 11 mjeseci, u televizijskoj reklami za dječju igračku kompanije Playskool.&lt;ref name=&quot;people-bio&quot; /&gt; Do pete godine života nastupila je u više od 50 reklama.&lt;ref name=&quot;eonline-profile&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.eonline.com/news/celebrities/hayden_panettiere |title=Hayden Panettiere Profile |work=E! Online |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070907153348/http://www.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=7f5a8be0-6b12-4f50-a76b-8e231bd2a783 |archivedate=7. 9. 2007 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Godine 1994. dobila je ulogu Sarah Roberts u ABC-jevoj sapunici ''One Life to Live''. U seriji je nastupala od 1994. do 1997. Paralelno je ostvarila i ulogu Lizzie Spaulding u [[CBS]]-ovoj sapunici ''Guiding Light'', u kojoj je nastupala 1996. i ponovo od 1997. do 2000. godine.&lt;ref name=&quot;tvguide-credits&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.tvguide.com/celebrities/hayden-panettiere/credits/3030002100/ |title=Hayden Panettiere Credits |work=TV Guide |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

U ''Guiding Lightu'' njen lik Lizzie bolovala je od [[Leukemija|leukemije]]. Panettierein nastup privukao je pažnju organizacija koje su se bavile podizanjem svijesti o toj bolesti, pa joj je Leukemia &amp; Lymphoma Society dodijelilo posebno priznanje zbog doprinosa informiranju javnosti.

Već u djetinjstvu pokazivala je sposobnost da radi u različitim žanrovima. Nastupala je u dramama, komedijama, televizijskim filmovima i projektima namijenjenim mlađoj publici, što joj je omogućilo da rano stekne iskustvo pred kamerama.

Krajem 1990-ih počela je ostvarivati i filmske uloge. Godine 1998. posudila je glas princezi Dot u [[Pixar]]ovom animiranom filmu ''A Bug's Life''.&lt;ref name=&quot;timesunion-bug&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.timesunion.com/entertainment/article/Voice-Of-Princess-Dot-Loves-A-Bug-s-Life-1234567.php |title=Voice Of 'Princess Dot' Loves 'A Bug's Life' |work=Times-Union |date=13. 8. 1999 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120725125812/http://www.timesunion.com/entertainment/article/Voice-Of-Princess-Dot-Loves-A-Bug-s-Life-1234567.php |archivedate=25. 7. 2012 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Iste godine pojavila se u filmu ''The Object of My Affection'', dok je 1999. igrala djevojčicu na jedrilici u filmu ''Message in a Bottle''.&lt;ref name=&quot;tvguide-credits&quot; /&gt;

=== 2000–2005: dječje i tinejdžerske uloge ===

Početkom 2000-ih Panettiere je nastavila razvijati karijeru na filmu i televiziji. Posudila je glas Suri u [[Disney]]jevom animiranom filmu ''Dinosaur'' (2000), a iste godine igrala je Sheryl Yoast u sportskom filmu ''Remember the Titans''.

Uloga Sheryl Yoast donijela joj je Young Artist Award za najbolju mladu sporednu glumicu.&lt;ref name=&quot;youngartist-2001&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.youngartistacademy.info/22ndYoungArtistAwards.htm |title=Twenty-Second Annual Young Artist Awards |work=Young Artist Awards |date=5. 3. 2001 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140928144204/http://www.youngartistacademy.info/22ndYoungArtistAwards.htm |archivedate=28. 9. 2014 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Za nastup u televizijskom filmu ''If You Believe'' bila je nominovana za Young Artist Award. Godine 2002. pojavila se u seriji ''Ally McBeal'', gdje je igrala kćerku glavne junakinje. Gostovala je i u serijama ''Malcolm in the Middle'' i ''Law &amp; Order: Special Victims Unit'', a nastupila je i u televizijskom filmu ''Normal''.&lt;ref name=&quot;tvguide-credits&quot; /&gt;

Godine 2004. igrala je u filmovima ''Raising Helen'' i ''The Dust Factory'', a dobila je i glavnu ulogu u [[Disney Channel]]ovom filmu ''Tiger Cruise'', u kojem je glumila kćerku lika kojeg je tumačio Bill Pullman.

Godine 2005. nastupila je u filmu ''Ice Princess'', u kojem je igrala uz Michelle Trachtenberg, te u sportskom filmu ''Racing Stripes'', gdje je tumačila mladu jahačicu Channing Walsh.

U ovom periodu počela je intenzivnije raditi i kao glasovna glumica. Godine 2002. posudila je glas Kairi u videoigri ''Kingdom Hearts''. Kasnije je ponovila ulogu u igrama ''Kingdom Hearts II'' i ''Kingdom Hearts Birth by Sleep''.&lt;ref name=&quot;yahoo-kingdom&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.yahoo.com/entertainment/hayden-panettiere-voiced-kairi-kingdom-hearts-video-games-123456789.html |title=Hayden Panettiere Voiced Kairi in the 'Kingdom Hearts' Video Games |work=Yahoo |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Heroes ===

Najveći preokret u njenoj karijeri dogodio se 2006. godine kada je dobila ulogu Claire Bennet u [[NBC]]-jevoj naučnofantastičnoj seriji ''Heroes'', koju je kreirao Tim Kring.&lt;ref name=&quot;variety-obit&quot; /&gt;

Claire je bila srednjoškolka i navijačica koja je posjedovala sposobnost ubrzane regeneracije. Lik je postao jedan od centralnih protagonista serije, a njena priča bila je povezana s glavnim narativom o ljudima s natprirodnim sposobnostima.

Serija ''Heroes'' emitirala se od 2006. do 2010, te ostvarila je veliki međunarodni uspjeh. Panettiere je zahvaljujući ulozi stekla svjetsku popularnost, naročito među mlađom publikom i ljubiteljima naučne fantastike.

Njena uloga uključivala je i jednu od najprepoznatljivijih fraza povezanih sa serijom, &quot;''Save the cheerleader, save the world''&quot;. Claire Bennet postala je jedan od zaštitnih znakova ''Heroesa'', a Panettiere je počela redovno učestvovati na konvencijama [[Popularna kultura|pop-kulture]] širom svijeta.

Za ulogu Claire osvojila je Saturn Award za najbolju sporednu glumicu na televiziji.&lt;ref name=&quot;saturn-variety&quot; /&gt; Istovremeno je govorila da joj je velika popularnost ponekad otežavala izbor različitih uloga jer su je producenti često povezivali s tipom popularne plavuše ili srednjoškolske navijačice.

=== Muzika ===

Pored glume, Panettiere je tokom cijele karijere razvijala i muzičku karijeru. Pjevala je pjesme povezane s filmovima i televizijskim projektima u kojima je nastupala, a njen glas pojavljivao se na različitim soundtrackovima i kompilacijama.

Za album povezan s ''A Bug's Life'' bila je nominovana za [[Grammy]] 1999. godine u kategoriji za dječji album izgovorenih riječi, što ju je učinilo jednom od najmlađih nominiranih izvođača u historiji Grammyja.&lt;ref name=&quot;grammy-latimes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1999-feb-01-ca-3562-story.html |title=1999 42nd Grammy Awards |work=Los Angeles Times |date=1. 2. 1999 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Godine 2004. snimila je pjesmu &quot;My Hero Is You&quot; za ''Tiger Cruise'' i duet &quot;Someone Like You&quot; s Wattom Whiteom za ''The Dust Factory''. Godine 2005. snimila je pjesmu &quot;I Fly&quot; za film ''Ice Princess''.

Nastavila je objavljivati pjesme i na kompilacijama Hollywood Recordsa. Snimila je pjesme &quot;Go to Girl&quot;, &quot;Try&quot;, &quot;I Still Believe&quot; i druge numere povezane s različitim projektima.

Godine 2007. otpjevala je američku himnu u televizijskom programu ''A Capitol Fourth''. Iste godine snimila je obradu pjesme &quot;Cruella De Vil&quot; za kompilaciju ''Disneymania 5''.

Godine 2008. objavila je svoj prvi singl koji nije bio direktno povezan s filmskom ili televizijskom ulogom. Pjesma &quot;Wake Up Call&quot; imala je reggae uticaje i bila je praćena promotivnom kampanjom i muzičkim spotom.

Najveću muzičku prepoznatljivost ipak je ostvarila kroz seriju ''Nashville'', za koju je snimila veliki broj pjesama.&lt;ref name=&quot;whiskeyriff&quot;&gt;{{cite web |url=https://whiskeyriff.com/2026/08/17/remembering-hayden-panettiere-nashville-country-music-hits/ |title=Remembering Hayden Panettiere &amp; The 'Nashville' Star's Biggest Country Music Hits |work=Whiskeyriff |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Scream 4 i Kirby Reed ===

Godine 2011. Panettiere je dobila ulogu Kirby Reed u filmu ''Scream 4'', četvrtom nastavku horor-serijala ''Scream''.

Kirby je bila inteligentna i samouvjerena tinejdžerka koja je dobro poznavala horor-filmove i pravila žanra. Panettierein nastup bio je među bolje prihvaćenim elementima filma, a lik Kirby je tokom godina stekao značajnu bazu obožavatelja.

Iste godine igrala je i Amandu Knox u televizijskom filmu ''Amanda Knox: Murder on Trial in Italy''. Također je posudila glas Crvenkapici u animiranom filmu ''Hoodwinked Too! Hood vs. Evil''.

=== Nashville ===

Godine 2012. dobila je jednu od najvažnijih uloga u karijeri – Juliette Barnes u muzičkoj dramskoj seriji ''Nashville''.

Serija je premijerno prikazana 2012. godine, a Panettiere je glumila mladu, ambicioznu i izrazito popularnu country pjevačicu. Juliette je bila složen lik čija je priča obuhvatala profesionalni uspjeh, odnose s drugim muzičarima, porodične probleme, emocionalne poteškoće i borbu za lični identitet.

Uloga je Panettiere omogućila da istovremeno koristi glumački i pjevački talent. Snimila je veliki broj pjesama za seriju, koje su objavljivane kao singlovi i na soundtrack albumima.

Za ulogu Juliette Barnes bila je dvaput nominovana za [[Zlatni globus]] u kategoriji najbolje sporedne glumice u televizijskoj seriji, miniseriji ili televizijskom filmu.&lt;ref name=&quot;goldenglobes&quot; /&gt;

''Nashville'' se emitirao od 2012. do 2018. godine i postao jedno od njenih najvažnijih profesionalnih ostvarenja. Uloga Juliette bila je posebno značajna zbog načina na koji je Panettiere uspješno spojila glumu i muziku.

=== Videoigre i glasovna gluma ===

Panettiere je bila prisutna i u industriji videoigara. Nakon što je 2002. prvi put posudila glas Kairi u ''Kingdom Heartsu'', ponovila je ulogu u nekoliko nastavaka serijala.&lt;ref name=&quot;yahoo-kingdom&quot; /&gt;

Godine 2012. posudila je glas Xion u igri ''Kingdom Hearts 3D: Dream Drop Distance''.&lt;ref name=&quot;rpgsite-kingdom&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.rpgsite.net/news/123456789-classic-voice-over-talent-returns-for-kingdom-hearts-3d |title=Classic voice-over talent returns for Kingdom Hearts 3D |work=RPGsite |date=31. 5. 2012 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; U kasnijim igrama serijala zamijenila ju je Alyson Stoner.&lt;ref name=&quot;aol-stoner&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.aol.com/entertainment/hayden-panettiere-kingdom-hearts-costar-alyson-stoner-breaks-down-in-tears-over-her-death-at-36-123456789.html |title=Hayden Panettiere's &quot;Kingdom Hearts&quot; costar Alyson Stoner breaks down in tears over her death at 36 |work=AOL.com |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Godine 2015. ostvarila je jednu od svojih najpoznatijih uloga u videoigrama kao Samantha &quot;Sam&quot; Giddings u horor igri ''Until Dawn''.&lt;ref name=&quot;playstation-blog&quot;&gt;{{cite web |url=https://blog.eu.playstation.com/2014/08/12/until-dawn-unveiled-ps4-gamescom-2014/ |title=Until Dawn unveiled for PS4 at Gamescom 2014 |work=PlayStation.Blog.Europe |date=12. 8. 2014 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Igra je koristila snimanje pokreta i glasovne performanse glumaca, a Panettiereina interpretacija doprinijela je prepoznatljivosti lika.

Kasnije je ponovo učestvovala u projektu ''Until Dawn'' kroz novu verziju igre, koja je sadržavala i dodatnu scenu nakon odjavne špice.&lt;ref name=&quot;until-dawn-remake&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.videogameschronicle.com/news/until-dawn-remake-ending-teases-potential-sequel/ |title=Until Dawn remake ending teases potential sequel |work=Video Games Chronicle |date=4. 10. 2024 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== 2010-e: film i televizija ===

Tokom 2010-ih Panettiere je nastavila kombinovati televizijske, filmske i glasovne uloge.

Godine 2010. posudila je glas Kate u animiranom filmu ''Alpha and Omega''. Iste godine dobila je ulogu Amande Knox u televizijskom filmu ''Amanda Knox: Murder on Trial in Italy''.&lt;ref name=&quot;amandaknox&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.obsessedwithfilm.com/2010/09/hayden-panettiere-to-star-in-the-amanda-knox-story-for-2011-tv-movie.php |title=Hayden Panettiere to star in THE AMANDA KNOX STORY for 2011 t.v. movie |work=Obsessedwithfilm.com |date=21. 9. 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100923102859/http://www.obsessedwithfilm.com/2010/09/hayden-panettiere-to-star-in-the-amanda-knox-story-for-2011-tv-movie.php |archivedate=23. 9. 2010 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Nakon uspjeha ''Scream 4'' i ''Nashvillea'', njena karijera postala je povezana s dva različita žanra: hororom i muzičkom dramom.

Godine 2016. pojavila se u dramskom filmu ''Custody'', u kojem je glumila uz Violu Davis.&lt;ref name=&quot;custody-wrap&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.thewrap.com/ellen-burstyn-hayden-panettiere-join-viola-davis-in-custody/ |title=Ellen Burstyn, Hayden Panettiere Join Viola Davis in Courtroom Drama 'Custody' |work=TheWrap |date=30. 4. 2015 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Film se bavio složenim odnosima između roditelja, djece i sistema socijalne zaštite.

Nakon završetka ''Nashvillea'' 2018. godine napravila je dužu pauzu od glume.

=== Povratak na ekran ===

Godine 2022. Panettiere je kratko reprizirala Kirby Reed u filmu ''Scream''. Njeno prisustvo bilo je ostvareno kroz fotografiju lika i glasovni cameo, čime je potvrđeno da je Kirby preživjela događaje iz ''Scream 4''.&lt;ref name=&quot;scream2022-kirby&quot;&gt;{{cite web |url=https://screenrant.com/scream-2022-kirby-reed-survive-scream-4/ |title=Is Kirby in Scream 2022? Did She Survive Scream 4? |work=ScreenRant |date=14. 1. 2022 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;digitalspy-kirby&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.digitalspy.com/movies/a123456789/scream-2022-kirby-survived/ |title=Scream confirms fan favourite survived a previous movie |work=Digital Spy |date=14. 1. 2022 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Godine 2022. objavljeno je da će se vratiti ulozi Kirby Reed u filmu ''Scream VI'' (2023).&lt;ref name=&quot;thr-scream6&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/hayden-panettiere-scream-6-1234567890/ |title=Hayden Panettiere Returns to Scream, Joining Newest Installment of Horror Franchise (Exclusive) |work=The Hollywood Reporter |date=11. 5. 2022 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Film je predstavljao njen prvi veliki filmski nastup nakon višegodišnje pauze.

Povratak u ''Scream VI'' bio je posebno značajan jer je uslijedio nakon perioda u kojem se povukla iz javnosti i fokusirala na lični oporavak. Povratak je naišao na pozitivan odjek među obožavateljima serijala.

Nije se pojavila u sljedećem nastavku franšize, ''Scream 7''.

Njena posljednja filmska uloga bila je u psihološkom trileru ''Sleepwalker'' (2026), u kojem je igrala glavnu ulogu Sarah Pangborn.&lt;ref name=&quot;sleepwalker-deadline&quot;&gt;{{cite web |url=https://deadline.com/2025/02/hayden-panettiere-sleepwalker-verdi-appian-way-1234567890/ |title=Hayden Panettiere To Topline Verdi Productions &amp; Appian Way's Psychological Thriller 'Sleepwalker' |work=Deadline Hollywood |date=6. 2. 2025 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Na filmu je učestvovala i kao izvršna producentica.

Prije smrti govorila je da želi proširiti djelovanje iza kamere. U maju 2026. spominjala je ideju razvoja vlastite televizijske serije i interes za režiju i produkciju. Posebno ju je zanimalo stvaranje sigurnijih radnih uvjeta za glumce i dječje izvođače, kao i pružanje prilika manje zastupljenim talentima.&lt;ref name=&quot;thr-groomed&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/hayden-panettiere-child-star-groomed-1234567890/ |title=Hayden Panettiere on Being &quot;Groomed&quot; to Be a Child Star: &quot;I Was Like a Little Soldier&quot; |work=The Hollywood Reporter |date=14. 5. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

U januaru 2026. također je izrazila spremnost da se vrati ako bi se serije ''Heroes'' ili ''Nashville'' ponovo pokrenule.&lt;ref name=&quot;extra-reboot&quot;&gt;{{cite web |url=https://extratv.com/2026/01/16/hayden-panettiere-ready-for-nashville-or-heroes-reboot-down-for-it-all/ |title=Hayden Panettiere Ready for 'Nashville' or 'Heroes' Reboot: 'Down for It All' |work=Extra |date=16. 1. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Modeliranje i reklamne kampanje ===

Panettiere je tokom karijere bila i uspješan model i zaštitno lice nekoliko velikih kompanija.

Krajem 2006. postala je zaštitno lice međunarodne reklamne kampanje kompanije Neutrogena.&lt;ref name=&quot;people-milk&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/celebrity/hayden-panettiere-scores-a-got-milk-ad/ |title=Hayden Panettiere Scores a 'Got Milk?' Ad |work=People |date=24. 6. 2007 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Godine 2007. pojavila se u reklamnoj kampanji Got Milk? povezanoj sa serijom ''Heroes''. Fotografije za kampanju snimila je poznata fotografkinja Annie Leibovitz.&lt;ref name=&quot;people-milk&quot; /&gt;

Godine 2008. postala je zaštitno lice brenda Candie's.&lt;ref name=&quot;candies-abc7&quot;&gt;{{cite web |url=https://abc7chicago.com/archive/123456789/ |title=Candie's Unveils 'Heroes' Star Hayden Panettiere as its New Spokesperson |work=ABC7 Chicago |date=20. 2. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Od 2007. do 2008. učestvovala je u dizajniranju ograničene serije torbi za Dooney &amp; Bourke, a istovremeno se pojavljivala u reklamnim kampanjama brenda.&lt;ref name=&quot;dooney-people&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/style/hayden-panettiere-turns-handbag-designer-for-dooney-bourke/ |title=Hayden Panettiere Turns Handbag Designer for Dooney &amp; Bourke |work=People |date=24. 11. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Godine 2009. bila je među poznatim ličnostima predstavljenim u knjizi ''Room 23'', koju je producirala Sanela Diana Jenkins, a fotografirala Deborah Anderson.&lt;ref name=&quot;room23&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.room23.com/ |title=Room 23 – Official Website |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191122091428/http://www.room23.com/ |archivedate=22. 11. 2019 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;room23-telegraph&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/celebritynews/1234567890/Room-23-Hayden-Panettiere-hotel-suite.html |title=A year in a Hollywood hotel suite |work=The Daily Telegraph |date=15. 7. 2009 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njena popularnost nakon ''Heroesa'' učinila ju je jednom od najprepoznatljivijih mladih glumica i modela krajem 2000-ih.

=== Aktivizam ===

Panettiere je značajan dio svog javnog djelovanja posvetila humanitarnim i društvenim pitanjima.

Godine 2007. postala je službena podržavateljica organizacije Ronald McDonald House Charities i članica njenog odbora Friends of RMHC.&lt;ref name=&quot;rmhc&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.rmhc.com/celebrity-friends |title=Celebrity Friends of RMHC |work=McDonald's Corporation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080628055514/http://www.rmhc.com/celebrity-friends |archivedate=28. 6. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Bila je i ambasadorica Candie's Foundation, organizacije koja se bavila prevencijom tinejdžerske trudnoće. U maju 2009. učestvovala je na javnoj raspravi u New Yorku posvećenoj toj temi.&lt;ref name=&quot;candies-townhall&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.zimbio.com/photos/Hayden+Panettiere/Candie+s+Foundation+Town+Hall+Meeting/ |title=The Candie's Foundation Town Hall Meeting On Teen Pregnancy Prevention |work=Zimbio |date=6. 5. 2009 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Također je javno podržavala politička prava stanovnika Washingtona, D.C. i pokret za njegovu državnost. Godine 2008. učestvovala je u kampanjama kojima se zahtijevala puna politička zastupljenost stanovnika Distrikta Kolumbija.&lt;ref name=&quot;dc-voting&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=123456789 |title=Hayden Panettiere for DC Voting Rights |date=9. 4. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Godine 2011. gradonačelnik Washingtona D.C. Vincent Gray odao joj je priznanje za njen angažman.&lt;ref name=&quot;dc-honor&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.deseret.com/2011/9/16/123456789/hayden-panettiere-honored-for-dc-statehood-advocacy/ |title=Panettiere honored for DC statehood advocacy |work=Deseret News |agency=Associated Press |date=16. 9. 2011 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Zaštita morskih životinja ===

Jedna od njenih najpoznatijih aktivističkih tema bila je zaštita kitova i delfina.

U oktobru 2007. otputovala je u Taiji u Japanu zajedno s aktivistima i članovima Whaleman Foundationa kako bi protestovala protiv tradicionalnog lova na delfine.&lt;ref name=&quot;whaleman-taiji&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.whaleman.org/taiji_pole_attack.htm |title=Taiji Pole Attack |work=The Whaleman Foundation |date=29. 10. 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090817051057/http://www.whaleman.org/taiji_pole_attack.htm |archivedate=17. 8. 2009 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sky-news-taiji&quot;&gt;{{cite web |url=https://news.sky.com/story/tv-star-in-japan-dolphin-cull-clash-1234567890 |title=TV Star In Japan Dolphin Cull Clash |work=Sky News |date=1. 11. 2007 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Tokom akcije došlo je do sukoba između aktivista i lokalnih ribara.

Dio tog događaja prikazan je u dokumentarnom filmu ''The Cove'' iz 2009. godine, koji se bavio lovom na delfine u Taijiju.

Panettiere je kasnije nastavila javno govoriti protiv komercijalnog lova na kitove. Godine 2008. dostavila je pisma ambasadama Japana, Islanda i Norveške u Washingtonu, D.C., pozivajući na prekid komercijalnog lova na kitove.&lt;ref name=&quot;newscom-whales&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.news.com.au/entertainment/hayden-panettiere-wants-to-save-the-whales/story-e6frfmq9-1234567890 |title=Hayden Panettiere wants to save the whales |work=News.com.au |date=22. 5. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Istovremeno je pravila razliku između komercijalnog lova i tradicionalnog lova nekih autohtonih zajednica.

U maju 2008. učestvovala je i u humanitarnoj aukciji čiji je prihod bio namijenjen kampanji Save the Whales Again.&lt;ref name=&quot;teenvogue-whales&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.teenvogue.com/gallery/shooting-stars-how-we-got-that-picture |title=Shooting Stars: How We Got That Picture |work=Teen Vogue |date=11. 5. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Neposredno prije smrti 2026. godine učestvovala je u kampanji PETA-e usmjerenoj protiv držanja morskih sisara u zatočeništvu u morskim parkovima.&lt;ref name=&quot;peta-campaign&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/peta-shares-hayden-panettiere-dolphin-saving-campaign-shot-before-death-1234567890/ |title=PETA Shares Hayden Panettiere Dolphin-Saving Campaign Shot Before Death |work=The Hollywood Reporter |date=18. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Politički i društveni angažman ===

Tokom predsjedničkih izbora u Sjedinjenim Američkim Državama 2008. godine Panettiere je javno govorila o potrebi izlaska mladih birača na izbore. Pojavila se u satiričnim videima na platformi Funny or Die i javno podržala Baracka Obamu.&lt;ref name=&quot;funnyordie-obama&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.funnyordie.com/2008/10/11/123456789/hayden-panettiere-psa-vote-for-mccain/ |title=Hayden Panettiere public service announcement: Vote for McCain |work=Funny or Die |date=11. 10. 2008 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081014111058/https://www.funnyordie.com/2008/10/11/123456789/hayden-panettiere-psa-vote-for-mccain/ |archivedate=14. 10. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-obama&quot;&gt;{{cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7692712.stm |title=Heroes star backing Obama |work=BBC News |date=26. 10. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njeni politički stavovi bili su dio šireg javnog angažmana koji je povezivala s prednošću koju joj je pružala velika popularnost.

U decembru 2013. posjetila je Kijev tokom protesta na Euromajdanu zajedno sa tadašnjim partnerom Vladimirom Kličkom. Kličkov brat Vitali bio je jedan od istaknutih lidera protesta.&lt;ref name=&quot;interfax-euromaidan&quot;&gt;{{cite web |url=https://en.interfax.com.ua/news/general/123456789.html |title=Panettiere on Euromaidan: I have a lot of respect for people who come out for what they believe in |work=Interfax-Ukraine |date=6. 12. 2013 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc-ukraine&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-123456789 |title=Why do Ukraine protests matter? |work=BBC News |date=2. 12. 2013 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Kasnije je javno govorila i o nasilju u partnerskim odnosima, pozivajući žrtve da potraže pomoć i progovore o svojim iskustvima.&lt;ref name=&quot;tweet-abuse&quot;&gt;{{cite tweet |user=haydenpanettier |number=1289123456789012345 |date=17. 7. 2020 |title=For anyone else affected by abuse and needing support, please know that you can call 1-800-799-7233 |accessdate=31. 8. 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201216000000/https://twitter.com/haydenpanettier/status/1289123456789012345 |archivedate=16. 12. 2020}}&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
=== Veze i porodica ===

Panettiere je od 2007. do 2009. bila u vezi s glumcem Milom Ventimigliom, svojim partnerom iz serije ''Heroes''.&lt;ref name=&quot;bbc-ventimiglia&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/newsbeat/article/123456789/trevor-and-zena-meet-milo-ventimiglia |title=Trevor and Zena meet Milo Ventimiglia |work=BBC |date=22. 4. 2008 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;people-split-ventimiglia&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/celebrity/hayden-panettiere-milo-ventimiglia-split/ |title=Hayden Panettiere &amp; Milo Ventimiglia Split |work=People |date=17. 2. 2009 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Godine 2009. započela je vezu s ukrajinskim profesionalnim bokserom Vladimirom Kličkom. Njihova veza bila je povremeno prekinuta, ali su se ponovo zbližili 2013. godine.&lt;ref name=&quot;glamour-klitschko&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.glamour.com/story/hayden-panettiere-marriage-babies-interview |title=Could Hayden Panettiere Be the Next Young Celeb to Wed? She Talks Marriage, Babies, and More in Glamour's May 2013 Interview |work=Glamour |date=2. 4. 2013 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;spiegel-klitschko&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.spiegel.de/sport/sonst/wladimir-klitschko-gegen-samuel-peter-boxen-a-123456789.html |title=World Heavyweight Championship: Klitschko unerring, Peter overstrained |work=Der Spiegel |date=12. 9. 2010 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Panettiere i Kličko su se vjerili u oktobru 2013.&lt;ref name=&quot;people-engaged&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/celebrity/hayden-panettiere-is-engaged-to-wladimir-klitschko/ |title=Hayden Panettiere Is Engaged to Wladimir Klitschko |work=People |date=9. 10. 2013 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; U decembru 2014. dobili su kćerku Kaju Evdokiju Kličko.&lt;ref name=&quot;people-daughter&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/parents/hayden-panettiere-welcomes-daughter-kaya-evokdia/ |title=Hayden Panettiere Welcomes Daughter Kaya Evdokia |work=People |date=13. 12. 2014 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Par se razišao 2018. godine, ali su prema javno dostupnim navodima ostali u korektnim odnosima i nastavili zajednički brinuti o kćerki.&lt;ref name=&quot;msn-split&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.msn.com/en-us/entertainment/celebrity/hayden-panettiere-and-fiance-wladimir-klitschko-split-after-9-years-together-report/ar-AA1234567 |title=Hayden Panettiere and Fiance Wladimir Klitschko Split After 9 Years Together: Report |work=MSN |date=6. 8. 2018 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Panettiere je kasnije govorila da je odluka da njena kćerka prvenstveno živi s Kličkom bila jedna od najtežih odluka njenog života. Objasnila je da je u tom trenutku smatrala da joj je potreban oporavak i stabilnost kako bi mogla biti bolja majka.&lt;ref name=&quot;fox-custody&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.foxnews.com/entertainment/hayden-panettiere-upsetting-decision-give-up-custody-daughter |title=Hayden Panettiere recalls 'upsetting' decision to give up custody of her daughter |work=Fox News |date=27. 9. 2022 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nbc-custody&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.nbclosangeles.com/news/local/hayden-panettiere-pushes-back-on-claims-she-abandoned-daughter-kaya-after-giving-up-custody/1234567890/ |title=Hayden Panettiere pushes back on claims she 'abandoned' daughter, Kaya, after giving up custody |work=NBC Los Angeles |date=13. 5. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Od 2018. bila je u povremenoj vezi s Brianom Hickersonom. Njihov odnos bio je obilježen ozbiljnim problemima i slučajevima nasilja u partnerskom odnosu.&lt;ref name=&quot;hindustan-hickerson&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/who-is-brian-hickerson-hayden-panettiere-ex-boyfriend-and-their-troubled-relationship-101234567890123.html |title=Who is Brian Hickerson? Hayden Panettiere's ex-boyfriend and their troubled relationship |work=Hindustan Times |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Hickerson je 2021. godine osuđen nakon što je priznao krivicu kroz izjašnjavanje no contest za dvije krivične tačke povezane s nanošenjem povreda partnerici.&lt;ref name=&quot;people-hickerson-arrest&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/tv/hayden-panettiere-ex-brian-hickerson-arrested-felony-assault/ |title=Hayden Panettiere's Ex Brian Hickerson Arrested and Charged with Felony Assault |work=People |date=17. 7. 2020 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Panettiere je kasnije javno govorila o nasilju koje je doživjela i zalagala se za podršku žrtvama nasilja.

U svojim memoarima iz 2026. godine prvi put je javno govorila i o svojoj biseksualnosti te navela da je tokom života imala veze sa ženama.&lt;ref name=&quot;usweekly-memoir&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/hayden-panettiere-holds-nothing-back-in-memoir-this-is-me/ |title=Hayden Panettiere Holds Nothing Back: From Child Stardom to Crushing Loss, This Is Her Truth (Exclusive) |work=Us Weekly |date=6. 5. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Zdravlje, ovisnost i oporavak ===

Panettiere je tokom odraslog života otvoreno govorila o problemima s alkoholom, drugim supstancama i mentalnim zdravljem.

U intervjuima i memoarima opisala je kako je pritisak koji je počeo još u djetinjstvu uticao na njen odnos prema poslu, tijelu i vlastitom identitetu.&lt;ref name=&quot;thr-groomed&quot; /&gt;

Kao tinejdžerka bila je izložena velikom profesionalnom pritisku. Kasnije je govorila da je u adolescenciji dobivala tablete koje su joj trebale pomoći da se nosi s nastupima, intervjuima i javnim događajima.

U dvadesetim godinama alkohol je počela koristiti kao način suočavanja sa stresom. Godine 2015. završila je program liječenja od ovisnosti o alkoholu, ali je kasnije doživjela povratak problema.

Godine 2020. provela je osam mjeseci u programu liječenja od ovisnosti o alkoholu i drogama. U tom periodu suočavala se i s ozbiljnim zdravstvenim posljedicama dugotrajnog konzumiranja alkohola.&lt;ref name=&quot;people-addiction&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/tv/hayden-panettiere-addiction-opioids-alcohol-self-destruction/ |title=Hayden Panettiere Reveals Addiction to Opioids and Alcohol: 'I Was in a Cycle of Self-Destruction' |work=People |date=6. 7. 2022 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ew-doctor&quot;&gt;{{cite web |url=https://ew.com/celebrity/hayden-panettiere-doctor-said-shed-be-dead-within-5-years-if-she-didnt-stop-drinking/ |title=Hayden Panettiere's doctor said she'd 'be dead within 5 years' if she didn't stop drinking |work=Entertainment Weekly |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Panettiere je također javno govorila o postporođajnoj depresiji nakon rođenja kćerke. Naglašavala je da je riječ o stanju o kojem treba otvoreno govoriti i da majke ne bi trebale osjećati sram zbog traženja pomoći.&lt;ref name=&quot;people-postpartum&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/parents/hayden-panettiere-opens-up-about-postpartum-depression/ |title=Hayden Panettiere Opens Up About Postpartum Depression: It 'Needs to Be Talked About' |work=People |date=29. 9. 2015 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;today-postpartum&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.today.com/health/hayden-panettiere-opens-about-postpartum-depression-its-really-scary-t45678 |title=Hayden Panettiere opens up about postpartum depression: 'It's really scary' |work=Today |date=29. 9. 2015 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njena iskustva s depresijom, ovisnošću i traumom bila su međusobno povezana s pritiscima koje je osjećala tokom života u javnosti.

Također je govorila o problemima sa slikom vlastitog tijela i o posljedicama dugogodišnjeg medijskog komentiranja njenog izgleda.

=== Porodični odnosi ===

Odnos Panettiere s majkom Lesley Vogel bio je složen. Vogel je upravljala njenom karijerom tokom djetinjstva i ranog odraslog doba.

Panettiere je kasnije opisivala osjećaj da je od najranijih godina morala biti uspješna kako bi zadovoljila očekivanja svoje majke. U intervjuima 2026. godine govorila je o dugotrajnoj želji da njihov odnos postane zdraviji.

U vrijeme njene smrti odnos majke i kćerke bio je narušen. Vogel je kasnije govorila o njihovim nesuglasicama i o tome da su bile udaljene.&lt;ref name=&quot;abc-mother&quot;&gt;{{cite web |url=https://abcnews.go.com/Entertainment/hayden-panettiere-mother-speaks-out-death/story?id=123456789 |title='I was just numb': Hayden Panettiere's mother breaks silence on daughter's death |work=ABC News |date=24. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Smrt njenog mlađeg brata Jansena 2023. godine predstavljala je dodatni težak gubitak.&lt;ref name=&quot;gma-brother&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;people-brother&quot; /&gt; Jansen je, poput Hayden, bio glumac i pojavljivao se u različitim filmskim i televizijskim projektima.

=== Memoari ''This Is Me: A Reckoning'' ===

Panettiere je 2026. godine objavila svoje prve memoare pod naslovom ''This Is Me: A Reckoning''. Knjiga je objavljena 19. maja 2026. kod izdavača Grand Central Publishing i ima 320 stranica u američkom izdanju.&lt;ref name=&quot;usweekly-memoir&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;people-memoir&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/books/hayden-panettiere-memoir-this-is-me-reckoning/ |title=Hayden Panettiere's Memoir 'This Is Me: A Reckoning': What She Reveals |work=People |date=19. 5. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; U memoarima je prvi put detaljno opisala veliki broj ličnih iskustava koja je ranije samo djelimično komentirala u intervjuima.

Pisala je o odrastanju kao dječja zvijezda, profesionalnom pritisku, odnosu s porodicom, Hollywoodu, alkoholu i ovisnosti, postporođajnoj depresiji, majčinstvu, nasilju u partnerskim odnosima i smrti svog brata.&lt;ref name=&quot;usweekly-memoir&quot; /&gt;

Knjiga je predstavljala pokušaj da sama ispriča svoju životnu priču, nakon godina u kojima su mediji često oblikovali javnu sliku o njoj. U memoarima je također govorila o seksualnom uznemiravanju i neprimjerenom ponašanju koje je doživjela tokom karijere, kao i o pritisku koji je osjećala kao mlada žena u industriji zabave.

Panettiere je u knjizi opisivala i težinu odluke da njena kćerka živi prvenstveno s ocem, kao i osjećaj krivice koji je s tom odlukom bio povezan. Memoari su nakon njene smrti dobili dodatnu pažnju javnosti i čitalaca. Kritika je posebno isticala otvorenost kojom je opisivala posljedice ranog ulaska u industriju zabave i dugotrajnog života pod medijskom pažnjom.

=== Posljednji mjeseci života ===

U mjesecima prije smrti Panettiere je bila profesionalno aktivnija nego tokom prethodnog perioda. Promovisala je memoare ''This Is Me: A Reckoning'', davala intervjue i govorila o svom iskustvu u Hollywoodu.&lt;ref name=&quot;people-future&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/hayden-panettiere-hoped-to-leave-the-world-a-better-place-months-before-death-1234567890/ |title=Hayden Panettiere Said She Hoped to 'Leave the World a Better Place' Months Before Her Death at 36 |work=People |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Također je govorila o budućim planovima, uključujući pisanje televizijske serije, produkciju i režiju.&lt;ref name=&quot;ew-future&quot;&gt;{{cite web |url=https://ew.com/celebrity/hayden-panettiere-future-plans-career-interviews-before-death/ |title=Hayden Panettiere Detailed Future Plans for Career and More 4 Months Before Her Death |work=Entertainment Weekly |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Posebno je željela da kroz vlastite projekte doprinese sigurnijim radnim uvjetima za glumce, naročito za djecu koja ulaze u industriju zabave. Istovremeno je nastavila javno govoriti o oporavku i iskustvima iz prošlosti. Njeni posljednji javni istupi bili su znatno ličniji nego u ranijim fazama karijere, a fokus je sve više bio na njenom vlastitom svjedočenju, a manje na promociji glumačkih projekata.

== Smrt ==

Hayden Panettiere preminula je 16. augusta 2026. godine u Greenvilleu u saveznoj državi Južna Karolina, pet dana prije svog 37. rođendana. Imala je 36 godina.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;variety-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes-obit&quot; /&gt;

Pripadnici hitnih službi pozvani su 16. augusta zbog dojave o osobi koja se nalazi u srčanom zastoju. Panettiere je pronađena bez svijesti, a nakon pokušaja reanimacije proglašena je mrtvom na mjestu događaja u 14:32 po lokalnom vremenu.

Policija i nadležni organi nisu pronašli znakove nasilnog ulaska ili očiglednog krivičnog djela, a obdukcija je pokazala da na tijelu nije bilo znakova traume.&lt;ref name=&quot;people-autopsy&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/hayden-panettiere-death-no-signs-of-foul-play-preliminary-report-1234567890/ |title=Hayden Panettiere's Death at 36 Involved No 'Signs of Foul Play,' Preliminary Report Reveals |work=People |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;people-trauma&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/coroner-releases-new-details-hayden-panettiere-death-no-signs-of-trauma-1234567890/ |title=Coroner Releases New Details of Hayden Panettiere's Death, Says 'No Signs of Trauma' Were Found |work=People |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Međutim, to samo po sebi nije predstavljalo konačno utvrđivanje uzroka smrti. U vrijeme objavljivanja prvih izvještaja konačan uzrok i način smrti još nisu bili objavljeni, a čekali su se dodatni nalazi i toksikološke analize. Zbog toga se srčani zastoj navodi kao stanje u kojem je pronađena, a ne kao konačni uzrok smrti.

U danima nakon njene smrti mediji su izvještavali o nastavku istrage. Pojedini izvještaji spominjali su mogućnost predoziranja, ali takve navode ne treba predstavljati kao konačno utvrđenu činjenicu dok nadležni organi ne objave rezultate istrage i toksikologije.&lt;ref name=&quot;people-overdose&quot;&gt;{{cite web |url=https://people.com/hayden-panettiere-suffered-apparent-overdose-advanced-life-support-before-death-1234567890/ |title=Hayden Panettiere Suffered Apparent Overdose, Was Unresponsive as 'Advanced Life Support' Was Administered Before Death |work=People |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njena smrt privukla je veliku pažnju zbog činjenice da je Panettiere samo nekoliko mjeseci ranije objavila autobiografske memoare u kojima je otvoreno govorila o svojoj borbi s ovisnošću, traumama, depresijom, nasiljem i gubicima.&lt;ref name=&quot;bbc-obit&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;nytimes-obit&quot; /&gt;

== Reakcije i naslijeđe ==

Nakon vijesti o njenoj smrti oglasili su se brojni kolege, prijatelji i saradnici.

Viola Davis, s kojom je Panettiere radila na filmu ''Custody'', opisala ju je kao izuzetno talentiranu osobu i istakla njenu duboku emocionalnu prirodu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.yahoo.com/entertainment/celebrity/articles/hayden-panettiere-tributes-viola-davis-132748261.html|title=Hayden Panettiere tributes include Viola Davis, Selma Blair and Melissa Barrera|date=17. 8. 2026|website=Yahoo Entertainment|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Na Panettiere su se prisjetili i saradnici iz serije ''Heroes'', uključujući scenariste i članove glumačke postave. Bryan Fuller, jedan od autora povezanih s prvom sezonom serije, govorio je o njoj kao o mnogo više od glumice i istakao njen poseban kreativni uticaj.&lt;ref name=&quot;syfy-tributes&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.yahoo.com/entertainment/celebrity/articles/hayden-panettiere-heroes-kingdom-hearts-175334566.html |title=Hayden Panettiere's Heroes and Kingdom Hearts Costars Speak Out After Her Death |work=Yahoo |date=17. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Wladimir Klitschko također je odao počast Panettiere, ističući njen talenat i karijeru.&lt;ref name=&quot;talksport-klitschko&quot;&gt;{{cite web |url=https://talksport.com/sport/boxing/1234567890/wladimir-klitschko-emotional-statement-hayden-panettiere-death/ |title=Wladimir Klitschko releases emotional statement after death of Hayden Panettiere aged 36 |work=talkSPORT |date=18. 8. 2026 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njeno naslijeđe obuhvata više različitih faza američke popularne kulture. Za jednu generaciju ostala je zapamćena kao Claire Bennet iz ''Heroesa'', za drugu kao Juliette Barnes iz ''Nashvillea'', dok je ljubiteljima horora poznata kao Kirby Reed iz serijala ''Scream''.

Njena karijera bila je neobična i po tome što je počela prije nego što je naučila hodati, prošla kroz sapunice, velike holivudske filmove, televizijske serije, muziku, modeling i videoigre, a završila se pokušajima da se iza kamere uključi u pisanje, produkciju i stvaranje novih projekata.

Poseban dio njenog naslijeđa predstavlja činjenica da je u posljednjim godinama života sve otvorenije govorila o problemima koji su dugo bili skriveni iza slike uspješne dječje zvijezde. Kroz intervjue, javni aktivizam i memoare nastojala je vlastito iskustvo pretvoriti u upozorenje i podršku drugima koji se suočavaju s ovisnošću, depresijom, nasiljem ili pritiscima života pod javnim nadzorom.

== Filmografija ==
=== Filmovi ===
* ''A Bug's Life'' (1998) – glas princeze Dot
* ''The Object of My Affection'' (1998)
* ''Message in a Bottle'' (1999)
* ''Dinosaur'' (2000) – glas Suri
* ''Remember the Titans'' (2000) – Sheryl Yoast
* ''Raising Helen'' (2004)
* ''The Dust Factory'' (2004)
* ''Ice Princess'' (2005)
* ''Racing Stripes'' (2005) – Channing Walsh
* ''The Architect'' (2006)
* ''Bring It On: All or Nothing'' (2006)
* ''Shanghai Kiss'' (2007)
* ''Fireflies in the Garden'' (2008)
* ''I Love You, Beth Cooper'' (2009)&lt;ref name=&quot;collider-bethcooper&quot;&gt;{{cite web |url=https://collider.com/i-love-you-beth-cooper-review/ |title=I Love You, Beth Cooper Review |work=Collider |date=10. 7. 2009 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Alpha and Omega'' (2010) – glas Kate
* ''Scream 4'' (2011) – Kirby Reed&lt;ref name=&quot;variety-scream4&quot;&gt;{{cite web |url=https://variety.com/2010/film/news/roberts-panettiere-join-scream-cast-1118023456/ |title=Roberts, Panettiere join 'Scream' cast |work=Variety |date=28. 5. 2010 |accessdate=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Hoodwinked Too! Hood vs. Evil'' (2011) – glas Crvenkapice
* ''Custody'' (2016)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/ellen-burstyn-hayden-panettiere-join-viola-davis-in-courtroom-drama-custody/|title=Ellen Burstyn, Hayden Panettiere Join Viola Davis in Courtroom Drama 'Custody'|last=Otterson|first=Joe|date=30. 4. 2015|website=TheWrap|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Scream'' (2022) – Kirby Reed, cameo&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://screenrant.com/scream-2022-kirby-hayden-panettiere-survive-confirm/|title=Is Kirby In Scream 2022? Did She Survive Scream 4?|last=Hedash|first=Kara|date=14. 1. 2022|website=ScreenRant|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Scream VI'' (2023) – Kirby Reed
* ''Sleepwalker'' (2026) – Sarah Pangborn

=== Televizija ===
* ''One Life to Live'' (1994–1997) – Sarah Roberts
* ''Guiding Light'' (1996–2000) – Lizzie Spaulding
* ''Ally McBeal'' (2002)
* ''Malcolm in the Middle''
* ''Law &amp; Order: Special Victims Unit''
* ''Normal'' (2003)
* ''Tiger Cruise'' (2004)
* ''Heroes'' (2006–2010) – Claire Bennet&lt;ref name=&quot;variety-obit&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.whiskeyriff.com/2026/08/23/hayden-panettieres-nashville-co-star-charles-esten-shares-beautiful-story-about-the-first-time-they-met/|title=Hayden Panettiere’s ‘Nashville’ Co-Star, Charles Esten, Shares Beautiful Story About The First Time They Met {{!}} Whiskey Riff|last=Young|first=Casey|date=23. 8. 2026|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* ''Nashville'' (2012–2018) – Juliette Barnes
* ''Amanda Knox: Murder on Trial in Italy'' (2011) – Amanda Knox

=== Videoigre ===
* ''Kingdom Hearts'' (2002) – Kairi
* ''Kingdom Hearts II'' (2005) – Kairi
* ''Kingdom Hearts Birth by Sleep'' (2010) – Kairi
* ''Kingdom Hearts 3D: Dream Drop Distance'' (2012) – Xion
* ''Until Dawn'' (2015) – Samantha &quot;Sam&quot; Giddings
* ''Until Dawn'' remake – Samantha &quot;Sam&quot; Giddings&lt;ref name=&quot;until-dawn-remake&quot; /&gt;

== Diskografija i pjesme ==

Među poznatijim pjesmama koje je Panettiere snimila ili izvela za različite projekte nalaze se:
* &quot;My Hero Is You&quot;
* &quot;Someone Like You&quot;
* &quot;I Fly&quot;
* &quot;Try&quot;
* &quot;I Still Believe&quot;
* &quot;Go to Girl&quot;
* &quot;Cruella De Vil&quot;
* &quot;Wake Up Call&quot;
* pjesme iz soundtracka serije ''Nashville''&lt;ref name=&quot;whiskeyriff&quot; /&gt;

== Nagrade i nominacije ==

Panettiere je tokom karijere dobila i bila nominovana za više nagrada:
* Saturn Award – najbolja sporedna glumica na televiziji, za ''Heroes'' (2007)&lt;ref name=&quot;saturn-variety&quot; /&gt;
* Young Artist Award – nagrada za ''Remember the Titans''&lt;ref name=&quot;youngartist-2001&quot; /&gt;
* Young Artist Award – nominacija za ''If You Believe''
* [[Zlatni globus]] – dvije nominacije za ulogu Juliette Barnes u ''Nashvilleu''&lt;ref name=&quot;goldenglobes&quot; /&gt;
* [[Grammy]] – nominacija za dječji album povezan s ''A Bug's Life''&lt;ref name=&quot;grammy-latimes&quot; /&gt;
* Leukemia &amp; Lymphoma Society Special Recognition Award – za doprinos podizanju svijesti o leukemiji

== Također pogledajte ==
* [[Heroji (serija)]]
* [[Spisak dječjih glumaca]]
* [[Spisak glumaca nominovanih za Grammy]]

== Reference ==
{{reflist|2}}

== Vanjski linkovi ==
* Rotten Tomatoes, Metacritic, IMDb, Discogs srediti


SREDITI REFERENCE!!!!!!!!!{{DEFAULTSORT:Panettiere, Hayden}}

[[Kategorija:Američke glumice]]
[[Kategorija:Američke dječje glumice]]
[[Kategorija:Američke filmske glumice]]
[[Kategorija:Američke televizijske glumice]]
[[Kategorija:Američke glasovne glumice]]
[[Kategorija:Američke pjevačice]]
[[Kategorija:Američki modeli]]
[[Kategorija:Američki aktivisti]]
[[Kategorija:Rođeni 1989.]]
[[Kategorija:Umrli 2026.]]
[[Kategorija:Glumci iz New Yorka]]
[[Kategorija:Osobe s biseksualnim identitetom]]
[[Kategorija:Osobe koje su se borile s ovisnošću]]</text>
      <sha1>hgr308md8lx6afcss089s1lv1ntehzr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ne diraj mačku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536466</id>
    <revision>
      <id>3925775</id>
      <parentid>3924397</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7981" sha1="hu709vxujk946fo0x99wq2m4zyyqslu" xml:space="preserve">'''Ne diraj mačku''' je roman autorice Mary Stewart

{{Infokutija knjiga
| jezik           = Engleski
| isbn            = 0-340-20157-6
| naziv           = Ne diraj mačku
| autor           = Mary Stewart
| izdavač         = Hodder &amp; Stoughton
| broj_stranica   = 302
| datum_izdanja   = 1976.
| slika           = 
}}

== Pozadina ==
Roman &quot;Ne diraj mačku&quot; prvi put je objavljen 1976. godine i jedno je od najpoznatijih djela Mary Stewart.&lt;ref&gt;[https://www.theguardian.com/books/2014/may/15/romance-suspense-novelist-mary-stewart-dies &quot;Romantic-suspense novelist Mary Stewart dies aged 97&quot;, ''The Guardian'', 15 May 2014]. Accessed 30 November 2015&lt;/ref&gt; U Sjedinjenim Državama, &quot;Ne diraj mačku&quot; bio je deveti najprodavaniji roman 1976. godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://credoreference.com/entry.do?pp=1&amp;id=6386169|title=Where Are You From? - Credo Reference|website=credoreference.com|access-date=12. 11. 2016}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; Kao i mnogi Stewartini romani, priča ima natprirodni element.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://marystewartnovels.com/novels/touchnot.html |title=Mary Stewart Novels blogspot |access-date=4. 8. 2026 |archive-date=18. 5. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210518193202/http://marystewartnovels.com/novels/touchnot.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Naslov knjige odnosi se na moto poglavice klana Chattan, zajednice od dvanaest klanova, uključujući klan Mackintosh, klan Macpherson i klan MacBean. U cijelosti, ovaj moto glasi &quot;Ne diraj mačku bota [bez] rukavice&quot;. Ovo je ujedno i moto izmišljene porodice Ashley iz knjige, koja potiče od škotskog pretka.

Mary Stewart je priznala da je vikar u romanu, gospodin Bryanston, 'donekle portret mog vlastitog oca'.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite journal|title=Why shouldn't one write &quot;escapist&quot; fiction? by Mary Stewart|journal=The Australian Author|volume=9|issue=1 - January 1977}}&lt;/ref&gt; Njen otac, Frederick Albert Rainbow (1886-1967), bio je anglikanski vikar u okrugu Durham.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=About Mary Stewart|publisher=Morrow|year=1970}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Friedman|first=Lenemaja|title=Mary Stewart|publisher=Twayne's English Author Series|year=1990}}&lt;/ref&gt;

== Postavka ==
Priča počinje na Madeiri, gdje junakinja, Bryony Ashley, radi kao recepcionarka u hotelu. Nagovještavajući ono što će se dogoditi u romanu, Funchal je opisan kao grad okupan suncem čiji su 'pločnici napravljeni od šarenih mozaika'.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|last=Stewart|first=Mary|title=Touch Not the Cat|url=https://archive.org/details/touchnotcat00stew_1|publisher=Hodder &amp; Stoughton|year=1976}}&lt;/ref&gt; Bavarska je opisana samo vrlo kratko, u vezi s oporavkom Bryonynog oca od bolesti, a zatim i smrti tamo. Glavna lokacija radnje je izmišljeni Ashley Court u Malvern Hillsu u Engleskoj. Detaljno su opisane kuće i vanjski prostor koji čine imanje Ashley.

== Kratak sadržaj ==
Bryony Ashley ima dar telepatije i sposobna je podsvjesno komunicirati s muškarcem kojeg smatra svojim ljubavnikom, ali čiji identitet nije sigurna. Pretpostavlja da joj je on krvni srodnik jer je dar telepatije naslijeđen, te pretpostavlja da je to jedan od njena tri muška rođaka u drugom koljenu, blizanci Emory i James, te mlađi Francis.

Bryony se vraća u Bavarsku nakon što je primila telepatsku poruku i otkriva da je njenog oca udario automobil i da je umro nakon što je izgovorio neke misteriozne fraze, koje kao da imaju neke veze s knjigom u kućnoj biblioteci.

Ostaje zbunjena identitetom svog telepatskog kontakta. Njena prvobitna preferencija je Džejms, ali postepeno shvata da blizanci planiraju da joj ukradu nasledstvo i da su spremni da ubiju zbog toga. Takođe saznaje da je njen tajni ljubavnik dugogodišnji prijatelj sa kojim nije znala da je u srodstvu, čovek za sve poslove oko Ashley Court, Rob Granger, s kojim je Bryony odrastao.

Bryony postepeno rješava očeve zagonetke, od kojih neke uključuju lavirint prikazan na porodičnom grbu, a moto je &quot;Ne diraj mačku&quot;. U vrhuncu knjige, kada saznaju da se udala za Roba, blizanci pokušavaju ubiti Bryony i poplaviti imanje kako bi ga mogli prodati za preuređenje. Spašava je Rob, s kojim planira emigrirati, a Francis se pojavljuje sa zakašnjenjem, što implicira da će preuzeti brigu o Ashley Court.

== Žanr ==
Sama Mary Stewart je opisala roman &quot;Ne dodiruj mačku&quot; kao &quot;modernu avanturističku priču začinjenu romansom (ili romansu začinjenu avanturom; zavisi da li ga oglašavate za muškarce ili za žene)&quot;.&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;

Jenny Brown,&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://jennybrownassociates.com/about-us|title=about us - Jenny Brown Associates|newspaper=Jenny Brown Associates|language=en-US|access-date=12. 11. 2016}}&lt;/ref&gt; osnivačica i direktorica i članica odbora Međunarodnog festivala knjige u Edinburghu, intervjuirala je Mary Stewart 1992. godine za STV-ov program Off the Page i nazvala njene knjige „avanturističkim trilerima“.&lt;ref&gt;{{Citation|last=STVPeople|title=Off The Page - Mary Stewart|date=20. 12. 2010|url=https://www.youtube.com/watch?v=CBm_kyaPh4I|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410164302/http://www.youtube.com/watch?v=CBm_kyaPh4I|archive-date=10. 4. 2014|url-status=dead|access-date=12. 11. 2016}}&lt;/ref&gt;

Ovaj roman je također klasificiran kao romantični triler, misterija ili gotski roman.

Mary Stewart koristi gotičke trope u romanu, uključujući:

* drevni dom predaka
* nedostajuće župne matične knjige i zakoniti nasljednici
* blizanci i rođaci
* scene s crkvenog dvorišta i sjenovite figure
* oluja i poplava i tama i mjesečina
* nadnaravno

Međutim, Mary Stewart također eksplicitno spominje gotske konvencije i omalovažava ih.

* Bryony kaže: „Figura u haljini u zamračenoj crkvi? Apsurdno. Imali su riječ za glupavu grozotu, zar ne? Gotika, to je bilo to. Časne sestre u haljama i drevne kuće i tajni prolazi, predmeti kojima se Jane Austen smijala u opatiji Northanger.“&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* A od američkih stanara Ashley Courta: „Sve ovo vrijeme u imanju s opkopom, direktno iz Tennysona, i ni mirisa duha ili tajnog prolaza ili bilo čega što biste očekivali!“, na što Bryony odgovara da „zapravo postoji tajno stepenište; vrlo je pitoma stvar, ali je možda bilo korisno u svoje vrijeme. Na neki način to je neka vrsta tajne unutar tajne – spušta se iz Svećenikove rupe u vinske podrume“.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Primjetno je da se ove gotičke tajne sobe i prolazi ne koriste, a također se insistira da je dvor bez duhova.
* 'previše gotski zaista' &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 'Gotičko smeće' &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 'Gotičko smeće nije unutra' &lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ipak, natprirodni element ostaje u romanu: postoji telepatija i posljednja scena ljubavnika iz 1835. godine, koji se čini da su ponovo ujedinjeni nakon smrti.

== Intertekstualnost ==
Mary Stewart koristi naslove poglavlja u svojim knjigama koji su citati iz književnih djela. U knjizi &quot;Touch Not the Cat&quot; (Ne diraj mačku), svi ovi citati su iz [[William Shakespeare|Shakespeareovog]] &quot;[[Romeo i Julija|Romea i Julije]]&quot;. Mnoge druge književne aluzije dodaju dubinu priči. To uključuje:

Walter de la Mare - citat iz njegove pjesme 'Zagonetari' prethodi priči; a 'svjetiljke mira' na koje se Bryony poziva u romanu su iz njegove pjesme 'Drveće'.

Thomas Lovell Beddoes - postoji prolazno spominjanje ovog pjesnika, kada turistički vodič Ashley Courta navodi da 'Beddoes spominje ovu sobu u jednoj od svojih pjesama'.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Ashley Court je izmišljen, pjesnik nije.

Jane Austen i Northanger Abbey - spomenuto u referenci na gotičku fikciju.

Arthur Brookeov Romeus i Julija - pjesnikovo djelo iz 1562. godine koje je inspiriralo Shakespeareovog Romea i Juliju - ovo djelo je citirano i dio je radnje romana. Citirani su stihovi &quot;Jer gle, gomila raznih misli nastaje&quot;, a Bryony zatim u šali koristi izraz &quot;ogromna gomila&quot;.

Alfred, Lord Tennyson - spominju ga američki zakupci Ashley Courta (vidi odjeljak o žanru iznad).

== Reference ==</text>
      <sha1>hu709vxujk946fo0x99wq2m4zyyqslu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Venecijanska komisija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536485</id>
    <revision>
      <id>3926019</id>
      <parentid>3919526</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:09:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27131" sha1="m2pntuje7zr5zbd6ll3hhrtdpek1cf6" xml:space="preserve">{{Infokutija organizacija
| ime                        = Evropska komisija za demokratiju putem prava
| izvorno_ime                = European Commission for Democracy through Law
| slika                      = 
| veličina_slike             = 200px
| opis_slike                 = Logotip Venecijanske komisije
| karta                      = Members of the Venice Commission.svg
| veličina_karte             = 300px
| opis_karte                 = Karta članica Venecijanske komisije (zeleno: članice, svijetlozeleno: pridružene, plavo: posmatrači, crveno: poseban status)
| skraćenica                 = VC
| uzrečica                   = 
| prethodnik                 = 
| nasljednik                 = 
| datum_osnivanja            = 10. maj 1990.
| datum_gašenja              = 
| vrsta                      = Savjetodavno tijelo
| status                     = Aktivno
| cilj                       = Jačanje demokratije i vladavine prava kroz ustavno pravo
| adresa                     = 
| glavno_sjedište            = [[Strasbourg]], [[Francuska]] &lt;small&gt;(Sekretarijat)&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Venecija]], [[Italija]] &lt;small&gt;(Plenarne sjednice)&lt;/small&gt;
| glavno_sjedište_koordinate = 
| područje_djelovanja        = Evropa i druge regije svijeta
| članstvo                   = 61 država članica (2026)
| jezik                      = engleski, francuski
| generalni_sekretar         = 
| lider_vrsta1               = Predsjednica
| lider_ime1                 = [[Claire Bazy-Malaurie]]
| lider_vrsta2               = Direktorica Sekretarijata i sekretarka Komisije
| lider_ime2                 = Simona Granata-Menghini
| lider_vrsta3               = 
| lider_ime3                 = 
| lider_vrsta4               = 
| lider_ime4                 = 
| lider_vrsta5               = 
| lider_ime5                 = 
| lider_vrsta6               = 
| lider_ime6                 = 
| lider_vrsta7               = 
| lider_ime7                 = 
| lider_vrsta8               = 
| lider_ime8                 = 
| lider_vrsta9               = 
| lider_ime9                 = 
| lider_vrsta10              = 
| lider_ime10                = 
| ključne_osobe              = 
| prazna_oznaka1             = Nadređena organizacija
| prazni_podaci1             = [[Vijeće Evrope]]
| prazna_oznaka2             = Mjesto osnivanja
| prazni_podaci2             = [[Venecija]], [[Italija]]
| glavni_organ               = Plenarna sjednica
| budžet                     = 
| broj_zaposlenih            = 
| broj_volontera             = 
| veb-sajt                   = {{URL|https://www.venice.coe.int}}
| bivši_nazivi               = 
}}

'''Venecijanska komisija''', punim nazivom '''Evropska komisija za demokratiju putem prava''' ({{en|European Commission for Democracy through Law}}), savjetodavno je tijelo [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] i jedno od vodećih međunarodnih tijela za pitanja ustavnog prava, demokratije i vladavine prava.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/venice-commission |title=Venice Commission – Home |website=Council of Europe |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Osnovana je 1990. u periodu raspada komunističkih sistema u [[Srednja Evropa|Centralnoj]] i [[Istočna Evropa|Istočnoj Evropi]]. Prvobitni cilj bio je pružanje [[ustav]]ne pomoći državama u tranziciji.&lt;ref name=&quot;Resolution90-6&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.cvce.eu/content/publication/2003/9/22/b50b1c6a-7209-440c-b0e1-dcdd836b404f/publishable_en.pdf |title=Resolution (90) 6 on a Partial Agreement Establishing the European Commission for Democracy through Law |date=10. 5. 1990 |publisher=Committee of Ministers of the Council of Europe |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Tokom vremena njena uloga proširila se sa pomoći novim demokratijama na širu zaštitu evropskih standarda u oblasti ustavnosti, [[Ljudska prava|ljudskih prava]] i ograničavanja izvršne vlasti.&lt;ref name=&quot;Hoffmann-Riem2014&quot;&gt;{{cite journal |last=Hoffmann-Riem |first=Wolfgang |title=The Venice Commission of the Council of Europe – Standards and Impact |journal=European Journal of International Law |volume=25 |issue=2 |year=2014 |pages=579–597 |doi=10.1093/ejil/chu029}}&lt;/ref&gt;

Komisija daje pravna mišljenja na zahtjev država članica, organa [[Vijeće Evrope|Vijeća Evrope]] i drugih međunarodnih institucija. Njeni dokumenti nemaju pravno obavezujući karakter, ali imaju značajan autoritet u oblasti ustavnog prava i često utiču na zakonodavne reforme, sudsku praksu i procese evropskih integracija.&lt;ref name=&quot;Bartole2020&quot;&gt;{{cite book |last=Bartole |first=Sergio |title=The Internationalisation of Constitutional Law: A View from the Venice Commission |year=2020 |publisher=Hart Publishing, Bloomsbury |isbn=978-1-5099-4149-0}}&lt;/ref&gt;

Članovi Komisije su nezavisni stručnjaci iz oblasti [[Ustavno pravo|ustavnog prava]], [[Međunarodno pravo|međunarodnog prava]], [[sud]]stva i političkih institucija. Djeluju u individualnom kapacitetu, a ne kao predstavnici svojih država.&lt;ref name=&quot;Statute&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.venice.coe.int/files/Statute/Statute-EN.pdf |title=Statute of the European Commission for Democracy through Law |publisher=Venice Commission |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Od 2026. Komisija ima 61 državu članicu: 46 država članica Vijeća Evrope i 15 država članica izvan te organizacije.&lt;ref name=&quot;COE_members&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/venice-commission/member-states |title=Member States of the Venice Commission |publisher=Council of Europe |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Sjedište Sekretarijata nalazi se u [[Strasbourg]]u, dok se plenarne sjednice održavaju u [[Venecija|Veneciji]] četiri puta godišnje.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

== Historija ==

=== Osnivanje (1989-1990) ===

Ideja za osnivanje Komisije pojavila se krajem 1980-ih, u periodu raspada komunističkih sistema u Centralnoj i Istočnoj Evropi. Italijanski pravnik i političar [[Antonio Mario La Pergola]], tadašnji ministar za evropske poslove Italije i bivši predsjednik Ustavnog suda Italije, zalagao se za stvaranje institucije koja bi pomogla državama u tranziciji pri izgradnji [[Demokratija|demokratskih]] ustavnih sistema.&lt;ref name=&quot;Durr2010&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.venice.coe.int/files/articles/Durr_Venice_Commission.pdf |title=The Venice Commission: 20 Years of Democracy through Law |first=Oliver |last=Dürr |year=2010 |publisher=Venice Commission |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Formalni prijedlog za osnivanje Komisije podnio je italijanski ministar vanjskih poslova [[Gianni De Michelis]]. Konferencija o osnivanju održana je u Veneciji 1989, a Komitet ministara Vijeća Evrope usvojio je 10. maja 1990. Rezoluciju (90)6 kojom je osnovana Evropska komisija za demokratiju putem prava.&lt;ref name=&quot;Resolution90-6&quot;/&gt; Među početnim članicama Komisije bilo je 18 država članica Vijeća Evrope: [[Austrija]], [[Belgija]], [[Kipar]], [[Danska]], [[Finska]], [[Francuska]], [[Grčka]], [[Irska]], [[Italija]], [[Luksemburg]], [[Malta]], [[Norveška]], [[Portugal]], [[San Marino]], [[Španija]], [[Švedska]], [[Švicarska]] i [[Turska]].&lt;ref name=&quot;Resolution90-6&quot;/&gt;

=== Tranzicija nakon Hladnog rata (1990-2000) ===

U početnom periodu Komisija je prvenstveno djelovala kao tijelo za pružanje ustavne pomoći državama Centralne i Istočne Evrope koje su nakon raspada socijalističkih sistema uspostavljale nove demokratske institucije. Njena pomoć odnosila se na izradu novih ustava, reformu pravosuđa, zaštitu ljudskih prava i stvaranje sistema podjele vlasti.&lt;ref name=&quot;Hoffmann-Riem2014&quot;/&gt;

Godine 1992. potvrđeno je da Komisija ostaje trajni parcijalni sporazum Vijeća Evrope.&lt;ref name=&quot;Durr2010&quot;/&gt;

=== Razvoj u instituciju za vladavinu prava (2000-danas) ===

Od početka 21. stoljeća djelovanje Komisije prošireno je sa tranzicijske pomoći na očuvanje postojećih demokratskih standarda. Posebna pažnja usmjerena je na nezavisnost pravosuđa, ustavno ograničavanje izvršne vlasti i zaštitu demokratskih institucija.&lt;ref name=&quot;Bartole2020&quot;/&gt;

Godine 2002. statut je revidiran kako bi se omogućilo članstvo i neevropskim državama, čime je Komisija postala &quot;prošireni parcijalni sporazum&quot; (''enlarged partial agreement'').&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

Deklaracija iz Reykjavika iz 2023. dodatno je naglasila značaj Komisije u sistemu Vijeća Evrope. Šefovi država i vlada preuzeli su obavezu da podignu profil i ojačaju Venecijansku komisiju, između ostalog davanjem veće vidljivosti i statusa njenoj Kontrolnoj listi vladavine prava.&lt;ref name=&quot;Reykjavik2023&quot;&gt;{{cite web |url=https://rm.coe.int/4th-summit-of-heads-of-state-and-government-of-the-council-of-europe/1680ab40c1 |title=Reykjavik Declaration |date=16–17 May 2023 |publisher=Council of Europe |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Pravni status i članstvo ==

=== Pravni okvir ===

Venecijanska komisija djeluje kao prošireni parcijalni sporazum Vijeća Evrope (''enlarged partial agreement''). To znači da članstvo nije automatsko za sve članice Vijeća Evrope, već države moraju posebno pristupiti Komisiji. Statut Komisije usvojen je 10. maja 1990, a izmijenjen je 2002. kada je omogućeno članstvo država koje nisu članice Vijeća Evrope.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Statute&quot;/&gt;

=== Članice ===

Od 2026. godine Komisija ima 61 članicu.&lt;ref name=&quot;COE_members&quot;/&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Status !! Broj
|-
| Države članice Vijeća Evrope || 46
|-
| Države članice izvan Vijeća Evrope || 15
|-
| Ukupno članice Komisije || 61
|-
| Posmatrači || 4
|}

Među državama članicama su i [[Bosna i Hercegovina]] (članica od 2002),&lt;ref name=&quot;COE_members&quot;/&gt; te države poput [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenih Američkih Država]], [[Kanada|Kanade]], [[Japan]]a, [[Južna Koreja|Južne Koreje]], [[Izrael]]a, [[Brazil]]a, [[Argentina|Argentine]], [[Čile]]a i [[Maroko|Maroka]].&lt;ref name=&quot;COE_members&quot;/&gt;

Posmatrači su: [[Evropska unija]], [[Organizacija za evropsku sigurnost i saradnju]] (OSCE)/Kancelarija za demokratske institucije i ljudska prava (ODIHR), [[Organizacija američkih država]] (OAD) i [[Vatikan]].&lt;ref name=&quot;COE_members&quot;/&gt;

=== Bivše članice ===

[[Rusija]] je bila članica Komisije od 1996. do 2022. Nakon prestanka članstva Ruske Federacije u Vijeću Evrope, prestalo je i njeno članstvo u Venecijanskoj komisiji.&lt;ref name=&quot;COE_members&quot;/&gt;

== Organizacija i upravljanje ==

=== Plenarna sjednica ===

Najviše tijelo Komisije je plenarna sjednica koja okuplja sve članove Komisije. Održava se četiri puta godišnje u Veneciji, u zgradi [[Scuola Grande di San Giovanni Evangelista]]. Na plenarnim sjednicama usvajaju se mišljenja, izvještaji i studije.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Članovi Komisije ===
{{Glavni|Članovi Venecijanske komisije}}

Članovi Komisije djeluju u individualnom kapacitetu i nisu predstavnici svojih država. Imenuju ih države članice na period od četiri godine, uz mogućnost reizbora. Članovi se biraju među istaknutim stručnjacima ustavnog prava, međunarodnog prava, pravosuđa i političkih institucija.&lt;ref name=&quot;Statute&quot;/&gt;

=== Biro ===

Biro Komisije čine predsjednik, potpredsjednici i članovi koje bira plenarna sjednica. Njegova uloga je priprema rada Komisije i koordinacija aktivnosti.&lt;ref name=&quot;Statute&quot;/&gt;

Prvi predsjednik Komisije bio je [[Antonio Mario La Pergola]] (1990–?). [[Jan Erik Helgesen]] bio je predsjednik do 2009. Od decembra 2009. do decembra 2021. predsjednik je bio Gianni Buquicchio. [[Claire Bazy-Malaurie]] je predsjednica od decembra 2021.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/claire-bazy-malaurie-elected-as-new-venice-commission-president |title=Claire Bazy Malaurie elected as new Venice Commission President |date=10. 12. 2021 |publisher=Council of Europe |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Sekretarijat ===

Sekretarijat Komisije nalazi se u [[Strasbourg]]u i pruža pravnu, administrativnu i istraživačku podršku radu Komisije. Njime rukovodi direktor/sekretar. Simona Granata-Menghini je trenutna direktorica i sekretarka Komisije.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Finansiranje ===

Komisija ima vlastiti [[budžet]] koji odobrava Komitet ministara Vijeća Evrope. Budžet se finansira iz doprinosa država članica, doprinosa Regije Veneto i, djelimično, iz sredstava Evropske unije.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

== Metod rada ==

=== Postupak zahtjeva ===

Zahtjevi za mišljenja mogu dolaziti od država članica, statutarnih organa Vijeća Evrope (Komitet ministara, Parlamentarna skupština, generalni sekretar), te međunarodnih organizacija koje učestvuju u radu Komisije.&lt;ref name=&quot;Statute&quot;/&gt;

=== Izvjestioci i radne grupe ===

Nakon prijema zahtjeva, Komisija imenuje radnu grupu izvjestilaca, primarno iz redova svojih članova. Radna grupa proučava relevantni pravni okvir, posjećuje dotičnu zemlju i sastaje se s različitim političkim akterima kako bi osigurala objektivan pregled situacije.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Usvajanje na plenarnoj sjednici ===

Nacrt mišljenja se raspravlja i usvaja na plenarnom zasjedanju Venecijanske komisije, obično u prisustvu predstavnika dotične zemlje. Nakon usvajanja, mišljenje postaje javno i prosljeđuje se tijelu koje ga je zatražilo.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

Mišljenja Komisije se usvajaju konsenzusom, iako se u pojedinim slučajevima objavljuju i izdvojena mišljenja članova.&lt;ref name=&quot;Statute&quot;/&gt;

=== Praćenje (follow-up) ===

Komisija prati implementaciju svojih preporuka kroz posebne misije, aktivnosti i medijske razmjene. Godine 2022. Komisija je uvela novu vrstu mišljenja – ''follow-up'' mišljenja – koja na sveobuhvatan način ispituju revidirane nacrte zakona u svjetlu prethodnih preporuka Komisije.&lt;ref name=&quot;ImpactFollowUp&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.coe.int/en/web/venice-commission/impact-/-follow-up |title=Impact and Follow-up |publisher=Venice Commission |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Aktivnosti ==

=== Ustavna pomoć ===

Osnovna djelatnost Komisije jeste pružanje pravnih mišljenja o ustavima, ustavnim reformama i zakonodavstvu povezanim sa demokratijom i vladavinom prava. Mišljenja Komisije odnose se na pitanja kao što su podjela vlasti, nezavisnost pravosuđa, izborni sistemi, prava manjina i zaštita osnovnih sloboda. Na zahtjev ustavnog suda ili [[Evropski sud za ljudska prava|Evropskog suda za ljudska prava]], Komisija također može dostaviti podneske ''amicus curiae''.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Izborni standardi ===

Jedan od najpoznatijih dokumenata Komisije je Kodeks dobre prakse u izbornim stvarima iz 2002, koji definiše evropske standarde u oblasti univerzalnog i jednakog biračkog prava, slobodnih izbora, stabilnosti izbornog zakonodavstva i nezavisnosti izbornih institucija.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

U oblasti izbora Komisija razvija preporučujuće standarde i smjernice kroz Kodeks dobre prakse i sarađuje s [[OSCE/ODIHR]]-om pri ocjeni izbornog zakonodavstva. Radom u ovoj oblasti usmjerava Vijeće za demokratske izbore (VDI) – tripartitno tijelo sastavljeno od predstavnika Venecijanske komisije, Parlamentarne skupštine Vijeća Evrope i Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti Vijeća Evrope.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Ustavno pravosuđe ===

Komisija sarađuje sa ustavnim sudovima kroz bazu CODICES, Venecijanski forum i različite oblike pravne pomoći. Saradnja uključuje mišljenja o ustavnim sudovima, podneske ''amicus curiae'', te organizaciju Svjetskih konferencija o ustavnom pravosuđu.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Komparativne studije ===

Komisija izrađuje komparativne studije o pitanjima ustavnog prava i demokratskih institucija. Ove studije nude preglede zakonodavstva u raznim zemljama i omogućavaju identifikaciju zajedničkih ustavnih vrijednosti.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Kontrolna lista vladavine prava ===

Godine 2016. Komisija je usvojila Kontrolnu listu vladavine prava (''Rule of Law Checklist''), dokument koji predstavlja metodološki okvir za procjenu poštivanja vladavine prava. Lista obuhvata pitanja zakonitosti, pravne sigurnosti, sprečavanja zloupotrebe vlasti, jednakosti pred zakonom i pristupa pravdi. Ažurirana verzija usvojena je 2025.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;/&gt;

== Značajna mišljenja i izvještaji ==

=== Pregled i statistike ===

Godine 2025. Komisija je usvojila 45 mišljenja – 31 redovno, 5 mišljenja o praćenju, 7 ''amicus curiae'' podnesaka, 2 hitna mišljenja i 1 hitni ''amicus curiae'' podnesak.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;&gt;{{cite web |url=https://rm.coe.int/09125948802bd0f3 |title=Annual report of activities 2025 |publisher=Venice Commission |year=2026 |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Bosna i Hercegovina ===

Venecijanska komisija je izdala više mišljenja koja se odnose na ustavni sistem Bosne i Hercegovine. U mišljenju iz 2005. o ustavnoj situaciji u Bosni i Hercegovini i ovlaštenjima visokog predstavnika (CDL-AD(2005)004), Komisija je ocijenila da &quot;trenutni ustavni aranžmani Bosne i Hercegovine nisu efikasni ni racionalni&quot; te da je ustavna reforma neophodna radi jačanja funkcionalnosti države i usklađivanja s evropskim standardima.&lt;ref name=&quot;CDLAD2005&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2005)004-e |title=Opinion on the constitutional situation in Bosnia and Herzegovina and the powers of the High Representative |publisher=Venice Commission |date=11–12 March 2005 |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Komisija je 2024. usvojila Mišljenje o određenim pitanjima u vezi s funkcionisanjem [[Ustavni sud Bosne i Hercegovine|Ustavnog suda Bosne i Hercegovine]] (CDL-AD(2024)002), u kojem je izrazila &quot;ozbiljnu zabrinutost&quot; zbog nemogućnosti Suda da radi punim kapacitetom uslijed nepopunjenih sudijskih mjesta.&lt;ref name=&quot;CDLAD2024&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2024)002-e |title=Opinion on certain questions relating to the functioning of the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina |publisher=Venice Commission |date=15–16. 3. 2024 |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://pjp-eu.coe.int/en/web/venice-commission-ad-hoc-fund/news/-/asset_publisher/3iWz2Z6lGm1H/content/venice-commission-adopts-the-opinion-on-certain-questions-relating-to-the-functioning-of-the-constitutional-court-of-bosnia-and-herzegovina |title=Venice Commission adopts the Opinion on &quot;Certain questions relating to the functioning of the Constitutional Court of Bosnia and Herzegovina&quot; |date=18. 3. 2024 |publisher=Council of Europe |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Komisija je u više navrata analizirala ustavne odredbe Bosne i Hercegovine u vezi s izvršenjem presude Evropskog suda za ljudska prava u predmetu ''Sejdić i Finci protiv Bosne i Hercegovine'' (2009), posebno pitanje diskriminacije građana koji se ne izjašnjavaju kao pripadnici [[Konstitutivni narod|konstitutivnih naroda]] u pogledu kandidature za [[Predsjedništvo Bosne i Hercegovine]] i [[Dom naroda Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine]].&lt;ref name=&quot;CDLAD2013&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.venice.coe.int/webforms/documents/default.aspx?pdffile=CDL-AD(2013)002-e |title=Opinion on the draft amendments to the Law on the Council of Ministers of Bosnia and Herzegovina |publisher=Venice Commission |date=15–16 March 2013 |access-date=6. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Također, na zahtjev člana Predsjedništva Bosne i Hercegovine [[Željko Komšić|Željka Komšića]], Komisija je dala mišljenje o evropskoj praksi u vezi s izborom sudija u ustavne sudove, u kojem je naglasila da kriteriji za izbor sudija ustavnih sudova trebaju biti zasnovani na stručnim kvalifikacijama i nezavisnosti sudstva, te da etnički kriteriji sami po sebi ne mogu zamijeniti profesionalne standarde.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://predsjednistvobih.ba/member-of-the-presidency-of-bosnia-and-herzegovina-zeljko-komsic-in-his-capacity-as-the-applicant-for-the-opinion-of-the-venice-commission-regarding-the-european-practice-in-relation-to-the-election-of-judges-to-the-constitutional-courts-addressed-today-the-139th-plenary-session-of-the-venice-commission/ |title=Member of the Presidency of Bosnia and Herzegovina, Željko Komšić, in his capacity as the applicant for the Opinion of the Venice Commission... |date=21 6. 2024 |publisher=Predsjedništvo Bosne i Hercegovine |access-date=6. 8. 2026 }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

{{Glavni|Venecijanska komisija i Bosna i Hercegovina}}

=== Poljska ===

{{Glavni|Venecijanska komisija i Poljska}}

Komisija je od 2015. objavila niz mišljenja o reformama pravosuđa u [[Poljska|Poljskoj]], uključujući pitanja vezana za Ustavni tribunal, Državno sudsko vijeće i Vrhovni sud.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;/&gt;

=== Tematski izvještaji ===

Godine 2025. Komisija je usvojila Urgentni izvještaj o poništavanju izbornih rezultata od strane ustavnih sudova, u kojem je naglasila da je poništavanje izbora izvanredna mjera koja mora biti zasnovana na jasnim pravnim pravilima i uvjerljivim dokazima o nepravilnostima.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;/&gt;

Iste godine usvojen je i Izvještaj o uticaju pritvora gradonačelnika na vršenje lokalne demokratske uprave, u kojem je Komisija naglasila da pritvor prije suđenja mora ostati izvanredna mjera, proporcionalna i podložna redovnom sudskom preispitivanju.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;/&gt;

== Uticaj i djelovanje ==

=== Uticaj na nacionalne ustave ===

Mišljenja Venecijanske komisije, iako neobavezujuća, imaju uticaj na ustavne reforme u državama članicama. Kako primjećuje Wolfgang Hoffmann-Riem, iako se preporuke ponekad zanemaruju, većina država reagira pozitivno, barem djelimično. Uticaj se povećava kada Komisija sarađuje s drugim relevantnim institucijama, posebno Vijećem Evrope i Evropskom komisijom.&lt;ref name=&quot;Hoffmann-Riem2014&quot;/&gt;

=== Odnos sa Evropskom unijom ===

Evropska unija sve više koristi ekspertizu Venecijanske komisije u procesu pristupanja. U junu 2022, Evropska komisija je od kandidatskih zemalja [[Ukrajina|Ukrajine]], [[Moldavija|Moldavije]] i [[Gruzija|Gruzije]] zatražila provođenje reformi koje je predložila Venecijanska komisija.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;/&gt;

=== Odnos sa Evropskim sudom za ljudska prava ===

Venecijanska komisija i [[Evropski sud za ljudska prava]] (ECtHR) razvili su blisku institucionalnu saradnju. Komisija dostavlja ''amicus curiae'' podneske u predmetima pred ECtHR-om, a njena mišljenja se često citiraju u presudama Suda.&lt;ref name=&quot;COE_about&quot;/&gt;

=== Akademska recepcija ===

Venecijanska komisija je predmet sve većeg broja akademskih studija. [[Sergio Bartole]], dugogodišnji član Komisije, objavio je knjigu ''The Internationalisation of Constitutional Law: A View from the Venice Commission'' (2020) u kojoj analizira rad institucije.&lt;ref name=&quot;Bartole2020&quot;/&gt; Wolfgang Hoffmann-Riem analizira standards and impact Komisije u ''European Journal of International Law''.&lt;ref name=&quot;Hoffmann-Riem2014&quot;/&gt;

Maartje de Visser smatra da je Komisija postala jedan od najuticajnijih aktera u procesu međunarodizacije ustavnog prava, ali upozorava da njen uticaj zavisi od političke spremnosti domaćih institucija da prihvate preporuke.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=de Visser |first=Maartje |title=A Critical Assessment of the Role of the Venice Commission in Processes of Domestic Constitutional Reform |journal=American Journal of Comparative Law |volume=63 |issue=4 |year=2015 |pages=963–1008 |doi=10.5131/AJCL.2015.0029}}&lt;/ref&gt;

== Kritike i kontroverze ==

=== Neobavezujuća priroda mišljenja ===

Kritičari ističu da su mišljenja Venecijanske komisije neobavezujuća i da države članice nisu pravno obavezne da ih implementiraju. Iako većina država reagira pozitivno, pojedine zemlje su zanemarile preporuke Komisije, što dovodi u pitanje efikasnost institucije.&lt;ref name=&quot;Hoffmann-Riem2014&quot;/&gt;

=== Dvostruki standardi ===

Julian Scholtes je u akademskoj analizi iz 2025. kritizirao način na koji Komisija razlikuje &quot;nove&quot; i &quot;ustaljene&quot; demokratije u svom ustavnom savjetovanju, tvrdeći da ta diferencijacija postaje retoričko oruđe za zloupotrebu ustavnog prava u Centralnoj i Istočnoj Evropi.&lt;ref name=&quot;Scholtes2025&quot;&gt;{{cite journal |last=Scholtes |first=Julian |title=The Venice Commission and the Mental Map of European Constitutionalism |journal=Hague Journal on the Rule of Law |year=2025 |doi=10.1007/s40803-025-00257-4}}&lt;/ref&gt;

=== Politička pristrasnost ===

Pojedini državni zvaničnici kritikovali su Komisiju tvrdeći da njena mišljenja prelaze granice pravne analize. Predsjednik gruzijskog parlamenta [[Shalva Papuashvili]] optužio je Komisiju 2026. da je &quot;postala sastavljač političkih, a ne pravnih zaključaka&quot;.&lt;ref name=&quot;AnnualReport2025&quot;/&gt; Takve tvrdnje Komisija odbacuje i naglašava svoj stručni i nezavisni karakter.

=== Pravnički pristup ===

Dio akademske literature ukazuje da je pristup Komisije prvenstveno pravni i da ponekad manje uzima u obzir politički kontekst ustavnih reformi.&lt;ref name=&quot;Scholtes2025&quot;/&gt;

=== Odbrana Komisije ===

Pristalice Komisije ističu da njena neobavezujuća priroda predstavlja prednost jer omogućava stručni dijalog između različitih pravnih sistema, a ne nametanje jedinstvenog modela ustavnog uređenja.&lt;ref name=&quot;Hoffmann-Riem2014&quot;/&gt; Također, ističe se da Komisija, kao tijelo Vijeća Evrope, ima legitimitet koji proizlazi iz širokog konsenzusa država članica i da njene preporuke, iako formalno neobavezujuće, predstavljaju autoritativno tumačenje evropskih ustavnih standarda.&lt;ref name=&quot;Bartole2020&quot;/&gt;

== Također pogledajte ==
{{Portal|Evropa|Politika}}
* [[Vijeće Evrope]]
* [[Evropski sud za ljudska prava]]
* [[Vladavina prava]]
* [[Ustavno pravo]]
* [[Kodeks dobre prakse u izbornim stvarima]]

== Reference ==

{{Refspisak}}

== Literatura ==

* Bartole, Sergio (2020). ''The Internationalisation of Constitutional Law: A View from the Venice Commission''. Hart Publishing, Bloomsbury. ISBN 978-1-5099-4149-0.
* Hoffmann-Riem, Wolfgang (2014). &quot;The Venice Commission of the Council of Europe – Standards and Impact&quot;. ''European Journal of International Law''. Vol. 25, No. 2, str. 579–597.
* Scholtes, Julian (2025). &quot;The Venice Commission and the Mental Map of European Constitutionalism&quot;. ''Hague Journal on the Rule of Law''. DOI: 10.1007/s40803-025-00257-4.
* de Visser, Maartje (2015). &quot;A Critical Assessment of the Role of the Venice Commission in Processes of Domestic Constitutional Reform&quot;. ''American Journal of Comparative Law''. Vol. 63, No. 4, str. 963–1008.

== Vanjski linkovi ==

* {{URL|https://www.venice.coe.int}} – Zvanična stranica Venecijanske komisije
* {{URL|https://www.codices.coe.int}} – CODICES baza podataka

[[Kategorija:Vijeće Evrope]]
[[Kategorija:Međunarodne organizacije]]
[[Kategorija:Organizacije osnovane 1990.]]
[[Kategorija:Ustavno pravo]]
[[Kategorija:Venecijanska komisija]]

[[de:Europäische Kommission für Demokratie durch Recht]]
[[en:Venice Commission]]
[[es:Comisión de Venecia]]
[[fr:Commission européenne pour la démocratie par le droit]]
[[it:Commissione europea per la democrazia attraverso il diritto]]
[[pl:Komisja Wenecka]]
[[ru:Венецианская комиссия]]</text>
      <sha1>m2pntuje7zr5zbd6ll3hhrtdpek1cf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Obavještajne studije</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536491</id>
    <revision>
      <id>3926016</id>
      <parentid>3917122</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:08:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8500" sha1="b1oerf9lgjc70us03zs6ljclu6nsr50" xml:space="preserve">{{Obavještajni rad}}
'''Obavještajne studije''' su [[interdisciplinarnost|interdisciplinarno]] akademsko područje koje proučava [[obavještajni rad]], uključujući prikupljanje, procjenu i analizu obavještajnih podataka, kao i procese donošenja odluka na osnovu obavještajnih saznanja. Povezane su s područjima kao što su [[međunarodni odnosi]], [[sigurnosne studije]], [[političke nauke]], [[Vojna nauka|vojne nauke]] i [[historija]].

Obavještajne studije dugo su imale ograničenu zastupljenost u akademskom proučavanju međunarodnih odnosa. Zbog tajnovitosti obavještajnog rada, mnoge operacije, izvori i procjene ostaju nedostupni javnosti, zbog čega je obavještajni rad opisan kao &quot;izgubljena dimenzija&quot; područja [[Međunarodni odnosi|međunarodnih odnosa]] i [[Historija diplomatije|historije diplomatije]].&lt;ref name=&quot;Evans_Newnham_1998&quot;&gt;{{cite book |last1=Evans |first1=Graham |last2=Newnham |first2=Jeffrey |title=The Penguin Dictionary of International Relations |series=Penguin Reference Books |publisher=Penguin Books |year=1998 |isbn=978-0-14-051397-4 |url=https://books.google.ba/books/about/The_Penguin_Dictionary_of_International.html?id=ap2yAAAAIAAJ |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Razvoj ==

Obavještajne studije razvijale su se kao akademsko područje unutar šireg proučavanja [[Međunarodni odnosi|međunarodnih odnosa]], [[Političke nauke|političkih nauka]], [[historija|historije]] i sigurnosti. Njihov razvoj bio je neujednačen među državama i akademskim sredinama, što je bilo povezano s dostupnošću istraživačkih izvora, posebno službenih i arhivskih podataka, kao i s institucionalnim položajem istraživanja obavještajne i sigurnosne djelatnosti u visokom obrazovanju.&lt;ref name=&quot;VanPuyvelde_et_al_2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van Puyvelde |first1=Damien |last2=Wirtz |first2=James J. |last3=Holeindre |first3=Jean-Vincent |last4=Oudet |first4=Benjamin |last5=Bar-Joseph |first5=Uri |last6=Kotani |first6=Ken |last7=Matei |first7=Florina Cristiana |last8=Díaz Fernández |first8=Antonio M. |title=Comparing National Approaches to the Study of Intelligence |url=https://academic.oup.com/isp/article/21/3/298/5721760 |journal=International Studies Perspectives |publisher=Oxford University Press |volume=21 |issue=3 |pages=298–337 |date=2020 |doi=10.1093/isp/ekz031 |url-access=subscription |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Obavještajne studije i međunarodni odnosi ===

Obavještajne studije historijski su bile slabo zastupljene u akademskom proučavanju [[međunarodni odnosi|međunarodnih odnosa]]. Čak su i istaknuti teoretičari strategije, poput [[Carl von Clausewitz|Carla von Clausewitza]] i [[Niccolò Machiavelli|Niccolòa Machiavellija]], relativno malo pažnje posvećivali obavještajnom radu.&lt;ref name=&quot;Jackson_Scott_2005&quot;&gt;{{cite book |last1=Jackson |first1=Peter |last2=Scott |first2=Len |year=2005 |chapter=Intelligence |editor-last=Finney |editor-first=Patrick |title=Palgrave Advances in International History |publisher=Palgrave Macmillan |location=Basingstoke |isbn=978-1-4039-0436-2 |url=https://archive.org/details/palgraveadvances0000finn/mode/2up |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Jedan od razloga za takvu marginalizaciju bila je nedostupnost podataka o obavještajnim aktivnostima.

U [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]] obavještajne studije razvijale su se prvenstveno unutar područja koja su se bavila [[Svjetska historija (naučna oblast)|međunarodnom historijom]],&lt;ref name=&quot;Scott_2007&quot;&gt;{{cite journal |last=Scott |first=Len |title=Sources and methods in the study of intelligence: A British view |url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02684520701303808 |journal=Intelligence and National Security |publisher=Routledge |volume=22 |issue=2 |pages=185–205 |year=2007 |doi=10.1080/02684520701303808 |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; dok su u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]] uglavnom bile povezane s [[političke nauke|političkim naukama]]. U američkoj akademskoj tradiciji obavještajni rad dugo je proučavan prvenstveno u kontekstu [[javna politika|javnih politika]] i procesa donošenja odluka, a manje u okviru teorijskog proučavanja međunarodnih odnosa.&lt;ref name=&quot;Jackson_Scott_2005&quot; /&gt;

U novije vrijeme razvijaju se pristupi kojima se nastoji uspostaviti snažnija veza između obavještajnih studija i [[teorija međunarodnih odnosa|teorije međunarodnih odnosa]]. Među takvim pristupima je i rad Andrewa Rathmella, koji je primijenio [[postmodernizam|postmodernističke]] teorijske pristupe na proučavanje obavještajnog rada.

Razvoj obavještajnih studija kao zasebnijeg područja proučavanja dodatno su potaknuli razvoj akademskih programa, naučnih skupova i istraživačkih mreža, kao i saradnja između akademskih istraživača i praktičara iz područja obavještajne i sigurnosne djelatnosti.&lt;ref name=&quot;VanPuyvelde_et_al_2020&quot; /&gt;

=== Akademsko proučavanje i nastava ===

Obavještajne studije proučavaju se na univerzitetima kao samostalno akademsko područje ili u okviru studijskih programa iz [[međunarodni odnosi|međunarodnih odnosa]], [[sigurnosne studije|sigurnosnih studija]], [[vojna nauka|vojnih nauka]], [[Političke nauke|političkih nauka]] i drugih srodnih područja. Na nekim univerzitetima postoje i posebni studijski programi posvećeni obavještajnim studijama. Jedan od primjera je [[Univerzitet Aberystwyth]], na kojem se obavještajne studije izučavaju u okviru studija međunarodne politike i obavještajnih studija.{{cite web |title=Undergraduate Courses - International Politics and Intelligence Studies |url=http://courses.aber.ac.uk/undergraduate/international-politics-intelligence-studies-degree/ |website=Aberystwyth University |accessdate=13. 12. 2016 |archive-date=22. 9. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170922061653/http://courses.aber.ac.uk/undergraduate/international-politics-intelligence-studies-degree/ |url-status=dead }}

Prema istraživanju objavljenom 2020. u časopisu ''International Studies Perspectives'', razvoj obavještajnih studija u pojedinim državama zavisi od više međusobno povezanih faktora. Među njima su dostupnost relevantnih vladinih informacija, institucionalizacija istraživanja obavještajne i sigurnosne djelatnosti u visokom obrazovanju, organizovanje naučnih skupova i razvoj istraživačkih mreža, mogućnosti za nastavu i učenje te saradnja između istraživača i praktičara.&lt;ref name=&quot;VanPuyvelde_et_al_2020&quot; /&gt;

=== Akademski časopisi ===

Obavještajne studije imaju razvijenu specijalizovanu akademsku literaturu, uključujući časopise posvećene proučavanju [[Obavještajni rad|obavještajnog rada]] i [[kontraobavještajni rad|kontraobavještajnog rada]]. Među najznačajnijim specijalizovanim časopisima su ''Intelligence and National Security''&lt;ref name=&quot;INS_Aims_Scope&quot;&gt;{{cite web |title=Intelligence and National Security – About this journal: Aims and scope |url=https://www.tandfonline.com/journals/fint20/about-this-journal#aims-and-scope |website=Taylor &amp; Francis Online |publisher=Routledge |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; i ''International Journal of Intelligence and CounterIntelligence''.&lt;ref name=&quot;IJICI_Journal&quot;&gt;{{cite web |title=International Journal of Intelligence and CounterIntelligence – Journal Overview |url=https://www.tandfonline.com/journals/ujic20 |website=Taylor &amp; Francis Online |publisher=Routledge |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Radovi iz obavještajnih studija objavljuju se i u širim časopisima koji se bave [[međunarodni odnosi|međunarodnim odnosima]] i [[sigurnosne studije|sigurnosnim studijama]]. Među njima je i časopis ''International Security Journal'', koji objavljuje radove povezane s obavještajnim radom.&lt;ref name=&quot;ISJ_Website&quot;&gt;{{cite web |title=International Security Journal – The Global Magazine for Security Professionals |url=https://internationalsecurityjournal.com/ |website=International Security Journal |publisher=Centurion Media Limited |access-date=8. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20070612215643/https://www.cia.gov/library/center-for-the-study-of-intelligence/csi-publications/csi-studies/index.html Studies in Intelligence] na web-stranici [[Centralna obavještajna agencija|CIA-e]]. {{en simbol}}

[[Kategorija:Obavještajna procjena|Studije]]
[[Kategorija:Špijunaža]]</text>
      <sha1>b1oerf9lgjc70us03zs6ljclu6nsr50</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ljiljan u bosanskohercegovačkoj heraldici</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536493</id>
    <revision>
      <id>3925972</id>
      <parentid>3917705</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="56185" sha1="jx7d0zca2u4zbxr53l3bgcdhorfv8zc" xml:space="preserve">[[Datoteka:Coat of arms of Kingdom of Bosnia.svg|mini|desno|250px|Savremena rekonstrukcija potpunog kraljevskog grba [[Kotromanići|Kotromanića]].
Sačuvani pečati potvrđuju raspored heraldičkih figura, ali ne prenose njihove boje.]]
'''Ljiljan u bosanskohercegovačkoj heraldici''' odnosi se na upotrebu stiliziranog [[Ljiljan (simbol)|heraldičkog ljiljana]] ({{jez-fr|fleur-de-lis}}) u grbovima, pečatima, zastavama, novcu i drugim obilježjima povezanim s Bosnom i Hercegovinom.
Najprepoznatljiviji srednjovjekovni sklop čine kosa greda i šest ljiljana, koji se nakon uspostavljanja [[Kraljevina Bosna|Bosanske kraljevine]] pojavljuju na pečatima kralja [[Tvrtko I Kotromanić|Tvrtka I Kotromanića]].
Znak je zatim zadržan u kraljevskoj heraldici njegovih nasljednika, pa je imao vladarsku i dinastičku, ali i predstavničku funkciju za bosansku krunu i kraljevstvo.&lt;ref name=&quot;FilipovicSeal&quot;&gt;{{cite book
 |last=Filipović
 |first=Emir O.
 |chapter=&quot;Creatio Regni&quot; in the Great Seal of Bosnian King Tvrtko Kotromanić
 |editor-last=Whatley
 |editor-first=Laura J.
 |title=A Companion to Seals in the Middle Ages
 |publisher=Brill
 |location=Leiden i Boston
 |year=2019
 |pages=264–276
 |doi=10.1163/9789004391444_012
 |isbn=978-90-04-39144-4
 |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/11019289
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FilipovicHeraldika&quot;&gt;{{cite book
 |last=Filipović
 |first=Emir O.
 |chapter=Heraldički problem vladarskog i državnog grba Bosne prema koncepciji Pave Anđelića
 |editor-last=Karamatić
 |editor-first=Marko
 |title=Zbornik o Pavlu Anđeliću
 |publisher=Franjevačka teologija
 |location=Sarajevo
 |year=2008
 |pages=33–55
 |isbn=978-9958-742-08-8
 |url=https://zenodo.org/records/3895587
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Srednjovjekovna kraljevska heraldika nije ostala u neprekidnoj službenoj upotrebi nakon propasti Kraljevine Bosne 1463. U ranom novom vijeku Bosni su u evropskim i ilirskim grbovnicima pripisivani različiti grbovi, dok su austrougarske i jugoslavenske vlasti koristile obilježja koja nisu bila zasnovana na kotromanićkom grbu.
Kosa greda sa šest ljiljana obnovljena je u državnoj simbolici tek 1992, kada je ugrađena u grb i zastavu [[Republika Bosna i Hercegovina|Republike Bosne i Hercegovine]].
Ta obilježja bila su savremena heraldička rekonstrukcija i prilagodba srednjovjekovnih uzora, a ne kopija sačuvane srednjovjekovne zastave.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Filipović
 |first=Emir O.
 |title=The State Symbols of Bosnia and Herzegovina during the Twentieth Century
 |journal=Eikón / Imago
 |volume=14
 |year=2025
 |page=e97723
 |doi=10.5209/eiko.97723
 |url=https://revistas.ucm.es/index.php/EIKO/article/view/97723
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
|date=}}&lt;/ref&gt;

Ljiljan danas ima nekoliko međusobno povezanih značenja. Može označavati srednjovjekovnu bosansku kraljevsku tradiciju, nekadašnja državna obilježja Republike Bosne i Hercegovine, vojnu simboliku [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]] ili savremeni nacionalni i kulturni simbol [[Bošnjaci|Bošnjaka]].
Heraldički ljiljan također nije botanički prikaz vrste ''[[Lilium bosniacum]]'', iako su ta dva motiva u novije vrijeme često simbolički povezivana.

== Heraldički oblik i evropski kontekst ==
Heraldički ljiljan stilizirana je biljna figura s izduženim središnjim vrhom, dvama savijenim bočnim listovima i poprečnom trakom koja ih povezuje. Njegov oblik nije nastao kao precizan prikaz određene biljne vrste.
U evropskoj heraldici mogao je imati kraljevsko, dinastičko, vjersko ili ukrasno značenje, zavisno od vremena i nosioca grba.&lt;ref name=&quot;Pastoureau&quot;&gt;{{cite book
 |last=Pastoureau
 |first=Michel
 |title=Heraldry: Its Origins and Meaning
 |publisher=Thames &amp; Hudson
 |location=London
 |year=1997
 |isbn=978-0-500-30074-9
 |url=https://books.google.com/books?id=MxixngEACAAJ
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Iako je posebno povezan s francuskom monarhijom, ljiljan nije bio isključivo francuski znak. Upotrebljavale su ga brojne evropske dinastije, gradovi, crkvene ustanove i plemićke porodice. Njegovo pojavljivanje u Bosni treba posmatrati u sklopu šireg kruženja heraldičkih obrazaca između jadranskih, srednjoevropskih, ugarskih i anžuvinskih dvorova.
Poznati izvori ne omogućuju da se bosanska upotreba izvede iz samo jednog uzora, niti potvrđuju popularne priče prema kojima je ljiljan bosanskom vladaru neposredno &quot;darovao&quot; francuski kralj.&lt;ref name=&quot;Hasimbegovic&quot;&gt;{{cite book
 |last=Hašimbegović
 |first=Elma
 |title=Fleur-de-lis in Medieval Bosnia: Transmission of Cultural Influences
 |publisher=VDM Verlag Dr. Müller
 |location=Saarbrücken
 |year=2009
 |pages=88
 |isbn=978-3-639-04590-1
 |url=https://www.gettextbooks.ca/isbn/9783639045901/
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Važno ograničenje pri rekonstrukciji srednjovjekovnog grba predstavljaju izvori. Pečati su otisnuti u jednobojnom vosku, pa potvrđuju oblik i raspored figura, ali ne i heraldičke boje. Nije sačuvan ni domaći srednjovjekovni pisani blazon koji bi pouzdano odredio boju štita, grede i ljiljana.
Zlatni vez na tekstilu iz [[Mile (Visoko)|Mila]] potvrđuje upotrebu zlatnih ljiljana na tom predmetu, ali sam po sebi ne dokazuje puni plavo-bijelo-zlatni blazon koji je kodificiran 1992.&lt;ref name=&quot;FilipovicHeraldika&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AndjelicPecati&quot;&gt;{{cite book
 |last=Anđelić
 |first=Pavao
 |title=Srednjovjekovni pečati iz Bosne i Hercegovine
 |series=Djela, knjiga XXXVIII; Odjeljenje društvenih nauka, knjiga 23
 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |location=Sarajevo
 |year=1970
 |url=https://bastina.anubih.ba/items/e5d04443-9f3b-478a-af55-d6f5e07d0882
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Srednjovjekovna Bosna ==
=== Od banske kose grede do kraljevskog grba ===
[[Datoteka:Seal of Tvrtko I of Bosnia.jpg|mini|lijevo|220px|Mali pečat Tvrtka Kotromanića kao bana Bosne, 1356. Na štitu je kosa greda bez šest ljiljana.]]

Najraniji pouzdano datirani heraldički prikaz Tvrtka Kotromanića kao [[Banovina Bosna|bana Bosne]] nalazi se na pečatu povelje od 14. marta 1356. Na štitu je prikazana kosa greda, ali oko nje još nema šest ljiljana.
Greda je pripadala starijem porodičnom heraldičkom naslijeđu Kotromanića i činila je osnovu kasnijeg kraljevskog grba.&lt;ref name=&quot;AndjelicPecati&quot;/&gt;

Nakon što je Tvrtko u jesen 1377. uzeo kraljevsku titulu, njegov heraldički program znatno je proširen. Uz kosu gredu pojavljuje se šest ljiljana, po tri sa svake strane.
Promjena se u historiografiji tumači kao vizualno isticanje nove kraljevske časti: raniji banski i porodični znak preoblikovan je u složeniji kraljevski grb, prikladan novom položaju njegovog nosioca.&lt;ref name=&quot;FilipovicSeal&quot;/&gt;

Pitanje porijekla ljiljana u Tvrtkovu grbu nije konačno razriješeno.
[[Dubravko Lovrenović]] ističe dvije krajnje mogućnosti: ili je Tvrtko I ljiljane preuzeo &quot;sporazumno&quot;, za što ne postoje potvrde u sačuvanim izvorima, ili njihovo uvođenje odražava pretenzije bosanskog kralja i krune prema dijelu teritorija pod ingerencijom Svete krune Ugarske.
Zbog nedostatka neposrednih izvora nijedno od tih tumačenja nije moguće sa sigurnošću dokazati, pa se pojava ljiljana u historiografiji uglavnom promatra u širem političkom i dinastičkom kontekstu.&lt;ref&gt;[[Dubravko Lovrenović]]: Proglašenje Bosne kraljevstvom 1377, 249. str.&lt;/ref&gt;

Ljiljani nisu bili jedina oznaka novostečene kraljevske vlasti. Tvrtkovi pečati istovremeno su povezivali bosansku dinastičku tradiciju s njegovim pretenzijama na naslijeđe [[Nemanjići|Nemanjića]].
Zbog toga srednjovjekovni heraldički sklop treba čitati zajedno s kraljevskom titulaturom, ceremonijalom i političkim programom, a ne kao izoliran ukras.

Proces kojim se Bosna od &quot;zemlje&quot; oblikovala u kraljevstvo odvijao se u složenim odnosima s ugarsko-hrvatskim političkim prostorom i dinastičkim poretkom srednjoistočne Evrope. Mladen Ančić taj razvoj razmatra u okviru strukture ''archiregnuma'', odnosno šireg političkog sistema unutar kojeg su bosanski vladari istovremeno gradili vlastitu kraljevsku legitimaciju i održavali veze s ugarskom krunom.&lt;ref name=&quot;Ancic2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Ančić
 |first=Mladen
 |year=2015
 |title=Od zemlje do Kraljevstva Mjesto Bosne u strukturi archiregnuma
 |journal=Hercegovina: Časopis za kulturno i povijesno naslijeđe
 |volume=26
 |issue=1
 |pages=9–88
 |publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Mostaru; Hrvatski institut za povijest
 |location=Mostar
 |url=https://hrcak.srce.hr/153751
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Kraljevski pečati i nasljednici ===
Najpotpuniji prikaz Tvrtkove heraldike sačuvan je na velikom dvostranom kraljevskom pečatu, promjera približno 112&amp;nbsp;mm. Na prednjoj strani prikazan je kralj na gotičkom prijestolju, uz dva štita.
Na jednom je dvoglavi orao, preuzet iz nemanjićke tradicije i povezan sa srpskim dijelom Tvrtkove kraljevske titule, dok je na drugom kosa greda sa šest ljiljana, povezana s Bosnom i Kotromanićima.&lt;ref name=&quot;FilipovicSeal&quot;/&gt;

Na poleđini je kralj prikazan kao konjanik. Grb s kosom gredom i ljiljanima ponavlja se na njegovom štitu, zastavici i pokrivaču konja. Takvo ponavljanje nije bilo samo dekorativno: heraldički znak povezivao je vladara, njegovu vojnu moć i zemlju kojom je vladao.
Na malom kraljevskom pečatu prikazan je i cjelovit heraldički ukras sa štitom, kacigom, krunom, čelenkom i plaštem.&lt;ref name=&quot;FilipovicSeal&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;AndjelicPecati&quot;/&gt;

Kralj [[Stjepan Dabiša]] nastavio je koristiti Tvrtkovu veliku pečatnu matricu, čime je naglasio nasljedstvo kraljevske vlasti. Za vladavine [[Stjepan Ostoja|Stjepana Ostoje]], najkasnije početkom 15. stoljeća, izrađena je nova matrica.
Na njoj je raniji dvostruki heraldički program sažet, a kruna oblikovana ljiljanima postala je opći znak kraljevske časti i bosanske krune.
Pečatnu tradiciju potom su, uz određene izmjene u kompoziciji i titulaturi, nastavili [[Tvrtko II Kotromanić]], [[Stjepan Tomaš]] i posljednji bosanski kralj [[Stjepan Tomašević]].&lt;ref name=&quot;FilipovicDinastija&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Filipović
 |first=Emir O.
 |title=The Most Noble and Royal House of Kotromanić: Constructing Dynastic Identity in Medieval Bosnia
 |journal=Südost-Forschungen
 |volume=78
 |year=2019
 |pages=1–38
 |doi=10.1515/sofo-2019-780104
 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/sofo-2019-780104/html
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
|date=}}&lt;/ref&gt;

Dosljedno ponavljanje ljiljana u kraljevskoj kancelariji dalo je znaku kontinuitet koji je nadilazio jednog vladara. Ipak, nije postojala moderna državna heraldička služba koja bi posebnim pravnim aktom utvrdila nepromjenjiv grb.
Oblik se prenosio pečatima, novcem, dvorskim predmetima i drugim sredstvima javnog predstavljanja kraljevske vlasti.

=== Novac, tekstil i kamena plastika ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
TvrtkoIRevers.png|Revers zlatnika kralja Tvrtka I s heraldičkim štitom
Brokat iz Mila.JPG|Ulomak brokata sa zlatno vezenim ljiljanima iz kraljevskog mauzoleja u [[Mile (Visoko)|Milama]] u [[Visoko]]m
&lt;/gallery&gt;

Ljiljan se, osim na pečatima, pojavljuje i na bosanskom kraljevskom novcu.
Pojedine emisije Tvrtka I nose štit s kosom gredom, krunu s ljiljanima ili druge sažete elemente kraljevskog heraldičkog programa. Novac je omogućavao širenje vladarskog znaka izvan dvora i kancelarije, pa je imao važnu predstavničku ulogu u privredi i međunarodnoj trgovini.

U kraljevskom mauzoleju u Milama pronađeni su ulomci skupocjenog tekstila sa zlatno vezenim ljiljanima.
Brokat se povezuje s kraljevskim ukopom, najčešće s Tvrtkom I, i potvrđuje da je motiv bio dio dvorskog ceremonijala i materijalne kulture. Njegovi zlatni vezovi utjecali su i na modernu rekonstrukciju državnog grba početkom 1990-ih.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hasimbegovic&quot;/&gt;

Stilizirani cvjetovi i ljiljanoliki oblici nalaze se i na nakitu, arhitektonskoj plastici te pojedinim [[stećak|stećcima]] i nadgrobnim spomenicima.
Međutim, nije svaki trodijelni cvjetni ukras heraldički ljiljan niti se svaki takav motiv može povezati s Kotromanićima. Heraldičko značenje može se pouzdanije utvrditi tek kada je figura smještena na štitu, pečatu, zastavi ili u drugom jasno označenom vladarskom kontekstu.&lt;ref name=&quot;Hasimbegovic&quot;/&gt;

Različitu funkciju istog ili sličnog motiva pokazuje i [[Hvalov zbornik]]. U zaglavlju Dekaloga nalazi se mreža rombova ispunjenih zlatnim ljiljanima, iznad kojih su tri zlatna prepletena križa.
Branislav Cvetković taj sklop razmatra kao dio semantike srednjovjekovne iluminacije i sakralnog programa rukopisa, povezujući ga s označavanjem svetosti i božanske prisutnosti. Takav primjer dodatno pokazuje da pojava ljiljana u srednjovjekovnom predmetu sama po sebi nije dovoljna da bi se motiv proglasio heraldičkim.&lt;ref name=&quot;Cvetkovic2014&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Cvetković
 |first=Branislav
 |year=2014
 |title=Zaglavlje Dekaloga u Hvalovom zborniku: prilog semantici srednjovjekovne iluminacije
 |journal=Ars Adriatica
 |issue=4
 |pages=155–172
 |url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=193124
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Vladarski, dinastički i zemaljski grb ===

Podjela na lični, porodični i državni grb u srednjem vijeku nije bila jednako stroga kao u modernim državama.
Grb na Tvrtkovom pečatu pripadao je kralju i njegovoj dinastiji, ali je na poveljama, diplomatskim ispravama, novcu i ceremonijalnim predmetima istovremeno predstavljao bosansku kraljevsku vlast.
Zbog toga ga je najpreciznije opisati kao vladarski i dinastički grb s predstavničkom funkcijom za Bosnu i bosansku krunu.&lt;ref name=&quot;FilipovicHeraldika&quot;/&gt;

Izraz &quot;grb Kraljevine Bosne&quot; koristan je kao savremena skraćenica, ali može stvoriti pogrešan utisak da je riječ o državnom grbu uređenom na isti način kao u 19. i 20. stoljeću.
Poznati izvori potvrđuju kraljevsku i dinastičku upotrebu, a njihovo stalno pojavljivanje u službenoj komunikaciji objašnjava zašto je grb kasnije prihvaćen kao najprepoznatljivije obilježje srednjovjekovne bosanske državnosti.

Srednjovjekovni znak također ne treba pripisivati isključivo jednoj savremenoj naciji. Nastao je stoljećima prije oblikovanja modernih bošnjačkih, srpskih i hrvatskih nacionalnih pokreta.
Njegova naknadna nacionalna tumačenja pripadaju novijoj političkoj i kulturnoj historiji.

== Od propasti kraljevstva do 20. stoljeća ==
=== Grbovnici i pripisani grbovi ===
Osmansko osvajanje 1463. okončalo je rad domaće kraljevske kancelarije i službenu upotrebu pečata Kotromanića. Ljiljani nisu postali obilježje osmanske uprave u Bosni, niti je između srednjovjekovne kraljevske heraldike i državne obnove 1992. postojao neprekinut lanac službene upotrebe.

Bosna se ipak nastavila pojavljivati u zapadnoevropskim i južnoslavenskim grbovnicima. Autori tih djela često nisu raspolagali domaćim srednjovjekovnim pečatima, pa su Bosni pripisivali međusobno različite grbove.
U pojedinim ilirskim grbovnicima prikazane su ukrštene nazubljene grede ili štapovi s glavama, dok je u drugim evropskim heraldičkim djelima Bosnu predstavljala oklopljena ili odjevena ruka koja drži sablju.&lt;ref name=&quot;FilipovicSlavoluk&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Filipović
 |first=Emir O.
 |title=Trijumfalni slavoluk cara Maksimilijana i bosanska heraldika
 |journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja
 |volume=39
 |year=2010
 |pages=173–188
 |doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH.39.11
 |url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/227
 |access-date=2. 8. 2026
|date=}}&lt;/ref&gt;

Takvi prikazi nazivaju se pripisanim ili pretencioznim grbovima: predstavljali su zamisao kasnijih autora o heraldici određene zemlje, a ne nužno grb koji je nastao i bio službeno korišten u toj zemlji.
Oni su važni za historiju evropske predstave o Bosni, ali nisu dokaz neprekinutog trajanja srednjovjekovnog kotromanićkog grba.

Posebno mjesto u kasnijoj recepciji bosanske heraldike zauzima [[Fojnički grbovnik]]. Prema Dubravku Lovrenoviću, riječ je o djelu ilirske heraldike koje je vjerovatno nastalo sredinom druge polovine 17. stoljeća i bilo povezano s tadašnjim političkim okolnostima i idejom ilirskog zajedništva.
Grbovnik zato nije savremeni izvor za heraldiku srednjovjekovne Bosne, iako pojedine njegove kompozicije čuvaju odjeke starijih bosanskih heraldičkih obrazaca, uključujući grbove pripisane Kotromanićima i Tvrtkovićima.&lt;ref name=&quot;Lovrenovic2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Lovrenović
 |first=Dubravko
 |authorlink=Dubravko Lovrenović
 |year=2004
 |title=Fojnički grbovnik, ilirska heraldika i bosansko srednjovjekovlje
 |journal=Bosna franciscana
 |volume=XII
 |issue=21
 |pages=172–202
 |url=http://alfaportal.hr/phocadownload/osnovna_skola/6_razred/povijest/virtualni_kabinet/rijec_struke/DUBRAVKO%20LOVRENOVI%C4%86%20_FOJNI%C4%8CKI%20GRBOVNIK,%20ILIRSKA%20HERALDIKA%20I%20BOSANSKO%20SREDNJOVJEKOVLJE.pdf
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Motivi koji podsjećaju na stariju bosansku heraldiku nisu potpuno nestali iz materijalne kulture osmanskog perioda. Osman Kavazović opisao je primjer grba na nišanu u Jelovče Selu koji je protumačio u vezi s bosanskom heraldičkom tradicijom.&lt;ref name=&quot;Kavazovic2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kavazović
 |first=Osman
 |year=2010
 |title=Bosanski grb na nišanu u Jelovče selu
 |journal=Baština sjeveroistočne Bosne: časopis za baštinu, kulturno-historijsko i prirodno naslijeđe
 |publisher=JU Zavod za zaštitu i korištenje kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Tuzlanskog kantona
 |location=Tuzla
 |issue=3
 |pages=242–245
}}&lt;/ref&gt; Takvi pojedinačni primjeri svjedoče o kasnijoj recepciji ili preživljavanju heraldičkih motiva, ali ne mijenjaju činjenicu da nakon 1463. nije postojao kontinuitet njihove službene državne upotrebe.

=== Austrougarska i jugoslavenska obilježja ===
[[Datoteka:Coat of arms of Bosnia and Herzegovina (1889–1918).svg|mini|desno|220px|Grb Bosne i Hercegovine pod austrougarskom upravom, uveden 1889.]]

Austrougarska uprava uvela je 1889. teritorijalni grb Bosne i Hercegovine sa zlatnim poljem i crveno odjevenom rukom koja drži srebrnu sablju.
Kompozicija se oslanjala na jedan od kasnijih pripisanih bosanskih grbova, a ne na heraldiku Kotromanića. Njome je Monarhija nastojala stvoriti prepoznatljivo zemaljsko obilježje bez vezivanja za neku od savremenih nacionalnih zajednica.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;

Nakon 1918. Bosna i Hercegovina nije imala poseban kotromanićki grb u službenom sistemu [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca]], odnosno Kraljevine Jugoslavije.
Ljiljan se nije pojavljivao ni na republičkom amblemu [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]].
Taj amblem sadržavao je industrijske dimnjake, planinski obris, klasove žita i crvenu zvijezdu petokraku, u skladu sa socijalističkom heraldikom i naglaskom na obnovu, radništvo i privredu.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;

Oblikovanju republičkog amblema prethodila je rasprava 1946. u kojoj su razmatrana drugačija rješenja. Jedan od ranih nacrta sadržavao je klasove žita, petokraku, obris planina i buktinju koju su držale tri ruke; datum i ruke naknadno su uklonjeni iz kompozicije.
Razmatrana je i mogućnost da se historijski kontinuitet Bosne izrazi elementima srednjovjekovnog grba kralja Tvrtka. Nakon konsultacija s historičarem [[Anto Babić|Antom Babićem]], koji je upozorio na vladarski karakter srednjovjekovnog grba, ta mogućnost nije prihvaćena, a u konačnom rješenju historijsku vezu predstavljala je silueta [[Jajce|Jajca]].&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Filipović
 |first=Emir O.
 |year=2008
 |title=Grb i zastava Bosne i Hercegovine u 20. stoljeću
 |journal=Bosna Franciscana
 |volume=XVI
 |issue=28
 |pages=103–126
 |url=https://www.academia.edu/171364/Grb_i_zastava_BiH_u_20._st._The_Coat_of_Arms_and_the_Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_during_the_20th_century_
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Josipovic1971&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Josipović
 |first=Duško
 |year=1971
 |title=Sadašnji amblemi Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (grb i zastava) sa posebnim osvrtom kako su utvrđeni
 |journal=Pravna misao
 |issue=9–10
 |pages=6–9
}}&lt;/ref&gt;

Konačni amblem povezivao je partizansku i republičku državnost s privrednim programom poslijeratne Bosne i Hercegovine. Dimnjaci su predstavljali industrijalizaciju, snopovi žita poljoprivredu, a petokraka socijalistički politički poredak. Time je svjesno izabran drugačiji simbolički jezik od srednjovjekovne heraldike.&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;PopovicJovanovic1979&quot;&gt;{{Cite book
 |ref=harv
 |last=Popović
 |first=Milan
 |last2=Jovanović
 |first2=Miloš
 |year=1979
 |title=Državni amblemi i druge javne oznake u SFRJ
 |publisher=Privredni pregled
 |location=Beograd
}} {{COBISS.SR|ID=106579724}}&lt;/ref&gt;

== Republika Bosna i Hercegovina ==

=== Izrada i usvajanje obilježja ===
Skupština Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine prihvatila je 27. februara 1991. inicijativu da se ustavnim promjenama odrede novi naziv, grb i zastava republike.
Formirana je stručna grupa u kojoj su bili Zvonimir Bebek, Boris Nilević, [[Enver Imamović]], Mirza Ćeman, Tihomir Glavaš i Vedran Hadžović.
Zadatak nije bio oblikovati nacionalni znak samo jednog naroda, nego pronaći historijski utemeljena, etnički i vjerski neutralna obilježja koja bi mogla predstavljati sve građane i konstitutivne narode Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;

U radu grupe kao pravni savjetnik učestvovao je i [[Kasim Trnka]]. Prijedlog je predstavljen nacionalnim kulturnim društvima &quot;Preporod&quot;, &quot;Napredak&quot;, &quot;Prosvjeta&quot; i &quot;La Benevolencija&quot;.
Prema Filipoviću, predloženo rješenje prihvatili su &quot;Preporod&quot;, &quot;Napredak&quot; i &quot;La Benevolencija&quot;, dok je &quot;Prosvjeta&quot; tražila uključivanje srpskih nacionalnih simbola.&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;/&gt;

Prvi prijedlog zastave imao je svijetloplavu podlogu, djelimično inspiriranu bojom [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]]. Parlamentarni postupak prekinut je izbijanjem rata, ali su Enver Imamović i Zvonimir Bebek nastavili rad na završnoj varijanti.
Svijetloplava podloga zamijenjena je bijelom, a rub štita, prvobitno zamišljen u srebrnoj boji, postao je zlatan.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;

Prvobitni prijedlog predviđao je odnos stranica zastave 5 : 3, a grb postavljen u sredinu trebao je zauzimati sedam dvanaestina njene visine. Izmjene tokom proljeća 1992. nisu zato predstavljale samo promjenu boja nego i završnu heraldičku i grafičku prilagodbu znaka za službenu upotrebu.&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;/&gt;

Kao osnovni motiv uzeti su kosa greda i šest ljiljana s kraljevskih pečata Kotromanića, dok su zlatna boja ljiljana i dekorativni dojam povezani s brokatom iz Mila. Rješenje je bilo historijski nadahnuto, ali oblikovano prema savremenim pravilima i potrebama.
Ne postoji dokaz da je srednjovjekovna Bosna imala bijelu zastavu s plavim štitom istog izgleda.

[[Predsjedništvo Republike Bosne i Hercegovine]] odobrilo je privremeni grb i zastavu 4. maja 1992. Uredba sa zakonskom snagom objavljena je 20. maja. Grb je činio plavi štit presječen bijelom kosom gredom, s po tri zlatnožuta ljiljana u svakom plavom polju.
Zastava je bila bijela, s grbom u sredini, a odnos širine i dužine iznosio je 1 : 2.&lt;ref name=&quot;Uredba1992&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Uredba sa zakonskom snagom o utvrđivanju privremenog grba i zastave Republike Bosne i Hercegovine
 |journal=Službeni list Republike Bosne i Hercegovine
 |volume=I
 |issue=4
 |date=20. 5. 1992
 |page=141
 |url=https://portalfo1.pravosudje.ba/vstvfo-api/vijest/download/158015
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt; Način službene upotrebe dodatno je uređen posebnom uredbom u septembru 1992.&lt;ref name=&quot;Upotreba1992&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Uredba sa zakonskom snagom o upotrebi privremenog grba i zastave Republike Bosne i Hercegovine
 |journal=Službeni list Republike Bosne i Hercegovine
 |volume=I
 |issue=15
 |date=5. 9. 1992
 |page=361
 |url=https://portalfo1.pravosudje.ba/vstvfo-api/vijest/download/158015
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

=== Grb i zastava u službenoj upotrebi ===
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
Coat of arms of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|Grb Republike Bosne i Hercegovine, 1992–1998.
Flag of Bosnia and Herzegovina (1992–1998).svg|Zastava Republike Bosne i Hercegovine, 1992–1998.
&lt;/gallery&gt;

Grb se tokom rata nalazio na pečatima državnih organa, pasošima, ličnim kartama, vozačkim dozvolama, novčanicama, registarskim oznakama i diplomatskim obilježjima.
Zastava je korištena na sjedištima državnih institucija, predstavništvima u inozemstvu i međunarodnim skupovima.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;

Državni znak ušao je i u sportska obilježja reprezentacija Bosne i Hercegovine te u široku javnu i privatnu upotrebu. Na taj način ljiljan se, osim na dokumentima i službenim ustanovama, pojavljivao na značkama, plakatima, odjeći i različitim memorijalnim predmetima.&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;/&gt;

Prva zastava postavljena na zgradu Predsjedništva u [[Sarajevo|Sarajevu]] oštećena je granatiranjem nakon približno petnaest dana. Sačuvana je u zbirci [[Historijski muzej Bosne i Hercegovine|Historijskog muzeja Bosne i Hercegovine]]. Drugi primjerak podignut je 21. maja 1992. ispred sjedišta Ujedinjenih nacija u [[New York]]u, dan prije prijema Bosne i Hercegovine u članstvo organizacije.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;

U prvim mjesecima rata zastave su izrađivane i u opkoljenom Sarajevu; među radionicama angažovanim u njihovoj izradi bila je &quot;Linea&quot; Salema Malovića. Takva proizvodnja omogućila je brzo širenje novog državnog obilježja u okolnostima u kojima redovni administrativni i proizvodni sistemi nisu funkcionirali.&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;/&gt;

Obilježja su zamišljena kao građanska i zajednička, bez savremenog vjerskog znaka. Njihova se percepcija, međutim, promijenila tokom rata. Vlasti bosanskih Srba i bosanskih Hrvata uspostavile su vlastite političke i vojne simbole, dok su grb s ljiljanima nastavile koristiti institucije Republike Bosne i Hercegovine i njene oružane snage.
Zbog takvog razvoja događaja motiv je u javnosti sve više povezivan s Bošnjacima, iako njegovo prvobitno službeno određenje nije bilo nacionalno isključivo.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sadinlija&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Šadinlija
 |first=Mesud
 |title=Oznake, zastave, činovi i drugi simboli identiteta u Armiji Republike Bosne i Hercegovine 1992–1995.
 |journal=Prilozi
 |publisher=Univerzitet u Sarajevu – Institut za historiju
 |issue=52
 |year=2023
 |pages=199–219
 |doi=10.51237/issn.2744-1172.2023.52.199
 |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/01/MesudSadinlija_Prilozi-IIS-52-2023_ONLINE-7-2.pdf
 |access-date=2. 8. 2026
|date=}}&lt;/ref&gt;

=== Zamjena državnih obilježja 1998. ===
[[Daytonski mirovni sporazum]] nije neposredno odredio izgled novih državnih obilježja. Kako se politički predstavnici nisu mogli saglasiti o zajedničkoj zastavi, Parlamentarna skupština 3. februara 1998. nije usvojila nijedan od ponuđenih prijedloga.
[[Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu|Visoki predstavnik]] [[Carlos Westendorp]] narednog je dana odredio novu zastavu, bez ljiljana i drugih znakova povezanih s pojedinim narodima ili ratnim stranama.&lt;ref name=&quot;OHRZastava&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ohr.int/ohr_archive/ohr-bulletin-66-23-february-1998/
 |title=OHR Bulletin 66: Flag for BiH
 |publisher=Ured visokog predstavnika
 |date=23. 2. 1998
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Novi [[grb Bosne i Hercegovine]] nametnut je posebnom odlukom 18. maja 1998.&lt;ref name=&quot;OHRGrb&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ohr.int/archive/1995-2000/docs/decisions/19980518a.htm
 |title=Decision on the shape and design of the coat-of-arms of BiH
 |publisher=Ured visokog predstavnika
 |date=18. 5. 1998
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt; Time su obilježja Republike Bosne i Hercegovine prestala biti službeni simboli države.
Zastava s ljiljanima zadržala je historijsko, ratno i identitetsko značenje, ali nije sadašnja zastava Bosne i Hercegovine.

Pitanje izbora zajedničkih obilježja u poslijeratnoj Bosni i Hercegovini dio je šireg problema odnosa državnih simbola prema nacionalnim identitetima. Pål Kolstø ukazuje na to da simboli u novim državama mogu istovremeno djelovati kao sredstva integracije i kao oznake podjele kada različite zajednice njihov historijski sadržaj tumače na različite načine.&lt;ref name=&quot;Kolsto2004&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kolstø
 |first=Pål
 |year=2004
 |title=Državni simboli u novim državama: znakovi jedinstva i podjele
 |journal=Prilozi
 |issue=33
 |publisher=Institut za historiju
 |location=Sarajevo
 |pages=185–208
 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=211475
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kolsto2006&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kolstø
 |first=Pål
 |year=2006
 |title=National symbols as signs of unity and division
 |journal=Ethnic and Racial Studies
 |volume=29
 |issue=4
 |pages=676–701
 |language=engleski
 |url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/25213/86615_kolstoe.pdf%3Fsequence%3D4
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Vojna i entitetska heraldika ==
=== Armija Republike Bosne i Hercegovine ===
[[Datoteka:Emblem of the Army of the Republic of Bosnia and Herzegovina (1992–1997).svg|mini|desno|240px|Grb Armije Republike Bosne i Hercegovine]]

Ljiljan je od početka rata uključen u obilježja [[Teritorijalna odbrana Bosne i Hercegovine|Teritorijalne odbrane]], a zatim Armije Republike Bosne i Hercegovine.
Privremeno obilježje Teritorijalne odbrane, utvrđeno 8. aprila 1992, opisano je kao stari bosanski štit plave boje s bijelom kosom gredom i po tri zlatnožuta ljiljana u svakom polju. Nakon usvajanja državnog grba 20. maja isti štit određen je kao jedinstveno obilježje oružanih snaga.&lt;ref name=&quot;Sadinlija&quot;/&gt;

Stalni amblem Armije uveden je 1. augusta 1992. Sadržavao je državni štit položen na ukrštene mačeve i naziv Armije u gornjem dijelu.
Na kapama i šljemovima korištena je sažeta varijanta bez natpisa. Zastave jedinica bile su bijele, s amblemom i nazivom jedinice u sredini, u odnosu 3 : 5. Ljiljan je ugrađen i u činovne oznake, priznanja te druge elemente vojnog identiteta.&lt;ref name=&quot;Sadinlija&quot;/&gt;

Ratno priznanje Armije nosilo je naziv [[Zlatni ljiljan|&quot;Zlatni ljiljan&quot;]]. Dodjeljivano je za istaknute zasluge i hrabrost, a njegov izgled neposredno se oslanjao na srednjovjekovni heraldički motiv.
Priznanje je dobilo 1.735 pripadnika Armije, među kojima 813 posthumno.&lt;ref name=&quot;Sadinlija&quot;/&gt;

Kao i državna obilježja, vojni simboli prvobitno su oblikovani pozivanjem na zajedničku bosansku državnu tradiciju.
Zbog nacionalnog sastava jedinica i političke podjele zemlje tokom rata, postepeno su postali jedan od glavnih simbola bošnjačkog ratnog iskustva i kulture sjećanja.

Enver Imamović je historijsku osnovu takvih obilježja povezivao sa srednjovjekovnom državnom i vladarskom tradicijom Bosne, naglašavajući njihovo oslanjanje na znak ljiljana.&lt;ref name=&quot;Imamovic2007&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Imamović
 |first=Enver
 |year=2007
 |title=Historička podloga državnih i vojnih obilježja Bosne i Hercegovine sa znakom ljiljana
 |journal=Naučni skup Bosna i Hercegovina prije i nakon ZAVNOBiH-a, Sarajevo, 23. i 24. novembar 2003
 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |series=Posebna izdanja, knj. 124; Odjeljenje društvenih nauka, knj. 37
 |location=Sarajevo
 |pages=201–213
 |url=http://www.anubih.ba/images/publikacije/posebna_izdanja/OHN/37_posebna_izdanja_CXXIV_37_full.pdf
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt; Takvo pozivanje na srednji vijek predstavljalo je historijsko obrazloženje savremenog vojnog znaka; sam izgled amblema i pravila njegove upotrebe bili su proizvod institucija Republike Bosne i Hercegovine iz 1992.

=== Federacija Bosne i Hercegovine ===

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;190&quot;&gt;
CoA of the Federation of Bosnia and Herzegovina (1996-2007).svg|Grb Federacije Bosne i Hercegovine, 1996–2007.
Flag of the Federation of Bosnia and Herzegovina (1996–2007).svg|Zastava Federacije Bosne i Hercegovine, 1996–2007.
&lt;/gallery&gt;

[[Federacija Bosne i Hercegovine]] dobila je grb i zastavu 1996.
Gornji dio štita sadržavao je zlatnožuti ljiljan na zelenom polju i hrvatsku šahovnicu, dok se u donjem plavom polju nalazio krug od deset bijelih šestokrakih zvijezda, koje su predstavljale kantone. Zastava se sastojala od uspravnih crvenog, bijelog i zelenog polja; središnje bijelo polje bilo je tri puta šire od bočnih i nosilo je entitetski grb.
Odnos zastave iznosio je 3 : 5.&lt;ref name=&quot;FBiHZakon&quot;&gt;{{cite journal
 |title=Zakon o grbu i zastavi Federacije Bosne i Hercegovine
 |journal=Službene novine Federacije Bosne i Hercegovine
 |issue=21/96 i 26/96
 |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/odluke/_bs/U-4-04-71805.pdf
 |access-date=2. 8. 2026
|date=}}&lt;/ref&gt;

Ljiljan je u toj kompoziciji predstavljao bošnjačku komponentu Federacije, dok je šahovnica predstavljala hrvatsku.
[[Ustavni sud Bosne i Hercegovine]] u predmetu U-4/04 utvrdio je 31. marta 2006. da zakonske odredbe o grbu i zastavi nisu u skladu s ustavnim načelima ravnopravnosti.
Sud nije proglasio neustavnim ljiljan kao pojedinačnu figuru, nego je zaključio da cjelokupna kompozicija predstavlja prvenstveno Bošnjake i Hrvate, a ne osigurava jednaku zastupljenost Srba, ostalih građana i svih konstitutivnih naroda.&lt;ref name=&quot;U404&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/odluke/_bs/U-4-04-71805.pdf
 |title=Djelimična odluka o meritumu U-4/04
 |publisher=Ustavni sud Bosne i Hercegovine
 |date=31. 3. 2006
 |format=PDF
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Nedim Kulenović sporove o grbovima, zastavama i drugim javnim simbolima razmatra u širem kontekstu ustavne zaštite vitalnog nacionalnog interesa. Prema njegovoj analizi, pozivanje na &quot;tradiciju&quot; u tim sporovima mora se uskladiti s ustavnim zahtjevima ravnopravnosti konstitutivnih naroda i građana, zbog čega sudska kontrola može dovesti do uklanjanja ili preoblikovanja obilježja koja privilegiraju samo dio stanovništva.&lt;ref name=&quot;Kulenovic2013&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Kulenović
 |first=Nedim
 |year=2013
 |title=Krinovi, krune, šahovska polja od vitalnog nacionalnog interesa
 |journal=Puls demokratije – zajednica neistomišljenika, Zbornik tekstova
 |volume=2
 |pages=10–14
 |url=https://www.academia.edu/5803831/Krinovi_krune_%C5%A1ahovska_polja_od_vitalnog_nacionalnog_interesa_Lilies_Crowns_Checkerboards_of_Vital_National_Interest
 |access-date=8. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Parlament Federacije nije u ostavljenom roku usvojio nova obilježja. Ustavni sud donio je 27. januara 2007. rješenje o neizvršenju, a sporne odredbe prestale su važiti 16. juna, dan nakon objavljivanja rješenja u ''Službenom glasniku Bosne i Hercegovine''.&lt;ref name=&quot;U404Neizvrsenje&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://www.ustavnisud.ba/uploads/documents/pregled-izvrsenja-u-odluka-fbih-kantoni-gradovi-bs_1779099080.pdf
 |title=Pregled izvršenja &quot;U&quot; odluka u kojima je utvrđena neustavnost propisa Federacije BiH, kantona i gradova
 |publisher=Ustavni sud Bosne i Hercegovine
 |format=PDF
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

== Kantonalna i lokalna upotreba ==

&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
Coat of arms of Bosnian Podrinje.svg|Grb [[Bosansko-podrinjski kanton Goražde|Bosansko-podrinjskog kantona Goražde]]
Coat of arms of Posavina.svg|Grb [[Posavski kanton|Posavskog kantona]]
&lt;/gallery&gt;

Ljiljan se pojavljuje i u obilježjima pojedinih kantona.
Grb Bosansko-podrinjskog kantona Goražde sadrži zlatnožuti ljiljan, koji službeno obrazloženje opisuje kao tradicionalni znak bosanske državnosti.&lt;ref name=&quot;BPK&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://bpkg.gov.ba/kanton/8405/grb-i-zastava-bpk-a-gorazde/
 |title=Grb i zastava BPK-a Goražde
 |publisher=Vlada Bosansko-podrinjskog kantona Goražde
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Ustavni amandman Posavskog kantona iz 2000. odredio je grb čije središnje bijelo polje sadrži dva zlatna ljiljana.
Iznad njih nalazi se hrvatska šahovnica, a ispod plavo polje s četiri bijele valovite linije. Kantonalna zastava sastavljena je od vodoravnih crvenog, bijelog i zelenog polja, s grbom u sredini.&lt;ref name=&quot;Posavina&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://skupstinazp.ba/new/dokumenti/amandmani/amandman-12-travanj-2000-godine/
 |title=Amandman na Ustav Županije Posavske
 |publisher=Skupština Županije Posavske
 |date=12. 4. 2000
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Kantonalni primjeri pokazuju da ljiljan nema jednako pravno ni simboličko značenje u svim savremenim kompozicijama. Može predstavljati bosansku državnu tradiciju, bošnjačku komponentu stanovništva ili jedan element složenog grba kojim se povezuju različite historijske i teritorijalne oznake.
Ista raznolikost postoji u pojedinim općinskim, gradskim, veteranskim i kulturnim obilježjima.

== Savremena značenja ==

Savremena značenja ljiljana mogu se podijeliti u tri glavna, ali međusobno povezana sloja. Prvi je srednjovjekovni: znak upućuje na Kotromaniće, bosansku kraljevsku vlast i kulturno naslijeđe srednjovjekovne Bosne. U tom kontekstu nije vezan za savremenu nacionalnu pripadnost.

Drugi sloj odnosi se na Republiku Bosnu i Hercegovinu i Armiju Republike Bosne i Hercegovine.
Ljiljan tada označava nekadašnju međunarodno priznatu republiku, njene institucije, ratnu odbranu i državni kontinuitet. Za dio građana ostao je historijska zastava Bosne i Hercegovine i obilježje sjećanja na period 1992–1995, bez obzira na nacionalnu pripadnost.

Treći sloj predstavlja savremena bošnjačka nacionalna i kulturna upotreba.
Tokom i nakon rata znak je postao široko prihvaćen među Bošnjacima, pa se nalazi u kulturnim, memorijalnim, veteranskim i neformalnim nacionalnim obilježjima.&lt;ref name=&quot;FilipovicSimboli&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Sadinlija&quot;/&gt;

Šaćir Filandra, oslanjajući se i na Kolstøova istraživanja državnih simbola, izbor srednjovjekovnog ljiljana početkom 1990-ih ocjenjuje pogodnim za zajedničko državno obilježje upravo zato što je potjecao iz preosmanske prošlosti, nije pripadao nijednoj savremenoj nacionalnoj zajednici i nije predstavljao simbol susjednih država.
Prema njegovoj analizi, ratna podjela simboličkog prostora izmijenila je tu početnu funkciju: dok su političke i vojne strukture bosanskih Srba i Hrvata upotrebljavale vlastite nacionalne simbole, državna i vojna upotreba ljiljana ostala je prvenstveno vezana za institucije u kojima su Bošnjaci činili većinu. Time se njegovo značenje postepeno pomjeralo od općedržavnog prema bošnjačkom nacionalnom simbolu.&lt;ref name=&quot;Filandra2015&quot;&gt;{{cite journal
 |last=Filandra
 |first=Šaćir
 |year=2015
 |title=Politika simboliziranja Bošnjaka nakon socijalizma
 |journal=Mediteranski politikološki dijalozi: Izgradnja stabilnosti i društvenog konsenzusa u post-socijalističkim društvima
 |publisher=Fakultet političkih nauka Univerziteta Crne Gore
 |location=Podgorica
 |pages=27–32
 |url=http://fpn.co.me/fajlovi/fpn/attach_fajlovi/lat/knjige/2015/03/pdf/Mediteranski_politikoloski_dijalozi.pdf
 |access-date=8. 8. 2026
 |archive-date=28. 10. 2018
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181028074151/http://fpn.co.me/fajlovi/fpn/attach_fajlovi/lat/knjige/2015/03/pdf/Mediteranski_politikoloski_dijalozi.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

Zbog toga ista figura u savremenom kontekstu ne mora imati jednako značenje za sve korisnike. Na državnoj zastavi iz 1992. ljiljan je bio dio službenog obilježja Republike Bosne i Hercegovine, na ratnim vojnim oznakama element identiteta Armije Republike Bosne i Hercegovine, a u kasnijoj kulturnoj upotrebi često bošnjački nacionalni znak.
Razlikovanje tih konteksta važno je i pri opisivanju historijskih predmeta: savremeno značenje simbola ne može se automatski prenijeti na srednjovjekovni izvor.

== Odnos prema vrsti ''Lilium bosniacum'' ==

[[Datoteka:Lilium bosniacum - Blüte.JPG|mini|desno|230px|Cvijet vrste ''[[Lilium bosniacum]]''.
Botanička vrsta i stilizirani heraldički znak imaju različito porijeklo.]]

''Lilium bosniacum'' (bosanski ljiljan) prihvaćena je biljna vrsta iz porodice ljiljana.
Rasprostranjena je na dijelu središnjih [[Dinaridi|Dinarida]] i sjeverozapadnog Balkanskog poluotoka, pa nije ograničena isključivo na današnje granice Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;Kew&quot;&gt;{{cite web
 |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:537489-1
 |title=''Lilium bosniacum'' (Beck) Fritsch
 |website=Plants of the World Online
 |publisher=Kraljevski botanički vrtovi Kew
 |language=engleski
 |access-date=2. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

U popularnoj kulturi heraldički ljiljan ponekad se objašnjava kao stilizirani cvijet upravo te vrste. Poznati srednjovjekovni izvori, međutim, ne navode botaničku vrstu niti prikazuju realističan cvijet iz kojeg bi se mogla izvršiti takva identifikacija.
''Fleur-de-lis'' pripada konvencionalnom evropskom heraldičkom jeziku, dok je povezivanje s vrstom ''Lilium bosniacum'' savremena simbolička interpretacija.&lt;ref name=&quot;Pastoureau&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Hasimbegovic&quot;/&gt;

Veza između državnog ljiljana i vrste ''Lilium bosniacum'' bila je dio argumentacije korištene prilikom izrade novih obilježja 1991–1992. Emir O. Filipović upozorava da se takvo poistovjećivanje ne može potvrditi srednjovjekovnim izvorima niti izgledom heraldičke figure, pa ga treba razlikovati od dokumentirane upotrebe ljiljana u heraldici Kotromanića.&lt;ref name=&quot;Filipovic2008&quot;/&gt;

== Terminologija ==

'''Heraldički ljiljan''' ili '''''fleur-de-lis''''' opći je stručni naziv za stiliziranu trodijelnu heraldičku figuru, bez obzira na zemlju, dinastiju ili savremeno nacionalno značenje.
Izraz '''Kotromanićev ljiljan''' savremeni je opis ljiljana u grbu i drugim obilježjima dinastije Kotromanića i nije potvrđen kao srednjovjekovni vlastiti naziv. '''Bosanski ljiljan''' širi je savremeni naziv za motiv povezan sa srednjovjekovnom Bosnom, Republikom Bosnom i Hercegovinom ili bosanskom državnom tradicijom, ali može biti dvosmislen jer označava i biljnu vrstu.
'''Zlatni ljiljan''' opisuje heraldički ljiljan zlatne boje, dok kao vlastito ime, '''&quot;Zlatni ljiljan&quot;''', označava najviše ratno priznanje Armije Republike Bosne i Hercegovine.
Naziv '''bošnjački ljiljan''' odnosi se na savremenu nacionalnu i kulturnu upotrebu znaka među Bošnjacima, ali ne predstavlja opći historijski naziv srednjovjekovnog grba niti sadašnje službeno državno obilježje Bosne i Hercegovine.

== Također pogledajte ==
* [[Grb Bosne i Hercegovine]]
* [[Zastava Bosne i Hercegovine]]
* [[Kotromanići]]
* [[Armija Republike Bosne i Hercegovine]]
* [[Zlatni ljiljan]]
* ''[[Lilium bosniacum]]''

== Literatura ==
{{Refbegin|30em}}
* {{cite book|last=Anđelić|first=Pavao|title=Srednjovjekovni pečati iz Bosne i Hercegovine|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|location=Sarajevo|year=1970|url=https://bastina.anubih.ba/items/e5d04443-9f3b-478a-af55-d6f5e07d0882|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite book|last=Filipović|first=Emir O.|chapter=Heraldički problem vladarskog i državnog grba Bosne prema koncepciji Pave Anđelića|editor-last=Karamatić|editor-first=Marko|title=Zbornik o Pavlu Anđeliću|publisher=Franjevačka teologija|location=Sarajevo|year=2008|pages=33–55|isbn=978-9958-742-08-8|url=https://zenodo.org/records/3895587|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Filipović|first=Emir O.|title=Trijumfalni slavoluk cara Maksimilijana i bosanska heraldika|journal=Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja|volume=39|year=2010|pages=173–188|doi=10.5644/Godisnjak.CBI.ANUBiH.39.11|url=https://godisnjak.anubih.ba/index.php/godisnjak/article/view/227|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite book|last=Filipović|first=Emir O.|chapter=&quot;Creatio Regni&quot; in the Great Seal of Bosnian King Tvrtko Kotromanić|editor-last=Whatley|editor-first=Laura J.|title=A Companion to Seals in the Middle Ages|publisher=Brill|location=Leiden i Boston|year=2019|pages=264–276|doi=10.1163/9789004391444_012|isbn=978-90-04-39144-4|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/11019289|language=engleski|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Filipović|first=Emir O.|title=The Most Noble and Royal House of Kotromanić: Constructing Dynastic Identity in Medieval Bosnia|journal=Südost-Forschungen|volume=78|year=2019|pages=1–38|doi=10.1515/sofo-2019-780104|url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/sofo-2019-780104/html|language=engleski|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Filipović|first=Emir O.|title=The State Symbols of Bosnia and Herzegovina during the Twentieth Century|journal=Eikón / Imago|volume=14|year=2025|page=e97723|doi=10.5209/eiko.97723|url=https://revistas.ucm.es/index.php/EIKO/article/view/97723|language=engleski|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite book|last=Hašimbegović|first=Elma|title=Fleur-de-lis in Medieval Bosnia: Transmission of Cultural Influences|publisher=VDM Verlag Dr. Müller|location=Saarbrücken|year=2009|isbn=978-3-639-04590-1|url=https://www.gettextbooks.ca/isbn/9783639045901/|language=engleski|access-date=2. 8. 2026}}
* {{Cite book|ref=harv|last=Imamović|first=Enver|year=1995|url=https://www.scribd.com/doc/288230398/Enver-Imamovi%C4%87-Korijeni-Bosne-i-bosanstva|title=Korijeni Bosne i bosanstva : izbor novinskih članaka, predavanja sa javnih tribina, referata sa znanstvenih skupova i posebnih priloga|publisher=Međunarodni centar za mir|location=Sarajevo}} {{COBISS.BH|ID=87295490}}
* {{cite book|last=Pastoureau|first=Michel|title=Heraldry: Its Origins and Meaning|publisher=Thames &amp; Hudson|location=London|year=1997|isbn=978-0-500-30074-9|url=https://books.google.com/books?id=MxixngEACAAJ|language=engleski|access-date=2. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Šadinlija|first=Mesud|title=Oznake, zastave, činovi i drugi simboli identiteta u Armiji Republike Bosne i Hercegovine 1992–1995.|journal=Prilozi|publisher=Univerzitet u Sarajevu – Institut za historiju|location=Sarajevo|issue=52|year=2023|pages=199–219|doi=10.51237/issn.2744-1172.2023.52.199|url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2024/01/MesudSadinlija_Prilozi-IIS-52-2023_ONLINE-7-2.pdf|access-date=2. 8. 2026}}
* {{Cite book|ref=harv|last=Ademović|first=Nedim|last2=Marko|first2=Joseph|last3=Marković|first3=Goran|year=2012|url=http://www.kas.de/wf/doc/kas_33649-1522-15-30.pdf?130227154738|title=Ustavno pravo Bosne i Hercegovine|publisher=Konrad Adenauer Stiftung|location=Sarajevo|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212092521/http://www.kas.de/wf/doc/kas_33649-1522-15-30.pdf?130227154738|archive-date=12. 2. 2017|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Ančić|first=Mladen|year=2015|url=https://hrcak.srce.hr/153751|title=Od zemlje do Kraljevstva Mjesto Bosne u strukturi archiregnuma|journal=Hercegovina: Časopis za kulturno i povijesno naslijeđe|volume=26|issue=1|publisher=Filozofski fakultet Sveučilišta u Mostaru; Hrvatski institut za povijest|location=Mostar|pages=9–88|access-date=8. 8. 2026}}
* {{Cite book|ref=harv|last=Ацовић|first=Драгомир М.|year=2008|title=Хералдика и Срби|publisher=Завод за уџбенике|location=Београд}} {{COBISS.SR|ID=152135692}}
* {{cite journal|last=Balta|first=Ivan|year=2006|url=https://www.hrvatski-dom.com/images/casopisgradovrh/Gradovrh%2003.pdf|title=Heraldičko i povijesno poimanje grbova hrvatskih zemalja te Bosne i Hercegovine|journal=Gradovrh – časopis za književno-jezična, društvena i prirodnoznanstvena pitanja|volume=III|issue=3|publisher=Matica hrvatska – Tuzla|location=Tuzla|pages=49–69|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20160623165924/http://hrvatski-dom.com/images/casopisgradovrh/Gradovrh%2003.pdf|archive-date=23. 6. 2016|url-status=dead}}
* {{Cite book|ref=harv|last=Grupa autora|year=2010|url=https://www.kas.de/c/document_library/get_file?uuid=01ee3ae0-1f2e-6de9-d623-ab95c2a9051b&amp;groupId=252038|title=Constitution of Bosnia and Herzegowina: Commentary|publisher=Konrad Adenauer Stiftung|location=Sarajevo|language=engleski|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Dodig|first=Radoslav|year=2006|url=http://status.ba/wp-content/uploads/2017/08/status10.pdf|title=Vulgarizacija stećaka|journal=Status: magazin za (političku) kulturu i društvena pitanja|issue=10|publisher=Udruga građana &quot;Dijalog&quot;|location=Mostar|pages=244–249|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904023802/http://status.ba/wp-content/uploads/2017/08/status10.pdf|archive-date=4. 9. 2018|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Filandra|first=Šaćir|year=2015|url=http://fpn.co.me/fajlovi/fpn/attach_fajlovi/lat/knjige/2015/03/pdf/Mediteranski_politikoloski_dijalozi.pdf|title=Politika simboliziranja Bošnjaka nakon socijalizma|journal=Mediteranski politikološki dijalozi: Izgradnja stabilnosti i društvenog konsenzusa u post-socijalističkim društvima|publisher=Fakultet političkih nauka Univerziteta Crne Gore|location=Podgorica|pages=19–26|access-date=8. 8. 2026|archive-date=28. 10. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028074151/http://fpn.co.me/fajlovi/fpn/attach_fajlovi/lat/knjige/2015/03/pdf/Mediteranski_politikoloski_dijalozi.pdf|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Filipović|first=Emir O.|year=2008|url=https://www.academia.edu/171364/Grb_i_zastava_BiH_u_20._st._The_Coat_of_Arms_and_the_Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina_during_the_20th_century_|title=Grb i zastava Bosne i Hercegovine u 20. stoljeću|journal=Bosna Franciscana: Časopis franjevačke teologije|volume=XVI|issue=28|location=Sarajevo|pages=103–126|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Imamović|first=Enver|year=2006|url=http://www.spiritofbosnia.org/bs/volume-1-no-2-2006-april/the-bosnian-fleur-de-lis/?output=pdf|title=Bošnjaci i ljiljan|journal=Duh Bosne|publisher=Wittenberg University – Sociology Department|volume=1|issue=2|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20181028112203/http://www.spiritofbosnia.org/bs/volume-1-no-2-2006-april/the-bosnian-fleur-de-lis/?output=pdf|archive-date=28. 10. 2018|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Imamović|first=Enver|year=2007|url=http://www.anubih.ba/images/publikacije/posebna_izdanja/OHN/37_posebna_izdanja_CXXIV_37_full.pdf|title=Historička podloga državnih i vojnih obilježja Bosne i Hercegovine sa znakom ljiljana|journal=Naučni skup Bosna i Hercegovina prije i nakon ZAVNOBiH-a, Sarajevo, 23. i 24. novembar 2003|publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, Posebna izdanja, knj. 124, Odjeljenje društvenih nauka, knj. 37|location=Sarajevo|pages=201–213|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Josipović|first=Duško|year=1971|title=Sadašnji amblemi Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine (grb i zastava) sa posebnim osvrtom kako su utvrđeni|journal=Pravna misao|issue=9–10|pages=6–9}}
* {{cite journal|last=Kevrić|first=Mahir|year=2011|url=http://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/646/611|title=Religijski simboli; zvijezda i polumjesec|journal=Novi Muallim|publisher=Udruženje Ilmijje Islamske zajednice u BiH|location=Sarajevo|volume=12|issue=48|pages=60–63|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804134729/http://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/646/611|archive-date=4. 8. 2020|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Kolstø|first=Pål|year=2004|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=211475|title=Državni simboli u novim državama: znakovi jedinstva i podjele|journal=Prilozi|issue=33|publisher=Institut za historiju|location=Sarajevo|pages=185–208|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Kolstø|first=Pål|year=2006|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/25213/86615_kolstoe.pdf%3Fsequence%3D4|title=National symbols as signs of unity and division|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=29|issue=4|language=engleski|pages=676–701|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922041753/https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/25213/86615_kolstoe.pdf?sequence=4|archive-date=22. 9. 2017|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Kristić|first=Alen|year=2011|url=http://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/647/612|title=Religijski simboli u Bosni i Hercegovini: oruđe prisile ili putokazi slobode|journal=Novi Muallim|publisher=Udruženje Ilmijje Islamske zajednice u BiH|location=Sarajevo|volume=12|issue=48|pages=64–69|access-date=8. 8. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804133302/http://ilmijja.ba/ojs/index.php/casopis1/article/view/647/612|archive-date=4. 8. 2020|url-status=dead}}
* {{cite journal|last=Kulenović|first=Nedim|year=2013|url=https://www.academia.edu/5803831/Krinovi_krune_%C5%A1ahovska_polja_od_vitalnog_nacionalnog_interesa_Lilies_Crowns_Checkerboards_of_Vital_National_Interest|title=Krinovi, krune, šahovska polja od vitalnog nacionalnog interesa|journal=Puls demokratije – zajednica neistomišljenika, Zbornik tekstova|volume=2|pages=10–14|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Lovrenović|first=Dubravko|authorlink=Dubravko Lovrenović|year=2004|url=http://alfaportal.hr/phocadownload/osnovna_skola/6_razred/povijest/virtualni_kabinet/rijec_struke/DUBRAVKO%20LOVRENOVI%C4%86%20_FOJNI%C4%8CKI%20GRBOVNIK,%20ILIRSKA%20HERALDIKA%20I%20BOSANSKO%20SREDNJOVJEKOVLJE.pdf|title=Fojnički grbovnik, ilirska heraldika i bosansko srednjovjekovlje|journal=Bosna franciscana|publisher=Franjevačka teologija|location=Sarajevo|volume=XII|issue=21|pages=173–203|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Kavazović|first=Osman|year=2010|title=Bosanski grb na nišanu u Jelovče selu|journal=Baština sjeveroistočne Bosne: časopis za baštinu, kulturno-historijsko i prirodno naslijeđe|publisher=JU Zavod za zaštitu i korištenje kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa Tuzlanskog kantona|location=Tuzla|issue=3|pages=242–245}}
* {{cite book|ref=harv|last=Pauker|first=Iva|year=2012|chapter=War Through Other Means: Examining the Role of Symbols in Bosnia and Herzegovina|title=Peace Psychology in the Balkans: Dealing with a Violent Past while Building Peace|editor-first=Olivera|editor-last=Simić|editor2-first=Zala|editor2-last=Volčič|editor3-first=Catherine R.|editor3-last=Philpot|publisher=Springer Science &amp; Business Media|language=engleski|pages=109–128}}
* {{Cite book|ref=harv|last=Popović|first=Milan|last2=Jovanović|first2=Miloš|year=1979|title=Državni amblemi i druge javne oznake u SFRJ|publisher=Privredni pregled|location=Beograd}} {{COBISS.SR|ID=106579724}}
* {{cite journal|last=Sulejmanagić|first=Amer|year=2004|url=https://www.scribd.com/document/34212133/Bosnia-Novi-Numizmaticar-3-2004|title=Bosanskohercegovačke novčanice štampane u Engleskoj|journal=Novi Numizmatičar|publisher=Numizmatičko društvo Sarajevo|location=Sarajevo|volume=II (V)|issue=3 (8)|pages=9–13|access-date=8. 8. 2026}}
* {{cite journal|last=Cvetković|first=Branislav|year=2014|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&amp;id_clanak_jezik=193124|title=Zaglavlje Dekaloga u Hvalovom zborniku: prilog semantici srednjovjekovne iluminacije|journal=Ars Adriatica|publisher=Sveučilište u Zadru|issue=4|location=Zadar|pages=155–172|access-date=8. 8. 2026}}
{{refend}}

*

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

{{Commonscat|Fleur-de-lis (Bosnia and Herzegovina)|Ljiljan u bosanskohercegovačkoj heraldici}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Simboli Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Kotromanići]]
[[Kategorija:Kultura srednjovjekovne Bosne]]
[[Kategorija:Simboli Republike Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Heraldika Bosne i Hercegovine]]</text>
      <sha1>jx7d0zca2u4zbxr53l3bgcdhorfv8zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Korisnik:Tulum387/Korisno štivo i literatura</title>
    <ns>2</ns>
    <id>536515</id>
    <revision>
      <id>3925970</id>
      <parentid>3925550</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T18:10:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6351" sha1="cstjlmpyo81w91ovjvnnhbgx3yqj04b" xml:space="preserve">[https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/29-Prilozi-AhmedAlicic.pdf ~HISTORIOGRAFSКA LITERATURA1KOJA SE ODNOSI ...]

U radu je cilj ukazati na historiografsku literaturu i objavljene izvore o Bihaćkoj krajini, s fokusom na periode prijelomnih događaja i procesa koji su ...

3. jul 2026. — U prvom dijelu rada, koristeći relevantnu literaturu, autor nudi pregled razvoja historiografije od antike do kraja XX stoljeća, ...

Istorijska nauka o Bosni i Hercegovini u razdoblju. 1990-2000. Sarajevo, 30. i 31. oktobar 2001. Redžić, Enver. 2003. Akademija nauka i umjetnosti Bosne i ...

'''Korisne adrese: NUBBiH, COBISS.BH, CEEOL univerzitetske biblioteke, arhivi, muzeji, instituti,''' 

Istražiti i napraviti listu aktuelnih časopisa, zbornika, sedmičnih i mjesečnih izdanja, godišnjaka...

* Prilozi Instituta za historiju (UNSA)
* Historijska traganja (UNSA)
* Historijska misao (UNTZ)
* Istraživanja (UNMO)
* Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja (ANUBiH)
* Prilozi za proučavanje historije Sarajeva (Muzej Sarajeva)
* Dijalog  - filozofija i društvena teorija i umjetnost (ANUBiH i Međunarodni centar za mir)
* '''''Colloqvia franciscana, Bosna franciscana'''''
* Anali GHB biblioteke * GHB biblioteka trenutno radi na digitalizaciji&lt;ref&gt;{{Citation|title=Broj prikazivanja: 53 hilj. · Broj reakcija: 578 {{!}} Proces digitalizacije bibliotečke građe jedan je od najvažnijih zadataka koje obavljaju tihi čuvari kulturne baštine. Njihov posao često nije vidljiv, ali itekako ostavlja neizbrisiv trag u vremenu. Pogledajte kako izgleda samo mali dio tog procesa iza kulisa. #Library #digitalization BIR TV Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo {{!}} Gazi Husrev-begova biblioteka|url=https://www.facebook.com/reel/1749855402800004/|accessdate=19. 9. 2026|language=bs}}&lt;/ref&gt;
* Glasnik arhivȃ i Arhivističkog udruženja Bosne i Hercegovine
*

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Korisno štivo i literatura
!Naziv
!Vrsta
!Autor(i)
!Godina
!Izdavač
!Časopis 
!Jezik
!Mjesto
!Tema
!DOI/ISBN/ISSN
!Link
!Napomena
|-
|'''Studije iz kulturalne bosnistike (Književnoteorijske i književnohistorijske teme)'''
|Knjiga / naučna monografija
|Sanjin Kodrić
|2018.
|Slavistički komitet
|Biblioteka Bosnistika – Monografije
|Bosanski
|Sarajevo, Bosna i Hercegovina
|Književnost (historija, kritika, kult. studije)
|ISBN: 978-9958-648-22-9 (COBISS: 26073350)
|https://slavistickikomitet.ba/bosnistika-knjige/20.%20Studije%20iz%20kulturalne%20bosnistike.pdf
|✅ Siguran link
|}


&lt;hr&gt;
&lt;small&gt;'''Napomena o autorskim pravima i materijalima:''' Materijali na ovoj podstranici prikupljaju se i organiz&lt;/small&gt;&lt;small&gt;uju isključivo u informativne, obrazovne, istraživačke i nekomercijalne svrhe. Cilj ove podstranice je objediniti i sistematizirati korisnu literaturu, knjige, stručne i naučne radove, istraživanja, disertacije, časopise, izvore i druge materijale koji mogu biti od koristi&lt;/small&gt; &lt;small&gt;svim&lt;/small&gt; &lt;small&gt;stranama&lt;/small&gt; &lt;small&gt;u radu na Wikipediji&lt;/small&gt; &lt;small&gt;ili van nje.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Uz materijale se, gdje je moguće, navode bibliografski podaci, podaci o autoru odnosno izdavaču&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, te poveznica na izvorno mjesto na kojem je materijal javno dostupan. Ova podstranica prvenstveno služi kao svojevrsni &quot;hangar/biblioteka knjiga&quot; i zbirka korisnih izvora, odnosno kao mjesto za lakše pronalaženje i snalaženje u materijalima koji su već dostupni na Internetu.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Svi autori, izdavači i drugi nositelji autorskih, vlasničkih i drugih prava zadržavaju sva prava na svojim djelima i materijalima. Postavljanjem, navođenjem, katalogiziranjem ili povezivanjem pojedinog materijala na ovoj podstranici ne polaže se nikakvo pravo vlasništva, autorstva ili drugo pravo nad njegovim sadržajem. Ova podstranica također ne predstavlja tvrdnju da je bilo koji materijal slobodan za dalje umnožavanje, distribuciju ili javn&lt;/small&gt;&lt;small&gt;a saopćenja.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Ni Wikipedia niti ova podstranica nisu izvorni odnosno primarni izvor svih ovdje prikupljenih materijala. Materijali mogu pot&lt;/small&gt;&lt;small&gt;icati iz različitih javno dostupnih izvora na Internetu&lt;/small&gt;&lt;small&gt;,&lt;/small&gt; &lt;small&gt;te se pojedini materijali mogu istovremeno nalaziti i na drugim mrežnim stranicama, repozitorijima, digitalnim bibliotekama, arhivima ili drugim mjestima&lt;/small&gt; &lt;small&gt;iz&lt;/small&gt;&lt;small&gt;van Wikipedije. Navođenje poveznice ili izvora služi prvenstveno radi identifikacije i lakšeg pronalaženja izvornog materijala.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Ako ste autor, izdavač, nositelj autorskih prava ili druga ovlaštena osoba i smatrate da je određeni materijal na ovoj podstranici objavljen bez odgovarajućeg dopuštenja ili na drugi način zadire u Vaša prava, možete zatražiti njegovo uklanjanje. Zahtjev je poželjno uputiti uz jasno označavanje konkretnog materijala i, kada je moguće, navođenje osnove po kojoj se polažu prava. Nakon zaprimanja osnovanog zahtjeva, predmetni materijal bit će uklonjen s ove podstranice&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, odnosno njegova dostupnost bit će ograničena.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Ova podstranica ne predstavlja komercijalnu ponudu, prodaju, licenciranje ili ustupanje autorskih prava nad navedenim djelima. Materijali se ne predstavljaju kao vlastita djela autora podstranice&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, niti se njihovim prikupljanjem namjerava prisvojiti autorstvo ili vlasništvo nad njima.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Korisnici koji pristupaju materijalima odgovorni su za način na koji ih koriste&lt;/small&gt;&lt;small&gt;, te su dužni poštovati primjenjive propise o autorskim i srodnim pravima, kao i eventualne uvjete korištenja koje je odredio autor, izdavač ili drugi nosilac prava. Kada je moguće, preporučuje se korištenje izvornog izdanja, službenog izvora ili materijala koji je autor odnosno nosi&lt;/small&gt;&lt;small&gt;lac&lt;/small&gt; &lt;small&gt;prava izričito učinio dostupnim za takvu upotrebu.&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;Ova napomena ne predstavlja odricanje od bilo kojeg prava, niti se njome pokušava isključiti odgovornost u slučajevima u kojima se takva odgovornost prema važećim propisima ne može isključiti. Svrha napomene je jasno opisati prirodu, svrhu i način organiziranja ove zbirke, te omogućiti nosiocima prava jednostavan postupak za prijavu i uklanjanje materijala za koji smatraju da ne bi trebao biti dostupan na ovoj podstranici.&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>cstjlmpyo81w91ovjvnnhbgx3yqj04b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hromosomska regija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536541</id>
    <revision>
      <id>3925884</id>
      <parentid>3921976</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="alqh8khx6o0p3sy94ea7edyrv6jzbjh" xml:space="preserve">Svi [[hromosom]]i kod [[prokariot]]a i [[eukariot]]a mogu se podijeliti na različite '''hromosomske regije.''' Međutim, najčešće su one koje se javljaju u hromosomima eukariota, posebno one koje su vidljive u kondenzovanim hromosomima koji postaju vidljivi u [[metafaza|metafazi]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]]. 
[[Slika:Chromosome-upright.png|thumb|280px|Shema hromosoma. (1) [[Hromatida]] (sa [[hromonema|hromomenom]] i (obojenim) [[euhromatin]]om. Jedan od dva identična dijela [[hromosom]]a nakon [[ćelijski ciklus|S faze]]. (2) [[Centromera]] (sa [[kinetohor]]om i [[heterohromatin]]om). Mjesto gdje se dvije hromatide dodiruju i gdje se mikrotubule spajaju. (3) Kratki krak (4) Dugi krak. U skladu s pravilima prikaza u [[citogenetika|citogenetici]], kratki krak je na vrhu.]] &lt;ref name=&quot;Hammond-2017&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Hammond CM, Strømme CB, Huang H, Patel DJ, Groth A | title = Histone chaperone networks shaping chromatin function | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 3 | pages = 141–158 | date = mart 2017 | pmid = 28053344 | pmc = 5319910 | doi = 10.1038/nrm.2016.159 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book | last = Wilson | first = John | title = Molecular biology of the cell: a problems approach | publisher = Garland Science | location = New York | year = 2002 | isbn = 978-0-8153-3577-1 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/molecularbiolog000wils }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bonev|first1=Boyan|last2=Cavalli|first2=Giacomo|date=14. 10. 2016|title=Organization and function of the 3D genome|journal=Nature Reviews Genetics|volume=17|issue=11|pages=661–678|doi=10.1038/nrg.2016.112|pmid=27739532|hdl=2027.42/151884|s2cid=31259189|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Alberts|first1=Bruce|last2=Bray|first2=Dennis|last3=Hopkin|first3=Karen|last4=Johnson|first4=Alexander|last5=Lewis|first5=Julian|last6=Raff|first6=Martin|last7=Roberts|first7=Keith|last8=Walter|first8=Peter | name-list-style = vanc |title=Essential Cell Biology|url=https://archive.org/details/essentialcellbio0000albe|year=2014|publisher=Garland Science|location=New York, New York, US|isbn=978-0-8153-4454-4|pages=[https://archive.org/details/essentialcellbio0000albe/page/621 621]–626|edition=Fourth}}&lt;/ref&gt;

Svaka od ovih regija obrađena je u odvojenim člancima na [[Wikipedija|Wikipediji]].
* Krakovi (kratki=p i dugi=q)
* [[Centromera]]
* [[Kinetohor]]
* [[Telomera]]
* [[Subtelomera]]
* [[Satelitski hromosom|Satelitski hromosom ili trabant]]
* [[Regija organizatora nukleolusa|NOR]] regija
*[[Satelitski hromosom]]

==Reference==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Chromosome Regions}}
[[Kategorija:Hromosomi]]
[[Kategorija:Citogenetika]]</text>
      <sha1>alqh8khx6o0p3sy94ea7edyrv6jzbjh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Epidemija ebole u Srednjoj Africi 2026.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536575</id>
    <revision>
      <id>3926010</id>
      <parentid>3918284</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T19:04:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3926010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65911" sha1="1fux5dyf5me63fq102dk04p2xksvfkl" xml:space="preserve">{{Infokutija pandemija
| ime                  = Epidemija ebole u Srednjoj Africi 2026.
| image                = Map of the Ituri Province Ebola outbreak.svg
| caption              = Karta potvrđenih slučajeva od 13. augusta 2026. (isključujući uvezeni slučaj u [[Francuska|Francuskoj]])
| bolest               = [[Ebola]]
| virusni_soj          = [[Bundibugyo virus]] (BDBV)
| lokacija             = [[Demokratska Republika Kongo]] i [[Uganda]]
| prvi_slučaj          = 
| datum_prvog          = 14. maj 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16. 5. 2026 |title=Le Gouvernement renforce la coordination de la riposte sous l'appui technique de l'INSP |trans-title=Vlada jača koordinaciju odgovora uz tehničku podršku INSP-a |url=https://insp.cd/le-gouvernement-renforce-la-coordination-de-la-riposte-sous-lappui-technique-de-linsp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260528092232/https://insp.cd/le-gouvernement-renforce-la-coordination-de-la-riposte-sous-lappui-technique-de-linsp/ |archive-date=28. 5. 2026  |website=Institut National de Sante Publique |access-date=15. 8. 2026 |language=fr }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Referenca-2&quot;&gt;{{Citation |title=SitRep N°091/MVEBDB/13/08/2026 Août 14, 2026 Posted by – Rapport de Situation de la Maladie à Virus Ebola/17ème épidémie |date= 14. 8. 2026 |website=Institut National de Sante Publique |issue=1/2026 |trans-title=Izvještaj o situaciji s virusnom bolešću ebola/17. epidemija |url=https://insp.cd/sitrep-n091-mvebdb-13-08-2026/  |publisher=Centre des Opérations d'Urgence de Santé Publique (COUSP) – RDC |archive-date=7. 6. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260607153244/https://insp.cd/sitrep-mve-n-001-2026/ |url-status=live |access-date= 15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;
| porijeklo            = 
| potvrđenih_slučajeva = 4.748 &lt;small&gt;(13. august 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref name=&quot;Referenca-2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BNO&quot;&gt;{{cite news |date=12. 8. 2026 |title=Daily Ebola update |url=https://x.com/BNOFeed/status/2087737104470065372 |access-date=15. 8. 2026 |work=BNO news X account}}&lt;/ref&gt;
| oporavljeni          = 995&lt;ref name=&quot;Referenca-2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BNO&quot;/&gt;
| smrti                = 2.216
| sumnjivi_slučajevi   = 312
| ukupno               = 
| veb-sajt             = 
}}
Dana 14. maja 2026. u [[pokrajina Ituri|pokrajini Ituri]] u [[Demokratska Republika Kongo|Demokratskoj Republici Kongu]] (DR Kongo) proglašena je [[epidemija]] [[ebola|ebole]].&lt;ref name=&quot;WHO_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=17. 5. 2026 |title=Epidemic of Ebola Disease caused by Bundibugyo virus in the Democratic Republic of the Congo and Uganda determined a public health emergency of international concern |website=WHO |url=https://www.who.int/news/item/17-05-2026-epidemic-of-ebola-disease-in-the-democratic-republic-of-the-congo-and-uganda-determined-a-public-health-emergency-of-international-concern |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Riječ je o 17. epidemiji ebole u Kongu, koja je počela samo pet mjeseci nakon završetka prethodne epidemije.&lt;ref name=&quot;CDC_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Centers for Disease Control and Prevention |date=19. 5. 2026 |title=Ebola Disease Outbreak in the Democratic Republic of the Congo and Uganda |website=CDC - Health Alert Network |url=https://www.cdc.gov/han/php/notices/han00530.html |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Pretpostavlja se da su se prve infekcije dogodile u januaru ili februaru 2026. u gradu [[Mongbwalu]]. Do početka augusta 2026. epidemija je postala najbrže rastuća epidemija ebole zabilježena do tada, kao i druga najveća prema broju oboljelih.&lt;ref name=&quot;AlJazeera_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Al Jazeera |date=25. 7. 2026 |title=Ebola deaths in DRC surge past 1,300 as virus ‘spreading like a wildfire’ |website=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/25/ebola-deaths-in-drc-surge-past-1300-as-virus-spreading-like-a-wildfire |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AP_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Bagalwa |first1=Constant Same |last2=McMakin |first2=Wilson |date=28. 7. 2026 |title=Ebola cases in Congo top 3,200, nearing record of the country’s worst outbreak |website=AP News |url=https://apnews.com/article/congo-ebola-995a582d3eab3766610f3925165144ce |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AlJazeera_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Al Jazeera |date=22. 7. 2026 |title=Ebola death toll in the Democratic Republic of the Congo surges above 1,000 |website=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/22/nearly-1000-people-have-died-from-ebola-in-dr-congo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO_AFRO_Ebola_SitRep12_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization Regional Office for Africa |date=2. 8. 2026 |title=Uganda Weekly External Situation Report 12, Data as of 02 August 2026 |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.afro.who.int/countries/uganda/publication/ebola-bundibugyo-virus-disease-outbreak-democratic-republic-congo-5 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Epidemiju uzrokuje [[Bundibugyo ebolavirus]], što je otežalo mjere suzbijanja jer su postojeći lijekovi za liječenje ebole odobreni za drugu vrstu virusa ebole, [[Zaire ebolavirus]].&lt;ref name=&quot;Mole_ArsTechnica_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Mole |first=Beth |date=15. 5. 2026 |title=Ebola outbreak with uncommon strain erupts in Congo and Uganda; 65 deaths |website=Ars Technica |url=https://arstechnica.com/health/2026/05/ebola-outbreak-confirmed-in-congo-and-uganda-246-suspected-cases-65-deaths/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Svjetska zdravstvena organizacija]] proglasila je epidemiju [[Javnozdravstvena vanredna situacija od međunarodnog značaja|vanrednim stanjem javnog zdravstva od međunarodnog značaja]] (PHEIC) 16. maja 2026.

Do druge sedmice augusta u Kongu potvrđeno je 2.214 smrtnih slučajeva od posljedica epidemije,&lt;ref name=&quot;Referenca-2&quot; /&gt; dok su u [[Uganda|Ugandi]] zabilježena dva smrtna slučaja.&lt;ref name=&quot;WHO_Alert_and_Response&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=15. 8. 2026 |title=Alert and response |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/emergencies/alert-and-response |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CDC_Ebola_Situation&quot;&gt;{{cite web |last=Centers for Disease Control and Prevention |date=15. 8. 2026 |title=Ebola Outbreak: Current Situation |website=CDC |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |url=https://www.cdc.gov/ebola/situation-summary/index.html |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Epidemija se iz Iturija proširila na još pet pokrajina u Kongu: [[Sjeverni Kivu]], [[Južni Kivu]], [[Haut-Uélé]], [[Tshopo]] i [[Bas-Uélé]]. Slučajevi su zabilježeni i u glavnom gradu Ugande, [[Kampala|Kampali]].

Slaba zdravstvena infrastruktura u regiji i [[Kampanja pokreta M23 (2022–danas)|oružani sukob koji je u toku]] otežavaju otkrivanje, liječenje i sprječavanje širenja bolesti. Smatra se da je stvarni obim epidemije znatno veći od broja potvrđenih slučajeva.&lt;ref name=&quot;Gretsky_Kekatos_ABC_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Gretsky |first1=Will |last2=Kekatos |first2=Mary |date=1. 6. 2026 |title=Ebola outbreak spreading in Africa is 'likely far worse' than official figures suggest: IRC |website=ABC News |url=https://abcnews.com/Health/ebola-outbreak-spreading-africa-worse-official-figures-suggest/story?id=133492636 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Reuters_WHO_Funding_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Reuters |date=14. 7. 2026 |title=WHO says it has less than half funding needed to fight Ebola |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/ebola-outbreak-is-least-double-formal-tally-who-says-2026-07-14/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Pozadina ==
{{Također pogledajte|Spisak epidemija ebole}}

U Kongu je prethodno zabilježeno 16 epidemija [[ebola|ebole]].&lt;ref name=&quot;CDC_Ebola_2026&quot; /&gt; Prije izbijanja 2026. zabilježene su dvije epidemije [[Bundibugyo virus]]a (BDBV).&lt;ref name=&quot;Kuhn_2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Kuhn |first1=Jens H. |last2=Becker |first2=Stephan |last3=Ebihara |first3=Hideki |last4=Geisbert |first4=Thomas W. |last5=Johnson |first5=Karl M. |last6=Kawaoka |first6=Yoshihiro |last7=Lipkin |first7=W. Ian |last8=Negredo |first8=Ana I. |last9=Netesov |first9=Sergey V. |last10=Nichol |first10=Stuart T. |last11=Palacios |first11=Gustavo |last12=Peters |first12=Clarence J. |last13=Tenorio |first13=Antonio |last14=Volchkov |first14=Viktor E. |last15=Jahrling |first15=Peter B. |date=1. 12. 2010 |title=Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations |journal=Archives of Virology |volume=155 |issue=12 |pages=2083–2103 |doi=10.1007/s00705-010-0814-x |pmid=21046175 |pmc=3074192 |issn=1432-8798 |url=https://link.springer.com/article/10.1007/s00705-010-0814-x |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Prva je zabilježena 2007. i 2008. u [[Distrikt Bundibugyo|Distriktu Bundibugyo]] u Ugandi, po kojem je virus dobio ime, a druga 2012. u gradu [[Isiro]] u Kongu.&lt;ref name=&quot;Thomas_Independent_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Thomas |first=Rebecca |date=17. 5. 2026 |title=What you need to know about the latest Ebola outbreak and rare Bundibugyo strain |website=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/health/ebola-congo-uganda-bundibugyo-virus-b2978137.html |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Procjenjuje se da stopa smrtnosti od infekcije ovim virusom iznosi između 25% i 50%.&lt;ref name=&quot;CDC&quot;&gt;{{cite web |last=Centers for Disease Control and Prevention |date=15. 8. 2026 |title=Ebola Outbreak: Current Situation |website=CDC |publisher=Centers for Disease Control and Prevention |url=https://www.cdc.gov/ebola/situation-summary/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518160235/https://www.cdc.gov/ebola/situation-summary/index.html |archive-date=18. 5. 2026 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Ne postoji odobrena vakcina niti lijek posebno namijenjen za liječenje infekcije Bundibugyo virusom.&lt;ref name=&quot;Lupkin_NPR_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Lupkin |first=Sydney |date=16. 5. 2026 |title=A new Ebola outbreak has already killed 87 people in Democratic Republic of Congo |website=NPR |url=https://www.npr.org/2026/05/16/g-s1-122494/a-new-ebola-outbreak-has-already-killed-87-people |archive-url=https://web.archive.org/web/20260517021322/https://www.npr.org/2026/05/16/g-s1-122494/a-new-ebola-outbreak-has-already-killed-87-people |archive-date=17. 5. 2026 |url-status=live |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Istraživanje provedeno na [[makaki]]jima ukazuje na mogućnost da bi vakcina [[Vakcina rVSV-ZEBOV|Ervebo]], odobrena protiv Zaire ebolavirusa, mogla pružiti djelimičnu zaštitu i protiv Bundibugyo virusa.&lt;ref name=&quot;Mire_2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mire |first1=Chad E. |last2=Geisbert |first2=Joan B. |last3=Marzi |first3=Andrea |last4=Agans |first4=Krystle N. |last5=Feldmann |first5=Heinz |last6=Geisbert |first6=Thomas W. |date=19. 12. 2013 |title=Vesicular Stomatitis Virus-Based Vaccines Protect Nonhuman Primates against Bundibugyo ebolavirus |journal=PLOS Neglected Tropical Diseases |volume=7 |issue=12 |pages=e2600 |doi=10.1371/journal.pntd.0002600 |pmid=24367715 |pmc=3868506 |issn=1935-2735 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3868506/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Branswell_StatNews_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Branswell |first=Helen |date=18. 5. 2026 |title=With no approved vaccine for Ebola outbreak, experts weigh testing a long shot |website=STAT |url=https://www.statnews.com/2026/05/18/ebola-outbreak-update-experts-weigh-use-merck-vaccine-ervebo/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518224244/https://www.statnews.com/2026/05/18/ebola-outbreak-update-experts-weigh-use-merck-vaccine-ervebo/ |archive-date=18. 5. 2026 |url-status=live |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Međutim, SZO je ocijenila da dostupni dokazi nisu dovoljni i preporučila da se ova vakcina ne koristi u aktuelnoj epidemiji.&lt;ref name=&quot;WHO_Emergency_Guidance_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=15. 8. 2026 |title=WHO emergency guidance on the use of licensed Ebola virus vaccine during Bundibugyo virus disease outbreaks |website=WHO IRIS |publisher=World Health Organization |url=https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/a4c886ec-f5e3-48c8-8a21-fa415bdba345/content |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Regionalni problemi ===
[[Datoteka:Kivuconflict.png|mini|desno|300px|Karta oružanih grupa koje su djelovale u pokrajinama Ituri i Kivu u februaru 2025.]]

Epidemija je počela u [[pokrajina Ituri|Ituri]],&lt;ref name=&quot;6abc_Ebola_PHEIC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=6abc Philadelphia |date=17. 5. 2026 |title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda |website=6abc Philadelphia |url=https://6abc.com/post/declares-global-health-emergency-ebola-outbreak-congo-uganda/19118335/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519141919/https://6abc.com/post/declares-global-health-emergency-ebola-outbreak-congo-uganda/19118335/ |archive-date=19. 5. 2026 |url-status=live |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; pokrajini na istoku Konga koja ima dugu historiju etničkih sukoba.&lt;ref name=&quot;Nunes_NewLines_2025&quot;&gt;{{cite web |last=Nunes |first=Ashley |date=30. 9. 2025 |title=The Nexus of Conflict, Mining, and Violence in Eastern DRC |website=New Lines Institute |url=https://newlinesinstitute.org/global-security-mil-priorities/nexus-of-conflict-mining-and-violence-in-the-ituri-and-kivu-provinces-of-the-drc/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Područje je bogato vrijednim mineralima, uključujući [[zlato]], [[kalaj]], [[volfram]] i [[tantal]], koji se uglavnom dobivaju putem [[zanatsko rudarstvo|zanatskog rudarstva]]. Oružane grupe, među kojima su [[Savezničke demokratske snage]] (ADF), [[CODECO]] i [[Pokret 23. mart|M23]] (koji podržava [[Ruanda]]), bore se za kontrolu nad unosnim rudarskim područjima.&lt;ref name=&quot;UN_Ebola_Conflict_2026&quot;&gt;{{cite web |last=UN News |date=26. 5. 2026 |title=Ebola outbreak in DR Congo collides with conflict and hunger, WHO warns |website=UN News |publisher=United Nations |url=https://news.un.org/en/story/2026/05/1167592 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Borbe i ograničenja koja nameću oružane grupe otežavaju pristup humanitarne pomoći, ometaju pružanje pomoći, ograničavaju kretanje civila i smanjuju dostupnost osnovnih usluga.&lt;ref name=&quot;UN_Ebola_Conflict_2026&quot; /&gt;

Velika kretanja izbjeglica i prekogranična putovanja, kao i kretanje povezano s rudarskim aktivnostima, otežavaju [[praćenje kontakata|epidemiološko praćenje kontakata]] osoba kod kojih je potvrđena infekcija. Status Iturija kao trgovačkog i migracijskog centra dodatno povećava rizik od širenja bolesti na šire područje.&lt;ref name=&quot;WHO_DON602_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=18. 5. 2026 |title=Ebola disease caused by Bundibugyo virus, Democratic Republic of the Congo &amp; Uganda |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON602 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Kultura i dezinformacije ===

Tradicionalni obredi sahranjivanja u ovoj regiji često traju nekoliko dana. Oni mogu uključivati pranje i odijevanje tijela umrle osobe, njegovo prenošenje u zavičaj predaka te dodirivanje tijela tokom obreda ukopa. Takve prakse izlažu ožalošćene riziku od zaraze. Za razliku od toga, sigurne prakse sahranjivanja podrazumijevaju da se tijelo odmah stavi u zapečaćenu vreću i preveze na određeno mjesto za ukop. Zbog toga može doći do sukoba između zdravstvenih radnika i tradicionalnih običaja.&lt;ref name=&quot;BBC_Ebola_Grieve_2026&quot;&gt;{{cite web |last=BBC News |date=15. 8. 2026 |title='I buried my parents one day after the other' - Ebola mourners learn how to grieve safely |website=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/articles/cj3gx8jl6d5o |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Princewill_CNN_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Princewill |first=Nimi |date=21. 5. 2026 |title=How bushmeat, burial rites and disinformation make the DRC an Ebola hotspot |website=CNN |url=https://edition.cnn.com/2026/05/21/africa/dr-congo-ebola-hotspot-intl|access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mwisi_Farge_Reuters_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Mwisi |first1=Erikas |last2=Farge |first2=Emma |date=22. 5. 2026 |title=Congo province bans funeral wakes to contain Ebola's spread |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/un-sends-emergency-funds-staff-tackle-congo-ebola-crisis-2026-05-22/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Zabilježeno je nekoliko napada na zdravstvene radnike, posebno one koji učestvuju u sahranama, podstaknutih [[dezinformacija]]ma o bolesti i motivima humanitarne pomoći.&lt;ref name=&quot;Silva_Mwai_BBC_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Silva |first1=Marco |last2=Mwai |first2=Peter |date=9. 7. 2026 |title='They said it isn't real': Ebola rumours fuel attacks on health workers |website=BBC News |publisher=BBC Verify |url=https://www.bbc.com/news/articles/c79yj09nd4qo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Epidemiologija ==

[[Virus ebole|Virusi ebole]] endemski su u centralnoj i zapadnoj Africi. [[Šišmiši]] su često [[prirodni rezervoar]]i virusa, iako to za ovu vrstu virusa nije potvrđeno. Virus može zaraziti i druge sisare koji se hrane šišmišima, a na ljude se može prenijeti kontaktom sa zaraženim šišmišima, njihovim lešinama ili [[meso divljači|mesom divljači]].&lt;ref name=&quot;WHO_Ebola_FactSheet_2025&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=24. 4. 2025 |title=Ebola disease |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/ebola-disease |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UK_Gov_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=UK Health Security Agency |date=18. 5. 2026 |title=Ebola: overview, history, origins and transmission |website=GOV.UK |publisher=UK Health Security Agency |url=https://www.gov.uk/government/publications/ebola-overview-history-origins-and-transmission/ebola-overview-history-origins-and-transmission |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Virus se među ljudima prenosi bliskim i neposrednim kontaktom s tjelesnim tekućinama oboljele ili umrle osobe, zbog čega su članovi uže porodice zaražene osobe i zdravstveni radnici izloženi posebno velikom riziku od infekcije.&lt;ref name=&quot;UKHSA_Blog_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=UK Health Security Agency |date=18. 5. 2026 |title=What is Ebola and how does it spread? |website=UK Health Security Agency Blog |publisher=UK Health Security Agency |url=https://ukhsa.blog.gov.uk/2026/05/18/what-is-ebola-and-how-does-it-spread/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

=== Hronologija epidemije ===

Prema riječima [[Tedros Adhanom Ghebreyesus|Tedrosa Adhanoma Ghebreyesusa]], direktora [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]], epidemija je mogla početi već u januaru.&lt;ref name=&quot;Guardian_DRC_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=The Guardian |date=3. 6. 2026 |title=DRC Ebola outbreak could have begun as early as January, WHO chief says |website=The Guardian |publisher=Guardian News &amp; Media |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jun/03/drc-ebola-outbreak-could-have-begun-as-early-as-january-who-chief-says |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Na osnovu modela širenja Bundibugyo virusa procjenjuje se da je virus prešao sa životinja na ljude u januaru ili februaru, pri čemu se sredina ili druga polovina februara smatra najvjerovatnijim periodom [[zoonoze|prijenosa sa životinja na ljude]].&lt;ref name=&quot;Mooring_2026&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mooring |first1=Eric Q. |last2=Koval |first2=William T. |last3=Routledge |first3=Isobel |last4=Holmdahl |first4=Inga |last5=Espa&amp;#241;a |first5=Guido A. |last6=Kahn |first6=Rebecca |last7=Bruce |first7=Beau B. |date=2026 |title=Modeled Scenario Projections for the Ebola Disease Outbreak Caused by Bundibugyo Virus, 2026 |journal=MMWR. Morbidity and Mortality Weekly Report |volume=75 |issue=22 |pages=285–289 |doi=10.15585/mmwr.mm7522e1 |issn=0149-2195 |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/75/wr/mm7522e1.htm |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Istraživanje ukazuje na mogućnost da je epidemija počela tokom sahrane jednog pastora u [[Mongbwalu]]u 4. februara, što bi značilo da je pastor mogao biti [[indeksni slučaj|prvi zaraženi slučaj]]. Tokom sahrane kovčeg je oštećen, a članovi porodice bili su u kontaktu s tijelom. Iako kod pastora nije bila dijagnostikovana ebola, nakon njegove sahrane prijavljeno je gotovo 50 drugih osoba koje su umrle od simptoma sličnih eboli, među kojima je bilo i nekoliko njegove braće.&lt;ref name=&quot;Paravicini_Reuters_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Paravicini |first1=Giulia |last2=Bonnerot |first2=Clement |last3=Mahamba |first3=Fiston |date=11. 6. 2026 |title=A cracked coffin, a funeral and the hunt for Ebola's patient zero |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/world/africa/cracked-coffin-funeral-hunt-ebolas-patient-zero-2026-06-11/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Najraniji poznati sumnjivi slučaj (indeksni slučaj) u Ituriju bio muškarac koji je 24. aprila 2026. počeo ispoljavati [[virusna hemoragijska groznica|hemoragijske simptome]]. Rani prijenos infekcije unutar domaćinstva dogodio se kada je jedan član porodice razvio simptome 26. aprila i preminuo narednog dana. Indeksni slučaj preminuo je 28. aprila.&lt;ref name=&quot;AfricaCDC_SitRep01_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Africa CDC |date=18. 5. 2026 |title=Bundibugyo Virus Disease Outbreak |website=Africa CDC |publisher=Africa Centres for Disease Control and Prevention |url=https://africacdc.org/download/situation-report-bundibugyo-virus-disease-outbreak-in-the-drc-and-uganda/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Asadu_AP_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Asadu |first1=Chinedu |last2=Mwanamilongo |first2=Saleh |date=18. 5. 2026 |title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in Congo and Uganda |website=AP News |publisher=Associated Press |url=https://apnews.com/article/congo-ebola-uganda-who-africa-emergency-6f93a87ff28107bdda8990599bbcd52d |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Dana 23. maja [[Međunarodni pokret Crveni krst i Crveni polumjesec|Crveni križ]] saopštio je da su tri njegova radnika, koja su preminula između 5. i 16. maja, zaražena ebolom 27. marta vjerovatnim kontaktom s tijelima umrlih u Mongbwaluu, prije nego što je epidemija bila identifikovana.&lt;ref name=&quot;LePoidevin_Reuters_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Le Poidevin |first=Olivia |date=23. 5. 2026 |title=Red Cross mourns death of three volunteers from Ebola in Congo |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/red-cross-mourns-death-three-volunteers-ebola-congo-2026-05-23/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Chibelushi_Naadi_BBC_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Chibelushi |first1=Wedaeli |last2=Naadi |first2=Thomas |date=24. 5. 2026 |title=Red Cross volunteers die from suspected Ebola in DR Congo |website=BBC News |publisher=BBC Africa |url=https://www.bbc.com/news/articles/c759knxln0wo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Mogući znakovi izbijanja epidemije prijavljeni su 30. aprila, iako su početni testovi u [[Bunia|Buniji]] bili negativni na Zaire ebolavirus, nakon čega su uzorci poslani u laboratorij Nacionalnog instituta za biomedicinska istraživanja (INRB) u [[Kinshasa|Kinšasi]].&lt;ref name=&quot;AfricaCDC_SitRep01_2026&quot; /&gt; Dana 5. maja [[Svjetska zdravstvena organizacija|SZO]] je obaviještena o mogućoj epidemiji ebole u Ituriju i uputila je tim za odgovor na epidemiju.&lt;ref name=&quot;Reuters_Ebola_Congo_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Reuters |date=15. 5. 2026 |title=Congo confirms new Ebola outbreak, 80 deaths |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/africa-cdc-says-ebola-outbreak-confirmed-congos-ituri-province-2026-05-15/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Dana 14. maja INRB je potvrdio osam slučajeva filovirusne etiologije koja nije bila uzrokovana Zaire ebolavirusom.&lt;ref name=&quot;AfricaCDC_SitRep01_2026&quot; /&gt; Genomskim sekvenciranjem 15. maja utvrđeno je da pripada vrsti Bundibugyo ebolavirus. Istog dana Uganda je proglasila epidemiju nakon potvrde uvezenog slučaja.&lt;ref name=&quot;AfricaCDC_SitRep01_2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bigg_Mandavilli_NYT_2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Bigg |first1=Matthew Mpoke |last2=Mandavilli |first2=Apoorva |date=15. 5. 2026 |title=Large Ebola Outbreak Is Declared in Congo |newspaper=The New York Times |issn=0362-4331 |url=https://www.nytimes.com/2026/05/15/world/africa/congo-ebola-outbreak.html |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 15. maja kongoansko [[Ministarstvo javnog zdravstva (Demokratska Republika Kongo)|Ministarstvo javnog zdravstva, higijene i socijalne zaštite]] službeno je potvrdilo epidemiju bolesti uzrokovane virusom ebole u pokrajini Ituri, uz 246 sumnjivih slučajeva.&lt;ref name=&quot;Reuters_Ebola_Congo_2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;DRC_Govt_ReliefWeb_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Ministry of Public Health, Hygiene and Social Welfare of the Democratic Republic of the Congo |date=15. 5. 2026 |title=DR Congo: Ministry of Public Health, Hygiene and Social Welfare, official declaration Ebola outbreak, 15 May 2026 |website=ReliefWeb |publisher=Government of the Democratic Republic of the Congo |url=https://reliefweb.int/report/democratic-republic-congo/dr-congo-ministry-public-health-hygiene-and-social-welfare-official-declaration-ebola-outbreak-15-may-2026 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Do 16. maja slučajevi, potvrđeni ili sumnjivi, zabilježeni su u tri zdravstvene zone u Ituriju: Buniji, Mongwalu i Rwampari. Slučajevi su potvrđeni i u glavnom gradu Konga, [[Kinshasa|Kinšasi]], te glavnom gradu Ugande, [[Kampala|Kampali]].&lt;ref name=&quot;WHO_Ebola_2026&quot; /&gt;

Dana 16. maja SZO je saopštila da je u Ituriju laboratorijski potvrđeno osam slučajeva infekcije Bundibugyo virusom, jedan slučaj u Kinšasi i dva slučaja u Kampali. Zbog pojave neuobičajenih grupa sumnjivih slučajeva na više područja istočnog Konga, SZO nije mogla utvrditi geografski obim epidemije niti stvarni broj zaraženih. Zajedno s potvrđenim slučajevima u Ugandi, koji su ukazivali na međunarodni rizik, to je dovelo do odluke SZO da epidemiju proglasi [[Javnozdravstvena vanredna situacija od međunarodnog značaja|vanrednim stanjem javnog zdravstva od međunarodnog značaja]].&lt;ref name=&quot;WHO_Ebola_2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;WHO_DON602_2026&quot; /&gt;

Dana 17. maja zdravstvene vlasti potvrdile su pozitivan slučaj u [[Goma|Gomi]], gradu u pokrajini Sjeverni Kivu koji se nalazi pod kontrolom [[Pokret 23. mart|Pokreta 23. mart]], nakon što je žena zaražena ebolom doputovala tamo iz Iturija.&lt;ref name=&quot;AlJazeera_Ebola_Emergency_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Al Jazeera |date=17. 5. 2026 |title=WHO declares Ebola outbreak in DR Congo, Uganda a global health emergency |website=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera Media Network |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/17/who-declares-ebola-outbreak-in-dr-congo-uganda-a-global-health-emergency |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; SZO je 17. maja saopštila da je slučaj prethodno prijavljen u [[Kinshasa|Kinšasi]] nakon ponovljenog testiranja bio negativan.&lt;ref name=&quot;Lay_Guardian_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Lay |first=Kat |date=17. 5. 2026 |title=WHO says Ebola outbreak in DRC and Uganda is ‘emergency’ of international concern |website=The Guardian |publisher=Guardian News &amp; Media |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/17/who-ebola-outbreak-congo-uganda-global-health-emergency |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 18. maja slučajevi su identifikovani u [[Butembo|Butembu]], gradu u pokrajini Sjeverni Kivu koji je bio jedno od žarišta [[epidemija ebole u Kivuu|epidemije ebole u Kivuu]], kao i u zdravstvenoj zoni Nyakunde u Ituriju.&lt;ref name=&quot;Makumeno_BBC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Makumeno |first=Emery |date=19. 5. 2026 |title='Ebola has tortured us': Fear grips eastern DR Congo as deadly virus spreads |website=BBC News |publisher=BBC Africa |url=https://www.bbc.com/news/articles/cvgzj0pqpyyo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;WHO_AFRO_SitRep01_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=18. 5. 2026 |title=Uganda Weekly External Situation Report 01, Data as of 18 May 2026 |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.afro.who.int/countries/democratic-republic-of-congo/publication/ebola-bundibugyo-virus-disease-outbreak-democratic-republic-congo-uganda-weekly-external-situation |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Istog dana SZO je izvijestila da je u Kongu zabilježeno 516 sumnjivih slučajeva i 131 smrtni slučaj, uz 33 potvrđena slučaja i četiri potvrđena smrtna slučaja u četiri zdravstvene zone u pokrajini [[Ituri]] i tri zdravstvene zone u pokrajini [[Sjeverni Kivu]]. U Ugandi su u [[Kampala|Kampali]] zabilježena dva potvrđena slučaja i jedan potvrđeni smrtni slučaj.&lt;ref name=&quot;WHO_AFRO_SitRep01_2026&quot; /&gt;

Dana 21. maja glasnogovornik Saveza rijeke Kongo saopštio je da je kod pacijenta koji je preminuo u ruralnom području u blizini glavnog grada pokrajine [[Bukavu]]a u [[Južni Kivu|Južnom Kivuu]] potvrđena ebola. Pacijent je prethodno doputovao u pokrajinu iz glavnog grada [[Kisangani]], u pokrajini [[Tshopo]].&lt;ref name=&quot;Kasongo_Nyemba_Reuters_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Kasongo |first1=Ange Adihe |last2=Nyemba |first2=Benoit |date=21. 5. 2026 |title=Ebola case confirmed in rebel-held Congo area far from outbreak's epicentre |website=Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/suspected-ebola-cases-reported-rebel-held-congo-area-2026-05-21/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 22. maja SZO je podigla procjenu rizika od ebole u Kongu sa &quot;visokog&quot; na &quot;veoma visok&quot;. Regionalni rizik ostao je &quot;visok&quot;, dok je globalni rizik i dalje ocijenjen kao nizak.&lt;ref name=&quot;BNO_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=BNO News |date=17. 5. 2026 |title=WHO declares global health emergency over Ebola outbreak in DRC and Uganda |website=X (formerly Twitter) |publisher=BNO News |url=https://x.com/BNOFeed/status/2057810255732490688 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 29. maja Ministarstvo zdravlja Konga izmijenilo je ukupan broj sumnjivih slučajeva tako što je iz statistike izuzelo slučajeve za koje je istraživanjem utvrđeno da nisu povezani s ebolom, kao i sumnjive smrtne slučajeve za koje su se rezultati istraživanja čekali.&lt;ref name=&quot;CDC&quot; /&gt; SZO je isto učinila 2. juna, objavivši da je nakon dodatnih testiranja samo 116 od ukupno 906 slučajeva i dalje bilo klasifikovano kao sumnjivo.&lt;ref name=&quot;LeMonde_AFP_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=Le Monde |last2=Agence France-Presse |date=2. 6. 2026 |title=Ebola : l’OMS revoit à la baisse les cas suspects en RDC et en Ouganda, mais confirme la hausse des cas avérés |website=Le Monde |publisher=Société Éditrice du Monde |url=https://www.lemonde.fr/afrique/article/2026/06/02/ebola-l-oms-revoit-a-la-baisse-les-cas-suspects-en-rdc-et-en-ouganda-mais-confirme-la-hausse-des-cas-averes_6696395_3212.html |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 29. maja potvrđeni slučajevi zabilježeni su u [[Beni (Demokratska Republika Kongo)|Beniju]], gradu u pokrajini Sjeverni Kivu koji je bio jedno od žarišta epidemije ebole u Kivuu.&lt;ref name=&quot;INSP_SitRep015_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Institut National de Santé Publique |date=31. 5. 2026 |title=SitRep N°015/MVE_29/2026 |website=INSP |publisher=Institut National de Santé Publique de la République Démocratique du Congo |url=https://insp.cd/sitrep-n015-mve_29-2026/ |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 20. juna broj potvrđenih slučajeva u Kongu dostigao je 1.003.&lt;ref name=&quot;INSP_SitRep037_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Institut National de Santé Publique |date=22. 6. 2026 |title=SitRep N°37/MVB_20/06/2026 |website=INSP |publisher=Institut National de Santé Publique de la République Démocratique du Congo |url=https://insp.cd/sitrep-n37-mvb_20-06-2026/ |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 24. juna [[Francuska]] je potvrdila prvi slučaj nakon što se ljekar koji je boravio u Kongu u okviru humanitarne misije vratio u zemlju.&lt;ref name=&quot;France24_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=France 24 |date=4. 7. 2026 |title=France's first detected Ebola patient recovers, leaves hospital |website=France 24 |publisher=France 24 |url=https://www.france24.com/en/france/20260704-france-first-detected-ebola-patient-recovers-leaves-hospital |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 29. juna mediji su izvijestili da se ebola proširila na [[Haut-Uélé]], četvrtu pokrajinu Konga pogođenu epidemijom.&lt;ref name=&quot;CIDRAP_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Dall |first=Chris |date=29. 6. 2026 |title=Ebola outbreak spreads to 4th province in DR Congo |website=CIDRAP |publisher=Center for Infectious Disease Research and Policy |url=https://www.cidrap.umn.edu/ebola/ebola-outbreak-spreads-4th-province-dr-congo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 30. juna pojavili su se i izvještaji da je tijelo preminule trudnice u [[Kisangani]], glavnom gradu pokrajine [[Tshopo]], bilo pozitivno na ebolu. Žena je preminula u [[Bunia|Buniji]] 27. juna, nakon čega je njeno tijelo prevezeno u Kisangani.&lt;ref name=&quot;Reuters_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Reuters |date=30. 6. 2026 |title=Congo traces possible Ebola spread to two new provinces, sources say |website=Reuters |publisher=Thomson Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/congo-traces-possible-ebola-spread-two-new-provinces-sources-say-2026-06-30/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Do 4. jula broj umrlih premašio je 500.&lt;ref name=&quot;INSP_SitRep051_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Institut National de Santé Publique |date=4. 7. 2026 |title=SitRep N°051/MVB_04/07/2026 |website=INSP |publisher=Institut National de Santé Publique de la République Démocratique du Congo |url=https://insp.cd/sitrep-n051-mvb_04-07-2026/ |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 11. jula [[Sjedinjene Američke Države]] potvrdile su da je njihov državljanin, koji je radio za humanitarnu organizaciju na suzbijanju epidemije u Kongu, bio pozitivan na virus ebole.&lt;ref name=&quot;CBS_AP_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last1=CBS News |last2=Associated Press |date=11. 7. 2026 |title=U.S. citizen working for humanitarian organization in Congo tests positive for Ebola, CDC says |website=CBS News |publisher=CBS Interactive |url=https://www.cbsnews.com/news/us-citizen-humanitarian-organization-congo-ebola/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 13. jula broj potvrđenih slučajeva u DR Kongu dostigao je 2.000.&lt;ref name=&quot;INSP_SitRep060_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Institut National de Santé Publique |date=13. 7. 2026 |title=SitRep N°060/MVB 13/07/2026 |website=INSP |publisher=Institut National de Santé Publique de la République Démocratique du Congo |url=https://insp.cd/sitrep-n060-mvb-13-07-2026/ |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 15. jula humanitarna organizacija [[Ljekari bez granica]] opisala je epidemiju kao &quot;treću najveću i najbrže rastuću epidemiju bolesti uzrokovane virusom ebole zabilježenu do tada&quot;, ističući da zajednice izvan većih urbanih područja i dalje nemaju odgovarajuću podršku.&lt;ref name=&quot;MSF_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Médecins Sans Frontières |date=15. 7. 2026 |title=DRC Ebola outbreak response needs urgent scale-up after two months |website=MSF |publisher=Médecins Sans Frontières |url=https://www.msf.org/ebola-response-needs-urgent-scale-after-two-months |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Do 22. jula broj umrlih premašio je 1.000.&lt;ref name=&quot;AlJazeera_Ebola_DRC_2026&quot; /&gt;

Dana 24. jula broj potvrđenih slučajeva u Kongu dostigao je 3.000.&lt;ref name=&quot;INSP_SitRep071_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Institut National de Santé Publique |date=24. 7. 2026 |title=SitRep N°071/MVB_24/07/2026 |website=INSP |publisher=Institut National de Santé Publique de la République Démocratique du Congo |url=https://insp.cd/sitrep-n071-mvb_24-07-2026/ |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 2. augusta SZO je saopštila da je riječ o drugoj najvećoj epidemiji bolesti uzrokovane virusom ebole u historiji, iza [[epidemija ebole u Zapadnoj Africi|epidemije ebole u Zapadnoj Africi]] iz perioda 2013–2016.&lt;ref name=&quot;WHO_AFRO_Ebola_SitRep12_2026&quot; /&gt;

Dana 7. augusta broj potvrđenih slučajeva u Kongu dostigao je 4.000.&lt;ref name=&quot;Twitter_ComMediasRDC&quot;&gt;{{cite web |last=Communication Médias RDC |title=Profil na platformi X (Twitter) |website=X (Twitter) |publisher=X Corp. |url=https://x.com/Com_mediasRDC |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Do 9. augusta broj umrlih premašio je 2.000.&lt;ref name=&quot;INSP_SitRep087_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Institut National de Santé Publique |date=9. 8. 2026 |title=SitRep N°087/MVEBDB/09/08/2026 |website=INSP |publisher=Institut National de Santé Publique de la République Démocratique du Congo |url=https://insp.cd/sitrep-n087-mvebdb-09-08-2026/  |access-date=15. 8. 2026 |language=fr}}&lt;/ref&gt;

Dana 13. augusta Kongo je prijavio smrtni slučaj povezan s ebolom u glavnom gradu pokrajine [[Buta (Demokratska Republika Kongo)|Bas-Uélé]], čime je virus prvi put zabilježen u toj pokrajini.&lt;ref name=&quot;Reuters_Ebola_Death_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Reuters |date=13. 8. 2026 |title=Congo reports Ebola death in new province, official says |website=Reuters |publisher=Thomson Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/congo-reports-ebola-death-new-province-official-says-2026-08-13/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Epidemija po državama ==

=== Statistika po državama ===

{| class=&quot;wikitable sortable defaultright col1left col8center&quot;
|+Statistika zaraze virusom Bundibugyo (BDBV)
! rowspan=&quot;2&quot; |Država
! rowspan=&quot;2&quot; |Sumnjivi&lt;br /&gt;slučajevi
! colspan=&quot;5&quot; |Potvrđeni slučajevi
|-
!Slučajevi
!Umrli
!{{abbr|CFR|Stopa smrtnosti}} (%)
!Oporavljeni
!Izvor
|-
|[[Demokratska Republika Kongo]]
|312
|4.727
|2.214
|46,8%
|976
|&lt;ref name=&quot;Referenca-2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BNO&quot; /&gt;

|-
|[[Uganda]]
|—
|20
|2
|10%
|18
|&lt;ref name=&quot;WHO_Alert_and_Response&quot; /&gt;
|-
|[[Francuska]]
|—
|1
|0
|0%
|1
|&lt;ref name=&quot;France24_Ebola_2026&quot; /&gt;
|-
|Ukupno
|312
|4.748
|2.216
|46,7%
|995
|
|}

=== Statistika po pokrajinama ===

{| class=&quot;wikitable sortable defaultright col1left col8center&quot;
|+&lt;!--Statistika zaraze virusom Bundibugyo (BDBV)--&gt;
! rowspan=&quot;2&quot; |Pokrajina
! rowspan=&quot;2&quot; |Sumnjivi&lt;br/&gt;slučajevi
! colspan=&quot;4&quot; |Potvrđeni slučajevi &lt;ref name=&quot;INSC&quot;&gt;{{Cite web |last=insp.cd |date=14. 8. 2026 |title=SitRep N°090/MVEBDB/12/08/2026 Août 14, 2026 Posted by  – Institut National de Sante Publique |url=https://insp.cd/sitrep-n090-mvebdb-12-08-2026/ |access-date=14. 8. 2026 |language=fr-FR |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|-
!Slučajevi
!Umrli
!{{abbr|CFR|Stopa smrtnosti}} (%)
|-
|[[Pokrajina Ituri|Ituri]]
|157
|4.020
|1.745
|43,4%
|-
|[[Sjeverni Kivu]]
|149 
|569
|404 
|71,0%
|-
|[[Gornji Uélé]]
|5
|123
|57
|46,3%
|-
|[[Tshopo]]
|0
|11
|6
|54,5%
|-
|[[Južni Kivu]]
|1
|3
|1
|33,3%
|-
|[[Donji Uélé]]
|0
|1
|1
|100,0%
|-
|Ukupno
|312
|4.727
|2.214
|46,8%
|}

Podaci po pokrajinama nisu dostupni u najnovijim izvještajima.

=== Zemlje sa široko rasprostranjenim prijenosom ===

==== Kongo ====

Ministarstvo javnog zdravstva, higijene i socijalne zaštite Konga javno je potvrdilo epidemiju bolesti uzrokovane virusom ebole u pokrajini Ituri 15. maja.

Do 13. augusta slučajevi su zabilježeni u 55 zdravstvenih zona u šest pogođenih pokrajina Konga: u 28 od ukupno 36 zdravstvenih zona u Ituriju, 12 od 34 u Sjevernom Kivuu, jednoj od 34 u Južnom Kivuu, šest od 13 u Haut-Uéléu, sedam od 23 u Tshopu te jednoj od 11 u Bas-Uéléu.

=== Zemlje s ograničenim lokalnim slučajevima ===

==== Uganda ====

Uganda je 15. maja proglasila epidemiju ebole.&lt;ref name=&quot;Makumeno_Khalil_2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Makumeno |first1=Emery |last2=Khalil |first2=Hafsa |date=1. 6. 2026 |title=Five patients recover from Ebola in DR Congo and leave hospital |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cz928xq588no |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 27. maja Uganda je zatvorila granicu s Kongom na najmanje četiri sedmice, nakon što je u zemlji potvrđeno sedam slučajeva i jedan smrtni slučaj. Osobe koje su iz Konga ulazile u Ugandu morale su također biti podvrgnute izolaciji u trajanju od 21 dan.&lt;ref name=&quot;StraitsTimes_Uganda_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite news |date=18. 5. 2026 |title=Uganda closes border with Congo to try to limit Ebola spread |work=The Straits Times |publisher=SPH Media |url=https://www.straitstimes.com/world/uganda-closes-border-with-congo-to-try-to-limit-ebola-spread |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 16. jula Uganda je iz bolnice otpustila posljednjeg pacijenta oboljelog od ebole, čime u zemlji više nije bilo potvrđenih aktivnih slučajeva. Ukupno je u Ugandi zabilježeno 20 potvrđenih slučajeva, od kojih su većina bili posjetioci iz Konga, te dva smrtna slučaja.&lt;ref name=&quot;Muia_Foulkes_2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Muia |first1=Wycliffe |last2=Foulkes |first2=Imogen |date=16. 7. 2026 |title='Moment of joy' as Uganda discharges last Ebola patient |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2myxjv172o |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

==== Francuska ====

Dana 24. juna Francuska je potvrdila prvi slučaj nakon što se ljekar, koji je boravio u Kongu u okviru humanitarne misije, vratio u zemlju.

=== Medicinski evakuirani slučajevi ===

Njemačka je primila dva [[medicinska evakuacija|medicinski evakuirana]] slučaja američkih humanitarnih radnika oboljelih od ebole, koji su iz Konga prebačeni u Njemačku na liječenje.&lt;ref name=&quot;Serge_Ebola_Missionary_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Serge |date=10. 6. 2026 |title=American Medical Missionary who Contracted Ebola in Democratic Republic of Congo Arrives Safely in US |website=Serge |publisher=Serge |url=https://serge.org/blog/american-medical-missionary-tests-positive-for-ebola-in-democratic-republic-of-congo/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Guardian_Ebola_Germany_2026&quot;&gt;{{cite news |date=14. 7. 2026 |title=New US Ebola patient arrives in Germany for treatment |work=The Guardian |publisher=Guardian News &amp; Media |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jul/14/american-ebola-patient-arrives-germany |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Humanitarni odgovor ==

Kako su bolnice u glavnom gradu Iturija [[Bunia|Buniji]] postajale preopterećene, zdravstvene vlasti DR Konga počele su 17. maja uspostavljati [[Terenska bolnica|poljske bolnice]], što je SZO opisala kao tek &quot;prvu reakciju&quot;. Vlasti su istovremeno nastojale dopremiti potrebnu opremu i zalihe u područje pogođeno epidemijom.&lt;ref name=&quot;BBC_WHO_Hantavirus_Ebola_2026_Archive&quot;&gt;{{cite news |date=18. 5. 2026 |title=WHO to give update on hantavirus and Ebola after outbreaks |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/live/c99l70zy1j7t |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518143727/https://www.bbc.com/news/live/c99l70zy1j7t |archive-date=18. 5. 2026 |url-status=live |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 18. maja [[Evropski centar za prevenciju i kontrolu bolesti]] saopštio je da će u područje pogođeno epidemijom poslati stručnjake radi pružanja pomoći u upravljanju odgovorom na epidemiju.&lt;ref name=&quot;ECDC_Ebola_EUHTF_2026&quot;&gt;{{cite web |last=European Centre for Disease Prevention and Control |date=18. 5. 2026 |title=ECDC activates the EU Health Task Force, deploying experts to support Ebola outbreak response |website=ECDC |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/news-events/ecdc-activates-eu-health-task-force-deploying-experts-support-ebola-outbreak-response |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Budući da za bolest uzrokovanu virusom Bundibugyo nije postojao licencirani specifični lijek niti vakcina, SZO je 19. maja saopštila da će se odgovor na epidemiju u velikoj mjeri zasnivati na sveobuhvatnim javnozdravstvenim mjerama, uključujući potpornu terapiju, rano otkrivanje slučajeva, stroge mjere prevencije i kontrole infekcija, sistematsko praćenje kontakata, sigurno sahranjivanje umrlih i intenzivno uključivanje lokalnih zajednica.&lt;ref name=&quot;WHO_AFRO_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=19. 5. 2026 |title=WHO ramps up support to the Democratic Republic of the Congo’s Ebola outbreak response |website=WHO |publisher=World Health Organization – Regional Office for Africa |url=https://www.afro.who.int/countries/democratic-republic-of-congo/news/who-ramps-support-democratic-republic-congos-ebola-outbreak-response |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 21. maja ''The Guardian'' ocijenio je da su Sjedinjene Američke Države &quot;primjetno odsutne&quot; iz tih napora, navodeći ukidanje [[Američka agencija za međunarodni razvoj|USAID]]-a, smanjenje kapaciteta američkih zdravstvenih agencija i obustavu istraživanja tokom [[drugi mandat Donalda Trumpa|drugog mandata Donalda Trumpa]]. Povlačenje SAD-a iz [[Svjetska zdravstvena organizacija|Svjetske zdravstvene organizacije]] dodatno je smanjilo kapacitete te organizacije.&lt;ref name=&quot;Schreiber_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Schreiber |first=Melody |date=21. 5. 2026 |title=US is ‘simply choosing not to stop’ Ebola outbreak after massive public health cuts, experts say |work=The Guardian |publisher=Guardian News &amp; Media |url=https://www.theguardian.com/world/2026/may/21/ebola-outbreak-public-health |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 21. maja [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] najavilo je izdvajanje do 20 miliona funti za podršku zajednicama pogođenim epidemijom ebole u istočnom Kongu.&lt;ref name=&quot;GOVUK_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Foreign, Commonwealth &amp; Development Office |date=22. 5. 2026 |title=UK steps up support to stop spread of Ebola in eastern DRC |website=GOV.UK |publisher=HM Government |url=https://www.gov.uk/government/news/uk-steps-up-support-to-stop-spread-of-ebola-in-eastern-drc |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Sedmicu kasnije, američki [[State Department]] najavio je 112 miliona dolara bilateralne pomoći namijenjene nabavci [[lična zaštitna oprema|lične zaštitne opreme]], provođenju [[Skrining (medicina)|skrininga]], [[praćenje kontakata|praćenju kontakata]] i dijagnostici.&lt;ref name=&quot;StateDept_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |author=U.S. Department of State |date=28. 5. 2026 |title=Ebola Response Update – May 28, 2026 |website=state.gov |publisher=U.S. Department of State |url=https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2026/05/ebola-response-update-may-28-2026/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Evropska unija]] također je obećala 15 miliona eura za podršku odgovoru na epidemiju ebole i pripremama za njeno suzbijanje u Kongu i Ugandi.&lt;ref name=&quot;ECHO_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=European Civil Protection and Humanitarian Aid Operations |date=28. 5. 2026 |title=Democratic Republic of the Congo’s latest Ebola outbreak: 'The world cannot afford to look away' |website=ec.europa.eu |publisher=European Commission |url=https://civil-protection-humanitarian-aid.ec.europa.eu/news-stories/stories/democratic-republic-congos-latest-ebola-outbreak-world-cannot-afford-look-away_en  |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 1. juna humanitarna organizacija [[Ljekari bez granica]] (MSF) saopštila je da u Ituriju gradi centar za liječenje ebole sa 65 kreveta te da pruža podršku zdravstvenim ustanovama u Buniji.&lt;ref name=&quot;MSF_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Médecins Sans Frontières |date=28. 5. 2026 |title=Ebola outbreak in eastern DRC intensifies as MSF strengthens treatment and containment efforts |website=msf.org.za |publisher=Médecins Sans Frontières Southern Africa |url=https://www.msf.org.za/news-and-resources/latest-news/ebola-outbreak-eastern-drc-intensifies-msf-strengthens-treatment-and |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;MSF_Ituri_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Médecins Sans Frontières |date=16. 5. 2026 |title=DRC: MSF preparing large-scale response to Ebola outbreak in Ituri province |website=msf.org |publisher=Médecins Sans Frontières |url=https://www.msf.org/msf-preparing-large-scale-response-ebola-outbreak-ituri-province |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Do 16. juna MSF je imao tri centra za liječenje ebole, u Buniji, Gomi i Mongbwaluu.&lt;ref name=&quot;MSF_UK_Ebola_Centres_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Médecins Sans Frontières |date=18. 5. 2026 |title=In photos: Inside MSF's Ebola Treatment Centres |website=msf.org.uk |publisher=Médecins Sans Frontières UK |url=https://msf.org.uk/article/photos-inside-msfs-ebola-treatment-centres |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Medicinska ažuriranja ==

=== Vakcine i liječenje ===

Dana 28. maja 2026, [[Svjetska zdravstvena organizacija]] je preporučila da se ne koristi [[Vakcina rVSV-ZEBOV|Ervebo]], koja je efikasna protiv virusa ebole Zaire, zbog nedovoljno dokaza da pruža unakrsnu zaštitu protiv virusa Bundibugyo.&lt;ref name=&quot;CDC&quot; /&gt; Dana 31. jula, nakon razmatranja novih dokaza, Tehnička savjetodavna grupa WHO-a odobrila je provođenje kliničkog ispitivanja faze III Erveba u DRC-u.&lt;ref name=&quot;WHO_TAG_CVP_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=7. 8. 2026 |title=Third meeting of the WHO Technical Advisory Group on candidate vaccine prioritization (TAG-CVP) for Bundibugyo virus disease outbreak response: meeting report, 31 July 2026 |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/publications/i/item/B09865 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 28. maja 2026, WHO je preporučio nekoliko kandidata za liječenje koji bi trebali biti ispitani u kliničkim ispitivanjima. Lijekovi koji se ispituju protiv bolesti izazvane virusom BDBV su [[antivirusni lijek]] [[remdesivir]] i [[terapija monoklonskim antitijelima|terapije monoklonskim antitijelima]] MBP-134 i [[maftivimab]].{&lt;ref name=&quot;WHO_Bundibugyo_Vaccines_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=28. 5. 2026 |title=Experts convened by WHO advise on candidate treatments and vaccines for Ebola disease caused by Bundibugyo virus |website=WHO |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/news/item/28-05-2026-experts-convened-by-who-advise-on-candidate-treatments-and-vaccines-for-ebola-disease-caused-by-bundibugyo-virus |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ispitivanja remdesivira i MBP-134 započela su u DRC-u u julu.&lt;ref name=&quot;France24_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite news |last=France 24 |date=9. 7. 2026 |title=Africa CDC warns of ‘fastest-growing Ebola outbreak ever’ as DR Congo death toll climbs to 600 |work=France 24 |publisher=France 24 |url=https://www.france24.com/en/africa/20260709-dr-congo-ebola-outbreak-death-toll-climbs-600 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Radi prevencije, predviđeno je ubrzavanje razvoja tri potencijalne vakcine, čiji kandidati se razvijaju u organizacijama [[Međunarodna inicijativa za vakcinu protiv HIV-a|IAVI]], [[Moderna]] i [[Univerzitet u Oxfordu|Univerzitetu u Oxfordu]]. Za ispitivanje ovih lijekova i vakcina, u DRC-u i Ugandi primjenjivao se protokol kliničkog ispitivanja PARTNERS, koji je podržao WHO.&lt;ref name=&quot;PSI_Bundibugyo_Ebola_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Pandemic Sciences Institute |date=28. 5. 2026 |title=Media spotlight: PSI experts on Bundibugyo Ebola vaccines and treatments |website=psi.ox.ac.uk |publisher=University of Oxford, Pandemic Sciences Institute |url=https://www.psi.ox.ac.uk/news-and-opinion/media-spotlight-psi-experts-on-bundibugyo-ebola-vaccines-and-treatments |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Dana 1. juna 2026, [[Koalicija za inovacije u pripremljenosti za epidemije]] (CEPI) objavila je finansiranje ubrzanog razvoja ova tri kandidata za vakcinu. Iznos finansiranja bio je 3,2 miliona američkih dolara za IAVI, 50 miliona dolara za Modernu i 8,6 miliona dolara za Univerzitet u Oxfordu.&lt;ref name=&quot;France24_Ebola_DRC_2026&quot; /&gt;

==== Klinička ispitivanja ====

12. jula za dva lijeka započela su klinička ispitivanja u Kongu – [[remdesivir]] i MBP-134.&lt;ref name=&quot;Guardian_Ebola_Trial_DRC_2026&quot;&gt;{{cite news |last=The Guardian |date=12. 7. 2026 |title=First patients enrolled in record-breaking Ebola treatment trial in DRC |work=The Guardian |publisher=Guardian News &amp; Media |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jul/12/record-breaking-ebola-treatment-trial-drc |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

24. jula 2026. Univerzitet u Oxfordu započeo je ispitivanje potencijalne vakcine faze I zasnovane na tehnologiji vakcine ChAdOx1.&lt;ref name=&quot;Gallagher_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Gallagher |first=James |date=13. 7. 2026 |title=UK begins trials of Ebola vaccine developed in just eight weeks |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cpwep8xnkrqo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Oxford_Bundibugyo_Vaccine_2026&quot;&gt;{{cite web |last=University of Oxford |date=24. 7. 2026 |title=First volunteer vaccinated in the world's first Bundibugyo ebolavirus vaccine trial |website=ox.ac.uk |publisher=University of Oxford |url=https://www.ox.ac.uk/news/2026-07-24-first-volunteer-vaccinated-in-the-worlds-first-bundibugyo-ebolavirus-vaccine-trial |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

31. jula 2026. [[Svjetska zdravstvena organizacija]] odobrila je ispitivanje faze III vakcine Ervebo, postojeće vakcine protiv virusa Zaire ebolavirus.&lt;ref name=&quot;WHO_TAG_CVP_2026&quot; /&gt;

=== Dijagnostičko testiranje ===

22. maja 2026. [[Afrički centri za kontrolu i prevenciju bolesti]] preporučili su molekularno dijagnostičko testiranje, odnosno [[lančana reakcija polimeraze u stvarnom vremenu|RT-PCR]], za identifikaciju soja [[Bundibugyo ebolavirus]], jer nijedan [[brzi dijagnostički test]] (RDT) zasnovan na detekciji antigena ne ispunjava specifikacije WHO-a za ciljne proizvode (TPP) potrebne za preporuku u okviru odgovora na aktuelnu epidemiju.&lt;ref name=&quot;AfricaCDC_Ebola_PCR_2026&quot;&gt;{{cite web |last=Africa CDC |date=2026 |title=Molecular Diagnostic Tests (RT-PCR) for Ebola Virus Bundibugyo Strain |website=africacdc.org |publisher=Africa Centres for Disease Control and Prevention |url=https://africacdc.org/download/molecular-diagnostic-tests-rt-pcr-for-ebola-virus-bundibugyo-strain/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Ostali događaji ==

Dana 18. maja objavljeno je da je američki ljekar i medicinski misionar, koji je liječio pacijente u bolnici Nyankunde u Ituriju, bio pozitivan na virus Bundibugyo ebolavirus i razvio simptome bolesti. Evakuisan je u bolnicu [[Charité]] u [[Berlin]]u, gdje je bio izolovan, primao antivirusnu terapiju i oporavio se.&lt;ref name=&quot;Weber_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Weber |first=Lauren |date=26. 5. 2026 |title=Doctor evacuated from Congo feels 'helpless' watching colleagues die of Ebola |work=The Washington Post |publisher=The Washington Post |issn=0190-8286 |url=https://www.washingtonpost.com/health/2026/05/27/doctor-evacuated-ebola-exposure-describes-lie-congo-quarantine/ |url-access=subscription |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 18. maja grupa Ugandana prisustvovala je sahrani u istočnom dijelu Konga, nakon čega su se vratili u Ugandu. Kod nekih su se razvili simptomi ebole te su prebačeni na liječenje u [[Fort Portal]].&lt;ref name=&quot;Mwisi_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Mwisi |first=Erikas |date=18. 5. 2026 |title=Health workers race to contain Congo's fast-spreading Ebola outbreak |work=Reuters |publisher=Thomson Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/health-workers-race-respond-congos-fast-spreading-ebola-outbreak-2026-05-18/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Dana 19. maja, vlada Ugande privremeno je zabranila rukovanje, grljenje i nepotreban fizički kontakt.&lt;ref name=&quot;Telegraph_Ebola_Uganda_2026&quot;&gt;{{cite news |last=The Telegraph |date=15. 8. 2026 |title=Uganda bans hugs and handshakes as two cases of Ebola are confirmed |work=The Telegraph |publisher=Telegraph Media Group |url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/who-chief-deeply-concerned-at-scale-of-drcs-ebola-outbreak/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[Nogometna reprezentacija Demokratske Republike Kongo]] otkazala je dio priprema za [[Svjetsko prvenstvo u nogometu 2026.|Svjetsko prvenstvo 2026.]], prvobitno planiranih za maj u [[Kinshasa|Kinshasi]], ali je reprezentacija ipak otputovala u Evropu, a zatim u [[Texas]], prije početka Svjetskog prvenstva.&lt;ref name=&quot;Cai_Johansen_2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Cai |first1=Sophia |last2=Johansen |first2=Ben |date=19. 5. 2026 |title=World Cup’s Ebola factor |work=Politico |publisher=Politico |url=https://www.politico.com/newsletters/west-wing-playbook-remaking-government/2026/05/19/world-cups-ebola-factor-00928376 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 21. maja stanovnici Rwampara, u blizini Bunije u provinciji Ituri, protestovali su nakon što su članovi porodice pokušali preuzeti tijelo mladića za kojeg su tvrdili da je umro od [[tifusna groznica|trbušnog tifusa]], a ne od ebole. Pripadnici [[Nacionalna policija Konga|policije]] ispalili su hice upozorenja i upotrijebili suzavac kako bi rastjerali okupljene, dok su neki demonstranti zapalili dva šatora u kojima su pacijente oboljele od ebole liječili zdravstveni radnici humanitarne organizacije. Na mjesto događaja kasnije su stigla policijska i vojna pojačanja te uspostavila red.&lt;ref name=&quot;SCMP_Ebola_DRC_2026&quot;&gt;{{cite news |last=South China Morning Post |date=15. 8. 2026 |title=DR Congo police fire warning shots as protesters burn Ebola patient tents |work=South China Morning Post |publisher=South China Morning Post |url=https://www.scmp.com/news/world/africa/article/3354427/residents-set-fire-ebola-centre-dr-congo-fear-and-anger-grow-over-outbreak |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Danaher_et_al_2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Danaher |first1=Caitlin |last2=Madowo |first2=Larry |last3=Kennedy |first3=Niamh |date=21. 5. 2026 |title=Protesters attack DRC treatment center as the WHO warns violence is threatening Ebola efforts |work=CNN |publisher=Cable News Network |url=https://edition.cnn.com/2026/05/21/africa/protesters-set-drc-ebola-hospital-on-fire-intl |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Makumeno_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Makumeno |first=Emery |date=22. 5. 2026 |title=Angry crowd sets Ebola hospital tents on fire in DR Congo |work=BBC News |publisher=BBC |url=https://www.bbc.com/news/articles/cp8p2g8yp8do |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 23. maja 18 osoba za koje se sumnjalo da su oboljele od ebole pobjeglo je iz centra za liječenje i vratilo se u lokalnu zajednicu u [[Mongbwalu]]u nakon što su lokalni stanovnici napali i zapalili šator.&lt;ref name=&quot;PBS_Ebola_Patients_Escape_2026&quot;&gt;{{cite news |last=PBS NewsHour |date=23. 5. 2026 |title=Eighteen suspected Ebola patients escape after treatment tent is set on fire for a second time in Congo |work=PBS NewsHour |publisher=PBS |url=https://www.pbs.org/newshour/world/eighteen-suspected-ebola-patients-escape-after-treatment-tent-is-set-on-fire-for-a-second-time-in-congo |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 30. maja tri pacijenta s potvrđenom ebolom pobjegla su iz centara za liječenje u [[Beni]]ju, nakon što su pripadnici [[Savezničke demokratske snage|Savezničkih demokratskih snaga]] (ADF), milicije povezane s Islamskom državom, masakrirali 20 civila.&lt;ref name=&quot;Guardian_DRC_Rebel_Attacks_2026&quot;&gt;{{cite news |last=The Guardian |date=4. 6. 2026 |title=Rebel attacks in eastern DRC kill 30 people and hamper Ebola response |work=The Guardian |publisher=Guardian News &amp; Media |url=https://www.theguardian.com/global-development/2026/jun/04/allied-democratic-forces-adf-rebel-attacks-massacre-eastern-drc-ebola-response |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 1. juna pet pacijenata koji su se oporavili od ebole otpušteno je iz bolnice u Kongu, saopštile su zdravstvene vlasti.&lt;ref name=&quot;Makumeno_Khalil_2026&quot; /&gt;

Dana 1. juna stanovnici Bunije napali su pogrebni tim, pri čemu su četiri člana tima povrijeđena.&lt;ref name=&quot;Reuters_Burial_Team_Attack_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Reuters |date=4. 6. 2026 |title=Congo reports attack on Ebola burial team as cases rise |work=Reuters |publisher=Thomson Reuters |url=https://www.reuters.com/business/healthcare-pharmaceuticals/congo-reports-attack-ebola-burial-team-cases-rise-2026-06-04/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 2. juna [[Međunarodni komitet za spasavanje]] upozorio je da je epidemija &quot;vjerovatno mnogo teža&quot; nego što pokazuju službeni podaci. Organizacija je procijenila da je locirano samo oko 20% kontakata u okviru [[praćenje kontakata|praćenja kontakata]]. Također je navela da ljudi izbjegavaju zdravstvene ustanove i da mnogi oboljeli od ebole ostaju u zajednici umjesto da potraže liječenje.&lt;ref name=&quot;Gretsky_Kekatos_ABC_2026&quot; /&gt;

Dana 2. juna dvije osobe poginule su tokom protesta protiv predloženog karantinskog objekta za državljane SAD-a oboljele od ebole u bazi Laikipia Air Base, u blizini [[Nanyuki]]ja u Keniji. Visoki sud Kenije privremeno je obustavio izgradnju objekta, ali je vlada najavila da će nastaviti s njegovom izgradnjom. Dana 9. juna još jedan demonstrant je poginuo.&lt;ref name=&quot;Sexton_Muller_2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Sexton |first1=Karl |last2=Muller |first2=Natalie |date=9. 6. 2026 |title=Kenya: Protester shot dead at rally against US Ebola center |work=Deutsche Welle |publisher=DW |url=https://www.dw.com/en/kenya-protester-shot-dead-at-rally-against-us-ebola-center/a-77469392 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 4. juna stanovnici su napali tim za sahranjivanje oboljelih od ebole u Katani, u provinciji Južni Kivu, i preuzeli tijelo. Katana se nalazi između gradova Bukavu i Goma i pod kontrolom je pobunjenika [[Alijansa rijeke Kongo]]/[[Pokret 23. mart|M23]].&lt;ref name=&quot;Reuters_Burial_Team_Attack_2026&quot; /&gt;

Dana 4. juna 11 pacijenata oboljelih od ebole pobjeglo je iz izolacijskih objekata u provinciji Ituri.&lt;ref name=&quot;JapanTimes_Ebola_Burial_Attack_2026&quot;&gt;{{cite news |last=The Japan Times |date=4. 6. 2026 |title=Ebola burial team attacked and 11 patients flee care in widening outbreak in Congo |work=The Japan Times |publisher=The Japan Times |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2026/06/04/world/ebola-burial-team-attacked-congo/ |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 17. juna napadnut je tim za sahranjivanje u zdravstvenoj zoni Mongbwalu u provinciji Ituri. Pet zdravstvenih radnika bilo je uzeto za taoce nakon što su ih stanovnici lažno optužili za širenje ebole.&lt;ref name=&quot;ECDC_Ebola_DRC_Uganda_2026&quot;&gt;{{cite web |last=European Centre for Disease Prevention and Control |date=2026 |title=Ebola disease outbreak in the Democratic Republic of the Congo and Uganda |website=ecdc.europa.eu |publisher=European Centre for Disease Prevention and Control |url=https://www.ecdc.europa.eu/en/ebola-outbreak-democratic-republic-congo-and-uganda |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 19. juna osoblje [[Svjetski program za hranu|Svjetskog programa za hranu]] izvijestilo je da neki pacijenti napuštaju centre za liječenje u potrazi za hranom. Vlada DRC-a saopštila je da je od kraja maja iz zdravstvenih ustanova pobjeglo više od 150 pacijenata, iz različitih razloga.&lt;ref name=&quot;StraitsTimes_Ebola_Patients_Flee_2026&quot;&gt;{{cite news |last=The Straits Times |date=15. 8. 2026 |title=Ebola patients flee treatment centres in Congo for food as hunger crisis deepens |work=The Straits Times |publisher=SPH Media |url=https://www.straitstimes.com/world/ebola-patients-flee-treatment-centres-in-congo-for-food-as-hunger-crisis-deepens |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Dana 15. jula objavljeno je da je osoblje Opće bolnice u Buniji i Opće bolnice Rwampara stupilo u štrajk zbog neisplaćenih plaća i teških uslova rada.&lt;ref name=&quot;AlJazeera_DRC_Ebola_Strike_2026&quot;&gt;{{cite news |last=Al Jazeera |date=15. 7. 2026 |title=DRC Ebola cases surpass 2,000 as more health workers begin strike |work=Al Jazeera |publisher=Al Jazeera Media Network |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/15/drc-ebola-cases-surpass-2000-as-more-health-workers-begin-strike |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Gubici među zdravstvenim radnicima ==

Prema podacima od 9. augusta, od ebole je umrlo 45 zdravstvenih radnika, dok ih je 155 bilo zaraženo.&lt;ref name=&quot;WHO_Ebola_Bundibugyo_DRC_2026&quot;&gt;{{cite web |last=World Health Organization |date=2026 |title=Ebola disease caused by Bundibugyo virus - Democratic Republic of the Congo |website=who.int |publisher=World Health Organization |url=https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2026-DON615 |access-date=15. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Epidemija ebole u Srednjoj Africi 2026.}}
[[Kategorija:2020-e u Demokratskoj Republici Kongo]]
[[Kategorija:2020-e u Ugandi]]
[[Kategorija:Epidemije u 2020-im]]
[[Kategorija:Katastrofe u Africi 2026.]]
[[Kategorija:Izbijanja bolesti 2026.]]
[[Kategorija:2026. u Demokratskoj Republici Kongo]]
[[Kategorija:2026. u Ugandi]]
[[Kategorija:Epidemije ebole u Demokratskoj Republici Kongo]]
[[Kategorija:Epidemije ebole u Ugandi]]</text>
      <sha1>1fux5dyf5me63fq102dk04p2xksvfkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536583</id>
    <revision>
      <id>3925863</id>
      <parentid>3922309</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:50:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5684" sha1="74m2fpp4arqjc2792qtd76h44idj3sk" xml:space="preserve">{{Infokutija igre
| naziv           = Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994.
| logo            = Biathlon_pictogram.svg
| veličina        = 150px
| opis            = 
| grad_domaćin    = [[Kontiolahti]], {{ZID|Finska}}
| datumi          = 17–20. marta 1994.
| sportisti       = 
| države          = 
| prethodne       = 
| sljedeće        = [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995.]]
}}

'''Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994.''' održano od 17-20. marta u [[Kontiolahti]]ju u [[Finska|Finskoj]], bilo je prvo takmičenje [[Evropsko prvenstvo u biatlonu|ovog ranga]].&lt;ref&gt;
{{cite web | url =https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-1993-1994-femmes-epf43694.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 1993/1994 | authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =15. 8. 2026 | language =fr }}&lt;/ref&gt;

== Muškarci ==
=== Rezultati ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Disciplina !! 1 !! 2 !! 3
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994 – 10 km|10&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/me-10.html |title=Results on sport123.com |access-date=1. 3. 2011 |archive-date=1. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301101044/http://sports123.com/bia/me-10.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{flagicon|GER}} [[Holger Schönthier]] || {{flagicon|ITA}} [[René Cattarinussi]] || {{flagicon|FIN}} [[Vesa Hietalahti]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994 – 20 km|20&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104031722/http://sports123.com/bia/me-20.html Results on sport123.com]&lt;/ref&gt; || {{flagicon|NOR}} [[Tor Espen Kristiansen]] || {{flagicon|FRA}} [[Bertrand Muffat-Joly]] || {{flagicon|FIN}} [[Ville Räikkönen]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994 – štafeta (muškarci)|štafeta]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104044601/http://sports123.com/bia/me-4x7.5.html Results on sport123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZID|Rusija}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Pavel Muslimov]]&lt;br /&gt;[[Pavel Vavilov]]&lt;br /&gt;[[Nikolaj Klikov]]&lt;br /&gt;[[Eduard Rijabov]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Poljska}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Jan Ziemianin]]&lt;br /&gt;[[Wiesław Ziemianin]]&lt;br /&gt;[[Jan Wojtas]]&lt;br /&gt;[[Tomasz Sikora]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Bjelorusija|1991}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Igor Hohrijakov]]&lt;br /&gt;[[Dmitrij Krivel]]&lt;br /&gt;[[Genadij Karpinkin]]&lt;br /&gt;[[Jevgenij Redkin]]&lt;/small&gt;
|}

=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| rowspan=3| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|1|0|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|0|0|1}}
| rowspan=3| 4.
{{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Francuska|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Poljska|0|1|0|1}}
| 7.
{{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|2|2}}
| 8.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|0|1|0|1991}}
{{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}}
|}

==Žene==
=== Rezultati ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Disciplina !! 1 !! 2 !! 3
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994 – 7,5 km|7,5&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104043529/http://sports123.com/bia/we-7.5.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{flagicon|RUS}} [[Irina Milešina]] || {{flagicon|CZE}} [[Jiřina Pelcová]] || {{flagicon|GER}} [[Kathi Schwaab]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994 – 15 km|15&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110518165940/http://sports123.com/bia/we-15.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{flagicon|POL}} [[Halina Pitoń]] || {{flagicon|SVK}} [[Martina Jašicová]] || {{flagicon|RUS}} [[Irina Milešina]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994 – štafeta (žene)|štafeta]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104051449/http://sports123.com/bia/we-3x7.5.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZID|Rusija}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Larisa Novoselska]]&lt;br /&gt;[[Jelena Dumnova]]&lt;br /&gt;[[Irina Milešina]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Slovačka}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Martina Jašicová]]&lt;br /&gt;[[Anna Murínová]]&lt;br /&gt;[[Soňa Mihoková]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Ukrajina}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Valentina Cerbe-Nesina]]&lt;br /&gt;[[Olena Petrova]]&lt;br /&gt;[[Olena Zubrilova]]&lt;/small&gt;
|}

=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|2|0|1|3}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Poljska|1|0|0|1}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|0|2}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Češka|0|1|0|1}}
| rowspan=2| 5.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}}
|}

== Pojedinačne medalje ==
{{sekcija}}
=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 6
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|3|0|1|4}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Poljska|1|1|0|2}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|0|1|2}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}}
| 5.
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|0|2}}
| rowspan=3| 6.
{{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Francuska|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Češka|0|1|0|1}}
| 9.
{{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|2|2}}
| rowspan=2| 10.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|0|1|1|1991}}
{{Bilans medalja/RedU|6|6|6|18}}
|}

== Napomene==
{{napspisak}}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Biatlon portal}}

{{EP u biatlonu}}

[[Kategorija:Evropska prvenstva u biatlonu|1994]]
[[Kategorija:Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994.|*]]
[[Kategorija:1994. u Finskoj]]
[[Kategorija:1994. u biatlonu]]
[[Kategorija:Sportska takmičenja u Finskoj]]
[[Kategorija:Sport u Kontiolahtiju]]
[[Kategorija:Biatlon u Finskoj]]</text>
      <sha1>74m2fpp4arqjc2792qtd76h44idj3sk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536595</id>
    <revision>
      <id>3925864</id>
      <parentid>3922308</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Rezultati */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7264" sha1="6vtr6fnvgr39mzdt78b2xpvz4hthf9c" xml:space="preserve">{{Infokutija igre
| naziv           = Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995.
| logo            = Biathlon_pictogram.svg
| veličina        = 150px
| opis            = 
| grad_domaćin    = [[Le Grand-Bornand]], {{ZID|Francuska}}
| datumi          = &lt;!-- 17–20. marta --&gt; 1995.
| sportisti       = 
| države          = 
| prethodne       = [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1994.|1994.]]
| sljedeće        = [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996.|1996.]]
}}

'''Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995.''' &lt;!-- održano od 17-20. marta --&gt; u [[Le Grand-Bornand]]u u [[Francuska|Francuskoj]], bilo je drugo [[Evropsko prvenstvo u biatlonu]].&lt;ref&gt;
{{cite web | url =https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-1994-1995-femmes-epf43693.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 1994/1995 | authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =15. 8. 2026 | language =fr }}&lt;/ref&gt;

== Muškarci ==
=== Rezultati ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Disciplina !! 1 !! 2 !! 3
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 10 km|10&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/me-10.html |title=Results on sport123.com |access-date=1. 3. 2011 |archive-date=1. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301101044/http://sports123.com/bia/me-10.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{flagicon|Francuska}} [[Raphaël Poirée]] || {{flagicon|Francuska}} [[Gilles Marguet]] || {{flagicon|Bjelorusija}} [[Oleg Riženkov]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 20 km|20&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104031722/http://sports123.com/bia/me-20.html Results on sport123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZD|Bjelorusija|1991}} [[Igor Hohrijakov]] || {{ZD|Bjelorusija|1991}} [[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]] || {{ZD|Njemačka}} [[Holger Schönthier]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (muškarci)|štafeta]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104044601/http://sports123.com/bia/me-4x7.5.html Results on sport123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZID|Bjelorusija|1991}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Igor Hohrijakov]]&lt;br /&gt;[[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]&lt;br /&gt;[[Oleg Riženkov]]&lt;br /&gt;[[Vadim Sašurin]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Njemačka}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[René König (biatlonac)|René König]]&lt;br /&gt;[[Lars Kreuzer]]&lt;br /&gt;[[Markus Quappig]]&lt;br /&gt;[[Marco Morgenstern]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Ukrajina}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Ruslan Lisenko]]&lt;br /&gt;[[Valentin Džima]]&lt;br /&gt;[[Roman Zvonkov]]&lt;br /&gt;[[Taras Doljni]]&lt;/small&gt;
|}

=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|2|1|1|4|1991}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|1|1|0|2}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|1|2}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}}
|}

==Žene==
=== Rezultati ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Disciplina !! 1 !! 2 !! 3
|-
| | [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 7,5 km|7,5&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104043529/http://sports123.com/bia/we-7.5.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZD|Francuska}} [[Corinne Niogret]] || {{ZD|Njemačka}} [[Katrin Apel]] || {{ZD|Francuska}} [[Anne Briand]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995 – 15 km|15&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110518165940/http://sports123.com/bia/we-15.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZD|BLR|1991}} [[Svjetlana Paramigina]] || {{ZD|Ukrajina}} [[Nina Lemeš]] || {{ZD|Francuska}} [[Emmanuelle Claret]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995 – štafeta (žene)|štafeta]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104051449/http://sports123.com/bia/we-3x7.5.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZID|Francuska}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Corinne Niogret]]&lt;br /&gt;[[Florence Baverel]]&lt;br /&gt;[[Anne Briand]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Ukrajina}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Tetjana Vodopjanova]]&lt;br /&gt;[[Nina Lemeš]]&lt;br /&gt;[[Valentina Cerbe-Nesina]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Njemačka}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Kathi Schwaab]]&lt;br /&gt;[[Steffi Kindt]]&lt;br /&gt;[[Martina Zellner]]&lt;/small&gt;
|}

=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|2|0|2|4}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|0|0|1|1991}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|2|0|2}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|1|2}}
{{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}}
|}

== Pojedinačne medalje ==
{{sekcija}}
=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|3|1|2|6}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|1|1|5|1991}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|2|2|4}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|2|1|3}}
{{Bilans medalja/RedU|6|6|6|18}}
|}

== Napomene==
{{napspisak}}

== Ukupan broj osvojenih medalja ==
{{col-begin}}
{{col-break}}
; Žene
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž)
|Broj     = 2
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|2|0|2|4}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|2|0|1|3}}
| rowspan=2| 3.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|0|0|1|1991}}
{{Bilans medalja/Red|Poljska|1|0|0|1}}
| 5.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|2|1|3}}
| 6.
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|0|2}}
| 7.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|2|3}}
| 8.
{{Bilans medalja/Red|Češka|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/RedU|6|6|6|18}}
|}
{{col-break}}
; Muškarci
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m)
|Broj     = 2
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|2|1|2|5|1991}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|0|3}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|1|1|3}}
| rowspan=2| 4.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|1|0|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}}
| rowspan=2| 6.
{{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Poljska|0|1|0|1}}
| 8.
{{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|2|2}}
| 9.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|6|6|6|18}}
|}
{{col-end}}
&lt;center&gt;
; Ukupno
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja na održanim prvenstvima
|Broj     = 2
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|3|2|2|7}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|1|2|6|1991}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|3|0|1|4}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|2|3|6}}
| 5.
{{Bilans medalja/Red|Poljska|1|1|0|2}}
| 6.
{{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}}
| 7.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|2|2|4}}
| 8.
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|2|0|2}}
| rowspan=2| 9.
{{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Češka|0|1|0|1}}
| 11.
{{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|2|2}}
{{Bilans medalja/RedU|12|12|12|36}}
|}
&lt;/center&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Biatlon portal}}

{{EP u biatlonu}}

[[Kategorija:Evropska prvenstva u biatlonu|1995]]
[[Kategorija:Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995.|*]]
[[Kategorija:1995. u Francuskoj]]
[[Kategorija:1995. u biatlonu]]
[[Kategorija:Sportska takmičenja u Francuskoj]]
[[Kategorija:Sport u Le Grand-Bornandu]]
[[Kategorija:Biatlon u Francuskoj]]</text>
      <sha1>6vtr6fnvgr39mzdt78b2xpvz4hthf9c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filozofski fakultet u Zagrebu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536608</id>
    <revision>
      <id>3925866</id>
      <parentid>3922220</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:50:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18018" sha1="13uvtpk1ureyhtihdbjz4w1ppiciudf" xml:space="preserve">{{Infokutija univerzitet
|naziv                = Filozofski fakultet u Zagrebu
|slika                = UniZg.png
|veličina_slike       = 
|opis_slike           = 
|latinsko_ime         = 
|moto                 = 
|motobos              = 
|osnovan              = 19. oktobra 1874.
|vrsta                = [[Javni univerzitet|Javni fakultet]]
|krovna               = [[Univerzitet u Zagrebu]]
|vjerska_pripadnost   = 
|akademska_pripadnost = 
|izdaci               = 
|budžet               = 
|rukovodilac          = 
|chairman             = 
|chairperson          = 
|chancellor           = 
|predsjednik          = 
|potpredsjednik       = 
|vice_chancellor      = 
|rektor               = [[Stjepan Lakušić]]
|prorektor            = 
|dekan                = Domagoj Tončinić
|direktor             = 
|vođa_titula          = 
|akademsko_osoblje    = 
|admin_osoblje        = 
|studenti             = 7.800+
|dodipl               = 3.000+
|dipl                 = 4.500+
|doktorat             = 
|ostali               = 
|lokacija             = Ivana Lučića 3
|grad                 = [[Zagreb]]
|savezna_država       = 
|provincija           = [[Grad Zagreb]]
|država               = [[Hrvatska]]
|koor                 = 
|kampus               = 
|prijašnja_imena      = Mudroslovni fakultet
|slobodna_oznaka      = Skraćeni naziv
|slobodna_vrijednost  = FFZG
|boje                 = Plava i bijela
|atletika             = 
|sportovi             = 
|nadimak              = 
|maskota              = 
|udruženja            = 
|web-sajt             = [https://www.ffzg.unizg.hr/ ffzg.unizg.hr]
|logo                 = 
|pushin_map           = 
|fusnote              = 
}}
[[Datoteka:Filozofski fakultet u Zagrebu.jpg|mini|desno|300px|Zgrada Filozofskog fakulteta u Zagrebu]]
'''Filozofski fakultet u Zagrebu''' jedan je od fakulteta [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]].&lt;ref name=&quot;UniZG_OrganizationalUnits&quot;&gt;{{cite web |author=University of Zagreb |title=Organizational Units |website=unizg.hr |url=https://www.unizg.hr/homepage/about-university/constituent-units/organizational-units/ |access-date=16. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Ujedno je najveća visokoškolska ustanova u [[Hrvatska|Hrvatskoj]] u području humanističkih i društvenih nauka.

== Historija ==

[[Univerzitet u Zagrebu]] službeno je osnovan 1874, kada je imao četiri fakulteta: Pravni, Teološki, Filozofski i Medicinski. Filozofski fakultet tada je nosio naziv ''Mudroslovni fakultet''. U njegovom sastavu djelovale su katedre za [[filozofija|filozofiju]], [[historija|historiju]], hrvatsku historiju, slavensku filologiju i [[filologija|klasičnu filologiju]] za latinski i grčki jezik.&lt;ref name=&quot;Sedlar_2025&quot;&gt;{{cite web |last=Sedlar |first=Jelena |title=Za ove popularne fakseve svi znaju, no biste li ih prepoznali po njihovim starim nazivima? |website=srednja.hr |date=24. 8. 2025 |url=https://www.srednja.hr/svastara/vijesti/50183/za-ove-popularne-fakseve-svi-znaju-no-biste-li-ih-prepoznali-po-njihovim-starim-nazivima/vijest |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Fakultet je istovremeno imao ulogu općeg fakulteta. Od 1876. na njemu su se izučavali [[geologija]], [[botanika]], [[fizika]], [[matematika]] i [[hemija]], od 1877. [[zoologija]], od 1882. [[farmacija]], a od 1883. [[geografija]].

Tokom kraja 19. i početkom 20. stoljeća fakultet je proširivao područje humanističkih i društvenih disciplina. Godine 1893. osnovana je Katedra za [[pedagogija|pedagogiju]], a iste godine započeo je studij [[arheologija|arheologije]]. Katedra za [[germanistika|germanistiku]] osnovana je 1895. Katedra za indogermanistiku osnovana je 1908, a 1962. preimenovana je u studij [[indologija|indologije]]. Seminar za [[romanistika|romansku filologiju]] osnovan je 1920. Katedra za [[etnologija|etnologiju]] osnovana je 1924/1927. Seminar za [[historija umjetnosti|historiju umjetnosti]] osnovan je 1928, a Katedra za [[psihologija|psihologiju]] 1929. Seminar za [[anglistika|anglistiku]] osnovan je 1935.

Prirodne i druge naučne discipline postepeno su izdvajane iz sastava fakulteta. Godine 1928. osnovani su zasebni odsjeci za matematiku i farmaciju, a fakultet je tada dobio naziv ''Filozofski fakultet''. Pojedine naučne discipline i odsjeci kasnije su izdvojeni u zasebne fakultete, u procesima koji su se odvijali 1942, 1946. i konačno 1963.

U drugoj polovini 20. stoljeća nastavljen je razvoj fakulteta i osnivanje novih studijskih i naučnih jedinica. Institut za [[fonetika|fonetiku]] osnovan je 1954, Katedra za [[lingvistika|opću lingvistiku]] i [[komparativna književnost|komparativnu književnost]] 1956, a Katedra za [[sociologija|sociologiju]] 1963. Studij [[skandinavistika|švedskog jezika]] uveden je 1985, Institut za [[informacijske nauke]] osnovan je 1989, a studij [[Hungarologija|hungarologije]] pokrenut je 1994. Tokom 2023. i 2024. uvena su tri nova diplomska studija: digitalna lingvistika,&lt;ref name=&quot;FFZG_DigitalnaLingvistika_2023&quot;&gt;{{cite web |author=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |title=Novi međunarodni združeni diplomski studij Digitalna lingvistika |website=ffzg.unizg.hr |date=8. 9. 2023 |url=https://web2020.ffzg.unizg.hr/blog/2023/09/08/novi-medunarodni-zdruzeni-diplomski-studij-digitalna-lingvistika/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; klinička lingvistika i fonetika&lt;ref name=&quot;HRT_KognitivniStudij_2024&quot;&gt;{{cite web |last=Bratović Vela |first=Dominique |author2=L. P. |author3=Dnevnik / HRT |title=Za bakalare još jedan izbor pri odabiru fakulteta - kognitivni studij |website=magazin.hrt.hr |date=2. 4. 2024 |url=https://magazin.hrt.hr/mladi/za-maturante-jos-jedan-izbor-pri-odabiru-fakulteta-kognitivni-studij-11446136 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; i primijenjenu kognitivnu nauku.&lt;ref name=&quot;Kovacevic_2023&quot;&gt;{{cite web |last=Kovačević |first=Duje |title=Profesor otkrio kako će izgledati novi studij koji izvode FER i Filozofski: Ovo su detalji |website=srednja.hr |date=24. 4. 2023 |url=https://www.srednja.hr/faks/vijesti/14056/profesor-otkrio-kako-ce-izgledati-novi-studij-koji-izvode-fer-i-filozofski-ovo-su-detalji/vijest |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Studentske blokade ===
{{Glavni|Studentski protesti u Hrvatskoj 2009.}}
Godine 2009. fakultet je bio mjesto studentskih [[protest]]a u okviru šireg [[studentski protesti u Hrvatskoj 2009.|studentskog pokreta u Hrvatskoj]], čiji je jedan od glavnih zahtjeva bilo uvođenje besplatnog visokog obrazovanja. Prva blokada nastave na fakultetu počela je 20. aprila 2009. i trajala do 24. maja iste godine, ukupno 34 dana.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mihaljević |first=Jerko |date=6. 4. 2016 |title=Što je blokada Filozofskog fakulteta, kako je izgledala i hoće li se ponoviti? |url=https://www.srednja.hr/novosti/sto-je-blokada-filozofskog-fakulteta-kako-je-izgledala-i-hoće-li-se-ponoviti/ |access-date=29. 6. 2024 |website=Srednja.hr |language=hr }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; Druga blokada započela je 23. novembra 2009. i trajala gotovo dvije sedmice.&lt;ref name=&quot;Tportal_2009&quot;&gt;{{cite web |last=Hina |first= |title='Privremeno prekidamo blokadu!' |website=tportal.hr |date=5. 12. 2009 |url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/privremeno-prekidamo-blokadu-20091205 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

== Organizacija i studijski programi ==

Filozofski fakultet organizuje jednopredmetne i dvopredmetne studije nastavničkog i nenastavničkog smjera koji se izvode u okviru 23 odsjeka i 108 katedra. Izuzev studija [[Psihologija|psihologije]], koji je isključivo jednopredmetni, ostali studiji mogu se međusobno kombinovati.&lt;ref name=&quot;FFZG_Odsjeci&quot;&gt;{{cite web |author=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu  |title=Odsjeci |website=ffzg.unizg.hr |url=https://web2020.ffzg.unizg.hr/ustroj/odsjeci/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FFZG_ECTS2026&quot;&gt;{{cite web |last=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |first= |title=ECTS Informacijski paket za akademsku godinu 2026. / 2027. – Struktura |website=thetha.ffzg.hr |date= |url=https://thetha.ffzg.hr/ECTS/Struktura |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

* Odsjek za [[Anglistika|anglistiku]]
** Katedra za [[Skandinavistika|skandinavistiku]]
* Odsjek za [[Arheologija|arheologiju]]
* Odsjek za [[Etnologija|etnologiju]] i [[Kulturna antropologija|kulturnu antropologiju]]
* Odsjek za [[Filozofija|filozofiju]]
* Odsjek za [[Fonetika|fonetiku]]
**Katedra za estetsku fonetiku i ortoepiju hrvatskoga književnog jezika 
**Katedra za primijenjenu fonetiku
**Katedra za teorijsku fonetiku
* Odsjek za germanistiku
** Katedra za [[Germanistika|germanistiku]]
** Katedra za [[Nederlandistika|nederlandistiku]]
* Odsjek za [[Informacijske nauke|informacijske i komunikacijske nauke]]
* Odsjek za istočnoslavenske jezike i književnosti
* Odsjek za [[Jugoslavistika|južnoslavenske jezike i književnosti]]
* Odsjek za [[filologija|klasičnu filologiju]]
* Odsjek za [[Komparativna književnost|komparativnu književnost]]
* Odsjek za [[Kroatistika|kroatistiku]]
* Odsjek za [[lingvistika|lingvistiku]]
* Odsjek za azijske studije
** Katedra za [[Indologija|indologiju]]
** Katedra za [[Japanologija|japanologiju]]
** Katedra za [[Sinologija|sinologiju]]
* Odsjek za [[Pedagogija|pedagogiju]]
* Odsjek za [[historija|historiju]]
* Odsjek za [[historija umjetnosti|historiju umjetnosti]]
* Odsjek za [[Psihologija|psihologiju]]
* Odsjek za [[Romanistika|romanistiku]]
* Odsjek za [[Sociologija|sociologiju]]
* Odsjek za [[Talijanistika|talijanistiku]]
* Odsjek za hungarologiju, turkologiju i judaistiku
** Katedra za [[Hungarologija|hungarologiju]]
** Katedra za [[Turkologija|turkologiju]]
** Katedra za [[Judaistika|judaistiku]]
* Odsjek za zapadnoslavenske jezike i književnosti
* Samostalna katedra za [[Kineziologija|kineziologiju]]

=== Studentska udruženja ===
Na Filozofskom fakultetu djeluje veći broj studentskih udruženja i klubova, od kojih je većina okupljena u Savez studentskih udruženja Filozofskog fakulteta (SSUFF).&lt;ref name=&quot;FFZG_Udruge&quot;&gt;{{cite web |author=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |title=Studentske udruge i klubovi |website=ffzg.unizg.hr |url=https://web2020.ffzg.unizg.hr/studenti/studentske-udruge-i-klubovi/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; Na fakultetu djeluje i studentski pjevački hor [[Concordia discors]].&lt;ref name=&quot;SZ_FFZG&quot;&gt;{{cite web |author=Studentski zbor Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |title=Početna stranica |website=zbor.ffzg.unizg.hr |url=https://zbor.ffzg.unizg.hr/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Alumni ===
Udruženje bivših studenata Filozofskog fakulteta ''Alumni'' osnovano je 2013. s ciljem povezivanja bivših studenata međusobno, kao i njihovog povezivanja s Fakultetom i drugim domaćim i međunarodnim ustanovama.&lt;ref name=&quot;FFZG_Alumni_2024&quot;&gt;{{cite web |last=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu |first= |title=Alumni Filozofskog fakulteta u Zagrebu |website=ffzg.unizg.hr |date=27. 5. 2024 |url=https://web2020.ffzg.unizg.hr/blog/2024/05/27/alumni-filozofskog-fakulteta-u-zagrebu/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

=== Zaposleni ===
Fakultet ima više od 700 zaposlenih, uključujući više od 500 članova akademskog osoblja, dok u izvođenju nastave učestvuje i više od 600 vanjskih saradnika angažovanih na nepuno radno vrijeme.&lt;ref name=&quot;ISVU_FFZG_Nastavnici&quot;&gt;{{cite web |last=Informacijski sustav visokih učilišta |first= |title=Filozofski fakultet Sveučilišta u Zagrebu – Nastavnici |website=isvu.hr |url=https://www.isvu.hr/visokaucilista/hr/podaci/130/nastavnici |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

==Biblioteka==

[[Datoteka:Faculty of Humanities and Social Sciences library 20130410 0403.JPG|mini|desno|300px|Biblioteka Filozofskog fakulteta]]

[[Biblioteka]] Filozofskog fakulteta&lt;ref name=&quot;FFZG_Knjižnica&quot;&gt;{{cite web |last=Knjižnica Filozofskog fakulteta Sveučilišta u Zagrebu |first= |title=Početna stranica |website=knjiznica.ffzg.unizg.hr |url=https://knjiznica.ffzg.unizg.hr/ |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; preseljena je u novu zgradu otvorenu u martu 2009. Time je postala druga najveća biblioteka u Hrvatskoj, nakon obližnje [[Nacionalna i univerzitetska biblioteka u Zagrebu|Nacionalne i univerzitetske biblioteke u Zagrebu]]. Bibliotečki sistem obuhvata 24 odjeljenja s više od 600.000 knjiga.

Zgrada biblioteke sastoji se od prizemlja, šest spratova i zatvorenog skladišta. Prizemlje je prvenstveno namijenjeno čitanju i radu, dok se na pet spratova nalaze knjige iz svih odsjeka fakulteta.

Biblioteka raspolaže sa 750 mjesta za rad i 250 računara dostupnih korisnicima. Knjige mogu posuđivati svi studenti i zaposlenici fakulteta, dok građani i drugi korisnici mogu koristiti knjige i drugu bibliotečku građu u prostorijama biblioteke. Za upravljanje bibliotečkom građom i uslugama koristi se bibliotečki softver Koha, s različitim korisničkim interfejsima prilagođenim pojedinim vrstama korisnika. Katalog je javno dostupan i omogućava pretraživanje prema naslovu, autoru, [[ISBN|ISBN u]], predmetu, izdavaču i signaturi.&lt;ref name=&quot;Tportal_Knjiznica_2009&quot;&gt;{{cite web |author=Hina |title=Otvorena druga najveća knjižnica u Hrvatskoj |website=tportal.hr |date=11. 3. 2009 |url=https://www.tportal.hr/kultura/clanak/otvorena-druga-najveca-knjiznica-u-hrvatskoj-20090311/print |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt;

Bibliotečki sistem je u velikoj mjeri informatizovan i obuhvata podršku za nabavku i obradu građe, posuđivanje korisnicima i izradu statističkih podataka.

== Protesti 2016. ==

Tokom 2016. dio studenata i nastavnika izrazio je nezadovoljstvo radom tadašnjeg dekana Vlatka Previšića, posebno u vezi s organizacijom fakulteta i saradnjom s Katoličkim bogoslovnim fakultetom. Previšić je zagovarao uspostavljanje zajedničkih studijskih programa koji bi studentima omogućili kombiniranje studija teologije s drugim studijskim područjima.

Studenti Filozofskog fakulteta usprotivili su se tim planovima, navodeći da ne žele povezivanje fakulteta s vjerskom ustanovom. Tokom protesta na internetu su objavljivane, a na različitim mjestima unutar univerzitetskog kompleksa postavljane satirične i podrugljive slike usmjerene prema dekanu Previšiću. Previšić je kao odgovor angažovao lično osiguranje.&lt;ref name=&quot;Milekic_2016&quot;&gt;{{cite web |last=Milekic |first=Sven |title=Croatian Students Vow to Escalate War With Dean |website=balkaninsight.com |date=29. 9. 2016 |url=https://balkaninsight.com/2016/09/29/croatian-students-vow-to-escalate-war-with-dean-09-28-2016/bi/all-balkan-countries/ |access-date=16. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U aprilu 2016. Plenum Filozofskog fakulteta zatražio je razrješenje Previšića, pozivajući se na izglasano nepovjerenje studenata i kršenja Etičkog kodeksa, Statuta i drugih pravnih akata.&lt;ref name=&quot;Tportal_Plenum_2016&quot;&gt;{{cite web |author=A. Ž. |title=Plenum Filozofskog fakulteta zatražio razrjesenje dekana Previšića |website=tportal.hr |date=28. 4. 2016 |url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/plenum-filozofskog-fakulteta-zatrazio-razrjesenje-dekana-previsica-20160428 |access-date=16. 8. 2026 |language=hr}}&lt;/ref&gt; U septembru je plenum ponovio zahtjev za njegovim razrješenjem, dok je pitanje njegovog ostanka na funkciji u međuvremenu postalo predmet postupanja rektora i Senata Univerziteta u Zagrebu.&lt;ref name=&quot;AlJazeera_Previsic_2016&quot;&gt;{{cite web |author=Al Jazeera Balkans |title=Zagreb: Dekan Filozofskog fakulteta mora u penziju |website=balkans.aljazeera.net |date=29. 9. 2016 |url=https://balkans.aljazeera.net/news/balkan/2016/9/29/zagreb-dekan-filozofskog-fakulteta-mora-u-penziju |access-date=16. 8. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Senat Univerziteta u Zagrebu 3. oktobra 2016. potvrdio je odluku rektora Damira Borasa o suspenziji Vlatka Previšića, čime je on razriješen dužnosti dekana. Kao osnovni razlog navedena je njegova dob i prestanak radnog odnosa nakon završetka akademske 2015/2016. Senat je istovremeno za vršioca dužnosti dekana imenovao dotadašnjeg prodekana za organizaciju i razvoj, historičara Željka Holjevca.&lt;ref name=&quot;SuZ_Priopcenje_2016&quot;&gt;{{cite web |author=Sveučilište u Zagrebu |title=Priopćenje s danas održane sjednice Senata Sveučilišta u Zagrebu |website=unizg.hr |date=3. 10. 2016 |url=https://www.unizg.hr/fileadmin/rektorat/Novosti_press/Mediji/Priopcenja/Priopcenje_s_danas_odrzane_sjednice_Senata_SuZ.pdf |access-date=16. 8. 2026 |language=hr |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

== Istaknuti nastavnici i bivši studenti ==

* [[Rudolf Arapović]] (1937–2007), književnik i disident
* [[Nadežda Čačinovič]] (rođena 1947)
* [[Zlatko Crnković (prevodilac)|Zlatko Crnković]] (1931–2013), prevodilac
* [[Vesna Girardi-Jurkić]] (1944–2012)
* [[Albert Goldstein]] (1943–2007), intelektualac, književnik, izdavač, pjesnik i prevodilac
* [[Kolinda Grabar-Kitarović]] (rođena 1968), četvrta [[predsjednik Hrvatske|predsjednica Hrvatske]]
* [[Mirela Holy]] (rođena 1971), političarka
* [[Vladimir Ivir]] (1934–2011), lingvista i prevodilac
* [[Tvrtko Jakovina]] (rođen 1972), historičar
* [[Hrvoje Klasić]] (rođen 1972), historičar
* [[Snježana Kordić]] (rođena 1964), lingvistica
* [[Julijana Matanović]] (rođena 1959)
* [[Predrag Matvejević]] (1932–2017), književnik i naučnik
* [[Ante Peterlić]] (1936–2007)
* [[Nenad Puhovski]] (rođen 1949)
* [[Žarko Puhovski]] (rođen 1946)
* [[Milorad Pupovac]] (rođen 1955), lingvista i političar
* [[Vesna Pusić]] (rođena 1953), sociologinja i političarka
* [[Nino Raspudić]] (rođen 1975)
* [[Zvonimir Richtmann]] (1901–1941), fizičar, filozof i publicist
* [[Milivoj Solar]] (rođen 1936)
* [[Juraj Stahuljak]] (1901–1975), kompozitor i orguljaš
* [[Tom Sunic]] (rođen 1953), univerzitetski profesor
* [[Dubravko Škiljan]] (1949–2007), lingvista

== Reference==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Univerzitet u Zagrebu]]
[[Kategorija:Fakulteti u Hrvatskoj]]
[[Kategorija:Fakulteti u Zagrebu]]</text>
      <sha1>13uvtpk1ureyhtihdbjz4w1ppiciudf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536618</id>
    <revision>
      <id>3925857</id>
      <parentid>3922670</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7650" sha1="qzb8un99ejnagvu55b9224txc7da4tj" xml:space="preserve">{{Infokutija igre
| naziv           = Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996.
| logo            = Biathlon_pictogram.svg
| veličina        = 150px
| opis            = 
| grad_domaćin    = [[Ridnaun]], {{ZID|Italija}}
| datumi          = &lt;!-- 17–20. marta --&gt; 1996.
| sportisti       = 
| države          = 
| prethodne       = [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1995.|1995.]]
| sljedeće        = [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1997.|1997.]]
}}

'''Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996.''' &lt;!-- održano od 17-20. marta --&gt; u [[Ridnaun]]u u [[Italija|Italiji]], bilo je treće [[Evropsko prvenstvo u biatlonu]].&lt;ref&gt;
{{cite web | url =https://www.les-sports.info/biathlon-championnat-d-europe-ibu-resultats-1995-1996-femmes-epf43692.html | title =Biathlon - Championnat d'Europe IBU - 1995/1996 | authorlink = | last = | first = | date = | website =les-sports.info | publisher = | access-date =16. 8. 2026 | language =fr }}&lt;/ref&gt;

== Muškarci ==
=== Rezultati ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Disciplina !! 1 !! 2 !! 3
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 10 km|10&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://sports123.com/bia/me-10.html |title=Results on sport123.com |access-date=1. 3. 2011 |archive-date=1. 3. 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301101044/http://sports123.com/bia/me-10.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; || {{flagicon|RUS}} [[Vladimir Dračov]] || {{flagicon|RUS}} [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergej Tarasov]] || {{flagicon|BLR}} [[Oleg Riženkov]]
|-
|  [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 20 km|20&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104031722/http://sports123.com/bia/me-20.html Results on sport123.com]&lt;/ref&gt; || {{flagicon|RUS}} [[Sergej Tarasov (biatlonac)|Sergej Tarasov]] || {{flagicon|RUS}} [[Sergej Rožkov (biatlonac)|Sergej Rožkov]] || {{flagicon|BLR}} [[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]
|-
|[[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (muškarci)|štafeta]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104044601/http://sports123.com/bia/me-4x7.5.html Results on sport123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZID|Rusija}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Viktor Majgurov]]&lt;br /&gt;[[Vladimir Dračov]]&lt;br /&gt;[[Sergej Rožkov (biatlonac)|Sergej Rožkov]]&lt;br /&gt;[[Aleksej Kobeljev]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Bjelorusija}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Aleksej Ajdarov]]&lt;br /&gt;[[Oleg Riženkov]]&lt;br /&gt;[[Vadim Sašurin]]&lt;br /&gt;[[Aleksandar Popov (biatlonac)|Aleksandar Popov]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Njemačka}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Ulf Karkoschka]]&lt;br /&gt;[[Marco Morgenstern]]&lt;br /&gt;[[Jan Wüstenfeld]]&lt;br /&gt;[[Carsten Heymann]]&lt;/small&gt;
|}

=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|3|2|0|5}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|2|3}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}}
|}

==Žene==
=== Rezultati ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Disciplina !! 1 !! 2 !! 3
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 7,5 km|7,5&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104043529/http://sports123.com/bia/we-7.5.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{flagicon|CZE}} [[Eva Háková]] || {{flagicon|SVK}} [[Soňa Mihoková]] || {{flagicon|RUS}} [[Galina Kukljeva]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996 – 15 km|15&amp;nbsp;km]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110518165940/http://sports123.com/bia/we-15.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{flagicon|SLO}} [[Andreja Grašič]] || {{flagicon|RUS}} [[Olga Meljnjik]] || {{flagicon|POL}} [[Anna Stera]]
|-
| [[Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996 – štafeta (žene)|štafeta]]&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20111104051449/http://sports123.com/bia/we-3x7.5.html Results on sports123.com]&lt;/ref&gt; || {{ZID|Rusija}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Olga Meljnjik]]&lt;br /&gt;[[Galina Kukljeva]]&lt;br /&gt;[[Olga Romasko]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Ukrajina}} &lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Tetjana Vodopjanova]]&lt;br /&gt;[[Valentina Cerbe-Nesina]]&lt;br /&gt;[[Olena Zubrilova]]&lt;/small&gt; || {{ZID|Bjelorusija}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Natalija Rižankova]]&lt;br /&gt;[[Natalija Permjakova]]&lt;br /&gt;[[Svjetlana Paramigina]]&lt;/small&gt;
|}

=== Bilans medalja ===
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|1|1|1|3}}
| rowspan=2| 2.
{{Bilans medalja/Red|Slovenija|1|0|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Češka|1|0|0|1}}
| rowspan=2| 4.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|1|0|1}}
| rowspan=2| 6.
{{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|3|3|3|9}}
|}

== Pojedinačne medalje ==
{{sekcija}}
=== Bilans medalja ===

{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja
|Broj     = 6
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|4|3|1|8}}
| rowspan=2| 2.
{{Bilans medalja/Red|Slovenija|1|0|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Češka|1|0|0|1}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|0|1|3|4}}
| rowspan=2| 5.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|1|0|1}}
| rowspan=2| 7.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/Red|Poljska|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|6|6|6|18}}
|}

== Napomene==
{{napspisak}}

== Ukupan broj osvojenih medalja ==
{{col-begin}}
{{col-break}}
; Žene
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja na održanim prvenstvima (ž)
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|3|1|2|6}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|2|0|2|4}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Češka|1|1|0|2}}
| rowspan=2| 4.
{{Bilans medalja/Red|Poljska|1|0|1|2}}
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|1|0|1|2}}
| 5.
{{Bilans medalja/Red|Slovenija|1|0|0|1}}
| 6.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|3|1|4}}
| 7.
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|3|0|3}}
| 8.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|0|1|2|3}}
{{Bilans medalja/RedU|9|9|9|27}}
|}
{{col-break}}
; Muškarci
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja na održanim prvenstvima (m)
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|4|2|0|6}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|2|2|4|9}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|1|2|0|3}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|1|2|4}}
| 5.
{{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}}
| rowspan=2| 6.
{{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Poljska|0|1|0|1}}
| 8.
{{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|2|2}}
| 9.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|0|1|1}}
{{Bilans medalja/RedU|9|9|9|18}}
|}
{{col-end}}
&lt;center&gt;
; Ukupno
{|{{Bilans medalja
|Sport    = Bilans medalja na održanim prvenstvima
|Broj     = 3
|Logo     = Biathlon_pictogram.svg
}}
|- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| 1.
{{Bilans medalja/Red|Rusija|7|3|2|12}}
| 2.
{{Bilans medalja/Red|Bjelorusija|3|2|5|10}}
| 3.
{{Bilans medalja/Red|Francuska|3|2|2|7}}
| 4.
{{Bilans medalja/Red|Njemačka|1|2|4|7}}
| rowspan=2| 5.
{{Bilans medalja/Red|Poljska|1|1|1|3}}
{{Bilans medalja/Red|Češka|1|1|0|2}}
| rowspan=2| 7.
{{Bilans medalja/Red|Norveška|1|0|0|1}}
{{Bilans medalja/Red|Slovenija|1|0|0|1}}
| 9.
{{Bilans medalja/Red|Ukrajina|0|3|2|5}}
| 10.
{{Bilans medalja/Red|Slovačka|0|3|0|3}}
| 11.
{{Bilans medalja/Red|Italija|0|1|0|1}}
| 12.
{{Bilans medalja/Red|Finska|0|0|2|2}}
{{Bilans medalja/RedU|18|18|18|54}}
|}
&lt;/center&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Biatlon portal}}

{{EP u biatlonu}}

[[Kategorija:Evropska prvenstva u biatlonu|1996]]
[[Kategorija:Evropsko prvenstvo u biatlonu 1996.|*]]
[[Kategorija:1996. u Italiji]]
[[Kategorija:1996. u biatlonu]]
[[Kategorija:Sportska takmičenja u Italiji]]
[[Kategorija:Sport u Ridnaunu]]
[[Kategorija:Biatlon u Italiji]]</text>
      <sha1>qzb8un99ejnagvu55b9224txc7da4tj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>32. Sarajevo Film Festival</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536621</id>
    <revision>
      <id>3925954</id>
      <parentid>3918707</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T17:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4477" sha1="fym3wb603rj0zay6z88k2w9qpvp316w" xml:space="preserve">{{Infokutija filmski festival|naziv=32nd Sarajevo Film Festival|image=32nd Sarajevo Film Festival poster.jpg|image_size=|caption=Official poster|opening=''[[Fatherland (2026 film)|Fatherland]]'', by [[Paweł Pawlikowski]]|closing=''[[No Man's Land (2001 film)|No Man's Land]]'', by [[Danis Tanović]]|founded=1995|host=Directorate of Sarajevo Film Festival|date=Opening: {{Start date|2026|8|14|df=y}} &lt;br&gt; Closing: {{End date|2026|8|21|df=y}}|location=[[Sarajevo]], [[Bosnia and Herzegovina]]|awards=[[Heart of Sarajevo]]:|number=250|website={{url|https://www.sff.ba/en|SFF}}|chronology=|main=[[Sarajevo Film Festival]]|previous=[[31st Sarajevo Film Festival|31st]]|next=[[33rd Sarajevo Film Festival|33rd]]}}

'''32. Sarajevo Film Festival''' održava se od 14. do 21. augusta 2026. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Bosna i Hercegovina|u Bosni i Hercegovini]]. Bosanskohercegovački glumac Kerim Čutuna bio je domaćin ceremonije otvaranja, a festival je otvorio biografskim filmom &quot; ''Otadžbina''&quot; Paweła Pawlikowskog, dobitnika Nobelove nagrade za književnost [[Thomas Mann|Thomasa Manna]], koji je predstavio direktor festivala Jovan Marjanović.&lt;ref name=&quot;open:sff&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.sff.ba/en/news/12849/pawel-pawlikowskis-fatherland-to-open-the-32nd-sarajevo-film-festival|title=Paweł Pawlikowski’s Fatherland to Open the 32nd Sarajevo Film Festival|date=8. 7. 2026|website=[[Sarajevo Film Festival]]|language=en|access-date=13. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;open:variety&quot;&gt;{{Cite news|url=https://variety.com/2026/film/global/pawel-pawlikowski-fatherland-sarajevo-film-festival-1236804122/|title=Paweł Pawlikowski’s ‘Fatherland’ to Open the 32nd Sarajevo Film Festival|last=Leo Barraclough|work=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=8. 7. 2026|access-date=13. 7. 2026|language=en}}&lt;/ref&gt;

Engleska glumica Emily Watson predsjedava žirijem Takmičarskog programa - igrani film, a 15. augusta 2026. godine primila je [[Srce Sarajeva|Počasnu nagradu Srce Sarajeva]], koju je posvetila Katrin Cartlidge.&lt;ref name=&quot;lede:hr&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/emily-watson-sarajevo-film-festival-jury-president-heart-1236619226/|title=Emily Watson Named Sarajevo Film Festival Jury President and Honorary Heart Recipient|last=Lily Ford|date=11. 6. 2026|website=[[The Hollywood Reporter]]|language=en|access-date=13. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;sff:sd&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.screendaily.com/news/emily-watson-to-head-jury-and-receive-honorary-award-at-sarajevo-film-festival/5217591.article|title=Emily Watson to head jury and receive honorary award at Sarajevo Film Festival|last=Mona Tabbara|date=11. 6. 2026|website=[[ScreenDaily]]|language=en|access-date=13. 7. 2026}}&lt;/ref&gt; Asghar Farhadi, iranski filmski režiser i scenarista, drugi je dobitnik počasne nagrade Srce Sarajeva, a retrospektiva njegovih filmova bit će predstavljena u okviru programa &quot;Počast&quot;.&lt;ref name=&quot;vogue&quot;&gt;{{Cite web|url=https://vogueadria.com/pocasno-srce-sarajeva-asghar-farhadi/|title=Honorary Heart of Sarajevo and tribute to Asghar Farhadi|date=17. 7. 2026|website=[[Vogue Adria]]|access-date=17. 7. 2026}}&lt;/ref&gt;

Festival će se zatvoriti 21. augusta 2026. godine projekcijom ratnog filma ''[[Ničija zemlja (film)|Ničija zemlja]]'' iz 2001. godine, parabole smještene usred rata u Bosni, koju je režirao [[Danis Tanović]].&lt;ref name=&quot;st:cf&quot;&gt;{{Cite web|url=https://sarajevotimes.com/no-mans-land-returns-to-sff-as-closing-film-in-world-premiere-of-restored-4k-version/?amp=1|title=No Man’s Land Returns to SFF as Closing Film in World Premiere of Restored 4K Version|date=1. 8. 2026|website=Sarajevo Times|language=en|access-date=3. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Goyas_2023_-_Sin_identificar_116.jpg|mini|220x220piksel| Rodrigo Sorogoyen, španski filmski režiser i scenarista]]
[[Datoteka:Emily_Watson.jpg|mini|227x227piksel| Emily Watson, predsjednica žirija i dobitnica [[Srce Sarajeva|počasne nagrade Srce Sarajeva]]]]
[[Datoteka:Crossing_Europe_2022_Sabine_Gebetsroither_BHO-8425.jpg|mini|225x225piksel| Sabine Gebetsroither, žiri|lijevo]]
[[Datoteka:Woody_Harrelson_191020-N-NU281-1028_(cropped).jpg|mini|225x225piksel| [[Woody Harrelson]], dobitnik [[Srce Sarajeva|počasne nagrade Srce Sarajeva]]|lijevo]]

== Reference ==
{{Refspisak}}{{Sarajevo Film Festival}}{{Sarajevo}}{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:2026. u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Filmski festivali u Sarajevu]]
[[Kategorija:Sarajevo Film Festival]]</text>
      <sha1>fym3wb603rj0zay6z88k2w9qpvp316w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DNK-vezujuće mjesto</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536666</id>
    <revision>
      <id>3925845</id>
      <parentid>3922860</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22230" sha1="9k7wruy6gnupb1u7t1zht5xk0o591ju" xml:space="preserve">[[File:Transcription factors DNA binding sites.svg|thumb|right| DNK kontakti različitih tipova [[DNK-vezujući domen|DNK-vezujućih domena]] ]]
'''DNK-vezujuća mjesta''' jesu vrsta [[vezujuće mjesto|vezujućih mjesta]] koja se nalaze u [[DNK]] gdje se druge molekule mogu vezati. DNK-vezujuća mjesta razlikuju se od drugih veznih mjesta po tome što (1) su dio DNK sekvence (npr. [[genom]]a) i (2) vezana su [[DNK-vezujući protein|DNK-vezujućim proteinima]]. DNK-vezujuća mjesta često su povezana sa specijaliziranim proteinima, poznatim kao [[transkripcijski faktor]]i, i stoga su povezana sa [[transkripcijska regulacija|transkripcijskom regulacijom]]. Zbir DNK-vezujućih mjesta specifičnog transkripcijskog faktora naziva se njegov [[cistrom]]. DNK-vezujuća mjesta također obuhvataju ciljeve drugih proteina, poput [[restrikcijski enzim|restrikcijskih enzima]], specifičnih [[rekombinaza]] (vidi [[rekombinacija specifična za mjesto]]) i [[metiltransferaza]].&lt;ref name=Halford2004&gt;{{cite journal |author=Halford E.S. |author2=Marko J.F. |year=2004 |title=How do site-specific DNA-binding proteins find their targets? |journal=Nucleic Acids Research |volume=32 |issue=10 |pages=3040–3052 | pmid=15178741 |doi=10.1093/nar/gkh624 |pmc=434431}}&lt;/ref&gt;
DNK-vezujuća mjesta stoga se mogu definirati kao kratke DNK sekvence (obično duge od 4–30 [[bazni par|baznih parova]], ali do 200 bp za rekombinacijska mjesta) koje su specifično vezane za jedan ili više [[DNK-vezujući protein|DNK-vezujućih proteina]] ili [[proteinski kompleks|proteinskih kompleksa]]. Prijavljeno je da neka vezivna mjesta imaju potencijal da prođu kroz brze evolucijske promjene.&lt;ref name=Borneman2007&gt;{{cite journal |author=Borneman, A.R. |author2=Gianoulis, T.A. |author3=Zhang, Z.D. |author4=Yu, H. |author5=Rozowsky, J. |author6=Seringhaus, M.R. |author7=Wang, L.Y. |author8=Gerstein, M. |author9=Snyder, M. |s2cid=21535866 |name-list-style=amp |year=2007 |title=Divergence of transcription factor binding sites across related yeast species. |journal=Science |volume=317 |issue=5839 |pages=815–819|pmid=17690298|bibcode = 2007Sci...317..815B |doi = 10.1126/science.1140748 }}&lt;/ref&gt;
== Tipovi DNK-vezujućih mjesta ==
DNK-vezujuća mjesta mogu se kategorizirati prema njihovoj biološkoj funkciji. Stoga možemo razlikovati mjesta vezivanja transkripcijskih faktora, restrikcijska i rekombinacijska mjesta . Neki autori  predložili su da se mjesta vezivanja mogu klasificirati i prema njihovom najpogodnijem načinu predstavljanja.&lt;ref name=Stormo2000&gt;{{cite journal |author=Stormo GD |year=2000 |title=DNA binding sites: representation and discovery |journal=Bioinformatics |volume=16 |issue=1 |pages=16–23 |pmid=10812473 |doi=10.1093/bioinformatics/16.1.16|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; S jedne strane, restrikcijska mjesta mogu se općenito predstaviti [[konsenzusna sekvenca|konsenzusnim sekvencama]]. To je zato što ciljaju uglavnom identične sekvence, a efikasnost restrikcije naglo opada za manje slične sekvence. S druge strane, mjesta vezivanja DNK za dati [[transkripcijski faktor]]  obično su sva različita, s različitim stepenom afiniteta transkripcijskog faktora za različita mjesta vezivanja. Zbog toga je teško precizno predstavljati mjesta vezivanja transkripcijskih faktora korištenjem konsenzusnih sekvenci, a ona se obično predstavljaju korištenjem matrica frekvencija specifičnih za položaj (PSFM), koje se često grafički prikazuju korištenjem [[logo-sekvenca|logo-sekvence]]. Međutim, ovaj argument djelimično  je proizvoljan. [[Restrikcijski enzim]]i, poput transkripcijskih faktora, daju postepen, iako oštar, raspon afiniteta za različita mjesta&lt;ref name=Pingoud1997&gt;{{cite journal |vauthors=Pingoud A, Jeltsch A |year=1997 |title= Recognition and Cleavage of DNA by Type-II Restriction Endonucleases |journal=European Journal of Biochemistry | volume=246 |issue=1 |pages=1–22 |pmid=9210460 |doi=10.1111/j.1432-1033.1997.t01-6-00001.x|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; i stoga ih najbolje predstavlja PSFM. Slično tome, rekombinaze specifične za mjesto pokazuju raznolik afinitet za različita ciljna mjesta.&lt;ref name=Gyohda2000&gt;{{cite journal |doi= 10.1128/JB.182.10.2787-2792.2000 |vauthors= Gyohda A, Komano T |year=2000 |title= Purification and characterization of the R64 shufflon-specific recombinase.|journal=Journal of Bacteriology | volume=182 |issue=10 |pages=2787–2792 |pmid=10781547 |pmc= 101987}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name= Birge2006&gt;{{cite book |author= Birge, E.A. | year=2006 |title=Bacterial and Bacteriophage Genetics | edition= 5th | chapter= 15: Site Specific Recombination | pages=463–478 | publisher=Springer | isbn= 978-0-387-23919-4}}&lt;/ref&gt;

== Historija i glavne eksperimentalne tehnike ==
Postojanje nečega sličnog mjestima vezivanja DNK sumnjalo se na osnovu eksperimenata o biologiji [[bakteriofag lambda|bakteriofaga lambda]]&lt;ref name=Campbell1963&gt;{{cite journal |author= Campbell A |year=1963 |title= Fine Structure Genetics and its Relation to Function |journal=Annual Review of Microbiology | volume=17 |issue= 1 |pages=2787–2792 |pmid=14145311 | doi=10.1146/annurev.mi.17.100163.000405}}&lt;/ref&gt; and the regulation of the Escherichia coli [[lac operon]].&lt;ref name=autogenerated1&gt;{{cite journal |vauthors= Jacob F, Monod J |year=1961 |title= Genetic regulatory mechanisms in the synthesis of proteins |journal=Journal of Molecular Biology | volume=3 |issue= 3 | pages=318–356 |pmid=13718526 |doi=10.1016/S0022-2836(61)80072-7|s2cid=19804795 }}&lt;/ref&gt;  DNK-vezujuća mjesta  konačno su potvrđena u oba sistema &lt;ref name=Gilbert1973&gt;{{cite journal |vauthors= Gilbert W, Maxam A |year=1973 |title= The nucleotide sequence of the lac operator |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=70 |pages=3581–3584|pmid=4587255 |issue= 12 |pmc= 427284 |doi=10.1073/pnas.70.12.3581|bibcode = 1973PNAS...70.3581G |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Maniatis1974&gt;{{cite journal |doi= 10.1038/250394a0 |vauthors= Maniatis T, Ptashne M, Barrell BG, Donelson J |year=1974 |title= Sequence of a repressor-binding site in the DNA of bacteriophage lambda |journal=[[Nature]] | volume=250|pages=394–397|pmid=4854243 |issue= 465|bibcode = 1974Natur.250..394M |s2cid= 4204720 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Nash1975&gt;{{cite journal |doi= 10.1073/pnas.72.3.1072 |author= Nash H. A. |year=1975 |title= Integrative recombination of bacteriophage lambda DNA in vitro |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=72 |pages=1072–1076 | pmid=1055366 |issue= 3 |pmc= 432468|bibcode = 1975PNAS...72.1072N |doi-access= free }}&lt;/ref&gt; s pojavom tehnika [[sekvenciranje DNK|sekvenciranja DNK]]. Od tada su mjesta vezivanja DNK za mnoge transkripcijske faktore, restrikcijske enzime i rekombinaze specifične za mjesto otkrivena korištenjem mnoštva eksperimentalnih metoda. Historijski gledano, eksperimentalne tehnike izbora za otkrivanje i analizu   DNK-vezujućih  mjesta bile su [[test otiska DNK]] i [[test pomjeranja elektroforetske mobilnosti]] (EMSA). Međutim, razvoj [[DNK-mikročip]]ova i tehnika brzog sekvenciranja doveo je do novih, masovno paralelnih metoda za ‘’[[in vivo]]’’ identifikaciju mjesta vezivanja, kao što su [[ChIP-chip]] i [[ChIP-Seq]].&lt;ref name=Elnitski2006&gt;{{cite journal |vauthors= Elnitski L, Jin VX, Farnham PJ, Jones SJ |year=2006 |title= Locating mammalian transcription factor binding sites: a survey of computational and experimental techniques |journal=Genome Research | volume=16 |pages=1455–1464 | pmid=17053094 |doi=10.1101/gr.4140006 |issue= 12|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Za kvantifikaciju afiniteta vezivanja&lt;ref name=Baaske&gt;{{cite journal | vauthors = Baaske P, Wienken CJ, Reineck P, Duhr S, Braun D | s2cid = 42489892 | title = Optical Thermophoresis quantifies Buffer dependence of Aptamer Binding | journal = Angew. Chem. Int. Ed.| volume = 49 | issue =  12| pages = 2238–41  |date=Feb 2010 | pmid =  20186894| doi =  10.1002/anie.200903998}}
* {{cite web |date=24. 2. 2010 |title=A hot road to new drugs |website=Phys.org |url=http://www.physorg.com/news186225693.html}}&lt;/ref&gt; proteina i drugih molekula na specifična mjesta vezivanja DNK biofizičkom metodom upotrebljena je  [[mikroskalna termoforeza]]&lt;ref name=Wienken&gt;{{cite journal | author=Wienken CJ | title=Protein-binding assays in biological liquids using microscale thermophoresis. | journal=Nature Communications | year=2010 | issue=7 | volume=1 |  doi = 10.1038/ncomms1093 | bibcode=2010NatCo...1..100W | pmid=20981028|display-authors=etal| doi-access=free }}&lt;/ref&gt;.
== Baze podataka ==
Zbog raznolike prirode eksperimentalnih tehnika koje se koriste u određivanju mjesta vezivanja i nepotpune pokrivenosti većine [[organizam]]a i transkripcijskih faktora, ne postoji centralna  [[baza podataka]] (slična [[GenBank]] u [[Nacionalni centar za biotehnološke informacije|Nacionalnom centru za biotehnološke informacije]]) za mjesta vezivanja DNK. Iako NCBI razmatra anotaciju mjesta vezivanja DNK u svojim referentnim sekvencama ([[RefSeq]]), većina podnesaka izostavlja ove informacije. Štaviše, zbog ograničenog uspjeha [[bioinformatika|bioinformatike]] u proizvodnji efikasnih alata za predviđanje mjesta vezivanja DNK (velike [[lažna pozitivnost|ažno pozitivne]] stope često  povezane su s metodama otkrivanja motiva/pretraživanja mjesta ‘’[[in silico]]), nije bilo sistematskih napora da se ove karakteristike računski anotiraju u sekvenciranim   [[genom]]ima.
Međutim, postoji nekoliko privatnih i javnih baza podataka posvećenih kompilaciji eksperimentalno prijavljenih, a ponekad i računski predviđenih, mjesta vezivanja za različite transkripcijske faktore u različitim organizmima. Ispod je neiscrpna tabela dostupnih baza podataka.
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
! Ime
! [[Organizmi]]                                                                                 
! Izvor
! Pristup
! URL
|-
| PlantRegMap
| 165 biljnih vrsta (npr. [[Arabidopsis thaliana]], [[Oryza sativa]], [[Zea mays]], itd.)
| Stručna kuracija i projekcija
| Javno
| [https://web.archive.org/web/20200513055428/http://plantregmap.cbi.pku.edu.cn/]
|-
| [[JASPAR]]
| [[Kičmenjaci]] , [[biljke]],  [[gljive]], [[diptera|muhe]] i gliste
| Stručna kuracija uz podršku literature
| Javno
| [http://jaspar.genereg.net]
|-
| [[CIS-BP]]
| Svi [[eukarioti]]
| Eksperimentalno izvedeni motivi i predviđanja
| Javno
| [http://cisbp.ccbr.utoronto.ca/]
|-
| [[CollecTF]]
| Prokarioti
| Prikupljanje literature
| Javno
| [http://collectf.umbc.edu]{{Mrtav link}}
|-
| [[RegPrecise]]
| [[Prokarioti]]
| Stručno prikupljanje
| Javno
| [https://web.archive.org/web/20190714083006/http://regprecise.lbl.gov/]
|-
| [[RegTransBase]]
| Prokarioti
| Stručno/prikupljanje literature
| Javno
| [https://web.archive.org/web/20170510191131/http://regtransbase.lbl.gov/cgi-bin/regtransbase?page=main]
|-
| [[RegulonDB]]
|  [[Escherichia coli]]
| Stručno prikupljanje
| Javno
| [http://regulondb.ccg.unam.mx/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170507214341/http://regulondb.ccg.unam.mx/ |date=7. 5. 2017 }}
|-
| PRODORIC
| [[Prokarioti]]
| Stručna kuracija
| Javno
| [http://prodoric.tu-bs.de/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070516233630/http://prodoric.tu-bs.de/ |date=16. 5. 2007 }}
|-
| [[TRANSFAC]]
| [[Sisari]]
| Stručna/literarna kuracija
| Javno/Privatno
| [http://www.biobase-international.com/pages/index.php?id=transfac] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081023235101/http://www.biobase-international.com/pages/index.php?id=transfac |date=23. 10. 2008 }}
|-
| TRED
| Čovjek, Miš, [[Pacov]]
| Kompjuterska predviđanja, ručna obrada
| Javno
| [http://rulai.cshl.edu/cgi-bin/TRED/tred.cgi?process=home]
|-
| DBSD
| Vrsta [[rod (biologija)|roda]] [[Drosophila]]-
| Literatura/Stručna obrada
| Javno
| [http://rulai.cshl.org/dbsd/index.html]
|-
| [[HOCOMOCO]]
| [[Čovjek]], [[Miš]]
| Literatura/Stručna obrada
| Javno
| [http://hocomoco.autosome.ru/],[https://web.archive.org/web/20170713105827/http://www.cbrc.kaust.edu.sa/hocomoco10]
|-
| MethMotif
| [[Čovjek]], [[Miš]]
| Stručna obrada
| Javno
| [http://bioinfo-csi.nus.edu.sg/methmotif/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191029215808/http://bioinfo-csi.nus.edu.sg/methmotif/ |date=29. 10. 2019 }}
|}

== Reprezentacija DNK-vezujućih mjesta  ==
Skup  DNK-vezujućih mjesta, obično nazvan motiv vezivanja DNK, može se predstaviti pomoću [[konsenzusna sekvenca|konsenzusne sekvence]]. Ova reprezentacija ima prednost što je kompaktna, ali na štetu zanemarivanja značajne količine [[informacija]].&lt;ref name=Schneider2002&gt;{{cite journal |author= Schneider T.D. |year=2002 |title= Consensus sequence Zen |journal=Applied Bioinformatics | volume=1 |pages=111–119 | pmid=15130839 |issue= 3 |pmc= 1852464}}&lt;/ref&gt; Precizniji način predstavljanja mjesta vezivanja je putem matrica specifičnih frekvencija položaja (PSFM). Ove matrice daju informacije o frekvenciji svake baze na svakoj poziciji motiva vezivanja DNK.&lt;ref name=&quot;Stormo2000&quot;/&gt; PSFM zamišljaju se obično  s implicitnom pretpostavkom o pozicijskoj nezavisnosti (različite pozicije na mjestu vezivanja DNK nezavisno doprinose funkciji mjesta), iako je ova pretpostavka osporavana za neka DNK-vezujuća mjesta.&lt;ref name=Bulyk2002&gt;{{cite journal |doi= 10.1093/nar/30.5.1255 |author= Bulyk M.L. |author2= Johnson P.L. |author3= Church G.M. |year=2002 |title= Nucleotides of transcription factor binding sites exert interdependent effects on the binding affinities of transcription factors |journal=Nucleic Acids Research | volume=30 |pages=1255–1261 | pmid=11861919 |issue= 5 |pmc= 101241}}&lt;/ref&gt; Frekvencijske informacije u PSFM-u mogu se formalno interpretirati u okviru [[Teorija informacija|teorije informacij]],&lt;ref name=Schneider1986&gt;{{cite journal |doi= 10.1016/0022-2836(86)90165-8 |vauthors= Schneider TD, Stormo GD, Gold L, Ehrenfeucht A |year=1986 |title= Information content of binding sites on nucleotide sequences |journal=Journal of Molecular Biology | volume=188 |pages=415–431X | pmid=3525846 |issue= 3}}&lt;/ref&gt; što dovodi do njegovog grafičkog prikaza kao [[logo-sekvenca|ogo-sekvence]].
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
|
| 1
| 2
| 3
| 4
| 5
| 6
| 7
| 8
| 9
| 10
| 11
| 12
| 13
| 14
| 15
| 16
|-
|A
| 1
| 0
| 1
| 5
| 32
| 5
| 35
| 23
| 34
| 14
| 43
| 13
| 34
| 4
| 52
| 3
|-
| C
| 50
| 1
| 0
| 1
| 5
| 6
| 0
| 4
| 4
| 13
| 3
| 8
| 17
| 51
| 2
| 0
|-
|G
| 0
| 0
| 54
| 15
| 5
| 5
| 12
| 2
| 7
| 1
| 1
| 3
| 1
| 0
| 1
| 52
|-
| T
| 5
| 55
| 1
| 35
| 14
| 40
| 9
| 27
| 11
| 28
| 9
| 32
| 4
| 1
| 1
| 1
|-
| Suma
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
| 56
|}
&lt;small&gt;PSFM za transkripcijski represor [[LexA]] izveden iz 56 mjesta vezivanja LexA pohranjenih u Prodoricu. Relativne frekvencije  dobijaju se dijeljenjem broja u svakoj ćeliji s ukupnim brojem (56)&lt;/small&gt;
== Računarska pretraga i otkrivanje mjesta vezivanja ==
U [[bioinformatika|bioinformatici]], mogu se razlikovati dva odvojena problema u vezi s mjestima vezivanja DNK: traženje dodatnih članova poznatog motiva vezivanja DNK (problem pretraživanja mjesta) i otkrivanje novih motiva vezivanja DNK u kolekcijama funkcionalno povezanih sekvenci (problem otkrivanja [[motiv sekvence|motiva sekvence]]).&lt;ref name=Erill2009&gt;{{cite journal |author= Erill I |author2= O'Neill MC |year=2009 |title= A reexamination of information theory-based methods for DNA-binding site identification |journal=BMC Bioinformatics | volume=10 |issue=1 |page=57 | pmid=19210776 |doi=10.1186/1471-2105-10-57 |pmc= 2680408 |doi-access= free }}&lt;/ref&gt; Predloženo je mnogo različitih metoda za traženje mjesta vezivanja. Većina njih se oslanja na principe teorije informacija i ima dostupne web servere (Yellaboina) (Munch), dok su drugi autori pribjegli metodama [[mašinsko učenje|mašinskog učenja]], kao što su [[vještačka neuronska mreža|vještačke neuronske mreže]].&lt;ref name=&quot;Stormo2000&quot;/&gt;&lt;ref name=Bisant1995&gt;{{cite journal |vauthors= Bisant D, Maizel J |year=1995 |title= Identification of ribosome binding sites in Escherichia coli using neural network models |journal=Nucleic Acids Research| volume=23 |pages=1632–1639| pmid=7784221 |doi=10.1093/nar/23.9.1632 |issue= 9 |pmc= 306908}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;O'Neill1991&quot;&gt;{{cite journal |author= O'Neill M.C. |year=1991 |title= Training back-propagation neural networks to define and detect DNA-binding sites |journal=Nucleic Acids Research | volume=19 |pages=133–318 | pmid=2014171 |doi=10.1093/nar/19.2.313 |issue= 2 |pmc= 333596}}&lt;/ref&gt; Mnoštvo [[algoritam]]a također je  dostupno za otkrivanje [[motiv sekvence|motiva sekvence]]. Ove metode  oslanjaju se na hipotezu da skup sekvenci dijeli vezivni motiv iz funkcionalnih razloga. Metode otkrivanja vezujućeg motiva mogu se grubo podijeliti na enumerativne, determinističke i stohastičke.&lt;ref name=Bailey2008&gt;{{cite book |author= Bailey T.L. |title=Bioinformatics|year=2008|chapter= Discovering Sequence Motifs | volume=452 |pages=231–251| pmid=18566768 |doi=10.1007/978-1-60327-159-2_12|series=Methods in Molecular Biology|isbn=978-1-58829-707-5|url=https://espace.library.uq.edu.au/view/UQ:174081/MIC15UQ174081.pdf}}&lt;/ref&gt; [[Višestruki EM za otkrivanje motiva|MEME]]&lt;ref name=Bailey2002&gt;{{cite journal |author= Bailey T.L. |year=2002|title= Discovering novel sequence motifs with MEME |journal= Current Protocols in Bioinformatics | volume=2 |issue=4 | pmid=18792935 |doi=10.1002/0471250953.bi0204s00 |pages= 2.4.1–2.4.35|s2cid=205157795}}&lt;/ref&gt; i Consensus &lt;ref name=Stormo1989&gt;{{cite journal |doi= 10.1073/pnas.86.4.1183 |vauthors= Stormo GD, Hartzell GW 3rd |year=1989|title= Identifying protein-binding sites from unaligned DNA fragments|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume=86|pages=1183–1187| pmid=2919167 |issue= 4 |pmc= 286650|bibcode = 1989PNAS...86.1183S |doi-access= free }}&lt;/ref&gt;  klasični su primjeri determinističke optimizacije, dok je [[Gibbsovo uzorkovanje|Gibbsov uzorkovač]]&lt;ref name=Lawrence1993&gt;{{cite journal |vauthors= Lawrence CE, Altschul SF, Boguski MS, Liu JS, Neuwald AF, Wootton JC |s2cid=3040614|year=1993|title= Detecting subtle sequence signals: a Gibbs sampling strategy for multiple alignment |journal=[[Science]] | volume=262|pages=208–214 | pmid=8211139 |doi=10.1126/science.8211139 |issue= 5131|bibcode = 1993Sci...262..208L }}&lt;/ref&gt; ikonvencionalna implementacija čisto stohastičke metode za otkrivanje motiva vezivanja DNK. Drugi primjer ove klase metoda je SeSiMCMC&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Favorov|first=A V|author2=M S Gelfand|author3=A V Gerasimova|author4=D A Ravcheev|author5=A A Mironov|author6=V J Makeev|date=15. 5. 2005|title=A Gibbs sampler for identification of symmetrically structured, spaced DNA motifs with improved estimation of the signal length|journal=Bioinformatics|volume=21|issue=10|pages=2240–2245|doi=10.1093/bioinformatics/bti336|issn=1367-4803|pmid=15728117|doi-access=free}}&lt;!--| access-date = 2009-05-13 --&gt;&lt;/ref&gt; koji je fokusiran na slaba TFBS mjesta sa simetrijom. Dok enumerativne metode često pribjegavaju [[regularni izraz|regularnim izrazima]] reprezentaciji vezivnih mjesta, PSFM i njihov formalni tretman prema metodama teorije informacija  reprezentacija su izbora i za determinističke i za stohastičke metode. Hibridne metode, npr. ChIPMunk&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kulakovskiy|first=I V|author2=V A Boeva|author3=A V Favorov|author4=V J Makeev|date=24. 8. 2010|title=Deep and wide digging for binding motifs in ChIP-Seq data|journal=Bioinformatics|volume=26|issue=20|pages=2622–3|doi=10.1093/bioinformatics/btq488|issn=1367-4811|pmid=20736340|doi-access=free}}&lt;!--| access-date = 2010-09-14 --&gt;&lt;/ref&gt; koji kombinuje zahtjevnu optimizaciju sa poduzorkovanjem, takođe koristi PSFM. Nedavni napredak u sekvenciranju doveo je do uvođenja [[komparativna genomika|komparativnogenomičkog]] pristupa otkrivanju motiva vezivanja DNK, kao što je ilustrovano PhyloGibbs-om.&lt;ref name=Das2007&gt;{{cite journal |vauthors= Das MK, Dai HK |year=2007 |title= A survey of DNA motif finding algorithms |journal=BMC Bioinformatics | volume=8|issue=Suppl 7 | pmid=18047721 |doi=10.1186/1471-2105-8-S7-S21 |pmc= 2099490 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Siddharthan2005&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Siddharthan R, Siggia ED, van Nimwegen E |title=PhyloGibbs: A Gibbs sampling motif finder that incorporates phylogeny |journal=PLOS Comput Biol |volume=1 |issue=7 |pages=e67 |year=2005 |doi=10.1371/journal.pcbi.0010067 | pmid=16477324 |pmc=1309704|bibcode = 2005PLSCB...1...67S |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
Složenije metode za pretraživanje mjesta vezivanja i otkrivanje motiva oslanjaju se na slaganje baza i druge interakcije između [[DNK]] baza, ali zbog malih veličina [[uzorak]]a koje su obično dostupne za mjesta vezivanja u DNK, njihova efikasnost još uvijek nije u potpunosti iskorištena. Primjer takvog alata je [https://20130415144422/http://nar.oxfordjournals.org/content/38/12/e135.full ULPB]{{Mrtav link}}&lt;ref name=Salama2010&gt;{{cite journal |vauthors= Salama RA, Stekel DJ |year=2010 |pages= e135 |issue= 12|title= Inclusion of neighboring base interdependencies substantially improves genome-wide prokaryotic transcription factor binding site prediction |volume= 38 |journal=Nucleic Acids Research |doi=10.1093/nar/gkq274 |pmc= 2896541 |pmid= 20439311}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[DNK-vezujući protein]]
* [[Mjesto vezivanja]]
* [[Transkripcijska regulacija]]
== Reference ==
{{Refspisak|2}}
== Vanjski linkovi ==
* [http://www.nature.com/encode/#/threads/transcription-factor-motifs ENCODE threads Explorer] Transcription factor motifs in  [[Nature (journal)|''Nature'']]
* [http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/download.php#bind_motif Manually Curated TF Binding Motifs for 157 plant species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019212502/http://planttfdb.cbi.pku.edu.cn/download.php#bind_motif |date=19. 10. 2016 }}

{{DEFAULTSORT:Dna Binding Site}}
[[Kategorija:Bioinformatika]]
[[Kategorija:Transkripcijski faktori]]
[[Kategorija:DNK-vezujuće supstance]]</text>
      <sha1>9k7wruy6gnupb1u7t1zht5xk0o591ju</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Velika istočna kriza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536678</id>
    <revision>
      <id>3925885</id>
      <parentid>3921975</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:53:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47265" sha1="kjno6qei5zj0n7d3lfb2gl159tll1ej" xml:space="preserve">{{Infokutija vojni sukob
| sukob          = Velika istočna kriza
| dio            = [[Istočno pitanje|Istočnog pitanja]]
| slika          = Clash with Cherkessians.jpg
| velicina_slike = 300px
| alt            = Historijska ilustracija sukoba srpskih i osmanskih čerkeških snaga
| opis_slike     = Srpske snage u sukobu s osmanskim čerkeškim jedinicama tokom ratova 1876–1878.
| datum          = 1875–1878.
| mjesto         = [[Balkan]]&lt;br&gt;[[Kavkaz]] {{Malo|(tokom Rusko-osmanskog rata)}}
| teritorija     =
* stvaranje autonomne [[Kneževina Bugarska|Kneževine Bugarske]] i [[Istočna Rumelija|Istočne Rumelije]]
* međunarodno priznanje nezavisnosti [[Kneževina Srbija|Srbije]], [[Kneževina Crna Gora|Crne Gore]] i [[Rumunija|Rumunije]]
* [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine|austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine]]
* teritorijalna proširenja Srbije, Crne Gore, Rumunije i Rusije
* [[Kars]], [[Ardahan]] i [[Batum]] pripali [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]]
| rezultat       = [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinski sporazum]]
}}

'''Velika istočna kriza''' bila je politička, vojna i diplomatska kriza koja je od 1875. do 1878. zahvatila evropske oblasti [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] i širi Balkan te predstavljala jednu od najvažnijih faza [[Istočno pitanje|Istočnog pitanja]]. Započela je ustankom protiv osmanske vlasti u [[Hercegovina|Hercegovini]] u ljeto 1875, koji se proširio i na dijelove Bosne, a zatim prerasla u niz međusobno povezanih ustanaka, ratova i diplomatskih intervencija evropskih velikih sila. Tokom krize izbili su Aprilski ustanak u bugarskim oblastima, ratovi Srbije i Crne Gore s Osmanskim Carstvom te Rusko-osmanski rat 1877-1878.&lt;ref name=&quot;Schulz2011&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Schulz
 |first=Matthias
 |chapter=The guarantees of humanity: the Concert of Europe and the origins of the Russo–Ottoman War of 1877
 |editor-last1=Simms
 |editor-first1=Brendan
 |editor-last2=Trim
 |editor-first2=D. J. B.
 |title=Humanitarian Intervention: A History
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2011
 |pages=184–204
 |doi=10.1017/CBO9780511921292.008
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Ković
 |first=Miloš
 |title=The Beginning of the 1875 Serbian Uprising in Herzegovina: The British Perspective
 |journal=Balcanica
 |issue=41
 |year=2010
 |pages=55–71
 |doi=10.2298/BALC1041055K
}}&lt;/ref&gt;

Kriza je izbila u širem kontekstu slabljenja osmanskog položaja na Balkanu, neriješenih društvenih i agrarnih pitanja, razvoja nacionalnih pokreta, suparništva velikih sila i finansijskih teškoća Osmanskog Carstva. U Bosni i Hercegovini britanski diplomatski izvori koje analizira Miloš Ković neposredne uzroke ustanka prvenstveno povezuju s agrarnim nezadovoljstvom i načinom ubiranja desetine. Uloga susjednih država i drugih vanjskih aktera u izbijanju i razvoju ustanka različito je ocjenjivana.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;

Niz diplomatskih pokušaja, među kojima su bili Andrašijeva nota, Berlinski memorandum, [[Carigradska konferencija]] i Londonski protokol, nije doveo do sporazuma kojim bi kriza bila okončana. Nakon osmanskog odbijanja Londonskog protokola Rusija je u aprilu 1877. objavila rat Osmanskom Carstvu. Ruska pobjeda dovela je do [[Sanstefanski mir|Sanstefanskog mira]] u martu 1878, ali su njegova rješenja ubrzo podvrgnuta međunarodnoj reviziji zbog protivljenja drugih velikih sila povećanju ruskog utjecaja.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-325&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FRUS1878-SanStefano&quot; /&gt;

Diplomatska faza krize završena je [[Berlinski kongres|Berlinskim kongresom]] i [[Berlinski sporazum (1878)|Berlinskim sporazumom]] od 13. jula 1878. Sporazumom je međunarodno priznata nezavisnost Srbije, Crne Gore i Rumunije, uspostavljena autonomna Kneževina Bugarska, a Istočna Rumelija uređena kao autonomna osmanska provincija. Rusija je zadržala dio teritorijalnih dobitaka na Kavkazu, dok je Austro-Ugarska dobila pravo da okupira i administrira Bosnu i Hercegovinu. Provođenje te odluke u Bosni i Hercegovini izazvalo je oružani otpor i novu vojnu kampanju tokom ljeta 1878.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Velika istočna kriza izazvala je i masovna raseljavanja stanovništva te snažnu međunarodnu političku i humanitarnu mobilizaciju. Izvještaji o nasilju nad civilima, naročito tokom gušenja bugarskog ustanka i Rusko-osmanskog rata, snažno su odjeknuli u evropskoj javnosti, a tokom krize proširilo se i djelovanje ranog međunarodnog humanitarnog pokreta.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Ruprecht
 |first=Adrian
 |title=The Great Eastern Crisis (1875–1878) as a global humanitarian moment
 |journal=Journal of Global History
 |volume=16
 |issue=2
 |year=2021
 |pages=159–184
 |doi=10.1017/S1740022821000085
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Methodieva2025&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Methodieva
 |first=Milena
 |title=Becoming a Muhacir: Writings and Narratives of Displacement in the Late Ottoman Empire
 |journal=International Journal of Middle East Studies
 |volume=57
 |issue=3
 |year=2025
 |pages=494–513
 |doi=10.1017/S0020743825101049
}}&lt;/ref&gt;

== Pozadina ==
{{Glavni|Istočno pitanje}}

=== Istočno pitanje i interesi velikih sila ===

Velika istočna kriza razvila se u okviru Istočnog pitanja, dugotrajnog međunarodnog problema povezanog sa slabljenjem osmanske moći i suparništvom evropskih sila oko političke budućnosti teritorija Osmanskog Carstva. Tokom 19. stoljeća osmanski teritorijalni gubici, stvaranje autonomnih i nezavisnih balkanskih političkih jedinica te sve veće uključivanje evropskih sila učinili su položaj osmanskih provincija na Balkanu jednim od važnih pitanja evropske diplomatije.&lt;ref name=&quot;Schulz2011&quot; /&gt;

[[Rusko Carstvo]] nastojalo je sačuvati i proširiti politički utjecaj na Balkanu i među pravoslavnim stanovništvom Osmanskog Carstva. [[Austro-Ugarska]] je posebnu pažnju posvećivala susjednoj Bosni i Hercegovini. Britanska politika povezivala je očuvanje osmanskog teritorijalnog integriteta s evropskom ravnotežom snaga i ograničavanjem ruskog širenja. Njemačko Carstvo pod [[Otto von Bismarck|Ottom von Bismarckom]] nastojalo je održati saradnju Rusije i Austro-Ugarske, pa je ustanak u Bosni i Hercegovini ubrzo dobio širi međunarodni značaj.&lt;ref name=&quot;Schulz2011&quot; /&gt;

Interesi velikih sila mijenjali su se tokom krize. Prema historičaru Stevenu Belleru, austrougarski ministar vanjskih poslova [[Gyula Andrássy]] zalagao se 1878. za okupaciju Bosne i Hercegovine umjesto neposredne aneksije i zbog unutrašnje dualističke ravnoteže Monarhije, koju bi uključivanje dodatnog slavenskog stanovništva moglo dodatno opteretiti.&lt;ref name=&quot;Beller2018&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Beller
 |first=Steven
 |chapter=1867–1879: Liberalisation
 |title=The Habsburg Monarchy 1815–1918
 |url=https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000bell
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2018
 |pages=[https://archive.org/details/habsburgmonarchy0000bell/page/128 128]–159
 |doi=10.1017/9781316135679.006
}}&lt;/ref&gt;

=== Političke i društvene prilike u Osmanskom Carstvu ===

Osmanska država je od 1839. provodila niz reformi poznatih kao [[Tanzimat]]. Njima su centralne vlasti nastojale reorganizirati upravu, vojsku, pravni poredak i poreski sistem te ojačati djelovanje države u provincijama. Reformski proces trajao je nekoliko decenija i nije se jednako provodio u svim dijelovima Carstva.&lt;ref name=&quot;Findley2008&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Findley
 |first=Carter V.
 |chapter=The Tanzimat II
 |editor-last=Kasaba
 |editor-first=Reşat
 |title=The Cambridge History of Turkey
 |volume=4
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2008
 |pages=9–37
 |doi=10.1017/CHOL9780521620963.003
}}&lt;/ref&gt;

Na Balkanu su istovremeno jačali nacionalni pokreti i politički utjecaj postojećih autonomnih kneževina. [[Kneževina Srbija]] i [[Kneževina Crna Gora]] održavale su različite političke i društvene veze sa stanovništvom susjednih osmanskih oblasti. Događaje u Bosni i Hercegovini pomno su pratili i Austro-Ugarska, Rusija te politički krugovi izvan Osmanskog Carstva.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;

U [[Bosanski vilajet|Bosanskom vilajetu]] posebno je važno bilo agrarno pitanje. Odnosi između zemljoposjednika i zavisnog seljaštva, poreska opterećenja i način ubiranja desetine stvarali su dugotrajno nezadovoljstvo među dijelom kršćanskog seoskog stanovništva. Ković, analizirajući britanske diplomatske izvore i stariju historiografiju, navodi da su britanski izvori neposredni uzrok ustanka u Hercegovini 1875. prvenstveno vidjeli u agrarnom nezadovoljstvu, naročito u načinu prikupljanja desetine.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;

Uloga vanjskih aktera ostala je predmet različitih tumačenja. Savremenici i kasniji historičari nisu jednako ocjenjivali ulogu Srbije, Crne Gore, Rusije, Austro-Ugarske i panslavističkih organizacija u pripremi i razvoju ustanka.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;

=== Finansijska kriza Osmanskog Carstva ===

Finansijski položaj Osmanskog Carstva pogoršavao se tokom decenija koje su prethodile Velikoj istočnoj krizi. Porta je prvi veliki strani zajam uzela tokom [[Krimski rat|Krimskog rata]] 1854, nakon čega je zaduživanje na evropskim finansijskim tržištima postalo sve značajniji izvor državnog finansiranja.&lt;ref name=&quot;Eldem2005&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Eldem
 |first=Edhem
 |title=Ottoman financial integration with Europe: foreign loans, the Ottoman Bank and the Ottoman public debt
 |journal=European Review
 |volume=13
 |issue=3
 |year=2005
 |pages=431–445
 |doi=10.1017/S1062798705000554
}}&lt;/ref&gt;

Akumulacija novih zajmova tokom narednih decenija sve je više opterećivala državne finansije. Međunarodni finansijski poremećaji nakon 1873, smanjenje prihoda i unutrašnji problemi dodatno su otežali servisiranje javnog duga. U oktobru 1875. osmanska vlada prepolovila je isplate na javni dug, a tokom 1876. potpuno ih je obustavila.&lt;ref name=&quot;Pamuk1984&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Pamuk
 |first=Şevket
 |title=The Ottoman Empire in the “Great Depression” of 1873–1896
 |journal=The Journal of Economic History
 |volume=44
 |issue=1
 |year=1984
 |pages=107–118
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Stolz2022&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Stolz
 |first=Daniel A.
 |title='Impossible to provide an accurate estimate': the interested calculation of the Ottoman public debt, 1875–1881
 |journal=The British Journal for the History of Science
 |volume=55
 |issue=4
 |year=2022
 |pages=477–493
 |doi=10.1017/S0007087421000637
}}&lt;/ref&gt;

Finansijska kriza povećala je pritisak na državnu upravu, ali se izbijanje balkanskih ustanaka ne može objasniti samo finansijskim teškoćama. Njihovi neposredni uzroci zavisili su od lokalnih društvenih, političkih i agrarnih prilika.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;

Problem osmanskog javnog duga nastavljen je i nakon završetka Velike istočne krize. Godine 1881. osnovana je [[Uprava osmanskog javnog duga]], kojoj je povjereno prikupljanje dijela državnih prihoda radi servisiranja obaveza prema stranim povjeriocima.&lt;ref name=&quot;Eldem2005&quot; /&gt;

== Tok krize ==

=== Ustanak u Bosni i Hercegovini 1875. ===

Velika istočna kriza započela je ustankom protiv osmanske vlasti koji je u ljeto 1875. izbio u istočnoj Hercegovini, a zatim se proširio i na dijelove Bosne. Britanski diplomatski izvori početkom jula već su bilježili nemire. Nastavak sukoba tokom ljeta pokazao je da ih osmanske vlasti neće brzo lokalizirati i ugušiti.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Radusic2020&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Radušić
 |first=Edin
 |title=Narratives on the Beginning of the 1875-1878 Uprising in Bosnia and Herzegovina in the British Public Discourse
 |journal=Radovi (Historija, Historija umjetnosti, Arheologija)
 |volume=7
 |issue=2
 |year=2020
 |pages=145–179
 |doi=10.46352/23036974.2020.2.145
}}&lt;/ref&gt;

Uzroci ustanka bili su višestruki. Britanski diplomatski i novinski izvori koje analizira Ković neposredni uzrok pobune prvenstveno su nalazili u agrarnom nezadovoljstvu i načinu ubiranja desetine, dok su značaj vanjskog utjecaja Srbije, Crne Gore, Rusije i Austro-Ugarske različito ocjenjivali.&lt;ref name=&quot;Kovic2010&quot; /&gt;

Ustanak je ubrzo proizveo posljedice izvan osmanske teritorije. Izbjeglice su prelazile u susjednu Austro-Ugarsku i Crnu Goru, a vijesti o sukobima podsticale su političku i javnu mobilizaciju među južnoslavenskim stanovništvom izvan Bosne i Hercegovine. Produženje borbi i sve aktivnije uključivanje evropskih sila postepeno su pretvarali lokalni ustanak u međunarodnu krizu.&lt;ref name=&quot;Radusic2020&quot; /&gt;

=== Internacionalizacija krize i Andrašijeva nota ===

Produženje ustanka tokom druge polovine 1875. pretvorilo je događaje u Bosni i Hercegovini u pitanje evropske diplomatije. Austro-Ugarska je zbog neposredne granice, priliva izbjeglica i političkog odjeka unutar Monarhije imala poseban interes za smirivanje krize. Rusija i Njemačka nastojale su djelovati u okviru tadašnje saradnje triju careva.

Krajem decembra 1875. austrougarski ministar vanjskih poslova Gyula Andrássy pripremio je diplomatski prijedlog poznat kao '''Andrašijeva nota'''. Prijedlog je usaglašen s Rusijom i Njemačkom i sadržavao je reformske mjere kojima se pokušavalo pacificirati Bosnu i Hercegovinu bez neposredne promjene njenog međunarodnopravnog položaja.&lt;ref name=&quot;MosslangWhatmore2016&quot;&gt;{{Cite book
 |editor-last1=Mösslang
 |editor-first1=Markus
 |editor-last2=Whatmore
 |editor-first2=Helen
 |title=British Envoys to the Kaiserreich, 1871–1897
 |volume=I: 1871–1883
 |series=Camden Fifth Series 51
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2016
}}&lt;/ref&gt;

Osmanska vlada načelno je prihvatila reformski program, ali on nije doveo do prestanka pobune. Prema kasnijem zajedničkom memorandumu triju carskih sila, ustanici i izbjeglice nisu vjerovali da će ranije obećane reforme biti provedene bez djelotvornih evropskih garancija. Porta je, s druge strane, tvrdila da ozbiljnije reforme nije moguće provoditi dok traje oružani ustanak.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-325&quot; /&gt;

=== Bugarski ustanak i politička kriza 1876. ===

Dok je ustanak u Bosni i Hercegovini trajao, kriza se u proljeće 1876. proširila na bugarske oblasti Osmanskog Carstva. Krajem aprila revolucionarne grupe pokrenule su Aprilski ustanak protiv osmanske vlasti.&lt;ref name=&quot;Klose2021&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Klose
 |first=Fabian
 |chapter=The Protection of Christian Minorities in the Ottoman Empire as a Selective Practice of Imperial Intervention
 |title=In the Cause of Humanity: A History of Humanitarian Intervention in the Long Nineteenth Century
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2021
 |pages=162–207
 |doi=10.1017/9781009029186.012
}}&lt;/ref&gt;

Osmanske vlasti ugušile su ustanak regularnim i neregularnim snagama. Među pripadnicima neregularnih jedinica bilo je i muslimanskih izbjeglica s Kavkaza, uključujući Čerkeze.&lt;ref name=&quot;HamedTroyansky2025&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Hamed-Troyansky
 |first=Vladimir
 |title=Abandoned Land: Muslim Refugees' Property in the Post-Ottoman Balkans
 |journal=Past &amp; Present
 |year=2025
 |doi=10.1093/pastj/gtaf028
}}&lt;/ref&gt; Tokom gušenja pobune počinjeni su masakri nad kršćanskim civilima, a događaji u [[Batak (Bugarska)|Bataku]] dobili su posebno mjesto u evropskom javnom diskursu o nasilju u bugarskim oblastima.&lt;ref name=&quot;Klose2021&quot; /&gt;

[[Datoteka:Пиотровский. батакская резня. 1889 год.jpeg|mini|alt=Historijska slika koja prikazuje posljedice masakra u Bataku|Prikaz masakra u Bataku iz 1889. Nasilje tokom gušenja Aprilskog ustanka imalo je snažan međunarodni odjek.]]

Izvještaji Eugenea Schuylera, novinskog dopisnika Januariusa MacGahana i drugih posmatrača doprinijeli su snažnoj javnoj reakciji u Ujedinjenom Kraljevstvu. Liberalni političar [[William Ewart Gladstone]] uključio se u kampanju pamfletom ''Bulgarian Horrors and the Question of the East''.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

Kriza je zahvatila i osmanski politički vrh. Sultan [[Abdulaziz]] svrgnut je 30. maja 1876, a naslijedio ga je [[Murat V]].&lt;ref name=&quot;Ates2013&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Ateş
 |first=Sabri
 |chapter=The Borderland between the Crimean War and the Berlin Congress
 |title=Ottoman-Iranian Borderlands: Making a Boundary, 1843–1914
 |publisher=Cambridge University Press
 |year=2013
 |pages=186–228
 |doi=10.1017/CBO9781139522496.007
}}&lt;/ref&gt; Nakon njegove kratke vladavine, završene 31. augusta, na prijestolje je stupio [[Abdulhamid II]].&lt;ref name=&quot;Methodieva2025&quot; /&gt;

=== Berlinski memorandum ===

Neuspjeh Andrašijeve note, nastavak borbi u Bosni i Hercegovini i dodatno zaoštravanje krize naveli su Austro-Ugarsku, Njemačku i Rusiju na novu diplomatsku inicijativu. Njihovi predstavnici u maju 1876. usaglasili su '''Berlinski memorandum'''.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-325&quot;&gt;{{Cite web
 |title=No. 325. Mr. Maynard to Mr. Evarts
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d325
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1877
 |at=No. 325, 31 May 1877
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Memorandum je predlagao dvomjesečnu obustavu neprijateljstava u Bosni i Hercegovini i neposredne pregovore između Porte i predstavnika ustanika. Među predloženim mjerama bili su pomoć pri obnovi kuća i vjerskih objekata povratnika, uključivanje mješovite lokalne komisije u provođenje reformi, privremeno ograničavanje rasporeda osmanskih trupa, zadržavanje oružja kod kršćana i muslimana te konzularni nadzor nad provođenjem reformi i povratkom izbjeglica.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-325&quot; /&gt;

Tri carske sile ostavile su otvorenom mogućnost daljnjeg zajedničkog djelovanja ako primirje i reforme ne uspiju. Britanska vlada odbila je pristupiti memorandumu. Ministar vanjskih poslova lord Derby smatrao je da bi predloženo primirje moglo omogućiti ustanicima da ojačaju položaje, a London se protivio i predviđenoj ulozi stranih konzula u nadzoru reformi.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-325&quot; /&gt;

=== Ratovi Srbije i Crne Gore s Osmanskim Carstvom ===

Kriza je krajem juna 1876. prešla iz faze ustanaka i diplomatskog pritiska u otvoreni međudržavni rat. Kneževina Srbija objavila je rat Osmanskom Carstvu 30. juna, a Kneževina Crna Gora pridružila joj se 2. jula.&lt;ref name=&quot;MosslangWhatmore2016&quot; /&gt;

Srbija i Crna Gora nisu u rat ušle iz jednakog položaja, niti su njihove kampanje imale isti tok. Srpske snage tokom 1876. nisu uspjele ostvariti očekivane rezultate i našle su se u teškom vojnom položaju. U njihovim redovima djelovali su i dobrovoljci iz Rusije, dok su ruski panslavistički krugovi prikupljali novac i drugu pomoć za balkanske saveznike.&lt;ref name=&quot;Schulz2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

Ulazak Srbije i Crne Gore u rat dodatno je proširio krizu. Položaj balkanskih kneževina, mogućnost ruske intervencije i budućnost osmanskih evropskih provincija postali su neposredna pitanja evropske diplomatije i ravnoteže snaga.&lt;ref name=&quot;Schulz2011&quot; /&gt;

=== Diplomatski pokušaji rješavanja krize 1876-1877. ===

==== Carigradska konferencija ====

Nakon prekida većih borbi između Osmanskog Carstva i Srbije tokom jeseni 1876. evropske sile ponovo su pokušale postići diplomatsko rješenje. Predstavnici Austro-Ugarske, Francuske, Njemačke, Italije, Rusije i Ujedinjenog Kraljevstva okupili su se u Carigradu i održavali pripremne sastanke radi usaglašavanja zajedničkog programa.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-318&quot;&gt;{{Cite web
 |title=No. 318. Mr. Maynard to Mr. Fish
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d318
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1877
 |at=No. 318, 26 December 1876
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Prva plenarna sjednica [[Carigradska konferencija|Carigradske konferencije]] održana je 23. decembra 1876. Među vodećim evropskim predstavnicima bili su ruski ambasador Nikolaj Ignjatjev i britanski izaslanik lord Salisbury, a Osmansko Carstvo predstavljali su Safvet-paša i Edhem-paša.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-318&quot; /&gt;

Istog dana proglašen je prvi osmanski ustav, ''Kanun-ı Esasi''. Osmanska vlada kasnije se pozivala na vlastiti ustavni i reformski poredak kao argument protiv uspostavljanja posebnih režima međunarodnog nadzora u pojedinim provincijama.&lt;ref name=&quot;Findley2008&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;FRUS1877-318&quot; /&gt;

Prijedlozi velikih sila obuhvatali su posebna rješenja za Srbiju i Crnu Goru te širok reformski program za Bosnu, Hercegovinu i bugarske oblasti. Predviđeni su generalni guverneri imenovani uz saglasnost sila, izabrani lokalni organi, promjene u poreskom sistemu i sudstvu, vjerske slobode i sigurnosne reforme.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-319&quot;&gt;{{Cite web
 |title=No. 319. Mr. Maynard to Mr. Fish
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d319
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1877
 |at=No. 319, 30 January 1877
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Za Bosnu i Hercegovinu program je posebno predviđao mjere u vezi s agrarnim odnosima, povratkom izbjeglica, lokalnim prihodima i zabranom neregularnih vojnih jedinica. Provođenje reformi trebalo je pratiti putem međunarodnih kontrolnih komisija.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-319&quot; /&gt;

Porta je odbila završni zajednički prijedlog velikih sila, a konferencija je 20. januara 1877. završila bez sporazuma.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-319&quot; /&gt;

==== Londonski protokol ====

Nakon neuspjeha Carigradske konferencije diplomatski pregovori nastavljeni su tokom februara i marta 1877. Posljednji zajednički pokušaj velikih sila da spriječe izbijanje novog rata bio je '''Londonski protokol''', koji su 31. marta potpisali predstavnici Austro-Ugarske, Francuske, Njemačke, Italije, Rusije i Ujedinjenog Kraljevstva.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-322&quot;&gt;{{Cite web
 |title=No. 322. Mr. Maynard to Mr. Evarts
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1877/d322
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1877
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1877
 |at=No. 322, 25 April 1877
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Protokol je konstatirao da je mir između Porte i Srbije već zaključen, dok je u odnosima s Crnom Gorom još trebalo postići dogovor o granici i plovidbi Bojanom. Od Osmanskog Carstva traženo je da smanji snage na mirnodopski nivo i bez daljnjeg odlaganja počne provoditi reforme razmatrane na Carigradskoj konferenciji.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-322&quot; /&gt;

Britanska vlada potpisala je protokol uz posebnu izjavu prema kojoj bi on postao ništavan ako ne dovede do uzajamnog razoružavanja Rusije i Osmanskog Carstva i očuvanja mira. Ruska strana povezivala je vlastitu demobilizaciju s mirom s Crnom Gorom i ozbiljnim provođenjem osmanskih reformi.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-322&quot; /&gt;

Osmanska vlada odbila je protokol 9. aprila. Safvet-paša osporio je pravo sila da bez učešća Porte donose odluke o unutrašnjim poslovima Carstva i pozvao se na osmanski ustav, državni suverenitet i odredbe [[Pariški mir (1856)|Pariškog mira iz 1856.]] o neintervenciji.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-322&quot; /&gt;

Rusija je 24. aprila 1877. objavila rat Osmanskom Carstvu. Ruska vlada odluku je obrazlagala neuspjehom prethodnih diplomatskih pokušaja i neprovođenjem reformi. Britanska vlada osporavala je tvrdnju da su time iscrpljene mogućnosti diplomatskog rješenja.&lt;ref name=&quot;FRUS1877-325&quot; /&gt;

=== Rusko-osmanski rat 1877-1878. ===

Glavne operacije Rusko-osmanskog rata vođene su na Balkanu i Kavkazu. Na balkanskom ratištu ruska vojska prošla je preko Rumunije i Dunava te u početnoj fazi brzo napredovala u sjevernoj Bugarskoj.&lt;ref name=&quot;Akcakaya2023&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Akçakaya
 |first=Umut
 |title=How to Lost a War: Strategic Command Faults and Defeat in the Ottoman-Russian War of 1877-1878
 |journal=Vakanüvis – Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi
 |volume=8
 |issue=1
 |year=2023
 |pages=1–33
}}&lt;/ref&gt;

Rusko napredovanje usporeno je kod [[Pleven|Plevne]], gdje su osmanske snage pod Osman-pašom pružile višemjesečni otpor. Teške borbe vodile su se i za Šipski prijevoj, čije je zadržavanje bilo važno za ruske komunikacije preko Balkanskog gorja.&lt;ref name=&quot;Akcakaya2023&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;StatievShipka&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statiev
 |first=Alexander
 |title=The Thorns of the Wild Rose: Russian Ordeals at the Shipka Pass During the Russo-Turkish War of 1877–1878
 |journal=The Journal of Slavic Military Studies
 |volume=32
 |issue=3
 |year=2019
 |pages=367–387
 |doi=10.1080/13518046.2019.1646907
}}&lt;/ref&gt;

Nakon pada Plevne ruske snage ponovo su preuzele inicijativu. Tokom zime 1877–1878. prešle su Balkansko gorje i nastavile napredovanje prema Jedrenu i Carigradu.&lt;ref name=&quot;StatievBreakthrough&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Statiev
 |first=Alexander
 |title=A Hitch on the Path to Glory: The Breakthrough Across the Balkan Ridge During the Russo-Turkish War of 1877–78
 |journal=The Journal of Slavic Military Studies
 |volume=32
 |issue=4
 |year=2019
 |pages=507–525
 |doi=10.1080/13518046.2019.1684012
}}&lt;/ref&gt; Na kavkaskom frontu ruska vojska također je ostvarila teritorijalne dobitke, uključujući zauzimanje Karsa.

Početkom 1878. osmanski vojni položaj znatno se pogoršao. Porta je zatražila prekid neprijateljstava, a pregovori su doveli do preliminarnog mira u San Stefanu.

=== Sanstefanski mir ===
{{Glavni|Sanstefanski mir}}

Rusija i Osmansko Carstvo zaključili su 3. marta 1878. u San Stefanu, nedaleko od Carigrada, preliminarni mirovni sporazum kojim je okončan njihov rat.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-SanStefano&quot;&gt;{{Cite web
 |title=No. 510. Mr. Maynard to Mr. Evarts
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d515
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1878
 |at=No. 510; inclosure: Treaty of Peace of San Stefano, signed 3 March 1878
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Sporazum je priznao nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije te predvidio teritorijalna proširenja Srbije i Crne Gore. Za Bugarsku je predviđeno stvaranje velike autonomne tributne kneževine pod formalnim suverenitetom sultana, s kršćanskom vladom i vlastitom milicijom.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-SanStefano&quot; /&gt;

Bugarskog kneza trebalo je izabrati stanovništvo uz potvrdu Porte i saglasnost velikih sila. Organiziranje nove uprave povjereno je ruskom carskom komesaru, a ruske trupe trebale su privremeno ostati u kneževini tokom uspostavljanja nove uprave i milicije.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-SanStefano&quot; /&gt;

Sporazum je sadržavao i posebne odredbe o Bosni i Hercegovini. Članom 14. predviđeno je neposredno provođenje reformskog programa Carigradske konferencije, uz dodatno međudržavno usaglašavanje pojedinih odredbi. Zaostali porezi nisu trebali biti naplaćivani, a dio tekućih prihoda bio je namijenjen pomoći izbjeglicama i drugim žrtvama sukoba te lokalnim potrebama.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-SanStefano&quot; /&gt;

Rusiji je trebala biti vraćena južna Besarabija, dok je Rumuniji namijenjena teritorija u Dobrudži. Na Kavkazu su među teritorijama predviđenim za Rusiju bili Kars, Ardahan i Batum.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-SanStefano&quot; /&gt;

Sanstefansko rješenje nije prihvaćeno kao konačni evropski poredak. Britanska vlada osporavala je veličinu predviđene Bugarske, rusku ulogu u njenom uređenju i šire povećanje ruskog utjecaja. Također je tvrdila da se međunarodni ugovorni poredak iz 1856. i 1871. ne može trajno mijenjati samo bilateralnim rusko-osmanskim sporazumom.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Salisbury&quot;&gt;{{Cite web
 |title=The Marquis of Salisbury's circular
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d516
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1878
 |at=1 April 1878
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt; Ruska vlada osporavala je dio britanskih tumačenja svojih namjera i karaktera predviđenog bugarskog uređenja.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Salisbury&quot; /&gt;

Protivljenje Velike Britanije i Austro-Ugarske, zajedno s drugim neslaganjima među silama, dovelo je do sazivanja međunarodnog kongresa radi revizije sanstefanskih rješenja.

=== Berlinski kongres ===
{{Glavni|Berlinski kongres|Berlinski sporazum (1878)}}

Predstavnici velikih sila sastali su se u Berlinu u junu i julu 1878. radi revizije Sanstefanskog sporazuma. Kongres je omogućio kolektivno preuređenje prethodnog rusko-osmanskog sporazuma u skladu s odnosima i interesima evropskih velikih sila.&lt;ref name=&quot;Tzouvala2018&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Tzouvala
 |first=Ntina
 |title='These Ancient Arenas of Racial Struggles': International Law and the Balkans, 1878–1949
 |journal=European Journal of International Law
 |volume=29
 |issue=4
 |year=2018
 |pages=1149–1171
 |doi=10.1093/ejil/chy067
}}&lt;/ref&gt;

Kongres je izmijenio ključna teritorijalna rješenja iz San Stefana. Sanstefanski projekt velike bugarske kneževine znatno je sužen. Sjeverno od Balkanskog gorja i u Sofijskoj oblasti uspostavljena je autonomna [[Kneževina Bugarska]], dok je južno od planinskog lanca osnovana [[Istočna Rumelija]] s administrativnom autonomijom unutar Osmanskog Carstva.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot;&gt;{{Cite web
 |title=Treaty of Berlin
 |url=https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1878/d523
 |work=Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1878
 |publisher=United States Department of State, Office of the Historian
 |year=1878
 |at=Signed 13 July 1878
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Berlinski sporazum međunarodno je priznao nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije, uz teritorijalne promjene i obaveze u pogledu vjerske ravnopravnosti. Rusija je zadržala Kars, Ardahan i Batum, dok su neka druga područja koja su joj bila dodijeljena Sanstefanskim mirom vraćena Osmanskom Carstvu.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Za Bosnu i Hercegovinu presudan je bio član 25. Berlinskog sporazuma. Njime je Austro-Ugarskoj dato pravo da zemlju okupira i administrira. Osmanska uprava ostala je u Novopazarskom sandžaku, dok je Austro-Ugarska dobila pravo držanja garnizona i izgradnje vojnih i trgovačkih puteva u tom području.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Berlinski sporazum nije predstavljao formalnu aneksiju Bosne i Hercegovine. Zemlja je do austrougarske aneksije 1908. ''de jure'' ostala dio Osmanskog Carstva, iako je nakon 1878. njome upravljala Austro-Ugarska.&lt;ref name=&quot;Bumann2022&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Bumann
 |first=Ninja
 |title=Contesting Juridical Authority: Sharia, Marriage, and Morality in Habsburg Bosnia and Herzegovina
 |journal=Austrian History Yearbook
 |volume=53
 |year=2022
 |pages=150–168
 |doi=10.1017/S0067237822000054
}}&lt;/ref&gt;

=== Austrougarska okupacija Bosne i Hercegovine ===
{{Glavni|Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine}}

Odluka Berlinskog kongresa o okupaciji Bosne i Hercegovine nije provedena jednostavnom predajom vlasti. U Sarajevu je tokom jula jačao pokret za oružani otpor, a autoritet osmanske pokrajinske vlasti postepeno se urušavao.&lt;ref name=&quot;Baykal1979&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Baykal
 |first=Bekir Sitki
 |chapter=Pitanje Bosne i Hercegovine i osmanska država 1878. godine
 |editor-last=Ekmečić
 |editor-first=Milorad
 |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini
 |series=Posebna izdanja, knjiga XLIII, Odjeljenje društvenih nauka, knjiga 8
 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |location=Sarajevo
 |year=1979
 |pages=95–108
}}&lt;/ref&gt;

Prema Bekiru Sitkiju Baykalu, osmanska centralna vlast nije službeno pozvala na oružani otpor okupaciji. U osmanskim arhivskim dokumentima koje je analizirao Porta je početkom jula bosanskim vlastima naložila da bez nove odluke centralne vlade ne reagiraju oružjem na eventualni austrougarski napad.&lt;ref name=&quot;Baykal1979&quot; /&gt; Baykal također navodi da u pregledanoj arhivskoj građi nije pronašao dokument koji bi dokazao pretpostavku o tajnoj podršci Porte organiziranom otporu.

Dana 27. jula predstavnici pokreta u Sarajevu zatražili su povlačenje osmanskih pokrajinskih činovnika. Prema Hajrudinu Ćuriću, narednog dana proglašena je [[Narodna vlada Bosne i Hercegovine (1878)|Narodna vlada]]. Hafiz-paša zadržan je kao civilni poglavar protiv svoje volje, dok su Smail-beg Selmanović i Muhamed Hadžijamaković dobili vodeće vojne dužnosti.&lt;ref name=&quot;Curic1979&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Ćurić
 |first=Hajrudin
 |chapter=Bosanskohercegovački ustanak 1878. godine
 |editor-last=Ekmečić
 |editor-first=Milorad
 |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini
 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |location=Sarajevo
 |year=1979
 |pages=325–348
}}&lt;/ref&gt;

Nova vlast pokušavala je koordinirati odbranu i slala je komandante i jedinice prema drugim područjima, ali nije uspjela uspostaviti jedinstven operativni sistem za cijelu zemlju.&lt;ref name=&quot;Bojic1979&quot;&gt;{{Cite book
 |last=Bojić
 |first=Mehmedalija
 |chapter=Svrgavanje turske vlasti i odbrambeni rat Bosne i Hercegovine protiv austrougarske invazije 1878. godine
 |editor-last=Ekmečić
 |editor-first=Milorad
 |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini
 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |location=Sarajevo
 |year=1979
 |pages=71–94
}}&lt;/ref&gt;

Austrougarske snage prešle su granicu 29. jula i tokom narednih sedmica naišle na organiziran otpor u više dijelova Bosne i Hercegovine. Prema Bojićevoj rekonstrukciji, muslimansko stanovništvo činilo je glavninu organiziranih oružanih snaga otpora, dok su u političkim strukturama pokreta i pojedinim vojnim formacijama učestvovali i pripadnici drugih konfesionalnih zajednica.&lt;ref name=&quot;Bojic1979&quot; /&gt;

Narodna vlada prestala je djelovati neposredno prije pada Sarajeva. Bojić i Ćurić razlikuju se u pojedinostima hronologije njenog prestanka, ali oba prikaza smještaju njen kraj u dane neposredno prije austrougarskog napada na grad. Austrougarske snage zauzele su Sarajevo 19. augusta nakon teških borbi.&lt;ref name=&quot;Curic1979&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Bojic1979&quot; /&gt;

Pad Sarajeva nije odmah okončao oružani otpor. Borbe su se u pojedinim dijelovima Bosne i Hercegovine nastavile tokom narednih sedmica, dok su austrougarske snage postepeno uspostavljale kontrolu nad zemljom.&lt;ref name=&quot;Schindler2004&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Schindler
 |first=John R.
 |title=Defeating Balkan Insurgency: The Austro-Hungarian Army in Bosnia-Hercegovina, 1878–82
 |journal=Journal of Strategic Studies
 |volume=27
 |issue=3
 |year=2004
 |pages=528–552
 |doi=10.1080/1362369042000283010
}}&lt;/ref&gt;

== Međunarodno javno mnijenje i humanitarni odjek ==

Velika istočna kriza imala je značajan odjek izvan diplomatskih krugova i neposredno zahvaćenih područja Balkana. Historičar Adrian Ruprecht zbog intenziteta političke i humanitarne mobilizacije u Britaniji, Švicarskoj, Rusiji i Indiji krizu opisuje kao „globalni humanitarni trenutak“ u razvoju modernog transnacionalnog humanitarizma.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

=== Štampa i javne kampanje ===

Međunarodni interes za krizu rastao je već tokom ustanka u Bosni i Hercegovini, ali je posebno snažnu reakciju izazvalo gušenje Aprilskog ustanka u bugarskim oblastima. Izvještaji novinskih dopisnika, misionara i diplomata opisivali su ubistva civila i uništavanje naselja, a među najutjecajnijim bili su izvještaji Eugenea Schuylera i Januariusa MacGahana.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

U Ujedinjenom Kraljevstvu vijesti o nasilju u bugarskim oblastima izazvale su veliku javnu i političku kampanju. William Ewart Gladstone oštro je kritizirao osmansku politiku i dotadašnji britanski odnos prema Porti, a Istočno pitanje postalo je i predmet šireg britanskog stranačkog sukoba.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

Humanitarni i politički diskurs nije bio usmjeren isključivo na kršćanske žrtve. Tokom Rusko-osmanskog rata britanska štampa izvještavala je i o nasilju nad muslimanskim stanovništvom, dok su u Britaniji djelovale organizacije koje su prikupljale pomoć za osmanske ranjenike i druge žrtve rata.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

=== Humanitarne organizacije i pomoć ===

Kriza se odvijala tokom ranog razvoja međunarodnog pokreta Crvenog križa. U zimu 1875–1876. Međunarodni komitet Crvenog križa poslao je tri delegata u Crnu Goru radi pomoći ranjenicima, podrške stvaranju lokalnog društva za pomoć i širenja načela Ženevske konvencije iz 1864. Camille Meyre tu misiju opisuje kao prvu terensku misiju Međunarodnog komiteta Crvenog križa.&lt;ref name=&quot;Meyre2025&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Meyre
 |first=Camille
 |title=Cautious or zealous? The ICRC's humanitarian action in Montenegro (1875–1876)
 |journal=International Review of the Red Cross
 |volume=107
 |issue=930
 |year=2025
 |pages=1218–1240
 |doi=10.1017/S1816383125101008
}}&lt;/ref&gt;

Tokom ratova 1876–1878. humanitarne organizacije i nacionalna društva prikupljali su sanitetski materijal, medicinsko osoblje i novčanu pomoć za ranjenike i izbjeglice. Humanitarna pomoć pritom se često preplitala s političkom, vjerskom i nacionalnom solidarnošću prema pojedinim stranama u sukobima.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

=== Transnacionalna mobilizacija ===

Kriza je izazvala snažnu mobilizaciju u Ruskom Carstvu. Panslavistička društva, crkvene i građanske organizacije prikupljali su sredstva za balkanske ustanike i države, organizirali pomoć i podržavali odlazak dobrovoljaca.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

Odjek događaja proširio se i izvan Evrope. U Britanskoj Indiji muslimanske organizacije, uglednici i lokalne zajednice organizirali su skupove i prikupljali sredstva za pomoć Osmanskom Carstvu i njegovom stanovništvu. Ruprecht te različite kampanje smješta u širi proces internacionalizacije humanitarnog djelovanja tokom krize.&lt;ref name=&quot;Ruprecht2021&quot; /&gt;

== Posljedice ==

=== Teritorijalno i političko preuređenje Balkana ===

Velika istočna kriza dovela je do velikih promjena političke karte Balkana. Berlinskim sporazumom međunarodno je priznata nezavisnost Crne Gore, Srbije i Rumunije, uz teritorijalna proširenja i izmjene njihovih granica.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Rješenje bugarskog pitanja znatno se razlikovalo od onoga predviđenog Sanstefanskim mirom. Uspostavljena je autonomna Kneževina Bugarska, dok je južno od Balkanskog gorja osnovana Istočna Rumelija kao autonomna provincija Osmanskog Carstva. Makedonija i druge oblasti koje su prema Sanstefanskom sporazumu trebale ući u veliku bugarsku kneževinu ostale su pod neposrednijom osmanskom upravom.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Rumunija je priznanje nezavisnosti dobila uz teritorijalnu razmjenu. Rusiji je vraćen dio južne Besarabije, dok je Rumunija dobila Sjevernu Dobrudžu i područje dunavske delte. Na Kavkazu je Rusija zadržala Kars, Ardahan i Batum.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Berlinski sporazum ograničio je dio ruskih dobitaka iz San Stefana, ali nije obnovio stanje prije rata. Osmansko Carstvo izgubilo je znatan dio svojih evropskih teritorija i stanovništva, dok su Srbija, Crna Gora i Rumunija dobile međunarodno priznatu nezavisnost, a Bugarska vlastite autonomne političke institucije.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Methodieva2025&quot; /&gt;

=== Bosna i Hercegovina ===
{{Glavni|Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj}}

Bosna i Hercegovina dobila je položaj različit od ostalih osmanskih teritorija obuhvaćenih Berlinskim sporazumom. Članom 25. Austro-Ugarskoj je dato pravo da zemlju okupira i administrira, ali nije izvršena formalna aneksija.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;

Bosna i Hercegovina do 1908. ''de jure'' je ostala dio Osmanskog Carstva, dok je upravu nad zemljom vršila Austro-Ugarska.&lt;ref name=&quot;Bumann2022&quot; /&gt; U februaru 1879. poslovi uprave preneseni su Zajedničkom ministarstvu finansija, unutar kojeg je djelovao poseban odjel za Bosnu i Hercegovinu. Nadležnosti tog sistema dodatno su uređene 1880.&lt;ref name=&quot;Kasumovic2022&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kasumović
 |first=Amila
 |title=Understanding Colonial Archives: Reflections on Records from Habsburg Times in the Archives of Bosnia and Herzegovina
 |journal=Comparative Southeast European Studies
 |volume=70
 |issue=4
 |year=2022
 |pages=667–685
 |doi=10.1515/soeu-2022-0038
}}&lt;/ref&gt;

Nova uprava nije odmah ukinula postojeći osmanski pravni poredak. Dijelovi tanzimatskog zakonodavstva i pojedine sudske institucije nastavili su se primjenjivati, a austrougarske vlasti postepeno su ih mijenjale i uključivale u novi upravni sistem.&lt;ref name=&quot;Bumann2022&quot; /&gt;

=== Izbjeglice i demografske promjene ===

Ratovi, ustanci i promjene granica tokom 1875–1878. izazvali su masovna pomjeranja stanovništva. Posebno veliko raseljavanje pratilo je Rusko-osmanski rat, kada su stotine hiljada ljudi napustile područja zahvaćena borbama i teritorijalnim promjenama.&lt;ref name=&quot;Methodieva2025&quot; /&gt;

U građi koju analizira Methodieva najveći dio raseljenih činili su muslimani koji su napuštali područja pod ruskom okupacijom ili teritorije koje su nakon rata pripale novim balkanskim državama. Među izbjeglicama su, međutim, bili i Bugari, Jevreji, Grci i pripadnici drugih zajednica.&lt;ref name=&quot;Methodieva2025&quot; /&gt;

Pouzdano utvrđivanje ukupnog broja raseljenih nije moguće. Jedna osmanska medicinska komisija zabilježila je više od pola miliona muslimanskih izbjeglica s Balkana koji su prošli kroz Carigrad, ali taj podatak nije predstavljao ukupan broj raseljenih.&lt;ref name=&quot;Methodieva2025&quot; /&gt;

Promjene granica otvorile su i pitanje imovine stanovništva koje je napustilo novopripojena područja. Berlinski sporazum sadržavao je odredbe o državnoj, vakufskoj i privatnoj imovini na pojedinim teritorijama koje su pripale novim balkanskim državama.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt; Hamed-Troyansky pokazuje da su napuštena zemlja i imovinska prava muslimanskih izbjeglica postali važno pitanje u izgradnji postosmanskih balkanskih država.&lt;ref name=&quot;HamedTroyansky2025&quot; /&gt;

=== Nacionalni pokreti i međunarodne garancije ===

Berlinsko preuređenje Balkana nije riješilo sva nacionalna i teritorijalna pitanja otvorena tokom krize. Pojedine odluke Kongresa podstakle su nove političke mobilizacije i teritorijalne sporove.

Među Albancima je mogućnost ustupanja pojedinih oblasti susjednim balkanskim državama doprinijela političkoj mobilizaciji koja je 1878. dovela do stvaranja [[Prizrenska liga|Prizrenske lige]]. Liga je nastojala spriječiti ustupanje područja koja su njeni pripadnici smatrali albanskim i izboriti političko priznanje interesa albanskog stanovništva unutar Osmanskog Carstva.&lt;ref name=&quot;Sohrabi2018&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Sohrabi
 |first=Nader
 |title=Reluctant Nationalists, Imperial Nation-State, and Neo-Ottomanism: Turks, Albanians, and the Antinomies of the End of Empire
 |journal=Social Science History
 |volume=42
 |issue=4
 |year=2018
 |pages=835–870
 |doi=10.1017/ssh.2018.4
}}&lt;/ref&gt;

Berlinski sporazum povezao je priznanje nezavisnosti pojedinih balkanskih država s odredbama o vjerskoj ravnopravnosti i građanskim i političkim pravima.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt; Takve odredbe kasnije su u historiografiji često uključivane u dužu historiju međunarodne zaštite manjina. Savremena istraživanja, međutim, upozoravaju da pojam „manjine“ 1878. još nije imao političku i pravnu funkciju kakvu je stekao nakon Prvog svjetskog rata.&lt;ref name=&quot;DalleMulle2026&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Dalle Mulle
 |first=Emmanuel
 |title=The Switch: How Nationality Questions Morphed into Minority Questions and Were Confined to Eastern Europe in the Process
 |journal=Nationalities Papers
 |year=2026
 |pages=1–21
 |doi=10.1017/nps.2026.10135
}}&lt;/ref&gt;

Poseban značaj imao je član 61, kojim se Porta obavezala provesti reforme u provincijama naseljenim Armencima i o njihovom provođenju izvještavati velike sile.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt; Johnston i Steinberg ocjenjuju da je tom odredbom Armensko pitanje dobilo trajniju međunarodnu diplomatsku dimenziju. Raniji prijedlog neposrednijeg ruskog nadzora zamijenjen je neodređenijim kolektivnim nadzorom velikih sila, dok je provođenje obećanih reformi postalo važno pitanje armenskog političkog djelovanja u zapadnoj Evropi.&lt;ref name=&quot;JohnstonSteinberg2023&quot;&gt;{{Cite journal
 |last1=Johnston
 |first1=Jean-Michel
 |last2=Steinberg
 |first2=Oded Y.
 |title=Armenians, Jews, and Humanitarianism in the 'Age of Questions', 1830–1900
 |journal=The Historical Journal
 |volume=66
 |issue=1
 |year=2023
 |pages=72–100
 |doi=10.1017/S0018246X22000218
}}&lt;/ref&gt;

=== Odnosi velikih sila ===

Berlinski kongres omogućio je velikim silama da pregovorima riješe neposredni spor izazvan ruskom pobjedom nad Osmanskim Carstvom, ali nije uklonio njihova suparništva na Balkanu. Ruski položaj predviđen Sanstefanskim sporazumom oslabljen je evropskom revizijom, dok je Austro-Ugarska okupacijom Bosne i Hercegovine proširila svoje neposredno političko i vojno prisustvo na Balkanu.&lt;ref name=&quot;FRUS1878-Berlin&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Beller2018&quot; /&gt;

Kriza je posebno opteretila odnose Rusije i Austro-Ugarske. Njemačka se nakon krize čvršće povezala s Austro-Ugarskom, s kojom je 1879. sklopila [[Dvojni savez (1879)|Dvojni savez]].&lt;ref name=&quot;Beller2018&quot; /&gt;

Saradnja Njemačke, Austro-Ugarske i Rusije kasnije je obnovljena, ali se njihovi interesi na Balkanu nisu trajno uskladili. Berlinski poredak zato nije okončao Istočno pitanje, nego je uspostavio novi politički okvir unutar kojeg su se nastavili balkanski teritorijalni i međunarodni sporovi.

== Vidi također ==
* [[Istočno pitanje]]
* [[Berlinski kongres]]
* [[Austrougarsko osvajanje Bosne i Hercegovine]]
* [[Narodna vlada Bosne i Hercegovine (1878)]]
* [[Rusko–turski rat (1877-1878)|Rusko-osmanski rat 1877–1878.]]
* [[Prizrenska liga]]

{{Commonscat|Great Eastern Crisis (1875–78)}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Dodatna literatura ==
* {{Cite book
 |last=Anderson
 |first=M. S.
 |title=The Eastern Question, 1774–1923: A Study in International Relations
 |url=https://archive.org/details/easternquestion10000msan
 |publisher=Macmillan
 |location=London
 |year=1966
}}
* {{Cite book
 |last=Clay
 |first=Christopher
 |title=Gold for the Sultan: Western Bankers and Ottoman Finance, 1856–1881
 |url=https://archive.org/details/goldforsultanwes0000clay
 |publisher=I.B. Tauris
 |location=London
 |year=2000
 |isbn=9781860644764
}}
* {{Cite book
 |editor-last1=Yavuz
 |editor-first1=M. Hakan
 |editor-last2=Sluglett
 |editor-first2=Peter
 |title=War and Diplomacy: The Russo-Turkish War of 1877–1878 and the Treaty of Berlin
 |publisher=University of Utah Press
 |location=Salt Lake City
 |year=2011
 |isbn=9781607811503
}}
* {{Cite book
 |editor-last=Ekmečić
 |editor-first=Milorad
 |title=Otpor austrougarskoj okupaciji 1878. godine u Bosni i Hercegovini
 |publisher=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |location=Sarajevo
 |year=1979
}}

{{Velika istočna kriza}}

[[Kategorija:Velika istočna kriza]]
[[Kategorija:Historija Balkana]]
[[Kategorija:Historija Osmanskog Carstva]]</text>
      <sha1>kjno6qei5zj0n7d3lfb2gl159tll1ej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536684</id>
    <revision>
      <id>3925832</id>
      <parentid>3923218</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:42:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16942" sha1="swmwehs14hnmpidn0azs71ebo02ywgl" xml:space="preserve">{{Infokutija muzej
| ime                = Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
| logo               = Museum of literature BH logo.png
| logo_uspravno      = 0.9
| logo_alt           = Logo Muzeja književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
| logo_opis          = Logo Muzeja
| slika              = Rodna kuća Vladislava Skakića (Muzej književnosti) 1.jpg
| slika_uspravno     = 1.1
| alt                = Historijska kuća u Sarajevu u kojoj je smješten Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
| opis               = Zgrada Muzeja
| koordinate         = {{Coord|43|51|27.98|N|18|25|35.99|E|display=inline,title}}
| osnovan            = {{Početni datum|1961|4|27}}
| lokacija           = Sime Milutinovića Sarajlije 7, [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]]
| vrsta              = muzej književnosti i pozorišne umjetnosti
| kolekcije          = književne zbirke&lt;br&gt;pozorišne zbirke
| direktor           = Šejla Šehabović&lt;ref name=&quot;FENA2026&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://fena.ba/article/1688121/sehabovic-sve-sto-je-ostalo-izlozba-nastala-digitalizacijom-muzejske-zbirke-kamernog-teatra
 |title=Šehabović: 'Sve što je ostalo' izložba nastala digitalizacijom muzejske zbirke Kamernog teatra
 |publisher=FENA
 |date=14. 7. 2026
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;
| veb-sajt           = {{URL|https://mkpubih.com/}}
}}
'''Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine''' muzejska je ustanova kulture u [[Sarajevo|Sarajevu]] koja prikuplja, čuva, stručno obrađuje i predstavlja građu povezanu s [[Književnost|književnošću]] i [[Pozorište|pozorišnom umjetnošću]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].&lt;ref name=&quot;MuzejIstrazivaci&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://mkpubih.com/posjetiteljice-oci-istrazivacice-i/
 |title=Istraživači(ce)
 |website=Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt; Osnovan je 27. aprila 1961. kao Muzej književnosti Bosne i Hercegovine, nakon priprema koje su počele 1955. godine. U njegovom osnivanju posebno se istakla književnica i kustosica [[Razija Handžić]], koja je postala prva direktorica ustanove.&lt;ref name=&quot;Kaniecka8&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kaniecka
 |first=Dominika
 |title=Museum of Literature and Performing Arts of Bosnia and Herzegovina – the Difficult Heritage of a Nationally Heterogeneous Country
 |journal=Slavia Meridionalis
 |volume=24
 |year=2024
 |pages=7–9
 |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/download/sm.3213/8568/24235
 |doi=10.11649/sm.3213
 |language=en
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Maglajlić
 |first=Mehdija
 |title=Dokumenti – najpouzdaniji svjedoci vremena
 |journal=Muzeologija
 |volume=43/44
 |year=2006
 |pages=142–148
 |url=https://hrcak.srce.hr/file/114229
 |access-date=20. 8. 2026
 |archive-date=17. 9. 2024
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240917130617/https://hrcak.srce.hr/file/114229
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

Saradnici Muzeja počeli su sistematski prikupljati i proučavati pozorišnu građu 1969. Proširenje djelatnosti pravno je uređeno 1977, kada je ustanova dobila današnji naziv.&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Kaniecka9&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kaniecka
 |first=Dominika
 |title=Museum of Literature and Performing Arts of Bosnia and Herzegovina – the Difficult Heritage of a Nationally Heterogeneous Country
 |journal=Slavia Meridionalis
 |volume=24
 |year=2024
 |pages=9–11
 |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/download/sm.3213/8568/24235
 |doi=10.11649/sm.3213
 |language=en
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt; Od osnivanja je smješten u historijskoj kući u Ulici Sime Milutinovića Sarajlije, zaštićenoj kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;MuzejOnama&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://mkpubih.com/
 |title=O nama
 |website=Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;KONS&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-lista
 |title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine
 |publisher=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;
== Historija ==
=== Osnivanje i prve zbirke ===
Rasprave o osnivanju posebnog muzeja posvećenog književnosti u Sarajevu počele su 1955. U njima su učestvovali književnici, intelektualci i kulturni radnici, a među najangažiranijima bila je Razija Handžić, tada kustosica književnih zbirki [[Muzej Sarajeva|Muzeja grada Sarajeva]]. Osnovu buduće ustanove činila je ranije prikupljena književna građa, uključujući zbirke i predmete povezane sa [[Silvije Strahimir Kranjčević|Silvijem Strahimirom Kranjčevićem]] i [[Petar Kočić|Petrom Kočićem]].&lt;ref name=&quot;Kaniecka8&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot;/&gt;

Formalni početak rada označilo je ''Rješenje o osnivanju muzeja književnosti'' od 27. aprila 1961, doneseno na osnovu Zakona o muzejima. Handžić je imenovana prvom direktoricom. Osnivačkim aktom među zadacima Muzeja navedeni su prikupljanje i zaštita građe o životu i radu književnika povezanih s Bosnom i Hercegovinom, njena stručna i muzeološka obrada te korištenje u izložbenom i naučnoistraživačkom radu.&lt;ref name=&quot;Kaniecka8&quot; /&gt;

U prvim godinama Muzej nije imao dovoljno izložbenog prostora pa je rad bio prvenstveno usmjeren na prikupljanje, sređivanje i obradu građe. Prva izložba pripremljena iz vlastitih fondova bila je posvećena životu i djelu Petra Kočića i predstavljena je u prostorijama Muzeja grada Sarajeva. Privremene izložbe i narednih su godina često održavane izvan zgrade Muzeja.&lt;ref name=&quot;Kaniecka9&quot; /&gt;
=== Proširenje na pozorišnu umjetnost ===
Od 1969. saradnici Muzeja sistematski su prikupljali i proučavali građu iz oblasti pozorišne umjetnosti. Razvoj ove djelatnosti doveo je do formiranja posebnog područja rada posvećenog pozorištu, a 1977. proširenje djelatnosti pravno je uređeno i odraženo u nazivu ustanove.&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kaniecka9&quot;/&gt;

Povodom 25. godišnjice Muzeja 1986. otvorena je izložba ''Izbor iz književnih zbirki muzeja''. Dio izloženih predmeta poslije je poslužio kao manja stalna postavka. Fondovi su se širili kupovinom i donacijama, a postepeno su uređivani i depoi za smještaj građe.&lt;ref name=&quot;Kaniecka10&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kaniecka
 |first=Dominika
 |title=Museum of Literature and Performing Arts of Bosnia and Herzegovina – the Difficult Heritage of a Nationally Heterogeneous Country
 |journal=Slavia Meridionalis
 |volume=24
 |year=2024
 |pages=10–11
 |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/download/sm.3213/8568/24235
 |doi=10.11649/sm.3213
 |language=en
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== Rad tokom rata 1992-1995. ===
Muzej je nastavio djelovati tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. Godine 1992. dio prostorija prilagođen je za izložbenu djelatnost i u njima je uspostavljena [[#Galerija Mak|Galerija Mak]], nazvana po pjesniku [[Mak Dizdar|Maku Dizdaru]]. Tokom rata u galeriji su održavane izložbe, promocije knjiga i pozorišni programi.&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KanieckaRat&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kaniecka
 |first=Dominika
 |title=Museum of Literature and Performing Arts of Bosnia and Herzegovina – the Difficult Heritage of a Nationally Heterogeneous Country
 |journal=Slavia Meridionalis
 |volume=24
 |year=2024
 |pages=11–12
 |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/download/sm.3213/8568/24235
 |doi=10.11649/sm.3213
 |language=en
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== Poslijeratni period ===
Rad Muzeja nakon rata obilježili su problemi s redovnim finansiranjem i upravljanjem, dok su izložbeni, istraživački i izdavački programi nastavljeni.&lt;ref name=&quot;KanieckaSavremeno&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kaniecka
 |first=Dominika
 |title=Museum of Literature and Performing Arts of Bosnia and Herzegovina – the Difficult Heritage of a Nationally Heterogeneous Country
 |journal=Slavia Meridionalis
 |volume=24
 |year=2024
 |pages=12–18
 |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/download/sm.3213/8568/24235
 |doi=10.11649/sm.3213
 |language=en
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Šejla Šehabović imenovana je direktoricom 2013. U narednim godinama obnovljena je stalna postavka, ponovo je pokrenut časopis ''[[Baština]]'', a pokrenuti su i projekti digitalizacije i poboljšanja uslova čuvanja građe.&lt;ref name=&quot;FENA2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanieckaSavremeno&quot; /&gt;
== Zbirke ==
Prema podacima Muzeja, književna i pozorišna građa zajedno obuhvata oko 50.000 eksponata. Zbirke sadrže originalne rukopise, korespondenciju, dokumente, fotografije, lične predmete, biblioteke autora i književnih kritičara, dijelove enterijera, plakate i programe, scenske fotografije te ostavštine pozorišnih umjetnika.&lt;ref name=&quot;MuzejIstrazivaci&quot;/&gt;
=== Književne zbirke ===
[[Datoteka:Branko Ćopić u muzeju.jpg|mini|desno|Dio muzejske postavke s građom povezanom s [[Branko Ćopić|Brankom Ćopićem]].]]
Književne zbirke najvećim su dijelom organizirane prema pojedinim autorima. Osim rukopisa i dokumenata, obuhvataju prepisku, fotografije, lične predmete, autorske biblioteke i dijelove radnih prostora. Među sačuvanim cjelinama nalazi se i radna soba Silvija Strahimira Kranjčevića.&lt;ref name=&quot;MuzejIstrazivaci&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Kaniecka10&quot;/&gt;

Značajan dio fonda nastao je donacijama književnika. [[Meša Selimović]] poklonio je Muzeju rukopis romana ''[[Derviš i smrt]]'' i arhiv časopisa ''[[Brazda]]'', dok je [[Ivo Andrić]] darovao dvije verzije rukopisa romana ''[[Na Drini ćuprija]]'', nalivpero i prijevode svojih djela na strane jezike.&lt;ref name=&quot;Kaniecka10&quot; /&gt;

Zbirke se i dalje dopunjavaju. U decembru 2022. potpisan je sporazum o otkupu građe iz ostavštine [[Karim Zaimović|Karima Zaimovića]] i formiranju zbirke „Karim Zaimović“, najavljene kao 68. književna zbirka Muzeja.&lt;ref name=&quot;Karim2022&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://mkpubih.com/2022/12/26/nakon-puno-godina-muzej-dobio-novu-zbirku-otkupljena-grada-od-porodice-karima-zaimovica/
 |title=Nakon puno godina Muzej dobio novu zbirku: Otkupljena građa od porodice Karima Zaimovića
 |website=Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |date=26. 12. 2022
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;
=== Pozorišne zbirke ===
[[Datoteka:Plakat premijere drame Mirazka.jpg|mini|lijevo|Plakat za predstavu ''Mirazka (Bogata baštinica)'' [[Edhem Mulabdić|Edhema Mulabdića]] iz 1944, primjer pozorišne građe iz fonda Muzeja.]]
Pozorišna građa obuhvata plakate i programe predstava bosanskohercegovačkih pozorišta, scenske i individualne fotografije te zbirke povezane s glumcima, rediteljima, scenografima, kostimografima, dirigentima, opernim i baletnim umjetnicima.&lt;ref name=&quot;MuzejIstrazivaci&quot;/&gt;
== Stalna postavka ==
Stalna postavka obnovljena je 2016. povodom 55. godišnjice Muzeja. U književnom dijelu predstavljeni su izabrani predmeti iz zbirki deset pisaca: Silvija Strahimira Kranjčevića, Petra Kočića, [[Kalmi Baruh|Kalmija Baruha]], [[Isak Samokovlija|Isaka Samokovlije]], [[Zija Dizdarević|Zije Dizdarevića]], [[Branko Ćopić|Branka Ćopića]], [[Hasan Kikić|Hasana Kikića]], Maka Dizdara, Meše Selimovića i Ive Andrića.&lt;ref name=&quot;MuzejOnama&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KanieckaPostavka&quot;&gt;{{Cite journal
 |last=Kaniecka
 |first=Dominika
 |title=Museum of Literature and Performing Arts of Bosnia and Herzegovina – the Difficult Heritage of a Nationally Heterogeneous Country
 |journal=Slavia Meridionalis
 |volume=24
 |year=2024
 |pages=15–17
 |url=https://journals.ispan.edu.pl/index.php/sm/article/download/sm.3213/8568/24235
 |doi=10.11649/sm.3213
 |language=en
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Obnovom 2016. u stalnu postavku prvi put je uključen i pozorišni odjel. U njemu je predstavljen pregled historije pozorišta u Bosni i Hercegovini i izbor građe povezane s devet pozorišnih umjetnika i umjetnica.&lt;ref name=&quot;MuzejOnama&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanieckaPostavka&quot; /&gt;
== Istraživačka i izdavačka djelatnost ==
Građa Muzeja koristi se u naučnoistraživačkom radu i pri izradi disertacija, a vanjskim istraživačima dostupna je uz prethodnu najavu.&lt;ref name=&quot;MuzejIstrazivaci&quot;/&gt;

Muzej je objavljivao monografske i prigodne publikacije o književnicima i književnoj baštini, kataloge izložbi i stručni časopis ''Baština''. Među ranijim izdanjima bila je ''Mapa književne baštine Bosne i Hercegovine'' iz 1989. Dva broja ''Baštine'' objavljena su prije rata, a časopis je ponovo pokrenut 2015. i 2016. godine.&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;KanieckaSavremeno&quot; /&gt;
== Galerija Mak ==
Galerija Mak nalazi se u prizemlju zgrade Muzeja. Nastala je 1992. adaptacijom dijela prostorija u izložbeni prostor, a nazvana je po Maku Dizdaru. Tokom rata korištena je za izložbe, književne promocije i druge kulturne programe.&lt;ref name=&quot;Maglajlic2006&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;KanieckaRat&quot;/&gt;
Galeriju čine tri povezane prostorije ukupne površine oko 100 m². Osim za muzejske izložbe, koristi se za kulturno-umjetničke manifestacije, promocije, konferencije i gostujuće programe.&lt;ref name=&quot;GalerijaMak&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://mkpubih.com/galerija-mak/
 |title=Galerija Mak
 |website=Muzej književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;
== Zgrada ==
{{Glavni|Rodna kuća Vladislava Skarića}}
Muzej se od 1961. nalazi u historijskoj kući u Ulici Sime Milutinovića Sarajlije. Prema podacima Muzeja, kuća se datira u sredinu 19. vijeka. Prvobitno je pripadala porodici Skarić, a kasnije porodici Despić.&lt;ref name=&quot;MuzejOnama&quot;/&gt;

Objekat je na [[Spisak nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine u Sarajevu|Listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine]] evidentiran pod nazivom „Rodna kuća Vladislava Skarića (Kuća Jeftana Despića, Objekat Muzeja književnosti i pozorišne umjetnosti BiH)“.&lt;ref name=&quot;KONS&quot; /&gt;

Fasada kuće ukrašena je reljefima kiparice [[Iva Despić-Simonović|Ive Despić]]. Iznad ulaza u stalnu postavku nalazi se reljef sa stiliziranim pticama uz šadrvan, čija se reprodukcija koristi kao logo Muzeja.&lt;ref name=&quot;MuzejOnama&quot; /&gt;
== Pravni položaj i finansiranje ==
Muzej je osnovan propisima tadašnje [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina|Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine]]. Ured visokog predstavnika je 2024. naveo da Muzej djelatnost obavlja prema Zakonu o muzejskoj djelatnosti Republike Bosne i Hercegovine iz 1993, s izmjenama iz 1994. godine. U istom nalogu navedeno je da su propisi kojima su uređeni status i djelatnost ovih ustanova [[Republika Bosna i Hercegovina|Republiku Bosnu i Hercegovinu]] određivali kao njihovog jedinog osnivača i vlasnika.&lt;ref name=&quot;OHR2024&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://www.ohr.int/nalog-kojim-se-podrzava-funkcioniranje-nacionalne-i-univerzitetske-biblioteke-bosne-i-hercegovine-i-drugih-ustanova-kulture-od-znacaja-za-bosnu-i-hercegovinu/
 |title=Nalog kojim se podržava funkcioniranje Nacionalne i univerzitetske biblioteke Bosne i Hercegovine i drugih ustanova kulture od značaja za Bosnu i Hercegovinu
 |publisher=Ured visokog predstavnika
 |date=21. 11. 2024
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

U poslijeratnom periodu nisu doneseni novi državni propisi kojima bi se cjelovito uredili upravljanje i finansiranje Muzeja i drugih ustanova kulture obuhvaćenih tim pravnim pitanjem. Zbog neredovnog finansiranja rad Muzeja tokom velikog dijela tog perioda zavisio je od grantova i drugih izvora sredstava.&lt;ref name=&quot;KanieckaSavremeno&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;OHR2024&quot; /&gt;

[[Skupština Kantona Sarajevo]] 2024. donijela je Zakon o privremenom preuzimanju sufinansiranja institucija kulture i obrazovanja čiji je osnivač Bosna i Hercegovina. Muzej je jedna od ustanova obuhvaćenih tim zakonom, kojim je [[Kanton Sarajevo]] privremeno preuzeo dio njihovog sufinansiranja.&lt;ref name=&quot;KS2024&quot;&gt;{{Cite web
 |url=https://www.sluzbenilist.ba/page/i/NWeiz4eBmtA%3D
 |title=Službene novine Kantona Sarajevo, broj 17/24
 |website=Službeni list Bosne i Hercegovine
 |date=3. 5. 2024
 |access-date=20. 8. 2026
}}&lt;/ref&gt;

Nalogom visokog predstavnika iz novembra 2024. uveden je privremeni mehanizam za rukovođenje u slučaju upražnjenog mjesta direktora u sedam ustanova kulture od značaja za Bosnu i Hercegovinu, među kojima je i Muzej. Nalogom je također određeno da nadležni organi Bosne i Hercegovine predlože zakonodavstvo kojim bi se uredili upravljanje i finansiranje tih ustanova.&lt;ref name=&quot;OHR2024&quot; /&gt;
== Vidi također ==
* [[Rodna kuća Vladislava Skarića]]
== Reference ==
{{Refspisak}}
== Vanjski linkovi ==
* [https://mkpubih.com/ Zvanična stranica Muzeja književnosti i pozorišne umjetnosti Bosne i Hercegovine]
* {{Commonscat|Museum of Literature and Theater Arts of Bosnia and Herzegovina}}
{{Sarajevski muzeji}}

[[Kategorija:Muzeji u Sarajevu]]</text>
      <sha1>swmwehs14hnmpidn0azs71ebo02ywgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Emily Watson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536720</id>
    <revision>
      <id>3925868</id>
      <parentid>3922154</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11935" sha1="cbowf57mrpqhvjq7u3n4o5vpekw3bzv" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| ime = Emily Watson
| honorific_suffix = [[Red Britanskog Carstva|OBE]]
| slika = Emily Watson.jpg
| opis_slike = Watson 2025.
| rođeno_ime = Emily Margaret Watson
| datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1967|01|14}}
| mjesto_rođenja = [[Islington]], [[London]], [[Engleska]]
| alma_mater = [[Univerzitet u Bristolu]]&lt;br&gt;[[Drama Studio London]]
| zanimanje = [[glumac|glumica]]
| aktivne_godine = 1992–danas
| supružnik = Jack Waters &lt;small&gt;(vj. 1995)&lt;/small&gt;
| djeca = 2
}}

'''Emily Margaret Watson''' (rođena [[14. januar]]a [[1967]]) [[engleska]] je [[glumac|glumica]]. Karijeru je počela na [[pozorište|pozorišnoj]] sceni i 1992. se pridružila [[Royal Shakespeare Company|Kraljevskoj šekspirovskoj kompaniji]]. Za debitantsku filmsku ulogu u filmu [[Lars von Trier|Larsa von Triera]] ''[[Breaking the Waves]]'' (1996) i ulogu čelistkinje [[Jacqueline du Pré]] u biografskoj drami ''[[Hilary and Jackie]]'' (1998) bila je nominovana za [[Oskar za najbolju glavnu glumicu|Oscara za najbolju glumicu]].

Ostali njeni filmovi uključuju ''[[The Boxer (film iz 1997)|The Boxer]]'' (1997), ''[[Angela's Ashes (film)|Angela's Ashes]]'' (1999), ''[[Gosford Park]]'' (2001), ''[[Punch-Drunk Love]]'' (2002), ''[[Red Dragon (film)|Red Dragon]]'' (2002), animirani film ''[[Corpse Bride]]'' (2005) [[Tim Burton|Tima Burtona]], ''[[Miss Potter]]'' (2006), ''[[Synecdoche, New York]]'' (2008), ''[[War Horse (film)|War Horse]]'' (2011) [[Steven Spielberg|Stevena Spielberga]], ''[[The Book Thief (film)|The Book Thief]]'' (2013), ''[[The Theory of Everything (film iz 2014)|The Theory of Everything]]'' (2014), ''[[Kingsman: The Golden Circle]]'' (2017) i ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]'' (2025).

Za ulogu naučnice Ulane Khomyuk u [[HBO]]-voj mini-seriji ''[[Chernobyl (mini-serija)|Chernobyl]]'' (2019) nominovana je za nagrade [[Nagrada Emmy|Emmy]] i [[Zlatni globus]]. Osvojila je televizijsku nagradu [[BAFTA]] za ulogu u mini-seriji ''[[Appropriate Adult]]'' (2011), a 2024. tumačila je glavnu ulogu Valye Harkonnen u naučnofantastičnoj seriji ''[[Dune: Prophecy]]''.

== Mladost ==
Watson je rođena 14. januara 1967. u [[London]]u.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Rose |first=Mike |title=Today's famous birthdays list for January 14, 2023 includes celebrities Dave Grohl, Carl Weathers |work=The Plain Dealer |date=14. 1. 2023 |access-date=14. 1. 2023 |url=https://www.cleveland.com/entertainment/2023/01/todays-famous-birthdays-list-for-january-14-2023-includes-celebrities-dave-grohl-carl-weathers.html |archive-date=14. 1. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230114153548/https://www.cleveland.com/entertainment/2023/01/todays-famous-birthdays-list-for-january-14-2023-includes-celebrities-dave-grohl-carl-weathers.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Njen otac Richard Watson bio je arhitekta, a majka Katharine profesorica engleskog jezika.&lt;ref name=&quot;graun&quot;&gt;{{cite news |title=Emily Watson: 'I had to put a lid on my grief… bury it deep down' |author=Kate Kellaway |url=https://www.theguardian.com/film/2011/mar/20/emily-watson-oranges-sunshine-interview |access-date=30. 3. 2011 |location=London |work=[[The Guardian]] |date=20. 3. 2011 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620180729/https://www.theguardian.com/film/2011/mar/20/emily-watson-oranges-sunshine-interview |url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2014/feb/21/emily-watson-my-family-values |title=Emily Watson - My family values |author=Elaine Lipworth |newspaper=The Guardian |date=21. 2. 2014 |access-date=11. 12. 2016 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620181106/https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2014/feb/21/emily-watson-my-family-values |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Odrasla je u [[Anglikanska zajednica|anglikanskoj]] porodici. Studirala je na [[Univerzitet u Bristolu|Univerzitetu u Bristolu]], gdje je 1988. diplomirala engleski jezik,&lt;ref name=&quot;graun&quot; /&gt; a potom se glumački obrazovala na [[Drama Studio London]]u.&lt;ref name=&quot;Guardian2023&quot;&gt;{{cite news |url=https://www.theguardian.com/film/2023/mar/20/there-was-cruelty-and-unpleasantness-emily-watson-on-school-stardom-and-sex-scenes-in-her-50s |title='There was cruelty and unpleasantness': Emily Watson on school, stardom and sex scenes in her 50s |author=Ann Lee |newspaper=The Guardian |date=20. 3. 2023 |access-date=3. 5. 2023 |archive-date=2. 5. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502212842/https://www.theguardian.com/film/2023/mar/20/there-was-cruelty-and-unpleasantness-emily-watson-on-school-stardom-and-sex-scenes-in-her-50s |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Karijera ==
Glumačku karijeru počela je u [[pozorište|pozorištu]], nastupajući s Kraljevskim narodnim pozorištem i [[Royal Shakespeare Company|Kraljevskom šekspirovskom kompanijom]].&lt;ref name=&quot;filmbug&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.filmbug.com/db/772 |title=Emily Watson at Film Bug |publisher=Filmbug.com |access-date=7. 3. 2010 |archive-date=13. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313165530/http://www.filmbug.com/db/772 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Gotovo nepoznata široj javnosti, glavnom ulogom u drami ''[[Breaking the Waves]]'' (1996) reditelja [[Lars von Trier|Larsa von Triera]] privukla je pažnju filmske kritike i osvojila priznanja udruženja kritičara iz [[Los Angeles]]a, [[London]]a i [[New York City|New Yorka]], kao i prvu nominaciju za [[Oscar]].&lt;ref name=&quot;industrycentral&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.industrycentral.net/director_interviews/LVT01.HTM |title=Lars Von Trier (Breaking The Waves) |publisher=Industrycentral.net |access-date=7. 3. 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301005744/http://www.industrycentral.net/director_interviews/LVT01.HTM |archive-date=1. 3. 2010 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;acc&quot;&gt;{{Cite web |url=https://www.imdb.com/name/nm0001833/awards |title=IMDB: Awards for Emily Watson |website=[[IMDb]] |access-date=29. 6. 2018 |archive-date=21. 4. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421125947/http://www.imdb.com/name/nm0001833/awards |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Ulogom britanske muzičarke [[Jacqueline du Pré]] u filmu ''[[Hilary and Jackie]]'' (1998), za koju je intenzivno učila svirati [[violončelo]],&lt;ref name=&quot;graun&quot; /&gt; ostvarila je drugu nominaciju za [[Oskar za najbolju glavnu glumicu|Oscara]]. Slijedile su uloge u ekranizaciji memoara [[Frank McCourt|Franka McCourta]] ''[[Angela's Ashes (film)|Angela's Ashes]]'' (1999),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ebert |first=Roger |date=21. 1. 2000 |title=Angela's Ashes |url=https://www.rogerebert.com/reviews/angelas-ashes-2000 |access-date=18. 1. 2026 |website=RogerEbert.com}}&lt;/ref&gt; ansambl-drami ''[[Gosford Park]]'' (2001) [[Robert Altman|Roberta Altmana]], te ostvarenjima ''[[Punch-Drunk Love]]'' reditelja [[Paul Thomas Anderson|Paula Thomasa Andersona]] i psihološkom trileru ''[[Red Dragon (film)|Red Dragon]]'' (oba 2002). Iste godine ostvarila je zapažene pozorišne uloge u dramama ''[[Ujak Vanja]]'' [[Anton Pavlovič Čehov|Antona Čehova]] i ''[[Dvanaesta noć]]'' [[William Shakespeare|Williama Shakespearea]] u režiji [[Sam Mendes|Sama Mendesa]] u teatru [[Donmar Warehouse]], osvojivši nominaciju za prestižnu britansku pozorišnu nagradu [[Laurence Olivier Award|Laurence Olivier]].&lt;ref name=&quot;officiallondontheatre&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.officiallondontheatre.co.uk/awards/news/display?contentId=73534 |title=London Theatre Guide: Paltrow and Watson nominated for Best Actress Olivier |access-date=27. 9. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927202928/http://www.officiallondontheatre.co.uk/awards/news/display?contentId=73534 |archive-date=27. 9. 2007}}&lt;/ref&gt;

Nastavila je filmsku karijeru ulogama u animiranom ostvarenju ''[[Corpse Bride]]'' (2005), biografskoj drami ''[[Miss Potter]]'' (2006) i rediteljskom debiju [[Charlie Kaufman|Charlieja Kaufmana]] ''[[Synecdoche, New York]]'' (2008).&lt;ref name=&quot;Synecdoche&quot;&gt;{{cite web |title=First Synecdoche Pic |work=joblo.com |url=https://www.youtube.com/watch?v=xgcl5K1HHDE |access-date=25. 2. 2008 |archive-date=26. 3. 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070326031009/http://www.youtube.com/watch?v=xgcl5K1HHDE |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Godine 2011. nagrađena je televizijskom nagradom [[British Academy Television Awards|BAFTA]] za ulogu u mini-seriji ''[[Appropriate Adult]]'',&lt;ref name=&quot;graun&quot; /&gt; a iste godine glumila je i u historijskoj drami ''[[War Horse (film)|War Horse]]'' [[Steven Spielberg|Stevena Spielberga]]. Zapažene uloge imala je i u filmovima ''[[The Book Thief (film)|The Book Thief]]'' (2013) te biografskoj drami o [[Stephen Hawking|Stephenu Hawkingu]] ''[[The Theory of Everything (film iz 2014)|The Theory of Everything]]'' (2014).

Za tumačenje nuklearne fizičarke Ulane Khomyuk u hvaljenoj [[HBO]]-voj mini-seriji ''[[Chernobyl (mini-serija)|Chernobyl]]'' (2019) nominovana je za nagrade [[Primetime Emmy|Emmy]] i [[Zlatni globus]]. U sklopu New Year Honours 2015. odlikovana je titulom oficirke [[Red Britanskog Carstva|Reda Britanskog Carstva]] (OBE) za zasluge u dramskoj umjetnosti.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-30633687 |title=NY Honours for poppy duo, Joan Collins, and John Hurt |newspaper=[[BBC News]] |date=31. 12. 2014 |access-date=21. 6. 2018 |archive-date=23. 10. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181023142638/https://www.bbc.co.uk/news/uk-30633687 |url-status=live}}&lt;/ref&gt; Godine 2024. preuzela je vodeću ulogu Valye Harkonnen u naučnofantastičnoj seriji ''[[Dune: Prophecy]]'', a 2025. zabilježila je ulogu u historijskoj drami ''[[Hamnet (film)|Hamnet]]''.

== Nagrada Srce Sarajeva ==
Watson je 2026. predsjedavala glavnim takmičarskim žirijem [[32. Sarajevo Film Festival]]a u [[Sarajevo|Sarajevu]], te joj je tom prilikom dodijeljeno Počasno [[Srce Sarajeva]] za izuzetan doprinos [[film]]skoj umjetnosti.&lt;ref name=&quot;sff:sd&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.screendaily.com/news/emily-watson-to-head-jury-and-receive-honorary-award-at-sarajevo-film-festival/5217591.article |title=Emily Watson to head jury and receive honorary award at Sarajevo Film Festival |author=Mona Tabbara |date=11. 6. 2026 |access-date=13. 7. 2026 |website=ScreenDaily |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
Watson se 1995. udala za Jacka Watersa, kojeg je upoznala tokom rada u Kraljevskoj šekspirovskoj kompaniji.&lt;ref name=&quot;Guardian2023&quot; /&gt; Imaju dvoje djece (rođene 2005. i 2009) i žive u [[Greenwich]]u u [[London]]u.&lt;ref&gt;{{cite news |title=I had to put a lid on my grief… bury it deep down |url=https://www.theguardian.com/film/2011/mar/20/emily-watson-oranges-sunshine-interview |newspaper=The Guardian |date=20. 3. 2011 |last1=Kellaway |first1=Kate |access-date=20. 11. 2016 |archive-date=20. 6. 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620180729/https://www.theguardian.com/film/2011/mar/20/emily-watson-oranges-sunshine-interview |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Aktivno podržava rad humanitarnih organizacija za zaštitu djece; 2004. uvrštena je u Kuću slavnih britanskog udruženja NSPCC zbog zalaganja u javnoj kampanji za uspostavljanje funkcije povjerenika za dječija prava u [[Ujedinjeno Kraljevstvo|Ujedinjenom Kraljevstvu]].&lt;ref&gt;{{cite web |title=NSPCC Hall of Fame 2004: Emily Watson |publisher=Nspcc.org.uk |url=http://www.nspcc.org.uk/whatwedo/celebritysupporters/halloffame/emilywatson2004_wda39843.html |access-date=7. 3. 2010 |archive-date=23. 8. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090823034618/http://www.nspcc.org.uk/whatwedo/celebritysupporters/halloffame/emilywatson2004_wda39843.html |url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{reflist}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|Emily Watson}}
* {{IMDb ime|0001833}}

{{Normativna kontrola}}

{{DEFAULTSORT:Watson, Emily}}
[[Kategorija:Rođeni 1967.]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Engleski glumci]]
[[Kategorija:BAFTA za najboljeg glavnog glumca]]</text>
      <sha1>cbowf57mrpqhvjq7u3n4o5vpekw3bzv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chuck Berry</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536723</id>
    <revision>
      <id>3925865</id>
      <parentid>3922221</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:50:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8073" sha1="f6os0aygvfaakiz4t8n8jvjovpno0jn" xml:space="preserve">{{Infokutija muzičar
| ime                    = Chuck Berry
| slika                  = Chuck Berry 1957.jpg
| opis                   = Berry 1957. godine
| pozadina               = solo_izvođač
| ime_po_rođenju         = Charles Edward Anderson Berry
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja|1926|10|18}}
| mjesto_rođenja         = [[Saint Louis]], [[Missouri]], SAD 
| datum_smrti            = {{datum smrti i godine|2017|03|18|1926|10|18}}
| mjesto_smrti           = [[St. Charles County (Missouri)|St. Charles County]], Missouri, SAD
| žanr                   = {{flatlist|
* [[Rokenrol]]
* [[R&amp;B]]}}
| zanimanje              = {{hlist|Pjevač|muzičar|tekstopisac}}
| instrument             = {{hlist|Vokal|gitara}}
| karijera               = 1953–2017.
| izdavač                = {{hlist|[[Chess Records|Chess]]|[[Mercury Records|Mercury]]|[[Atco Records|Atco]]|[[Dualtone Records|Dualtone]]}}
| veb-sajt               = {{URL|chuckberry.com}}
}}
'''Charles Edward Anderson Berry''' (18. oktobar 1926 – 18. mart 2017) bio je američki gitarista, pjevač i tekstopisac koji je bio jedan od pionira [[rokenrol]]a. Nadimkom &quot;Otac rokenrola&quot;, usavršio je i razvio [[R&amp;B|ritam i bluz]] u glavne elemente koji su rokenrolu dali prepoznatljivost pjesmama kao što su &quot;[[Maybellene]]&quot; (1955), &quot;[[Roll Over Beethoven]]&quot; (1956), &quot;[[Rock and Roll Music (Chuck Berry)|Rock and Roll Music]]&quot; (1957) i &quot;[[Johnny B. Goode]]&quot; (1958).&lt;ref&gt;{{cite news|first=Kalhan|last=Rosenblatt|date=18. 3. 2017|url=https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/chuck-berry-father-rock-n-roll-dies-90-missouri-police-n699311|title=Chuck Berry, father of rock 'n' roll, dies at 90|website=[[NBC News]]|access-date=27. 8. 2026|archive-date=22. 5. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522005252/https://www.nbcnews.com/pop-culture/celebrity/chuck-berry-father-rock-n-roll-dies-90-missouri-police-n699311|url-status=live|trans-title=Preminuo Chuck Berry, otac rock 'n' rolla, u 90. godini}}&lt;/ref&gt; Pišući stihove koji su se fokusirali na život tinejdžera i [[konzumerizam]], te razvijajući muzički stil koji je uključivao solo dionice na gitari i scenski nastup, Berry je imao veliki utjecaj na kasniju rok-muziku.

Rođen u porodici srednje klase u [[Saint Louis|St. Louisu]], Berry je od ranog uzrasta bio zainteresovan za muziku i svoj prvi javni nastup imao je u srednjoj školi Sumner. Dok je još bio učenik srednje škole, osuđen je za oružanu pljačku i poslan u popravni dom, gdje je bio od 1944. do 1947. Nakon puštanja, Berry se skrasio i oženio, te je radio u fabrici za montažu automobila. Početkom 1953, pod utjecajem gitarskih rifova i scenskih tehnika [[bluz]] muzičara [[T-Bone Walker|T-Bonea Walkera]], Berry je počeo nastupati s [[Johnnie Johnson (muzičar)|Johnnie Johnson Trio]]. Njegov proboj je uslijedio kada je u maju 1955. otputovao u Chicago i upoznao [[Muddy Waters|Muddyja Watersa]], koji mu je predložio da kontaktira [[Leonard Chess|Leonarda Chessa]] iz izdavačke kuće [[Chess Records]]. Sa Chessom je snimio pjesmu &quot;Maybellene&quot; - Berryjevu adaptaciju country pjesme &quot;[[Ida Red]]&quot; - koja je prodata u više od milion primjeraka i dostigla prvo mjesto na ''[[Billboard]]ovoj'' ritam i bluz listi.

Do kraja 1950-ih, Berry je bio priznata zvijezda, s nekoliko hit-singlova, pojavljivanjima u filmovima i unosnom turnejom. Također je otvorio vlastiti noćni klub u St. Louisu, Berry's Club Bandstand.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.sltrib.com/home/5076088-155/chuck-berry-a-rock-n-roll|title=Chuck Berry, a rock 'n' roll originator, dies at age 90|newspaper=[[The Salt Lake Tribune]]|agency=[[Associated Press]]|date=18. 3. 2017|access-date=27. 8. 2026|archive-date=27. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327171654/http://www.sltrib.com/home/5076088-155/chuck-berry-a-rock-n-roll|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Osuđen je na tri godine zatvora u januaru 1962. zbog krivičnih djela po [[Mannov zakon|Mannovom zakonu]] - prevezao je 14-godišnju djevojku preko državnih granica u svrhu seksualnog odnosa. Nakon puštanja iz zatvora 1963, Berry je imao još nekoliko uspješnih pjesama, uključujući &quot;[[No Particular Place to Go]]&quot;, &quot;[[You Never Can Tell (Chuck Berry)|You Never Can Tell]]&quot;, &quot;[[Nadine (Chuck Berry)|Nadine]]&quot; i šaljivu pjesmu &quot;[[My Ding-a-Ling]]&quot;- njegov jedini singl koji je dospio na prvo mjesto. Međutim, nijedna od njih nije postigla isti trajni utjecaj kao njegove pjesme iz 1950-ih, a do 1970-ih bio je više tražen kao izvođač za nostalgične koncerte, svirajući svoj stari materijal s lokalnim pratećim bendovima promjenjivog kvaliteta.

Berry je bio među prvim muzičarima koji su primljeni u [[Rock and Roll Hall of Fame]] prilikom njenog otvaranja 1986; naveden je za to što je &quot;postavio temelje ne samo za rokenrol zvuk, već i za rokenrol stav.&quot;&lt;ref&gt;{{cite news|title=Chuck Berry|publisher=The Rock and Roll Hall of Fame and Museum|url=http://www.rockhall.com/inductees/chuck-berry|access-date=27. 8. 2026|archive-date=19. 3. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170319152437/https://www.rockhall.com/inductees/chuck-berry|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Berry je uključen u nekoliko lista časopisa ''[[Rolling Stone]]'' o &quot;najvećima svih vremena&quot;; zauzeo je peto mjesto na listi 100 najvećih izvođača svih vremena iz 2004. i 2011. godine, te drugo mjesto kao najveći gitarista svih vremena 2023.&lt;ref name=&quot;immortals&quot;&gt;{{cite magazine|title=The Immortals: The First Fifty|magazine=[[Rolling Stone]]|issue=946|url=https://www.rollingstone.com/news/story/5939208/5_chuck_berry|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621080922/http://www.rollingstone.com/news/story/5939208/5_chuck_berry|archive-date=21. 6. 2008|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite magazine|date=13. 10. 2023|title=The 250 Greatest Guitarists of All Time|url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-guitarists-1234814010/|access-date=27. 8. 2026|magazine=Rolling Stone|language=en}}&lt;/ref&gt; U spisak &quot;500 pjesama koje su oblikovale rokenrol&quot; Rock and Roll Hall of Fame uključuje tri Berryjeve pjesme: &quot;Johnny B. Goode&quot;, &quot;Maybellene&quot; i &quot;Rock and Roll Music&quot;.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|title=Experience the Music: One Hit Wonders and the Songs That Shaped Rock and Roll|access-date=27. 8. 2026|archive-date=9. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509180015/http://rockhall.com/exhibits/one-hit-wonders-songs-that-shaped-rock-and-roll/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; &quot;Johnny B. Goode&quot; je jedina rokenrol pjesma uključena na [[Voyagerova zlatna ploča|Voyagerovu zlatnu ploču]].

== Diskografija ==
{{main|Diskografija Chuck Berryja}}

=== Studijski albumi ===
{{div col}}
* ''[[After School Session]]'' (1957)
* ''[[One Dozen Berrys]]'' (1958)
* ''[[Berry Is on Top]]'' (1959)
* ''[[Rockin' at the Hops]]'' (1960)
* ''[[New Juke Box Hits]]'' (1961)
* ''[[Two Great Guitars]]'' (sa [[Bo Diddley]]jem) (1964)
* ''[[St. Louis to Liverpool]]'' (1964)
* ''[[Chuck Berry in London]]'' (1965)
* ''[[Fresh Berry's]]'' (1965)
* ''[[Chuck Berry's Golden Hits]]'' (1967)
* ''[[Chuck Berry in Memphis]]'' (1967)
* ''[[From St. Louie to Frisco]]'' (1968)
* ''[[Concerto in &quot;B Goode&quot;]]'' (1969)
* ''[[Back Home (Chuck Berry)|Back Home]]'' (1970)
* ''[[San Francisco Dues]]'' (1971)
* ''[[The London Chuck Berry Sessions]]'' (1972)
* ''[[Bio (Chuck Berry)|Bio]]'' (1973)
* ''[[Chuck Berry (album)|Chuck Berry]]'' (1975)
* ''[[Rockit (Chuck Berry)|Rockit]]'' (1979)
* ''[[Chuck (album Chuck Berryja)|Chuck]]'' (2017)
{{div col end}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* {{Discogs artist|180119-Chuck-Berry}}
* {{IMDb name|1946}}
* {{Tcmdb name|15173{{!}}31911|name=Chuck Berry}}
* [http://lyricsmusic.name/chuck-berry-lyrics/ Tekstovi Chuck Berryja] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170320143515/http://lyricsmusic.name/chuck-berry-lyrics/|date=20. 3. 2017}}

[[Kategorija:Rođeni 1926.]]
[[Kategorija:Umrli 2017.]]
[[Kategorija:Američki rok-muzičari]]
[[Kategorija:Američki rok-gitaristi]]</text>
      <sha1>f6os0aygvfaakiz4t8n8jvjovpno0jn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Doživotni zatvor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536739</id>
    <revision>
      <id>3925855</id>
      <parentid>3922677</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2906" sha1="r5rov87ne7uors9qrgiajsvm7ixvdeb" xml:space="preserve">'''Doživotni zatvor''' (ili '''doživotna kazna zatvora''') je svaka [[kazna (zakon)|kazna]] [[zatvor]]a u kojoj osuđena osoba ostaje zatvorena do kraja svog života (ili dok [[Pomilovanje|ne bude pomilovana]] ili [[ublažavanje kazne|kazna zamijenjena]] kaznomna određeno vrijeme), sa ili bez mogućnosti puštanja na slobodu. Zločini koji se kažnjavaju doživotnim zatvorom smatraju se izuzetno ozbiljnim i obično nasilnim. Primjeri ovih zločina su [[ubistvo]], [[Torture|mučenje]], [[terorizam]], [[zlostavljanje djece]] [[Child manslaughter|koje rezultira smrću]], [[silovanje]], [[špijunaža]], [[izdaja]], [[Illegal drug trade|ilegalna trgovina drogom]], [[Trgovanje ljudima|trgovina ljudima]], teške [[prevare]] i [[Ffinansijski zločini]], [[Otežavajuća okolnost|teška]] [[materijalna šteta]], [[podmetanje požara]], [[zločin iz mržnje]], [[otmica]], [[provala]], [[pljačka]], [[Pirati|piratstvo]], [[otmica aviona]], [[genocid]], [[ratni zločin]]i i [[zločini protiv čovječnosti]].

Brojne evropske zemlje ukinule su sve oblike neograničenog zatvora. [[Hrvatska]] je odredila maksimalnu kaznu zatvora na 40 godina (50 godina u izuzetnim okolnostima). U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] maksimalna kazna zatvora utvrđena je na 45 godina na saveznom nivou, u [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federaciji Bosne i Hercegovine]] i [[Brčko distrikt|Brčko Distriktu]], dok je [[Republika Srpska]], koja je ranije također propisivala maksimalnu kaznu zatvora na 45 godina, ponovo uvela doživotnu kaznu zatvora.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.paragraf.ba/dnevne-vijesti/26022020/26022020-vijest4.html|title=NACRT ZAKONA O IZMJENAMA I DOPUNAMA KRIVIČNOG ZAKONIKA RS: Uvodi se doživotna kazna zatvora za počinioce najtežih krivičnih djela|website=www.paragraf.ba|language=bs|access-date=27. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Portugal je ukinuo sve oblike doživotnog zatvora [[Prison reform|zatvorskim reformama]] Sampaio e Melo 1884. godine i ima maksimalnu kaznu od 25 godina.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Ramalho|first=Énio|url=https://www.legislationline.org/download/id/4288/file/Portugal_CC_2006_en.pdf|title=The Portuguese Penal Code, General Part (Articles 1–130)|publisher=verbojuridico|year=2016|page=12|chapter=II|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019093023/https://www.legislationline.org/download/id/4288/file/Portugal_CC_2006_en.pdf|archive-date=19. 10. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://observador.pt/2018/03/08/25-anos-de-prisao-a-historia-da-pena-maxima-em-portugal/|title=25 anos de prisão. A história da pena máxima em Portugal|last=Bruno|first=Cátia|website=Observador|language=pt-PT|access-date=13. 1. 2021}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Burton_Phillips.jpg|mini|Fotografija [[Burton Phillips|Burtona Phillipsa]], osuđenog na doživotni zatvor zbog pljačke banke, 1935.]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

*
*

{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>r5rov87ne7uors9qrgiajsvm7ixvdeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Trinitit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536755</id>
    <revision>
      <id>3925860</id>
      <parentid>3922562</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:49:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5447" sha1="dsdvbo2frhvitdaood2n2b7dkouxt4x" xml:space="preserve">[[Datoteka:Trinitite_from_Trinity_Site.jpg|mini|Trinitit]]
'''Trinitit''', također poznat kao '''atomzit''' ili '''Alamogordo staklo''',&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.atlasobscura.com/articles/trinitite-trinity-test-mineral-cultural-jewelry|title=The Long, Weird Half-Life of Trinitite|last=Giaimo|first=Cara|date=30. 6. 2017|work=Atlas Obscura|access-date=8. 7. 2017|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;smithmag&quot;&gt;{{Cite news|last=Rhodes|first=Richard|date=septembar 2019|title=A Chunk of Trinitite Reminds Us of the Sheer, Devastating Power of the Atomic Bomb|url=https://www.smithsonianmag.com/smithsonian-institution/chunk-trinitite-reminds-sheer-devastating-power-atomic-bomb-180972848/|work=Smithsonian Magazine|location=|access-date=21. 5. 2021}}&lt;/ref&gt; je staklasti ostatak koji je ostao na pustinjskom tlu nakon testiranja nuklearne bombe Trinity na bazi [[plutonij]]a 16. jula 1945. godine, u blizini [[Alamogordo|Alamogorda u Novom Meksiku]]. Staklo je prvenstveno napravljeno od [[Arkoza|arkozičnog]] pijeska sastavljenog od [[kvarc]]nih zrna i [[feldspat]]a ([[mikroklin]]a i manje količine plagioklasa s malom količinom [[kalcit]]a, hornblende i augita u matrici pjeskovite [[Glina|gline]])&lt;ref name=&quot;Ross&quot;&gt;{{Cite journal|last=Ross|first=Clarence S.|author-link=Clarence S. Ross|date=1948|title=Optical properties of glass from Alamogordo, New Mexico|journal=American Mineralogist: Journal of Earth and Planetary Materials|volume=33|issue=5–6|pages=360–362}}&lt;/ref&gt; koji je rastopljen atomskom eksplozijom. Prvi put je akademski opisan u ''časopisu American Mineralogist'' 1948. godine.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite journal|last=Eby|first=G. Nelson|last2=Charnley|first2=Norman|last3=Pirrie|first3=Duncan|last4=Hermes|first4=Robert|last5=Smoliga|first5=John|last6=Rollinson|first6=Gavyn|date=2015|title=Trinitite redux: Mineralogy and petrology|url=http://www.helfordgeoscience.co.uk/wp-content/uploads/2017/01/Eby-et-al-2015.pdf|journal=American Mineralogist|volume=100|issue=2–3|pages=427–441|bibcode=2015AmMin.100..427E|doi=10.2138/am-2015-4921}}&lt;/ref&gt;

Obično je svijetlozelene boje, iako je u jednom dijelu mjesta eksplozije pronađen i crveni trinitit,&lt;ref name=&quot;auto1&quot; /&gt; a formiran je i rijedak crni trinitit.&lt;ref name=&quot;beauty&quot;&gt;{{Cite news|last=Williams|first=Katie|date=2. 11. 2017|title=The beauty created by the 'Destroyer of Worlds'|url=https://news.unm.edu/news/the-beauty-created-by-the-destroyer-of-worlds|work=The University of New Mexico Newsroom|location=|access-date=24. 5. 2021}}&lt;/ref&gt; Blago je radioaktivan, ali siguran za rukovanje.&lt;ref&gt;Kolb, W. M., and Carlock, P. G. (1999). ''Trinitite: The Atomic Age Mineral''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.orau.org/health-physics-museum/collection/nuclear-weapons/trinity/trinitite.html|title=Trinitite|website=ORAU Museum of Radiation and Radioactivity|publisher=Oak Ridge Associated Universities|access-date=7. 10. 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''[https://www.hscott.net/analyzing-trinitite-a-radioactive-piece-of-nuclear-history/ Analyzing Trinitite]'', Hunter Scott.&lt;/ref&gt; Komadi materijala ostaju na lokaciji Trinity {{As of|2018}},&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Burge|first=David|date=4. 4. 2018|title=Have a blast: Trinity Site allows public to visit where first atomic bomb was tested|url=https://eu.elpasotimes.com/story/news/military/2018/04/05/trinity-site-nuclear-history-first-atomic-bomb-open-house/483618002/|work=The El Paso Times|location=|access-date=27. 5. 2021}}&lt;/ref&gt; iako je veći dio sravnila buldožerom i zakopala Komisija za atomsku energiju Sjedinjenih Američkih Država 1953. godine.&lt;ref&gt;Carroll L. Tyler, AEC letter to the Governor of New Mexico, July 16, 1953. Nuclear Testing Archive, NV0103562: https://www.osti.gov/opennet/detail?osti-id=16166107&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Trinitite-pieces3.jpg|mini|Komadići trinitita]]
[[Datoteka:Trinitite_backlight.jpg|lijevo|mini| Gotovo šuplji uzorak trinitita osvijetljen pozadi kako bi se prikazala svjetlost koja prolazi kroz materijal]]
[[Datoteka:Trinity_Detonation_T&amp;B.jpg|desno|mini| Oblak u obliku gljive nekoliko sekundi nakon detonacije]]
Studija iz 2010. godine objavljena u časopisu otvorenog pristupa ''Proceedings of the National Academy of Sciences'' ispitala je potencijalnu vrijednost trinitita u oblasti nuklearne forenzike.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Spotts|first=Pete|date=12. 11. 2010|title=Scientists use 'trinitite' from 1945 to help decode nuclear blasts|url=https://www.csmonitor.com/Science/2010/1112/Scientists-use-trinitite-from-1945-to-help-decode-nuclear-blasts|work=The Christian Science Monitor|location=|access-date=25. 5. 2021}}&lt;/ref&gt; Prije ovog istraživanja, pretpostavljalo se da su komponente trinitita identično spojene i da njihov originalni sastav nije mogao biti razaznat. Studija je pokazala da staklo nastalo od nuklearnih detonacija može pružiti informacije o uređaju i povezanim komponentama, kao što je ambalaža.&lt;ref name=&quot;bbcclues&quot;&gt;{{Cite news|last=|first=|date=8. 11. 2010|title=Nuclear debris could reveal clues of bomb's origin|url=https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-11714316|work=BBC|location=|access-date=27. 5. 2021}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Sign_Prohibiting_Removal_of_Trinite_at_Ground_Zero.jpg|mini|Znak na lokaciji za testiranje koji upozorava na nezakonitost sakupljanja trinitita sa te lokacije]]
[[Datoteka:Fulgurite-Adrar_mauritanien_(2).jpg|mini|Fulgurit iz mauritanske pustinje]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Radioaktivni materijal]]</text>
      <sha1>dsdvbo2frhvitdaood2n2b7dkouxt4x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Balkan Cowboy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536801</id>
    <revision>
      <id>3925827</id>
      <parentid>3923254</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2462" sha1="3pgh4zgo43a3rh8yx43opdkfvtc9jtn" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Standardi}}'''The Balkan Cowboy'''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tickets.sff.ba/films/3464|title=Sarajevo Film Festival|website=tickets.sff.ba|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thefilmverdict.com/the-balkan-cowboy/|title=The Balkan Cowboy - The Film Verdict|date=18. 8. 2026|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt44122403/?ref_=nm_flmg_job_1_accord_1_unrel_cdt_t_1|title=The Balkan Cowboy (2026)}}&lt;/ref&gt; je dokumentarni film umjetnice Dragane Jurišić,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/video/494696/|title=Dragana Jurišić • Director of The Balkan Cowboy - &quot;By using elements of naivety and kitsch from the western genre, I wanted to make a mainstream film that would reach a wide audience&quot;|website=Cineuropa - the best of european cinema|language=en|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; snimjen u [[Bijeljina|Bijeljini,]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. Ona snima kratki film u stilu lokalnog kultnog vestern režisera Harryja Jackson. Film pokušava otkriti priču o Jacksonovom životu i naslijeđu.

=== Radnja ===
Režiserka snima kratki vestern uz učešće lokalnih stanovnika. Bivši saradnici, članovi porodice i stanovnici se sjećanju Bijeljine od prije rata, a upoznaju se i današnji stanovnici. [[Dokumentarni film|Dokumentarac]] je istraživanje utjecaja rata na Jacksona, samu Jurišić i grad.

* Režiserka: Dragana Jurišić
* Scenarista: Dragana Jurišić
* Producenti: Oliver Sertić, Anna Rodgers, Zlata Filipović
* Montažer: Paul Mullen
* Direktori fotografije: Eleanor Bowman
* Muzika: Michael Fleming
* Dizajneri zvuka: Zoran Medved Luka Gamulin
* Kostimografkinja: Nadja Sinić
* Godina proizvodnje: 2026
* Države proizvodnje: Irska, Hrvatska
* Jezici: Engleski, Bosanski
* Titlovi: Engleski, Bosanski
* Produkcija: Invisible Thread, Restart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://restarted.hr/en/film/feature-films/the-last-balkan-cowboy/|title=The Balkan Cowboy|website=Restart|language=en-US|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* {{Cite web|url=https://www.templebargallery.com/exhibitions/dragana-jurisic-the-last-balkan-cowboy|title=The Last Balkan Cowboy {{!}} The Last Balkan Cowboy {{!}} Exhibition {{!}} Temple Bar Gallery + Studios|website=www.templebargallery.com|language=en|access-date=31. 8. 2026}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Dokumentarni film]]</text>
      <sha1>3pgh4zgo43a3rh8yx43opdkfvtc9jtn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Squalius svallize</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536803</id>
    <revision>
      <id>3925769</id>
      <parentid>3924458</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14510" sha1="72o6l0oz2tmpr66ccmdz4cpjzeoxfuj" xml:space="preserve">{{Kurzivan naslov}}
{{Taksokvir | boja = #f2e5c7
| naziv = Strugač&lt;br&gt;Sval&lt;br&gt;''Squalius svallize''
| slika = FMIB 48058 Leuciscus svallize (Heckel and Kner).jpeg
| slika_širina = 250px
| status = NT
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn&quot;&gt;{{cite iucn |author=Ford, M. |year=2024 |title=''Squalius svallize'' |article-number=e.T61346A137330155 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T61346A137330155.en |access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
| regnum = [[Životinje|Animalia]]
| phylum = [[Hordati|Chordata]]
| classis = [[Zrakoperke|Actinopterygii]]
| ordo = [[Cypriniformes]]
| familia = [[Leuciscidae]]
| genus = ''[[Squalius]]''
| species = ''Squalius svallize''
| dvoimeno_autorstvo = [[Johann Jakob Heckel|Heckel]] &amp; [[Rudolf Kner|Kner]], 1858
| sinonimi = ''Leuciscus svallize'' (Heckel &amp; Kner, 1858)
| sinonimi_ref = &lt;ref name=&quot;CoF&quot;&gt;{{Cof genus|genus=Squalius|access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;&gt;{{cite journal |last=Tutman |first=Pero |last2=Ćaleta |first2=Marko |last3=Marčić |first3=Zoran |last4=Buj |first4=Ivana |last5=Hamzić |first5=Adem |display-authors=etal |year=2026 |title=Freshwater fishes (Petromyzonti, Elasmobranchii, and Actinopteri) of Bosnia and Herzegovina: an updated inventory on the biodiversity and distribution |journal=European Journal of Taxonomy |volume=1042 |pages=1–166 |doi=10.5852/ejt.2026.1042.3201}}&lt;/ref&gt;
}}
'''''Squalius svallize''''' je [[vrsta]] slatkovodne [[Actinopterygii|zrakoperke]] iz porodice [[Leuciscidae]] i roda ''[[Squalius]]''.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tutman |first1=Pero |last2=Ćaleta |first2=Marko |last3=Marčić |first3=Zoran |last4=Buj |first4=Ivana |last5=Hamzić |first5=Adem |last6=Kalamujić Stroil |first6=Belma |last7=Golub |first7=Dragojla |last8=Šanda |first8=Radek |last9=Adrović |first9=Avdul |last10=Spasojević |first10=Pavle |last11=Pavličević |first11=Jerko |last12=Rozić |first12=Irena |last13=Zovko |first13=Nikola |last14=Hasković |first14=Edhem |last15=Škrijelj |first15=Rifat |last16=Kazić |first16=Amra |last17=Dekić |first17=Radoslav |last18=Dulčić |first18=Jakov |last19=Mustafić |first19=Perica |last20=Zanella |first20=Davor |last21=Bakrač |first21=Azra |last22=Avdić |first22=Subha |last23=Sofradžija |first23=Avdo |last24=Glamuzina |first24=Branko |title=Freshwater fishes (Petromyzonti, Elasmobranchii, and Actinopteri) of Bosnia and Herzegovina: an updated inventory on the biodiversity and distribution |journal=European Journal of Taxonomy |volume=1042 |pages=1–166 |year=2026 |doi=10.5852/ejt.2026.1042.3201 |issn=2118-9773 |url=https://doi.org/10.5852/ejt.2026.1042.3201 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] poznata je pod narodnim nazivima '''strugač''' i '''sval''', dok se u izvorima navodi i naziv '''svalić'''; na engleskom jeziku poznata je kao ''Neretva chub''.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GBIF&quot;&gt;{{cite web |title=Squalius svallize Heckel &amp; Kner, 1857 |url=https://www.gbif.org/taxon/6ZDV5 |website=GBIF (Global Biodiversity Information Facility) |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Vrsta je endemska za sliv rijeke [[Neretva|Neretve]] u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot; /&gt;

== Taksonomija ==

Vrstu su [[Johann Jakob Heckel]] i [[Rudolf Kner]] opisali 1858.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;BISE_Squalius_svallize&quot;&gt;{{cite web |title=Squalius svallize |url=https://biodiversity.europa.eu/species/10529 |website=BISE – Biodiversity Information System for Europe |publisher=European Environment Agency |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;FishBase_Leuciscus_svallize&quot;&gt;{{cite web |title=Synonym Summary: Leuciscus svallize Heckel &amp; Kner, 1858 |url=https://www.fishbase.net.br/Nomenclature/SynonymSummary.php?ID=60547&amp;SpecCode=26624 |website=FishBase |editor-last=Froese |editor-first=Rainer |editor2-last=Pauly |editor2-first=Daniel |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; U starijoj literaturi bila je svrstavana u rod ''Leuciscus'' pod nazivom ''Leuciscus svallize'', a korišten je i naziv ''Leuciscus svallize svallize''.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot; /&gt; Savremena taksonomija prihvata naziv ''Squalius svallize'' Heckel &amp; Kner, 1858.&lt;ref name=&quot;NCBI&quot;&gt;{{cite web |title=Taxonomy browser (Squalius svallize) |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=882993 |website=NCBI Taxonomy Browser |publisher=National Center for Biotechnology Information |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Taksonomska pripadnost vrste ranije je bila predmet promjena, što je bilo karakteristično za brojne vrste roda ''Squalius'' na području jadranskog sliva.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Buj |first1=Ivana |last2=Marčić |first2=Zoran |last3=Čavlović |first3=Kristina |last4=Ćaleta |first4=Marko |last5=Tutman |first5=Pero |last6=Zanella |first6=Davor |last7=Duplić |first7=Aljoša |last8=Raguž |first8=Lucija |last9=Ivić |first9=Lucija |last10=Horvatić |first10=Sven |title=Multilocus phylogenetic analysis helps to untangle the taxonomic puzzle of chubs (genus Squalius: Cypriniformes: Actinopteri) in the Adriatic basin of Croatia and Bosnia and Herzegovina |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=189 |issue=3 |pages=953–974 |year=2020 |doi=10.1093/zoolinnean/zlz133 |url=https://academic.oup.com/zoolinnean/article-abstract/189/3/953/5666230 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Molekularno-filogenetička istraživanja potvrdila su ''S. svallize'' kao jednu od zasebnih evolucijskih linija roda ''Squalius'' u jadranskom slivu.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt; Istraživanja zasnovana na mitohondrijskim i nuklearnim genima pokazala su visoku genetičku različitost među vrstama roda ''Squalius'' na području [[Hrvatska|Hrvatske]] i Bosne i Hercegovine.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt;

== Nazivi ==

Najnoviji pregled slatkovodne ihtiofaune Bosne i Hercegovine iz 2026. navodi &quot;strugač&quot; i &quot;sval&quot; kao narodne nazive vrste.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;/&gt; U bazi [[GBIF]] za bosanski jezik naveden je naziv &quot;svalić&quot;, dok je za hrvatski jezik također naveden naziv &quot;svalić&quot;.&lt;ref name=&quot;GBIF&quot;/&gt; U stručnoj literaturi koja se bavi populacijom ove vrste u Bosni i Hercegovini koristi se i naziv &quot;strugač&quot;, uključujući izraz &quot;endemski strugač&quot;. Zbog toga je naziv &quot;strugač&quot; najprikladniji kao osnovni naziv na bosanskom jeziku, dok se &quot;sval&quot; i &quot;svalić&quot; mogu navesti kao alternativni narodni nazivi.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;GBIF&quot;/&gt;

== Rasprostranjenost ==

''Squalius svallize'' je endemska vrsta jadranskog sliva čije je prirodno rasprostranjenje ograničeno na područje sliva Neretve u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot; /&gt; Najnoviji pregled ihtiofaune Bosne i Hercegovine iz 2026. posebno navodi da je vrsta endemska za sliv [[Neretva|Neretve]] u obje države.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot; /&gt; Podaci iz FishBase navode njeno prisustvo u slivovima [[Neretva|Neretve]], [[Trebišnjica|Trebišnjice]] i [[Ljuta (rijeka)|Ljute]] u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize&quot;&gt;{{cite web |title=Squalius svallize (Heckel &amp; Kner, 1858), Neretva chub |url=https://www.fishbase.net.br/summary/26624 |website=FishBase |editor-last=Froese |editor-first=Rainer |editor2-last=Pauly |editor2-first=Daniel |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

U Bosni i Hercegovini vrsta je zabilježena u Neretvi i njenim pritokama, kao i u pojedinim vodama povezanima s neretvanskim slivom.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt; Istraživanja su obuhvatila područje Neretve, močvarno područje [[Hutovo blato|Hutovog blata]] i pritoke neretvanskog sliva.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt; U istraživanju ishrane i rasta vrste uzorci su prikupljani na području [[Bregava|Bregave]], [[Krupa (rijeka)|Krupe]] i jezera Deran u Hutovom blatu.&lt;ref name=&quot;Ivankovic2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Ivanković |first1=Predrag |last2=Treer |first2=Tomislav |last3=Piria |first3=Marina |last4=Knezović |first4=Zrinka |title=Diet and growth of the endemic Neretva chub, Squalius svallize from the Neretva river area, Bosnia and Herzegovina |journal=Folia Zoologica |volume=59 |issue=1 |pages=51–56 |year=2010 |doi=10.25225/fozo.v59.i1.a8.2010 |doi-access=free |url=https://doi.org/10.25225/fozo.v59.i1.a8.2010 |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Stanište ==

Vrsta nastanjuje slatkovodne ekosisteme, uključujući vodotoke s bržim tokom i jezera u krškim područjima.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot;&gt;{{cite web |title=Squalius svallize (Heckel &amp; Kner, 1858), Neretva chub |url=https://www.fishbase.se/summary/Squalius-svallize |website=FishBase |editor-last=Froese |editor-first=Rainer |editor2-last=Pauly |editor2-first=Daniel |access-date=31. 8. 2026 |language=en}}&lt;/ref&gt; Zabilježena je i u podzemnim vodama, što je povezano s karakteristikama krškog hidrološkog sistema njenog areala.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Odrasle jedinke mogu naseljavati i nizinska vodena tijela sa sporijim tokom.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Vrsta je bentopelagična, a zabilježena je u umjerenom klimatskom području.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt;

==Izgled i morfologija==

Tijelo vrste ''Squalius svallize'' je vretenastog oblika.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Od srodnih vrsta roda ''Squalius'' na području zapadnog Balkana i jadranskog sliva može se razlikovati na osnovu kombinacije karakteristika ljuski, peraja, glave i usta.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Bočna linija ima između 44 i 51 ljuske.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Slobodni rub svake ljuske na bočnoj strani tijela ima niz crnih pigmenata koji oblikuju pravilnu mrežastu šaru.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Na prednjoj polovini izložene površine ljuski nema izražene široke tamne mrlje.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Leđna peraja obično ima 8–9½ razgranatih žbica, dok podrepna peraja ima 9–10½, najčešće 10½ razgranatih žbica.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Promjer oka iznosi približno 19–23% dužine glave.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Glava je relativno niska i konusnog oblika, a njuška snažna i izrazito zaobljena.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Donja vilica je kratka i kraća od dubine škržnog poklopca, dok su usta smještena subterminalno&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Najveća zabilježena dužina iznosi 27,7&amp;nbsp;cm ukupne dužine tijela.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt;

== Ishrana i rast ==

''Squalius svallize'' hrani se prvenstveno vodenim beskralješnjacima.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; Istraživanje provedeno na području Neretve u Bosni i Hercegovini obuhvatilo je 60 jedinki, pri čemu je najstarija analizirana jedinka imala sedam godina.&lt;ref name=&quot;Ivankovic2010&quot; /&gt; Tokom zime u ishrani su dominirale larve tulara ([[Trichoptera]]) i dvokrilaca ([[Diptera]]), dok su larve dvokrilaca bile najzastupljenije i tokom proljeća i ljeta.&lt;ref name=&quot;Ivankovic2010&quot;/&gt; U jesen su među najzastupljenijim sastojcima ishrane bile larve tulara i puževi ([[Gastropoda]]).&lt;ref name=&quot;Ivankovic2010&quot;/&gt; Biljni materijal također je pronađen u sadržaju probavnog trakta, ali nije predstavljao dominantnu komponentu ishrane.&lt;ref name=&quot;Ivankovic2010&quot;/&gt; Analiza rasta pokazala je pozitivan alometrijski odnos dužine i mase, s vrijednošću eksponenta ''b'' od 3,47.&lt;ref name=&quot;Ivankovic2010&quot;/&gt;

== Genetička istraživanja ==

Genetička istraživanja roda ''Squalius'' u jadranskom slivu pokazala su da ''S. svallize'' pripada grupi evolucijski nezavisnih vrsta koja uključuje i ''S. illyricus'', ''S. microlepis'', ''S. tenellus'' i ''S. zrmanjae''.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt; Analiza mitohondrijskog gena za citohrom ''b'' i dva nuklearna gena pokazala je izraženu genetičku diferencijaciju između istraživanih vrsta.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt; Rezultati ukazuju da su se različite vrste roda ''Squalius'' u jadranskom slivu razvijale pod utjecajem alopatričke specijacije i dugotrajne geografske izolacije.&lt;ref name=&quot;Buj2020&quot;/&gt;

== Zaštita ==

Prema [[Crveni popis IUCN-a|Crvenom popisu Međunarodne unije za zaštitu prirode]] (IUCN), ''Squalius svallize'' ima status '''gotovo ugrožena''' (NT – ''Near Threatened''). Procjena je izvršena 9. januara 2024, a u verziji Crvenog popisa 2024-2 vrsta je zadržana u kategoriji NT.&lt;ref name=&quot;IUCN_RedList_Table7_2024&quot;&gt;{{cite web |title=The IUCN Red List of Threatened Species: 2024-2 Red List Table 7 |publisher=IUCN |year=2024 |url=https://nc.iucnredlist.org/redlist/content/attachment_files/2024-2_RL_Table_7.pdf |access-date=31. 8. 2026 |language=en |format=PDF}}&lt;/ref&gt;

U Bosni i Hercegovini vrsta je u najnovijem nacionalnom pregledu navedena kao '''ranjiva''' (VU) za područje [[Federacija Bosne i Hercegovine|Federacije Bosne i Hercegovine]], dok je za [[Republika Srpska|Republiku Srpsku]] označena kao zaštićena vrsta.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;/&gt; U istom pregledu ''S. svallize'' je navedena u Prilogu II [[Direktiva o staništima|Direktive o staništima]] Evropske unije i u Prilogu III [[Bernska konvencija|Bernske konvencije]].&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;/&gt;

Glavne prijetnje vrsti povezane su s degradacijom staništa, zagađenjem voda i drugim promjenama riječnih ekosistema.&lt;ref name=&quot;FishBase_Squalius_svallize_se&quot; /&gt; U literaturi se među faktorima koji mogu negativno utjecati na populacije navode i brane, predacija i krivolov.&lt;ref name=&quot;Piria2012&quot;&gt;{{cite journal |last1=Piria |first1=Marina |last2=Treer |first2=Tomislav |last3=Ivanković |first3=Predrag |last4=Tomljanović |first4=Tee |last5=Aničić |first5=Ivica |last6=Safner |first6=Roman |last7=Matulić |first7=Daniel |last8=Šprem |first8=Nikica |title=THREATENED FISHES OF THE WORLD: Squalius svallize (HECKEL &amp; KNER, 1858) (CYPRINIDAE) |journal=Croatian Journal of Fisheries |volume=70 |issue=3 |pages=143–146 |year=2012 |issn=1330-061X |url=https://hrcak.srce.hr/file/137643 |access-date=31. 8. 2026 |language=en |format=PDF }}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt; Autori navode da je degradacija okoliša jedan od važnih razloga smanjenja populacija ove endemske vrste.&lt;ref name=&quot;Piria2012&quot;/&gt; Ograničeno područje rasprostranjenosti dodatno povećava osjetljivost vrste.&lt;ref name=&quot;Tutman2026&quot;/&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Bregava]]
* [[Glavatica]]
* [[Mehkousna pastrmka]]
* [[Neretva]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ribe]]
[[Kategorija:Fauna Bosne i Hercegovine]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački endemi]]</text>
      <sha1>72o6l0oz2tmpr66ccmdz4cpjzeoxfuj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Worst Girl in America</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536805</id>
    <revision>
      <id>3925820</id>
      <parentid>3923281</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36184" sha1="2aju56ogqajsaz0ialnzmjd6l61crga" xml:space="preserve">{{Infokutija album
| naziv           = Worst Girl in America
| vrsta           = Studijski album
| pozadina        = studio
| izvođač_gen     = [[Slayyyter]]
| slika           = 
| objavljen       = 27. mart 2026.
| snimljen        = 2023–2025.
| žanr            = [[Electroclash]]&lt;ref name=&quot;allmusic&quot; /&gt;
| trajanje        = 42:17
| izdavač         = [[Columbia Records|Columbia]]
| producent       = {{flatlist|
* Slayyyter
* Valley Girl
* Austin Corona
* Wyatt Bernard
* Hamish
* Yakob
* Owen Jackson
}}
| prethodni_album = ''[[Starfucker (Slayyyter)|Starfucker]]''&lt;br&gt;(2023)
| ovaj_album      = '''''Worst Girl in America'''''&lt;br&gt;(2026)
| sljedeći_album  = ''[[Worst Man in America]]''&lt;br&gt;(2026)
| dodatno         = {{Singlovi
 | naziv       = Worst Girl in America
 | vrsta       = studio
 | singl1      = [[Beat Up Chanels]]
 | singl1datum = 1. 8. 2025
 | singl2      = [[Cannibalism!]]
 | singl2datum = 12. 9. 2025
 | singl3      = [[Crank (Slayyyter song)|Crank]]
 | singl3datum = 24. 10. 2025
 | singl4      = [[Dance...]]
 | singl4datum = 16. 1. 2026
 | singl5      = [[Old Technology]]
 | singl5datum = 24. 2. 2026
}}
}}

'''''Worst Girl in America''''' (stilizirano kao '''''WOR$T GIRL IN AMERICA''''') treći je studijski album američke pjevačice [[Slayyyter]]. Objavljen je 27. marta 2026. pod izdavačkom kućom [[Columbia Records]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://indie-sound.com/2026/03/27/slayyyters-last-stand-how-pops-perpetual-outsider-finally-found-her-edge-on-wort-girl-in-america/|title=Slayyyter’s Last Stand: How Pop’s Outsider Finally Found Her Edge on 'Wor$t Girl in America'|work=Indie Sound|date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt; Album je inspirisan Slayyyterinim odrastanjem u [[Saint Louis|St. Louisu]] i likovima iz njene mladosti, pri čemu ga je umjetnica opisala kao &quot;portret žene sa [[Srednji zapad (SAD)|Srednjeg zapada]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Horowitz |first1=Steven |title=Slayyyter Announces Third Album 'Wor$t Girl in America,' Preps New Single 'Dance...' |url=https://variety.com/2026/music/news/slayyyter-announces-third-album-worst-girl-in-america-1236629872/ |magazine=[[Variety (časopis)|Variety]] |date=13. 1. 2026 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=KDGREFT0s_k |title=Slayyyter Talks &quot;Daddy AF,&quot; Faith, iPod Music, and New Album 'Worst Girl in America' |date=30. 3. 2026 |last=Zach Sang Show |type=Video |language=engleski |access-date=2. 4. 2026 |url-status= |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; Muzički, album sadrži elemente [[elektropop]]a, [[industrijski hip-hop|industrijskog hip-hopa]], [[Pank-rok|panka]] i [[nu metal]]a, nastavljajući njen maksimalistički zvuk pod uticajem interneta, uz širenje na narativnije pisanje pjesama. Albumu je prethodilo pet singlova, a nakon objavljivanja uslijedila su i dva promotivna singla.

''Worst Girl in America'' debitovao je na 22. mjestu američke ljestvice [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] i našao se na vrhu ljestvice [[Top Dance Albums]], ostvarivši prodaju od 27.000 [[Ekvivalentna jedinica albuma|ekvivalentnih jedinica albuma]], što predstavlja njeno najviše plasirano izdanje do danas.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Zellner |first=Xander |date=7. 4. 2026 |title=Slayyyter Scores First No. 1 on Top Dance Albums Chart With ‘Wor$t Girl in America’ |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/slayyyter-worst-girl-in-america-number-1-top-dance-albums-1236216677/ |access-date=7. 4. 2026 |website=Billboard |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Po objavljivanju je dobio široko priznanje kritike, uz pohvale za produkciju, stilski raspon, koheziju i Slayyyterine vokalne izvedbe. Slayyyter je promovisala album nastupima uživo na festivalu [[Coachella]] 2026.

== Pozadina i razvoj ==
U poređenju sa njenim ranijim izdanjima ''[[Troubled Paradise]]'' i ''[[Starfucker (Slayyyter)|Starfucker]]'', Slayyyter je opisala album kao &quot;autentičniji prikaz nje same&quot; i projekat na kojem je pokušala ponovo istražiti zvukove koji su je oblikovali u tinejdžerskim godinama.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=SLAYYYTER – WOR$T GIRL IN AMERICA |url=https://femmusic.com/2026/01/16/slayyyter-wort-girl-in-america/ |magazine=FemMusic |date=16. 1. 2026 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Album je također inspirisan muzikom koju je slušala odrastajući na svom [[iPod]]u, a koja se sastojala od mješavine [[Pop-muzika|popa]], [[Pank-rok|panka]] i [[Hip-hop muzika|repa]].&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Hess |first1=Tobias |title=Slayyyter's Wor$t Girl in America: release date, album art, and more|url=https://www.thefader.com/2026/01/13/slayyyter-announce-new-album |magazine=[[The Fader]] |date=13. 1. 2026 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Muzičke inspiracije za projekat bile su albumi ''[[How to Dismantle an Atomic Bomb]]'' grupe [[U2]], ''[[The Fame]]'' [[Lady Gaga|Lady Gage]] i ''[[Yeezus]]'' [[Kanye West]]a, kao i izvođači [[Santigold]], [[M.I.A. (reper)|M.I.A.]], [[Kid Cudi]], [[Gorillaz]], [[Ladytron]], [[Soulwax]], [[Sebastian (francuski muzičar)|Sebastian]], [[Death Grips]], [[Crystal Castles]], [[A$AP Rocky]], [[Madonna]], [[Coldplay]] i [[The White Stripes]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=uqQDktgRjVs&amp;list=PLVxVJ3ZS4jf9bzZ5YxDbuWzq3cmKfpJql&amp;index=1 |title=How Slayyyter Crafted Her Biggest Rollout Yet (Interview) |date=2. 4. 2026 |last=adamtheflop |type=Video |language=en |access-date=5. 4. 2026 |url-status=live |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web |last=Magnocavallo |first=Fabio |date=27. 3. 2026 |title=Slayyyter |url=https://www.euphoriazine.com/blog/2026/03/interviews-slayyyter/ |url-status= |access-date=12. 4. 2026 |website=EUPHORIA. |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=IVMks8i_NYE |title=The ‘Worst Girl in America’ Is Your New Favorite Pop Star |date=11. 6. 2026 |last=Caramanica |access-date=11. 6. 2026 |via=YouTube|first=Jon|type=Podcast|last2=Coscarelli|first2=Joe|author-link=Jon Caramanica|publisher=[[The New York Times]]}}&lt;/ref&gt; Slayyyter je također pronašla inspiraciju u produkciji [[Space Cowboy (muzičar)|Space Cowboya]] na projektima [[Nadia Oh]] i Lady Gage.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Izjavila je da naslov albuma, ''Worst Girl in America'', potiče od njenih prijatelja skejtera iz St. Louisa koji su jedni druge iz milja nazivali &quot;najgorima&quot;, kao i od anksioznosti nakon mamurluka koju osjeća poslije noćnog provoda. Pojasnila je ovaj koncept rekavši da je album proizašao iz osjećaja frustracije i bijesa što je neprestano smatrana izvođačem u usponu. Na albumu ''Worst Girl'' osjećala se slobodnom da povrati svoj umjetnički imidž i stvara muziku za sebe, umjesto za komercijalnu publiku ili slavu na [[TikTok]]u.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite news |last=Horton |first=Adrian |date=27. 3. 2026 |title=‘I didn’t think anyone would be into it’: Slayyyter turns midwest trash into pop gold |url=https://www.theguardian.com/music/2026/mar/27/slayyyter-worst-girl-in-america-interview |access-date=12. 4. 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}&lt;/ref&gt; Slayyyter je rekla da se nikada ne bi nazvala niti osjećala kao slavna osoba,&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=HDWIozdY3KE |title=Slayyyter Talks 'Wor$t Girl in America,' Growing Up on Tumblr &amp; New Music {{!}} The Rolling Stone Studio |date=17. 6. 2026 |last=Rolling Stone |access-date=24. 6. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; kritikovala je [[Klasna stratifikacija|klasni jaz]] između poznatih i potrošača, te se samoinicijativno označila kao &quot;anti-pop zvijezda&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=tOnQw2t1CYU |title=The Wor$t Interview in America |date=31. 3. 2026 |last=Nicky Reardon |access-date=7. 4. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; Također je kritikovala muzičku industriju zbog njene &quot;klaustrofobične i performativne&quot; prirode i lažnih odnosa među ljudima iz industrije.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Slayyyter je navela da je tokom stvaranja ovog albuma smatrala da će to biti posljednji album koji će napraviti. Takav stav ju je naveo da stvara muziku koja zadovoljava njene vlastite muzičke aspiracije, a ne zahtjeve muzičke industrije.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Ovaj album bio je njen posljednji pokušaj da napravi nešto na šta će biti ponosna, nakon što joj je dosadilo gubljenje novca na neuspješne promocije albuma i turneje. Slayyyter je izjavila da će nakon objavljivanja ovog albuma nastaviti istraživati nove zvukove i da se više neće pokušavati prilagođavati pažnji šire javnosti.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Muzičarka je rekla da njeni prošli albumi sadrže &quot;tragove&quot; albuma ''Worst Girl in America'', uključujući i vodeći singl sa albuma ''Troubled Paradise'', &quot;Self Destruct&quot;.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

== Kompozicija ==
Za svoj vokalni stil u pjesmi &quot;[[Brittany Murphy.]]&quot;, Slayyyter je koristila [[Auto-Tune]] i pjevala robotskim glasom kako bi se osjećala ugodno dok izvodi mračne i lične tekstove pjesme.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Njen [[persona]] na albumu bila je snažno inspirisana [[Brittany Murphy]] i njenim filmskim ulogama. Glavni lik je prikazala i kao &quot;[[Pickme djevojka|Pick Me djevojku]]&quot; koja se druži samo sa muškarcima.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Slayyyter je namjerno odlučila da tokom stvaranja albuma u studiju ne bude više drugih tekstopisaca, zadržavajući proces snimanja isključivo između nje i producenata.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Slayyyter i njeni saradnici koristili su tehniku [[Distorzija (muzika)|distorzije]] kako bi izmijenili njen vokal na nekoliko pjesama na albumu.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=YmJSIv4051s |title=Slayyyter might actually be the Worst Girl in America |date=8. 4. 2026 |last=Switched On Pop |access-date=15. 4. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; U sklopu priprema za nastupe uživo, gledala je tutorijale za [[screamo]] pjevanje na [[TikTok]]u.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=XxfzEDHeh7U |title=Artist on Artist: PinkPantheress x Slayyyter at Coachella 2026 |date=5. 5. 2026 |last=Coachella |time=13:37 |access-date=6. 5. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

=== Pjesme ===
Pjesma &quot;[[Dance...|Dance…]]&quot; bila je referenca za ostale pjesme na albumu, prema Slayyyterinim riječima, jer je to bila jedna od prvih pjesama koje je napisala za ovaj projekat.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Prvobitno je trebala biti vodeći singl albuma ''Worst Girl in America''.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Slayyyter je u julu 2025. izjavila da je &quot;[[Beat Up Chanels]]&quot; njeno &quot;[[Remek-djelo|magnum opus]]&quot;,&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=0Z4PFMJ-mHM |title=Produced in the Bi-State: Slayyyter talks touring with Kesha, new music, and her love for the Lou |date=21. 7. 2025 |last=KMOV St. Louis |access-date=28. 4. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; a u martu 2026. rekla je da je to najbolja pjesma koju je ikada napravila.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Opisala je pjesmu kao istraživanje njenog &quot;agresivnog rep&quot; zvuka, dok se istovremeno oslanja na tužnije &quot;soft pop&quot; vokale.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Pjesma &quot;Old Technology&quot; bila je još jedna od prvih koje je napisala za album. Opisala ju je kao &quot;elektro pank&quot; istraživanje zloupotrebe droga, [[Relaps|povratka ovisnosti]] i samouništenja. &quot;Old Technology&quot; je također posveta zastarjelim tehnologijama poput [[Digitalni fotoaparat|digitalnih kamera]], [[gramofon]]a, [[iPod]]aa i [[Kasetofon|prijenosnih stereo uređaja]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

&quot;[[Crank (Slayyyter)|Crank]]&quot; sadrži zvučnu referencu na singl [[Beyoncé]] iz 2006. godine, &quot;[[Ring the Alarm]]&quot;.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;

Pjesma &quot;[[Gas Station (Slayyyter)|Gas Station]]&quot; bila je jedna od prvih koja je definisala koncept &quot;iPod muzike&quot;, a inspirisana je indie elektronskom muzikom iz perioda 2010–2011.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; U intervjuu za ''[[The Fader]]'', Slayyyter je otkrila da, iako je pjesma zasnovana na sintisajzeru prvobitno napisana o bivšem momku, na kraju se pretvorila u pjesmu o njenom otuđenom ocu, s kojim ima &quot;turbulentan odnos&quot;. Refren je posebno inspirisan tužnim sjećanjem iz djetinjstva kada ju je ostavio samu na benzinskoj pumpi. Međutim, Slayyyter je napomenula da vokalna izvedba namjerno ublažava ozbiljnost situacije, dodajući da &quot;način na koji pjevam refren ne djeluje tako ozbiljno&quot; i izražavajući nadu da će slušaoci pronaći vlastita tumačenja pjesme.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Slayyyter opens up about family and depression on 'WOR$T GIRL IN AMERICA' |url=https://www.thefader.com/2026/03/26/slayyyter-gas-station-brittany-murphy-interview-part-two |access-date=8. 6. 2026 |website=The FADER |language=en}}&lt;/ref&gt;

Prema riječima Slayyyter, &quot;Unknown Loverz&quot; je napisana kao &quot;nesigurna&quot; pjesma o zaljubljenosti u nekoga, što predstavlja kontrast u odnosu na zvuk pjesme &quot;[[Yes Goddd]]&quot;.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

&quot;I'm Actually Kinda Famous&quot; bila je prelaz između albuma ''Starfucker'' i ''Worst Girl'', u kojoj je pokušala opisati osjećaj kada ubjeđuješ sebe da si važan na zabavi. Drugi dio pjesme inspirisan je halucinacijama izazvanim [[LSD]]-om i osjećajem nesigurnosti.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Slayyyter je pjesmu &quot;[[Brittany Murphy.]]&quot; nazvala &quot;vrlo ličnim [[Dnevnik|dnevničkim zapisom]]&quot; o njenim [[samoubilačke misli|samoubilačkim mislima i osjećajima]] tokom stvaranja albuma. U pjesmi je uporedila svoja iskustva odrastanja i sazrijevanja sa iskustvima [[Brittany Murphy]] i njenog lika u filmu ''[[Djevojke iz visokog društva]]'', Molly Gunn.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=gDxrkCSXfM8 |title=SLAYYYTER Talks Wor$t Girl In America Hidden Messages {{!}} MUCHMUSIC |date=31. 3. 2026 |last=MUCH |access-date=28. 4. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

== Omot i vizuelni identitet ==
Prednju stranu omota albuma fotografisala je Alexa Zeliger, a na njoj Slayyyter nosi jaknu s resama od prevrnute kože pored Chandlera Burtona.&lt;ref&gt;{{Cite Instagram |user=lexdgr |postid= DWhlbiKjwVE |date=30. 3. 2026 |title=&quot;WOR$T GIRL IN AMERICA ALBUM OUT NOW&quot; |access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; ''Worst Girl in America'' je [[vizuelni album]], praćen odgovarajućim muzičkim spotovima za svaku pjesmu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Slayyyter, koja je sama stilizovala kampanju za album, počela je razmišljati o vizuelnom identitetu za ''Worst Girl'' u proljeće 2024, inspirisana objavama koje je viđala na [[Tumblr]]u. To je uključivalo inspiraciju iz [[Katolička umjetnost|katoličke ikonografije]], &quot;kičastog glamura Srednjeg zapada&quot; iz njenog djetinjstva, kao i obrade obožavalaca, GIF-ove i vizuelni stil [[Lana Del Rey|Lane Del Rey]].&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Slayyyter je namjerno odlučila da na omotu albuma nema &quot;ispoziranu sliku pop zvijezde&quot;, reagujući protiv &quot;stilizovanih, ispeglanih i glatkih&quot; vizuala sa albuma ''[[Starfucker (Slayyyter album)|Starfucker]]''. Umjesto toga, oblikovala ga je po uzoru na omote albuma muških repera i kulturne elemente heteroseksualnih muškaraca poput skejtbordinga i brenda [[Supreme (brend)|Supreme]]. Slayyyter je izjavila da je simbol znaka dolara bio čin parodiranja bogatstva, jer se njena porodica borila s siromaštvom tokom njenog djetinjstva, a ona se i danas bori s [[Finansijska pismenost|finansijskom nepismenošću]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Njene ostale vizuelne inspiracije uključuju [[paparaco]] fotografije [[Lindsay Lohan]] i [[Paris Hilton]] iz 2000-ih, te blatnjave gumene čizme [[Kate Moss]] sa festivala [[Glastonbury Festival 2005|Glastonbury 2005]], što je inspirisalo omot albuma.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Slayyyter je rekla da se vizualni stil spota &quot;Cannibalism!&quot; odnosi na vrijeme kada je radila kao recepcionerka u frizerskom salonu na početku muzičke karijere.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Uprkos tome što je imala finansiranje od Columbia Recordsa, Slayyyter je koristila jeftine materijale, scenografiju i namještaj u vlastitoj kući, te uradi-sam materijale i kostime za vizuale albuma, kako bi replicirala njegov &quot;sirovi&quot; zvuk.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Za muzičke spotove &quot;Beat Up Chanels&quot; i &quot;Dance…&quot;, Slayyyter je pozirala ispred javnih proslava [[Dan nezavisnosti (SAD)|Dana nezavisnosti]] i [[Novogodišnja noć|Nove godine]] radi kadrova s vatrometom.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Kao ljubitelj filma, na stvaranje vizuala za album uticali su i filmovi [[David Lynch]]a te film ''[[Gummo]]'' reformatora [[Harmony Korine]]a, koji predstavlja &quot;Jezivi portret Srednjeg zapada&quot;.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=UHPXE3uj84U |title=Slayyyter: Coachella, Tumblr and WOR$T GIRL IN AMERICA {{!}} Zane Lowe Interview |date=15. 4. 2026 |last=slayyyter |access-date=15. 4. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;

=== Motiv zeca ===
Zapažen lik koji se ponavlja u muzičkim spotovima i nastupima jeste čovjek u odijelu zeca, inspirisan scenama iz serijala ''[[Rabbits (veb-serija)|Rabbits]]'' u filmu ''[[Inland Empire (film)|Inland Empire]]''. Opisuje ga kao lik &quot;prijetećeg izgleda&quot; i &quot;perverznog&quot;, koji predstavlja mnoge stvari, poput unutrašnjih borbi i pogrešno zapamćenih uspomena iz djetinjstva.&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=c0CCuvFUHX0 |title=Why Slayyyter Doesn't Want to be a Main Pop Girl |date=6. 4. 2026 |last=Coco Mocoe |access-date=20. 4. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt; Slayyyter je rekla da je lik bio inspirisan i njenom kućom iz djetinjstva, koju je njena majka ukrasila raznim umjetničkim djelićima s motivima zečeva.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

== Singlovi i promocija ==

Dana 6. septembra 2024, Slayyyter je koristila poseban telefonski broj povodom objavljivanja singla &quot;No Comma&quot;. Taj broj je ponovo aktiviran kao opcija za prijavu na zvaničnoj veb-stranici Slayyyter u svrhu promocije albuma ''Worst Girl in America'', stiliziran kao RSVP, te je obožavaocima automatski slao poruke o datumima izlaska budućih singlova, omotima, najavama spotova i ponudama robe.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=slayyyter {{!}} official site |url=https://www.slayyyter.com/ |access-date=25. 2. 2026 |website=www.slayyyter.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

Pjesma &quot;Beat Up Chanels&quot; objavljena je kao prvi singl s albuma 1. augusta 2025, zajedno s najavom njenog novog ugovora s diskografskom kućom [[Columbia Records]].&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Mier |first1=Tomás |title=Slayyyter Drops Chaotic 'Beat Up Chanel$' as She Teases Sound Evolution |url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/slayyyter-beat-up-chanels-teases-sound-evolution-1235398916/ |magazine=[[Rolling Stone]] |date=1. 8. 2025 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Slayyyter je završila većinu albuma do trenutka kada je potpisala ugovor s novom izdavačkom kućom.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Uslijedio je singl &quot;Cannibalism!&quot; 12. septembra 2025.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Hess |first1=Liam |title=Slayyyter Is Ready for Pop Music's Big Leagues—But She's Still Keeping Things DIY |url=https://www.vogue.com/article/slayyyter-cannibalism-video-interview |magazine=[[Vogue (časopis)|Vogue]] |date=12. 9. 2025 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; &quot;Crank&quot; je objavljen kao treći singl 24. oktobra 2025.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Slayyyter Unleashes &quot;Crank&quot;: A Chaotic, Cvnty Masterpiece |url=https://xodivad.com/2025/10/24/slayyyter-unleashes-crank-a-chaotic-cvnty-masterpiece/ |magazine=XO Diva D |date=24. 10. 2025 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Pjesma &quot;Dance...&quot;, prvobitno planirana kao vodeći singl, objavljena je kao četvrti singl 13. januara 2026, što se poklopilo s zvaničnom najavom albuma.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Farrell |first1=Margaret |title=Slayyyter Announces New Album Wor$t Girl in America: Hear &quot;Dance...&quot; |url=https://stereogum.com/2485644/slayyyter-announces-new-album-wort-girl-in-america-hear-dance/music |magazine=[[Stereogum]] |date=16. 1. 2026 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Peti i posljednji singl &quot;Old Technology&quot; objavljen je 24. februara 2026.&lt;ref&gt;{{cite magazine |title=Slayyyter's &quot;Old Technology&quot; Is the Final Warning Shot Before Wor$t Girl in America |url=https://xodivad.com/2026/02/22/slayyyters-old-technology-is-the-final-warning-shot-before-wort-girl-in-america/ |magazine=XO Diva D |date=24. 2. 2026 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Dana 16. marta 2026, Slayyyter je najavila turneju [[Worst Girl in the World Tour]], koja je započela 26. jula u St. Louisu.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=16. 3. 2026 |title=Slayyyter Announces Wor$t Girl in the World Tour Across Three Continents |url=https://inmusicblog.com/news/slayyyter-worst-girl-world-tour-2026/ |access-date=16. 3. 2026 |website=InMusic |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

U periodu koji je prethodio izlasku albuma, počevši od oktobra 2025, stihovi &quot;I get so gay off that tequila&quot; iz pjesme &quot;Crank&quot; postali su viralni na društvenim mrežama poput [[TikTok]]a. Obožavaoci su često objavljivali slike YouTuberke [[Kayla Sims|lilsimsie]] uz te stihove, te pravili druge varijacije u formatu &quot;I Get So X Off That Y&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=31. 3. 2026 |title=I Get So Gay Off That Tequila |url=https://knowyourmeme.com/memes/i-get-so-gay-off-that-tequila |access-date=12. 4. 2026 |website=Know Your Meme |language=en}}&lt;/ref&gt;

Slayyyter je premijerno izvela nekoliko pjesama s albuma ''Worst Girl in America'', uključujući &quot;Dance...&quot;, &quot;Yes Goddd&quot; i &quot;St. Loser&quot;, tokom svog nastupa na festivalu Homobloc u [[Manchester]]u 6. decembra 2025.&lt;ref&gt;{{cite magazine |last1=Stirling|first1=Lindsay |title=Slayyyter Reclaims the Dance Floor with the Powerhouse Anthem DANCE…|url=https://indie-sound.com/2026/01/16/slayyyter-reclaims-the-dance-floor-with-the-powerhouse-anthem-dance/ |magazine=Indie Sound |date=16. 1. 2026 |access-date=24. 2. 2026}}&lt;/ref&gt; Slayyyter je također 15. aprila izjavila da je zainteresovana za objavljivanje dodatne muzike tokom 2026, uključujući demo snimke i pjesme koje nisu ušle na konačnu verziju albuma.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Dana 17. aprila 2026, nenajavljeno je objavila singl &quot;[[Broke Bitch Freestyle]]&quot;.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Breihan |first=Tom |url=https://www.stereogum.com/2496139/slayyyter-broke-bitch-freetyle/music/ |title=Slayyyter – “Broke Bitch Free$tyle” |website=Stereogum |date=17. 4. 2026 |access-date=17. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; Pjesmu je pjevačica prvi put izvela 2024. tokom svog nastupa za [[Boiler Room (muzička platforma)|Boiler Room]] u [[Washington, D.C.|Washingtonu]], te je od tada postala jedna od najiščekivanijih pjesama s albuma.&lt;ref&gt;{{cite web |author=Boiler Room |url=https://www.youtube.com/watch?v=DuLS_6BOQls |title=Slayyyter &amp;#124; Boiler Room: DC |website=[[YouTube]] |date=10. 10. 2024 |access-date=17. 4. 2026 |lang=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://music.apple.com/us/song/broke-bitch-free%24tyle/1892137762 |title=BROKE BITCH FREE$TYLE by Slayyyter |website=[[Apple Music]] |date=17. 4. 2026 |access-date=17. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; Objavljivanje ove pjesme podstaklo je glasine o predstojećem deluks izdanju albuma, posebno nakon što ju je Slayyyter na mreži [[Twitter|X]] nazvala svojom omiljenom pjesmom s albuma.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=slayyyter |number=2038046732534075680 |title=BROKE BITCH FREESTYLE |author=WOR$T GIRL IN AMERICA |date=29. 3. 2026 |access-date=17. 4. 2026}}&lt;/ref&gt; Pored toga, pjevačica je otvorila svoj drugi nastup na festivalu [[Coachella]] upravo ovom pjesmom.&lt;ref&gt;{{Cite tweet |user=slayyyter |number=2042744935171133512 |title=THANK YOU COACHELLA SEE YOU NEXT WEEKEND... |author=WOR$T GIRL IN AMERICA |date=11. 4. 2026 |access-date=17. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;

Krajem aprila 2026, organizacija za zaštitu prava životinja [[PETA]] kritikovala je Slayyyter zbog nošenja [[Krzno|lisčijeg krzna]] tokom promocije albuma. Pjevačica je brzo odgovorila na ove optužbe, ukazujući na [[PETA#Kontroverze|PETA-in loš odnos prema pravima životinja]], te na činjenicu da su njena krzna &quot;vintage i antikviteti&quot;, a ne kupljena nova. PETA je tvrdila da nošenje krzna normalizuje industriju krzna, ali je Slayyyter odgovorila da nošenje vintage odjeće zapravo promovira [[Održiva potrošnja|održivu potrošnju]].&lt;ref&gt;{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=OEJnRjsWDmE |title=Slayyyter on 'WOR$T GIRL IN AMERICA,' What to Expect From Her Tour &amp; More {{!}} Billboard News Interview |date=21. 5. 2026 |last=Billboard News |time=15:22 |access-date=24. 5. 2026 |via=YouTube}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Disalvo |first=Tom |date=30. 4. 2026 |title=Slayyyter Unleashes On PETA After It Slammed Her Fur Photoshoot: ‘Y’all Are F**king Nuts’ |url=https://www.pedestrian.tv/music/slayyyter-peta-fur-criticism/ |access-date=24. 5. 2026 |website=PEDESTRIAN.TV |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Svoj debi u [[Kasno-noćni televizijski program|kasno-noćnom televizijskom programu]] ostvarila je izvođenjem pjesme &quot;Dance...&quot; u emisiji ''[[The Tonight Show Starring Jimmy Fallon]]'' 19. maja 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Green |first=Walden |date=20. 5. 2026 |title=Watch Slayyyter Make Her Late-Night Debut in a Beer Can Bralette |url=https://pitchfork.com/news/watch-slayyyter-make-her-late-night-debut-in-a-beer-can-bralette/ |access-date=21. 5. 2026 |website=Pitchfork |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Kritike ==
{{Recenzije albuma|ADM=7.6/10&lt;ref name=anydecentmusic/&gt;|MC=85/100&lt;ref name=&quot;meta&quot;&gt;{{cite news |title=WOR$T GIRL IN AMERICA by Slayyyter Reviews and Tracks |url=https://www.metacritic.com/music/wort-girl-in-america/slayyyter |access-date=3. 4. 2026 |work=[[Metacritic]] |date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;|rec1=[[AllMusic]]|rec1ocjena={{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;allmusic&quot;&gt;{{cite news |last1=Collar |first1=Matt |title=WOR$T GIRL IN AMERICA - Slayyyter |url=https://www.allmusic.com/album/wort-girl-in-america-mw0004751976 |access-date=29. 3. 2026 |work=[[AllMusic]] |date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;|rec2=''[[Clash (časopis)|Clash]]''|rec2ocjena=8/10&lt;ref name=&quot;clash&quot;&gt;{{cite news |last1=Murray |first1=Robin |title=SLAYYYTER – WOR$T GIRL IN AMERICA |url=https://www.clashmusic.com/reviews/slayyyter-worst-girl-in-america/ |access-date=29. 3. 2026 |work=[[Clash (časopis)|Clash]] |date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;|rec3=''[[Anthony Fantano|The Needle Drop]]''|rec3ocjena=6/10&lt;ref name=&quot;TND&quot;&gt;{{cite web |last1=Fantano |first1=Anthony |title=Slayyyter - WOR$T GIRL IN AMERICA ALBUM REVIEW |url=https://www.youtube.com/watch?v=dJKFdiB6s9Q |access-date=25. 4. 2026 |work=[[Anthony Fantano|theneedledrop]] |date=2. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;|rec4=''[[NME]]''|rec4ocjena={{Rating|4|5}}&lt;ref name=&quot;nme&quot;&gt;{{cite news |last1=Slater |first1=Bailey |title=Slayyyter – ‘Wor$t Girl In America’ review: pop that finds salvation in the underbelly of American cinema |url=https://www.nme.com/reviews/album/slayyyter-worst-girl-in-america-review-3936891 |access-date=29. 3. 2026 |work=[[NME]] |date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;|rec5=''[[Pitchfork (veb-sajt)|Pitchfork]]''|rec5ocjena=8.2/10&lt;ref name=&quot;pitchfork&quot;&gt;{{Cite web |last=Tafoya |first=Harry |date=2. 4. 2026 |title=Slayyyter: WOR$T GIRL IN AMERICA Album Review |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/slayyyter-worst-girl-in-america/ |access-date=2. 4. 2026 |website=[[Pitchfork (veb-sajt)|Pitchfork]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;|rec6=''[[PopMatters]]''|rec6ocjena=9/10&lt;ref name=&quot;PM&quot;&gt;{{Cite web |last=Malone |first=Nick |date=2. 4. 2026 |title=Slayyyter Is Done Playing Dress-Up on 'Wor$t Girl in America' |url=https://www.popmatters.com/slayyyter-worst-girl-in-america |access-date=4. 4. 2026 |website=[[PopMatters]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;|rec7=''[[Slant Magazine]]''|rec7ocjena={{Rating|3.5|5}}&lt;ref name=&quot;slant&quot;&gt;{{cite news |last1=Mooney |first1=Alexander |title=Slayyyter ‘Wor$t Girl in America’ Review: Hysteria and Hyperbole |url=https://www.slantmagazine.com/music/slayyyter-worst-girl-in-america-album-review/ |access-date=29. 3. 2026 |work=[[Slant Magazine]] |date=27. 3. 2026}}&lt;/ref&gt;}}''Worst Girl in America'' dobio je široko priznanje muzičkih kritičara. Na veb-stranici [[Metacritic]], koja dodjeljuje ponderisanu prosječnu ocjenu do 100 na osnovu recenzija glavnih publikacija, album je dobio prosječnu ocjenu 85 na osnovu šest recenzija, što ukazuje na &quot;opće prihvatanje&quot;.&lt;ref name=&quot;meta&quot; /&gt; Agregator recenzija Any Decent Music dao je albumu prosječnu ocjenu 7,6 od 10 na osnovu sedam recenzija kritičara.&lt;ref name=&quot;anydecentmusic&quot;&gt;{{Cite web |title=Wor$T Girl In America by Slayyyter reviews |url=http://www.anydecentmusic.com/review/14590/Slayyyter-WorT-Girl-In-America.aspx |access-date=23. 4. 2026 |website=Any Decent Music}}&lt;/ref&gt;

Matt Collar je u recenziji za [[AllMusic]] primijetio uticaje koje je Slayyyter crpila kroz popis pjesama: &quot;blistave elemente [[Madonna|Madonnine]] ere ''[[Ray of Light]]'' u pjesmi 'Gas Station', stil grupe [[Blondie]] u 'Unknown Loverz' i zvuk u stilu pjevačice [[Robyn]] u 'Old Fling$' s rastućim [[EDM muzika|EDM]] refrenom&quot;. Collar je pohvalio Slayyyter jer je te pjesme učinila prepoznatljivo svojima uprkos podsjećanju na plesnu muziku 2000-ih i 2010-ih. Za Collara, ''Worst Girl in America'' predstavlja evoluciju zvuka u odnosu na ''[[Troubled Paradise]]'' i ''[[Starfucker (Slayyyter album)|Starfucker]]'', &quot;spajajući klasični tinejdžerski R&amp;B zvuk [[Britney Spears]] s drskim stavom pjevačice [[Kesha]]&quot; sa još više žara nego ranije.&lt;ref name=&quot;allmusic&quot; /&gt;

Pišući za ''[[Slant Magazine]]'', Alexander Mooney je naveo da album &quot;kanališe sve njene najdivlje impulse, ali su njeni glasni usponi i turobni padovi dozirani s pažnjom i preciznošću&quot;. Upoređujući izdanje s albumom ''Starfucker'', Mooney je smatrao da ''Worst Girl in America'' za Slayyyter predstavlja &quot;više zvučno nego tematsko dostignuće&quot;, u kojem pronađe &quot;zvuk koji je nepogrešivo njen&quot;. Za Mooneyja, album je na kraju bio &quot;više konceptualno poigravanje s usponima i padovima nego sama izjava o namjerama sugerisana virtuoaznom produkcijom&quot;.&lt;ref name=&quot;slant&quot; /&gt;

Robin Murray iz časopisa ''[[Clash (časopis)|Clash]]'' pohvalio je izdanje kao &quot;pop meteorit spreman da ostavi neobičan krater u pop kulturi&quot; i lansira Slayyyter u mainstream. Iako ostaje vjerna svojoj karakterističnoj &quot;[[rave]]-pop energiji&quot;, Murray je smatrao da je album &quot;sažetiji i pun namjere&quot; u odnosu na ranije radove, ukazujući na to da je Slayyyter &quot;gradila na svojoj prošlosti, učila na greškama i djeluje spremno da preuzme svoj tron&quot;.&lt;ref name=&quot;clash&quot; /&gt; Sajt ''[[Pitchfork (veb-sajt)|Pitchfork]]'' dodijelio je albumu priznanje &quot;Best New Music&quot;. Recenzija Harryja Tafoye uporedila je Slayyyterin napredak s onim koji je napravila [[Charli XCX]] između albuma ''[[Crash (album Charli XCX)|Crash]]'' (2022) i ''[[Brat (Charli XCX)|Brat]]'' (2024): poput albuma ''Brat'', ''Worst Girl in America'' &quot;postiže svoju oštrinu tako što odbacuje pop ljepotu i naglo skreće prema klupskom antagonizmu&quot;. Slayyyter je odbacila poređenja s Charli XCX u prethodnom intervjuu, rekavši da se ne poznaju i da djeluju u različitim dijelovima muzičke industrije.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Ovaj zaokret omogucava veću ranjivost u odnosu na prethodna izdanja, jer &quot;haos ne samo da pojačava patos njene muzike, već i naglašava njenu ljudskost&quot;.&lt;ref name=&quot;pitchfork&quot; /&gt;
== Spisak pjesama ==
{{tracklist|title1=[[Dance...]]|writer1=[[Slayyyter]], Nate Campany, Kyle Shearer|extra1=Valley Girl|length1=4:47|title2=[[Beat Up Chanels]]|writer2=Slayyyter, Austin Corona, Wyatt Bernard|extra2=Corona, Bernard{{ref|a|[a]}}|length2=3:18|title3=[[Cannibalism!]]|writer3=Slayyyter, Corona, Bernard|extra3=Corona, Bernard{{ref|a|[a]}}|length3=2:47|title4=[[Old Technology]]|writer4=Slayyyter, Jacob Rabitsch|extra4=Yakob|length4=2:39|title5=[[Crank (Slayyyter)|Crank]]|writer5=Slayyyter, Corona, Bernard|extra5=Corona, Bernard{{ref|a|[a]}}|length5=2:55|title6=[[Gas Station (Slayyyter)|Gas Station]]|writer6=Slayyyter, Marvy Ayy|extra6=Marvy Ayy|length6=3:38|title7=[[Yes Goddd]]|writer7=Slayyyter, Jordan Palmer|extra7=Palmer|length7=2:39|title8=Unknown Loverz|writer8=Slayyyter, Jeremy Malvin|extra8=Chrome Sparks|length8=3:19|title9=Old Flings|writer9=Slayyyter, Jean Baptiste, Karl Rubin, Ryan Buendia, Christian Astrop|extra9=Beau Nox, Jean Baptiste, Rubin, Buendia|length9=3:37|title10=I'm Actually Kinda Famous|writer10=Slayyyter, Nicolas DiPietrantonio|extra10=Nicopop|length10=2:36|title11=St. Loser|writer11=Slayyyter, Owen Jackson, Callie Reiff, Miles Comaskey|extra11=Jackson, Jawn Legend, Reiff, Comaskey|length11=3:35|title12=What Is It Like, to Be Liked?|writer12=Slayyyter, Philip von Boch Scully, Ben Darwish, Tobias Wincorn|extra12=Darwish, Phil Scully|length12=2:18|title13=*Prayer*|writer13=Slayyyter, Jackson|extra13=Jackson|length13=0:37|title14=[[Brittany Murphy.]]|writer14=Slayyyter, Bernard, Corona|extra14=Corona, Bernard|length14=3:44|total_length=42:17}}'''Napomene'''

* Svi naslovi pjesama stilizirani su [[Velika i mala slova|velikim slovima]].
* Pjesme &quot;Beat Up Chanels&quot;, &quot;Old Flings&quot; i &quot;St. Loser&quot; stilizirane su sa [[Znak dolara|znakom dolara]] umjesto slova S (&quot;BEAT UP CHANEL$&quot;, &quot;OLD FLING$&quot; i &quot;$T. LOSER&quot;).
== Ljestvice ==

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! Ljestvica (2026)
! style=&quot;width:5em;line-height:1.3&quot; |Najviša pozicija
|-
|[[ARIA Charts|Australija]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.aria.com.au/charts/albums-chart/2026-04-06|title=ARIA Top 50 Albums Chart|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|date=6. 4. 2026|access-date=3. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |28
|-
|[[Ultratop|Belgija (Flandrija)]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ultratop.be/nl/album/87771/Slayyyter-Wor$t-Girl-in-America|title=Slayyyter – Wor$t Girl in America|publisher=[[Ultratop]]|access-date=5. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |140
|-
|[[Top of the Shops|Hrvatska]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-23-tjedan-2026/ |title=Lista prodaje 23. tjedan 2026. (01.06.2026. - 07.06.2026.)|date=7. 6. 2026 |trans-title=Sales list Week 23 2026 |publisher=[[Top of the Shops|HDU]] |language=hr |access-date=17. 6. 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260617115307/https://www.top-lista.hr/www/lista-prodaje-strano-23-tjedan-2026/|archive-date=17. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |9
|-
|[[Irish Albums Chart|Irska]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/irish-albums-chart/20260403/48/|title=Official Irish Albums Chart Top 50|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=4. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |46
|-
|[[Recorded Music NZ|Novi Zeland]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://aotearoamusiccharts.co.nz/archive/albums/2026-04-03|title=Official Top 40 Albums|publisher=[[Recorded Music NZ]]|date=3. 4. 2026|access-date=3. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |23
|-
|[[Associação Fonográfica Portuguesa|Portugal]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.audiogest.pt/uploads/files/file_2026-04-08-09-51-25.pdf|title=Top 200 Álbuns Semana 14 de 2026|page=2|publisher=[[Associação Fonográfica Portuguesa]]|access-date=10. 4. 2026|language=pt-pt}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |45
|-
|UK Albumi ([[Official Charts Company|OCC]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/official-albums-chart-top-100/20260403/7502/|title=Official Albums Chart Top 100|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=4. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |36
|-
|Škotski albumi ([[Official Charts Company|OCC]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.officialcharts.com/charts/scottish-albums-chart/20260403/40/|title=Official Scottish Albums Chart Top 100|publisher=[[Official Charts Company]]|access-date=4. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |18
|-
|SAD [[Billboard 200|''Billboard'' 200]]&lt;ref&gt;{{cite tweet|user=billboardcharts|number=2041246309047308554|title=Debuts on this week's #Billboard200...|date=6. 4. 2026|access-date=7. 4. 2026}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |22
|-
|SAD [[Top Dance Albums]] ([[Billboard (časopis)|''Billboard'']])&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/dance-electronic-albums/2026-04-11/|title=Top Dance Albums: Week of April 11, 2026|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|access-date=7. 4. 2026|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot; |1
|}

== Reference ==
{{refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://www.faderlabel.com/slayyyter Slayyyter] na slayyyter.com

{{Slayyyter}}

[[Kategorija:Albumi iz 2026.]]
[[Kategorija:Albumi Columbia Recordsa]]
[[Kategorija:Albumi Slayyyter]]
[[Kategorija:Elektropop albumi]]
[[Kategorija:Vizuelni albumi]]</text>
      <sha1>2aju56ogqajsaz0ialnzmjd6l61crga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saint Croix</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536807</id>
    <revision>
      <id>3925772</id>
      <parentid>3924446</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="70828" sha1="ajen8d0t1ss4deuhp8nq8fgped7ka4p" xml:space="preserve">{{Preuređivanje}}{{Wiki}}{{Prijevod}}

{{Infokutija ostrvo
| veličina slike                            = 
| karta_opis                                = 
| arhipelag                                 = [[Djevičanska ostrva]], [[Ostrva Leeward]]
| broj ostrva                               = 
| nadmorska_visina                          = 1165
| država administrativna podjela naslov     = [[Teritorije Sjedinjenih Država|Teritorije]]
| država administrativna podjela            = [[Američka Djevičanska ostrva|Djevičanska ostrva]]
| populacija najvećeg grada države          = 2020 census&lt;ref&gt;{{Cite web |title=2020 Island Areas Censuses: U.S. Virgin Islands |url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-us-virgin-islands.html |access-date=1. 12. 2022 |website=US Census Bureau}}&lt;/ref&gt;
| etničke grupe                             = [[Afro-Karipci]], [[Portorikanci]], [[Bijeli Amerikanci|bijelci]], [[Indijci na Američkim Djevičanskim ostrvima|Indijci]], [[Arapski Amerikanci|Arapi]], [[Azijski Amerikanci|Azijci]], [[Domorodački narodi Amerike|Američki starosjedioci]], [[melezi]]
}}

'''Saint Croix''' ({{jez-nl|Sint-Kruis}}; {{jez-fr|Sainte-Croix}}; [[Danski jezik|danski]] i {{jez-no|Sankt Croix}}) ostrvo je na [[Karibi]]ma, te okrug i sastavni [[Distrikti i poddistrikti Američkih Djevičanskih ostrva|distrikt]] [[Američka Djevičanska ostrva|Američkih Djevičanskih ostrva]], koja su [[Neuključene teritorije Sjedinjenih Američkih Država|neuključena teritorija Sjedinjenih Američkih Država]].

St. Croix je najveće od ostrva teritorije. Prema popisu SAD iz 2020, njegova populacija iznosila je 41.004.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.census.gov/data/tables/2020/dec/2020-us-virgin-islands.html|title=2020 Island Areas Censuses: U.S. Virgin Islands|last=|first=|website=US Census Bureau|access-date=1. 12. 2022}}&lt;/ref&gt; Procjene iz 2026. za cijelu teritoriju Američkih Djevičanskih ostrva iznose oko 76.900 stanovnika,&lt;ref name=&quot;britannica2026&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/United-States-Virgin-Islands|title=United States Virgin Islands summary|website=Britannica|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; što ukazuje na nastavak pada populacije. Najviša tačka ostrva je [[Mount Eagle (Američka Djevičanska Ostrva)|Mount Eagle]], na 355 metara. Nadimak St. Croixa je &quot;Twin City&quot;, po njegova dva grada, [[Frederiksted]]u na zapadnom kraju i [[Christiansted]]u na sjeveroistočnom dijelu ostrva.

== Ime ==
Autohtono ime ostrva Taíno je {{Jezik|tnq|[[List of indigenous names of Eastern Caribbean islands#Leeward Islands|Ay Ay]]}} ('rijeka').&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3p_aNANtoQMC|title=St. Croix, Virgin Islands, Historical Park and Ecological Preserve|date=1992|work=Hearing Before the Subcommittee on National Parks and Public Lands of the [[United States House Committee on Interior and Insular Affairs|Committee on Interior and Insular Affairs]], House of Representatives, 24. 9. 1991, Washington, D.C..|isbn=978-0-16-039761-5|page=103|language=en}}&lt;/ref&gt; Njegovo autohtono karipsko ime je {{Jezik|crb|Cibuquiera}} ('kamenita zemlja').&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Njegovo moderno ime, ''Saint Croix'', izvedeno je od francuskog imena ''{{Jezik|fr|Sainte-Croix}}'', koje je i samo prevod španskog imena {{Jezik|es|Isla de la Santa Cruz}} (što znači 'ostrvo Svetog Križa') koje je [[Kristofor Kolumbo]] dao ostrvu 1493.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite book|last=Allsopp|first=Richard|url=https://books.google.com/books?id=PmvSk13sIc0C|title=Dictionary of Caribbean English Usage|last2=Allsopp|first2=Jeannette|date=2003|publisher=University of the West Indies Press|isbn=978-976-640-145-0|page=180|language=en}}&lt;/ref&gt; Francusko ime je djelimično zadržano pod danskom vlašću kao {{Jezik|da|Sankt Croix}}, a ostrvo je dobilo svoj sadašnji pravopisni nazivni oblik nakon američkog preuzimanja 1917. [[Demonim]] povezan s ostrvom je Crucian (bos. ''krucijanski''), izveden iz originalnog španskog naziva.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Historija ==
[[Datoteka:St_Croix_map.jpg|mini|Danska karta ostrva iz 1754.]]
[[Datoteka:Bark_MARY_og_Frederiksted.jpg|mini|Frederiksstad na Saint Croixu, 1848.]]
[[Datoteka:Mary´s_Fancy,_Saint_Croix.jpg|mini|Afrički radnici-robovi na plantaži Mary Fancy, u vlasništvu Georgea Ryana]]
[[Datoteka:H._K._H._Prins_Valdemars_Ankomst_til_Sankt_Croix.jpg|mini|Dolazak princa Valdemara u St. Croix, 1879.]]
[[Datoteka:Last_Danish_Parade_at_Saint_Croix.jpg|mini| [[Zastava Danske|Dannebrog]] se posljednji put spušta u Guvernerovoj rezidenciji (31. mart 1917)]]
Igneri grnčarija ukazuje na ljudsko prisustvo na ostrvu od 1. do 700. nove ere, nakon čega slijedi prisustvo Taíno naroda od 700. do 1425, prije dolaska Karibljana 1425; ostrvo je bilo nenaseljeno do 1590..&lt;ref name=&quot;VINPS&quot;&gt;{{Cite book|title=U.S. Virgin Islands: a guide to national parklands in the United States Virgin Islands|publisher=Division of Publications, National Park Service, U.S. Dept. of the Interior|year=1999|isbn=0-912627-68-9|location=Washington, D.C.|pages=81–99}}&lt;/ref&gt;

Razne autohtone grupe naseljavale su ostrvo tokom njegove prahistorije. Kolumbo se iskrcao na Santa Cruz, kako ga je nazvao, 14. novembra 1493, i odmah su ga napali Kalinago narodi, koji su živjeli u Salt Riveru na sjevernoj obali. Ovo je prva zabilježena borba između Španaca i domorodačkog stanovništva [[Novi svijet|Novog svijeta]], a Kolumbo je mjestu bitke dao ime ''Cabo de la Flecha'' (Rt Strijele).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Morison|first=Samuel|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185259|title=Admiral of the Ocean Sea|publisher=Little, Brown and Company|year=1991|isbn=0-316-58478-9|location=Boston|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.185259/page/n419 414]–418|orig-year=1942}}&lt;/ref&gt; Španci nikada nisu kolonizovali ostrva, ali većina ili svo domaće stanovništvo je na kraju rastjerano ili pobijeno. Do kraja 16. vijeka, za ostrva se govorilo da su nenaseljena.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hubbard|first=Vincent|url=https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/14|title=A History of St. Kitts|date=2002|publisher=Macmillan Caribbean|isbn=978-0-333-74760-5|page=[https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/14 14]}}&lt;/ref&gt;

=== Kolonijalni period ===
{{Glavni|Holandska Djevičanska ostrva|||Hospitaljerska kolonizacija Amerika|Francuska zapadnoindijska kompanija|Danska Zapadna Indija}}
Holandski i engleski doseljenici su se iskrcali na Saint Croixu 1625, a pridružile su im se i neke francuske izbjeglice sa [[Sveti Kristofor i Nevis|Svetog Kristofora]]. Englezi su protjerali holandske i francuske doseljenike prije nego što su i sami bili protjerani španskom invazijom iz [[Portoriko|Portorika]] u augustu 1650. Oko 1650, francuske snage su napale i osnovale koloniju od 300 stanovnika. Od 1651. do 1664, [[Malteški red|Malteški vitezovi]] (u to vrijeme [[vazalna država]] [[Kraljevina Sicilija|Kraljevine Sicilije]]) vladali su ostrvom u ime [[Luj XIV, kralj Francuske|Luja XIV]]. Ostrvo je potom pripalo Francuskoj Zapadnoindijskoj kompaniji. Kolonija je evakuisana u [[Hispaniola|Saint-Domingue]] 1695., kada se [[Kraljevina Francuska|Francuska]] borila protiv Engleza i Holanđana u Ratu Velike alijanse. Ostrvo je potom bilo nenaseljeno i napušteno narednih 38 godina.&lt;ref name=&quot;Westergaard&quot;&gt;{{Cite book|last=Westergaard|first=Waldemar|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=The Macmillan Company|location=New York|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691/page/n252 206]–209, 222–225, 235, 243}}&lt;/ref&gt;

Godine 1725, guverner St. Thomasa, [[Frederik Moth]], ohrabrio je direktore Danske zapadnoindijske kompanije da razmotre kupovinu Santa Cruza (St. Croix). Dana 15. juna 1733, Francuska i [[Danska-Norveška]] zaključile su ugovor prema kojem je [[Danska zapadnoindijska kompanija]] kupila St. Croix za 750.000 [[Livre tournois|livri]].&lt;ref name=&quot;Encyclopædia Britannica&quot;&gt;{{cite encyclopedia|title=St. Croix: island, United States Virgin Islands|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|url=https://www.britannica.com/place/Saint-Croix|access-date=20. 4. 2021}}&lt;/ref&gt; [[Luj XV, kralj Francuske|Luj XV]] ratifikovao je ugovor 28. juna 1733. i primio polovinu uplate u francuskim kovanicama, a preostala polovina plaćena je u roku od 18 mjeseci. Dana 16. novembra 1733, Moth je imenovan za prvog danskog guvernera St. Croixa. Popis iz 1742. navodi 120 plantaža šećera, 122 plantaže pamuka, 1.906 robova i 360 bijelaca. Do 1754, robova je bilo 7.566. Te godine, kralj [[Frederik V od Danske|Frederik V]] preuzeo je direktnu kontrolu nad St. Croixom od kompanije.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.vinow.com/stcroix/history/|title=Saint Croix, Virgin Islands: Facts &amp; History|publisher=Vinow.com|access-date=27. 7. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Westergaard2&quot;&gt;{{cite book|last1=Westergaard|first1=Waldemar|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=The Macmillan Company|location=New York|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.60691/page/n252 206]–209, 222–225, 235, 243}}&lt;/ref&gt;

Gotovo 200 godina, St. Croix, St. Thomas i St. John bili su danski Zapadni Indijski otoci . Do sredine ili kraja 18. vijeka, vrhunca plantažne ekonomije, porobljeno stanovništvo St. Croixa brojalo je između 18.000 i 20.000 ljudi. Broj bijelaca u tom periodu kretao se između 1.500 i 2.000.&lt;ref&gt;Loftsdóttir, Kristin, and Gísli Pálsson, &quot;Black on White: Danish Colonialism, Iceland and the Caribbean&quot;, in Magdalena Naum and Jonas M. Nordin (eds), ''Scandinavian Colonialism and the Rise of Modernity: Small Time Agents in a Global Arena'', Contributions To Global Historical Archaeology Volume, 37 (New York: Springer, 2013), pp. 37–52 (pp. 41–42). {{Doi|10.1007/978-1-4614-6202-6_3}}.&lt;/ref&gt;

Budući američki revolucionarni vođa Alexander Hamilton i njegov brat živjeli su u Christianstedu sa svojom majkom, Rachel Faucette, na St. Croixu nakon što se ona vratila na otok 1765.. Njihov dom bio je na gornjem spratu kuće na adresi Company Street 34, dok je Rachel koristila donji sprat kao prodavnicu prehrambenih proizvoda. U dvije godine, Hamilton je izgubio oca, Jamesa Hamiltona, koji ga je napustio, a majka mu je umrla. Zvanični dokumenti sa ostrva, svjedočenje njegovog ujaka na sudu za ostavinsku raspravu iz 1768, utvrdili su da je Alexander imao 13 godina. Do 1769, Hamiltonov rođak, tetka, ujak i baka su također umrli. Alexanderov brat James postao je stolarski šegrt, a Alexander je postao štićenik Thomasa Stevensa, trgovca u ulici King. Hamilton je ubrzo radio kao činovnik u izvozno-uvoznom preduzeću Beekman and Cruger na raskrsnici ulica King i King's Cross. 1772. lokalni biznismeni su finansirali Hamiltonovo daljnje obrazovanje u New Yorku.&lt;ref name=&quot;Chernow&quot;&gt;{{Cite book|last=Chernow|first=Ron|url=https://archive.org/details/alexanderhamilto00cher/page/16|title=Alexander Hamilton|date=2004|publisher=The Penguin Press|isbn=1-59420-009-2|location=New York|pages=[https://archive.org/details/alexanderhamilto00cher/page/16 16–17, 22–40]}}&lt;/ref&gt;

Trgovina robljem je u danskim kolonijama ukinuta 1792, iako je zabrana stupila na snagu tek 1802. Robovi su oslobođeni 1848, nakon Pobune robova na Saint Croixu 1848, koju je predvodio general John &quot;Buddhoe&quot; Gottlieb.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.virgin-islands-history.org/en/timeline/the-slave-rebellion-on-st-croix-and-emancipation/|title=The slave rebellion on St. Croix and Emancipation|website=The Danish West-Indies – Sources of history|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216121514/https://www.virgin-islands-history.org/en/timeline/the-slave-rebellion-on-st-croix-and-emancipation/|archive-date=16. 12. 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/the-abolition-of-slavery/|title=Danish West Indies – The Abolition of Slavery|website=National Museum of Denmark|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924175409/https://en.natmus.dk/historical-knowledge/historical-themes/danish-colonies/the-danish-west-indies/the-abolition-of-slavery/|archive-date=24. 9. 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

Britanci su okupirali danske Zapadnoindijske otoke u martu 1801, dolaskom britanske flote u St. Thomas. Danska i Norveška su prihvatile Kapitulacijske sporazume, a Britanci su okupirali ostrva bez ispaljenog metka. Okupacija je trajala do aprila 1802, kada je Britanija vratila ostrva Danskoj-Norveškoj.

Britanci su ponovo napali danske otoke u decembru 1807. Britanska flota je zauzela St. Thomas 22. decembra i St. Croix 25. decembra. Danska i Norveška nisu pružile otpor i invazija je ponovo prošla bez prolivanja krvi. Ova okupacija je trajala do 20. novembra 1815. Obje invazije su bile posljedica saveza Danske s Francuskom tokom Napoleonskih ratova. Nakon sklapanja mira s Francuskom, ostrva su vraćena Danskoj.

=== Kao teritorija Sjedinjenih Američkih Država ===
Radnička buna na St. Croixu 1878. pogodila je ostrvo. Danska je 1916. prodala St. Croix, St. Thomas i St. Johna SAD-u, formalizujući transfer Ugovorom o danskim Zapadnoindijskim otocima, u zamjenu za 25 miliona dolara u zlatu. Na nacionalnom referendumu o tom pitanju, 64,2% danskih birača odobrilo je prodaju. Na neslužbenom referendumu održanom na ostrvima, 99,83% je glasalo za kupovinu. Zvanični transfer ostrva SAD-u dogodio se 1. aprila 1917.

Stanovnici St. Croixa dobili su američko državljanstvo 1927. Ostrvo se industrijalizovalo i udaljilo od agrarnog društva 1960-ih. Masakr u Fountain Valleyu 1972, masovna pucnjava tokom pljačke golf kluba, dovela je do razornog smanjenja turizma koje je trajalo mnogo godina. Uragan Hugo je 1989. pogodio ostrvo vjetrovima četvrte kategorije. [[Kopnena vojska Sjedinjenih Američkih Država|Vojska Sjedinjenih Američkih Država]], [[FBI|Federalni istražni biro]] i Služba američkih maršala angažovani su da uspostave red.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1989/09/22/us/troops-find-looting-and-devastation-on-st-croix.html|title=Troops Find Looting and Devastation on St. Croix|last=Schmalz|first=Jeffrey|date=22. 9. 1989}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Hurricane Hugo Haunts Virgin Islands|work=[[The Washington Post]]|url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/hurricane/archives/hugo89a.htm|date=31. 10. 1989}}&lt;/ref&gt;

Zatvaranje rafinerije Hovensa 2012. rezultovalo je gubitkom mnogih radnih mjesta. Poljoprivreda se sporo oporavlja zbog povećane potražnje za lokalnim proizvodima i poljoprivrednim proizvodima.

U septembru 2017., St. Croix je pogođen sa dva uzastopna uragana kategorije 5. Uragan Irma pogodio je ostrvo 6. septembra, a samo 13 dana kasnije, uragan Maria je pogodio St. Croix još jačim udarima, sa vjetrovima koji su na nekim mjestima dostizali i do 400&amp;nbsp;km/h.&lt;ref name=&quot;plaskett2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.virginislandsdailynews.com/plaskett-billions-received-in-federal-funds-can-fortify-local-infrastructure/article_7686c4a0-0fef-4fd3-895c-9cedf4b1a004.html|title=Plaskett: Billions received in federal funds can fortify local infrastructure|last=Bhola|first=Alexandra|date=19. 9. 2025|website=Virgin Islands Daily News|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Maria je oštetila ili uništila 70% zgrada na St. Croixu, uključujući škole i jedinu bolnicu.

Opsežni napori na obnovi nakon uragana Irma i Maria nastavljeni su i tokom 2024. i 2025.. Guverner Albert Bryan Jr. je krajem 2024. istakao značajan napredak u projektima obnove nakon uragana, obnovi domova i škola te kritičnim nadogradnjama infrastrukture poput puteva i vodovodnih sistema.&lt;ref name=&quot;bryan2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vi.gov/governor-bryan-and-lieutenant-governor-roach-reflect-on-2024-accomplishments-and-welcome-president-biden-to-st-croix-2/|title=Governor Bryan and Lieutenant Governor Roach Reflect on 2024 Accomplishments and Welcome President Biden to St. Croix|date=30. 12. 2024|website=Government of the United States Virgin Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Federalna agencija za upravljanje vanrednim situacijama (FEMA) obavezala je 989 miliona dolara za jačanje kanalizacionog sistema na St. Croixu,&lt;ref name=&quot;fema2024&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.vi.gov/fema-commits-989-million-to-strengthen-st-croixs-wastewater-system/|title=FEMA Commits $989 Million to Strengthen St. Croix's Wastewater System|date=19. 7. 2024|website=Government of the United States Virgin Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; a dodatnih 3,2 milijarde dolara za obnovu sistema za distribuciju vode za piće i popločavanje puteva širom St. Croixa.&lt;ref name=&quot;fema2024b&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.usviodr.com/fema-commits-additional-3-2-billion-toward-utility-road-paving-and-education-projects-in-the-u-s-virgin-islands/|title=FEMA Commits Additional $3.2 Billion Toward Utility, Road Paving and Education Projects in the U.S. Virgin Islands|date=7. 10. 2024|website=USVI Office of Disaster Recovery|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Ukupno je više od 20 milijardi dolara federalnih sredstava za obnovu nakon katastrofa dodijeljeno Američkim Djevičanskim ostrvima.&lt;ref name=&quot;plaskett2025&quot; /&gt; Kongresna delegatkinja Stacey Plaskett istakla je da je administracija predsjednika Bidena 2024. odobrila povećanje federalnog udjela u troškovima na 95% za sve kategorije javne pomoći, odnosno 98% za projekte kritične infrastrukture, čime je teritorija uštedjela milijardu dolara.&lt;ref name=&quot;plaskett2025&quot; /&gt;

U augustu 2025., uragan Erin pogodio je područje, ali je poštedio ostrvo St. Croix veće štete. Nacionalni parkovi St. Croixa ponovo su otvoreni 18. augusta 2025. nakon što je uragan prošao.&lt;ref name=&quot;erin2025&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/sari/learn/news/national-parks-of-st-croix-reopen-following-hurricane-erin.htm|title=National Parks of St. Croix Reopen Following Hurricane Erin|date=18. 8. 2025|website=National Park Service|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Geografija ==
[[Datoteka:St._Croix_geologic_map.png|mini| Geološka karta Saint Croixa, gdje je Km [[Kreda (period)|kredna]] grupa Mt. Eagle, Kd je kredni diorit, Kg je kredni gabro, Tbf je [[pliocen]]ska formacija Blessing, Tmb i Tlr su [[miocen]]ski [[krečnjak]] King shall, Qab je [[kvartar]]ni aluvijum, a Qr je kvartarni greben.]]
[[Datoteka:Northwest,_St_Croix_00840,_USVI_-_panoramio.jpg|mini|Obala Saint Croixa]]
Saint Croix leži na koordinatama {{Coord|17|45|N|64|45|W|}}. Na istočnom vrhu ostrva, [[Point Udall (Američka Djevičanska Ostrva)|Point Udall]] je [[Spisak ekstremnih tačaka Sjedinjenih Država#Istočne tačke|najistočnija tačka]] (po putovanju, ne po [[geografskoj dužini]]) Sjedinjenih Država uključujući [[Ostrvsku teritoriju|ostrvske teritorije]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-easternmost-point-in-north-america-is-actually-west-of-alaska.html|title=The Easternmost Point in North America Is Actually West of Alaska|date=17. 2. 2021|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.npca.org/articles/2554-the-easternmost-national-park|title=The Easternmost National Park|website=National Parks Conservation Association|language=en|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Najviša tačka ostrva, [[Mount Eagle (Američka Djevičanska Ostrva)|Mount Eagle]], visoka je 355 m.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sciences|first=New York Academy of|url=https://books.google.com/books?id=aeOJSZH2jWEC&amp;dq=The+island's+highest+point,+Mount+Eagle,+is+1,165+feet%C2%A0&amp;pg=PA79|title=Scientific Survey of Porto Rico and the Virgin Islands|date=1926|publisher=The Academy|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Service|first=United States Soil Conservation|url=https://books.google.com/books?id=oSsN0f5MZegC&amp;dq=The+island's+highest+point,+Mount+Eagle,+is+1,165+feet%C2%A0&amp;pg=PA1|title=Soil Survey, Virgin Islands of the United States|date=1970|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}&lt;/ref&gt; Većina istočnog kraja je prilično brdovita i strma,&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/coris/library/NOAA/CRCP/other/other_crcp_publications/Watershed_USVI/stx_ee_existing_conditions/02_EE_Characteristics_110719.pdf|title=Characteristics of St. Croix's East End|website=[[National Centers for Environmental Information]] (ncei.noaa.gov)|access-date=1. 9. 2026|archive-date=29. 8. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250829153718/https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/coris/library/NOAA/CRCP/other/other_crcp_publications/Watershed_USVI/stx_ee_existing_conditions/02_EE_Characteristics_110719.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; kao i sjeverna strana od [[Christiansted, Američka Djevičanska Ostrva|Christiansteda]] prema zapadu. Od brda na sjevernoj strani, prilično ravna ravnica spušta se prema južnoj obali; ovo je bilo glavno šećerno zemljište ostrva.

Ostrvo ima površinu od 214.66 km2,&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Lz65zgpJXiYC&amp;dq=st.+croix+82.88+sq+miles&amp;pg=PA95|title=U.S. Virgin Islands, 2000: 2000 Census of Population and Housing. Social, economic, and housing characteristics|date=2003|publisher=U.S. Department of Commerce, Economics and Statistics Administration, U.S. Census Bureau|isbn=978-0-16-067821-9|language=en}}&lt;/ref&gt; što ga čini najvećim ostrvom Američkih Djevičanskih ostrva.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/st-croix-national-heritage-area-place-page.htm|title=St. Croix National Heritage Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=17. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Ima neravan teren s raznolikim ekosistemima, uključujući [[Kišna šuma|suptropske prašume]], obalne ravnice, grmlje, stjenovita brda, doline i plaže, kao i [[Koralni greben|koralne grebene]] uz obalu.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/places/st-croix-national-heritage-area-place-page.htm|title=St. Croix National Heritage Area (U.S. National Park Service)|website=www.nps.gov|language=en|access-date=18. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

Godine 2023, St. Croix je proglašen područjem nacionalne baštine — prvim područjem nacionalne baštine koje se nalazi na Teritorijama SAD-a.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Klima ==
[[Datoteka:Saint_Croix_2012_Wade_22.JPG|mini|Plaža na Saint Croixu]]
St. Croix ima tropsku do polusušnu klimu.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; [[Trgovački vjetrovi|Pasati]] pušu duž cijele dužine ostrva tokom cijele godine.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Chérubin|first=Laurent Marcel|last2=Garavelli|first2=Lysel|date=4. 3. 2016|title=Eastern Caribbean Circulation and Island Mass Effect on St. Croix, US Virgin Islands: A Mechanism for Relatively Consistent Recruitment Patterns|journal=PLOS ONE|language=en|volume=11|issue=3|bibcode=2016PLoSO..1150409C|doi=10.1371/journal.pone.0150409|issn=1932-6203|pmc=4778804|pmid=26942575|access-date=31. 8. 2026|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0150409}}&lt;/ref&gt; Temperatura se kreće od 20 do 30 stepeni Celzijusevih,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tieronetravel.com/best-time-to-visit-u-s-virgin-islands-2024-travel-guide|title=Best Time to Visit U.S. Virgin Islands – Travel Guide|last=Barth|first=Kennedy|date=18. 7. 2022|website=TierOneTravel.com – Online Canadian Travel Agency {{!}}|language=en-CA|access-date=19. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; sa prosječnom temperaturom od 29,2 stepena Celzijusa.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=K2q88d_8o-4C&amp;dq=average+temperature+st+croix&amp;pg=PA418|title=United States Coast Pilot: Atlantic Coast. Gulf of Mexico, Puerto Rico, and Virgin Islands|date=2000|publisher=U.S. Government Printing Office|language=en}}&lt;/ref&gt;  Prosječna godišnja količina padavina je oko 1.000&amp;nbsp;mm godišnje, ali količina padavina varira ovisno o sezoni i lokaciji na otoku.

Brda zapadnog dijela ostrva primaju znatno više kiše nego istočni kraj,&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; s godišnjom količinom padavina od 50 inča godišnje na sjeverozapadu do 25-38 inča godišnje na istoku.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; Zapadni kraj ima bujnu vegetaciju i palme, dok je istočni kraj ostrva suhi pustinjski lanac sa znatnom količinom kaktusa.

Od augusta do novembra je vlažna sezona na Američkim Djevičanskim ostrvima, a ostatak godine je sušna sezona.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.drought.gov/states/us-virgin-islands|title=U.S. Virgin Islands|website=www.drought.gov|publisher=National Integrated Drought Information System|language=en|publication-date=|access-date=19. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Oko 40% godišnjih padavina obično se javi od septembra do novembra.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt; Tokom sušne sezone, prilično jaka i dugotrajna suša može predstavljati problem za ostrvo,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.drought.gov/drought-status-updates/drought-update-puerto-rico-and-us-virgin-islands-2024-01-18|title=Drought Update for Puerto Rico and the U.S. Virgin Islands|date=18. 1. 2024|website=www.drought.gov|publisher=National Integrated Drought Information System|language=en|access-date=19. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; posebno imajući u vidu nedostatak [[Slatka voda|slatke vode]] na Američkim Djevičanskim ostrvima.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Lancellotti|first=Brittany V.|last2=Hensley|first2=David A.|date=2024|title=The state of knowledge of freshwater resources in the U.S. Virgin Islands: Data scarcity and implications|journal=JAWRA Journal of the American Water Resources Association|language=en|volume=60|issue=6|pages=1270–1292|bibcode=2024JAWRA..60.1270L|doi=10.1111/1752-1688.13241|issn=1752-1688}}&lt;/ref&gt; St. Croix ima postrojenje za [[Desalinizacija|desalinizaciju]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cgtc-usvi.org/water|title=Water|website=Caribbean Green Technology Center|language=en-US|access-date=19. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; ali većina stambenih kuća i poslovnih prostora ima ugrađene [[Cisterna|cisterne]] koje se koriste za sakupljanje kišnice.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Demografija ==
Stanovnici se nazivaju '''Krucijanci''' (eng. ''Crucians'') {{IPAc-en|ˈ|k|r|uː|ʒ|ən}} &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://cruciandictionary.com/|title=Crucian Dictionary|website=cruciandictionary.com}}&lt;/ref&gt; (često se se piše kao &quot;Kružani&quot;).

Zbog imigracijske historije St. Croixa, vodi se velika debata o tome šta predstavlja autohtonog Kružana. Konsenzus u društvu Kružana je da svako ko je ''&quot;bahn ya&quot;'' (&quot;rođen ovdje&quot; na krucijanskom dijalektu) na St. Croixu može tvrditi da je Kružan, ali ne nužno i da je ''autohtoni Kružan''. Ljudi koji se smatraju ''autohtonim narodom'', ili ''precima autohtonih naroda'', su oni čije porijeklo potiče iz doba prije nego što su Kružani dobili američko državljanstvo 1927. Predački domorodački Kružani (jedna četvrtina do jedna trećina stanovništva St. Croixa) uglavnom se sastoje od potomaka porobljenih Afrikanaca koje su Evropljani doveli na ostrvo tokom 18. i 19. vijeka i potomaka plaćenih radnika koje su Danci regrutovali iz britanskih i holandskih Zapadnoindijskih područja nakon danskog zakona o emancipaciji 1848. Kao i na drugim karipskim ostrvima, mnogi preci domorodaca također potiču od evropskih doseljenika i radnika na plantažama koji su migrirali tokom 17, 18. i 19. vijeka. Zbog malog broja evropskih žena na kolonijalnim ostrvima, mnogi evropski muškarci na kolonijalnom St. Croixu imali su djecu sa većinski afričkim stanovništvom, čiji potomci miješanog porijekla nose prezimena svojih evropskih predaka. Na ostrvu također postoji nekolicina starosjedilačkih porodica (tradicionalno poznate kao ''bukra''), &quot;čistog&quot; europskog porijekla.

Zbog historijskih ekonomskih i političkih razlika, kao i ostataka kastinskog sistema iz 19. vijeka zasnovanog na tenu kože, socioekonomske klasne razlike među predačkim Kružanima mogu se znatno razlikovati, čak i unutar iste porodice. Većina predaka autohtonih Kružana danas je zaposlena u Vladi Djevičanskih ostrva, dok su drugi uključeni u turističku industriju, te pravna i medicinska zanimanja.

Migracija Portorikanaca bila je prevalentna 1930-ih, 40-ih i 50-ih godina, kada su se mnogi Portorikanci preselili u St. Croix zbog posla nakon kolapsa šećerne industrije. Ukupan broj stanovnika opao je za 50% u vijeku prije 1945.

Kupovina dvije trećine obližnjeg portorikanskog ostrva Vieques od strane [[Ratna mornarica Sjedinjenih Američkih Država|američke mornarice]] tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] rezultovala je raseljavanjem hiljada stanovnika ''Viequesa'', od kojih su se mnogi preselili na St. Croix zbog slične veličine i geografskog položaja. Lokalni praznik, Dan prijateljstva Južnog Djevičanskog ostrva i Portorika slavi se od 1960-ih drugog ponedjeljka u oktobru, istog datuma kao i [[Kolumbov dan]]. Portorikanci sa St. Croixa, od kojih većina živi na ostrvu više od jedne generacije, održali su svoju kulturu živom, integrirajući je u kulturu i društvo izvornih Kružana. Naprimjer, u neformalnim situacijama, mnogi Portorikanci u St. Croixu govore kombinacijom portorikanskog španskog i kreolskog engleskog jezika sličnom španskom engleskom.

Migracije sa &quot;nižih otoka&quot; (lokalni kolokvijalni izraz za otoke na [[Mali Antili|Malim Antilima]] na istoku i jugoistoku) dogodile su se uglavnom 1960-ih i 70-ih. U tom periodu, poljoprivreda je opala kao glavna industrija St. Croixa, a zamijenili su je turizam, proizvodnja [[Aluminij-oksid|aluminija]] i [[Rafinerija nafte|rafiniranje nafte]]. U ovim industrijama bilo je mnogo poslova, a hiljade stanovnika sa zabačenih dijelova ostrva dolazile su na St. Croix. Potražnja za uvoznom radnom snagom u St. Croixu bila je pogoršana činjenicom da su mnogi preci, domorodački stanovnici Kružana, nakon što su decenijama ranije stekli američko državljanstvo, migrirali na kopneni dio SAD-a kako bi ostvarili obrazovne i karijerne prilike. Mnogim stanovnicima otok St. Croix postao je stalni dom, dok su se drugi preselili na kopno SAD-a ili vratili u svoje rodne zemlje. Većina stanovnika nižih ostrva došla je sa [[Sveti Kristofor i Nevis|Svetog Kittsa i Nevisa]], Antigve, [[Sveta Lucija|Svete Lucije]] i [[Dominika|Dominike]], ali ljudi iz svake anglofone karipske nacije mogu se naći na St. Croixu. Stanovnici nižih ostrva i njihovi potomci rođeni na St. Croixu čine većinu srednje klase na St. Croixu, koja se smanjila od globalne recesije 2008.

Migracija na ostrvo St. Croix najčešće se smatra fenomenom sredine 20. vijeka, uzrokovanim američkom imigracijskom politikom, ali ljudi i evropskog i afričkog porijekla sa obližnjih ostrva [[Angvila]], [[Sveti Martin (ostrvo)|St. Martin]], Sint Eustatius, [[Saba]], St. Kitts, Nevis, Antigva i [[Montserrat]] migriraju na St. Croix od 17. vijeka. Mnogi preci starosjedilačkog stanovništva Kružana također dijele porodične veze s [[Barbados]]om, budući da su Bajani krajem 19. vijeka u velikoj mjeri regrutirani na St. Croix za rad na plantažama šećera.

Kontinentalni Amerikanci, iako malobrojni u poređenju sa karipskim imigrantima, također su bili dio zajednice St. Croix. Većina ih živi na istočnom kraju ostrva i uglavnom rade u turizmu, nekretninama i pravnim profesijama. Mnogi su privremeni stanovnici ili penzioneri.

[[Palestinci|Arapski Palestinci]] su uticajan dio lokalne ekonomije od 1960-ih, kada su prvi put počeli migrirati u St. Croix kako bi otvorili trgovine, supermarkete i benzinske pumpe.

U 21. vijeku, valovi migracija na St. Croix uključivali su ljude iz [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]], [[Haiti]]ja, [[Jamajka|Jamajke]], [[Filipini|Filipina]] i raznih južnoameričkih zemalja. Historija migracija na St. Croixu ponekad je uzrokovala napetosti između imigranata i Kružana čiji preci na ostrvu datiraju generacijama unazad. Tenzije su se donekle smirile posljednjih godina, uglavnom zbog mješovitih brakova između Kružana i drugih karipskih naroda. Krajem 1990-ih, mnogi ljudi su podržali zakon kojim bi se kao &quot;autohtoni stanovnik Američkih Djevičanskih ostrva&quot; definisao svaki čovjek čije porijeklo na ostrvu vodi od 1927, godine u kojoj su stanovnici Američkih Djevičanskih ostrva dobili američko državljanstvo. Ovaj pokušaj odabrane grupe nacionalističkih senatora propao je nakon mnogo javnog negodovanja i kontroverzi. Saznalo se da većina stanovnika Američkih Djevičanskih ostrva rođenih na ovim ostrvima ne bi ispunjavala uslove za &quot;starosjedioce&quot; prema predloženom zakonu, jer su njihovi preci imigranti stigli kasnije od 1927., ali bi hiljade danskih građana ispunjavale uslove.

Godine 2009, predloženi Ustav Američkih Djevičanskih Ostrva, koji je predložila Peta Ustavna Konvencija, uspostavio je tri definicije stanovnika [[Američka Djevičanska ostrva|Američkih Djevičanskih ostrva]]: &quot;Predački starosjedioci Djevičanskih ostrva&quot; - oni sa predačkim vezama (i njihovi potomci); &quot;Starosjedioci Djevičanskih ostrva&quot; - oni rođeni na ostrvu (i njihovi potomci); i &quot;Stanovnici Djevičanskih ostrva&quot; - bilo koji državljanin SAD-a koji je boravio na toj teritoriji pet godina. Kongres Sjedinjenih Američkih Država odbacio je predloženi ustav 2010. zbog kršenja principa jednakih prava za sve građane teritorije, &quot;starosjedioce&quot; ili ne, i vratio ga konvenciji na daljnje razmatranje.

Prema popisu stanovništva SAD-a iz 2020, broj stanovnika St. Croixa bio je 41.004, a broj stanovnika koji su živjeli u domaćinstvima bio je 39.442.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://data.census.gov/table/DECENNIALDPVI2020.DP2?q=st.+croix+island+demographics&amp;d=DECIA+U.S.+Virgin+Islands+Demographic+Profile|title=Explore Census Data: Selected Social Characteristics (U.S. Virgin Islands: St. Croix)|website=data.census.gov|publisher=U.S. Census Bureau|access-date=18. 3. 2025}}&lt;/ref&gt; Od stanovništva koje živi u domaćinstvima, 51,6% rođeno je na Američkim Djevičanskim ostrvima; 15,6% rođeno je u Sjedinjenim Američkim Državama; 3,9% rođeno je na ostrvskom području SAD-a ili u Portoriku; a 29% rođeno je negdje drugdje.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Od onih rođenih drugdje, 91,4% rođeno je na Karibima; 3% rođeno je u Aziji; 2,5% rođeno je u Evropi; 1,9% rođeno je u Centralnoj ili Južnoj Americi; a 1,2% rođeno je negdje drugdje.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+&lt;blockquote&gt; Mjesto rođenja stanovnika St. Croixa u domaćinstvima (2020)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;
! Mjesto rođenja
! Broj
! Procenat
|-
| Američki Djevičanski otoci
| 20.366
| 51,6%
|-
| Sjedinjene Američke Države
| 6.098
| 15,5%
|-
| Karibi
| 10.443
| 26,5%
|-
| Ostrvsko područje SAD-a ili Portoriko
| 1.555
| 3,9%
|-
| Azija
| 342
| 0,9%
|-
| Evropa
| 282
| 0,7%
|-
| Centralna Amerika i Južna Amerika
| 222
| 0,6%
|-
| Drugdje
| 135
| 0,3%
|}

== Pododjele ==
Za potrebe popisa stanovništva i planiranja, St. Croix je podijeljen na sljedeće poddistrikte (s brojem stanovnika prema popisu stanovništva SAD-a iz 2020. god):

* Anna's Hope Village (3.282 stanovnika)
* Christiansted (1.866 stanovnika)
* East End (2.336 stanovnika)
* Frederiksted (2.303 stanovnika)
* Northcentral (4.197 stanovnika)
* Northwest (3.431 stanovnika)
* Sion Farm (10.332 stanovnika)
* Southcentral (7.415 stanovnika)
* Southwest (5.842 stanovnika)

Historijski gledano, St. Croix, kao i ostatak Djevičanskih ostrva, bio je podijeljen na četvrti, a ove su dalje bile podijeljene na imanja. Ovi nazivi su korišteni za popis stanovništva do 1980, dok ih nisu zamijenili gore navedeni podokruzi, a naziv imanja se i dalje često koristi za navigaciju, pisanje adresa i raspravu o nekretninama.&lt;ref name=&quot;outlying&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www2.census.gov/geo/pdfs/reference/GARM/Ch7GARM.pdf|title=Puerto Rico and the Outlying Areas|last=[[United States Census]]|year=1990|access-date=20. 7. 2021}}&lt;/ref&gt;

== Jezik ==
Engleski je dominantan jezik na St. Croixu od 18. vijeka, a službeni jezik od 1917, kada su Sjedinjene Američke Države kupile danska Zapadnoindijska ostrva. Ranije je službeni jezik bio danski, ali nije bio široko rasprostranjen. Među drugim jezicima koji su se govorili tokom kolonijalne historije St. Croixa su irski, škotski, španski i francuski, kao i sada izumrli holandski kreolski jezik kojim su govorili ljudi rođeni na St. Thomasu i St. Johnu koji žive u St. Croixu, kao i lokalni kreolski engleski jezik koji i danas postoji.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vinow.com/general_usvi/culture/virgin-islands-language/|title=Virgin Islands Language|last=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|date=2016|website=Vinow|publisher=VI Now|access-date=6. 7. 2016|quote=St. Croix was owned by the French until 1733 when the Danes bought it. By 1741 there were five times as many English on the island as Danes. English Creole emerged on St. Croix more so than Dutch Creole, which was more popular on St. Thomas and St. John. A dialect of English Creole called Crucian is heard on St. Croix today.}}&lt;/ref&gt;

Kreolski engleski jezik Djevičanskih ostrva, poznat na ostrvu kao krucijanski, govori većina stanovništva u neformalnim situacijama.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vinow.com/general_usvi/culture/virgin-islands-language/|title=Virgin Islands Language|website=Virgin Islands}}&lt;/ref&gt; Španski govore migranti iz [[Portoriko|Portorika]] i [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i njihova djeca rođena na St. Croixu, a razne francuske kreolske jezike govore imigranti sa [[Sveta Lucija|Svete Lucije]], [[Dominika|Dominikanske Republike]] i Haitija. [[Arapski jezik|Arapski]] je uobičajen među [[Palestinci|arapsko-palestinskom]] zajednicom na St. Croixu. Imigranti iz anglofonih Kariba koji su došli na St. Croix nakon godina formativnog razvoja obično u neformalnim situacijama govore engleskim kreolskim jezikom svojih ostrva, koji je, uglavnom, obostrano razumljiv s kreolskim engleskim jezikom Djevičanskih ostrva.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+&lt;blockquote&gt; Jezik koji se govori kod kuće (u domaćinstvima kod osoba starijih od 5 godina)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;
! Jezik
! Broj
! Procenat
|-
| Samo engleski
| 27.959
| 69,8%
|-
| Španski
| 13.807
| 17,2%
|-
| Francuski, [[Haićanski kreolski jezik|haićanski kreolski]] ili kajunski
| 7.101
| 8,8%
|-
| Drugi jezici
| 3.349
| 4,2%
|}

== Religija ==
[[Datoteka:Christiansted,_Saint_Croix,_Virgin_Islands_1a33961v.jpg|mini|Anglikanska crkva Svetog Ivana, Christiansted]]
[[Kršćanstvo]] je dominantna religija na St. Croixu; ostrvo je nazvano &quot;Zemljom crkava&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.coldwellbankervi.com/page-religion-on-st-croix-72.html|title=Religion on St Croix|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214729/https://www.coldwellbankervi.com/page-religion-on-st-croix-72.html|archive-date=3. 3. 2017|access-date=16. 5. 2015}}&lt;/ref&gt; zbog otprilike 150 crkava koje opslužuju njegovih 50.000 stanovnika.

[[Protestantizam|Protestantske]] denominacije su najprisutnije, ali postoji i značajno prisustvo [[Katolička crkva|rimokatoličke crkve]] zbog velike hispanske populacije St. Croixa, kao i irskog uticaja tokom danskog kolonijalnog perioda. Anglikanska, metodistička, moravska, prezbiterijanska, pentekostalna i adventistička crkva su među protestantskim denominacijama koje prevladavaju na ostrvu. Tu su i [[Jehovini svjedoci]] i članovi [[Crkva Isusa Krista svetaca posljednjih dana|Crkve Isusa Krista svetaca posljednjih dana]].

Kao i u većem dijelu Kariba, na ostrvu se praktikuju različiti oblici rastafarijanstva. [[Islam]] je rasprostranjen među [[Palestinci|arapskom palestinskom]] zajednicom, a postoji i [[Jevreji|jevrejsko]] prisustvo. [[Hinduizam]] i islam također praktikuje indijsko stanovništvo.

== Ekonomija ==
[[Datoteka:HOVENSA_refinery-06.jpg|lijevo|mini| Rafinerija nafte HOVENSA]]
St. Croix je nekada bio [[Poljoprivreda|poljoprivredn]]&lt;nowiki/&gt;i centar. Danas je [[turizam]] glavni izvor prihoda St. Croixa.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/the-economy-of-the-u-s-virgin-islands.html|title=The Economy of the U.S. Virgin Islands|date=25. 4. 2017|website=WorldAtlas|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Brojne druge industrije doprinose njenoj ekonomiji, uključujući rafiniranje nafte i destilaciju [[rum]]a.

=== Poljoprivreda ===
Taino narod je bio prvi koji je razvio organizovanu poljoprivredu na St. Croixu, uzgajajući kulture poput manioke, krompira i kukuruza.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://mystcroix.vi/the-annual-st-croix-agrifest-festival-and-the-islands-rich-agricultural-history/|title=The Annual St Croix Agrifest Festival and the Island's Rich Agricultural History|last=MyStCroix.VI|first=Cindy @|date=15. 2. 2024|website=St Croix USVI Travel Guide Virgin Islands|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/viis/learn/historyculture/indigenous-peoples.htm|title=Indigenous Peoples|last=John|website=[[National Park Service]]|language=en|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

Tokom kolonijalnog perioda ostrva, St. Croix je bio poljoprivredna sila na Karibima. Najveći izvozni proizvodi ostrva bili su šećerna trska, pamuk i duhan – koje su sadili, brali i prerađivali porobljeni Afrikanci.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|url=https://doa.vi.gov/our-history/|title=History of Agriculture in the USVI|website=Virgin Islands Department of Agriculture|publisher=[[U.S. Department of Agriculture]]|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.nps.gov/chri/planyourvisit/upload/CHRI-Small.pdf|title=Saint Croix's Golden Age of Sugar|website=[[National Park Service]]|publisher=[[U.S. Department of the Interior]]|publication-date=}}&lt;/ref&gt; Šećerna trska je bila glavni izvozni proizvod ostrva u 18. i 19. vijeku.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; Sa više od 150 šećerana, St. Croix je bio jedno od najbogatijih ostrva šećerne industrije na Zapadnoindijskim ostrvima.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;

Nakon ukidanja ropstva 1848, St. Croix je ostao pretežno poljoprivredno društvo.&lt;ref name=&quot;:8&quot; /&gt; Taj period je završen brzom industrijalizacijom ostrvske ekonomije 1960-ih.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vilocalfoodandfarmcouncil.org/wp-content/uploads/2024/03/Virgin-Islands-Agricultural-Plan_12.26.21.pdf|title=Virgin Islands Agricultural Plan|date=29. 12. 2021|website=Virgin Islands Local Food and Farm Council|publisher=Virgin Islands Agricultural Plan Task Force}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stcroixsource.com/2008/10/20/back-garden-agriculture-virgin-islands/|title=Back To The Garden: Agriculture in The Virgin Islands|date=20. 10. 2008|website=St. Croix Source|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

=== Ulje ===
{{Glavni|Hovensa}}St. Croix je lokacija jedne od najvećih svjetskih rafinerija nafte. 1966, Hess Oil Virgin Islands Corporation (HOVIC), odjel američke korporacije Hess, započeo je s radom na otoku.&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://viconsortium.com/vi-business/virgin-islands-chevron-corp-to-acquire-hess-corp-in-deal-worth-53-billion|title=Chevron Corp. to Acquire Hess Corp. in Deal Worth $53 Billion|last=Gilbert|first=Ernice|date=23. 10. 2023|website=The Virgin Islands Consortium|access-date=22. 9. 2024}}&lt;/ref&gt; Godine 1998, Hovensa LLC preuzela je upravljanje rafinerijom. Hovensa je bila kompanija s ograničenom odgovornošću u vlasništvu i pod upravom HOVIC-a i Petroleos de Venezuela, SA (PDVSA), nacionalne naftne kompanije [[Venecuela|Venecuele]]. Naziv rafinerije je promijenjen u HOVENSA. Cijene goriva na St. Croixu bile su nešto više od prosjeka nego u kontinentalnom dijelu SAD-a.

Dana 18. januara 2012, Hovensa je objavila da će njena rafinerija biti trajno zatvorena.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.toledoblade.com/Energy/2012/01/18/Hovensa-LLC-to-shut-Virgin-Islands-oil-refinery.html|title=Hovensa LLC to shut Virgin Islands oil refinery|last=Bronis|first=Jason|date=18. 1. 2012|website=The Blade|language=en|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Ovo je imalo veliki negativan uticaj na ekonomiju St. Croixa i cijelih Američkih Djevičanskih ostrva, jer je rafinerija zapošljavala 1.200 stanovnika i 950 izvođača radova. Gotovo deceniju kasnije, rafinerija je ponovo pokrenuta u januaru 2021; ali je ponovo zatvorena u maju 2021. zbog nesigurnih emisija.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/05/29/us/epa-shutdown-limetree-st-croix-refinery/index.html|title=A Caribbean island bet its future on petrochemicals. Then oil rained down on homes.|last=Schouten|first=Fredreka|date=29. 5. 2021|website=CNN|language=en|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Cruzan_Rum_Destillery_(1).jpg|mini|Destilerija ruma Cruzan]]

=== Rum ===
St. Croix također ima destileriju ruma Cruzan,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Sullivan|first=Lynne M.|url=https://books.google.com/books?id=Jnn44QjrJFEC&amp;pg=PA186|title=Adventure Guide Virgin Islands|publisher=Hunter Publishing|year=2006|isbn=978-1-58843-581-1|edition=6.|page=186}}&lt;/ref&gt; proizvođača ruma Cruzan, brenda kompanije Beam Suntory, Inc. Destilerija ruma Cruzan osnovana je 1760. kao Estate Diamond i dugi niz godina je koristila lokalno uzgojenu šećernu trsku za proizvodnju [[rum]]a jedinstvenog &quot;tamnog&quot; tipa. Sada uvozi melasu od šećerne trske iz drugih zemalja u regiji, prvenstveno [[Dominikanska Republika|Dominikanske Republike]] i Južne Amerike. Posljednjih godina, Cruzan rum, zajedno s Bacardijem iz [[Portoriko|Portorika]] i Gosling'som s [[Bermudi|Bermuda]], doprinio je ponovnom porastu popularnosti super-premium single-barrel ruma. Rum Cruzan Estate-a osvojio je više od 30 nagrada Spirit Awards.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.thatsthespirit.com/en/mixology/brands/Cruzan_Rum.asp|title=that's the SPIRIT! &quot; Mixology &gt; Cruzan Rum|publisher=Thatsthespirit.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20041213162236/http://www.thatsthespirit.com/en/mixology/brands/Cruzan_Rum.asp|archive-date=13. 12. 2004|access-date=13. 12. 2012}}&lt;/ref&gt; Cruzan Estate Diamond Rum (odležan pet godina u bačvama od američkog hrasta) i Cruzan Single Barrel Estate Rum (odležan 12 godina u bačvama od američkog hrasta) su dva primjera.

Diageo je završio izgradnju nove destilerije na industrijskoj lokaciji površine 26 hektara pored rafinerije HOVENSA. Nova destilerija proizvodi rum Captain Morgan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://crsreports.congress.gov/product/pdf/R/R45235/3|title=Economic and Fiscal Conditions in the U.S. Virgin Islands|date=20. 6. 2018|website=[[Congressional Research Service | Congressional Research Service Reports]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.diageo.com/en-row/NewsAndMedia/PressReleases/2008/New+Captain+Morgan+Distillery+on+St+Croix.htm|title=Virgin Islands governor John de Jongh announces initiative with Diageo for Captain Morgan rum distillery on Saint Croix|date=24. 6. 2008|website=Diageo|archive-url=https://web.archive.org/web/20100113044700/http://www.diageo.com/en-row/NewsAndMedia/PressReleases/2008/New+Captain+Morgan+Distillery+on+St+Croix.htm|archive-date=13. 1. 2010|access-date=11. 10. 2009}}&lt;/ref&gt; Ulazak kompanije Diageo u industriju ruma na Američkim Djevičanskim ostrvima bio je kontroverzan. Vlada Američkih Djevičanskih ostrva, koja se suočava s financijskim problemima, osigurala je 250 dolara&amp;nbsp;miliona u obveznicama za postrojenje, na što se vlada Portorika oštro žalila.

=== Turizam ===
Danas, turizam čini primarnu industriju St. Croixa, čineći 60% [[Bruto domaći proizvod|BDP-]] a Američkih Djevičanskih ostrva.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stthomassource.com/content/2023/04/01/usvi-department-of-tourism-attends-seatrade-cruise-global-trade-show-in-fort-lauderdale/|title=USVI Department of Tourism Attends Seatrade Cruise Global Trade Show in Fort Lauderdale|date=1. 4. 2023|website=St. Thomas Source|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://stthomassource.com/content/2022/07/17/usvi-tourism-gives-testimony-on-continued-success-plans-for-future-growth/|title=USVI Tourism Gives Testimony on Continued Success, Plans for Future Growth|date=17. 7. 2022|website=St. Thomas Source|language=en-US|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je popularna luka za kruzere. U periodu 2023–24, luka za kruzere u Frederikstedu primala je 3–8 brodova mjesečno.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.viport.com/_files/ugd/e0a2e7_d462137573c247c1b581f8c84e4f5ea1.pdf|title=Ann E. Abramson Marine Facility at Frederiksted Pier: Cruise Schedule|last=Virgin Islands Port Authority|date=6. 2. 2024}}&lt;/ref&gt; Osim toga, hoteli i odmarališta, restorani i barovi, te ture i aktivnosti donose prihod.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.travelmarketreport.com/articles/USVI-Tourism-Poised-for-a-Huge-Year|title=USVI Tourism Poised for a Huge Year|date=1. 2. 2023|website=www.travelmarketreport.com|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Popularne turističke aktivnosti uključuju plivanje, jedrenje, [[ronjenje]], snorkeling i golf.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.travelandleisure.com/best-things-to-do-st-croix-7967842|title=20 Best Things to Do in St. Croix|website=Travel + Leisure|language=en|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.afar.com/magazine/caribbean-islands-that-dont-require-a-passport|title=4 Beautiful Caribbean Islands Worth Visiting—No U.S. Passport Required|date=23. 1. 2025|website=AFAR Media|language=en|access-date=22. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dot.vi.gov/our-islands/st-croix/|title=St. Croix|website=Virgin Islands Department of Tourism|language=en-US|access-date=22. 2. 2025|archive-date=23. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250223232144/https://dot.vi.gov/our-islands/st-croix/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Prevoz ==
Automobili na ostrvu se voze lijevom stranom ceste, ali gotovo svi imaju volan na lijevoj strani. Ovo se pokazalo teškim za nove stanovnike i posjetioce iz područja s desnim prometom, poput kopnenog dijela SAD-a, francuskih i holandskih Zapadnih Indijskih otoka, Dominikanska Republika i Portoriko. Putevi imaju brojne rupe.

Javni autobuski prevoz na Djevičanskim Ostrvima, poznat kao VITRAN, vodi Odjel za javne radove Djevičanskih Ostrva.

Pored taksija i autobusa, St. Croix ima i dijeljene taksije, lokalno poznate kao &quot;taksi busevi&quot; (koji se mogu naći i na drugim Američkim Djevičanskim ostrvima). Taksi busevi su kombiji pune veličine koji voze od Frederiksteda do Christiansteda. U privatnom su vlasništvu i ne slijede redovan raspored i nemaju utvrđena stanice na kojim se zaustavljaju. Ljudi jednostavno čekaju pored puta dok se ne približi taksi autobus, a zatim mašu vozaču da se zaustavi. Putnici mogu izaći bilo gdje duž rute. Taksi autobusi nemaju taksimetar i zakon ih obavezuje da naplaćuju fiksnu cijenu od 2,50 dolara, bez obzira na to gdje putnik ulazi i izlazi. Taksiji do određenih lokacija su mnogo skuplji i obično ih koriste turisti.

Trajektna linija do otoka St. Thomas ponovo je uspostavljena 2017.. Trajekt QE IV saobraća jednom dnevno, polazeći iz zaliva Gallows Bay u Christianstedu prema gradu Charlotte Amalie na otoku St. Thomas. Putovanje traje oko 2,5 sata, a karta košta 60 američkih dolara. Trajekt QE IV ne saobraća u slučaju opasnih vremenskih uslova.

Neke trajektne kompanije sa sjedištem na otocima St. Thomas i St. John povremeno organizuju linije između St. Croixa i St. Thomasa za posebne prilike, kao što su Poljoprivredni sajam St. Croixa u februaru, Karneval Djevičanskih Ostrva, Božićni karneval na St. Croixu i konjske trke.

Međunarodni aerodrom Henry E. Rohlsen opslužuje St. Croix redovnim letovima s kopna SAD-a, Portorika i istočnih Kariba. Hidroavioni, kojima upravlja Seaborne Airlines, lete od St. Croixa do St. Thomasa, a polaze i slijeću u luku Christiansted.

Iako su Djevičanska Ostrva Sjedinjenih Američkih Država teritorija SAD-a, ona imaju status slobodne luke i nalaze se u posebnoj carinskoj zoni. Zbog toga putnici koji putuju između kontinentalnog dijela SAD-a i Portorika, uključujući državljane SAD-a, moraju proći američku carinsku kontrolu.

Državljani SAD-a ne moraju pokazati pasoš pri ulasku na Djevičanska Ostrva SAD-a, ali pri odlasku mogu biti dužni dokazati svoje državljanstvo ili nacionalnost. Tokom tog postupka može se provjeravati i imigracioni status osoba koje nisu državljani SAD-a.

== Obrazovanje ==
Školski okrug St. Croix upravlja nizom javnih škola u St. Croixu. Postoji i više privatnih škola, uključujući St. Croix Montessori, Star Apple Montessori School, The Good Hope Country Day School, Arizona Academy, katolička škola St. Mary, Free Will Baptist, St. Croix SDA School i The Manor School. Jedini fakulteti na ostrvu su Univerzitet Djevičanskih ostrva, kampus St. Croix i Univerzitet Barry, koji vodi program obuke za asistente ljekara.

== Kultura ==
{{Glavni|Kultura Djevičanskih ostrva}}

=== Festivali ===
Najveći festival na otoku, Božićni karneval Crucian (Crucian Christmas Carnival), održava se na St. Croixu od kraja decembra do početka januara. Još jedan značajan festival je Poljoprivredni i prehrambeni sajam, koji se održava sredinom februara.

Nekoliko puta godišnje u Christianstedu se održava noćni festival pod nazivom „Jump-Up“, a u Frederikstedu se svakog mjeseca održava događaj pod nazivom „Sunset Jazz“, na kojem lokalni jazz muzičari nastupaju na plaži Frederiksted. Svake godine, u subotu prije Mardi Grasa, održava se lokalna parada Mardi Croixa, kao i parada pasa duž sjeverne obale.

St. Croix Half Ironman Triathlon održava se prve sedmice maja. Takmičenje uključuje plivanje na 1,9&amp;nbsp;km, vožnju bicikla na 90&amp;nbsp;km i trčanje na 21,1&amp;nbsp;km. Budući da biciklistička staza uključuje uspon na izuzetno strmo brdo poznato kao &quot;The Beast&quot; (Zvijer), ovaj triatlon se često naziva &quot;Beauty and the Beast&quot; (Ljepotica i Zvijer).&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
File:Saint_Croix_carnival_dancer.jpg|alt=A costumed carnival dancer| Karnevalska plesačica u kostimu
File:Saint_Croix_carnival_dancer2.jpg|alt=Parade of costumed carnival dancers| Parada kostimiranih karnevalskih plesača
File:Saint_Croix_carnival_dancer3.jpg|alt=A costumed carnival dancer| Karnevalska plesačica
File:Saint_Croix_carnival_dancer4.jpg|alt=A costumed carnival dancer| Kostimirana karnevalska plesačica
Datoteka:Mochajombies.jpg|alt=A Moko jumbie| Moko jumbie
&lt;/gallery&gt;

== Znamenitosti ==
[[Datoteka:Saint_Croix_2012_Wade_7.JPG|mini|Tvrđava Frederik u Frederikstedu]]
Frederiksted zadržava svoju arhitekturu iz viktorijanskog doba i originalni dizajn sedam puta sedam ulica, te ima nekoliko historijskih građevina. Među njima su katolička crkva Svetog Patrika, izgrađena 1840-ih, i njena osnovna škola, carinarnica; apoteka iz 19. vijeka; i mnoge druge zgrade, od kojih su neke uragani pretvorili u scenske ruševine. Frederiksted funkcioniše opuštenijim tempom od većine mjesta na ostrvu, a živahniji je tokom [[karneval]]a u januaru i kad god su kruzeri u luci.

Nacionalni historijski park i ekološki rezervat Salt River Bay sadrži jedino poznato mjesto gdje su članovi Kolumbove ekspedicije kročili na ono što je danas teritorija SAD-a. Također čuva planinske slivove, mangrove šume te estuarijska i morska okruženja koja podržavaju ugrožene i ugrožene vrste. Lokalitet obilježava Fort Salé, zemljani utvrđeni radovi iz vremena francuske okupacije, koji datira iz oko 1617.. Park čuva arheološka nalazišta iz praistorijskog i kolonijalnog doba, uključujući i jedino sačuvano igralište za loptu na Karibima. Ovo je jedno od dva mjesta na ostrvu za [[Bioluminiscencija|bioluminiscentne]] zaljeve (drugo je laguna Altona).
[[Datoteka:Farmers_Market_St._Croix.jpg|alt=Farmers Market St. Croix|mini|194x194piksel| Pijaca na St. Croixu]]
Tvrđava Christiansværn, izgrađena 1749, kao i druge zgrade održava Nacionalna parkovna služba u okviru Nacionalnog historijskog lokaliteta Christiansted.

Nacionalni spomenik Buck Island Reef obuhvata ostrvo površine 176 hektara (71 hektar), koje se nalazi sjeverno od St. Croixa, kao i okolne koralne grebene. To je popularno mjesto za ronjenje s maskom i disaljkom. Ostrvo Buck Island je u vlasništvu američke vlade i služi kao stanište za mlade jedinke limunske ajkule.

Green Cay (izgovara se „grin kej“) je malo ostrvo jugozapadno od Buck Islanda kojim upravlja Američka služba za ribu i divlje životinje. U njegovoj blizini nalazi se koralni greben Tamarind Reef, popularan među roniocima i ljubiteljima ronjenja s maskom i disaljkom.

Pijaca poljoprivrednih proizvoda (1 Estate, Kingshill, 00850, St. Croix) nudi lokalno voće i povrće, kao i biljke, lokalnu hranu i sokove. Prodavači na otvorenom rade svake subote od 6 do 12 sati, a ponekad i duže. Pijaca je otvorena tokom cijele godine.

Područje nacionalne baštine St. Croix osnovano je Zakonom o područjima nacionalne baštine 2022. kako bi se pomoglo u očuvanju i promovisanju historijskih i kulturnih lokaliteta širom otoka.

=== Ronjenje s bocom, maskom i disaljkom i vodeni sportovi ===
[[Datoteka:Discover_Scuba_Diving_--_St._Croix,_US_Virgin_Islands.jpg|mini|Ronjenje s bocom na St. Croixu]]
[[Datoteka:Seahorse,_St._Croix,_Virgin_Islands.jpg|mini|Morski konjic na pristaništu u Frederikstedu]]
Vode koje okružuju St. Croix tople su tokom cijele godine, s temperaturama od 25&amp;nbsp;°C do 30&amp;nbsp;°C, što ovo područje čini popularnim odredištem za vodene sportove, uključujući ronjenje s bocama, ronjenje s maskom i disaljkom, kajak, veslanje na dasci, surfanje, kitesurfing, parasailing, vožnju jet-skijem, ribolov i jedrenje. Dvije najpopularnije podvodne lokacije za ronioce na otoku su pristanište Frederiksted i strmi podvodni pad u duboku vodu kod Nacionalnog istorijskog parka i ekološkog rezervata Salt River Bay.

Frederiksted je poznat po ronjenju na koralnim grebenima i pristupu lokacijama s potopljenim brodovima. Zapadna strana otoka ima mirne vode koje omogućavaju ronjenje s maskom i disaljkom direktno s plaže. Veslanje na dasci popularno je u blizini Frederiksteda iz istog razloga. Pristanište Frederiksted privlači ronioce i ljubitelje ronjenja s maskom i disaljkom, kao i one koji jednostavno skaču u vodu s njega. Plitke vode i pješčano dno oko pristaništa idealni su za početnike u ronjenju koji učestvuju u PADI programima Discover Scuba Diving (poznatim i kao probno ronjenje), za duže ronjenje uz obalu, noćno ronjenje i podvodnu fotografiju, posebno zbog velikog broja morskih konjića.

Nekoliko stotina metara od sjeverne obale otoka, od Salt Rivera do Cane Baya, morsko dno naglo se spušta u duboki podvodni jarak. Tamo se mogu vidjeti koralni grebeni, brojne tropske ribe i morske kornjače selice. Kajak je također popularan u području Salt Rivera.

Christiansted, koji se nalazi nedaleko od Buck Islanda i Green Caya, nekada je bio glavni grad Danskih Zapadnih Indija. Smješten je istočno od sjevernog podvodnog strmog pada i zaštićen je koralnim grebenom.

=== Bioluminiscentni zaljevi ===
Na St. Croixu postoje dva [[Bioluminiscencija|bioluminiscentna]] zaljeva ili bio zaljeva. Najpoznatiji i najposjećeniji je Nacionalni historijski park i ekološki rezervat Salt River Bay . Drugi je u laguni Altona. Bio-zalivi su izuzetno rijetki; poznato je da na Karibima postoji samo sedam laguna koje su otvorene tokom cijele godine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://stcroixsource.com/content/news/local-news/2013/06/13/sea-launching-second-study-bioluminescence|title=SEA Launching Second Study on Bioluminescence|publisher=stcroixsource.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306021740/http://stcroixsource.com/content/news/local-news/2013/06/13/sea-launching-second-study-bioluminescence|archive-date=6. 3. 2016|access-date=13. 6. 2013}}&lt;/ref&gt;

Kombinacija faktora stvara neophodne uslove za bioluminiscenciju: crvena mangrova stabla okružuju vodu (organizmi su povezani sa mangrovom šumom,&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Usup|first=G.|title=The physiological ecology of harmful algal blooms|last2=Azanza|first2=R. V.|publisher=Springer|year=1998|editor-last=Anderson|editor-first=D. M.|series=NATO ASI Series|location=Berlin|pages=81–94|chapter=Physiology and dynamics of the tropical dinoflagellate Pyrodinium bahamense|editor-last2=Cembella|editor-first2=A. D.|editor-last3=Hallegraeff|editor-first3=G. M.}}&lt;/ref&gt; iako mangrova nije nužno povezana sa ovom vrstom).   Studija u biološkom zaljevu Salt River provodi se {{As of|2013}}  od strane nastavnika i studenata sa Univerziteta Južne Karoline, Univerziteta Sjeverne Karoline-Wilmington i Univerziteta Djevičanskih ostrva. Njihovo istraživanje fokusira se na analizu kvalitete i nutrijentnog sastava vode, rasprostranjenost mikroorganizma, [[Dinoflagelate|dinoflagelata]] ''Pyrodinium bahamense'', koji svijetli kada je voda uznemirena, te obilje &quot;cista&quot;, uspavanih dinoflagelata ugrađenih u morsko dno.

Istovremenu komplementarnu studiju provodi Udruženje za zaštitu okoliša St. Croixa u saradnji sa Oceanografskim institutom Scripps. Fokusira se na brojanje gustine fotona fenomena tokom vremena i u različitim vremenskim uslovima. Analiza kvaliteta vode i taksonomija iz obje studije bit će podijeljene i povezane kako bi se stvorilo jedno od do sada najtemeljitijih istraživanja bioluminiscentnih zaljeva tokom cijele godine.

Dva bio-zaljeva na St. Croixu imaju vrlo različite karakteristike. Onaj u laguni Altona je velik, ali plitak, što omogućava da se vidi razni morski život kako pliva i uzburkava vodu, osvjetljavajući je. Bio-zaljev kod rijeke Salt je manji, ali dublji od lagune Altona. Zbog svoje dubine, dom je i drugom obliku bioluminiscencije, [[Ctenophora]] ili češljastih meduza, koje se ne nalaze u laguni Altona.

Treći bioluminiscentni organizam je također pronađen u Salt Riveru. Vrsta morskog vatrenog crva Odontosyllis izvodi svoj jarko zeleni ritual parenja u roku od 57 sati nakon punog mjeseca, ženke izlaze na površinu i ostavljaju luminiscentnu zelenu lokvicu kroz koju mužjaci jure i oplode jaja.

=== Zaštićena područja ===

* Nacionalni spomenik Buck Island Reef, kojim upravlja Služba nacionalnih parkova (savezna agencija)
* Nacionalno historijsko mjesto Christiansted, kojim upravlja Služba nacionalnih parkova (savezna agencija)
* Nacionalni rezervat za divlje životinje Green Cay, kojim upravlja Služba za ribu i divlje životinje SAD-a (savezna agencija)
* Nacionalni historijski park i ekološki rezervat Salt River Bay, kojim zajednički upravljaju Teritorija Djevičanskih ostrva i Služba nacionalnih parkova (savezna agencija)
* Nacionalni rezervat za divlje životinje Sandy Point, kojim upravlja Služba za ribu i divlje životinje SAD-a (savezna agencija)
* Point Udall
* Morski park St. Croix East End : njime upravlja Vlada Djevičanskih ostrva putem Odjeljenja za upravljanje obalnim područjem pri Ministarstvu za planiranje i prirodne resurse
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot;&gt;
Datoteka:Christiansted,_US_Virgin_Islands,_from_Recovery_Hill.jpg|alt=Christiansted, looking north.| Christiansted, pogled prema sjeveru
Datoteka:Csted2.jpg|alt=Downtown Christiansted and harbor| Centar Christiansteda i luka
Datoteka:Csted3.jpg|alt=Old Danish Customs House, Christiansted| Stara danska carinarnica, Christiansted
Datoteka:2008-01-27_Grapetree_Bay_St._Croix_USVI.jpg|alt=East End| Istočni kraj
Datoteka:2008-01-28_Tague_Bay_St._Croix.jpg|alt=East End| Istočni kraj
Datoteka:2008-01-27_Teague_Bay_Beach_St._Croix_USVI.jpg|alt=Teague Bay Beach| Plaža Teague Bay
Datoteka:2008-03-30_Canegarden_Bay_St._Croix_USVI.jpg|alt=Canegarden Bay Beach| Plaža Canegarden Bay
Datoteka:2008-07-17_St._George_Village_Botanical_Gardens_St._Croix_USVI.jpg|alt=St. George Village Botanical Gardens| Botanički vrt sela St. George
Datoteka:Canebay1.jpg|alt=Scuba diver and sponges, Cane Bay wall| Ronilac i spužve, zid Cane Baya
Datoteka:Canebay2.jpg|alt=Scuba diver and sponges, Cane Bay wall| Ronilac i spužve, zid Cane Baya
&lt;/gallery&gt;

== Poznate osobe ==
[[Datoteka:Dezarie_cropped.jpg|mini|Dezarie, 2010.]]

* Adassa (rođena 1987), reggaeton pjevačica i tekstopisac
* Bennie Benjamin (1907–1989), muzičar, tekstopisac
* Omari K. Chancellor, glumac i filmski stvaralac
* De Apostle (rođen oko 1978), reggae pjevač i tekstopisac
* Dezarie (rođena oko 1980), reggae pjevačica
* Jack Gantos (rođen 1951), autor (spomenut u ''knjizi Rupa u mom životu'')
* Jimmy Hamilton (1917–1994), američki jazz muzičar, umro u Saint Croixu.
* Rea Irvin (1881–1972), američka ilustratorica, umjetnička direktorica časopisa ''The New Yorker'', umrla u Saint Croixu.
* Audre Lorde (1934–1992), američka pjesnikinja i [[Feminizam|feministkinja]], umrla je u Saint Croixu.
* Midnite (aktivan 1989–2015), roots reggae bend
* Henry S. Whitehead (1882–1932), američki autor horor fikcije i fantastike; arhiđakon u St. Croixu od 1921. do 1929.
* Mike Yard (rođen oko 1970), saradnik u ''emisiji The Nightly Show''

=== Sport ===
[[Datoteka:Ray_Seales_1973.jpg|mini|Sugar Ray Seales, 1973.]]

* Joe Aska (rođen 1972), bivši profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]]
* Raja Bell (rođen 1976), profesionalni [[košarka]]š, [[Utah Jazz]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/players/b/bellra01.html|title=Raja Bell|publisher=Basketball-Reference.Com|access-date=15. 11. 2012}}&lt;/ref&gt;
* Cory Bishop (rođen oko 1990), fudbaler Američkih Djevičanskih Ostrva
* Livingstone Bramble (rođen 1960), bokser, rođen u Montserratu, odrastao na St. Croixu
* Horace Clarke (1939–2020), profesionalni igrač bejzbola, New York Yankeesi i San Diego Padresi
* Quentin Coryatt (rođen 1970), profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] [[NFL|u NFL-u]], Indianapolis Colts&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pro-football-reference.com/players/C/CoryQu20.htm|title=Quentin Coryatt|publisher=Football-Reference.Com|access-date=15. 11. 2015}}&lt;/ref&gt;
* Midre Cummings (rođen 1971), igrač u MLB-u
* [[Tim Duncan]] (rođen 1976), bivši profesionalni [[NBA]] [[košarka]]š&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.basketball-reference.com/players/d/duncati01.html|title=Tim Duncan|publisher=Basketball-Reference.Com|archive-url=https://web.archive.org/web/20121008092815/http://www.basketball-reference.com/players/d/duncati01.html|archive-date=8. 10. 2012|access-date=15. 11. 2012}}&lt;/ref&gt;
* Walt Frazier (rođen 1945), bivši profesionalni [[NBA]] [[košarka]]š&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/02/25/garden/25frazier.html|title=At Home With Walt Frazier|work=[[The New York Times]]|date=25. 2. 2010|access-date=24. 2. 2014|last=Araton|first=Harvey}}&lt;/ref&gt;
* Muhammad Halim (rođen 1986), olimpijski troskok
* Peter Jackson (1861–1901), australijski bokserski prvak 19. vijeka
* Linval Joseph (rođen 1988), profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] [[NFL|u NFL-u]], Minnesota Vikings&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pro-football-reference.com/players/C/CoryQu20.htm|title=Linval Joseph|publisher=Football-Reference.Com|access-date=15. 11. 2015}}&lt;/ref&gt;
* Hanik Milligan (rođen 1979), bivši profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]]
* Elmo Plaskett (1938–1998), igrač bejzbola
* Sugar Ray Seales (rođen 1952), bokser, osvajač zlatne medalje na [[Olimpijske igre 1972.|Ljetnim olimpijskim igrama 1972.]]
* Andre Wadsworth (rođen 1974), profesionalni igrač [[Američki nogomet|američkog fudbala]] [[NFL|u NFL-u]], Arizona Cardinals&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.pro-football-reference.com/players/W/WadsAn20.htm|title=Andre Wadsworth|publisher=Football-Reference.Com|access-date=15. 11. 2015}}&lt;/ref&gt;

=== Ostali ===
[[Datoteka:William_Leidesdorff.jpg|mini|William Leidesdorff, 1845.]]
[[Datoteka:Historical_marker_for_Alexander_Hamilton,_Christiansted,_St._Croix.jpg|mini|Historijski spomenik Alexanderu Hamiltonu]]
[[Datoteka:RoyInnisCirca1970.jpg|mini|Roy Innis, oko 1970.]]

* [[Margaret Hartman Markoe Bache]] (1770–1836), američka štamparka i urednica
* [[Judah P. Benjamin]] (1811–1884), američki i konfederacijski političar
* [[Edmund Bourke]] (1761–1821), danski diplomata
* [[Annie de Chabert]] (1908–1976), politička ličnost, poduzetnica
* Frank Crosswaith (1892–1965), socijalistički političar i sindikalni organizator u New Yorku
* [[Francis J. D'Eramo]] (rođen 1959), sudija Višeg suda Američkih Djevičanskih ostrva u St. Croix&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.visuperiorcourt.org/judges/pastjudges.aspx|title=Honor Roll of Judges|website=[[United States Virgin Islands Superior Court]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605041111/http://www.visuperiorcourt.org/judges/pastjudges.aspx|archive-date=5. 6. 2016}}&lt;/ref&gt;
* [[Alexander Hamilton]] (1755/7-1804), jedan od očeva snivača Amerike, živio je na St. Croixu od svoje 10/11. do 17.
* [[Hubert Harrison]] (1883–1927), harlemski aktivista i intelektualac, poznat kao &quot;otac harlemskog radikalizma&quot;
* [[Elizabeth Hawes]] (1903–1971), dizajnerica odjeće, autorica i društvena kritičarka, koja je pisala o svom životu u St. Croixu pod naslovom ''Ali reci to pristojno''
* [[Arnold R. Highfield]] (1940–2019), historičar
* [[Casper Holstein]] (1876–1944), njujorški mafijaš tokom Harlemske renesanse
* [[D. Hamilton Jackson]] (1884–1946), zagovornik radničkih prava i lobirao je kod lidera u Danskoj
* [[Roy Innis]] (1934–2017), zagovornik građanskih prava, predsjedavajući Kongresa za rasnu jednakost (CORE)
* [[Hans Jonatan]] (1784–1827), vjerovatno prva osoba druge boje kože koja je živjela na Islandu
* [[William Leidesdorff]] (1810–1848), poduzetnik, jedan od osnivača San Francisca
* [[Abraham Markoe]] (1727–1806), biznismen, zemljoposjednik i plantažer; kasnije američka revolucionarna figura
* [[Princ Monolulu]] (1881–1965), pravo ime ''Peter Carl Mackay'', savjetnik za konjske trke
* Warren Mosler (rođen 1949), američki menadžer hedge fondova, poduzetnik i ekonomista; preselio se u St. Croix 2010.
* [[Stacey Plaskett]] (rođena 1966), američka delegatkinja&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://clerk.house.gov/|title=Stacey E. Plaskett (Virgin Islands (VI)), 119th Congress Profile|website=Office of the Clerk, U.S. House of Representatives|language=en|access-date=5. 10. 2025}}&lt;/ref&gt;
* [[Jasmin St. Claire]] (rođena 1972), američka bivša pornografska glumica i hrvačica
* [[Hannibal Ware]] (rođen oko 1970), generalni inspektor američke Uprave za mala preduzeća
* [[Erika J. Waters]] (rođena oko 1950), akademkinja i kritičarka; preselila se u St. Croix početkom 1970-ih

== Također pogledajte ==

* Radnička buna na St. Croixu 1878.
* Kultura Djevičanskih ostrva
* Muzika Djevičanskih ostrva
* Botanički vrt sela St. George
* Peč grebena Djevičanskih ostrva
* WSVI, ABC TV stanica
* WTJX-TV, Javna televizija Djevičanskih ostrva

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Bivše španske kolonije]]
[[Kategorija:Stranice s nepregledanim prevodom]]</text>
      <sha1>ajen8d0t1ss4deuhp8nq8fgped7ka4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Salt Cay</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536811</id>
    <revision>
      <id>3925822</id>
      <parentid>3923362</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15873" sha1="s69fumw656qb5vwpx0lkehawu8g5d8t" xml:space="preserve">{{Infokutija ostrvo
| ime                                       = Salt Cay
| izvorno ime                               = Salt Cay
| izvorno ime link                          = 
| izvorni jezik                             = engleski
| nadimak                                   = 
| slika                                     = Salt Cay Island.jpg
| veličina slike                            = 
| opis                                      = Satelitski snimak ostrva Salt Cay (2001)
| slika alt                                 = Satelitski snimak ostrva Salt Cay
| karta                                     = 
| karta_alt                                 = 
| veličina_karte                            = 
| karta_opis                                = 
| karta_reljef                              = 
| oznaka                                    = 
| oznaka_pozicija                           = 
| koordinate                                = {{coord|21|19|30|N|71|12|30|W|dim:3900_type:isle_region:TC_source:dewiki|display=it}}
| etimologija                               = 
| lokacija                                  = [[Atlantski okean]]
| GridReference                             = 
| arhipelag                                 = [[Lucajanski arhipelag]]
| vodene mase                               = 
| broj ostrva                               = 
| veća ostrva                               = 
| površina                                  = 6,74
| rang                                      = 
| dužina                                    = 3,2
| širina                                    = 3,2
| dužina obale                              = 
| nadmorska_visina                          = 
| najviša tačka                             = 
| država                                    = [[Ujedinjeno Kraljevstvo]]
| državna administrativna podjela naslov    = [[Britanska prekomorska teritorija]]
| državna administrativna podjela           = [[Ostrva Turks i Caicos]]
| državna administrativna podjela naslov 1  = 
| državna administrativna podjela 1         = 
| državna administrativna podjela naslov 2  = 
| državna administrativna podjela 2         = 
| tip glavnog grada države                  = 
| glavni grad države                        = 
| tip najvećeg grada države                 = 
| najveći grad države                       = 
| glavni i najveći grad države              = 
| populacija najvećeg grada države          = 
| titula lidera države                      = 
| ime lidera države                         = 
| površina države                           = 
| država 1                                  = 
| država 1 administrativna podjela naslov   = 
| država 1 administrativna podjela          = 
| država 1 administrativna podjela naslov 1 = 
| država 1 administrativna podjela 1        = 
| tip glavnog grada države 1                = 
| glavni grad države 1                      = 
| tip najvećeg grada države 1               = 
| najveći grad države 1                     =
| glavni i najveći grad države 1            = 
| populacija najvećeg grada države 1        = 
| titula lidera države 1                    = 
| ime lidera države 1                       = 
| površina države 1                         = 
| demonim                                   = 
| stanovništvo                              = 108
| stanovništvo godina                       = 2012
| rang po broju stanovnika                  = 
| gustoća naseljenosti                      = 
| rang po gustoći naseljenosti              =
| jezici                                    = 
| etničke grupe                             = 
| vremenskazona1                            = [[Istočna vremenska zona|EST]]
| utc_pomak1                                = −5
| vremenskazona1_DST                        = [[Istočna vremenska zona|EDT]]
| utc_pomak1_DST                            = −4
| veb-sajt                                  = 
| dodatne informacije                       = ISO kod: TC
}}

'''Salt Cay''' je drugo po veličini ostrvo [[Turkska ostrva|Turkskih ostrva]], iza ostrva Grand Turk,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/about|title=History and Overview of Salt Cay|website=Visit Turks and Caicos Islands|language=en|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; i jedno je od dvije grupe ostrva koje čine [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britansku]] teritoriju [[Turks i Caicos|Ostrva Turks i Caicos]] na [[Karipsko more|Karibima]]. Površina ostrva iznosi 6.74&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Površina [[Distrikti Ostrva Turks i Caikos|distrikta]], koji obuhvata i neka nenaseljena ostrva, poput obližnjeg ostrva [[Cotton Cay]] (1.1252&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), iznosi 9.1&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Stanovništvo broji 108 osoba (procjena iz 2012), od kojih svi žive u [[Glavni grad|glavnom gradu]] distrikta, osnovanom 1673. na zapadnoj obali.

Salt Cay je malo, ravno i trouglasto ostrvo, čija je dužina svake stranice oko 3.2&amp;nbsp;km, a najveći dio površine zauzimaju [[solana|solane]]. Nekada je na ostrvu živjelo nekoliko stotina ljudi, čiji je opstanak zavisio od industrije soli.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/about/districts|title=Districts of Salt Cay|website=Visit Turks and Caicos Islands|language=en|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Do ostrva Salt Cay može se doći avionom; [[Caicos Express Airways]] leti tamo sa ostrva [[Providenciales]] i [[Grand Turk Island|Grand Turk]]. Sa Grand Turka postoji i &quot;lokalni trajekt&quot;, koji saobraća tri puta sedmično i za prelazak udaljenosti od 13&amp;nbsp;km treba oko jedan sat.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/salt-cay-community-ferry|title=Salt Cay Community Ferry|website=Visit Turks and Caicos Islands|language=en|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

==Historija==

Kada je španski [[konkvistador]] i istraživač [[Juan Ponce de León]] stigao na ostrva 1512. godine, na njima su još uvijek živjeli [[Lucayani]], starosjedilačko stanovništvo aravačkog jezičkog porijekla, koji su kasnije nestali zbog bolesti koje su donijeli [[Evropa|Evropljani]] i prisilnog rada koji im je nametnut.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tcmuseum.org/culture-history/turks-caicos-timeline/|title=Turks and Caicos History Timeline|website=Turks and Caicos National Museum|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.floridamuseum.ufl.edu/caribarch/education/tc-peoples/|title=The Native Peoples of Turks and Caicos|website=Florida Museum of Natural History|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Stanovnici [[Bermuda]] počeli su naseljavati ostrvo Salt Cay tokom 1670-ih. Godine 1673. osnovali su naselje [[Balfour Town]], razvijajući prirodne i plitke [[Solana|solane]] u komercijalnu proizvodnju soli. Proizvodnja soli postala je glavna privredna djelatnost ostrva tokom narednih nekoliko vijekova.&lt;ref name=&quot;History and Overview of Salt Cay&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/about|title=History and Overview of Salt Cay|website=Visit Turks and Caicos Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Salt Industry&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.tcmuseum.org/culture-history/salt-industry/|title=Salt Industry|website=Turks and Caicos National Museum|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Upravo je so sa [[Ostrva Turks i Caicos]] bila veoma tražena tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]]. Prema historijskim izvorima, bermudanski trgovci i kapetani nastavili su, uprkos britanskoj blokadi, slati so Washingtonovoj vojsci, dok je [[George Washington]] lično tražio so sa Turkskih ostrva zbog njenog kvaliteta.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.tcmuseum.org/wp-content/uploads/Turks-Island-Salt_NQ_v105_n01_2012.pdf.pdf|title=Turks Islands’ Salt, Enslavement|website=Turks and Caicos National Museum|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/nature-and-history/history/salt-industry|title=History of the Salt Industry in the Turks and Caicos Islands|website=Visit Turks and Caicos Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; So sa Turkskih ostrva koristila se i za konzerviranje [[Meso|mesa]] i [[ribe]], a bila je važna za ribarsku trgovinu u sjevernom Atlantiku.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1540-6563.2007.00178.x|title=The Other White Gold: Salt, Slaves, the Turks and Caicos Islands, and British Colonialism|website=The Historian|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Kombinacija konkurencije, troškova, neefikasnosti male proizvodnje i nedostatka dubokovodne luke dovela je do postepenog kraja industrije soli na Ostrvima Turks i Caicos. Zbog nedostatka dubokovodnih luka, so se malim čamcima, poznatim kao &quot;lighteri&quot;, morala prevoziti do većih brodova usidrenih dalje od obale.&lt;ref name=&quot;Salt Industry&quot;/&gt; Tokom 1920-ih i 1930-ih godina, čak šest jedrenjaka istovremeno je moglo biti usidreno u blizini Salt Caya, čekajući teret soli.&lt;ref name=&quot;History and Overview of Salt Cay&quot;/&gt; Film ''[[Bahama Passage]]'' iz 1941, koji je uglavnom snimljen na Salt Cayu, prikazao je industriju soli u njenim posljednjim danima.&lt;ref name=&quot;History and Overview of Salt Cay&quot;/&gt;

Ruševine objekata nekadašnje industrije soli i danas postoje na ostrvu Salt Cay, uključujući kamene zidove solana, kanale, ustave i ostatke temelja [[vjetrenjača]]. Ostrvo je danas poznato po mirnim i nenatrpanim [[plaža]]ma, posmatranju grbavih kitova i [[Ronjenje s bocom|ronjenju s bocom]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/salt-cay-salinas|title=Salt Cay Salinas|website=Visit Turks and Caicos Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/things-to-do/explore|title=Exploring Salt Cay|website=Visit Turks and Caicos Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/things-to-do/diving|title=Salt Cay Scuba Diving|website=Visit Turks and Caicos Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Magarci i goveda, potomci životinja koje su korištene tokom perioda proizvodnje soli, slobodno lutaju ostrvom.&lt;ref name=&quot;History and Overview of Salt Cay&quot;/&gt;

Dana 7. septembra 2017, [[Hurricane Irma|uragan Irma]] pogodio je Ostrva Turks i Caicos, oštetivši 100% stambenih objekata na ostrvu Salt Cay.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.jamaicaobserver.com/2017/09/17/premier-says-tci-is-open-for-business-a-fortnight-after-irma/|title=Premier says TCI is open for business, a fortnight after #Irma|publisher=The Jamaican Observer|date=18. 9. 2017|accessdate=25. 9. 2017}}&lt;/ref&gt;

==Objekti==

Na ostrvu postoje tri mala restorana specijalizovana za svježe morske plodove. Mogućnosti za kupovinu namirnica uključuju tri prodavnice mješovite robe i tri prodavnice suvenira.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay|title=Dobro došli na Salt Cay|accessdate=1. 9. 2026|date=6. 12. 2017}}&lt;/ref&gt;

==Grbavi kitovi kod ostrva Salt Cay==
[[Grbavi kit]]ovi oko ostrva Salt Cay, Ostrva Turks i Caicos i Silver Banka pripadaju populaciji sjevernoatlantskih grbavih kitova. Ova populacija svake godine migrira između područja za razmnožavanje i podizanje mladunaca u Karibima i područja za ishranu u sjevernom Atlantiku, uključujući vode uz obale Nove Engleske, Newfoundlanda i Labradora, zaljev Svetog Lovre, Grenland i Island. Iste jedinke mogu biti zabilježene u različitim dijelovima ovog migracijskog područja zahvaljujući njihovoj jedinstvenoj šari na donjoj strani repa.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Katona|first1=Steven K.|last2=Beard|first2=Judith A.|date=|year=1990|title=Population size, migrations and feeding aggregations of the humpback whale (Megaptera novaeangliae) in the western North Atlantic Ocean|url=https://wwhandbook.iwc.int/en/downloadable-resources/searchable-database-of-scientific-literature/population-size-migrations-and-feeding-aggregations-of-the-humpback-whale-megaptera-novaeangliae-in-the-western-north-atlantic-ocean|journal=Report of the International Whaling Commission|volume=Special Issue 12|pages=295–306|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Stellwagen Bank]] kod Massachusettsa jedno je od važnih područja za ishranu grbavih kitova i jedno od najpoznatijih područja za posmatranje kitova u Novoj Engleskoj. Grbavi kitovi tamo se redovno pojavljuju tokom sezone ishrane, prvenstveno zbog velike količine pješčanih jegulja (''sand lance'') kojima se hrane.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stellwagen.noaa.gov/about/|title=About Stellwagen Bank National Marine Sanctuary|publisher=NOAA|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stellwagen.noaa.gov/about/faqs.html|title=Frequently Asked Questions|publisher=NOAA|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Salt Cay, na Ostrvima Turks i Caikos, nalazi se u području migracijske rute sjevernoatlantskih grbavih kitova prema njihovim zimskim područjima za razmnožavanje u Karipskom moru. Jedno od najvažnijih takvih područja je [[Silver Bank]], krečnjački platformski grebenski sistem smješten oko 120&amp;nbsp;km sjeverno od Puerto Plate u [[Dominikanska Republika|Dominikanskoj Republici]]. Silver Bank ima površinu od približno 2.404&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; i prosječnu dubinu od oko 30 m, a plitki koraljni grebeni, posebno uz njegov sjeveroistočni rub, pružaju zaklon od jakih pasata.&lt;ref&gt;{{cite journal|last1=Kennedy|first1=Adrian S.|last2=Zerbini|first2=Alexandre N.|last3=Risch|first3=Denise|last4=Foley|first4=Holly J.|last5=Hays|first5=Graeme C.|last6=Hammond|first6=Philip S.|date=|year=2014|title=Local and migratory movements of humpback whales (Megaptera novaeangliae) satellite-tracked in the North Atlantic Ocean|url=https://www.researchgate.net/publication/258096771_Local_and_migratory_movements_of_humpback_whales_Megaptera_novaeangliae_satellite-tracked_in_the_North_Atlantic_Ocean|journal=Marine Mammal Science|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.adfg.alaska.gov/static/species/specialstatus/pdfs/humpback_recovery_plan.pdf|title=Humpback Whale Recovery Plan|publisher=NOAA|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Sjevernoatlantski grbavi kitovi tokom zime migriraju u tropske vode Kariba, gdje se pare i kote, dok se tokom ostatka godine hrane u sjevernijim vodama. Silver Bank jedno je od najvažnijih područja za njihovo razmnožavanje; prema ranijim procjenama, do oko 3.000 grbavih kitova boravi na ovom području tokom perioda razmnožavanja, koji traje od decembra do ranog proljeća.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.adfg.alaska.gov/static/species/specialstatus/pdfs/humpback_recovery_plan.pdf|title=Humpback Whale Recovery Plan|publisher=NOAA|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://iwc.int/about-whales/whale-species/humpback-whale|title=Humpback whale|website=International Whaling Commission|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Great Sand Cay]], oko 14&amp;nbsp;km južno od ostrva Salt Cay, tokom godina je opisivan kao svojevrsna &quot;hitna pomoć&quot; za mnoge gravidne grbave kitove. Grbavi kitovi, uključujući majke s mladuncima, često se mogu vidjeti u vodama oko Salt Caya, kako sa plovila tako i sa obale ostrva.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timespub.tc/2013/01/a-tale-of-whales/|title=A Tale of Whales (and Donkeys and Potcakes)|date=2013|website=Times of the Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visittci.com/salt-cay/things-to-do/whale-watching|title=Salt Cay Whale Watching|website=Visit Turks and Caicos Islands|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Reflist}}

== Vanjski linkovi ==

*[http://www.saltcay.org/whales.htm Migracija grbavih kitova] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161011174855/http://www.saltcay.org/whales.htm |date=11. 10. 2016 }}
*[https://web.archive.org/web/20020613183129/http://www.turksandcaicos.tc/history/index.htm Historija Ostrva Turks i Caicos]

{{Commonscat|Greenland}}
{{wikiatlas|Greenland}}

{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Ostrva]]
[[Kategorija:Ostrva Turks i Caicos]]</text>
      <sha1>s69fumw656qb5vwpx0lkehawu8g5d8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nacionalni park tvrđave Brimstone Hill</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536816</id>
    <revision>
      <id>3925819</id>
      <parentid>3923387</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7432" sha1="tej5vp9zxwnaplkfnm2hge2w8c5mu6f" xml:space="preserve">{{Infokutija Svjetska baština
| SB             = Nacionalni park tvrđave Brimstone Hill
| zvanični_naziv = Brimstone Hill Fortress National Park
| slika          = BrimstoneHill01.jpg
| opis           = Pogled na Bastion princa od Walesa u Nacionalnom parku tvrđave Brimstone Hill
| lokacija       = [[Sveti Kristofor i Nevis]]
| kriterij       = iii, iv
| ID             = 910
| koordinate     = {{Wikidatacoord|Q9141|type:landmark_region:KN-02|display=inline,title}}
| godina         = 1999.
| površina       = 15,37 ha
| veb-sajt       = {{url|www.brimstonehillfortress.org/}}
| locmapin       = Sveti Kristofor i Nevis
| opis_karte     = Položaj Nacionalnog parka tvrđave Brimstone Hill u Svetom Kristoforu i Nevisu
}}

'''Nacionalni park tvrđave Brimstone Hill''' je [[UNESCO]]-ova kulturna [[svjetska baština]] i dobro očuvana tvrđava na brdu na ostrvu [[Sveti Kristofor (ostrvo)|Sveti Kristofor]], u Federaciji [[Sveti Kristofor i Nevis|Svetog Kristofora i Nevisa]] u [[Karibi|istočnim Karibima]]. Tvrđavu su projektovali [[Ujedinjeno Kraljevstvo|britanski]] vojni inženjeri, a izgradili i održavali [[Robovlasništvo|porobljeni]] [[Afrika]]nci. Jedna je od najbolje očuvanih historijskih utvrda u [[Amerika|Americi]].

Kompleks utvrda izgrađen je na Brimstone Hillu, veoma strmom brdu smještenom u blizini mora na zapadnoj, karipskoj obali Svetog Kristofora.

== Rana historija ==
[[Datoteka:Prise_des_Iles_de_Saint_Christophe_et_de_Nevis_13_Janvier_1782_Rossel_de_Cercy_1736_1804_(cropped).jpg|mini|Slika [[Opsada Brimstone Hilla|opsade Brimstone Hilla]]]]
Topovi su prvi put postavljeni na Brimstone Hillu 1689. godine tokom [[Devetogodišnji rat|Devetogodišnjeg rata]], kada ih je [[Jean-Baptiste du Casse]] koristio za zauzimanje engleske tvrđave [[Fort Charles (Saint Kitts)|Fort Charles]]. Englezi, pod vodstvom [[Christopher Codrington (kolonijalni administrator)|Christophera Codringtona]], koristili su istu taktiku kako bi godinu dana kasnije ponovo zauzeli tvrđavu. Od tada su Englezi koristili brdo kao tvrđavu, postavljajući topove kalibra 24 funte i koristeći njegovu nadmorsku visinu od 296 m.&lt;ref name=&quot;Hubbard&quot;&gt;{{cite book|last1=Hubbard|first1=Vincent|url=https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/51|title=A History of St. Kitts|date=2002|publisher=Macmillan Caribbean|isbn=9780333747605|page=[https://archive.org/details/historyofstkitts00vinc/page/51 51,54,93]|url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Munja je 1711. i 1731. uništila [[Barutana|barutane]]. Do 1736. tvrđava je imala 49 topova. Od 1795. godine u tvrđavi je služilo 40 pripadnika jedinice pod nazivom &quot;''The St. Christopher Corps of Embodied Slaves''&quot;, naoružanih [[Koplje|kopljima]] i [[Sablja|sablјama]].&lt;ref name=&quot;Hubbard&quot; /&gt;{{rp|77–78, 80}}

Do 1780. tvrđava se smatrala neosvojivom i bila je poznata kao &quot;[[Gibraltar]] Kariba&quot;.&lt;ref name=&quot;Hubbard&quot; /&gt;{{rp|93}} Francuzi pod vodstvom admirala grofa [[François Joseph Paul de Grasse|Françoisa Josepha Paula de Grassea]] i [[François Claude Amour, markiz de Bouilléa|Françoisa Claudea Amoura, markiza de Bouilléa]], započeli su 11. januara 1782. [[Bitka za Sveti Kristofor|opsadu tvrđave]]. Tokom opsade susjedno ostrvo [[Nevis]] predalo se, a topovi iz tvrđave [[Fort Charles (Nevis)|Fort Charles]] i drugih manjih utvrda na ostrvu prebačeni su na Sveti Kristofor kako bi se koristili protiv Brimstone Hilla. Britanski admiral [[Samuel Hood, 1. vikont Hood|Samuel Hood]] nije uspio potisnuti de Grassea, pa se [[Opsada Brimstone Hilla|nakon mjesec dana opsade]] brojčano nadjačani i odsječeni britanski garnizon predao. Međutim, godinu dana kasnije [[Pariški mir (1783)|Pariškim mirom]] Sveti Kristofor i Brimstone Hill vraćeni su pod britansku vlast, zajedno sa susjednim ostrvom [[Nevis]]. Nakon ovih događaja Britanci su sproveli program proširenja i jačanja utvrda, a Brimstone Hill više nikada nije pao u ruke neprijateljskih snaga. Francuska mornarica pokušala je ponovo zauzeti tvrđavu 1806, ali nije uspjela.&lt;ref name=&quot;carib&quot;&gt;[http://caribbean.org.uk/brimstone-hill-fortress/ Brimstone Hill Fortress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131024124535/http://caribbean.org.uk/brimstone-hill-fortress/#|date=24. 10. 2013}}. Sean Spurr. Caribbean.org.uk. Pristupljeno 16. 10. 2012.&lt;/ref&gt;

Francuski admiral [[Édouard Thomas Burgues de Missiessy]] izvršio je napad na ostrvo i uspio uništiti barutanu 1805. Nakon završetka [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]], lokalne milicije širom Kariba raspuštene su 1838.&lt;ref name=&quot;Hubbard&quot; /&gt;{{rp|109}}&lt;ref name=&quot;Vincent&quot;&gt;{{cite book|last1=Hubbard|first1=Vincent|title=Swords, Ships &amp; Sugar|date=2002|publisher=Premiere Editions International, Inc.|isbn=9781891519055|location=Corvallis|page=166}}&lt;/ref&gt;

Britanci su napustili tvrđavu 1853, a milicija je raspuštena 1854.&lt;ref name=&quot;Hubbard&quot; /&gt;{{rp|120}}&lt;ref name=&quot;carib&quot; /&gt; Građevine su počele postepeno propadati usljed vandalizma i prirodnih procesa.

== 20. vijek ==
Stabilizacija i obnova preostalih građevina tvrđave započele su početkom 20. vijeka. Godine 1973. [[Charles III|princ Charles]] ponovo je otvorio prvi dio koji je u potpunosti obnovljen, a to je bio Bastion princa od Walesa. Godine 1985. [[Elizabeta II|kraljica Elizabeta II]] otkrila je ploču kojom je Brimstone Hill proglašen [[Nacionalni park|nacionalnim parkom]]. Zakonom iz 1987. Brimstone Hill je zvanično proglašen nacionalnim parkom, a 1999. godine proglašen je lokalitetom [[UNESCO]]-ove [[Svjetska baština|svjetske baštine]].

== 21. vijek ==
Područja Brimstone Hilla koja se mogu obići uključuju citadelu Fort George, u kojoj se nalazi Muzej Fort George, Zapadni trg za postrojavanje i Istočni trg za postrojavanje. Do njih se dolazi strmim usponom od glavnog parkirališta, putem rampi i stepenica. Ostala područja uključuju Bastion barutane, koji su Francuzi probili 1782, ruševine prostorija Kraljevskih inženjera, ruševine prostorija artiljerijskih oficira, prostorije pješadijskih oficira i Bastion Orillon.

Godine 2019. [[Charles III|kralj Charles III]] obišao je tvrđavu u pratnji lokalnog historičara Leonarda Stapletona.&lt;ref&gt;{{Cite news|date=8. 5. 2023|title=St Kitts and Nevis is not totally free under King Charles III, says PM|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-65425416|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
Datoteka:Brimstone_Hill_from_the_sea,_St._Kitts.JPG|Pogled na Brimstone Hill s mora
Datoteka:Saint_Kitts_-_Brimstone_Hill_Fortress_01.JPG|Citadela Fort George
Datoteka:Saint_Kitts_-_Brimstone_Hill_Fortress_03.JPG|Topovi i ostrvo Sint Eustatius
Datoteka:Saint_Kitts_-_Brimstone_Hill_Fortress_04.JPG|Zgrada u orijentacionom centru
Datoteka:Saint_Kitts_-_Brimstone_Hill_Fortress_05.JPG|Oštećeni bastion
Datoteka:2016_02_FRD_Caribbean_Cruise_Brimstone_Hill_Fortress_S0986540.jpg
Datoteka:2016_02_FRD_Caribbean_Cruise_Brimstone_Hill_Fortress_S0337084.jpg
Datoteka:Brimstone_Hill_Fortress_-_55405718871.jpg
Datoteka:Brimstone_Hill_Fortress_-_55404759137.jpg
Datoteka:Brimstone_Hill_Fortress_-_55405841063.jpg
&lt;/gallery&gt;

== Reference ==
{{Reflist}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category|Brimstone Hill|position=right}}

* [http://www.brimstonehillfortress.org Službena stranica Nacionalnog parka tvrđave Brimstone Hill]
* [http://donwiss.com/pictures/SKB-2000/ Fotografije Svetog Kristofora]
{{Normativna kontrola}}</text>
      <sha1>tej5vp9zxwnaplkfnm2hge2w8c5mu6f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sveti Eustahije (ostrvo)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536818</id>
    <revision>
      <id>3925767</id>
      <parentid>3924470</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67615" sha1="o3d9u013cjkn75fgyfs0db4wvr31eec" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| name                            = Sint Eustatius
| vrsta_naselja                   = [[Caribbean Netherlands|Special municipality]] of the [[Netherlands]]
| zastava                         = Flag of Sint Eustatius.svg
| veličina_zastave                = 125
| grb                             = Sint Eustatius wapen.svg
| motto                           = {{force singular}} {{native name|la|Superba et confidens}}&lt;br /&gt;&quot;Proud and confident&quot; (English)
| anthem                          = &quot;[[Golden Rock (anthem)|Golden Rock]]&quot;&lt;br /&gt;{{center|[[File:Goldenrock.ogg]]}}
| slika                           = Sint Eustatius from ISS.jpg
| veličina_slike                  = 
| opis_slike                      = Satellite image of Sint Eustatius
| karta                           = Sint Eustatius in its region.svg
| opis_karte                      = {{map caption|location_color=circled in red|region=the [[Caribbean]]|region_color=none}}
| karta1                          = SSS Islands Map.png
| opis_karte1                     = Map showing the location of St.&amp;nbsp;Eustatius relative to [[Saba (island)|Saba]] and [[Saint Martin (island)|St.&amp;nbsp;Martin]]
| demografija_tip1                = Languages
| demografija_naslov1             = Official
| demografija_podatak1            = [[English language|English]]&lt;ref name=languages&gt;English can be used in relations with the government, see, {{Citation |title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/2012-07-28 |language=nl |mode=cs1 |via=Overheid.nl}}&lt;/ref&gt;{{*}}[[Dutch language|Dutch]]
| vrsta_podjele                   = [[Country]]
| naziv_podjele                   = [[Netherlands]]
| vrsta_podjele1                  = Overseas region
| naziv_podjele1                  = [[Caribbean Netherlands]]
| naslov_osnivanja                = Incorporated into the&amp;nbsp;Netherlands
| datum_osnivanja                 = 10. oktobra 2010. ([[dissolution of the Netherlands Antilles]])
| government_footnotes            = &amp;nbsp;(see [[Politics of the Netherlands]])
| naslov_vođe                     = [[Lieutenant governor|Lt.&amp;nbsp;Governor]]
| vođa                            = [[Alida Francis]] (Government commissioner)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18. juna 2021. |title=Benoeming regeringscommissaris en plaatsvervanger Sint Eustatius |url=https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/benoeming-regeringscommissaris-en-plaatsvervanger-sint-eustatius |access-date=19. decembra 2021. |website=Rijksoverheid |language=nl |archive-date=28. maja 2023. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528224336/https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/benoeming-regeringscommissaris-en-plaatsvervanger-sint-eustatius |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| vrsta_sjedišta                  = Municipal seat
| sjedište                        = [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
| koordinate                      = {{coord|17|29|N|62|59|W|display=inline}}
| area_footnotes                  = &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |date=19. maja 2015. |title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |access-date=5. aprila 2022. |website=Rijksoverheid |language=nl}}&lt;/ref&gt;
| površina_ukupno_km2             = 21
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;CBS.nl&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#:~:text=Population%20of%20the%20Caribbean%20Netherlands%20up%20by%20nearly%201.6%20thousand%20in%202024,-19. 5. 2025.&amp;text=On%201%20January%202025%2C%20the%20population%20of%20Bonaire%20stood%20at,percent)%20than%20one%20year%20previously. |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |date=19. maja 2025. }}&lt;/ref&gt;
| stanovništvo_ukupno             = 3,270
| stanovništvo_godine             = 1. januara 2025.
| gustina_stanovništva_km2        = 154
| demonym                         = {{hlist|St. Eustatian|Statian|Dutch}}
| vremenska_zona                  = [[Atlantic Standard Time|AST]]
| utc_pomak                       = −4
| vrsta_pozivnog_broja            = [[Telephone numbers in Sint Eustatius|Calling code]]
| pozivni_broj                    = [[+599]]
| valuta_naziv                    = Currency
| valuta                          = {{nowrap|[[United States dollar]]}} ($) ([[ISO 4217|USD]])
| internet_domena_naziv           = [[Country code top-level domain|Internet TLD]]
| internet_domena                 = {{ubl|[[.nl]]|[[.bq]]{{efn|.bq is designated, but not in use, for the Caribbean Netherlands.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BQ – Bonaire, Sint Eustatius and Saba |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BQ |archive-date=17. juna 2016. |access-date=29. augusta 2014. |website=[[International Organization for Standardization|ISO]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20. decembra 2010. |title=Delegation Record for .BQ |url=https://www.iana.org/domains/root/db/bq.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529125032/https://www.iana.org/domains/root/db/bq.html |archive-date=29. maja 2012. |access-date=30. decembra 2010. |website=[[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] }}&lt;/ref&gt; Like the rest of the Netherlands, .nl is primarily in use.}}}}
| iso_kod                         = [[ISO 3166-2:BQ|BQ-SE]], [[ISO 3166-2:NL|NL-BQ3]]
| gustina_stanovništva_mi2        = 405
}}

'''Sveti Eustahije''' (poznat i kao '''Sint Eustatius''',&lt;ref&gt;Mangold, Max. ''Duden – Das Aussprachewörterbuch.'' In: ''Der Duden in zwölf Bänden,'' Band 6. 7. Auflage. Berlin: Dudenverlag; Mannheim : Institut für Deutsche Sprache, 2015, Seite 786.&lt;/ref&gt; lokalno kao '''Statia'''&lt;ref name=&quot;Tuchman 19882&quot;&gt;{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Ballantine Books|location=New York}}&lt;/ref&gt;) ostrvo je u [[Karibi]]ma. To je [[Karipska Holandija|posebna općina]] (službeno &quot;javno tijelo&quot;) [[Holandija|Holandije]].&lt;ref name=&quot;WOLBES&quot;&gt;{{Citation|title=Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028142/2021-07-01|trans-title=Law on the public bodies of Bonaire, Sint Eustatius and Saba|language=nl|mode=cs1|via=Overheid.nl}}&lt;/ref&gt;

Ostrvo se nalazi na sjeveru [[Ostrva privjetrine]], jugoistočno od [[Djevičanska ostrva|Djevičanskih ostrva]]. Sveti Eustahije nalazi se neposredno sjeverozapadno od Saint Kittsa i jugoistočno od Sabe. Regionalni glavni grad je [[Oranjestad (Sint Eustatius)|Oranjestad]]. Ostrvo ima površinu od 21&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Putnici koji na ostrvo dolaze zračnim putem koriste [[Aerodrom F. D. Roosevelt]].

Nekada dio [[Holandski Antili|Holandskih Antila]], Sveti Eustahije je 2010. [[Raspad Holandskih Antila|postao javno tijelo]] Holandije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|title=Antillen opgeheven op 10-10-2010|date=18. 11. 2009|website=NOS Nieuws|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224143841/http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|archive-date=24. 12. 2009|url-status=dead|access-date=10. 10. 2010}}&lt;/ref&gt; Dio je [[Karipska Holandija|Holandskih Kariba]], koje čine [[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]], [[Saba (otok)|Saba]], Sveti Eustahije i [[Sint Maarten]]. Zajedno sa Bonairom i Sabom formira BES ostrva, koja se još nazivaju Karipskom Holandijom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? – Rijksoverheid.nl|last=Zaken|first=Ministerie van Algemene|date=19. 5. 2015|website=www.rijksoverheid.nl|language=nl-NL|access-date=28. 3. 2023}}{{Dead link|date=august 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Sveti Eustahije imao je važnu ulogu u [[Američki rat za nezavisnost|Američkom ratu za nezavisnost]], snabdijevajući američke pobunjenike ratnim materijalom, posebno [[barut]]om. Britanci su zauzeli Svetog Eustahija, što je bio težak udarac za SAD i njegove evropske saveznike. Francuska mornarica je kasnije tokom rata ponovo zauzela ostrvo.&lt;ref&gt;Jameson, J. Franklin. &quot;St. Eustatius in the American Revolution&quot;. ''[[American Historical Review]]'' 8 (1903):683–708. https://www.jstor.org/stable/1834346&lt;/ref&gt;

== Etimologija ==
Ime ostrva, Sint Eustatius, holandski je izraz za [[Sveti Eustahije|Svetog Eustahija]] (ponegdje se piše i ''Eustathius''), poznatog kršćanskog [[mučenik]]a, koji se na španskom naziva ''San Eustaquio'', a na portugalskom ''Santo Eustáquio'' ili ''Santo Eustácio''.

Prethodni holandski naziv ostrva bio je ''Nieuw Zeeland'' (Novi Zeland), nazvan prema Zelanđanima koji su se tamo naselili 1630-ih.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|last=Attema|first=Y.|url=https://books.google.com/books?id=9RVsAAAAMAAJ&amp;q=st+eustatius+%22Nieuw+Zeeland+%22|title=St. Eustatius: A Short History of the Island and Its Monuments|date=1976|publisher=Walburg Pers|isbn=978-90-6011-153-6|pages=11|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gB3SAAAAMAAJ&amp;dq=st+eustatius+Nieuw+Zeeland&amp;pg=PA299|title=De Gids. Nieuwe vaderlandsche letteroefeningen|date=1905|publisher=Stichting de Gids|location=Amsterdam|pages=299|language=nl}}&lt;/ref&gt; Ubrzo nakon toga preimenovan je u Sint Eustatius.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Naziv naroda [[Arawak]] za ostrvo je ''Aloi'' (Ostrvo oraha).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hartog|first=Johannes|url=https://books.google.com/books?id=2BxsAAAAMAAJ&amp;q=st.+eustatius+Aloi+cashew|title=History of St. Eustatius|date=1976|publisher=Central U.S.A. Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles : distributors, De Witt Stores N.V.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://secar.org/wp-content/uploads/2018/06/Soffers-et-al.-2013-Archaeological-excavations-at-the-Old-Gin-House-Site.pdf|title=Archaeological Excavations at Old Gin House: Remains of a mid-18th to late 18th century domesticate area on a terrace in Lower Town, St. Eustatius, Dutch Caribbean.|last1=Soffers|first1=PJJF|last2=Zahedi|first2=P|year=2013|publisher=The St. Eustatius Center for Archaeological Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328023333/https://secar.org/wp-content/uploads/2018/06/Soffers-et-al.-2013-Archaeological-excavations-at-the-Old-Gin-House-Site.pdf|archive-date=28. 3. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

=== Rana historija ===
[[Datoteka:St._Eustatius_-_Encyclopaedie_van_Nederlandsch_West-Indië-Antilles_part_2,_middle_right.gif|lijevo|mini|280x280piksel|Karta Sint Eustatiusa iz ''Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië'' (1914–1917)]]
Najraniji poznati stanovnici Sint Eustatiusa bili su Arawaci, a nakon njih Karibljani.&lt;ref name=&quot;Hartog1964&quot;&gt;Hartog, Johannes (1964). ''De Bovenwindse eilanden Sint Maarten – Saba – Sint Eustatius''. Aruba: De Wit N.V. pp. 1–3.&lt;/ref&gt; Ove su se populacije doselile na sjever iz Južne Amerike preko [[Mali Antili|Malih Antila]].&lt;ref name=&quot;Hartog1964&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bérard|first=Benoît|date=2013|title=The First Inhabitants of the Western Antilles|journal=Journal of Caribbean Archaeology|volume=13|pages=41–45}}&lt;/ref&gt; Arheološka iskopavanja početkom 20. vijeka otkrila su tragove pretkolumbovskih naselja u zaljevima Orange Bay i Golden Rock; drugi lokalitet služi za proučavanje ranog domorodačkog naseljavanja ostrva.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Haviser|first=Jay B. Jr.|title=An Inventory of Prehistoric Sites on St. Eustatius, Netherlands Antilles|date=1981|url=http://ufdcimages.uflib.ufl.edu/AA/00/06/19/61/00299/10-4.pdf|access-date=19. 11. 2021|mode=cs1|archive-date=18. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118010613/https://ufdcimages.uflib.ufl.edu/AA/00/06/19/61/00299/10-4.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Versteeg|first=Aad H.|title=The Archaeology of Sint Eustatius: The Golden Rock Site|last2=Schinkel|first2=Kees|date=1992|publisher=Foundation for Scientific Research in the Caribbean Region|isbn=978-90-74605-01-4|pages=12–18}}&lt;/ref&gt;

Prvo potvrđeno evropsko opažanje dogodilo se 1595. tokom putovanja [[Francis Drake|Francisa Drakea]] i [[John Hawkins (naval commander)|Johna Hawkinsa]].&lt;ref name=&quot;Hartog1978&quot;&gt;Hartog, Johannes (1978). ''St. Maarten, Saba, St. Eustatius''. De Wit Stores. p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Marley|first=David F.|title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-027-7|pages=493}}&lt;/ref&gt; Nakon početnog evropskog naseljavanja u 17. vijeku pa sve do početka 19. vijeka, kontrola nad Sint Eustatiusom mijenjala se dvadeset i jedan put između Nizozemske, Velike Britanije i Francuske.&lt;ref name=&quot;Hartog1978&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Attema|first=Ypie|date=1976|title=St. Eustatius: A Short History of the Island and its Monuments|journal=St. Eustatius Historical Foundation|pages=15–19}}&lt;/ref&gt;

Godine 1625. na ostrvo su stigli engleski i francuski kolonisti.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Westergaard|first=Waldemar|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=Macmillan|pages=12}}&lt;/ref&gt; Francuzi su 1629. izgradili drvenu bateriju na današnjem mjestu tvrđave [[Fort Oranje (Sint Eustatius)|Fort Oranje]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klingelhofer|first=Eric|title=First Forts: Essays on the Archaeology of Proto-colonial Fortifications|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18732-0|pages=61|chapter=French Fortifications in the New World}}&lt;/ref&gt; Obje su grupe napustile naselje u roku od nekoliko godina zbog ograničenih zaliha slatke vode.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Panton|first=Kenneth J.|title=Historical Dictionary of the British Empire|date=2015|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-8108-7524-1|pages=452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barker|first=David|date=1991|title=Water Resources and Early Settlement Constraints in the Lesser Antilles|journal=Caribbean Geography|volume=3|issue=2|pages=102–106}}&lt;/ref&gt;

=== Uprava Holandske zapadnoindijske kompanije ===
[[Datoteka:Sint_Eustatius_travel_map.png|desno|mini|291x291piksel|Savremena topografska karta Sint Eustatiusa]]
Godine 1636. zelandska komora [[Holandska zapadnoistijska kompanija|Holandske zapadnoindijske kompanije]] (WIC) preuzela je vlasništvo nad ostrvom, koje je tada zabilježeno kao nenaseljeno.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klooster|first=Wim|title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World|date=2016|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0667-7|pages=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Israel|first=Jonathan I.|title=The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806|date=1995|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-873072-9|pages=512}}&lt;/ref&gt; Do 1678. ostrva Sint Eustatius, Sint Maarten i Saba bila su pod direktnom upravom WIC-a, a regionalni zapovjednik bio je stacioniran na Sint Eustatiusu.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kandle|first=Patricia Lynn|date=1985|title=St Eustatius: Acculturation in a Dutch Caribbean Colony|journal=[[College of William &amp; Mary]]|pages=48–50|doi=10.21220/s2-3041-2b42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Goslinga|first=Cornelis Ch.|title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580–1680|date=1971|publisher=University of Florida Press|isbn=978-0-8130-0326-9|pages=334–337}}&lt;/ref&gt;

Početne trgovačke aktivnosti bile su usmjerene na uzgoj [[duhan]]a i [[Šećerna trska|šećerne trske]], ali se privredna uloga ostrva preusmjerila prema transatlantskoj trgovini robljem i međukolonijalnoj trgovini.&lt;ref name=&quot;Inikori1992&quot;&gt;Inikori, Joseph E.; Engerman, Stanley L. (1992). ''The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe''. Duke University Press. pp. 292–295. {{ISBN|978-0-8223-1243-7}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Postma|first=Johannes M.|title=The Dutch in the Atlantic Slave Trade, 1600–1815|date=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-36585-7|pages=182–189}}&lt;/ref&gt;

=== Status slobodne luke i trgovina robljem ===
[[Datoteka:StEustatius.jpg|lijevo|mini|280x280piksel|Historijska gravura prilaza Sint Eustatiusu s Karipskog mora]]
Sint Eustatius služio je kao tranzitno skladište za transatlantsku trgovinu robljem kojom je upravljao WIC.&lt;ref name=&quot;Emmer2020&quot;&gt;Emmer, Pieter C.; Gommans, Jos J. L. (2020). ''The Dutch Overseas Empire, 1600–1800''. Cambridge University Press. pp. 175–179. {{ISBN|978-1-108-42837-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fatah-Black|first=Karwan|title=White Lies and Black Markets: Evading Metropolitan Authority in the Caribbean|date=2015|publisher=Brill|isbn=978-90-04-29013-6|pages=54–61}}&lt;/ref&gt; Širom ostrva razvila se plantažna infrastruktura koja je koristila rad porobljenih ljudi za uzgoj šećerne trske, duhana, pamuka, kafe i indiga.&lt;ref name=&quot;Smithsonian2021&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unearth-18th-century-grave-enslaved-people-caribbean-island-180977870/|title=Remains of Enslaled People Found at Site of 18th-Century Caribbean Plantation|last=McGreevy|first=Nora|date=2. 6. 2021|website=Smithsonian Magazine|access-date=15. 4. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Gilmore|first=John A.|title=The Archaeology of New World Slave Plantations|date=2003|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-2612-1|pages=88–94}}&lt;/ref&gt; Do 1774. zapisi navode 75 aktivnih plantaža na ostrvu, uključujući Gilboa, Kuilzak, Zelandia, Zorg en Rust, Nooit Gedacht, Ruym Sigt i Golden Rock.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Teenstra|first=Marten D.|title=De Nederlandsche West-Indische Eilanden|date=1836|publisher=M.H. Schonegevel|pages=312–315}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stelten|first=Ruud|date=2019|title=The Sugar Plantations of Sint Eustatius: An Archaeological and Historical Perspective|journal=Sidestone Press|pages=45–52}}&lt;/ref&gt;

Sredinom 18. vijeka geografski položaj ostrva, u kombinaciji s velikom prirodnom lukom i statusom bescarinske [[free port|slobodne luke]] od 1756, učinili su ga glavnim središtem razmjene robe, pretovara porobljenih ljudi i trgovine kojom su zaobilazni regionalni monopolisti.&lt;ref name=&quot;Emmer2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sint-Eustatius|title=St Eustatius|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=28. 6. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klooster|first=Wim|title=The Atlantic World: Essays on Slavery, Migration, and Imagination|date=2005|publisher=Rutgers University Press|pages=211–215|chapter=The Dutch Diaspora in the Americas}}&lt;/ref&gt; Radi olakšavanja međukolonijalne trgovine robljem prema susjednim ostrvima, unutar kompleksa [[Waterfort (Sint Eustatius)|Waterfort]], poznatog i kao tvrđava Amsterdam, izgrađeno je dvokatno skladište za porobljene ljude, koje je radilo do oko 1740.&lt;ref&gt;O'Malley, Gregory E.; Borucki, Alex (2017). &quot;Patterns in the intercolonial slave trade across the Americas before the nineteenth century&quot;. ''Tempo''. 23 (2): 315–338.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Howard|first=David A.|date=2001|title=The Dutch Slave Supply to the Caribbean Networks|journal=Slavery and Abolition|volume=22|issue=3|pages=67–74}}&lt;/ref&gt; U skladištu je obično bilo između 400 i 450 ljudi u bilo kojem trenutku.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=ENTHOVEN|first=VICTOR|date=2012|title=&quot;That Abominable Nest of Pirates&quot;: St. Eustatius and the North Americans, 1680—1780|journal=Early American Studies|volume=10|issue=2|pages=239–301|jstor=23547669}}&lt;/ref&gt;

Širenje ostrvske privrede donijelo mu je nadimak &quot;Zlatna stijena&quot;.&lt;ref name=&quot;Emmer2020&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Koot, Christian J. (2011). ''Empire at the Periphery: British Colonists, Anglo-Dutch Trade, and the Development of the British Atlantic, 1621–1713''. New York University Press. str.&amp;nbsp;143. [[ISBN (identifikator)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/978-0-8147-4882-5|&lt;bdi&gt;978-0-8147-4882-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt; U obraćanju parlamentu 1781. britanski državnik [[Edmund Burke]] opisao je trgovačku ulogu ostrva:&lt;blockquote&gt;Ono nema vlastitih proizvoda, nema utvrđenja za odbranu, ni ratničkog duha ni vojnih propisa ... Njegova korisnost bila je njegova odbrana. Univerzalnost njegove upotrebe, neutralnost njegove prirode bili su njegova sigurnost i zaštita. Njegovi vlasnici su, u duhu trgovine, od njega napravili emporij za cijeli svijet... Njegovo bogatstvo bilo je ogromno, proizašlo iz njegove marljivosti i prirode njegove trgovine.&lt;/blockquote&gt;

=== &quot;Prvi pozdrav&quot; ===
[[Datoteka:Johannes_de_Graeff.jpg|desno|mini|237x237piksel|Guverner Johannes de Graaff]]
Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]], Sint Eustatius postao je izvor vojne opreme za kontinentalne snage, prodajući oružje i municiju američkim kolonijama.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-394-55333-7|pages=26–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jameson|first=J. Franklin|date=1903|title=St. Eustatius in the American Revolution|journal=American Historical Review|volume=8|issue=4|pages=683–708|doi=10.2307/1834346}}&lt;/ref&gt; Dana 16. novembra 1776. američki brig sa 14 topova ''[[USS Andrew Doria (1775)|Andrew Doria]]'', pod zapovjedništvom kapetana [[Isaiah Robinson|Isaiaha Robinsona]], uplovio je na sidrište ispod tvrđave Oranje, vijoreći [[Continental Colors|kontinentalnu zastavu]]. Robinson je ispalio pozdrav od trinaest topovskih hitaca, koji je predstavljao trinaest kolonija. Guverner [[Johannes de Graeff]] odgovorio je pozdravom od jedanaest hitaca iz topova tvrđave, u skladu s međunarodnim protokolom prema kojem se broj hitaca smanjivao pri pozdravu zastavi nesuverenog entiteta. Ovaj odgovor predstavljao je rani međunarodni čin priznanja američkog broda koji je nosio zastavu revolucionarnih snaga.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Footner|first=Geoffrey M.|title=USS Andrew Doria: The First To Salute|date=2002|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-55750-290-2|pages=112–115}}&lt;/ref&gt;

''Andrew Doria'' je potom na ostrvu kupio municiju i De Graeffu predao primjerak [[Deklaracija nezavisnosti SAD-a|Deklaracije nezavisnosti]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bundy|first=Fred S.|date=1924|title=The First Recognition of the American Flag|journal=Proceedings of the United States Naval Institute|volume=50|issue=11|pages=1821–1825}}&lt;/ref&gt; Raniji primjerak namijenjen Holandiji Britanci su zaplijenili, umotan u dokumente napisane na [[jidiš]]u i upućene jevrejskim trgovcima u Holandiji, koje su britanske vlasti isprva smatrale šifriranim tekstom.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schappes|first=Morris U.|title=A Documentary History of the Jews in the United States 1654–1875|date=1950|publisher=Citadel Press|pages=57–59}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Andrew_Doria_NH_85510-KN.jpg|lijevo|mini|280x280piksel|Prikaz broda ''Andrew Doria'' koji prima „Prvi pozdrav“ iz tvrđave Oranje, 16. novembra 1776.]]
Dana 27. februara 1939. američki predsjednik [[Franklin D. Roosevelt]] posjetio je Sint Eustatius na brodu [[USS Houston (CA-30)|USS ''Houston'']] kako bi postavio bronzanu ploču u spomen na pozdrav iz 1776.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wharton|first=Donald|date=1941|title=President Roosevelt's Cruise to the West Indies|journal=The American Magazine|volume=131|pages=45–48}}&lt;/ref&gt; Ploča je postavljena na vrhu zidina tvrđave Oranje i navodi da je &quot;ovdje suverenitet Sjedinjenih Američkih Država prvi put formalno priznat nacionalnom brodu od strane stranog zvaničnika&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of State|title=Despatches from United States Consuls in St. Eustatius, 1793–1906|date=1965|publisher=National Archives and Records Service}}&lt;/ref&gt; Ovaj događaj poslužio je kao osnova za studiju historičarke [[Barbara W. Tuchman]] ''The First Salute'' iz 1988.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-394-55333-7|pages=3–7}}&lt;/ref&gt;

=== Britansko zauzimanje i privredni pad ===
Trgovina između Sint Eustatiusa i Sjedinjenih Američkih Država bila je jedan od glavnih razloga što je Velika Britanija objavila rat Republici Holadniji, čime je započeo [[Četvrti anglo-nizozemski rat]] (1780–1784).&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Scott|first=H.M.|title=British Foreign Policy in the Age of the American Revolution|date=1990|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-820195-3|pages=301–305}}&lt;/ref&gt; Godine 1778. [[David Murray, 2nd Earl of Mansfield|Lord Stormont]] izjavio je u britanskom parlamentu da bi &quot;da je Sint Eustatius potonuo u more tri godine ranije, Ujedinjeno Kraljevstvose se već obračunalo s [[George Washington|Georgeom Washingtonom]]&quot;, odražavajući historijske procjene prema kojima je značajan dio američkog revolucionarnog vojnog snabdijevanja i komunikacija prolazio preko ostrva.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mahan|first=Alfred Thayer|title=The Major Operations of the Navies in the War of American Independence|date=1913|publisher=Little, Brown, and Company|pages=154–158}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Chidsey|first=Donald Barr|title=The War in the North: An Informal History of the American Revolution|date=1967|publisher=Crown Publishers|pages=188}}&lt;/ref&gt;

Dana 3. februara 1781. britanska flota od 15 linijskih brodova pod admiralom [[George Brydges Rodney, 1st Baron Rodney|Georgeom Brydgesom Rodneyjem]] stigla je na ostrvo s 3.000 vojnika. Ne znajući da je rat formalno objavljen, guverner De Graeff predao je ostrvo nakon što je ispalio dva ceremonijalna hica kao znak otpora u čast holandskog admirala [[Lodewijk van Bylandt]], koji je komandovao brodom u luci.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snr.org.uk/avarice-and-rapacity-and-treasonable-correspondence-in-an-emporium-for-all-the-world-the-british-capture-of-st-eustatius-1781/|title=The British Capture of Sint Eustatius|date=3. 8. 2018|website=The Society for Nautical Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mundy|first=Godfrey Basil|title=The Life and Correspondence of the Late Admiral Lord Rodney|date=1830|publisher=John Murray|volume=2|pages=11–16}}&lt;/ref&gt; Britanske snage zaplijenile su trgovačku robu ostrva, javne zalihe i privatnu imovinu.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot; /&gt;

Deset mjeseci kasnije francuske snage zauzele su ostrvo. Nizozemska je 1784. ponovo preuzela kontrolu nad teritorijem na osnovu mirovnih pregovora.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bemiss|first=Samuel Merrifield|title=The Peace of Paris, 1783|date=1957|publisher=Virginia Quarterly Review|pages=87–91}}&lt;/ref&gt; Naknadne francuske i britanske vojne okupacije između 1795. i 1815, tokom [[Francuski revolucionarni ratovi|Francuskih revolucionarnih ratova]] i [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]], poremetile su regionalne trgovačke puteve.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Clowes|first=William Laird|title=The Royal Navy: A History from the Earliest Times to the Present|date=1900|publisher=Sampson Low, Marston and Company|volume=5|pages=244}}&lt;/ref&gt; Sint Eustatius se 1816. vratio pod holandsku upravu, ali njegova trgovačka uloga nije obnovljena jer su američke trgovačke mreže zaobilazile luku, a regionalna trgovina se preusmjerila prema [[Curaçao|Curaça]]u i [[Sint Maarten]]u.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Renkema|first=W.E.|title=Het Curaçaose plantagebedrijf in de negentiende eeuw|date=1981|publisher=Zutphen: Walburg Pers|isbn=978-90-6011-031-7|pages=14–17}}&lt;/ref&gt; Popis stanovništva iz 1790. zabilježio je ukupno 8.124 stanovnika, a broj stanovnika opadao je tokom 19. i početkom 20. stoljeća, sve do 921 stanovnika 1948.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cruikshank|first=E.A.|date=1934|title=The Population Decline of the Dutch Leeward Islands|journal=Caribbean Historical Studies|volume=2|pages=67–72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Central Bureau of Statistics|title=Historical Censuses of the Netherlands Antilles 1900–1950|date=1956|publisher=Government Printer|pages=44}}&lt;/ref&gt;

=== Jevrejska zajednica i protjerivanje 1781. ===
[[Datoteka:Saint_Eustatius_synagogue_-_Honen_Dalim.jpg|desno|mini|200x200piksel|Sačuvani zidovi sinagoge Honen Dalim]]
Jevrejski trgovci dokumentovani su na Sint Eustatiusu od 1660; bavili su se trgovinom, brodovlasništvom i upravljanjem plantažama.&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot;&gt;Miller, Derek Robert (2013). &quot;A Medley of Contradictions: The Jewish Diaspora in St. Eustatius and Barbados&quot;. ''Dissertations, Theses, and Masters Projects''. College of William &amp; Mary. doi:10.21220/s2-c1t3-w516.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Emmanuel|first=Isaac S.|title=History of the Jews of the Netherlands Antilles|last2=Emmanuel|first2=Suzanne A.|date=1970|publisher=American Jewish Archives|volume=1|pages=513–522}}&lt;/ref&gt; Do 1750. jevrejski stanovnici činili su značajan dio slobodnog stanovništva ostrva, s više od 450 ljudi od približno 800 slobodnih građana.&lt;ref name=&quot;JVL&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/la-nacion|title=La Nacion: The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean|website=Jewish Virtual Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=August|first=Anna|date=1936|title=The Sephardic Enclave on Saint Eustatius|journal=Publications of the American Jewish Historical Society|volume=34|pages=119–125}}&lt;/ref&gt; Stanovništvo je obuhvatalo i sefardske i aškenaske zajednice.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Arbell|first=Mordechai|title=The Jewish Nation of the Caribbean: The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas|date=2002|publisher=Gefen Publishing House|isbn=978-965-229-244-5|pages=245–249}}&lt;/ref&gt; Popis iz 1781. zabilježio je da su jevrejski stanovnici posjedovali 86 porobljenih ljudi, što je činilo približno 6,4% ukupnog broja porobljenog stanovništva ostrva.&lt;ref name=&quot;JPost2026&quot;&gt;{{Cite news|last=Tadmor|first=Dan|date=24. 4. 2026|title=Sint Eustatius island played pivotal role in American revolution|work=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/diaspora/article-894083|access-date=30. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Nakon britanskog zauzimanja ostrva 3. februara 1781, admiral Rodney usmjerio je mjere odmazde protiv jevrejske zajednice, navodeći u naredbama general-majoru Sir Johnu Vaughanu njihovu trgovačku podršku američkim i francuskim snagama.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rodney|first=George Brydges|title=The Letters and Papers of Vice-Admiral Lord Rodney|date=1932|publisher=Naval History Society|volume=1|pages=412–417}}&lt;/ref&gt; Dana 13. februara 1781. Rodney je naredio punoljetnim muškarcima jevrejske zajednice da se okupe, nakon čega su britanske snage protjerale 31 glavu jevrejskih porodica na susjedni St. Kitts.&lt;ref name=&quot;Abbattista2008&quot;&gt;Abbattista, Guido (2008). &quot;Edmund Burke, the Atlantic American War and the 'Poor Jews at St. Eustatius': Empire and the Law of Nations&quot;. ''Cromohs''. 13: 1–39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hart|first=Arthur D.|title=The Jew in Canada|date=1926|publisher=Jewish Publications|pages=18}}&lt;/ref&gt; Dodatnih 71 muškarac zadržan je tri dana u skladištu za vaganje u Donjem gradu.&lt;ref name=&quot;Abbattista2008&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ezratty|first=Harry A.|date=1974|title=The Expulsion of the Jews from St. Eustatius|journal=American Jewish Historical Quarterly|volume=63|issue=4|pages=377–383}}&lt;/ref&gt;

Naredna protjerivanja pogodila su američke trgovce 23. februara, amsterdamske trgovce 24. februara, a druge holandske i francuske građane 5. marta.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jameson|first=J. Franklin|title=The Fourth Anglo-Dutch War and the West Indies|date=1904|publisher=Macmillan|pages=44–49}}&lt;/ref&gt; Posade zarobljenih holandskih brodova zatvorene su na St. Kittsu.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Southey|first=Thomas|title=Chronological History of the West Indies|date=1827|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|volume=2|pages=482–486}}&lt;/ref&gt; Mnogi protjerani jevrejski stanovnici vratili su se na Sint Eustatius nakon nekoliko sedmica i zatekli svoju imovinu zaplijenjenu i prodatu na aukciji.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kohler|first=Max J.|date=1902|title=Jewish Activity in American Colonial Commerce|journal=Publications of the American Jewish Historical Society|volume=10|pages=61–64}}&lt;/ref&gt; Jedan član otočnog vijeća, Pieter Runnels, umro je nakon zatočenja na Rodneyjevom admiralskom brodu.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hannay|first=David|title=Life of Rodney|date=1891|publisher=Macmillan and Co.|pages=162}}&lt;/ref&gt; Britanske snage su također pretresale imovinu, praznile skladišta i oštetile lokalno jevrejsko groblje.&lt;ref name=&quot;Norton2006&quot;&gt;Norton, Louis Arthur (October 2006). &quot;Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius&quot;. ''Jewish Magazine''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klinger|first=Jerry|title=The Jews of Statia and the American Revolution|date=2018|publisher=Jewish American Society for Historic Preservation|pages=35–42}}&lt;/ref&gt;

Mjere provedene protiv jevrejske zajednice postale su predmet političke rasprave u Velikoj Britaniji. U februaru 1782. [[Edmund Burke]] osudio je Rodneyjeve postupke tokom parlamentarne rasprave:&lt;blockquote&gt;Progon je započeo protiv ljudi koje bi, više nego bilo koga drugog, ljudski narodi trebali željeti i nastojati zaštititi, Jevreja... Zajedno s ostalim stanovnicima pretrpjeli su gubitak svoje robe, mjenica, kuća i zaliha; nakon toga naređeno im je da napuste ostrvo, a dat im je samo jedan dan za pripremu; molili su i ukazivali na nepravdu tako stroge odluke, ali uzalud; odluka je bila neopoziva.&lt;ref name=&quot;Abbattista2008&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

==== Sinagoga i groblje ====
Lokalnu sinagogu ''Honen Dalim'' osnovala je zajednica 1737.&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot; /&gt; Zvanično odobrenje za izgradnju zgrade WIC je dao 1739, a gradnja je djelimično finansirana donacijama jevrejske zajednice na [[Curaçao|Curaça]]u. Dozvola je izdata pod uslovom da se bogomolja nalazi na mjestu gdje neće ometati kršćanske vjerske službe.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Merrill|first=Gordon|date=1958|title=The Historical Geography of St. Kitts and Nevis, the West Indies|journal=Instituto Panamericano de Geografía e Historia|volume=2|pages=112}}&lt;/ref&gt; Zgrada je podignuta uz malu uličicu pod nazivom Synagogue Path, odvojenu od glavnih saobraćajnica.&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Postal|first=Bernard|title=The Landmarks of a People: A Guide to Jewish Sites in Europe and the Americas|last2=Abramson|first2=Samuel H.|date=1962|publisher=Hill and Wang|pages=288}}&lt;/ref&gt;

Nakon pada trgovine na ostrvu i iseljavanja trgovaca, sinagoga je nakon 1815. prestala biti u upotrebi.&lt;ref name=&quot;JVL&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Breakstone|first=David|date=2003|title=Fading Shadows: The Ruined Synagogues of the Caribbean|journal=Heritage Studies|volume=12|issue=1|pages=34–39}}&lt;/ref&gt; Godine 2001. kameni obodni zidovi ''Honen Dalim'' stabilizovani su u okviru Projekta obnove historijske jezgre ostrva.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Annual Report of the Sint Eustatius Historical Foundation|date=2001|publisher=SEHF Publications|pages=14–16}}&lt;/ref&gt; Arheološka iskopavanja kompleksa otkrila su ostatke ritualne kupke ([[mikveh]]) i peći povezane s pripremom za [[Pasha|Pesah]].&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barker|first=R.|date=2005|title=Excavations at Synagogue Path, Oranjestad|journal=Caribbean Archaeological Review|volume=4|pages=78–83}}&lt;/ref&gt; Historijsko jevrejsko groblje nalazi se uz Staro crkveno groblje u Oranjestadu.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Oliver|first=Vere Langford|title=Caribbeana: Being Miscellaneous Papers Relating to the History, Genealogy, Topography, and Antiquities of the British West Indies|date=1914|publisher=Mitchell, Hughes and Clarke|volume=3|pages=165}}&lt;/ref&gt;

=== Pobuna porobljenih ljudi 1848. ===
[[Datoteka:Saint_Eustatius-_Jewish_Cemetery.jpg|lijevo|mini|200x200piksel|Historijsko jevrejsko groblje na Sint Eustatiusu]]
Ukidanje ropstva u obližnjim francuskim i britanskim kolonijama dovelo je do radničkih nemira u danskim i nizozemskim karipskim posjedima.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oostindie|first=Gert|date=1995|title=The Economics of Slave Emancipation in the Dutch Caribbean|journal=Essays on Caribbean History|pages=114–119}}&lt;/ref&gt; Nakon proglašenja slobode porobljenih ljudi na francuskom Sint Maartenu u junu 1848, slični zahtjevi razvili su se i na Sint Eustatiusu.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Drescher|first=Seymour|date=1994|title=The Long Goodbye: Dutch Capitalism and Antislavery in Comparative Perspective|journal=The American Historical Review|volume=99|issue=1|pages=44–69|doi=10.2307/2166164}}&lt;/ref&gt;

Dana 12. juna 1848. grupa slobodnih i porobljenih Afrikanaca okupila se ispred rezidencije viceguvernera Johannesa de Veera kako bi zahtijevala emancipaciju, povećane količine hrane i određeno slobodno vrijeme.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=St. Eustatius remembers slave revolt of June 1848|work=The Daily Herald|date=13. 6. 2023|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/st-eustatius-remembers-slave-revolt-of-june-1848|access-date=30. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; Kada se okupljeni nisu razišli, Kolonijalno vijeće mobilizovalo je lokalnu miliciju.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Paula|first=A.F.|date=1993|title=Vrije slaven: een sociaal-historische studie over de dualistische slavenmaatschappij op Sint Eustatius|journal=Centraal Historisch Archief van de Nederlandse Antillen|pages=143–148}}&lt;/ref&gt; Oružane snage otvorile su vatru na demonstrante i potisnule ih iz centra grada na obližnje brdo. Odred od 35 pripadnika milicije potom je krenuo na brdo, što je rezultovalo s dvije pogibije među demonstrantima i nekoliko povrijeđenih.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Johansen|first=Bernard|date=1954|title=The Leeward Slaves Outbreak of 1848|journal=West Indian Historical Bulletin|volume=5|pages=92–98}}&lt;/ref&gt; Šest vođa pokreta, među njima slobodni Afrikanac [[Thomas Dupersoy]], prognano je na Curaçao.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/st-eustatius-remembers-slave-revolt-of-june-1848|title=St. Eustatius remembers slave revolt of June 1848|last=Department|first=Graphics|date=13. 6. 2023|website=The Daily Herald|language=en-gb|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Nakon događaja, nekoliko vlasnika plantaža na Sint Eustatiusu uvelo je politiku najamnog rada prije zvanične emancipacije.&lt;ref&gt;Hartog, Johannes (1969). ''De Bovenwindse eilanden: Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius''. Aruba: De Wit N.V. pp. 296–297.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fatah-Black|first=Karwan|date=2016|title=Land of hope and dreams: slavery and abolition in the Dutch Leeward islands, 1825–1865|journal=Slavery and Abolition|volume=37|issue=3|pages=581–599|doi=10.1080/0144039X.2016.1140457}}&lt;/ref&gt;

=== Od ukidanja ropstva do danas ===
Holandija je 1863. službeno ukinula ropstvo u svojim kolonijama.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Oostindie|first=Gert|title=Fifty Years Later: Antislavery, Capitalism and Modernity in the Dutch Orbit|date=1996|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-5614-3|pages=22–29}}&lt;/ref&gt; Nakon emancipacije, mnogi ranije porobljeni radnici preselili su se u Oranjestad.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Green|first=Edward C.|title=The Social Organization of a Caribbean Island: Sint Eustatius|date=1974|publisher=North-Holland Publishing Company|pages=62–67}}&lt;/ref&gt; Bez prvobitne plantažne radne snage i velike pomorske trgovine, otočna privreda ušla je u recesiju, na koju su dodatno uticali uragani u septembru 1928. i maju 1929.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hartog|first=Johannes|title=History of the Netherlands Antilles: Vol 4|date=1968|publisher=De Wit|pages=411}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Rapport van de Rijkscommissie voor de Noodlijdende Eilanden der Bovenwinden|date=1931|publisher=Algemeene Landsdrukkerij|pages=102–105}}&lt;/ref&gt;

Sint Eustatius postao je administrativni dio [[Holandski Antili|Holandskih Antila]] nakon njihovog osnivanja 1954.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kasteel|first=Annemarie|title=De staatkundige ontwikkeling der Nederlandse Antillen|date=1956|publisher=Van Loghum Slaterus|pages=219–224}}&lt;/ref&gt; Tokom statusnog referenduma 8. aprila 2005, 77% birača na Sint Eustatiusu izjasnilo se za zadržavanje strukture Nizozemskih Antila, dok je 21% glasao za bliže odnose s Nizozemskom.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Referendum BES-eilanden 2005|date=2005|publisher=Directie SFE|pages=12}}&lt;/ref&gt; Međutim, pošto su druga ostrva članice glasala za raspuštanje političke unije, lokalno otočno vijeće odlučilo je da postane posebna općina (''openbaar lichaam'') Holandije, zajedno sa Sabom i Bonaireom.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Veenendaal|first=Wouter|date=2013|title=The Dutch Caribbean Municipalities in Comparative Perspective|journal=Island Studies Journal|volume=8|issue=2|pages=221–226}}&lt;/ref&gt; Ova administrativna tranzicija završena je 10. oktobra 2010.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oostindie|first=Gert|last2=Klinkers|first2=Inge|date=2012|title=Decolonising the Caribbean: Dutch Policies in a Comparative Perspective|journal=Amsterdam University Press|pages=189–194}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je 2011. zamijenilo nizozemskoantilski gulden [[Američki dolar|američkim dolarom]] kao službenom valutom.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Invoering van de dollar als officieel betaalmiddel op de BES-eilanden|date=2010|publisher=Ministerie van Financiën|pages=6–9}}&lt;/ref&gt;

== Geografija ==
[[Datoteka:Sint_Eustatius_from_ISS.jpg|lijevo|mini|Sint Eustatius snimljen s [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodne svemirske stanice]]]]
[[Datoteka:Quill_dormant_vulcano.jpg|mini|Pogled prema jugoistoku duž atlantske obale: u srednjoj udaljenosti nalazi se aerodromska pista, iza nje plaža Lynch, zatim [[The Quill (volcano)|Quill]], uspavani vulkan Sint Eustatiusa, a u daljini, preko vode, sjeverni kraj ostrva St. Kitts]]
Sint Eustatius dug je 10&amp;nbsp;km i širok do 5&amp;nbsp;km.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; Topografski, ostrvo je sedlastog oblika, s uspavanim vulkanom [[The Quill (volcano)|Quill]] (Mount Mazinga), visokim 602 metra, na jugoistoku, i manjim vrhovima Signal Hill/Little Mountain (ili ''Bergje'') i Boven Mountain na sjeverozapadu. Naziv Quill potječe od nizozemske riječi ''kuil'', koja znači &quot;jama&quot; i izvorno se odnosila na krater. Krater Quilla popularna je turistička atrakcija na ostrvu. Većina stanovništva živi na ravnom [[Col|sedlu]] između dva uzvišena područja, koje čini središte ostrva.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;!--Contemporary eyewitness Cornelius de Jong mentions some ruined warehouses as a result of the [[Great Hurricane of 1780]] but does not speak of anything like &quot;cataclysmic damage&quot; or the loss of over 4,000 lives on St. Eustatius.--&gt;

=== Klima ===
Sint Eustatius ima [[Monsunska klima|tropsku monsunsku klimu]]. Tropske oluje i uragani su česti. Sezona atlantskih uragana traje od 1. juna do 30. novembra, a vrhunac dostiže od kraja augusta do septembra.

=== Priroda ===
[[Datoteka:Statia_Zeelandia_Beach_2012.jpg|mini|Plaža Zeelandia]]
Budući da je Sint Eustatius vulkansko i veoma malo ostrvo, sve plaže na ostrvu sastavljene su od crnog vulkanskog pijeska. Ovaj vulkanski pijesak, naročito na jednoj od popularnijih plaža za gniježđenje, Zeelandiji, veoma je važan za gniježđenje nekoliko ugroženih vrsta morskih kornjača, među kojima su [[Zelena morska kornjača|zelena kornjača]], [[kožasta kornjača]], [[glavata želva]] i [[kareta]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/sint-eustatius/attractions/zeelandia-bay/a/poi-sig/1396449/358147|title=Zeelandia Bay|website=Lonely Planet|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

Sint Eustatius je stanište jedne od posljednjih preostalih populacija [[kritično ugrožene vrste|kritično ugroženog]] [[Mali antilski iguan|malog antilskog iguana]] (''Iguana delicatissima'').&lt;ref name=&quot;van den BurgMeirmansvan Wagensveld2018&quot;&gt;{{cite journal|last1=van den Burg|first1=Matthijs P|last2=Meirmans|first2=Patrick G|last3=van Wagensveld|first3=Timothy P|last4=Kluskens|first4=Bart|last5=Madden|first5=Hannah|last6=Welch|first6=Mark E|last7=Breeuwer|first7=Johannes A J|date=19. 2. 2018|title=The Lesser Antillean Iguana (Iguana delicatissima) on St. Eustatius: Genetically Depauperate and Threatened by Ongoing Hybridization|url=https://www.researchgate.net/publication/323366938_The_Lesser_Antillean_Iguana_Iguana_delicatissima_on_St_Eustatius_Genetically_Depauperate_and_Threatened_by_Ongoing_Hybridization|journal=Journal of Heredity|volume=109|issue=4|pages=426–437|doi=10.1093/jhered/esy008|issn=0022-1503|pmid=29471487|eissn=1465-7333|doi-access=free|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Populacija je teško pogođena tokom 2017, godine s veoma intenzivnim uraganima, posebno tokom [[Uragan Maria|uragana Maria]], kada se smanjila za 25%.&lt;ref name=&quot;van den BurgMaddenvan Wagensveld2022&quot;&gt;{{cite journal|last1=van den Burg|first1=Matthijs P.|last2=Madden|first2=Hannah|last3=van Wagensveld|first3=Timothy P.|last4=Boman|first4=Erik|date=21. 3. 2022|title=Hurricane-associated population decrease in a critically endangered long-lived reptile|url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/53/381553.pdf|journal=Biotropica|volume=54|issue=3|pages=708–720|bibcode=2022Biotr..54..708V|doi=10.1111/btp.13087|issn=0006-3606|pmid=|eissn=1744-7429|s2cid=}}&lt;/ref&gt;

=== Nacionalni parkovi ===
Sint Eustatius ima tri parka prirode – na kopnu i moru: Nacionalni morski park Sint Eustatius, [[Quill/Boven National Park|Nacionalni park Quill/Boven]] i Botanički vrt Miriam Schmidt. Dva od njih imaju status nacionalnog parka. Ova područja proglašena su važnim područjima za ptice. Parkovima prirode upravlja [[STENAPA|Fondacija nacionalnih parkova Sint Eustatius]] (STENAPA).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiapark.org/about-us/|title=About Us|website=St. Eustatius National Parks|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

== Arheologija ==
Zbog svoje burne historije, Sint Eustatius je bogat arheološkim nalazištima. Dokumentovano je gotovo 300 lokaliteta.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last=Eastman|first=John|title=An Archaeological Assessment of St Eustatius, Netherlands Antilles|date=1996|degree=MA|publisher=College of William and Mary|url=https://scholarworks.wm.edu/etd/1539626031|doi=10.21220/s2-aq12-3j05|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Navodi se da ostrvo ima najveću koncentraciju arheoloških nalazišta među područjima slične veličine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theshipwrecksurvey.com/underwater-archaeology-st-eustatius/|title=Underwater Archaeology on St. Eustatius – The Caribbean's Historic Gem|website=The Shipwreck Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409180321/https://theshipwrecksurvey.com/underwater-archaeology-st-eustatius/|archive-date=9. 4. 2022|url-status=dead|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; Tokom 1920-ih, [[J. P. B. de Josselin de Jong]] provodio je arheološka istraživanja [[saladoid]]nih lokaliteta na ostrvu, a tokom 1980-ih arheolog Aad Versteeg sa [[Leiden University|Univerziteta u Leidenu]] proveo je opsežna istraživanja na lokalitetu [[Golden Rock (archaeological site)|Golden Rock]]. Oko 1981, pod vodstvom arheologa Normana F. Barke, [[College of William &amp; Mary]] u [[Williamsburg, Virginia|Williamsburgu u Virginiji]] također je započeo arheološka istraživanja na Sint Eustatiusu. Dokumentovana arheološka nalazišta uključuju prahistorijske lokalitete, plantaže, vojne lokalitete, trgovačka mjesta (uključujući brodolome) i urbana nalazišta (crkve, državne zgrade, groblja i stambene objekte). Center za arheološka istraživanja St. Eustatius (SECAR) provodi arheološka istraživanja na ostrvu od 2004.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secar.org/organisation/|title=About Us|website=St. Eustatius Center for Archaeological Research|access-date=4. 4. 2022|archive-date=7. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607200114/https://secar.org/organisation/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Istraživanja uključuju iskopavanja na [[Godet African Burial Ground|afričkom groblju Godet]] i [[Golden Rock African Burial Ground|afričkom groblju Golden Rock]].

U junu 2021. SECAR se uključio u proteste protiv iskopavanja na groblju Golden Rock iz 18. vijeka ([[Golden Rock Burial Ground]]). [[Ubuntu Connected Front]] i drugi zabrinuti građani Sint Eustatiusa osudili su neuključivanje zajednice u proces iskopavanja putem peticije i pisama vladi.&lt;ref&gt;{{Cite press release|title=&quot;Let Our Enslaved Ancestors Rest&quot; – Says UCF Caribbean Chair|date=17. 6. 2021|publisher=Ubuntu Connected Front|url=https://ubuntuconnectedfront.com/wp-content/uploads/2021/07/PRESS-RELEASE-UCF_Stop_Excavations_African_Burial_Ground_St_Eustatius_2021_July12.pdf|last1=Ubuntu Connected Front|access-date=1. 9. 2026|archive-date=19. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119102456/https://ubuntuconnectedfront.com/wp-content/uploads/2021/07/PRESS-RELEASE-UCF_Stop_Excavations_African_Burial_Ground_St_Eustatius_2021_July12.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/news-and-tenders/news/2021/07/14/statia-suspends-archeological-dig-at-the-airport|title=Statia Suspends Archaeological Dig at the Airport|date=14. 7. 2021|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Meijer|first=J. H. T.|title=[Letter from J.H.T. (Jan) Meijer]|date=9. 10. 2021|url=https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/10/2021.10.09_Sint-Eustatius_EN-Jan-Meijer.pdf|mode=|via=Caraïbisch Uitzicht}}&lt;/ref&gt; Većina stanovništva Sint Eustatiusa afričkog je porijekla. Uključivanje zajednice u kulturnu baštinu, odnosno uključivanje zajednice čiji se preci iskopavaju, smatra se dobrom praksom u savremenoj arheologiji.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.cultureelerfgoed.nl/topics/faro---participation-in-cultural-heritage|title=Faro – Participation in Cultural Heritage –|date=3. 7. 2019|website=Cultural Heritage Agency|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; Arheološka iskopavanja na Sint Eustatiusu očigledno potpadaju pod stari Zakon o spomenicima za BES ostrva&lt;ref&gt;{{Citation|title=Monumentenwet BES|url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028429/2010-10-10|language=nl|via=Overheid.nl|mode=cs1}}&lt;/ref&gt;, koji je vrlo kratak u pogledu ovih pitanja. Nizozemski Zakon o baštini iz 2016.&lt;ref&gt;Heritage Act https://english.inspectie-oe.nl/publications/publication/2016/9/14/{{Dead link|date=april 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; pruža veću zaštitu kulturnoj baštini. Odbor za odnose unutar Kraljevine postavio je [[List of ministers of the interior of the Netherlands|državnom sekretaru]] [[Raymond Knops|Raymondu Knopsu]] pitanja o ovom pitanju.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail/2021Z17561/2021D37657|title=Reactie op verzoek commissie over de stand van zaken voortgang opgravingen vliegveld Sint Eustatius|website=Tweede Kamer der Staten-Generaal|language=nl|access-date=4. 4. 2022}}{{Dead link|date=april 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Komisija za baštinu i istraživanje Statije (SHRC), koju je osnovala vlada Sint Eustatiusa, istražila je navode protestnih grupa i objavila izvještaj u januaru 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/news-and-tenders/news/2021/09/22/statia-heritage-research-commission-officially-installed|title=Statia Heritage Research Commission Officially Installed|date=22. 9. 2021|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/documents/media-articles/2022/01/28/report-of-the-statia-heritage-research-commission-shrc-for-the-government-of-st.-eustatius-netherlands-caribbean|title=Report of the Statia Heritage Research Commission (SHRC) for the Government of St. Eustatius, Netherlands Caribbean|date=28. 1. 2022|website=St. Eustatius Government|access-date=29. 8. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Demografija ==

=== Stanovništvo ===
U januaru 2025. broj stanovnika iznosio je 3.270,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#|title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024|last=Netherlands|first=Statistics|date=19. 5. 2025|website=Statistics Netherlands|language=en-GB|access-date=21. 5. 2025}}&lt;/ref&gt; s gustinom naseljenosti od 154 stanovnika po kvadratnom kilometru.

Većina stanovništva Sint Eustatiusa je [[Afro-Karibi|afričkog]] porijekla, dok su prisutne i manjine [[Etničke grupe u Evropi|evropskog]] i [[Azijati|azijskog]] porijekla. Na ostrvu živi i oko 20 nacionalnosti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|title=Practical Information|website=Statia Tourism|language=en-US|access-date=9. 9. 2025|archive-date=18. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918031136/https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:AgeSexPyramid_2023_Sint_Eustatius.svg|mini|Dobno-spolna piramida]]

=== Jezik ===
{{Bar box|title=Prvi jezici stanovnika Sint Eustatiusa (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/background/2025/47/population-of-the-dutch-caribbean-has-grown-over-fifteen-years|title=Population of the Dutch Caribbean has grown over fifteen years|publisher=[[Statistics Netherlands]]|date=18. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=Jezici|right1=Postotak|float=left|bars={{bar percent|[[Caribbean English|Engleski]]|Blue|81.2}}
{{bar percent|[[Caribbean Spanish|Španski]]|Red|12.8}}
{{bar percent|[[Dutch language|Nizozemski]]|Orange|3.6}}
{{bar percent|[[Papiamentu]]|Yellow|1.1}}
{{bar percent|Ostali|Green|1.2}}}}{{clear}}{{Bar box|title=Jezici koji se govore na Sint Eustatiusu (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/1377799/caribbean-netherlands-spoken-languages-2021/|title=Spoken languages of Bonaire, Sint-Eustatius and Saba in 2021|publisher=[[Statista]]}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=Jezici|right1=Postotak|float=left|bars={{bar percent|[[Caribbean English|Engleski]]|Blue|93.6}}
{{bar percent|[[Dutch language|Nizozemski]]|Orange|38.2}}
{{bar percent|[[Caribbean Spanish|Španski]]|Red|31.5}}
{{bar percent|[[Papiamentu]]|Yellow|18.5}}
{{bar percent|Ostali|Green|3.4}}}}{{clear}}Službeni jezik je holandski, ali engleski je &quot;jezik svakodnevnog života&quot; na ostrvu, a obrazovanje se odvija isključivo na engleskom jeziku.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.government.nl/news/2014/06/19/english-to-be-sole-language-of-instruction-in-st-eustatian-schools.html|title=English to Be Sole Language of Instruction in St Eustatian Schools|date=19. 6. 2014|website=Government of the Netherlands|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224093715/http://www.government.nl/news/2014/06/19/english-to-be-sole-language-of-instruction-in-st-eustatian-schools.html|archive-date=24. 2. 2015|url-status=dead|access-date=20. 2. 2015}}&lt;/ref&gt; Lokalni [[kreolski jezik]] zasnovan na engleskom također se neformalno govori. Više od 52% stanovništva govori više od jednog jezika. Najrašireniji jezici su engleski (92,7%), nizozemski (36%), španski (33,8%) i [[Papiamento]] (20,8%).

=== Religija ===
Stanovništvo Sint Eustatiusa pretežno je [[Kršćanstvo|kršćanske]] vjere. Glavne denominacije su [[Methodist|metodizam]] (28,6%), [[Roman Catholic|rimokatolicizam]] (23,7%), [[Seventh-Day Adventist|adventizam sedmog dana]] (17,8%), [[Pentecostal|pentekostalizam]] (7,2%) i [[Anglican|anglikanizam]] (2,6%).&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{Citation|last=Statistics Netherlands|title=Trends in the Caribbean Netherlands 2018|date=2018|url=https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2018/50/trends%20in%20the%20caribbean%20netherlands%202018_web.pdf|page=80|place=The Hague|publisher=Statistics Netherlands|isbn=978-90-357-2238-5|mode=cs1}}&lt;/ref&gt;{{Pie chart|thumb=right|caption=Religija na Sint Eustatiusu (2018):&lt;ref name=&quot;religion&quot; /&gt;|label1=[[Protestant]]|value1=56.2|color1=DarkBlue|label2=[[Roman Catholic]]|value2=23.7|color2=Purple|label3=Druga [[Christian denomination|kršćanska denominacija]] ili religija|value3=5.2|color3=DodgerBlue|label4=Bez denominacije|value4=14.9|color4=lightgrey}}
[[Datoteka:Collectie_Nationaal_Museum_van_Wereldculturen_TM-20030082_Monument_ter_ere_en_herinnering_aan_het_50-jarige_(1898-1948)_regeringsjubileum_van_Koningin_Wilhelmina_Sint_Eustatius_Boy_Lawson.jpg|mini|Katolička crkva na Sint Eustatiusu]]

== Privreda ==
[[Datoteka:Lower_Town_Sint_Eustatius.jpg|mini|Ruševine brojnih skladišta u zaljevu Oranje]]
U 18. vijeku Statia je bila najvažnije holandsko ostrvo na Karibima i centar velikog bogatstva stečenog trgovinom. U to vrijeme bila je poznata kao &quot;Zlatna stijena&quot; zbog svog ogromnog bogatstva. Veliki broj skladišta nizao je cestu koja prolazi uz zaljev Oranje; većina, ali ne sva, ta skladišta danas su u ruševinama, a neke ruševine djelimično su pod vodom.

Francuska okupacija 1795. označila je početak kraja velikog prosperiteta Sint Eustatiusa.

Vlada je najveći poslodavac na ostrvu, a naftni terminal u vlasništvu kompanije [[GTI Statia]] najveći je privatni poslodavac.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rijksdienstcn.com/sint-eustatius?waxtrapp=hoykhtBsHbGLZFsBtB&amp;1curvers=engels&amp;0Lang=E|title=St. Eustatius|website=Rijksdienst Caribisch Nederland|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081926/https://www.rijksdienstcn.com/sint-eustatius?waxtrapp=hoykhtBsHbGLZFsBtB&amp;1curvers=engels&amp;0Lang=E|archive-date=6. 10. 2014|url-status=dead|access-date=22. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Energija i voda ===
[[Datoteka:Aerial_view_on_the_solar_park_on_Sint_Eustatius.jpg|mini|Solarni park na Sint Eustatiusu 2016.]]
Kompanija Statia Utility Company N.V. snabdijeva ostrvo [[Električna energija|električnom energijom]], kao i pitkom vodom putem cisterni, a na dijelu ostrva i vodovodnom mrežom. Proizvodnja električne energije brzo prelazi na obnovljive izvore. Do 2016. sva električna energija proizvodila se dizelskim generatorima. U martu 2016. prva faza solarnog parka kapaciteta 1,89 [[MWp]] puštena je u rad, pokrivajući 23% ukupne potražnje za električnom energijom. U novembru 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Bouma|first=Joop|date=3. 11. 2017|title=Sint-Eustatius haalt nu al de helft van de stroombehoefte uit zon|language=nl|work=Trouw|url=https://www.trouw.nl/gs-b440121e|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; dodato je još 2,15 MWp, čime je ukupno instalirano 14.345 solarnih panela, kapaciteta 4,1 MW i godišnje proizvodnje 6,4 [[Gigawatt-hour|GWh]]. Solarni park uključuje litij-ionske baterije kapaciteta 5,9 MWh. One osiguravaju stabilnost mreže i omogućavaju vremensko pomjeranje potrošnje energije. Za sunčanog dana dizelski generatori se isključuju od 9 sati ujutro do 20 sati. To omogućavaju [[Inverter-based resource|mrežno-formirajući invertori]] koje proizvodi [[SMA Solar Technology|SMA]]. Ovo je jedan od prvih takvih solarnih parkova u svijetu i osigurava 40–50% električne energije na ostrvu.{{citation needed|date=novembar 2024}}

== Saobraćaj ==
[[Aerodrom F. D. Roosevelt]] (IATA: EUX) nudi letove prema [[Međunarodni aerodrom Princess Juliana|Sint Maartenu]] i [[Međunarodni aerodrom Clayton J. Lloyd|Angvili]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/how-to-get-here/|title=How to get here|website=Statia Tourism|access-date=24. 3. 2025}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Od marta 2025. [[Makana Ferry Service|Makana]] je održavao trajektne linije šest dana sedmično prema i iz [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburga]] na nizozemskom dijelu [[Sint Maarten]]a, s nastavkom linije prema nizozemskom ostrvu [[Saba (island)|Saba]], kao i direktnu trajektnu vezu prema i iz [[St. Kitts]]a (Port Zante u [[Basseterre]]u).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://makanaferryservice.com/#schedules|title=Schedules|website=Makana Ferry Services|language=en|access-date=24. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://makanaferryservice.com/about-us/|title=About Us|website=Makana Ferry Services|language=en|access-date=24. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

Na Statiji nema redovno organiziranog javnog prijevoza, poput javnih autobusa ili minibuseva.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|title=Practical Information|website=Statia Tourism|access-date=24. 3. 2025|archive-date=30. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430235308/https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Obrazovanje ==
Politika nizozemske vlade prema Sint Eustatiusu i drugim SSS ostrvima promovisala je obrazovanje na engleskom jeziku. Sint Eustatius je imao dvojezično obrazovanje na engleskom i nizozemskom jeziku.&lt;ref name=&quot;Sociolinguisticsp2108&quot;&gt;Dijkhoff, Marta, Silvia Kowenberg, and Paul Tjon Sie Fat. Chapter 215 &quot;The Dutch-speaking Caribbean Die niederländischsprachige Karibik.&quot; In: ''Sociolinguistics / Soziolinguistik''. [[Walter de Gruyter]], 1. 1. 2006. {{ISBN|3110199874}}, 9783110199871. Start: p. [https://books.google.com/books?id=MGl35Q3W5twC&amp;pg=PA2105 2105]. CITED: p. [https://books.google.com/books?id=MGl35Q3W5twC&amp;pg=PA2108 2108].&lt;/ref&gt; Međutim, od 2014. obrazovanje se odvija isključivo na engleskom jeziku.

[[Gwendoline van Putten School]] (GVP) je srednja škola na ostrvu.

Ostale škole uključuju: Golden Rock School, Gov. de Graaff School, Methodist School i SDA School.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/key-topics/education|title=Education|date=16. 6. 2020|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

== Sport ==
Najpopularniji sportovi na Sint Eustatiusu su [[Association football|fudbal]],&lt;ref name=&quot;statia history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tabless/statiachamp.html|title=Sint Eustatius – Football History|last=Stokkermans|first=Karel|date=29. 6. 2012|website=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|publisher=[[RSSSF]]|access-date=29. 6. 2012}}&lt;/ref&gt; [[futsal]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://windwardroads.com/cruyff-courts-sint-maarten-sint-eustatius-saba/|title=Cruyff Courts Sint Maarten / Sint Eustatius / Saba|website=Windward Roads|access-date=4. 4. 2022|archive-date=22. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522012035/https://windwardroads.com/cruyff-courts-sint-maarten-sint-eustatius-saba/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesc/cruijff-youth07.html|title=1st Cruyff Court Dutch Caribbean Futsal Championship 2007 (Aruba)|date=6. 2. 2008|website=RSSSF|access-date=5. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; [[softball]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pearlfmradio.sx/2011/06/27/saba-and-st-eustatius-compete-in-softball/|title=Saba and St. Eustatius Compete in Softball|date=27. 6. 2011|website=Pearl FM Radio – Pearl of the Caribbean|access-date=5. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; [[basketball]], [[Swimming (sport)|plivanje]] i [[odbojka]]. Zbog malog broja stanovnika postoji malo sportskih udruženja. Jedno od njih, [[Sint Eustatius Volleyball Association]], član je [[ECVA]] i [[NORCECA]]. Sint Eustatius trenutno nije aktivni član karipske zone lige [[PONY Baseball and Softball|Pony Baseball and Softball]].

== Značajni stanovnici ==
* [[Mariana Franko]] (1718–1779), borkinja za slobodu
* [[Antony Beaujon]] ({{circa}} 1763–1805), kolonijalni guverner
* [[Edward Wilmot Blyden]] (1832–1912), pedagog i diplomata; rođen na [[Saint Thomas, U.S. Virgin Islands|Svetom Tomi]] od roditelja sa Statije
* [[Gerald Berkel]] (r. 1969), političar
* [[Black Harry (Sint Eustatius)|Black Harry]] (18. stoljeće), metodistički propovjednik
* [[Kizzy (entertainer)|Kizzy]] (r. 1979), umjetnica
* [[Lolita Euson]] (1914–1994), spisateljica i pjesnikinja
* [[Ziggi Recado]] (r. 1981), umjetnik
* [[Shirma Rouse]] (r. 1980), pjevačica

== Reference ==
{{Reflist}}

== Literatura ==
* {{cite book|last=Arbell|first=Mordechai|title=The Jewish Nation of the Caribbean, The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas|publisher=Geffen Press|year=2002|isbn=978-9652292797|place=Jerusalem}}
* {{cite book|last=Attema|first=Y|title=A Short History of St. Eustatius and its Monuments|publisher=Walburg Pers|year=1976|isbn=978-9060111536|place=Zutphen}}
* {{cite book|title=The Jews and the Expansion of Europe to the West, 1450–1800|publisher=Berghahn Books|year=2001|isbn=978-1571811530|editor1-last=Bernardini|editor1-first=P|place=New York|editor2-last=Fierling|editor2-first=N}}
* {{cite book|last=Ezratty|first=Harry|title=500 Years in the Jewish Caribbean – The Spanish and Portuguese Jews in the West Indies|publisher=Omni Arts|year=2002|isbn=978-0942929188|place=Baltimore, MD|orig-date=1997}}
* {{cite book|last=Hartog|first=J|title=History of St. Eustatius|publisher=Central USA Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles|year=1976}}
* {{cite book|last=Hearst|first=Ronald|title=The Golden Rock|publisher=Naval Institute Press|year=1996|isbn=|place=Annapolis, MD}}
* Jameson, J. Franklin. &quot;St. Eustatius in the American Revolution&quot;. ''[[American Historical Review]]'' 8 (1903):683-708. https://www.jstor.org/stable/1834346
* {{cite book|last=Morse|first=Jedidiah|title=The American Gazetteer|publisher=At the presses of S. Hall, and Thomas &amp; Andrews|year=1797|place=Boston, MA|chapter=St. Eustatius|ol=23272543M|author-link=Jedidiah Morse|chapter-url=https://archive.org/stream/americangazettee00mors#page/n175/mode/2up}}
* {{cite book|last=Spinney|first=David|title=Rodney|publisher=Allen &amp; Unwin|year=1969|isbn=978-0049200227|place=London}}
* {{cite book|last=O'Shaughessy|first=Andrew Jackson|title=The men who lost America: British Command during the Revolutionary War and the Preservation of the Empire|publisher=Yale University Press|year=2013|isbn=978-1-78074-246-5|place=New Haven, CT}}
* Schulte Nordholt, Jan Willem. ''The Dutch Republic and American Independence'', trans. Herbert H. Rowen. Chapel Hill: University of North Carolina Press 1982 {{ISBN|0807815306}}
* {{cite book|last=Tuchman|first=Babara W|title=The First Salute|publisher=Alfred A. Knopf|year=1988|isbn=978-0394553337|place=Westminster, MD}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category}}{{Wikivoyage}}
* [http://www.statiagovernment.com/ Vlada Sint Eustatiusa]
* [http://www.statiatourism.com Početna stranica Turističkog ureda Sint Eustatiusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207172906/http://www.statiatourism.com/|date=7. 2. 2011}}
* [http://www.statiapark.org Web stranica STENAPA-e, Nacionalnih parkova Sint Eustatiusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080802013807/http://www.statiapark.org/ |date=2. 8. 2008 }}
* [http://www.lonelyplanet.com/sint-eustatius Informacije o Sint Eustatiusu na stranici Lonely Planet]
* [http://www.secar.org St. Eustatius Center for Archaeological Research]
* [http://www.top10worldmedia.com/statia/o-nov22.pdf Šarolike priče iz burne historije Sint Eustatiusa. Invazija Sabe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308223707/http://www.top10worldmedia.com/statia/o-nov22.pdf|date=8. 3. 2016}}
* [http://www.top10worldmedia.com/statia/o-jan10.pdf Šarolike priče iz burne historije Sint Eustatiusa. Veza s Bermudama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005048/http://www.top10worldmedia.com/statia/o-jan10.pdf|date=5. 3. 2016}}
* [http://www.jewishmag.com/107mag/jewsofeustatius/jewsofeustatius.htm &quot;Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius&quot;], Louis Arthur Norton

[[Kategorija:Sveti Eustahije (ostrvo)]]
[[Kategorija:Karipska ostrva]]
[[Kategorija:Ostrva Holandije]]
[[Kategorija:Karipska Holandije]]
[[Kategorija:Ostra Malih Antila]]
[[Kategorija:Ostrva Karipskog mora]]
[[Kategorija:Posebne općine Nizozemske]]
[[Kategorija:SSS ostrva]]</text>
      <sha1>o3d9u013cjkn75fgyfs0db4wvr31eec</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926502</id>
      <parentid>3925767</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T03:01:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>118070</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and submitting 0 for archiving.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>3926502</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67893" sha1="sk3261djr2mwmz31cwmt29ovb4fc94e" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| name                            = Sint Eustatius
| vrsta_naselja                   = [[Caribbean Netherlands|Special municipality]] of the [[Netherlands]]
| zastava                         = Flag of Sint Eustatius.svg
| veličina_zastave                = 125
| grb                             = Sint Eustatius wapen.svg
| motto                           = {{force singular}} {{native name|la|Superba et confidens}}&lt;br /&gt;&quot;Proud and confident&quot; (English)
| anthem                          = &quot;[[Golden Rock (anthem)|Golden Rock]]&quot;&lt;br /&gt;{{center|[[File:Goldenrock.ogg]]}}
| slika                           = Sint Eustatius from ISS.jpg
| veličina_slike                  = 
| opis_slike                      = Satellite image of Sint Eustatius
| karta                           = Sint Eustatius in its region.svg
| opis_karte                      = {{map caption|location_color=circled in red|region=the [[Caribbean]]|region_color=none}}
| karta1                          = SSS Islands Map.png
| opis_karte1                     = Map showing the location of St.&amp;nbsp;Eustatius relative to [[Saba (island)|Saba]] and [[Saint Martin (island)|St.&amp;nbsp;Martin]]
| demografija_tip1                = Languages
| demografija_naslov1             = Official
| demografija_podatak1            = [[English language|English]]&lt;ref name=languages&gt;English can be used in relations with the government, see, {{Citation |title=Invoeringswet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba |url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028063/2012-07-28 |language=nl |mode=cs1 |via=Overheid.nl}}&lt;/ref&gt;{{*}}[[Dutch language|Dutch]]
| vrsta_podjele                   = [[Country]]
| naziv_podjele                   = [[Netherlands]]
| vrsta_podjele1                  = Overseas region
| naziv_podjele1                  = [[Caribbean Netherlands]]
| naslov_osnivanja                = Incorporated into the&amp;nbsp;Netherlands
| datum_osnivanja                 = 10. oktobra 2010. ([[dissolution of the Netherlands Antilles]])
| government_footnotes            = &amp;nbsp;(see [[Politics of the Netherlands]])
| naslov_vođe                     = [[Lieutenant governor|Lt.&amp;nbsp;Governor]]
| vođa                            = [[Alida Francis]] (Government commissioner)&lt;ref&gt;{{Cite web |date=18. juna 2021. |title=Benoeming regeringscommissaris en plaatsvervanger Sint Eustatius |url=https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/benoeming-regeringscommissaris-en-plaatsvervanger-sint-eustatius |access-date=19. decembra 2021. |website=Rijksoverheid |language=nl |archive-date=28. maja 2023. |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528224336/https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/benoeming-regeringscommissaris-en-plaatsvervanger-sint-eustatius |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| vrsta_sjedišta                  = Municipal seat
| sjedište                        = [[Oranjestad, Sint Eustatius|Oranjestad]]
| koordinate                      = {{coord|17|29|N|62|59|W|display=inline}}
| area_footnotes                  = &lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |date=19. maja 2015. |title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? |url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden |access-date=5. aprila 2022. |website=Rijksoverheid |language=nl}}&lt;/ref&gt;
| površina_ukupno_km2             = 21
| population_footnotes            = &lt;ref name=&quot;CBS.nl&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#:~:text=Population%20of%20the%20Caribbean%20Netherlands%20up%20by%20nearly%201.6%20thousand%20in%202024,-19. 5. 2025.&amp;text=On%201%20January%202025%2C%20the%20population%20of%20Bonaire%20stood%20at,percent)%20than%20one%20year%20previously. |title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024 |date=19. maja 2025. }}&lt;/ref&gt;
| stanovništvo_ukupno             = 3,270
| stanovništvo_godine             = 1. januara 2025.
| gustina_stanovništva_km2        = 154
| demonym                         = {{hlist|St. Eustatian|Statian|Dutch}}
| vremenska_zona                  = [[Atlantic Standard Time|AST]]
| utc_pomak                       = −4
| vrsta_pozivnog_broja            = [[Telephone numbers in Sint Eustatius|Calling code]]
| pozivni_broj                    = [[+599]]
| valuta_naziv                    = Currency
| valuta                          = {{nowrap|[[United States dollar]]}} ($) ([[ISO 4217|USD]])
| internet_domena_naziv           = [[Country code top-level domain|Internet TLD]]
| internet_domena                 = {{ubl|[[.nl]]|[[.bq]]{{efn|.bq is designated, but not in use, for the Caribbean Netherlands.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=BQ – Bonaire, Sint Eustatius and Saba |url=https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BQ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160617031837/https://www.iso.org/obp/ui/#iso:code:3166:BQ |archive-date=17. juna 2016. |access-date=29. augusta 2014. |website=[[International Organization for Standardization|ISO]] }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20. decembra 2010. |title=Delegation Record for .BQ |url=https://www.iana.org/domains/root/db/bq.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120529125032/https://www.iana.org/domains/root/db/bq.html |archive-date=29. maja 2012. |access-date=30. decembra 2010. |website=[[Internet Assigned Numbers Authority|IANA]] }}&lt;/ref&gt; Like the rest of the Netherlands, .nl is primarily in use.}}}}
| iso_kod                         = [[ISO 3166-2:BQ|BQ-SE]], [[ISO 3166-2:NL|NL-BQ3]]
| gustina_stanovništva_mi2        = 405
}}

'''Sveti Eustahije''' (poznat i kao '''Sint Eustatius''',&lt;ref&gt;Mangold, Max. ''Duden – Das Aussprachewörterbuch.'' In: ''Der Duden in zwölf Bänden,'' Band 6. 7. Auflage. Berlin: Dudenverlag; Mannheim : Institut für Deutsche Sprache, 2015, Seite 786.&lt;/ref&gt; lokalno kao '''Statia'''&lt;ref name=&quot;Tuchman 19882&quot;&gt;{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Ballantine Books|location=New York}}&lt;/ref&gt;) ostrvo je u [[Karibi]]ma. To je [[Karipska Holandija|posebna općina]] (službeno &quot;javno tijelo&quot;) [[Holandija|Holandije]].&lt;ref name=&quot;WOLBES&quot;&gt;{{Citation|title=Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba|url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028142/2021-07-01|trans-title=Law on the public bodies of Bonaire, Sint Eustatius and Saba|language=nl|mode=cs1|via=Overheid.nl}}&lt;/ref&gt;

Ostrvo se nalazi na sjeveru [[Ostrva privjetrine]], jugoistočno od [[Djevičanska ostrva|Djevičanskih ostrva]]. Sveti Eustahije nalazi se neposredno sjeverozapadno od Saint Kittsa i jugoistočno od Sabe. Regionalni glavni grad je [[Oranjestad (Sint Eustatius)|Oranjestad]]. Ostrvo ima površinu od 21&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Putnici koji na ostrvo dolaze zračnim putem koriste [[Aerodrom F. D. Roosevelt]].

Nekada dio [[Holandski Antili|Holandskih Antila]], Sveti Eustahije je 2010. [[Raspad Holandskih Antila|postao javno tijelo]] Holandije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|title=Antillen opgeheven op 10-10-2010|date=18. 11. 2009|website=NOS Nieuws|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20091224143841/http://nos.nl/artikel/95861-antillen-opgeheven-op-10102010.html|archive-date=24. 12. 2009|url-status=dead|access-date=10. 10. 2010}}&lt;/ref&gt; Dio je [[Karipska Holandija|Holandskih Kariba]], koje čine [[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]], [[Saba (otok)|Saba]], Sveti Eustahije i [[Sint Maarten]]. Zajedno sa Bonairom i Sabom formira BES ostrva, koja se još nazivaju Karipskom Holandijom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/onderwerpen/caribische-deel-van-het-koninkrijk/vraag-en-antwoord/waaruit-bestaat-het-koninkrijk-der-nederlanden|title=Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? – Rijksoverheid.nl|last=Zaken|first=Ministerie van Algemene|date=19. 5. 2015|website=www.rijksoverheid.nl|language=nl-NL|access-date=28. 3. 2023}}{{Dead link|date=august 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;

Sveti Eustahije imao je važnu ulogu u [[Američki rat za nezavisnost|Američkom ratu za nezavisnost]], snabdijevajući američke pobunjenike ratnim materijalom, posebno [[barut]]om. Britanci su zauzeli Svetog Eustahija, što je bio težak udarac za SAD i njegove evropske saveznike. Francuska mornarica je kasnije tokom rata ponovo zauzela ostrvo.&lt;ref&gt;Jameson, J. Franklin. &quot;St. Eustatius in the American Revolution&quot;. ''[[American Historical Review]]'' 8 (1903):683–708. https://www.jstor.org/stable/1834346&lt;/ref&gt;

== Etimologija ==
Ime ostrva, Sint Eustatius, holandski je izraz za [[Sveti Eustahije|Svetog Eustahija]] (ponegdje se piše i ''Eustathius''), poznatog kršćanskog [[mučenik]]a, koji se na španskom naziva ''San Eustaquio'', a na portugalskom ''Santo Eustáquio'' ili ''Santo Eustácio''.

Prethodni holandski naziv ostrva bio je ''Nieuw Zeeland'' (Novi Zeland), nazvan prema Zelanđanima koji su se tamo naselili 1630-ih.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite book|last=Attema|first=Y.|url=https://books.google.com/books?id=9RVsAAAAMAAJ&amp;q=st+eustatius+%22Nieuw+Zeeland+%22|title=St. Eustatius: A Short History of the Island and Its Monuments|date=1976|publisher=Walburg Pers|isbn=978-90-6011-153-6|pages=11|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gB3SAAAAMAAJ&amp;dq=st+eustatius+Nieuw+Zeeland&amp;pg=PA299|title=De Gids. Nieuwe vaderlandsche letteroefeningen|date=1905|publisher=Stichting de Gids|location=Amsterdam|pages=299|language=nl}}&lt;/ref&gt; Ubrzo nakon toga preimenovan je u Sint Eustatius.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

Naziv naroda [[Arawak]] za ostrvo je ''Aloi'' (Ostrvo oraha).&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hartog|first=Johannes|url=https://books.google.com/books?id=2BxsAAAAMAAJ&amp;q=st.+eustatius+Aloi+cashew|title=History of St. Eustatius|date=1976|publisher=Central U.S.A. Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles : distributors, De Witt Stores N.V.|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://secar.org/wp-content/uploads/2018/06/Soffers-et-al.-2013-Archaeological-excavations-at-the-Old-Gin-House-Site.pdf|title=Archaeological Excavations at Old Gin House: Remains of a mid-18th to late 18th century domesticate area on a terrace in Lower Town, St. Eustatius, Dutch Caribbean.|last1=Soffers|first1=PJJF|last2=Zahedi|first2=P|year=2013|publisher=The St. Eustatius Center for Archaeological Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20230328023333/https://secar.org/wp-content/uploads/2018/06/Soffers-et-al.-2013-Archaeological-excavations-at-the-Old-Gin-House-Site.pdf|archive-date=28. 3. 2023}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

=== Rana historija ===
[[Datoteka:St._Eustatius_-_Encyclopaedie_van_Nederlandsch_West-Indië-Antilles_part_2,_middle_right.gif|lijevo|mini|280x280piksel|Karta Sint Eustatiusa iz ''Encyclopaedie van Nederlandsch West-Indië'' (1914–1917)]]
Najraniji poznati stanovnici Sint Eustatiusa bili su Arawaci, a nakon njih Karibljani.&lt;ref name=&quot;Hartog1964&quot;&gt;Hartog, Johannes (1964). ''De Bovenwindse eilanden Sint Maarten – Saba – Sint Eustatius''. Aruba: De Wit N.V. pp. 1–3.&lt;/ref&gt; Ove su se populacije doselile na sjever iz Južne Amerike preko [[Mali Antili|Malih Antila]].&lt;ref name=&quot;Hartog1964&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bérard|first=Benoît|date=2013|title=The First Inhabitants of the Western Antilles|journal=Journal of Caribbean Archaeology|volume=13|pages=41–45}}&lt;/ref&gt; Arheološka iskopavanja početkom 20. vijeka otkrila su tragove pretkolumbovskih naselja u zaljevima Orange Bay i Golden Rock; drugi lokalitet služi za proučavanje ranog domorodačkog naseljavanja ostrva.&lt;ref&gt;{{Citation|last=Haviser|first=Jay B. Jr.|title=An Inventory of Prehistoric Sites on St. Eustatius, Netherlands Antilles|date=1981|url=http://ufdcimages.uflib.ufl.edu/AA/00/06/19/61/00299/10-4.pdf|access-date=19. 11. 2021|mode=cs1|archive-date=18. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118010613/https://ufdcimages.uflib.ufl.edu/AA/00/06/19/61/00299/10-4.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Versteeg|first=Aad H.|title=The Archaeology of Sint Eustatius: The Golden Rock Site|last2=Schinkel|first2=Kees|date=1992|publisher=Foundation for Scientific Research in the Caribbean Region|isbn=978-90-74605-01-4|pages=12–18}}&lt;/ref&gt;

Prvo potvrđeno evropsko opažanje dogodilo se 1595. tokom putovanja [[Francis Drake|Francisa Drakea]] i [[John Hawkins (naval commander)|Johna Hawkinsa]].&lt;ref name=&quot;Hartog1978&quot;&gt;Hartog, Johannes (1978). ''St. Maarten, Saba, St. Eustatius''. De Wit Stores. p. 13.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Marley|first=David F.|title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia|date=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-027-7|pages=493}}&lt;/ref&gt; Nakon početnog evropskog naseljavanja u 17. vijeku pa sve do početka 19. vijeka, kontrola nad Sint Eustatiusom mijenjala se dvadeset i jedan put između Nizozemske, Velike Britanije i Francuske.&lt;ref name=&quot;Hartog1978&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Attema|first=Ypie|date=1976|title=St. Eustatius: A Short History of the Island and its Monuments|journal=St. Eustatius Historical Foundation|pages=15–19}}&lt;/ref&gt;

Godine 1625. na ostrvo su stigli engleski i francuski kolonisti.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Westergaard|first=Waldemar|title=The Danish West Indies Under Company Rule (1671–1754)|date=1917|publisher=Macmillan|pages=12}}&lt;/ref&gt; Francuzi su 1629. izgradili drvenu bateriju na današnjem mjestu tvrđave [[Fort Oranje (Sint Eustatius)|Fort Oranje]].&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klingelhofer|first=Eric|title=First Forts: Essays on the Archaeology of Proto-colonial Fortifications|date=2010|publisher=Brill|isbn=978-90-04-18732-0|pages=61|chapter=French Fortifications in the New World}}&lt;/ref&gt; Obje su grupe napustile naselje u roku od nekoliko godina zbog ograničenih zaliha slatke vode.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Panton|first=Kenneth J.|title=Historical Dictionary of the British Empire|date=2015|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=978-0-8108-7524-1|pages=452}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barker|first=David|date=1991|title=Water Resources and Early Settlement Constraints in the Lesser Antilles|journal=Caribbean Geography|volume=3|issue=2|pages=102–106}}&lt;/ref&gt;

=== Uprava Holandske zapadnoindijske kompanije ===
[[Datoteka:Sint_Eustatius_travel_map.png|desno|mini|291x291piksel|Savremena topografska karta Sint Eustatiusa]]
Godine 1636. zelandska komora [[Holandska zapadnoistijska kompanija|Holandske zapadnoindijske kompanije]] (WIC) preuzela je vlasništvo nad ostrvom, koje je tada zabilježeno kao nenaseljeno.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klooster|first=Wim|title=The Dutch Moment: War, Trade, and Settlement in the Seventeenth-Century Atlantic World|date=2016|publisher=Cornell University Press|isbn=978-1-5017-0667-7|pages=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Israel|first=Jonathan I.|title=The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall 1477–1806|date=1995|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-873072-9|pages=512}}&lt;/ref&gt; Do 1678. ostrva Sint Eustatius, Sint Maarten i Saba bila su pod direktnom upravom WIC-a, a regionalni zapovjednik bio je stacioniran na Sint Eustatiusu.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kandle|first=Patricia Lynn|date=1985|title=St Eustatius: Acculturation in a Dutch Caribbean Colony|journal=[[College of William &amp; Mary]]|pages=48–50|doi=10.21220/s2-3041-2b42}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Goslinga|first=Cornelis Ch.|title=The Dutch in the Caribbean and on the Wild Coast 1580–1680|date=1971|publisher=University of Florida Press|isbn=978-0-8130-0326-9|pages=334–337}}&lt;/ref&gt;

Početne trgovačke aktivnosti bile su usmjerene na uzgoj [[duhan]]a i [[Šećerna trska|šećerne trske]], ali se privredna uloga ostrva preusmjerila prema transatlantskoj trgovini robljem i međukolonijalnoj trgovini.&lt;ref name=&quot;Inikori1992&quot;&gt;Inikori, Joseph E.; Engerman, Stanley L. (1992). ''The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe''. Duke University Press. pp. 292–295. {{ISBN|978-0-8223-1243-7}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Postma|first=Johannes M.|title=The Dutch in the Atlantic Slave Trade, 1600–1815|date=1990|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-36585-7|pages=182–189}}&lt;/ref&gt;

=== Status slobodne luke i trgovina robljem ===
[[Datoteka:StEustatius.jpg|lijevo|mini|280x280piksel|Historijska gravura prilaza Sint Eustatiusu s Karipskog mora]]
Sint Eustatius služio je kao tranzitno skladište za transatlantsku trgovinu robljem kojom je upravljao WIC.&lt;ref name=&quot;Emmer2020&quot;&gt;Emmer, Pieter C.; Gommans, Jos J. L. (2020). ''The Dutch Overseas Empire, 1600–1800''. Cambridge University Press. pp. 175–179. {{ISBN|978-1-108-42837-8}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Fatah-Black|first=Karwan|title=White Lies and Black Markets: Evading Metropolitan Authority in the Caribbean|date=2015|publisher=Brill|isbn=978-90-04-29013-6|pages=54–61}}&lt;/ref&gt; Širom ostrva razvila se plantažna infrastruktura koja je koristila rad porobljenih ljudi za uzgoj šećerne trske, duhana, pamuka, kafe i indiga.&lt;ref name=&quot;Smithsonian2021&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unearth-18th-century-grave-enslaved-people-caribbean-island-180977870/|title=Remains of Enslaled People Found at Site of 18th-Century Caribbean Plantation|last=McGreevy|first=Nora|date=2. 6. 2021|website=Smithsonian Magazine|access-date=15. 4. 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Gilmore|first=John A.|title=The Archaeology of New World Slave Plantations|date=2003|publisher=University Press of Florida|isbn=978-0-8130-2612-1|pages=88–94}}&lt;/ref&gt; Do 1774. zapisi navode 75 aktivnih plantaža na ostrvu, uključujući Gilboa, Kuilzak, Zelandia, Zorg en Rust, Nooit Gedacht, Ruym Sigt i Golden Rock.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Teenstra|first=Marten D.|title=De Nederlandsche West-Indische Eilanden|date=1836|publisher=M.H. Schonegevel|pages=312–315}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stelten|first=Ruud|date=2019|title=The Sugar Plantations of Sint Eustatius: An Archaeological and Historical Perspective|journal=Sidestone Press|pages=45–52}}&lt;/ref&gt;

Sredinom 18. vijeka geografski položaj ostrva, u kombinaciji s velikom prirodnom lukom i statusom bescarinske [[free port|slobodne luke]] od 1756, učinili su ga glavnim središtem razmjene robe, pretovara porobljenih ljudi i trgovine kojom su zaobilazni regionalni monopolisti.&lt;ref name=&quot;Emmer2020&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/place/Sint-Eustatius|title=St Eustatius|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=28. 6. 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klooster|first=Wim|title=The Atlantic World: Essays on Slavery, Migration, and Imagination|date=2005|publisher=Rutgers University Press|pages=211–215|chapter=The Dutch Diaspora in the Americas}}&lt;/ref&gt; Radi olakšavanja međukolonijalne trgovine robljem prema susjednim ostrvima, unutar kompleksa [[Waterfort (Sint Eustatius)|Waterfort]], poznatog i kao tvrđava Amsterdam, izgrađeno je dvokatno skladište za porobljene ljude, koje je radilo do oko 1740.&lt;ref&gt;O'Malley, Gregory E.; Borucki, Alex (2017). &quot;Patterns in the intercolonial slave trade across the Americas before the nineteenth century&quot;. ''Tempo''. 23 (2): 315–338.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Howard|first=David A.|date=2001|title=The Dutch Slave Supply to the Caribbean Networks|journal=Slavery and Abolition|volume=22|issue=3|pages=67–74}}&lt;/ref&gt; U skladištu je obično bilo između 400 i 450 ljudi u bilo kojem trenutku.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=ENTHOVEN|first=VICTOR|date=2012|title=&quot;That Abominable Nest of Pirates&quot;: St. Eustatius and the North Americans, 1680—1780|journal=Early American Studies|volume=10|issue=2|pages=239–301|jstor=23547669}}&lt;/ref&gt;

Širenje ostrvske privrede donijelo mu je nadimak &quot;Zlatna stijena&quot;.&lt;ref name=&quot;Emmer2020&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Koot, Christian J. (2011). ''Empire at the Periphery: British Colonists, Anglo-Dutch Trade, and the Development of the British Atlantic, 1621–1713''. New York University Press. str.&amp;nbsp;143. [[ISBN (identifikator)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Posebno:Knjižni izvori/978-0-8147-4882-5|&lt;bdi&gt;978-0-8147-4882-5&lt;/bdi&gt;]].&lt;/ref&gt; U obraćanju parlamentu 1781. britanski državnik [[Edmund Burke]] opisao je trgovačku ulogu ostrva:&lt;blockquote&gt;Ono nema vlastitih proizvoda, nema utvrđenja za odbranu, ni ratničkog duha ni vojnih propisa ... Njegova korisnost bila je njegova odbrana. Univerzalnost njegove upotrebe, neutralnost njegove prirode bili su njegova sigurnost i zaštita. Njegovi vlasnici su, u duhu trgovine, od njega napravili emporij za cijeli svijet... Njegovo bogatstvo bilo je ogromno, proizašlo iz njegove marljivosti i prirode njegove trgovine.&lt;/blockquote&gt;

=== &quot;Prvi pozdrav&quot; ===
[[Datoteka:Johannes_de_Graeff.jpg|desno|mini|237x237piksel|Guverner Johannes de Graaff]]
Tokom [[Američki rat za nezavisnost|Američkog rata za nezavisnost]], Sint Eustatius postao je izvor vojne opreme za kontinentalne snage, prodajući oružje i municiju američkim kolonijama.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-394-55333-7|pages=26–30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jameson|first=J. Franklin|date=1903|title=St. Eustatius in the American Revolution|journal=American Historical Review|volume=8|issue=4|pages=683–708|doi=10.2307/1834346}}&lt;/ref&gt; Dana 16. novembra 1776. američki brig sa 14 topova ''[[USS Andrew Doria (1775)|Andrew Doria]]'', pod zapovjedništvom kapetana [[Isaiah Robinson|Isaiaha Robinsona]], uplovio je na sidrište ispod tvrđave Oranje, vijoreći [[Continental Colors|kontinentalnu zastavu]]. Robinson je ispalio pozdrav od trinaest topovskih hitaca, koji je predstavljao trinaest kolonija. Guverner [[Johannes de Graeff]] odgovorio je pozdravom od jedanaest hitaca iz topova tvrđave, u skladu s međunarodnim protokolom prema kojem se broj hitaca smanjivao pri pozdravu zastavi nesuverenog entiteta. Ovaj odgovor predstavljao je rani međunarodni čin priznanja američkog broda koji je nosio zastavu revolucionarnih snaga.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Footner|first=Geoffrey M.|title=USS Andrew Doria: The First To Salute|date=2002|publisher=Naval Institute Press|isbn=978-1-55750-290-2|pages=112–115}}&lt;/ref&gt;

''Andrew Doria'' je potom na ostrvu kupio municiju i De Graeffu predao primjerak [[Deklaracija nezavisnosti SAD-a|Deklaracije nezavisnosti]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Bundy|first=Fred S.|date=1924|title=The First Recognition of the American Flag|journal=Proceedings of the United States Naval Institute|volume=50|issue=11|pages=1821–1825}}&lt;/ref&gt; Raniji primjerak namijenjen Holandiji Britanci su zaplijenili, umotan u dokumente napisane na [[jidiš]]u i upućene jevrejskim trgovcima u Holandiji, koje su britanske vlasti isprva smatrale šifriranim tekstom.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Schappes|first=Morris U.|title=A Documentary History of the Jews in the United States 1654–1875|date=1950|publisher=Citadel Press|pages=57–59}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:Andrew_Doria_NH_85510-KN.jpg|lijevo|mini|280x280piksel|Prikaz broda ''Andrew Doria'' koji prima „Prvi pozdrav“ iz tvrđave Oranje, 16. novembra 1776.]]
Dana 27. februara 1939. američki predsjednik [[Franklin D. Roosevelt]] posjetio je Sint Eustatius na brodu [[USS Houston (CA-30)|USS ''Houston'']] kako bi postavio bronzanu ploču u spomen na pozdrav iz 1776.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Wharton|first=Donald|date=1941|title=President Roosevelt's Cruise to the West Indies|journal=The American Magazine|volume=131|pages=45–48}}&lt;/ref&gt; Ploča je postavljena na vrhu zidina tvrđave Oranje i navodi da je &quot;ovdje suverenitet Sjedinjenih Američkih Država prvi put formalno priznat nacionalnom brodu od strane stranog zvaničnika&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Department of State|title=Despatches from United States Consuls in St. Eustatius, 1793–1906|date=1965|publisher=National Archives and Records Service}}&lt;/ref&gt; Ovaj događaj poslužio je kao osnova za studiju historičarke [[Barbara W. Tuchman]] ''The First Salute'' iz 1988.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Tuchman|first=Barbara W.|title=The First Salute: A View of the American Revolution|date=1988|publisher=Alfred A. Knopf|isbn=978-0-394-55333-7|pages=3–7}}&lt;/ref&gt;

=== Britansko zauzimanje i privredni pad ===
Trgovina između Sint Eustatiusa i Sjedinjenih Američkih Država bila je jedan od glavnih razloga što je Velika Britanija objavila rat Republici Holadniji, čime je započeo [[Četvrti anglo-nizozemski rat]] (1780–1784).&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Scott|first=H.M.|title=British Foreign Policy in the Age of the American Revolution|date=1990|publisher=Clarendon Press|isbn=978-0-19-820195-3|pages=301–305}}&lt;/ref&gt; Godine 1778. [[David Murray, 2nd Earl of Mansfield|Lord Stormont]] izjavio je u britanskom parlamentu da bi &quot;da je Sint Eustatius potonuo u more tri godine ranije, Ujedinjeno Kraljevstvose se već obračunalo s [[George Washington|Georgeom Washingtonom]]&quot;, odražavajući historijske procjene prema kojima je značajan dio američkog revolucionarnog vojnog snabdijevanja i komunikacija prolazio preko ostrva.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mahan|first=Alfred Thayer|title=The Major Operations of the Navies in the War of American Independence|date=1913|publisher=Little, Brown, and Company|pages=154–158}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Chidsey|first=Donald Barr|title=The War in the North: An Informal History of the American Revolution|date=1967|publisher=Crown Publishers|pages=188}}&lt;/ref&gt;

Dana 3. februara 1781. britanska flota od 15 linijskih brodova pod admiralom [[George Brydges Rodney, 1st Baron Rodney|Georgeom Brydgesom Rodneyjem]] stigla je na ostrvo s 3.000 vojnika. Ne znajući da je rat formalno objavljen, guverner De Graeff predao je ostrvo nakon što je ispalio dva ceremonijalna hica kao znak otpora u čast holandskog admirala [[Lodewijk van Bylandt]], koji je komandovao brodom u luci.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot;&gt;{{Cite web|url=https://snr.org.uk/avarice-and-rapacity-and-treasonable-correspondence-in-an-emporium-for-all-the-world-the-british-capture-of-st-eustatius-1781/|title=The British Capture of Sint Eustatius|date=3. 8. 2018|website=The Society for Nautical Research}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Mundy|first=Godfrey Basil|title=The Life and Correspondence of the Late Admiral Lord Rodney|date=1830|publisher=John Murray|volume=2|pages=11–16}}&lt;/ref&gt; Britanske snage zaplijenile su trgovačku robu ostrva, javne zalihe i privatnu imovinu.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot; /&gt;

Deset mjeseci kasnije francuske snage zauzele su ostrvo. Nizozemska je 1784. ponovo preuzela kontrolu nad teritorijem na osnovu mirovnih pregovora.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bemiss|first=Samuel Merrifield|title=The Peace of Paris, 1783|date=1957|publisher=Virginia Quarterly Review|pages=87–91}}&lt;/ref&gt; Naknadne francuske i britanske vojne okupacije između 1795. i 1815, tokom [[Francuski revolucionarni ratovi|Francuskih revolucionarnih ratova]] i [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]], poremetile su regionalne trgovačke puteve.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Clowes|first=William Laird|title=The Royal Navy: A History from the Earliest Times to the Present|date=1900|publisher=Sampson Low, Marston and Company|volume=5|pages=244}}&lt;/ref&gt; Sint Eustatius se 1816. vratio pod holandsku upravu, ali njegova trgovačka uloga nije obnovljena jer su američke trgovačke mreže zaobilazile luku, a regionalna trgovina se preusmjerila prema [[Curaçao|Curaça]]u i [[Sint Maarten]]u.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Renkema|first=W.E.|title=Het Curaçaose plantagebedrijf in de negentiende eeuw|date=1981|publisher=Zutphen: Walburg Pers|isbn=978-90-6011-031-7|pages=14–17}}&lt;/ref&gt; Popis stanovništva iz 1790. zabilježio je ukupno 8.124 stanovnika, a broj stanovnika opadao je tokom 19. i početkom 20. stoljeća, sve do 921 stanovnika 1948.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Cruikshank|first=E.A.|date=1934|title=The Population Decline of the Dutch Leeward Islands|journal=Caribbean Historical Studies|volume=2|pages=67–72}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Central Bureau of Statistics|title=Historical Censuses of the Netherlands Antilles 1900–1950|date=1956|publisher=Government Printer|pages=44}}&lt;/ref&gt;

=== Jevrejska zajednica i protjerivanje 1781. ===
[[Datoteka:Saint_Eustatius_synagogue_-_Honen_Dalim.jpg|desno|mini|200x200piksel|Sačuvani zidovi sinagoge Honen Dalim]]
Jevrejski trgovci dokumentovani su na Sint Eustatiusu od 1660; bavili su se trgovinom, brodovlasništvom i upravljanjem plantažama.&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot;&gt;Miller, Derek Robert (2013). &quot;A Medley of Contradictions: The Jewish Diaspora in St. Eustatius and Barbados&quot;. ''Dissertations, Theses, and Masters Projects''. College of William &amp; Mary. doi:10.21220/s2-c1t3-w516.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Emmanuel|first=Isaac S.|title=History of the Jews of the Netherlands Antilles|last2=Emmanuel|first2=Suzanne A.|date=1970|publisher=American Jewish Archives|volume=1|pages=513–522}}&lt;/ref&gt; Do 1750. jevrejski stanovnici činili su značajan dio slobodnog stanovništva ostrva, s više od 450 ljudi od približno 800 slobodnih građana.&lt;ref name=&quot;JVL&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.jewishvirtuallibrary.org/la-nacion|title=La Nacion: The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean|website=Jewish Virtual Library}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=August|first=Anna|date=1936|title=The Sephardic Enclave on Saint Eustatius|journal=Publications of the American Jewish Historical Society|volume=34|pages=119–125}}&lt;/ref&gt; Stanovništvo je obuhvatalo i sefardske i aškenaske zajednice.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Arbell|first=Mordechai|title=The Jewish Nation of the Caribbean: The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas|date=2002|publisher=Gefen Publishing House|isbn=978-965-229-244-5|pages=245–249}}&lt;/ref&gt; Popis iz 1781. zabilježio je da su jevrejski stanovnici posjedovali 86 porobljenih ljudi, što je činilo približno 6,4% ukupnog broja porobljenog stanovništva ostrva.&lt;ref name=&quot;JPost2026&quot;&gt;{{Cite news|last=Tadmor|first=Dan|date=24. 4. 2026|title=Sint Eustatius island played pivotal role in American revolution|work=The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/diaspora/article-894083|access-date=30. 6. 2026}}&lt;/ref&gt;

Nakon britanskog zauzimanja ostrva 3. februara 1781, admiral Rodney usmjerio je mjere odmazde protiv jevrejske zajednice, navodeći u naredbama general-majoru Sir Johnu Vaughanu njihovu trgovačku podršku američkim i francuskim snagama.&lt;ref name=&quot;Rodney1781&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rodney|first=George Brydges|title=The Letters and Papers of Vice-Admiral Lord Rodney|date=1932|publisher=Naval History Society|volume=1|pages=412–417}}&lt;/ref&gt; Dana 13. februara 1781. Rodney je naredio punoljetnim muškarcima jevrejske zajednice da se okupe, nakon čega su britanske snage protjerale 31 glavu jevrejskih porodica na susjedni St. Kitts.&lt;ref name=&quot;Abbattista2008&quot;&gt;Abbattista, Guido (2008). &quot;Edmund Burke, the Atlantic American War and the 'Poor Jews at St. Eustatius': Empire and the Law of Nations&quot;. ''Cromohs''. 13: 1–39.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hart|first=Arthur D.|title=The Jew in Canada|date=1926|publisher=Jewish Publications|pages=18}}&lt;/ref&gt; Dodatnih 71 muškarac zadržan je tri dana u skladištu za vaganje u Donjem gradu.&lt;ref name=&quot;Abbattista2008&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ezratty|first=Harry A.|date=1974|title=The Expulsion of the Jews from St. Eustatius|journal=American Jewish Historical Quarterly|volume=63|issue=4|pages=377–383}}&lt;/ref&gt;

Naredna protjerivanja pogodila su američke trgovce 23. februara, amsterdamske trgovce 24. februara, a druge holandske i francuske građane 5. marta.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Jameson|first=J. Franklin|title=The Fourth Anglo-Dutch War and the West Indies|date=1904|publisher=Macmillan|pages=44–49}}&lt;/ref&gt; Posade zarobljenih holandskih brodova zatvorene su na St. Kittsu.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Southey|first=Thomas|title=Chronological History of the West Indies|date=1827|publisher=Longman, Rees, Orme, Brown, and Green|volume=2|pages=482–486}}&lt;/ref&gt; Mnogi protjerani jevrejski stanovnici vratili su se na Sint Eustatius nakon nekoliko sedmica i zatekli svoju imovinu zaplijenjenu i prodatu na aukciji.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kohler|first=Max J.|date=1902|title=Jewish Activity in American Colonial Commerce|journal=Publications of the American Jewish Historical Society|volume=10|pages=61–64}}&lt;/ref&gt; Jedan član otočnog vijeća, Pieter Runnels, umro je nakon zatočenja na Rodneyjevom admiralskom brodu.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hannay|first=David|title=Life of Rodney|date=1891|publisher=Macmillan and Co.|pages=162}}&lt;/ref&gt; Britanske snage su također pretresale imovinu, praznile skladišta i oštetile lokalno jevrejsko groblje.&lt;ref name=&quot;Norton2006&quot;&gt;Norton, Louis Arthur (October 2006). &quot;Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius&quot;. ''Jewish Magazine''.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Klinger|first=Jerry|title=The Jews of Statia and the American Revolution|date=2018|publisher=Jewish American Society for Historic Preservation|pages=35–42}}&lt;/ref&gt;

Mjere provedene protiv jevrejske zajednice postale su predmet političke rasprave u Velikoj Britaniji. U februaru 1782. [[Edmund Burke]] osudio je Rodneyjeve postupke tokom parlamentarne rasprave:&lt;blockquote&gt;Progon je započeo protiv ljudi koje bi, više nego bilo koga drugog, ljudski narodi trebali željeti i nastojati zaštititi, Jevreja... Zajedno s ostalim stanovnicima pretrpjeli su gubitak svoje robe, mjenica, kuća i zaliha; nakon toga naređeno im je da napuste ostrvo, a dat im je samo jedan dan za pripremu; molili su i ukazivali na nepravdu tako stroge odluke, ali uzalud; odluka je bila neopoziva.&lt;ref name=&quot;Abbattista2008&quot; /&gt;&lt;/blockquote&gt;

==== Sinagoga i groblje ====
Lokalnu sinagogu ''Honen Dalim'' osnovala je zajednica 1737.&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot; /&gt; Zvanično odobrenje za izgradnju zgrade WIC je dao 1739, a gradnja je djelimično finansirana donacijama jevrejske zajednice na [[Curaçao|Curaça]]u. Dozvola je izdata pod uslovom da se bogomolja nalazi na mjestu gdje neće ometati kršćanske vjerske službe.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Merrill|first=Gordon|date=1958|title=The Historical Geography of St. Kitts and Nevis, the West Indies|journal=Instituto Panamericano de Geografía e Historia|volume=2|pages=112}}&lt;/ref&gt; Zgrada je podignuta uz malu uličicu pod nazivom Synagogue Path, odvojenu od glavnih saobraćajnica.&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Postal|first=Bernard|title=The Landmarks of a People: A Guide to Jewish Sites in Europe and the Americas|last2=Abramson|first2=Samuel H.|date=1962|publisher=Hill and Wang|pages=288}}&lt;/ref&gt;

Nakon pada trgovine na ostrvu i iseljavanja trgovaca, sinagoga je nakon 1815. prestala biti u upotrebi.&lt;ref name=&quot;JVL&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Breakstone|first=David|date=2003|title=Fading Shadows: The Ruined Synagogues of the Caribbean|journal=Heritage Studies|volume=12|issue=1|pages=34–39}}&lt;/ref&gt; Godine 2001. kameni obodni zidovi ''Honen Dalim'' stabilizovani su u okviru Projekta obnove historijske jezgre ostrva.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Annual Report of the Sint Eustatius Historical Foundation|date=2001|publisher=SEHF Publications|pages=14–16}}&lt;/ref&gt; Arheološka iskopavanja kompleksa otkrila su ostatke ritualne kupke ([[mikveh]]) i peći povezane s pripremom za [[Pasha|Pesah]].&lt;ref name=&quot;Miller2013&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Barker|first=R.|date=2005|title=Excavations at Synagogue Path, Oranjestad|journal=Caribbean Archaeological Review|volume=4|pages=78–83}}&lt;/ref&gt; Historijsko jevrejsko groblje nalazi se uz Staro crkveno groblje u Oranjestadu.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Oliver|first=Vere Langford|title=Caribbeana: Being Miscellaneous Papers Relating to the History, Genealogy, Topography, and Antiquities of the British West Indies|date=1914|publisher=Mitchell, Hughes and Clarke|volume=3|pages=165}}&lt;/ref&gt;

=== Pobuna porobljenih ljudi 1848. ===
[[Datoteka:Saint_Eustatius-_Jewish_Cemetery.jpg|lijevo|mini|200x200piksel|Historijsko jevrejsko groblje na Sint Eustatiusu]]
Ukidanje ropstva u obližnjim francuskim i britanskim kolonijama dovelo je do radničkih nemira u danskim i nizozemskim karipskim posjedima.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oostindie|first=Gert|date=1995|title=The Economics of Slave Emancipation in the Dutch Caribbean|journal=Essays on Caribbean History|pages=114–119}}&lt;/ref&gt; Nakon proglašenja slobode porobljenih ljudi na francuskom Sint Maartenu u junu 1848, slični zahtjevi razvili su se i na Sint Eustatiusu.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Drescher|first=Seymour|date=1994|title=The Long Goodbye: Dutch Capitalism and Antislavery in Comparative Perspective|journal=The American Historical Review|volume=99|issue=1|pages=44–69|doi=10.2307/2166164}}&lt;/ref&gt;

Dana 12. juna 1848. grupa slobodnih i porobljenih Afrikanaca okupila se ispred rezidencije viceguvernera Johannesa de Veera kako bi zahtijevala emancipaciju, povećane količine hrane i određeno slobodno vrijeme.&lt;ref&gt;{{Cite news|title=St. Eustatius remembers slave revolt of June 1848|work=The Daily Herald|date=13. 6. 2023|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/st-eustatius-remembers-slave-revolt-of-june-1848|access-date=30. 6. 2026}}&lt;/ref&gt; Kada se okupljeni nisu razišli, Kolonijalno vijeće mobilizovalo je lokalnu miliciju.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Paula|first=A.F.|date=1993|title=Vrije slaven: een sociaal-historische studie over de dualistische slavenmaatschappij op Sint Eustatius|journal=Centraal Historisch Archief van de Nederlandse Antillen|pages=143–148}}&lt;/ref&gt; Oružane snage otvorile su vatru na demonstrante i potisnule ih iz centra grada na obližnje brdo. Odred od 35 pripadnika milicije potom je krenuo na brdo, što je rezultovalo s dvije pogibije među demonstrantima i nekoliko povrijeđenih.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Johansen|first=Bernard|date=1954|title=The Leeward Slaves Outbreak of 1848|journal=West Indian Historical Bulletin|volume=5|pages=92–98}}&lt;/ref&gt; Šest vođa pokreta, među njima slobodni Afrikanac [[Thomas Dupersoy]], prognano je na Curaçao.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.thedailyherald.sx/islands/st-eustatius-remembers-slave-revolt-of-june-1848|title=St. Eustatius remembers slave revolt of June 1848|last=Department|first=Graphics|date=13. 6. 2023|website=The Daily Herald|language=en-gb|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Nakon događaja, nekoliko vlasnika plantaža na Sint Eustatiusu uvelo je politiku najamnog rada prije zvanične emancipacije.&lt;ref&gt;Hartog, Johannes (1969). ''De Bovenwindse eilanden: Sint Maarten, Saba, Sint Eustatius''. Aruba: De Wit N.V. pp. 296–297.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Fatah-Black|first=Karwan|date=2016|title=Land of hope and dreams: slavery and abolition in the Dutch Leeward islands, 1825–1865|journal=Slavery and Abolition|volume=37|issue=3|pages=581–599|doi=10.1080/0144039X.2016.1140457}}&lt;/ref&gt;

=== Od ukidanja ropstva do danas ===
Holandija je 1863. službeno ukinula ropstvo u svojim kolonijama.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Oostindie|first=Gert|title=Fifty Years Later: Antislavery, Capitalism and Modernity in the Dutch Orbit|date=1996|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-8229-5614-3|pages=22–29}}&lt;/ref&gt; Nakon emancipacije, mnogi ranije porobljeni radnici preselili su se u Oranjestad.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Green|first=Edward C.|title=The Social Organization of a Caribbean Island: Sint Eustatius|date=1974|publisher=North-Holland Publishing Company|pages=62–67}}&lt;/ref&gt; Bez prvobitne plantažne radne snage i velike pomorske trgovine, otočna privreda ušla je u recesiju, na koju su dodatno uticali uragani u septembru 1928. i maju 1929.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hartog|first=Johannes|title=History of the Netherlands Antilles: Vol 4|date=1968|publisher=De Wit|pages=411}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Rapport van de Rijkscommissie voor de Noodlijdende Eilanden der Bovenwinden|date=1931|publisher=Algemeene Landsdrukkerij|pages=102–105}}&lt;/ref&gt;

Sint Eustatius postao je administrativni dio [[Holandski Antili|Holandskih Antila]] nakon njihovog osnivanja 1954.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Kasteel|first=Annemarie|title=De staatkundige ontwikkeling der Nederlandse Antillen|date=1956|publisher=Van Loghum Slaterus|pages=219–224}}&lt;/ref&gt; Tokom statusnog referenduma 8. aprila 2005, 77% birača na Sint Eustatiusu izjasnilo se za zadržavanje strukture Nizozemskih Antila, dok je 21% glasao za bliže odnose s Nizozemskom.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Referendum BES-eilanden 2005|date=2005|publisher=Directie SFE|pages=12}}&lt;/ref&gt; Međutim, pošto su druga ostrva članice glasala za raspuštanje političke unije, lokalno otočno vijeće odlučilo je da postane posebna općina (''openbaar lichaam'') Holandije, zajedno sa Sabom i Bonaireom.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Veenendaal|first=Wouter|date=2013|title=The Dutch Caribbean Municipalities in Comparative Perspective|journal=Island Studies Journal|volume=8|issue=2|pages=221–226}}&lt;/ref&gt; Ova administrativna tranzicija završena je 10. oktobra 2010.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Oostindie|first=Gert|last2=Klinkers|first2=Inge|date=2012|title=Decolonising the Caribbean: Dutch Policies in a Comparative Perspective|journal=Amsterdam University Press|pages=189–194}}&lt;/ref&gt; Ostrvo je 2011. zamijenilo nizozemskoantilski gulden [[Američki dolar|američkim dolarom]] kao službenom valutom.&lt;ref&gt;{{Cite report|title=Invoering van de dollar als officieel betaalmiddel op de BES-eilanden|date=2010|publisher=Ministerie van Financiën|pages=6–9}}&lt;/ref&gt;

== Geografija ==
[[Datoteka:Sint_Eustatius_from_ISS.jpg|lijevo|mini|Sint Eustatius snimljen s [[Međunarodna svemirska stanica|Međunarodne svemirske stanice]]]]
[[Datoteka:Quill_dormant_vulcano.jpg|mini|Pogled prema jugoistoku duž atlantske obale: u srednjoj udaljenosti nalazi se aerodromska pista, iza nje plaža Lynch, zatim [[The Quill (volcano)|Quill]], uspavani vulkan Sint Eustatiusa, a u daljini, preko vode, sjeverni kraj ostrva St. Kitts]]
Sint Eustatius dug je 10&amp;nbsp;km i širok do 5&amp;nbsp;km.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt; Topografski, ostrvo je sedlastog oblika, s uspavanim vulkanom [[The Quill (volcano)|Quill]] (Mount Mazinga), visokim 602 metra, na jugoistoku, i manjim vrhovima Signal Hill/Little Mountain (ili ''Bergje'') i Boven Mountain na sjeverozapadu. Naziv Quill potječe od nizozemske riječi ''kuil'', koja znači &quot;jama&quot; i izvorno se odnosila na krater. Krater Quilla popularna je turistička atrakcija na ostrvu. Većina stanovništva živi na ravnom [[Col|sedlu]] između dva uzvišena područja, koje čini središte ostrva.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot; /&gt;&lt;!--Contemporary eyewitness Cornelius de Jong mentions some ruined warehouses as a result of the [[Great Hurricane of 1780]] but does not speak of anything like &quot;cataclysmic damage&quot; or the loss of over 4,000 lives on St. Eustatius.--&gt;

=== Klima ===
Sint Eustatius ima [[Monsunska klima|tropsku monsunsku klimu]]. Tropske oluje i uragani su česti. Sezona atlantskih uragana traje od 1. juna do 30. novembra, a vrhunac dostiže od kraja augusta do septembra.

=== Priroda ===
[[Datoteka:Statia_Zeelandia_Beach_2012.jpg|mini|Plaža Zeelandia]]
Budući da je Sint Eustatius vulkansko i veoma malo ostrvo, sve plaže na ostrvu sastavljene su od crnog vulkanskog pijeska. Ovaj vulkanski pijesak, naročito na jednoj od popularnijih plaža za gniježđenje, Zeelandiji, veoma je važan za gniježđenje nekoliko ugroženih vrsta morskih kornjača, među kojima su [[Zelena morska kornjača|zelena kornjača]], [[kožasta kornjača]], [[glavata želva]] i [[kareta]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/sint-eustatius/attractions/zeelandia-bay/a/poi-sig/1396449/358147|title=Zeelandia Bay|website=Lonely Planet|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

Sint Eustatius je stanište jedne od posljednjih preostalih populacija [[kritično ugrožene vrste|kritično ugroženog]] [[Mali antilski iguan|malog antilskog iguana]] (''Iguana delicatissima'').&lt;ref name=&quot;van den BurgMeirmansvan Wagensveld2018&quot;&gt;{{cite journal|last1=van den Burg|first1=Matthijs P|last2=Meirmans|first2=Patrick G|last3=van Wagensveld|first3=Timothy P|last4=Kluskens|first4=Bart|last5=Madden|first5=Hannah|last6=Welch|first6=Mark E|last7=Breeuwer|first7=Johannes A J|date=19. 2. 2018|title=The Lesser Antillean Iguana (Iguana delicatissima) on St. Eustatius: Genetically Depauperate and Threatened by Ongoing Hybridization|url=https://www.researchgate.net/publication/323366938_The_Lesser_Antillean_Iguana_Iguana_delicatissima_on_St_Eustatius_Genetically_Depauperate_and_Threatened_by_Ongoing_Hybridization|journal=Journal of Heredity|volume=109|issue=4|pages=426–437|doi=10.1093/jhered/esy008|issn=0022-1503|pmid=29471487|eissn=1465-7333|doi-access=free|access-date=1. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Populacija je teško pogođena tokom 2017, godine s veoma intenzivnim uraganima, posebno tokom [[Uragan Maria|uragana Maria]], kada se smanjila za 25%.&lt;ref name=&quot;van den BurgMaddenvan Wagensveld2022&quot;&gt;{{cite journal|last1=van den Burg|first1=Matthijs P.|last2=Madden|first2=Hannah|last3=van Wagensveld|first3=Timothy P.|last4=Boman|first4=Erik|date=21. 3. 2022|title=Hurricane-associated population decrease in a critically endangered long-lived reptile|url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/53/381553.pdf|journal=Biotropica|volume=54|issue=3|pages=708–720|bibcode=2022Biotr..54..708V|doi=10.1111/btp.13087|issn=0006-3606|pmid=|eissn=1744-7429|s2cid=}}&lt;/ref&gt;

=== Nacionalni parkovi ===
Sint Eustatius ima tri parka prirode – na kopnu i moru: Nacionalni morski park Sint Eustatius, [[Quill/Boven National Park|Nacionalni park Quill/Boven]] i Botanički vrt Miriam Schmidt. Dva od njih imaju status nacionalnog parka. Ova područja proglašena su važnim područjima za ptice. Parkovima prirode upravlja [[STENAPA|Fondacija nacionalnih parkova Sint Eustatius]] (STENAPA).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiapark.org/about-us/|title=About Us|website=St. Eustatius National Parks|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

== Arheologija ==
Zbog svoje burne historije, Sint Eustatius je bogat arheološkim nalazištima. Dokumentovano je gotovo 300 lokaliteta.&lt;ref&gt;{{Cite thesis|last=Eastman|first=John|title=An Archaeological Assessment of St Eustatius, Netherlands Antilles|date=1996|degree=MA|publisher=College of William and Mary|url=https://scholarworks.wm.edu/etd/1539626031|doi=10.21220/s2-aq12-3j05|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Navodi se da ostrvo ima najveću koncentraciju arheoloških nalazišta među područjima slične veličine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://theshipwrecksurvey.com/underwater-archaeology-st-eustatius/|title=Underwater Archaeology on St. Eustatius – The Caribbean's Historic Gem|website=The Shipwreck Survey|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409180321/https://theshipwrecksurvey.com/underwater-archaeology-st-eustatius/|archive-date=9. 4. 2022|url-status=dead|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; Tokom 1920-ih, [[J. P. B. de Josselin de Jong]] provodio je arheološka istraživanja [[saladoid]]nih lokaliteta na ostrvu, a tokom 1980-ih arheolog Aad Versteeg sa [[Leiden University|Univerziteta u Leidenu]] proveo je opsežna istraživanja na lokalitetu [[Golden Rock (archaeological site)|Golden Rock]]. Oko 1981, pod vodstvom arheologa Normana F. Barke, [[College of William &amp; Mary]] u [[Williamsburg, Virginia|Williamsburgu u Virginiji]] također je započeo arheološka istraživanja na Sint Eustatiusu. Dokumentovana arheološka nalazišta uključuju prahistorijske lokalitete, plantaže, vojne lokalitete, trgovačka mjesta (uključujući brodolome) i urbana nalazišta (crkve, državne zgrade, groblja i stambene objekte). Center za arheološka istraživanja St. Eustatius (SECAR) provodi arheološka istraživanja na ostrvu od 2004.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secar.org/organisation/|title=About Us|website=St. Eustatius Center for Archaeological Research|access-date=4. 4. 2022|archive-date=7. 6. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607200114/https://secar.org/organisation/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Istraživanja uključuju iskopavanja na [[Godet African Burial Ground|afričkom groblju Godet]] i [[Golden Rock African Burial Ground|afričkom groblju Golden Rock]].

U junu 2021. SECAR se uključio u proteste protiv iskopavanja na groblju Golden Rock iz 18. vijeka ([[Golden Rock Burial Ground]]). [[Ubuntu Connected Front]] i drugi zabrinuti građani Sint Eustatiusa osudili su neuključivanje zajednice u proces iskopavanja putem peticije i pisama vladi.&lt;ref&gt;{{Cite press release|title=&quot;Let Our Enslaved Ancestors Rest&quot; – Says UCF Caribbean Chair|date=17. 6. 2021|publisher=Ubuntu Connected Front|url=https://ubuntuconnectedfront.com/wp-content/uploads/2021/07/PRESS-RELEASE-UCF_Stop_Excavations_African_Burial_Ground_St_Eustatius_2021_July12.pdf|last1=Ubuntu Connected Front|access-date=1. 9. 2026|archive-date=19. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119102456/https://ubuntuconnectedfront.com/wp-content/uploads/2021/07/PRESS-RELEASE-UCF_Stop_Excavations_African_Burial_Ground_St_Eustatius_2021_July12.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/news-and-tenders/news/2021/07/14/statia-suspends-archeological-dig-at-the-airport|title=Statia Suspends Archaeological Dig at the Airport|date=14. 7. 2021|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last=Meijer|first=J. H. T.|title=[Letter from J.H.T. (Jan) Meijer]|date=9. 10. 2021|url=https://werkgroepcaraibischeletteren.nl/wordpresssite/wp-content/uploads/2021/10/2021.10.09_Sint-Eustatius_EN-Jan-Meijer.pdf|mode=|via=Caraïbisch Uitzicht}}&lt;/ref&gt; Većina stanovništva Sint Eustatiusa afričkog je porijekla. Uključivanje zajednice u kulturnu baštinu, odnosno uključivanje zajednice čiji se preci iskopavaju, smatra se dobrom praksom u savremenoj arheologiji.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://english.cultureelerfgoed.nl/topics/faro---participation-in-cultural-heritage|title=Faro – Participation in Cultural Heritage –|date=3. 7. 2019|website=Cultural Heritage Agency|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; Arheološka iskopavanja na Sint Eustatiusu očigledno potpadaju pod stari Zakon o spomenicima za BES ostrva&lt;ref&gt;{{Citation|title=Monumentenwet BES|url=https://wetten.overheid.nl/BWBR0028429/2010-10-10|language=nl|via=Overheid.nl|mode=cs1}}&lt;/ref&gt;, koji je vrlo kratak u pogledu ovih pitanja. Nizozemski Zakon o baštini iz 2016.&lt;ref&gt;Heritage Act https://english.inspectie-oe.nl/publications/publication/2016/9/14/{{Dead link|date=april 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; pruža veću zaštitu kulturnoj baštini. Odbor za odnose unutar Kraljevine postavio je [[List of ministers of the interior of the Netherlands|državnom sekretaru]] [[Raymond Knops|Raymondu Knopsu]] pitanja o ovom pitanju.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail/2021Z17561/2021D37657|title=Reactie op verzoek commissie over de stand van zaken voortgang opgravingen vliegveld Sint Eustatius|website=Tweede Kamer der Staten-Generaal|language=nl|access-date=4. 4. 2022}}{{Dead link|date=april 2024|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt; Komisija za baštinu i istraživanje Statije (SHRC), koju je osnovala vlada Sint Eustatiusa, istražila je navode protestnih grupa i objavila izvještaj u januaru 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/news-and-tenders/news/2021/09/22/statia-heritage-research-commission-officially-installed|title=Statia Heritage Research Commission Officially Installed|date=22. 9. 2021|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/documents/media-articles/2022/01/28/report-of-the-statia-heritage-research-commission-shrc-for-the-government-of-st.-eustatius-netherlands-caribbean|title=Report of the Statia Heritage Research Commission (SHRC) for the Government of St. Eustatius, Netherlands Caribbean|date=28. 1. 2022|website=St. Eustatius Government|access-date=29. 8. 2023|archive-date=13. 1. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113130358/https://www.statiagovernment.com/documents/media-articles/2022/01/28/report-of-the-statia-heritage-research-commission-shrc-for-the-government-of-st.-eustatius-netherlands-caribbean|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Demografija ==

=== Stanovništvo ===
U januaru 2025. broj stanovnika iznosio je 3.270,&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/21/population-of-the-caribbean-netherlands-up-by-nearly-1-6-thousand-in-2024#|title=Population of the Caribbean Netherlands up by nearly 1.6 thousand in 2024|last=Netherlands|first=Statistics|date=19. 5. 2025|website=Statistics Netherlands|language=en-GB|access-date=21. 5. 2025}}&lt;/ref&gt; s gustinom naseljenosti od 154 stanovnika po kvadratnom kilometru.

Većina stanovništva Sint Eustatiusa je [[Afro-Karibi|afričkog]] porijekla, dok su prisutne i manjine [[Etničke grupe u Evropi|evropskog]] i [[Azijati|azijskog]] porijekla. Na ostrvu živi i oko 20 nacionalnosti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|title=Practical Information|website=Statia Tourism|language=en-US|access-date=9. 9. 2025|archive-date=18. 9. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918031136/https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
[[Datoteka:AgeSexPyramid_2023_Sint_Eustatius.svg|mini|Dobno-spolna piramida]]

=== Jezik ===
{{Bar box|title=Prvi jezici stanovnika Sint Eustatiusa (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbs.nl/en-gb/background/2025/47/population-of-the-dutch-caribbean-has-grown-over-fifteen-years|title=Population of the Dutch Caribbean has grown over fifteen years|publisher=[[Statistics Netherlands]]|date=18. 11. 2025}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=Jezici|right1=Postotak|float=left|bars={{bar percent|[[Caribbean English|Engleski]]|Blue|81.2}}
{{bar percent|[[Caribbean Spanish|Španski]]|Red|12.8}}
{{bar percent|[[Dutch language|Nizozemski]]|Orange|3.6}}
{{bar percent|[[Papiamentu]]|Yellow|1.1}}
{{bar percent|Ostali|Green|1.2}}}}{{clear}}{{Bar box|title=Jezici koji se govore na Sint Eustatiusu (2021)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/1377799/caribbean-netherlands-spoken-languages-2021/|title=Spoken languages of Bonaire, Sint-Eustatius and Saba in 2021|publisher=[[Statista]]}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd|left1=Jezici|right1=Postotak|float=left|bars={{bar percent|[[Caribbean English|Engleski]]|Blue|93.6}}
{{bar percent|[[Dutch language|Nizozemski]]|Orange|38.2}}
{{bar percent|[[Caribbean Spanish|Španski]]|Red|31.5}}
{{bar percent|[[Papiamentu]]|Yellow|18.5}}
{{bar percent|Ostali|Green|3.4}}}}{{clear}}Službeni jezik je holandski, ali engleski je &quot;jezik svakodnevnog života&quot; na ostrvu, a obrazovanje se odvija isključivo na engleskom jeziku.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.government.nl/news/2014/06/19/english-to-be-sole-language-of-instruction-in-st-eustatian-schools.html|title=English to Be Sole Language of Instruction in St Eustatian Schools|date=19. 6. 2014|website=Government of the Netherlands|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224093715/http://www.government.nl/news/2014/06/19/english-to-be-sole-language-of-instruction-in-st-eustatian-schools.html|archive-date=24. 2. 2015|url-status=dead|access-date=20. 2. 2015}}&lt;/ref&gt; Lokalni [[kreolski jezik]] zasnovan na engleskom također se neformalno govori. Više od 52% stanovništva govori više od jednog jezika. Najrašireniji jezici su engleski (92,7%), nizozemski (36%), španski (33,8%) i [[Papiamento]] (20,8%).

=== Religija ===
Stanovništvo Sint Eustatiusa pretežno je [[Kršćanstvo|kršćanske]] vjere. Glavne denominacije su [[Methodist|metodizam]] (28,6%), [[Roman Catholic|rimokatolicizam]] (23,7%), [[Seventh-Day Adventist|adventizam sedmog dana]] (17,8%), [[Pentecostal|pentekostalizam]] (7,2%) i [[Anglican|anglikanizam]] (2,6%).&lt;ref name=&quot;religion&quot;&gt;{{Citation|last=Statistics Netherlands|title=Trends in the Caribbean Netherlands 2018|date=2018|url=https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2018/50/trends%20in%20the%20caribbean%20netherlands%202018_web.pdf|page=80|place=The Hague|publisher=Statistics Netherlands|isbn=978-90-357-2238-5|mode=cs1}}&lt;/ref&gt;{{Pie chart|thumb=right|caption=Religija na Sint Eustatiusu (2018):&lt;ref name=&quot;religion&quot; /&gt;|label1=[[Protestant]]|value1=56.2|color1=DarkBlue|label2=[[Roman Catholic]]|value2=23.7|color2=Purple|label3=Druga [[Christian denomination|kršćanska denominacija]] ili religija|value3=5.2|color3=DodgerBlue|label4=Bez denominacije|value4=14.9|color4=lightgrey}}
[[Datoteka:Collectie_Nationaal_Museum_van_Wereldculturen_TM-20030082_Monument_ter_ere_en_herinnering_aan_het_50-jarige_(1898-1948)_regeringsjubileum_van_Koningin_Wilhelmina_Sint_Eustatius_Boy_Lawson.jpg|mini|Katolička crkva na Sint Eustatiusu]]

== Privreda ==
[[Datoteka:Lower_Town_Sint_Eustatius.jpg|mini|Ruševine brojnih skladišta u zaljevu Oranje]]
U 18. vijeku Statia je bila najvažnije holandsko ostrvo na Karibima i centar velikog bogatstva stečenog trgovinom. U to vrijeme bila je poznata kao &quot;Zlatna stijena&quot; zbog svog ogromnog bogatstva. Veliki broj skladišta nizao je cestu koja prolazi uz zaljev Oranje; većina, ali ne sva, ta skladišta danas su u ruševinama, a neke ruševine djelimično su pod vodom.

Francuska okupacija 1795. označila je početak kraja velikog prosperiteta Sint Eustatiusa.

Vlada je najveći poslodavac na ostrvu, a naftni terminal u vlasništvu kompanije [[GTI Statia]] najveći je privatni poslodavac.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rijksdienstcn.com/sint-eustatius?waxtrapp=hoykhtBsHbGLZFsBtB&amp;1curvers=engels&amp;0Lang=E|title=St. Eustatius|website=Rijksdienst Caribisch Nederland|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081926/https://www.rijksdienstcn.com/sint-eustatius?waxtrapp=hoykhtBsHbGLZFsBtB&amp;1curvers=engels&amp;0Lang=E|archive-date=6. 10. 2014|url-status=dead|access-date=22. 4. 2014}}&lt;/ref&gt;

=== Energija i voda ===
[[Datoteka:Aerial_view_on_the_solar_park_on_Sint_Eustatius.jpg|mini|Solarni park na Sint Eustatiusu 2016.]]
Kompanija Statia Utility Company N.V. snabdijeva ostrvo [[Električna energija|električnom energijom]], kao i pitkom vodom putem cisterni, a na dijelu ostrva i vodovodnom mrežom. Proizvodnja električne energije brzo prelazi na obnovljive izvore. Do 2016. sva električna energija proizvodila se dizelskim generatorima. U martu 2016. prva faza solarnog parka kapaciteta 1,89 [[MWp]] puštena je u rad, pokrivajući 23% ukupne potražnje za električnom energijom. U novembru 2017.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Bouma|first=Joop|date=3. 11. 2017|title=Sint-Eustatius haalt nu al de helft van de stroombehoefte uit zon|language=nl|work=Trouw|url=https://www.trouw.nl/gs-b440121e|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; dodato je još 2,15 MWp, čime je ukupno instalirano 14.345 solarnih panela, kapaciteta 4,1 MW i godišnje proizvodnje 6,4 [[Gigawatt-hour|GWh]]. Solarni park uključuje litij-ionske baterije kapaciteta 5,9 MWh. One osiguravaju stabilnost mreže i omogućavaju vremensko pomjeranje potrošnje energije. Za sunčanog dana dizelski generatori se isključuju od 9 sati ujutro do 20 sati. To omogućavaju [[Inverter-based resource|mrežno-formirajući invertori]] koje proizvodi [[SMA Solar Technology|SMA]]. Ovo je jedan od prvih takvih solarnih parkova u svijetu i osigurava 40–50% električne energije na ostrvu.{{citation needed|date=novembar 2024}}

== Saobraćaj ==
[[Aerodrom F. D. Roosevelt]] (IATA: EUX) nudi letove prema [[Međunarodni aerodrom Princess Juliana|Sint Maartenu]] i [[Međunarodni aerodrom Clayton J. Lloyd|Angvili]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/how-to-get-here/|title=How to get here|website=Statia Tourism|access-date=24. 3. 2025}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;

Od marta 2025. [[Makana Ferry Service|Makana]] je održavao trajektne linije šest dana sedmično prema i iz [[Philipsburg, Sint Maarten|Philipsburga]] na nizozemskom dijelu [[Sint Maarten]]a, s nastavkom linije prema nizozemskom ostrvu [[Saba (island)|Saba]], kao i direktnu trajektnu vezu prema i iz [[St. Kitts]]a (Port Zante u [[Basseterre]]u).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://makanaferryservice.com/#schedules|title=Schedules|website=Makana Ferry Services|language=en|access-date=24. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://makanaferryservice.com/about-us/|title=About Us|website=Makana Ferry Services|language=en|access-date=24. 3. 2025}}&lt;/ref&gt;

Na Statiji nema redovno organiziranog javnog prijevoza, poput javnih autobusa ili minibuseva.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|title=Practical Information|website=Statia Tourism|access-date=24. 3. 2025|archive-date=30. 4. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430235308/https://statia-tourism.com/plan-your-trip/practical/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Obrazovanje ==
Politika nizozemske vlade prema Sint Eustatiusu i drugim SSS ostrvima promovisala je obrazovanje na engleskom jeziku. Sint Eustatius je imao dvojezično obrazovanje na engleskom i nizozemskom jeziku.&lt;ref name=&quot;Sociolinguisticsp2108&quot;&gt;Dijkhoff, Marta, Silvia Kowenberg, and Paul Tjon Sie Fat. Chapter 215 &quot;The Dutch-speaking Caribbean Die niederländischsprachige Karibik.&quot; In: ''Sociolinguistics / Soziolinguistik''. [[Walter de Gruyter]], 1. 1. 2006. {{ISBN|3110199874}}, 9783110199871. Start: p. [https://books.google.com/books?id=MGl35Q3W5twC&amp;pg=PA2105 2105]. CITED: p. [https://books.google.com/books?id=MGl35Q3W5twC&amp;pg=PA2108 2108].&lt;/ref&gt; Međutim, od 2014. obrazovanje se odvija isključivo na engleskom jeziku.

[[Gwendoline van Putten School]] (GVP) je srednja škola na ostrvu.

Ostale škole uključuju: Golden Rock School, Gov. de Graaff School, Methodist School i SDA School.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.statiagovernment.com/key-topics/education|title=Education|date=16. 6. 2020|website=St. Eustatius|access-date=4. 4. 2022}}&lt;/ref&gt;

== Sport ==
Najpopularniji sportovi na Sint Eustatiusu su [[Association football|fudbal]],&lt;ref name=&quot;statia history&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tabless/statiachamp.html|title=Sint Eustatius – Football History|last=Stokkermans|first=Karel|date=29. 6. 2012|website=[[Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation]]|publisher=[[RSSSF]]|access-date=29. 6. 2012}}&lt;/ref&gt; [[futsal]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://windwardroads.com/cruyff-courts-sint-maarten-sint-eustatius-saba/|title=Cruyff Courts Sint Maarten / Sint Eustatius / Saba|website=Windward Roads|access-date=4. 4. 2022|archive-date=22. 5. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522012035/https://windwardroads.com/cruyff-courts-sint-maarten-sint-eustatius-saba/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rsssf.org/tablesc/cruijff-youth07.html|title=1st Cruyff Court Dutch Caribbean Futsal Championship 2007 (Aruba)|date=6. 2. 2008|website=RSSSF|access-date=5. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; [[softball]],&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pearlfmradio.sx/2011/06/27/saba-and-st-eustatius-compete-in-softball/|title=Saba and St. Eustatius Compete in Softball|date=27. 6. 2011|website=Pearl FM Radio – Pearl of the Caribbean|access-date=5. 4. 2022}}&lt;/ref&gt; [[basketball]], [[Swimming (sport)|plivanje]] i [[odbojka]]. Zbog malog broja stanovnika postoji malo sportskih udruženja. Jedno od njih, [[Sint Eustatius Volleyball Association]], član je [[ECVA]] i [[NORCECA]]. Sint Eustatius trenutno nije aktivni član karipske zone lige [[PONY Baseball and Softball|Pony Baseball and Softball]].

== Značajni stanovnici ==
* [[Mariana Franko]] (1718–1779), borkinja za slobodu
* [[Antony Beaujon]] ({{circa}} 1763–1805), kolonijalni guverner
* [[Edward Wilmot Blyden]] (1832–1912), pedagog i diplomata; rođen na [[Saint Thomas, U.S. Virgin Islands|Svetom Tomi]] od roditelja sa Statije
* [[Gerald Berkel]] (r. 1969), političar
* [[Black Harry (Sint Eustatius)|Black Harry]] (18. stoljeće), metodistički propovjednik
* [[Kizzy (entertainer)|Kizzy]] (r. 1979), umjetnica
* [[Lolita Euson]] (1914–1994), spisateljica i pjesnikinja
* [[Ziggi Recado]] (r. 1981), umjetnik
* [[Shirma Rouse]] (r. 1980), pjevačica

== Reference ==
{{Reflist}}

== Literatura ==
* {{cite book|last=Arbell|first=Mordechai|title=The Jewish Nation of the Caribbean, The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas|publisher=Geffen Press|year=2002|isbn=978-9652292797|place=Jerusalem}}
* {{cite book|last=Attema|first=Y|title=A Short History of St. Eustatius and its Monuments|publisher=Walburg Pers|year=1976|isbn=978-9060111536|place=Zutphen}}
* {{cite book|title=The Jews and the Expansion of Europe to the West, 1450–1800|publisher=Berghahn Books|year=2001|isbn=978-1571811530|editor1-last=Bernardini|editor1-first=P|place=New York|editor2-last=Fierling|editor2-first=N}}
* {{cite book|last=Ezratty|first=Harry|title=500 Years in the Jewish Caribbean – The Spanish and Portuguese Jews in the West Indies|publisher=Omni Arts|year=2002|isbn=978-0942929188|place=Baltimore, MD|orig-date=1997}}
* {{cite book|last=Hartog|first=J|title=History of St. Eustatius|publisher=Central USA Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles|year=1976}}
* {{cite book|last=Hearst|first=Ronald|title=The Golden Rock|publisher=Naval Institute Press|year=1996|isbn=|place=Annapolis, MD}}
* Jameson, J. Franklin. &quot;St. Eustatius in the American Revolution&quot;. ''[[American Historical Review]]'' 8 (1903):683-708. https://www.jstor.org/stable/1834346
* {{cite book|last=Morse|first=Jedidiah|title=The American Gazetteer|publisher=At the presses of S. Hall, and Thomas &amp; Andrews|year=1797|place=Boston, MA|chapter=St. Eustatius|ol=23272543M|author-link=Jedidiah Morse|chapter-url=https://archive.org/stream/americangazettee00mors#page/n175/mode/2up}}
* {{cite book|last=Spinney|first=David|title=Rodney|publisher=Allen &amp; Unwin|year=1969|isbn=978-0049200227|place=London}}
* {{cite book|last=O'Shaughessy|first=Andrew Jackson|title=The men who lost America: British Command during the Revolutionary War and the Preservation of the Empire|publisher=Yale University Press|year=2013|isbn=978-1-78074-246-5|place=New Haven, CT}}
* Schulte Nordholt, Jan Willem. ''The Dutch Republic and American Independence'', trans. Herbert H. Rowen. Chapel Hill: University of North Carolina Press 1982 {{ISBN|0807815306}}
* {{cite book|last=Tuchman|first=Babara W|title=The First Salute|publisher=Alfred A. Knopf|year=1988|isbn=978-0394553337|place=Westminster, MD}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commons category}}{{Wikivoyage}}
* [http://www.statiagovernment.com/ Vlada Sint Eustatiusa]
* [http://www.statiatourism.com Početna stranica Turističkog ureda Sint Eustatiusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207172906/http://www.statiatourism.com/|date=7. 2. 2011}}
* [http://www.statiapark.org Web stranica STENAPA-e, Nacionalnih parkova Sint Eustatiusa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080802013807/http://www.statiapark.org/ |date=2. 8. 2008 }}
* [http://www.lonelyplanet.com/sint-eustatius Informacije o Sint Eustatiusu na stranici Lonely Planet]
* [http://www.secar.org St. Eustatius Center for Archaeological Research]
* [http://www.top10worldmedia.com/statia/o-nov22.pdf Šarolike priče iz burne historije Sint Eustatiusa. Invazija Sabe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308223707/http://www.top10worldmedia.com/statia/o-nov22.pdf|date=8. 3. 2016}}
* [http://www.top10worldmedia.com/statia/o-jan10.pdf Šarolike priče iz burne historije Sint Eustatiusa. Veza s Bermudama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305005048/http://www.top10worldmedia.com/statia/o-jan10.pdf|date=5. 3. 2016}}
* [http://www.jewishmag.com/107mag/jewsofeustatius/jewsofeustatius.htm &quot;Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius&quot;], Louis Arthur Norton

[[Kategorija:Sveti Eustahije (ostrvo)]]
[[Kategorija:Karipska ostrva]]
[[Kategorija:Ostrva Holandije]]
[[Kategorija:Karipska Holandije]]
[[Kategorija:Ostra Malih Antila]]
[[Kategorija:Ostrva Karipskog mora]]
[[Kategorija:Posebne općine Nizozemske]]
[[Kategorija:SSS ostrva]]</text>
      <sha1>sk3261djr2mwmz31cwmt29ovb4fc94e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>George Tupou I</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536820</id>
    <revision>
      <id>3925816</id>
      <parentid>3923555</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925816</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3723" sha1="gt8hgtbgd7playcian1q4vxoc77docb" xml:space="preserve">{{Infokutija vladar
| Ime                   = George Tupou I
| Naslov                = kralj Tonge
| Slika                 = [[Datoteka:George_Tupou_I,_c._1880s.jpg|200px|opis]]
| Opis slike            = George Tupou I. (oko 1880.)
| Vladavina             = 4. decembar. 1845 – 18. februar. 1893.
| Krunidba              = 
| Ustoličenje           = 
| Titule                = 
| Prethodnik            = [[Laufilitonga]]
| Nasljednik            = [[George Tupou II]]
| Prestolonasljednik    = 
| Supružnik             = [[Sālote Lupepauʻu]]
| Djeca                 = 
| Dinastija             = [[Tupou]]
| Himna                 = vladareve himne
| Otac                  = [[Tupoutoʻa]]
| Majka                 = [[Hoamofaleono]]
| Datum rođenja         = {{Datum rođenja|1797|12|04}}
| Mjesto rođenja        = [[Niuʻui]], [[Lifuka]]
| Datum smrti           = {{Datum smrti i godine|1893|02|18|1797|12|04}}
| Mjesto smrti          = [[Nukuʻalofa]], [[Tongatapu]]
| Datum sahrane         = 
| Mjesto sahrane        = 
| Grb                   = 
}}

'''George Tupou I''' (tonganski: ''Siaosi Tupou I.''); rođen 4. decembra 1797. u [[Niuʻui]], [[Lifuka]], [[Haʻapai]];  18. februara 1893. u [[Nukuʻalofa]], [[Tongatapu]]) bio je kralj [[Tonga|Tonge]] od 4. novembra 1845.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mic.gov.to/royaltynobility|format=html|title=Tonga Ministry of Information &amp; Communication|website=mic.gov.to|accessdate=30. 8. 2026 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130313035450/http://www.mic.gov.to/royaltynobility|archivedate=13. 3. 2013|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt; do smrti 18. februara 1893. Prije nego što je prisvojio ovo ime, zvao se ''Taufaʻahau'' i nosio je najvišu tongansku titulu ''Tuʻi Kanokupolu''.

== Biografija ==
Taufaʻahau je naslijedio svog oca kao vladar (&quot;Tuʻi Haʻapai&quot;) tonganskog arhipelaga [[Haʻapai]]. U bitci kod Velate, na otoku [[Lifuka]], porazio je [[Laufilitonga]], Tuʻi Tonga, 1826. Prešao je na kršćanstvo 1831. Godine 1833. uspio je od svog tasta preuzeti i vlast (Tuʻi Vavaʻu) nad tonganskim otokom [[Vavaʻu]]. Uz pomoć misionarke [[Shirley Waldemar Baker|Shirley Baker]], formulirao je temeljne zakone za Vavaʻu i Haʻapai 1839, po uzoru na zapadne primjere.

Godine 1845. Taufaʻahau je naslijedio titulu 19. Tuʻi Kanokupolua i postao, uz posljednjeg Tuʻi Tongu, Fatafehi Laufilitonga, najmoćniji čovjek u Tongi. Iste godine osnovao je Kraljevinu Tongu i postao kralj George Tupou I.

Otpor drugih tonganskih vođa doveo je do preoblikovanja zakona 1850, stvaranjem savjetodavne skupštine - &quot;fakataha&quot; - u kojoj su tradicionalni vođe trebali savjetovati kralja. Godine 1862. zakoni su ponovno izmijenjeni: &quot;Edikt o emancipaciji&quot; oslobodio je obične Tongance ovisnosti o tradicionalnim tonganskim vođama. Kada je &quot;Tuʻi Tonga&quot; umro bez nasljednika 9. decembra 1865, više nije bilo prikladnog suparnika za vlast, pa je kralj George Tupou I. 16. septembra 1875. proglasio [[Ustav Kraljevine Tonge]], po uzoru na britanski ustav.

Dana 1. novembra 1876. [[Njemačko Carstvo]] sklopilo je ugovor o prijateljstvu s Tongom, koji je, između ostalog, ratnim brodovima obje zemlje omogućio pristup međusobnim lukama. Britanska politika to je vidjela kao korak prema tome da Tonga postane kolonija. George Tupou I. iskoristio je rivalstvo između dviju evropskih sila kako bi osigurao neovisnost Tonge.

Umro je 18. februara 1893. u [[Nukuʻalofi]], [[Tongatapu]].

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|George Tupou I}}

== Reference ==
&lt;references /&gt;

{{Tongoanski kraljevi}}

{{DEFAULTSORT:George Tupou 01}}
[[Kategorija:Tongoanski kraljevi]]
[[Kategorija:Biografije, Tongatapu]]
[[Kategorija:Rođeni 1797.]]
[[Kategorija:Umrli 1893.]]</text>
      <sha1>gt8hgtbgd7playcian1q4vxoc77docb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Šefika Nesterin Bjelavac</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536843</id>
    <revision>
      <id>3925809</id>
      <parentid>3923902</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:37:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3875" sha1="2trt8h15z9rlq6ic0botio5uex4d25l" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Preuređivanje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}}

'''Šefika Nesterin Bjelevac''' je bila [[Bosanskohercegovačka književnost|bosanskohercegovačka književnica]].

== Biografija ==
Rođena je 1894. u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Dolazila je iz´porodice tekstilnih obrtnika, pohađala sarajevsku muslimansku školu za djevojčice.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://bosanskasumejja.com/bosanska-sumejja-61-broj/|title=Bosanska Sumejja – 61. broj|last=Amina|date=1. 11. 2020|website=Bosanska Sumejja|language=bs-BA|access-date=3. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

U Sarajevu je završila učiteljsku školu gdje joj je predavala i [[Ela Kranjčević]], supruga [[Silvije Strahimir Kranjčević|Silvija Strahimira Kranjčevića]]. Po završetku učiteljske škole, već kao pripravnica posljednjeg kursa udaje se bosanskohercegovačkog književnika i činovnika [[Abdurezak Hivzi Bjelevac|Abdurezaka Hifzi Bjelevca]] u [[Travnik]]u. U periodu od 1910. do 1916.  radi kao učiteljica u [[Mostar]]u i [[Stolac|Stocu]]. U maju 1916. vraća se u Sarajevo, u kojem ostaje do smrti. Sa suprugom dobija dvije kćerke.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Preminula je u Sarajevu 1927.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://muzejzenamostara.ba/2024/10/14/bjelevac-sefika-nesterin-1894-1927/|title=Bjelevac Šefika Nesterin (1894-1927) {{!}} Muzej žena Mostara|last=admin|date=14. 10. 2024|language=en-US|access-date=3. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Književni rad ==
Prvu pjesmu objavljuje u časopisu [[Gajret (društvo)|Gajret]] 1911.. U časopisu [[Biser (časopis)|Biser]], koji je u Mostaru počeo izlaziti 1912/1913. Spisateljica u vrijeme objavljivanja u Biseru uz svoje ime dodaje nadimak Nesterin, što na perzijskom znači &quot;divlja bijela ruža&quot;.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
U prilozima koje objavljuje u časopisu Biser, zamjetan je utjecaj usmenoknjiževnog poetskog izraza, sevdalinke i balade. Motivi usmenog narodnog pjesništva su prisutni i u njenoj pjesmi &quot;Na razvalinama dvora Ali-paše Rizvanbegovića&quot;&lt;ref&gt;[https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/]&lt;/ref&gt;. Šefika Nesterin Bjelavac nikad ne objavljuje svoju zbirku pjesama. Pisala je poeziju, prozu i eseje. Bavila se društvenom tematikom i društvenim zbivanjima. Objavila je, osim u Gajretu i Biseru i u časopisu Zeman i prvom bošnjačkom časopisu za žene Đulistanu. Među sačuvanim tekstovima nalazi se i jedan prozni tekst –&quot;Ramazanske večeri i Bajram&quot;&lt;ref&gt;[https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/]&lt;/ref&gt;. Ostatak književnog stvaralaštva razasut je upravo u ovim časopisima.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Društveni angažman ==
Šefika Nesterin Bjelavac osnovala je društvo [[Osvitanje]] 1919. Cilj društva je bilo zbrinjavanje nezaposlenih djevojaka muslimanki. Osvitanje je bilo prvo udruženje muslimanki u Bosni i Hercegovini.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Osim Šefike Nesterin Bjelavac, začetnice i incijatorke osnivanja drušva Osvitanje su bile intelektualne reformatorke tog doba: [[Hasnija Berberović]], [[Rasema Bisić]], [[Umija Vranić]] i [[Asifa Širbegović]]. 28. februara 1919. u prostorijama Muslimanske djevojačke škole u Sarajevu održana je osnivačka skupština Osvitanja na kojoj je učešće uzelo oko šezdeset žena. Između ostalog, njihov proglas u listu [[List Vrijeme|Vrijeme]] svjedoči o njihovom trudu u osviještavanju zajednice o teškom društvenom položaju muslimanke. Šefika Nesterin Bjelavac jedna je od ključnih figura koje svjedoče o aktualiziranju Ženskog pitanja na prostoru Bosne i Hercegovine u periodu između dva svjetska rata.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Izvori ==
&lt;references /&gt;

== Vanjske poveznice ==

# https://www.biserje.ba/s-nesterin-bjelevac-na-razvalinama-dvora-alipase-rizvanbegovica/
# https://dunjalucar.wordpress.com/2022/04/02/sefika-nesterin-bjelevac-ramazanske-veceri-i-bajram/</text>
      <sha1>2trt8h15z9rlq6ic0botio5uex4d25l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Acquaviva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536846</id>
    <revision>
      <id>3925734</id>
      <parentid>3924722</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9336" sha1="5u86gsmmbfx9krxrdfvpaywxg7mnior" xml:space="preserve">{{About|općini Acquaviva u San Marinu|druge natuknice s istim imenom|Acquaviva (višeznačnica)}}
{{Infokutija naselje
| ime                     = 
| izvorno_ime             = 
| izvorno_ime_jez         = &lt;!-- ISO 639-2 kod, npr. &quot;fr&quot; za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --&gt;
| naselje_vrsta           = općina
| slika                   = AcquavivaRSM.JPG
| slika_alt               = 
| slika_opis              = 
| slika_zastava           = Acquaviva (RSM)-Bandiera.svg
| zastava_alt             = 
| slika_grb               = Acquaviva (RSM)-Stemma.svg
| grb_alt                 = 
| slika_štit              = 
| štit_alt                = 
| etimologija             = 
| nadimak                 = 
| moto                    = 
| slika_karta             = Acquaviva in San Marino.svg
| karta_alt               = 
| karta_opis              = 
| pushpin_karta           = San Marino
| pushpin_karta_alt       = 
| pushpin_karta_opis      = 
| pushpin_oznaka_pozicija = 
| koordinate              ={{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E}}
| koor_pinpoint           = 
| koordinate_fusnote      = 
| podjela_vrsta           = Država
| podjela_ime             = {{ZID|San Marino}}
| podjela_vrsta1          = 
| podjela_ime1            = 
| podjela_vrsta2          = 
| podjela_ime2            = 
| podjela_vrsta3          = 
| podjela_ime3            = 
| uspostavljanje_naslov   = 
| uspostavljanje_datum    = 
| osnivač                 = 
| sjedište_vrsta          = 
| sjedište                = 
| vlada_fusnote           = 
| vlada_vrsta             = 
| vladajuće_tijelo        = 
| vođa_partija            = 
| vođa_titula             = ''Capitano''
| vođa_ime                = [[Gabriele Cecchetti]]
| vođa_titula1            = 
| vođa_ime1               = 
| vođa_titula2            = 
| vođa_ime2               = 
| vođa_titula3            = 
| vođa_ime3               = 
| vođa_titula4            = 
| vođa_ime4               = 
&lt;!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: 
    -Decimalni zarez pisati kao tačku
    -Bez dodavanja tački za hiljade. 
    (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --&gt;
| površina_fusnote        = 
| površina_urban_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_rural_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_metro_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_bilješka       = 
| površina_vode_procenat  = 
| površina_rang           = 
| površina_prazno1_naslov = 
| površina_prazno2_naslov = 
| površina_ukupno         = 4.86
| površina_zemlje         = 
| površina_vode           = 
| površina_urban          = 
| površina_rural          = 
| površina_metro          = 
| površina_prazno1        = 
| površina_prazno2        = 
| dužina                  = 
| širina                  = 
| dimenzije_fusnote       = 
| visina_fusnote          = 
| nadmorska_visina        = 237
| stanovništvo_fusnote    = 
| stanovništvo_datum      = 2025.
| stanovništvo_ukupno     = 2138
| stanovništvo_gustoća    = auto
| stanovništvo_bilješka   = 
| stanovništvo_demonim    = 
| vremenska_zona1         = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]]
| utc_ofset1              = +1
| vremenska_zona1_DST     = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]
| utc_ofset1_DST          = +2
| poštanski_broj_vrsta    = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]]
| poštanski_broj          = 47892
| pozivni_broj_vrsta      = 
| pozivni_broj            = +378
| iso_kod                 = .sm
| veb-sajt                = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Acquaviva.html Castello-di-Acquaviva.html]
| fusnote                 = 
}}

'''Acquaviva''' ({{it|Castello di Acquaviva}}, {{rgn|Aquaviva}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]].

== Geografija ==
Acquaviva ima 2.138 stanovnika i površinu od 4,86 ​​km².&lt;ref name=pop&gt;{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=20. 7. 2025 |website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}&lt;/ref&gt;

Nalazi se na zapadu Republike u podnožju [[Monte Cerreta]] i rijeke [[San Marino Rijeka)|San Marino]], koja se kasnije ulijeva u rijeku [[Marecchia]]. Acquaviva graniči sa sanmarinskim općinama [[Borgo Maggiore]] i [[San Marino (grad)|San Marino]], kao i s talijanskim općinama [[San Leo]] i [[Verucchio]] (obje u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], [[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Gualdicciolo i La Serra.

== Historija ==
[[Datoteka:Placito Feretrano.jpg|mini|Placito Feretrano, dokument iz 885. od samostalnosti San Marina]]
Grad duguje ime [[izvor]]u koji izvire u podnožju [[Montecerret]]a, brda obraslog borovima, a čijim je vodama, prema predaji, [[sveti Marin]] krstio nove sljedbenike [[Kršćanstvo|kršćanstva]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sanmarino.sm/on-line/home/istituzioni/giunte-di-castello/castello-di-acquaviva/storia-ambiente-popolazione.html |title=Castello di Acquaviva |access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}&lt;/ref&gt; Legenda kaže da je početkom 4. stoljeća sv. Marin potražio utočište u špilji u Rupe della Baldasserona, koja se nalazi na području današnje Acquavive.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.diocesisanmarinomontefeltro.it/parrocchia-santandrea-apostolo-in-acquaviva/ |title=Parrocchia Sant’Andrea apostolo in Acquaviva|access-date=3. 9. 2026 |website=www.gov.sm|language=it}}&lt;/ref&gt; [[Crkva Sant'Andrea]], izgrađena u srednjem vijeku i potom nekoliko puta preuređena, stoji na ostacima građevine iz 3. stoljeća, za koju se kaže da je bila crkva koju je sam Marin sagradio na mjestu poganskog svetišta koje je prethodno bilo posvećeno rimskom bogu [[Merkur (mitologija)|Merkur]]u.&lt;ref&gt;{{Webarchive|url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/acquaviva/acquaviva.htm |wayback=20160320124746 |title=Il Castello di Acquaviva|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinostate.com }}&lt;/ref&gt; Brončana figura koja prikazuje Merkura kako sjedi na kamenu pronađena je u zaseoku La Serra.&lt;ref&gt;{{Webarchive|text=Beschreibung von Acquaviva |url=http://www.sanmarinokey.com/castelli-san-marino/castello-di-acquaviva |wayback=20160815023800|language=it|access-date=3. 9. 2026|website=sanmarinokey.com }}&lt;/ref&gt; Ime Acquaviva prvi put se spominje 1253.&lt;ref name=&quot;auto&quot;&gt;{{Cite web |title=The Castle of Acquaviva |url=https://www.sanmarinoweb.it/castelli-di-san-marino/acquaviva/ |access-date=3. 9. 2026 |website=San marino Web |language=it}}&lt;/ref&gt;

Crkva Sant'Andrea izgrađena je u srednjem vijeku i od tada je nekoliko puta preuređena. Godine 885. u Corte di Stirvano na Montecerretu izdan je dokument Placito Feretrano; to je najstariji poznati dokument koji potvrđuje neovisnost San Marina.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.sanmarinosite.com/storia-san-marino/placito-feretrano/ |title=Placito Feretrano |access-date=3. 9. 2026 |website=sanmarinosite.com|language=it}}&lt;/ref&gt;

== Klima ==
{{Vremenski okvir
| width = auto
| location = Acquaviva
| collapsed = yes
| metric first = yes
| single line = yes
| pt_jan = 6.0
| pt_feb  = 6.9
| pt_mar  = 9.8
| pt_apr  = 13.1
| pt_maj  = 17.7
| pt_jun  = 22.4
| pt_jul  = 24.9
| pt_aug  = 24.4
| pt_sep  = 20.1
| pt_okt  = 16.0
| pt_nov = 11.3
| pt_dec = 7.3
| year  = 
| vt_jan = 8.7
| vt_feb = 10.0
| vt_mar = 13.0
| vt_apr = 16.4
| vt_maj = 21.0
| vt_jun = 25.9
| vt_jul = 28.5
| vt_aug = 28.2
| vt_sep = 23.6
| vt_okt = 19.2
| vt_nov = 14.0
| vt_dec = 9.9
| year = 
| nt_jan = 3.7
| nt_feb = 4.2
| nt_mar = 6.7
| nt_apr = 9.8
| nt_maj = 14.2
| nt_jun = 18.6
| nt_jul = 20.9
| nt_aug = 20.7
| nt_sep = 16.8
| nt_okt = 13.2
| nt_nov = 9.0
| nt_dec = 5.0
| year = 
| p_jan = 57.1
| p_feb = 65.9
| p_mar = 66.0
| p_apr = 64.5
| p_maj = 69.7
| p_jun = 42.0
| p_jul = 37.2
| p_aug = 49.1
| p_sep = 77.0
| p_okt = 81.2
| p_nov = 84.8
| p_dec = 72.5
| p_year = 
| izvor  =  = Weather.Directory&lt;ref name=&quot;Weather.Directory&quot;&gt;
{{cite web|url=https://weather.directory/sm/acquaviva
|title= Acquaviva Weather &amp; Climate Guide
|access-date= 21. 6. 2025
|website= Weather.Directory}}&lt;/ref&gt;
}}

== Privreda ==
Na granici s Italijom, Gualdicciolo je sjedište drugog najvećeg industrijskog područja San Marina nakon [[Serravalle]]a. U Acquavivi se nalazi i destilerija Cesarino, koja proizvodi [[liker]]e za San Marino i Italiju od svog otvaranja 1968..

== Sport ==
Grad je dom nogometnog kluba [[SS Virtus]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]]. Godine 1988. osvojili su [[Trofeo Federale]].

== Gradovi partneri ==
* {{ZID|Francuska}} [[Froges]] (departman [[Isère]]), od 1984.

{{Geografska lokacija
| Centar       = Acquaviva
| Sjever       = [[Verucchio]] &lt;small&gt;([[Italija]])&lt;/small&gt;
| Jug          = [[San Marino (grad)|San Marino]]
| Jugoistok = San Marino
| Zapad        = [[San Leo]] &lt;small&gt;([[Italija]])&lt;/small&gt;
| Istok        = [[Borgo Maggiore]]
}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi == 
{{commons|Acquaviva}}
{{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}}
{{Authority control}}

{{Općine San Marina}}

[[Kategorija:Acquaviva|*]]</text>
      <sha1>5u86gsmmbfx9krxrdfvpaywxg7mnior</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sentimentalna balada</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536852</id>
    <revision>
      <id>3925808</id>
      <parentid>3923947</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:37:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6838" sha1="m600g5wxe1q42evgy0pm160krfqfu3k" xml:space="preserve">'''Sentimentalna balada''' je [[Emocija|emocionalni]] muzički stil koji se često bavi [[Romansa (ljubav)|romantičnim]] i intimnim vezama, a u manjoj mjeri usamljenošću, [[Smrt|smrću]], [[rat]]om, zloupotrebom droga, [[Politika|politikom]] i [[Religija|religijom]], obično na dirljiv, ali svečan način.&lt;ref name=&quot;M. Curtis, 1987 p. 236&quot;&gt;{{Cite book|last=Curtis|first=James M.|title=Rock Eras: Interpretations of Music and Society, 1954-1984|date=1987|publisher=Popular Press|isbn=978-0-87972-369-9|page=236}}&lt;/ref&gt; Balade su uglavnom dovoljno melodične da privuku pažnju slušaoca.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Bronson|first=Bertrand Harris|title=The Ballad as Song|date=1969|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-01399-5}}{{Page needed|date=oktobar 2023}}&lt;/ref&gt;

Sentimentalne balade se nalaze u većini [[Muzički žanr|muzičkih žanrova]], kao što su: [[Pop-muzika|pop]], R&amp;amp;amp;B, [[soul]], [[Kantri|country]], folk, [[Rok-muzika|rock]] i [[elektronska muzika]].&lt;ref&gt;Ord, J. (1990). ''Bothy Songs and Ballads''. Edinburgh: John Donald.&lt;/ref&gt; Obično sporog [[Tempo|tempa]], balade imaju tendenciju da imaju bujan muzički aranžman koji naglašava [[Melodija|melodiju]] i [[Harmonija|harmonije]] pjesme. Karakteristično je da balade koriste akustične instrumente poput [[gitara]], [[klavir]]a, [[saksofon]]a, a ponekad i [[orkestar]]ski set. Mnoge moderne mainstream balade imaju tendenciju da sadrže [[sintisajzer]]e, [[Bubnjevi|bubnjeve]], pa čak i, donekle, [[Four on the floor (muzika)|plesni ritam]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|title=Pop Music – What Is Pop Music – A Definition and Brief History|date=7. 9. 2012|publisher=Top40.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20051020042544/http://top40.about.com/od/popmusic101/a/popmusic.htm|archive-date=20. 10. 2005|url-status=dead|access-date=3. 10. 2012}}&lt;/ref&gt;

Sentimentalne balade potiču iz rane muzičke industrije Tin Pan Alleyja krajem 19. vijeka.&lt;ref&gt;P. Buckley, ''The Rough Guide to Rock'' (Rough Guides, 3rd edn., 2003), p. 378.&lt;/ref&gt; U početku poznate kao &quot;suzne balade&quot; ili &quot; balade za salon&quot;, uglavnom su bile sentimentalne, narativne, [[Strofična forma|strofične]] pjesme objavljene zasebno ili kao dio [[Opera|opere]], možda potomci [[balada s kratkim crtama]]. Kako su se početkom 20. vijeka počeli pojavljivati novi muzički žanrovi, njihova popularnost je izblijedjela, ali povezanost sa sentimentalnošću dovela je do toga da se termin ''balada'' koristi za sporu [[Ljubavna pjesma|ljubavnu pjesmu]] od 1950-ih nadalje.&lt;ref&gt;Witmer. See also Middleton (I,4,i).&lt;/ref&gt; 
[[Datoteka:AftertheBallSheet.jpg|mini| &quot;[[After the Ball (pjesma)|After the Ball]]&quot;, balada Charlesa K. Harrisa, bila je najuspješnija pjesma svog doba, prodavši preko dva miliona primjeraka notnog zapisa.&lt;ref name=&quot;Smith&quot;&gt;{{Cite book|last=Smith|first=Kathleen E. R.|title=God Bless America: Tin Pan Alley Goes to War|date=2003|publisher=The University Press of Kentucky|isbn=0813122562|page=91}}&lt;/ref&gt; |217x217piksel]]
[[Datoteka:Frank_Sinatra_in_1957.jpg|lijevo|mini| Godine 1962, [[Frank Sinatra]] je objavio ''Sinatra and Strings'', skup standardnih balada, koje su postale jedno od najhvaljenijih djela cijelog Sinatrinog perioda u [[Reprise Records]].&lt;ref name=&quot;sinatraasidol&quot;&gt;{{Cite news|title=Sinatra as Idol – Not Artist|url=https://www.wsj.com/articles/SB121063311685686579|date=13. 5. 2008|access-date=15. 5. 2008|last=Fusilli|first=Jim|work=The Wall Street Journal}}&lt;/ref&gt;|168x168piksel]]

=== Pop i R&amp;B balade ===
Najčešća upotreba termina &quot;balada&quot; u modernoj [[Pop-muzika|pop]] i R&amp;amp;B muzici je za emotivnu pjesmu o romansi, raskidu i/ili čežnji.&lt;ref name=&quot;Cohen2005p297&quot;&gt;N. Cohen, ''Folk Music: a Regional Exploration'' (Greenwood, 2005), p. 297.&lt;/ref&gt; Pjevač bi obično oplakivao neuzvraćenu ili izgubljenu ljubav, bilo da jedna strana nije svjesna postojanja druge, da je jedna strana krenula dalje ili da je [[Romansa (ljubav)|romantična]] afera uticala na vezu.&lt;ref&gt;Smith, L.: ''Elvis Costello, Joni Mitchell, and the Torch Song Tradition'', p. 9. Praeger Publishers, 2004.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;forte&quot;&gt;Allan Forte, M. R.: ''Listening to Classic American Popular Songs'', p. 203. Yale University Press, 2001.&lt;/ref&gt;

=== Moćne balade ===
Simon Frith, britanski sociomuzikolog i bivši rock kritičar, identificira porijeklo snažne balade u emocionalnom pjevanju [[soul]] umjetnika, posebno Raya Charlesa, i adaptaciji ovog stila kod izvođača poput Erica Burdona, [[Tom Jones (pjevač)|Toma Jonesa]] i Joea Cockera kako bi proizveli pjesme sporog tempa koje se često grade do glasnog i emotivnog refrena praćenog bubnjevima, električnim gitarama, a ponekad i horovima.&lt;ref name=&quot;Frithpop&quot;&gt;S. Frith, &quot;Pop Music&quot; in S. Frith, W. Straw and J. Street, ''[[Cambridge Companions to Music|The Cambridge Companion to Pop and Rock]]'' (Cambridge: Cambridge University Press), pp. 100-1.&lt;/ref&gt; Prema Charlesu Aaronu, power balade su nastale početkom 1970-ih, kada su rock zvijezde pokušale prenijeti duboke poruke publici, a istovremeno zadržati svoju &quot;macho rock&quot; mistiku.&lt;ref name=&quot;aaron&quot;&gt;{{Cite book|last=Aaron|first=Charles|title=Da Capo Best Music Writing 2002: The Year's Finest Writing on Rock, Pop, Jazz, Country, and More|publisher=[[Da Capo Press]]|year=2002|isbn=978-0-306-81166-1|editor-last=Jonathan Lethem|page=132|chapter=Don't Fight the Power|editor-last2=Paul Bresnick}}&lt;/ref&gt; [[Hard rock]] power balada obično izražava ljubav ili bol srca kroz svoje tekstove, prelazeći u intenzitet bez riječi i emocionalnu transcendenciju s teškim bubnjevima i distorziranim solom [[Električna gitara|električne gitare]] koji predstavlja &quot;moć&quot; u power baladi.&lt;ref name=&quot;Metzer2017&quot;&gt;{{Cite book|last=Metzer|first=David|title=The Ballad in American Popular Music: From Elvis to Beyoncé|date=2017|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781108509749|page=144}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Brown2016&quot;&gt;{{Cite book|last=Brown|first=Andy R.|title=Heavy Metal Studies and Popular Culture|date=2016|publisher=Springer|isbn=9781137456687|editor-last=Gabby Riches|page=83|chapter=The Ballad of Heavy Metal: Re-thinking Artistic and Commercial Strategies in the Mainstreaming of Metal and Hard Rock|editor-last2=Dave Snell|editor-last3=Bryan Bardine|editor-last4=Brenda Gardenour Walter}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==

* [https://web.archive.org/web/20070426114919/http://www.smithsonianglobalsound.org/archives_05.aspx Smithsonian Global Sound: Muzika poezije] — audio uzorci pjesama, himni i pjesama u baladnom metru.
* [http://www.bartleby.com/243/ Oksfordska knjiga balada, kompletna knjiga Arthura Quiller-Coucha iz 1910.]

[[Kategorija:21. vijek u muzici]]
[[Kategorija:20. vijek u muzici]]
[[Kategorija:Rok-muzika]]
[[Kategorija:Pop-muzika]]</text>
      <sha1>m600g5wxe1q42evgy0pm160krfqfu3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ajša Džemila Zahirović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536855</id>
    <revision>
      <id>3925806</id>
      <parentid>3924026</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11547" sha1="18inelv3k0d1h43uxoz9mn3cvunxogm" xml:space="preserve">'''Ajša Džemila Zahirović''' (udata Rudić; [[Sarajevo]], 1938. – Sarajevo, 2. juli 2024.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite journal|last=Omeragić|first=Merima|date=2024|title=Imperativ pamćenja loma dominantnog književnog kanona – prva istraživačica bosanskohercegovačkog ženskog pjesništva Ajša Džemila Zahirović|url=https://historijskatraganja.iis.unsa.ba/historijska-traganja-br-23/|journal=Historijska traganja|access-date=29. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;) bila je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] pjesnikinja, istraživačica i urednica. Rođena je na [[Vratnik (Sarajevo)|Vratniku]] u porodici Agana i Džemile. U kasnijem stvaralaštvu svom imenu je dodala majčino ime Džemila.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/u-93-godini-preminula-bh-pjesnikinja-ajsa-zahirovic/240705179|title=U 93. godini preminula bh. pjesnikinja Ajša Zahirović|date=5. 7. 2024|website=Klix.ba|language=hr|access-date=28. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Biografija i karijera ==
Ajša Zahirović je po struci bila diplomirana pravnica.&lt;ref&gt;Skrobo, Maksida. „Bošnjakinje i njihov utjecaj na javnost Bosne i Hercegovine u periodu od II svjetskog rata pa do danas“. Univerzitet u Sarajevu – Fakultet političkih nauka, 2021. https://fpn.unsa.ba/b/wp-content/uploads/2021/09/BOSNJAKINJE-I-NJIHOV-UTICAJ-NA-JAVNOST-BOSNE-I-HERCEGOVINE-U-PERIODU-OD-II-SVJETSKOG-RATA-DO-DANA-Maksida-Skrobo.pdf&lt;/ref&gt; Okončavši 1984. angažman u državnim organima Bosne i Hercegovine gdje je obnašala visoke funkcije poput šefice Kabineta CK KP BiH i savjetnice za kulturu u Predsjedništvu, Ajša Džemila Zahirović se u potpunosti posvećuje književnom radu u statusu slobodne umjetnice. Tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] ostala je u opkoljenom Sarajevu, gdje je bila aktivna u kulturnom i javnom životu. Učestvovala je u diskusiji Kogresa bosanskomuslimanskih intelektualaca održanog 1992. u Sarajevu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://vkbi.ba/?p=3066|title=Par riječi o Vijeću Kongresa bošnjačkih intelektualaca|language=bs-BA|access-date=4. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Bila je članica [[Društvo pisaca Bosne i Hercegovine|Društva pisaca BiH]], Svjetske akademije za umjetnost i kulturu, Svjetskog kongresa pjesnika, IWA Svjetske organizacije pisaca i umjetnika (Ohio) te IWWG Svjetske organizacije pisaca žena (New York).&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Antologijski i književni rad ==
Njena poezija prevedena je na više od dvadeset svjetskih jezika, uključujući njemački, francuski, španski, portugalski, rumunski, albanski, slovenski, grčki, turski, hebrejski, te azijske jezike poput kineskog, japanskog, korejskog, hindu, bengalskog, pandžapskog, telugu, tajlandskog, malajskog i orija jezika. Životopis Ajše Džemile Zahirović uvršten je 2001. u leksikon ''The International Who’s Who of Women''. Njene pjesme zastupljene su u antologijama izdatim u Japanu, Kanadi, Tajlandu, Portugalu, Koreji, Italiji, Grčkoj, Argentini, Kini, Austriji, Meksiku i drugim zemljama.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Godine 1985. objavila je prvu Antologiju bosanskohercegovačkih pjesnikinja pod nazivom ''Od stiha do pjesme: poezija žena Bosne i Hercegovine,''&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://soc.ba/zabiljezene-zene-i-javni-zivot-bosne-i-hercegovine-u-20-vijeku/|title=Zabilježene – Žene i javni život Bosne i Hercegovine u 20. vijeku – Sarajevski Otvoreni Centar|last=Spahić|first=Aida|last2=Ždralović|first2=Amila|date=29. 8. 2014|publisher=Sarajevski otvoreni centar i Fondacija CURE|language=bs-BA|access-date=30. 8. 2026|last3=Aganović|first3=Arijana|last4=Đokanović|first4=Borjana|last5=Bavčić|first5=Elmaja|last6=i dr.}}&lt;/ref&gt; kroz koju je prikazala nastanak ženskog pjesništva na ovom prostoru. Antologija sadrži izbor pjesama četrdeset bosanskohercegovačkih autorica te njihove biografske podatke, kao i dodatak s popisom izdanja i osnovnim podacima za još oko devedeset autorica.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; U hronološkom pregledu ženskog stvaralaštva obradila je historijski luk od prve usmene pjesnikinje Ajke iz Like (16/17. vijek), [[Staka Skenderova|Stake Skenderove]],  [[Habiba Stočević-Rizvanbegović|HabibeStočević-Rizvanbegović,]] do prosvjetiteljica i modernih autorica kao što su [[Laura Papo Bohoreta]], [[Anka Topić]], [[Nafija Sarajlić]], [[Hasnija Vahida Berberović]], [[Dara Sekulić]], [[Nasiha Kapidžić-Hadžić]], [[Ferida Duraković]] i mnoge druge. Ajša Džemila Zahriović bila je i kourednica knjige koja je izdata u Indiji na engleskom jeziku, a posvećena je bosanskoj ratnoj poeziji.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/229016/knjiga-bosanske-ratne-poezije-autor-nije-naveden.|title=U izdanju 'Skylarka' iz Indije: Knjiga bosanske ratne poezije|date=12. maj 2006|website=infobiro.ba|publisher=Dnevni avaz|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

Njena privatna bibliotečka zbirka broji oko 1.100 jedinica i danas se čuva u [[Gazi Husrev-begova biblioteka|Gazi Husrev-begovoj biblioteci]] u Sarajevu.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal|last=Lepir|first=Amela|last2=Ćurovac|first2=Ejla|date=25. 12. 2025|title=Privatna zbirka književnice Ajše Zahirović u Gazi Husrev-begovoj biblioteci (pregled, značaj i bibliografija)|url=https://anali-ghb.com/index.php/aghb/article/view/741|journal=Anali Gazi Husrev-Begove biblioteke|language=bs|volume=32|issue=46|pages=235–250|doi=10.51719/25663267.2025.32.46.235|issn=2566-3267}}&lt;/ref&gt;

== Djela ==
;Zbirke poezije:
* ''Nastrešnica'' (1981)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Nastrešnica'' (Sarajevo: Veselin Masleša, 1981).&lt;/ref&gt;
* ''Bijelim okom'' (1983)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Bijelim okom'', 1. izd. (Mostar: Prva književna komuna, 1983).&lt;/ref&gt;
* ''Ivicom puta'' (1987)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Ivicom puta'' (Struga: Mostovi, 1987).&lt;/ref&gt;
* ''Haiku iz Sarajeva'' (2004,&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Haiku iz Sarajeva = Haiku from Sarajevo'' (Sarajevo: Sarajevo-Publishing, 2004).&lt;/ref&gt; 2020)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Haiku iz Sarajeva = Haiku from Sarajevo'', 2. dopunjeno izd. (Sarajevo: Kult-B, 2020)&lt;/ref&gt;

;Međunarodna i višejezična izdanja:
* ''Terra, mare, amore'' (Zemlja, more, ljubav; na italijanskom, 1983)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Terra Mare Amore'', 1a ed. (Napoli: La Sfinge, 1983).&lt;/ref&gt;
* ''Sapno ki chaya me'' (Pod sjenkama snova; na hindu jeziku, 1985)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Sapno ki chaya men = Under the Shadow of Dreams = U sjeni snova'' (b. m.: Skylark, 1985).&lt;/ref&gt;
* ''Vedeshi mallige'' (Jasmin iz inostranstva; na kannada jeziku, 1985)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Vedeshi Mallige: (Kannada Language)'' (Mysore: Kamala Krishna Prakashana, 1985).&lt;/ref&gt;
* ''Another moment'' (Neki drugi trenutak; engleski i maternji jezik, 1987)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Another Moment'', 1st bilingual ed. (Aligarh: Skylark Publications, 1987).&lt;/ref&gt;
* ''The bridge has eyes'' (Most ima oči; engleski i arapski jezik, 1988)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Bridge Has Eyes'' (Cairo: General Egyptian Book Organization, 1988).&lt;/ref&gt;
* ''Ak aur bazghashat'' (Jedan eho više; urdu jezik, 1989)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Ek Aur Bazghashat = One Echo More'', 1st ed. (Aligarh: Aligarh Urdu Writers Association, 1989).&lt;/ref&gt;
* ''Under the crown'' (Pod krunom; engleski i bosanski jezik, 1991)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Under the Crown: Poems = Pod krunom'', 1. dopunjeno izd. (Sarajevo: Artselect, 1991).&lt;/ref&gt;
* ''From Sarajevo to Ekashila: free verse'' (burmanski jezik, 1998)&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''From Sarajevo to Ekashila: Free Verse'' (Hanamkonda: Srilekha Sahithi, 1998).&lt;/ref&gt;
* ''Izabrane pjesme / Selected poems'' (bosanski i engleski jezik; 1998&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Izabrane pjesme = Selected Poems'' (Sarajevo: Sarajevo-Publishing, 1998).&lt;/ref&gt;, 2004&lt;ref&gt;Ajša Zahirović, ''Izabrane pjesme = Selected Poems'', 2. dopunjeno izd. (Sarajevo: Sarajevo-Publishing, 2004).&lt;/ref&gt;)

== Nagrade i priznanja ==
* '''1988.''' - Počasni doktorat za književnost Svjetske akademije za umjetnost i kulturu (Svjetski institut za istraživanje poezije, SAD)
* '''1990.''' – Zlatna kruna KAYA (Svjetski institut za istraživanje poezije, Seul, Južna Koreja)&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''1990.''' – Zlatna nagrada &quot;Robert Frost&quot; za poeziju (San Mateo, Kalifornija, SAD)
* '''1991.''' – Mala srebrna kruna (Internacionalna akademija PONTZEN, Napulj, Italija)
* '''1991.''' – Nagrada &quot;Internacionalni eminentni pjesnik&quot; i prijem u članstvo Akademije (Madras, Indija)
* '''1991.''' – Australia Day Medallion za zbirku ''Pod krunom'' (Australia Day Council)&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/po-bh-pjesnikinji-su-u-sad-u-zeljeli-nazvati-organizaciju-a-u-bih-mnogi-ne-znaju-koliko-znacajna-je-bila/240718044|title=Po bh. pjesnikinji su u SAD-u željeli nazvati organizaciju, a u BiH mnogi ne znaju koliko značajna je bila|date=21. 7. 2024|website=Klix.ba|language=hr|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''1996.''' – Zlatna medalja &quot;Golub mira&quot; s poveljom&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* '''1999.''' – Diploma časti (Međunarodna asocijacija grčkih književnika i umjetnika, Atina)
* '''2000.''' – Nagrada &quot;Pjesnik milenija 2000&quot; s preporukom Švedskoj akademiji za nominaciju za Nobelovu nagradu za književnost&lt;ref&gt;https://www.klix.ba/magazin/kultura/po-bh-pjesnikinji-su-u-sad-u-zeljeli-nazvati-organizaciju-a-u-bih-mnogi-ne-znaju-koliko-znacajna-je-bila/240718044&lt;/ref&gt;
* '''2005.''' - &quot;Međunarodna nagrada za mir“ (Ujedinjena kulturološka konvencija, SAD)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/135568/ajsi-zahirovic-nagrada-za-mir-g-a|title=Digitalni arhiv - Infobiro|last=A.|first=G.|date=25. 11. 2005|website=Odluka Ujedinjene kulturološke konvencije: Ajši Zahirović nagrada za mir.|publisher=Dnevni avaz|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* '''2009.''' – Nagrada za životno djelo (Međunarodna pjesnička akademija)&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;
* '''2010.''' – &quot;Nagrade za intelektualni mir u svijetu 2010“, kategorija društvene i kulturne saradnje (Sveindijska intelektualna akademija Barelij, Indija)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://infobiro.ba/article/763657/ajsi-zahirovic-nagrada-za-knjizevnu-saradnju-m-cu|title=Na međunarodnoj konferenciji mira u Indiji: Ajši Zahirović nagrada za književnu saradnju“,|last=M.|first=Ču.|date=25. 12. 2010|website=Na međunarodnoj konferenciji mira u Indiji: Ajši Zahirović nagrada za književnu saradnju“,|publisher=Dnevni avaz|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Zanimljivosti ==

* Bila je jedina žena čija je pjesma ''&quot;Sarajevo, imenom te zovem&quot;'' uvrštena i otpjevana na muzičkom albumu kantautora Maida Mirojevića 1994.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://barikada.com/maid-mirojevic-bosno-imenom-te-zovem-cd/|title=MAID MIROJEVIĆ – Bosno, imenom te zovem (CD)|last=Misirlić|first=Amir|date=25. 5. 2022|website=Barikada - World Of Music|language=en-US|access-date=30. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
* Početkom 1992. u Sarajevu je snimljen dokumentarni film inspirisan njenom biografijom pod nazivom ''&quot;Jeka Ajšinog glasa.&quot;''
* Britanski fotograf [[Tom Stoddart]] zabilježio je njene fotografije tokom opsade Sarajeva.
* Godine 2020. ponuđeno je da se Organizacija žena pisaca SAD-a nazove njenim imenom.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
* Zlatna kruna KAYA iz Seula, Južne Koreje koju joj je dodijelio Svjetski institut za istraživanje poezije se danas nalazi u muzejskoj zbirci Gazi Husrev – begove biblioteke.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

== Reference ==
&lt;references /&gt;

{{DEFAULTSORT:Zahirović, Ajša Džemila }}
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pravnici]]
[[Kategorija:Rođeni 1938.]]
[[Kategorija:Umrli 2024.]]</text>
      <sha1>18inelv3k0d1h43uxoz9mn3cvunxogm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filip Žmaher</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536858</id>
    <revision>
      <id>3925805</id>
      <parentid>3924053</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5109" sha1="h3c2rw9vmms58n2wjg5y0jf9jj990iu" xml:space="preserve">{{Infokutija muzičar
| počasni_prefiks        = 
| ime                    = Filip Žmaher
| počasni_sufiks         = 
| slika                  = 
| slika_veličina         = 
| široka_slika           = &lt;!-- 'da' ako je široka slika, inače ostaviti prazno --&gt;
| alt                    = 
| opis                   = 
| pozadina               = solo_izvođač
| ime_na_maternjem       = 
| ime_na_maternjem_jezik = 
| ime_po_rođenju         = 
| alias                  = 
| datum_rođenja          = {{Datum rođenja i godine|1966|1|22}}
| mjesto_rođenja         = 
| porijeklo              = 
| datum_smrti            = &lt;!-- {{datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --&gt;
| mjesto_smrti           = 
| žanr                   = [[Folk-muzika|folk]] muzika
| zanimanje              = Pjevač
| instrument             = Glas
| karijera               = 
| izdavač                = 
| povezani_umjetnici     = 
| veb-sajt               = &lt;!-- {{URL|primjer.com}} --&gt;
| značajni_instrumenti   = 
| modul                  = 
| modul2                 = 
| modul3                 = 
}}
'''Filip Žmaher''' ([[22. januar]] [[1966.]]) je [[srbija]]nski pjevač.

Postao je poznat po učešću na raznim festivalima u bivšoj [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] (Beogradsko proljeće, Sunčane skale, MESAM, Budvanski festival ), u bivšem [[Sovjetski Savez|Sovjetskom Savezu]], npr. pobjeđuje na Slavjanskom bazaru u [[Bjelorusija|Bjelorusiji]].&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/biografija-filipa-zmahera-ucesnika-beovizije-2023-njegovo-godiste-sve-zanima/v4pt4nb|title=DEVEDESETIH JE BIO VELIKA ZVEZDA, A SAD JE NA IZBORU ZA &quot;PESMU EVROVIZIJE&quot; Filip Žmaher posle duge pauze vratio se u punom sjaju, dao javno obećanje|last=Bradanji|first=Aleksandar Dojkić, Ivana|date=1. 3. 2023|website=Blic.rs|language=sr|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://standard.co.me/zivot/sjecate-li-se-filipa-zmahera-devedesetih-su-zene-ludjele-za-njim-ozenio-se-u-ukrajini-a-sad-se-ponovo-pojavio-u-beogradu-foto|title=SJEĆATE LI SE FILIPA ŽMAHERA?! Devedesetih su žene ludjele za njim, oženio se u UKRAJINI, a sad se ponovo pojavio u BEOGRADU (FOTO)|date=20. 4. 2022|website=standard.co.me|language=en|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/jetset/291786-gde-su-sta-ne-rade-zaboravljeni-asovi-iz-devedesetih-video|title=GDE SU, ŠTA (NE) RADE: Zaboravljeni asovi iz devedesetih! (VIDEO)|last=Novakovic|first=Aleksandar|date=12. 8. 2012|website=Telegraf.rs|language=sr|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/pop-i-kultura/muzika/3489899-filip-zmaher-za-telegrafrs-pevao-sam-pred-milion-ljudi-i-7-puta-obisao-planetu|title=Filip Žmaher za Telegraf.rs: Pevao sam pred milion ljudi i 7 puta obišao planetu|last=Moldovan|first=Snežana|date=27. 4. 2022|website=Telegraf.rs|language=sr|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; Godine 1998. objavio je album ''Infinite'', ili ''[[MCMXCVIII - ∞|MCMXCVIII-∞]].''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kurir.rs/zabava/kultura/3922631/filip-zmaher-intervju|title=RAZVEO SAM SE I VRATIO U BEOGRAD S ĆERKOM Filip Žmaher: Prošao sam kroz ne tako lep period, voleo bih da ga sad razveselim muzikom|date=2. 5. 2024|website=kurir.rs|language=sr|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;

Vrhunac slave dostigao je [[1990-e|1990tih]] godina. Preselio se u [[Kijev]] [[2001.|2001]]. godine zbog supruge Anastasije,&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; takođe pjevačica.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/otkriveno-koliko-zapravo-godina-ima-filip-zmaher/8yj3n5b|title=(VIDEO) NI VIKEPIDIJA NEMA PODATAK Godine Filipa Zmahera su prava misterija: GREŠKA ILI TAJNA, mi smo saznali, a evo šta on kaže|last=Dojkić|first=Ivana Bradanji, Aleksandar|date=2. 3. 2023|website=Blic.rs|language=sr|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt; Vraća se u [[Beograd]] sa suprugom i kćerkom Lenom, a zatim se razvodi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/beovizija-2023-kompletan-spisak-izvodaca-u-prvom-polufinalu/eszty2k|title=RAZVEO SE OD UKRAJINKE, PA SE VRATIO U BEOGRAD Zvezda devedesetih je u trci za predstavnika Srbije na Evroviziji &quot;PRODAVAO BIH HAMBURGERE&quot;|last=Stojanović|first=Lola|date=1. 3. 2023|website=Blic.rs|language=sr|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://noizz.rs/showbizz/gde-je-i-sta-radi-danas-filip-zmaher/6j7k197|title=Šta se desilo sa Filipom Žmaherom|date=1. 6. 2019|website=Noizz.rs|language=rs|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/drugi-veliki-povratak-filipa-zmahera-medju-srbe/|title=Drugi veliki povratak Filipa Žmahera među Srbe|last=Jovović|first=Pero|date=10. 1. 2023|website=NOVA portal|language=sr-RS|access-date=2. 5. 2024}}&lt;/ref&gt;

Tokom 2024. godine se pojavljuje u humonirističkoj seriji [[Državni posao]].

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Srbijanski pjevači]]
[[Kategorija:Živi ljudi]]
[[Kategorija:Rođeni 1966.]]</text>
      <sha1>h3c2rw9vmms58n2wjg5y0jf9jj990iu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Poplave u Nepalu i Tibetu 2026.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536866</id>
    <revision>
      <id>3925752</id>
      <parentid>3924617</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:26:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20004" sha1="fxvxycz7hrnn7ue5gbvq4ihr3uzzmst" xml:space="preserve">{{Tren|datum=septembar 2026}}
{{Infokutija događaj
| naziv = Poplave u Nepalu i Tibetu 2026.
| slika = Mudslide at Gyirong Port 2 (screenshot).png
| opis_slike = Poplavni val pogađa granični prijelaz Gyirong Port sedam minuta nakon potresa jačine 5,2 stepena
| datum = 26. august 2026 – u toku
| mjesto = [[Rasuwa (distrikt)|Distrikt Rasuwa]] i [[Nuwakot (distrikt)|Nuwakot]], [[Provincija Bagmati]] ([[Nepal]])&lt;br /&gt;[[Okrug Gyirong]], [[Tibetanski autonomni region]] ([[Kina]])
| koordinate = {{coord|28.3|N|85.5|E|display=inline,title}}&lt;ref name=&quot;gfz1&quot;&gt;{{cite web |title=Nepal-China Border Region (Landslide) |url=https://geofon.gfz.de/eqinfo/event.php?id=gfz2026qrfy |publisher=GFZ Helmholtz Centre for Geosciences |access-date=28. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;USGS_est&quot;&gt;{{cite web |title=M 5.2 Landslide - 55 km NW of Kodāri̇̄, Nepal |publisher=United States Geological Survey |url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us7000tbwb/executive |access-date=26. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;
| vrsta = Ledena lavina / urušavanje ledenjaka
| broj_mrtvih = Preko 1.373&lt;ref name=&quot;kpost1342&quot;&gt;{{cite web |date=5. 9. 2026 |title=Nepal flood death toll reaches 1,342 |access-date=5. 9. 2026 |website=The Kathmandu Post |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/05/nepal-flood-death-toll-reaches-1-342}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bbc10&quot;&gt;{{cite web |date=4. 9. 2026 |title=Nepal rescuers try to reach dozens trapped in tunnel after two pulled out alive |url=https://www.bbc.com/news/articles/c7903j1vpe5o |access-date=5. 9. 2026 |website=BBC}}&lt;/ref&gt; (1.342 u [[Nepal]]u, 31 u [[Kina|Kini]])
| broj_povrijeđenih = Preko 5.300&lt;ref name=&quot;kpost1287&quot;&gt;{{cite news |title=Nepal flood death toll reaches 1,287 |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/04/nepal-flood-death-toll-reaches-1-287 |work=The Kathmandu Post |date=4. 9. 2026 |access-date=4. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;
| broj_nestalih = Preko 5.417 (4.886 u Nepalu,&lt;ref name=&quot;kpost1342&quot; /&gt; 531 u Kini&lt;ref name=&quot;bbc10&quot; /&gt;)
| materijalna_šteta = Nepal: preko 387,54 milijarde [[Nepalska rupija|nepalskih rupija]] (oko 2,57 milijardi dolara)&lt;ref name=&quot;RepublicaLosses&quot; /&gt;&lt;br /&gt;Kina: još se procjenjuje
}}

Ujutro 26. augusta 2026. serija iznenadnih bujičnih [[poplava]] i blatnih tokova uništila je granični prijelaz [[Gyirong Port]] na granici [[Kina|Kine]] i [[Nepal]]a te pogodila desetine naselja duž oko 72&amp;nbsp;km toka rijeke [[Trishuli]] u Nepalu.&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://www.nytimes.com/interactive/2026/08/26/world/asia/nepal-china-flash-flood.html |title=Maps and Images Show the Devastation in Nepal's Flooding |work=[[The New York Times]] |date=27. 8. 2026 |access-date=27. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

U Nepalu je potvrđena pogibija najmanje 1.342 osobe i nestanak njih 4.886,&lt;ref name=&quot;kpost1342&quot; /&gt; dok je u [[Tibetanski autonomni region|Tibetanskom autonomnom regionu]] Kine zabilježena smrt 31 osobe i nestanak njih 531.&lt;ref name=&quot;CNNlive&quot;&gt;{{cite web |date=1. 9. 2026 |title=Nepal-China floods latest: Mass burial in Nepal for unidentified flood victims as death toll rises |url=https://edition.cnn.com/2026/08/31/world/live-news/nepal-china-flood |access-date=1. 9. 2026 |website=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt; Vodena bujica odnijela je tijela pojedinih žrtava i preko 240&amp;nbsp;km nizvodno, sve do susjedne [[Indija|Indije]].

Vlasti su izdale upozorenja za stanovništvo duž riječnih tokova u nepalskim distriktima [[Rasuwa (distrikt)|Rasuwa]], [[Nuwakot (distrikt)|Nuwakot]], [[Dhading (distrikt)|Dhading]], [[Gorkha (distrikt)|Gorkha]] i [[Chitwan (distrikt)|Chitwan]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://msf.org.uk/article/nepal-floods-what-msf-doing-and-how-can-i-help |title=Nepal floods: What is MSF doing and how can I help? |access-date=27. 8. 2026 |website=[[Liječnici bez granica]]}}&lt;/ref&gt;

Pretpostavlja se da je uzrok katastrofe urušavanje [[ledenjak]]a na planini [[Langtang Lirung]] u [[Himalaji]]ma, koje je izazvalo lančanu reakciju čije su potrese zabilježili [[seizmometar|seizmometri]] širom svijeta, s magnitudom do 5,2 stepena po površinskom valu.&lt;ref&gt;{{cite web |date=27. 8. 2026 |title=Extreme flooding in China and Nepal |url=https://www.gfz.de/en/press/news/details/extreme-sturzflut-in-china-und-nepal |access-date=29. 8. 2026 |website=GFZ}}&lt;/ref&gt;

== Pozadina ==
=== Geografija i historija ===
Rijeku Trishuli, u gornjem toku poznatu i kao Bhotekoshi, u blizini ušća prima rijeka Lhende Khola, koja izvire u okrugu Gyirong u [[Tibet]]u prije nego što uđe na teritoriju Nepala.&lt;ref&gt;{{cite news |date=26. 8. 2026 |title=रसुवामा भीषण बाढी, मुग्लिङसम्म सतर्कता |url=https://www.bbc.com/nepali/articles/c3wjp107jy9o |publisher=BBC |access-date=26. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Granični prijelaz Gyirong Port predstavljao je strateški koridor za trgovinu i [[turizam]], uključujući hodočašća na [[Kailaš (planina)|planinu Kailaš]], sveto mjesto u [[bön]]u, [[budizam|budizmu]], [[hinduizam|hinduizmu]] i [[džainizam|džainizmu]].&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://apnews.com/article/mount-kailash-sacred-pilgrims-nepal-tibet-floods-259253eafa9dd331ec71033296da7c36 |title=What to know about the Mount Kailash pilgrimage site after floods in Nepal and Tibet |access-date=27. 8. 2026 |last=Hernández |first=María Teresa |date=28. 8. 2026 |work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt; Prije katastrofe, preko ovog prijelaza odvijalo se približno 30% ukupne robne razmjene između Nepala i Kine.

Slična bujična poplava dogodila se u julu 2025, kada je izlijevanje ledničkog jezera odnijelo most na istom graničnom prijelazu.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sharma |first=Gopal |date=10. 7. 2025 |title=Tibetan glacial lake drainage triggered deadly flood in Nepal, climate body says |url=https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/tibetan-glacial-lake-drainage-triggered-deadly-flood-nepal-climate-body-says-2025-07-10/ |access-date=29. 8. 2026 |work=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Analiza satelitskih snimaka pokazala je da se ledenjak sjeverno od Langtang Lirunga kretao brzinom od oko 10 milimetara mjesečno u periodu od januara do augusta 2026, uz naglo ubrzanje neposredno prije urušavanja.&lt;ref&gt;{{cite journal |last=Basu |first=Mohana |date=2. 9. 2026 |title=Satellite images before Nepal disaster showed warning signs |url=https://www.nature.com/articles/d41586-026-02746-4 |journal=[[Nature (časopis)|Nature]] |doi=10.1038/d41586-026-02746-4}}&lt;/ref&gt;

=== Klimatske promjene ===
Naučnici pojavu povezuju s [[klimatske promjene|klimatskim promjenama]], koje pospješuju topljenje [[permafrost]]a, čime se direktno povećava rizik od urušavanja ledenjaka.&lt;ref name=&quot;Joselow-2026&quot;&gt;{{cite news |last1=Joselow |first1=Maxine |last2=Sands |first2=Leo |date=27. 8. 2026 |title=Climate Change Raises Risk of Disasters Like Nepal Floods |url=https://www.nytimes.com/2026/08/27/climate/nepal-flooding-climate-change.html |access-date=27. 8. 2026 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt; Ministar vanjskih poslova Nepala [[Shisir Khanal]] uputio je apel za snažniji globalni odgovor na klimatske promjene, ističući da Nepal podnosi nesrazmjerno težak teret njihovih posljedica.&lt;ref name=&quot;apmilko&quot;&gt;{{cite web |last1=Milko |first1=Victoria |last2=Shrestha |first2=Niranjan |date=30. 8. 2026 |title=Nepal warns of possible fresh flooding as communities grapple with devastation |url=https://apnews.com/article/nepal-china-flood-galchhi-warning-afec20e612514ca3598c65b29f485303 |access-date=30. 8. 2026 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;

== Uzrok ==
[[Datoteka:2026 Nepal floods map.svg|thumb|Karta područja urušavanja ledenjaka i kretanja bujičnih nanosa niz rijeku Trishuli]]
Seizmički događaj magnitude 5,2 zabilježen je u 08:37 po nepalskom vremenu, s epicentrom neposredno sjeverno od planine Langtang Lirung.&lt;ref name=&quot;USGS_est&quot; /&gt; Analiza [[Američki geološki zavod|Američkog geološkog zavoda]] (USGS) utvrdila je da seizmički signal nije prethodio urušavanju, već je nastao kao posljedica samog udara mase o tlo, što isključuje tektonski [[zemljotres]] kao primarni uzrok.&lt;ref name=&quot;ap168&quot;&gt;{{cite news |date=26. 8. 2026 |title=Catastrophic floods kill over 360 in Nepal and Tibet, with more than 1,400 missing |url=https://apnews.com/article/climate-change-nepal-tibet-glacier-collapse-floods-61b592d428e4631add31ce052d0daf1f |access-date=26. 8. 2026 |work=Associated Press}}&lt;/ref&gt; Njemački istraživački centar GFZ u [[Potsdam]]u zabilježio je istovremeni događaj magnitude 5,7 po momentnoj skali, koji odgovara masivnom odronu stijena i leda.&lt;ref name=&quot;gfz1&quot; /&gt;

Prema procjenama [[geolog]]a, dio ledenjaka i stijena zapremine između 100 i 200 miliona kubnih metara odvojio se na nadmorskoj visini od oko 5.200 metara te pao gotovo 1.200 metara u dolinu. Uslijed siline udara i trenja led se velikim dijelom rastopio, potisnuvši stvorenu vodenu masu i kamene naplavine velikom brzinom niz riječnu dolinu.&lt;ref name=&quot;bbc15km&quot;&gt;{{cite web |title=What we know about deadly Nepal-Tibet floods |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd948kn02e5o |date=28. 8. 2026 |access-date=31. 8. 2026 |website=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |last=Sands |first=Leo |date=26. 8. 2026 |title=Deadly Nepal Flood May Have Been Caused by Ice Snapping Off Glacier, Scientists Say |url=https://www.nytimes.com/2026/08/26/world/asia/nepal-flood-glacier-ice-avalanche.html |access-date=29. 8. 2026 |work=The New York Times}}&lt;/ref&gt;

=== Rizik od sekundarnih poplava ===
Nakon urušavanja ledene mase nastala su dva jezera iza prirodnih brana od naplavina.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Nepal monitoring two lakes, flood risk to remain until they're fully drained, official says |url=https://www.straitstimes.com/asia/nepal-monitoring-two-lakes-flood-risk-to-remain-until-theyre-fully-drained-official-says |access-date=30. 8. 2026 |agency=Reuters |publisher=The Straits Times |date=28. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Kineske vlasti upozorile su 27. augusta na visok rizik od proboja jedne od brana, zbog čega su spasilačke akcije privremeno obustavljene.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Muzaffar |first=Maroosha |date=28. 8. 2026 |title=China warns that barrier lake bursting its banks could cause second flash flood |url=https://www.the-independent.com/asia/china/china-nepal-tibet-barrier-lake-flash-floods-death-toll-b3040756.html |access-date=30. 8. 2026 |website=The Independent}}&lt;/ref&gt; Voda iz jezera se postepeno i kontrolirano povukla do 30. augusta.&lt;ref name=&quot;apmilko&quot; /&gt;

== Žrtve ==
Prema zvaničnim podacima od 5. septembra 2026, u Nepalu je život izgubilo najmanje 1.342 ljudi, povrijeđeno je više od 5.300, dok se 4.886 osoba vodi kao nestalo, među kojima su i 583 strana [[državljanstvo|državljanina]] iz 39 država.&lt;ref name=&quot;kpost1342&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kpost1287&quot; /&gt; Do 1. septembra identificirano je svega 4% od oko 900 pronađenih posmrtnih ostataka.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Lapham |first1=Jake |last2=Ng |first2=Kelly |date=1. 9. 2026 |title=Nepal death toll crosses 1,000 as rescuers race to find workers trapped in mud-filled tunnels |url=https://www.bbc.com/news/articles/c5ylvgq9q71o |access-date=1. 9. 2026 |website=BBC}}&lt;/ref&gt; Nepalska Uprava za smanjenje rizika od katastrofa saopćila je da je poplavama direktno pogođeno oko 1,6 miliona stanovnika.&lt;ref name=&quot;kpost16m&quot;&gt;{{cite news |title=1.6 million affected by Bhotekoshi floods, says government report |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/01/1-6-million-affected-by-bhotekoshi-floods-says-government-report |work=The Kathmandu Post |date=2. 9. 2026 |access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Na području Tibeta zabilježena je smrt 31 osobe, a 531 se vodi kao nestala, uključujući 261 stranog državljanina iz 23 zemlje, među kojima su 104 državljanina Nepala.&lt;ref name=&quot;bbc10&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=31. 8. 2026 |title=104 Nepalis among 261 foreign nationals missing in Tibet |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/30/104-nepalis-among-261-foreign-nationals-missing-in-tibet |access-date=31. 8. 2026 |website=Kathmandu Post}}&lt;/ref&gt;

Među nestalima se nalazi i više od 900 radnika zaposlenih na gradilištima [[hidroelektrana]], pri čemu se strahuje da je oko 500 njih ostalo zarobljeno u podzemnim tunelima.&lt;ref name=&quot;ap8&quot;&gt;{{cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Saaliq |first2=Sheikh |date=1. 9. 2026 |title=Mass burials in Nepal as death toll from flash floods exceeds 1,000 |url=https://apnews.com/article/nepal-flash-floods-death-toll-tibet-china-835459b2978adcd2b3bcf6e0595aee6c |access-date=2. 9. 2026 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; Samo u okviru hidroenergetskog projekta Upper Trishuli 1 prijavljen je nestanak najmanje 576 radnika, od kojih je oko 300 zatrpano u glavnom dovodnom tunelu.&lt;ref name=&quot;ap0&quot;&gt;{{cite web |last1=Kafle |first1=Shristi |last2=Wu |first2=Huizhong |date=31. 8. 2026 |title=Hundreds feared stuck in hydropower tunnels as flood deaths surpass 950 in Nepal and Tibet |url=https://apnews.com/article/nepal-tibet-china-flash-floods-744fe6e15ae7751e15efcd6dff70170c |access-date=1. 9. 2026 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;

== Materijalna šteta ==
[[Datoteka:Nepal flood 2026 before after.webp|thumb|Satelitski snimci područja prije i poslije poplava, koji prikazuju razmjere uništenja i promjenu toka rijeke Trishuli]]
=== Nepal ===
Bujični val nanio je teška oštećenja stambenim naseljima i saobraćajnoj infrastrukturi.&lt;ref name=&quot;RU26a&quot;&gt;{{cite web |last=Sharma |first=Gopal |date=26. 8. 2026 |title=Nepal flash flood kills eight; damages roads, power projects |url=https://www.reuters.com/business/environment/nepal-flash-flood-washes-away-villages-project-sites-near-tibet-border-2026-08-26/ |website=Reuters |access-date=26. 8. 2026}}&lt;/ref&gt; Potpuno je srušeno oko 8.317 kuća, 48 objekata javnih institucija i sedam zdravstvenih ustanova.&lt;ref&gt;{{cite web |date=3. 9. 2026 |title=Nepal weighing options to relocate Bhotekoshi flood survivors |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/nepal-weighing-options-to-relocate-bhotekoshi-flood-survivors |website=The Kathmandu Post |access-date=3. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Preliminarna procjena Vlade Nepala navodi štetu od približno 387,54 milijarde nepalskih rupija.&lt;ref name=&quot;RepublicaLosses&quot;&gt;{{cite web |date=4. 9. 2026 |title=NDRRMA estimates loss of approximately Rs 400 billion in Bhotekoshi floods |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/ndrrma-estimates-loss-of-approximately-rs-400-billion-in-bhotekoshi-floods-67-74.html |access-date=5. 9. 2026 |website=Republica}}&lt;/ref&gt; Uništeno je ili oštećeno 68 [[viseći most|visećih mostova]], 33 mosta za motorni saobraćaj i 55&amp;nbsp;km puteva, pri čemu su 33 viseća mosta procijenjena kao potpuno nepopravljiva.&lt;ref name=&quot;kpost1287&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |date=4. 9. 2026 |title=53 suspension bridges damaged from Timure to Muglin, repairs underway on 20 |url=https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/53-suspension-bridges-damaged-from-timure-to-muglin-repairs-underway-on-20-32-78.html |access-date=5. 9. 2026 |website=Republica}}&lt;/ref&gt;

Oštećeno je ukupno 13 hidroelektrana i distributivnih postrojenja (među kojima su Rasuwagadhi, Chilime, Trishuli 3A i Devighat), čime je s elektroenergetske mreže ispao kapacitet od oko 431 [[megavat]]a.&lt;ref name=&quot;DevBhattarai&quot;&gt;{{cite web |last=Dev Bhattarai |first=Kamal |date=27. 8. 2026 |title=The aftermath of Nepal's deadly flash flood |url=https://annapurna-express.prixa.net/story/66702/ |access-date=27. 8. 2026 |website=The Annapurna Express}}&lt;/ref&gt;

=== Kina ===
Na kineskoj strani granice prekinute su putne komunikacije, telekomunikacijske veze i napajanje električnom energijom u zoni graničnog prijelaza Gyirong Port.&lt;ref name=&quot;Xinhua1&quot;&gt;{{cite news |date=26. 8. 2026 |title=西藏多方力量赶赴吉隆口岸救援 |url=https://www.xinhuanet.com/20260826/9b9c3faea12240b288dca79dcacf09c8/c.html |access-date=26. 8. 2026 |agency=[[Xinhua]]}}&lt;/ref&gt; U potpunosti je uništeno 27 objekata,&lt;ref&gt;{{cite web |date=2. 9. 2026 |title=China Focus: Ice-rock avalanche in Nepal triggers deadly mudslide in China's Xizang |url=https://english.news.cn/20260830/186c6555488841f6b0b16d46c2611ca8/c.html |website=Xinhua |access-date=2. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; dok je oko 80 teretnih vozila i 170 kontejnera ostalo blokirano u gradu Gyirong zbog prekida saobraćajnice prema graničnoj liniji.&lt;ref&gt;{{cite web |date=28. 8. 2026 |title=Eighty container drivers stranded in Kerung plead for repatriation |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/28/eighty-container-drivers-stranded-in-kerung-plead-for-repatriation |website=The Kathmandu Post |access-date=28. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reakcije i sanacija ==
=== Nepal ===
[[Vlada Nepala]] angažirala je [[Nepalska armija|Nepalsku armiju]], Oružanu policijsku silu i policijske snage, uz podršku zrakoplovstva i sanitetskih timova u operacijama traganja, spašavanja i zbrinjavanja stanovništva.&lt;ref name=&quot;Onlinekhabar&quot;&gt;{{cite web |date=26. 8. 2026 |title=Flood leaves parts of Rasuwa and Nuwakot cut off |url=https://english.onlinekhabar.com/flood-rasuwa-and-nuwakot.html |access-date=26. 8. 2026 |website=OnlineKhabar}}&lt;/ref&gt; Na terenu je raspoređeno više od 21.000 pripadnika snaga sigurnosti.&lt;ref name=&quot;kpost1287&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;kpost16m&quot; /&gt; [[Vlada Nepala|Vijeće ministara]] proglasilo je pogođene distrikte zonom elementarne nepogode na period od tri mjeseca.&lt;ref name=&quot;HimalayanZones&quot;&gt;{{cite web |date=26. 8. 2026 |title=Cabinet declares flood-hit areas disaster zones for three months |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/cabinet-declares-flood-hit-areas-disaster-zones-for-three-months |access-date=27. 8. 2026 |website=The Himalayan Times}}&lt;/ref&gt; Premijer [[Balen Shah]] posjetio je krizna područja 27. augusta,&lt;ref&gt;{{cite web |date=27. 8. 2026 |title=Balendra Shah heads to flood-hit Nuwakot to assess damage |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/27/balendra-shah-heads-to-flood-hit-nuwakot-for-on-site-assessment |access-date=27. 8. 2026 |website=The Kathmandu Post}}&lt;/ref&gt; a putem namjenskog kriznog fonda do 3. septembra prikupljeno je više od 7,77 milijardi rupija pomoći.&lt;ref&gt;{{cite news |title=School students cut snack money to help Bhotekoshi flood victims |url=https://kathmandupost.com/national/2026/09/03/school-students-cut-snack-money-to-help-bhotekoshi-flood-victims |work=The Kathmandu Post |date=3. 9. 2026 |access-date=3. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Do 4. septembra evakuirano je i spašeno više od 13.000 osoba.&lt;ref name=&quot;kpost1287&quot; /&gt; Zbog nedostatka rashladnih kapaciteta za čuvanje tijela u lokalnim bolnicama, vlasti su organizirale privremeni ukop neidentificiranih žrtava uz uzimanje uzoraka za kasniju [[DNK]] analizu.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Chaulagain |first=Pusparaj |date=29. 8. 2026 |title=Why is the govt temporarily burying unidentified bodies recovered from Rasuwa floods? |url=https://english.onlinekhabar.com/govt-temporary-burying-bodies.html |access-date=29. 8. 2026 |website=OnlineKhabar}}&lt;/ref&gt;

=== Kina ===
Kineske spasilačke službe sanirale su posljedice razaranja u zoni prijelaza Gyirong Port.&lt;ref&gt;{{cite news |agency=Reuters |date=29. 8. 2026 |title=Chinese rescuers find 'nothing but ruins' at border crossing as Nepal seeks help to ID and store the dead |url=https://www.theguardian.com/world/2026/aug/29/nepal-tibet-chinese-rescue-team-finds-nothing-but-ruins-after-reaching-border-crossing-hit-by-deadly-flood |access-date=29. 8. 2026 |work=[[The Guardian]]}}&lt;/ref&gt; Zbog opasnosti od novih odrona, vlasti su 31. augusta privremeno zatvorile i granični prijelaz Tatopani, čime je planinski prijelaz Korala u distriktu [[Mustang (distrikt)|Mustang]] ostao jedini operativni kopneni pravac na [[Granica Kine i Nepala|granici Nepala i Kine]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=31. 8. 2026 |title=China closes Tatopani border point citing landslides risk |url=https://kathmandupost.com/national/2026/08/31/china-closes-tatopani-border-point-citing-landslides-risk |website=The Kathmandu Post |access-date=31. 8. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{reflist}}

== Vanjski linkovi ==
{{Commonscat|2026 Nepal and Tibet floods}}

[[Kategorija:2026.]]
[[Kategorija:Poplave]]
[[Kategorija:Prirodne katastrofe u Nepalu]]
[[Kategorija:Prirodne katastrofe u Kini]]</text>
      <sha1>fxvxycz7hrnn7ue5gbvq4ihr3uzzmst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536872</id>
    <revision>
      <id>3925795</id>
      <parentid>3924184</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5627" sha1="d90l2p1q3vjsdtqatrbh42pjrf7q3gv" xml:space="preserve">'''Reprezentativna lista nematerijalne kulturne baštine čovječanstva''' jest jedna od lista [[UNESCO]]-ve Konvencije o zaštiti nematerijalne kulturne baštine iz 2003. godine. Listu uspostavlja i održava Međuvladin komitet za zaštitu nematerijalne kulturne baštine s ciljem povećanja vidljivosti nematerijalne kulturne baštine, podizanja svijesti o njenom značaju i podsticanja dijaloga koji poštuje kulturnu raznolikost.&lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/convention „Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage“], UNESCO Intangible Cultural Heritage, član 16, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Na listu se upisuju prakse, znanja, vještine, izrazi i drugi oblici nematerijalne kulturne baštine koje države potpisnice Konvencije kandidiraju UNESCO-u. Prema UNESCO-u, elementi na Reprezentativnoj listi trebaju doprinositi predstavljanju raznolikosti nematerijalne kulturne baštine i podizanju svijesti o njenom značaju.&lt;ref name=&quot;ich.unesco.org&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/purpose-of-the-lists-00807 „Purpose of the Lists of Intangible Cultural Heritage and of the Register of Good Safeguarding Practices“], UNESCO Intangible Cultural Heritage, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== UNESCO-ove liste nematerijalne kulturne baštine ==
Konvencija o zaštiti nematerijalne kulturne baštine predviđa nekoliko međunarodnih mehanizama za evidentiranje i zaštitu nematerijalne baštine. Najvažniji su:

* '''Reprezentativna lista nematerijalne kulturne baštine čovječanstva''' – obuhvata elemente koji predstavljaju raznolikost nematerijalne kulturne baštine i doprinose podizanju svijesti o njenom značaju;
* '''Lista nematerijalne kulturne baštine kojoj je potrebna hitna zaštita''' – obuhvata elemente čiji opstanak zahtijeva hitne mjere zaštite;
* '''Registar dobrih praksi zaštite''' – obuhvata programe, projekte i aktivnosti koji predstavljaju uspješne primjere zaštite nematerijalne kulturne baštine.&lt;ref name=&quot;ich.unesco.org&quot;/&gt;

Za razliku od [[UNESCO-va svjetska baština|Liste svjetske baštine]], koja se odnosi prvenstveno na kulturna i prirodna dobra poput građevina, historijskih lokaliteta i prirodnih područja, nematerijalna kulturna baština obuhvata žive tradicije, običaje, izvođačke umjetnosti, usmene tradicije, znanja i vještine koje zajednice prenose između generacija.&lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/convention „Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage“], UNESCO Intangible Cultural Heritage, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Postupak upisa ==
Države potpisnice Konvencije mogu UNESCO-u podnijeti nominacije elemenata nematerijalne kulturne baštine. Nominacije razmatra Međuvladin komitet za zaštitu nematerijalne kulturne baštine, koji se sastaje jednom godišnje i odlučuje o upisu na liste Konvencije.&lt;ref name=&quot;ich.unesco.org&quot;/&gt;

Pri nominaciji se, između ostalog, razmatra učešće zajednica koje određenu tradiciju prakticiraju, mjere predviđene za njeno očuvanje i činjenica da je element već evidentiran u odgovarajućem nacionalnom inventaru nematerijalne kulturne baštine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ich.unesco.org/en/convention?utm_source=chatgpt.com|title=Text of the Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage - UNESCO Intangible Cultural Heritage|website=ich.unesco.org|language=en|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bosna i Hercegovina ==
[[Bosna i Hercegovina]] ratificirala je UNESCO-vu Konvenciju o zaštiti nematerijalne kulturne baštine 23. februara 2009. godine.&lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/state/bosnia-and-herzegovina-BA „Bosnia and Herzegovina“], UNESCO Intangible Cultural Heritage, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

=== Sevdalinka ===
[[Sevdalinka]], tradicionalna gradska narodna pjesma Bosne i Hercegovine, upisana je 2024. godine na Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva. Nominacija Bosne i Hercegovine nosila je broj '''01872'''.&lt;ref&gt;[https://ich.unesco.org/en/RL/sevdalinka-traditional-urban-folk-song-01872 „Sevdalinka, traditional urban folk song“], UNESCO Intangible Cultural Heritage, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Odluka o upisu donesena je na 19. zasjedanju Međuvladinog komiteta za zaštitu nematerijalne kulturne baštine, održanom u [[Asunción]]u u [[Paragvaj]]u u decembru 2024. godine. Odlukom '''19.COM 7.b.24''' Komitet je odlučio upisati „Sevdalinka, traditional urban folk song“ na Reprezentativnu listu.&lt;ref name=&quot;Intergovernmental Committee 2026&quot;&gt;[https://ich.unesco.org/en/Decisions/19.COM/7.b.24 „Decision of the Intergovernmental Committee: 19.COM 7.b.24“], UNESCO Intangible Cultural Heritage, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

UNESCO sevdalinku opisuje kao oblik tradicionalnog gradskog pjevanja koji se prakticira u Bosni i Hercegovini. U obrazloženju nominacije navodi se da se razvila kroz dugotrajan proces kulturnog prožimanja u kojem se usmena poezija južnoslavenskog stanovništva susretala s muzičkim utjecajima [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]].&lt;ref name=&quot;Intergovernmental Committee 2026&quot;/&gt;

U nominacijskom dosjeu navedene su i mjere za očuvanje sevdalinke, među kojima su prenošenje tradicije kroz festivale, koncerte i takmičenja, podrška zajednicama izvođača te obrazovanje, istraživanje i dokumentovanje ove muzičke tradicije.&lt;ref name=&quot;Intergovernmental Committee 2026&quot;/&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Nematerijalna kulturna baština]]
* [[UNESCO]]
* [[Svjetska baština]]
* [[Kulturna baština Bosne i Hercegovine]]
* [[Narodna muzika]]

== Reference ==
{{Reference}}</text>
      <sha1>d90l2p1q3vjsdtqatrbh42pjrf7q3gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Muhamed Mujkanović</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536873</id>
    <revision>
      <id>3925762</id>
      <parentid>3924518</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3791" sha1="jvei9wudw3pm101ra3fjflojndjikmr" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Muhamed Mujkanović''' (Tuzla, 10. januar 1941 – Tuzla, 9. januar 2015) bio je bosanskohercegovački pjevač, interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]] i kompozitor narodne muzike. Tokom karijere duge više od pet decenija snimio je oko 300 arhivskih snimaka narodne muzike, više desetina gramofonskih i kasetnih izdanja te napisao približno 40 vlastitih kompozicija.&lt;ref&gt;[https://www.klix.ba/magazin/kultura/preminuo-muhamed-mujkanovic-legendarni-interpretator-sevdalinke-iz-tuzle/150110015 „Preminuo Muhamed Mujkanović, legendarni interpretator sevdalinke iz Tuzle“], Klix.ba, 10. januar 2015, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Mujkanović je rođen 10. januara 1941. godine u [[Tuzla|Tuzli]]. Prve javne nastupe imao je još kao učenik, a početkom 1960-ih počeo se intenzivnije baviti muzikom. Na prvom takmičenju pjevača amatera Tuzle 1962. godine osvojio je drugu nagradu.&lt;ref&gt;[https://rtvtk.ba/muhamed-mujkanovic-deset-godina-od-odlaska-legendarnog-glasa-tuzle/ „Muhamed Mujkanović: Deset godina od odlaska legendarnog glasa Tuzle“], RTV Tuzlanskog kantona, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Istovremeno s muzičkom karijerom radio je kao hemijski tehničar u tuzlanskoj [[Solana Tuzla|Solani]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/preminuo-muhamed-mujkanovic-legendarni-interpretator-sevdalinke-iz-tuzle/150110015|title=Preminuo Muhamed Mujkanović, legendarni interpretator sevdalinke iz Tuzle|date=10. 1. 2015|website=Klix.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Muzička karijera ==
Tokom karijere Mujkanović se posebno istakao kao interpretator tradicionalne bosanskohercegovačke sevdalinke, ali je izvodio i komponovao novokomponovane narodne pjesme.

Nastupao je na brojnim festivalima narodne muzike, uključujući festival [[Ilidža (festival)|Ilidža]]. Njegova pjesma „Emina“ bila je pobjednička pjesma festivala Ilidža 1983. godine.&lt;ref&gt;[https://sevdah.tv/muhamed-mujkanovic-2/ „Muhamed Mujkanović – Prvi glas Bosne“], Sevdah TV, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Među njegovim poznatijim festivalskim nastupima nalaze se „Proklet da je život cijeli“, „Reci zbogom“, „Hej, svirači“, „Emina“, „Moj sevdahu, jade pregolemi“, „Prelijepa Bosna“ i „Sarajevska Baščaršija“.

Prema podacima objavljenim nakon njegove smrti, Mujkanović je tokom karijere snimio oko 300 arhivskih snimaka narodne muzike, 30 singlica, 30 audio kaseta i 20 videokaseta, a autor je približno 40 vlastitih kompozicija.&lt;ref name=&quot;klix.ba&quot;&gt;[https://www.klix.ba/magazin/kultura/preminuo-muhamed-mujkanovic-legendarni-interpretator-sevdalinke-iz-tuzle/150110015 „Preminuo Muhamed Mujkanović, legendarni interpretator sevdalinke iz Tuzle“], Klix.ba, 10. januar 2015.&lt;/ref&gt;

Godine 2010. koncertom u Bosanskom kulturnom centru u Tuzli obilježio je 50 godina umjetničkog rada.&lt;ref name=&quot;Imamović 2015&quot;&gt;[https://www.klix.ba/vijesti/bih/imamovic-mujkanovic-je-bio-veliki-tuzlak-postovan-voljen-i-moralno-cist-kao-suza/150113078 „Imamović: Mujkanović je bio veliki Tuzlak, poštovan, voljen i moralno čist kao suza“], Klix.ba, 13. januar 2015.&lt;/ref&gt;

== Smrt ==
Muhamed Mujkanović preminuo je 9. januara 2015. godine u [[Univerzitetski klinički centar Tuzla|Univerzitetskom kliničkom centru Tuzla]], nakon moždanog udara, dan prije svog 74. rođendana.&lt;ref name=&quot;klix.ba&quot;/&gt;

Komemoracija je održana u Bosanskom kulturnom centru u Tuzli, uz prisustvo porodice, kolega, prijatelja i predstavnika grada.&lt;ref name=&quot;Imamović 2015&quot;/&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Himzo Polovina]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Safet Isović]]
* [[Nedžad Salković]]

== Reference ==
{{Reference}}</text>
      <sha1>jvei9wudw3pm101ra3fjflojndjikmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926493</id>
      <parentid>3925762</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T22:23:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nerko65</username>
        <id>55647</id>
      </contributor>
      <comment>+ 5 kategorija (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a)</comment>
      <origin>3926493</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3934" sha1="11uiogbix9uca88etigro2o6hnp0n03" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Muhamed Mujkanović''' (Tuzla, 10. januar 1941 – Tuzla, 9. januar 2015) bio je bosanskohercegovački pjevač, interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]] i kompozitor narodne muzike. Tokom karijere duge više od pet decenija snimio je oko 300 arhivskih snimaka narodne muzike, više desetina gramofonskih i kasetnih izdanja te napisao približno 40 vlastitih kompozicija.&lt;ref&gt;[https://www.klix.ba/magazin/kultura/preminuo-muhamed-mujkanovic-legendarni-interpretator-sevdalinke-iz-tuzle/150110015 „Preminuo Muhamed Mujkanović, legendarni interpretator sevdalinke iz Tuzle“], Klix.ba, 10. januar 2015, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Mujkanović je rođen 10. januara 1941. godine u [[Tuzla|Tuzli]]. Prve javne nastupe imao je još kao učenik, a početkom 1960-ih počeo se intenzivnije baviti muzikom. Na prvom takmičenju pjevača amatera Tuzle 1962. godine osvojio je drugu nagradu.&lt;ref&gt;[https://rtvtk.ba/muhamed-mujkanovic-deset-godina-od-odlaska-legendarnog-glasa-tuzle/ „Muhamed Mujkanović: Deset godina od odlaska legendarnog glasa Tuzle“], RTV Tuzlanskog kantona, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Istovremeno s muzičkom karijerom radio je kao hemijski tehničar u tuzlanskoj [[Solana Tuzla|Solani]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/preminuo-muhamed-mujkanovic-legendarni-interpretator-sevdalinke-iz-tuzle/150110015|title=Preminuo Muhamed Mujkanović, legendarni interpretator sevdalinke iz Tuzle|date=10. 1. 2015|website=Klix.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Muzička karijera ==
Tokom karijere Mujkanović se posebno istakao kao interpretator tradicionalne bosanskohercegovačke sevdalinke, ali je izvodio i komponovao novokomponovane narodne pjesme.

Nastupao je na brojnim festivalima narodne muzike, uključujući festival [[Ilidža (festival)|Ilidža]]. Njegova pjesma „Emina“ bila je pobjednička pjesma festivala Ilidža 1983. godine.&lt;ref&gt;[https://sevdah.tv/muhamed-mujkanovic-2/ „Muhamed Mujkanović – Prvi glas Bosne“], Sevdah TV, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Među njegovim poznatijim festivalskim nastupima nalaze se „Proklet da je život cijeli“, „Reci zbogom“, „Hej, svirači“, „Emina“, „Moj sevdahu, jade pregolemi“, „Prelijepa Bosna“ i „Sarajevska Baščaršija“.

Prema podacima objavljenim nakon njegove smrti, Mujkanović je tokom karijere snimio oko 300 arhivskih snimaka narodne muzike, 30 singlica, 30 audio kaseta i 20 videokaseta, a autor je približno 40 vlastitih kompozicija.&lt;ref name=&quot;klix.ba&quot;&gt;[https://www.klix.ba/magazin/kultura/preminuo-muhamed-mujkanovic-legendarni-interpretator-sevdalinke-iz-tuzle/150110015 „Preminuo Muhamed Mujkanović, legendarni interpretator sevdalinke iz Tuzle“], Klix.ba, 10. januar 2015.&lt;/ref&gt;

Godine 2010. koncertom u Bosanskom kulturnom centru u Tuzli obilježio je 50 godina umjetničkog rada.&lt;ref name=&quot;Imamović 2015&quot;&gt;[https://www.klix.ba/vijesti/bih/imamovic-mujkanovic-je-bio-veliki-tuzlak-postovan-voljen-i-moralno-cist-kao-suza/150113078 „Imamović: Mujkanović je bio veliki Tuzlak, poštovan, voljen i moralno čist kao suza“], Klix.ba, 13. januar 2015.&lt;/ref&gt;

== Smrt ==
Muhamed Mujkanović preminuo je 9. januara 2015. godine u [[Univerzitetski klinički centar Tuzla|Univerzitetskom kliničkom centru Tuzla]], nakon moždanog udara, dan prije svog 74. rođendana.&lt;ref name=&quot;klix.ba&quot;/&gt;

Komemoracija je održana u Bosanskom kulturnom centru u Tuzli, uz prisustvo porodice, kolega, prijatelja i predstavnika grada.&lt;ref name=&quot;Imamović 2015&quot;/&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Himzo Polovina]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Safet Isović]]
* [[Nedžad Salković]]

== Reference ==
{{Reference}}

[[Kategorija:Rođeni 1941.]]
[[Kategorija:Umrli 2015.]]
[[Kategorija:Biografije, Tuzla]]
[[Kategorija:Sevdalije]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]]</text>
      <sha1>11uiogbix9uca88etigro2o6hnp0n03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nedeljko Bilkić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536874</id>
    <revision>
      <id>3925763</id>
      <parentid>3924517</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5463" sha1="q4kx2eb7x9mwpz3lzgxk046k722f4eo" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Nedeljko Bilkić''' (Bugojno, 3. mart 1941) pjevač je i kompozitor narodne muzike, posebno poznat kao interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Karijeru je započeo početkom 1960-ih, a tokom više decenija djelovanja ostvario je veliki broj radijskih i diskografskih snimaka te nastupao na festivalima narodne muzike širom bivše Jugoslavije.&lt;ref&gt;[https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html „Dušica i Nedeljko Bilkić“], Radio Beograd 2, RTS, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Nedeljko Bilkić rođen je 3. marta 1941. godine u [[Bugojno|Bugojnu]]. Odrastao je uz narodnu muziku, a nakon završetka srednje tehničke škole u [[Kragujevac|Kragujevcu]] otišao je u [[Beograd]], gdje je studirao mašinstvo.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;&gt;[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/nedeljko-bilkic-3/ „Nedeljko Bilkić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Po dolasku u Beograd položio je audiciju za [[Radio Beograd]] i počeo nastupati kao radijski pjevač. Tokom razvoja vokalne tehnike pohađao je časove pjevanja i solfeđa kod operne pjevačice Anite Mezetove.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

RTS navodi da su Nedeljko i njegova supruga, pjevačica Dušica Bilkić, prošli školu radijskog pjevanja i sarađivali s vodećim kompozitorima i orkestrima Radio Beograda. Nedeljko se tokom karijere posebno profilisao kao interpretator sevdalinke.&lt;ref name=&quot;„Dušica i Nedeljko Bilkić&quot;&gt;[https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html „Dušica i Nedeljko Bilkić“], Radio Beograd 2, RTS, 20. august 2025.&lt;/ref&gt;

== Karijera ==
Jedan od važnijih trenutaka Bilkićeve karijere bio je nastup na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1965. godine, gdje je izveo pjesmu „Ne pitaj me stara majko“ i osvojio prvo mjesto.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Tokom narednih godina redovno je učestvovao na festivalima narodne muzike. Prema dostupnim biografskim podacima, ostvario je više pobjeda na Festivalu Ilidža i na Beogradskom saboru.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Godine 1968. dobio je „Zlatni mikrofon“ Radio Beograda.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Među pjesmama s kojima je ostao posebno prepoznatljiv nalaze se „Ne pitaj me stara majko“, „Tebi, majko, misli lete“, „Krčma u planini“, „Ilidžanko, Bosanko“, „Most do moga zavičaja“ i brojne tradicionalne sevdalinke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/nedeljko-bilkic-3/?utm_source=chatgpt.com|title=Nedeljko Bilkić}}&lt;/ref&gt;

Pjesmu „Krčma u planini“ Bilkić je komponovao krajem 1960-ih, dok je tekst napisao operni pjevač Miroslav Čonkić, a aranžman Radojka Živković.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Tokom karijere sarađivao je s brojnim orkestrima i kompozitorima, a veliki broj njegovih interpretacija sačuvan je u arhivi Radio Beograda.&lt;ref name=&quot;rts.rs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html|title=Od zlata jabuka: Dušica i Nedeljko Bilkić|website=РТС|language=sr|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Diskografija ==
Bilkić je tokom karijere objavio veliki broj singlova, EP ploča i albuma za izdavačke kuće među kojima je bio [[PGP RTB]], odnosno kasnije [[PGP RTS]].&lt;ref name=&quot;rts.rs&quot;/&gt;

Među njegovim izdanjima su:

* ''Tebi majko misli lete'' (1962)
* ''Ide Jovo potokom'' (1964)
* ''Ljiljana'' (1965)
* ''Pjesma Bugojnu'' (1965)
* ''Veseli se srce moje'' (1968)
* ''Ilidžanko, Bosanko'' (1969)
* ''Odmori se, majko'' (1978)
* ''Narodni melos Bosne i Hercegovine'' (1980)
* ''Most do moga zavičaja'' (1985)

Godine 2023. [[PGP RTS]] objavio je trostruku kompilaciju ''Zapisano u vremenu'', koja sadrži 60 Bilkićevih snimaka iz različitih perioda njegove karijere.&lt;ref&gt;[https://www.qobuz.com/gb-en/album/zapisano-u-vremenu-nedeljko-bilkic/vgeair42nc0yb „Zapisano u vremenu – Nedeljko Bilkić“], Qobuz / PGP RTS, 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Kasniji nastupi ==
Bilkić je nastavio povremeno nastupati i u poznim godinama. Radio-televizija Srbije emitovala je 2024. emisiju posvećenu njegovoj karijeri, a iste godine pojavio se kao gost emisije ''Veselo veče'', gdje je predstavljen kao jedno od poznatih imena narodne muzike.&lt;ref&gt;[https://www.rts.rs/lat/tv/rts-kolo/5428911/pesmom-da-ti-kazem-nedeljko-bilkic.html „Pesmom da ti kažem: Nedeljko Bilkić“], RTS, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rts.rs/lat/tv/rts1/5356074/veselo-vece.html „Veselo veče“], RTS, 3. februar 2024.&lt;/ref&gt;

Godine 2025. nastupio je u revijalnoj večeri 61. Festivala narodne muzike Ilidža, zajedno s nizom poznatih izvođača narodne muzike.&lt;ref&gt;[https://www.bhrt.ba/najavljen-61-festival-narodne-muzike-ilid%C5%BEa-2025-bi%C4%87e-odr%C5%BEan-25-i-26-avgusta „Najavljen 61. Festival narodne muzike Ilidža 2025“], BHRT, 2025.&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
U braku je s pjevačicom [[Dušica Bilkić|Dušicom Bilkić]], s kojom je povremeno nastupao i snimao kao duet. Njihovu prvu zajedničku ploču snimili su 1969. godine.&lt;ref name=&quot;„Dušica i Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Safet Isović]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Nedžad Salković]]
* [[Himzo Polovina]]
* [[Festival narodne muzike Ilidža]]

== Reference ==
{{Reference}}</text>
      <sha1>q4kx2eb7x9mwpz3lzgxk046k722f4eo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926495</id>
      <parentid>3925763</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T22:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nerko65</username>
        <id>55647</id>
      </contributor>
      <comment>+[[Kategorija:Rođeni 1941.]]; +[[Kategorija:Biografije, Bugojno]]; +[[Kategorija:Sevdalije]]; +[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a)</comment>
      <origin>3926495</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5581" sha1="7t82lh6mf62w54t3gaam6tyw8aalypd" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Nedeljko Bilkić''' (Bugojno, 3. mart 1941) pjevač je i kompozitor narodne muzike, posebno poznat kao interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Karijeru je započeo početkom 1960-ih, a tokom više decenija djelovanja ostvario je veliki broj radijskih i diskografskih snimaka te nastupao na festivalima narodne muzike širom bivše Jugoslavije.&lt;ref&gt;[https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html „Dušica i Nedeljko Bilkić“], Radio Beograd 2, RTS, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Nedeljko Bilkić rođen je 3. marta 1941. godine u [[Bugojno|Bugojnu]]. Odrastao je uz narodnu muziku, a nakon završetka srednje tehničke škole u [[Kragujevac|Kragujevcu]] otišao je u [[Beograd]], gdje je studirao mašinstvo.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;&gt;[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/nedeljko-bilkic-3/ „Nedeljko Bilkić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Po dolasku u Beograd položio je audiciju za [[Radio Beograd]] i počeo nastupati kao radijski pjevač. Tokom razvoja vokalne tehnike pohađao je časove pjevanja i solfeđa kod operne pjevačice Anite Mezetove.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

RTS navodi da su Nedeljko i njegova supruga, pjevačica Dušica Bilkić, prošli školu radijskog pjevanja i sarađivali s vodećim kompozitorima i orkestrima Radio Beograda. Nedeljko se tokom karijere posebno profilisao kao interpretator sevdalinke.&lt;ref name=&quot;„Dušica i Nedeljko Bilkić&quot;&gt;[https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html „Dušica i Nedeljko Bilkić“], Radio Beograd 2, RTS, 20. august 2025.&lt;/ref&gt;

== Karijera ==
Jedan od važnijih trenutaka Bilkićeve karijere bio je nastup na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1965. godine, gdje je izveo pjesmu „Ne pitaj me stara majko“ i osvojio prvo mjesto.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Tokom narednih godina redovno je učestvovao na festivalima narodne muzike. Prema dostupnim biografskim podacima, ostvario je više pobjeda na Festivalu Ilidža i na Beogradskom saboru.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Godine 1968. dobio je „Zlatni mikrofon“ Radio Beograda.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Među pjesmama s kojima je ostao posebno prepoznatljiv nalaze se „Ne pitaj me stara majko“, „Tebi, majko, misli lete“, „Krčma u planini“, „Ilidžanko, Bosanko“, „Most do moga zavičaja“ i brojne tradicionalne sevdalinke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/nedeljko-bilkic-3/?utm_source=chatgpt.com|title=Nedeljko Bilkić}}&lt;/ref&gt;

Pjesmu „Krčma u planini“ Bilkić je komponovao krajem 1960-ih, dok je tekst napisao operni pjevač Miroslav Čonkić, a aranžman Radojka Živković.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Tokom karijere sarađivao je s brojnim orkestrima i kompozitorima, a veliki broj njegovih interpretacija sačuvan je u arhivi Radio Beograda.&lt;ref name=&quot;rts.rs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html|title=Od zlata jabuka: Dušica i Nedeljko Bilkić|website=РТС|language=sr|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Diskografija ==
Bilkić je tokom karijere objavio veliki broj singlova, EP ploča i albuma za izdavačke kuće među kojima je bio [[PGP RTB]], odnosno kasnije [[PGP RTS]].&lt;ref name=&quot;rts.rs&quot;/&gt;

Među njegovim izdanjima su:

* ''Tebi majko misli lete'' (1962)
* ''Ide Jovo potokom'' (1964)
* ''Ljiljana'' (1965)
* ''Pjesma Bugojnu'' (1965)
* ''Veseli se srce moje'' (1968)
* ''Ilidžanko, Bosanko'' (1969)
* ''Odmori se, majko'' (1978)
* ''Narodni melos Bosne i Hercegovine'' (1980)
* ''Most do moga zavičaja'' (1985)

Godine 2023. [[PGP RTS]] objavio je trostruku kompilaciju ''Zapisano u vremenu'', koja sadrži 60 Bilkićevih snimaka iz različitih perioda njegove karijere.&lt;ref&gt;[https://www.qobuz.com/gb-en/album/zapisano-u-vremenu-nedeljko-bilkic/vgeair42nc0yb „Zapisano u vremenu – Nedeljko Bilkić“], Qobuz / PGP RTS, 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Kasniji nastupi ==
Bilkić je nastavio povremeno nastupati i u poznim godinama. Radio-televizija Srbije emitovala je 2024. emisiju posvećenu njegovoj karijeri, a iste godine pojavio se kao gost emisije ''Veselo veče'', gdje je predstavljen kao jedno od poznatih imena narodne muzike.&lt;ref&gt;[https://www.rts.rs/lat/tv/rts-kolo/5428911/pesmom-da-ti-kazem-nedeljko-bilkic.html „Pesmom da ti kažem: Nedeljko Bilkić“], RTS, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rts.rs/lat/tv/rts1/5356074/veselo-vece.html „Veselo veče“], RTS, 3. februar 2024.&lt;/ref&gt;

Godine 2025. nastupio je u revijalnoj večeri 61. Festivala narodne muzike Ilidža, zajedno s nizom poznatih izvođača narodne muzike.&lt;ref&gt;[https://www.bhrt.ba/najavljen-61-festival-narodne-muzike-ilid%C5%BEa-2025-bi%C4%87e-odr%C5%BEan-25-i-26-avgusta „Najavljen 61. Festival narodne muzike Ilidža 2025“], BHRT, 2025.&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
U braku je s pjevačicom [[Dušica Bilkić|Dušicom Bilkić]], s kojom je povremeno nastupao i snimao kao duet. Njihovu prvu zajedničku ploču snimili su 1969. godine.&lt;ref name=&quot;„Dušica i Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Safet Isović]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Nedžad Salković]]
* [[Himzo Polovina]]
* [[Festival narodne muzike Ilidža]]

== Reference ==
{{Reference}}

[[Kategorija:Rođeni 1941.]]
[[Kategorija:Biografije, Bugojno]]
[[Kategorija:Sevdalije]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]]</text>
      <sha1>7t82lh6mf62w54t3gaam6tyw8aalypd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926553</id>
      <parentid>3926495</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T07:54:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>GoodBosnian</username>
        <id>170315</id>
      </contributor>
      <comment>Restruktuiranje naslova</comment>
      <origin>3926553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5589" sha1="ogd6uf4m8xzw3k0fzpqzktk6xwlv1gb" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Nedeljko Bilkić''' (Bugojno, 3. mart 1941) pjevač je i kompozitor narodne muzike, posebno poznat kao interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Karijeru je započeo početkom 1960-ih, a tokom više decenija djelovanja ostvario je veliki broj radijskih i diskografskih snimaka te nastupao na festivalima narodne muzike širom bivše Jugoslavije.&lt;ref&gt;[https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html „Dušica i Nedeljko Bilkić“], Radio Beograd 2, RTS, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Rani život ==
Nedeljko Bilkić rođen je 3. marta 1941. godine u [[Bugojno|Bugojnu]]. Odrastao je uz narodnu muziku, a nakon završetka srednje tehničke škole u [[Kragujevac|Kragujevcu]] otišao je u [[Beograd]], gdje je studirao mašinstvo.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;&gt;[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/nedeljko-bilkic-3/ „Nedeljko Bilkić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Po dolasku u Beograd položio je audiciju za [[Radio Beograd]] i počeo nastupati kao radijski pjevač. Tokom razvoja vokalne tehnike pohađao je časove pjevanja i solfeđa kod operne pjevačice Anite Mezetove.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

RTS navodi da su Nedeljko i njegova supruga, pjevačica Dušica Bilkić, prošli školu radijskog pjevanja i sarađivali s vodećim kompozitorima i orkestrima Radio Beograda. Nedeljko se tokom karijere posebno profilisao kao interpretator sevdalinke.&lt;ref name=&quot;„Dušica i Nedeljko Bilkić&quot;&gt;[https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html „Dušica i Nedeljko Bilkić“], Radio Beograd 2, RTS, 20. august 2025.&lt;/ref&gt;

== Karijera ==
Jedan od važnijih trenutaka Bilkićeve karijere bio je nastup na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1965. godine, gdje je izveo pjesmu „Ne pitaj me stara majko“ i osvojio prvo mjesto.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Tokom narednih godina redovno je učestvovao na festivalima narodne muzike. Prema dostupnim biografskim podacima, ostvario je više pobjeda na Festivalu Ilidža i na Beogradskom saboru.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Godine 1968. dobio je „Zlatni mikrofon“ Radio Beograda.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Među pjesmama s kojima je ostao posebno prepoznatljiv nalaze se „Ne pitaj me stara majko“, „Tebi, majko, misli lete“, „Krčma u planini“, „Ilidžanko, Bosanko“, „Most do moga zavičaja“ i brojne tradicionalne sevdalinke.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/nedeljko-bilkic-3/?utm_source=chatgpt.com|title=Nedeljko Bilkić}}&lt;/ref&gt;

Pjesmu „Krčma u planini“ Bilkić je komponovao krajem 1960-ih, dok je tekst napisao operni pjevač Miroslav Čonkić, a aranžman Radojka Živković.&lt;ref name=&quot;„Nedeljko Bilkić&quot;/&gt;

Tokom karijere sarađivao je s brojnim orkestrima i kompozitorima, a veliki broj njegovih interpretacija sačuvan je u arhivi Radio Beograda.&lt;ref name=&quot;rts.rs&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.rts.rs/lat/radio/radio-beograd-2/5762780/dusica-i-nedeljko-bilkic.html|title=Od zlata jabuka: Dušica i Nedeljko Bilkić|website=РТС|language=sr|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Kasniji nastupi ==
Bilkić je nastavio povremeno nastupati i u poznim godinama. Radio-televizija Srbije emitovala je 2024. emisiju posvećenu njegovoj karijeri, a iste godine pojavio se kao gost emisije ''Veselo veče'', gdje je predstavljen kao jedno od poznatih imena narodne muzike.&lt;ref&gt;[https://www.rts.rs/lat/tv/rts-kolo/5428911/pesmom-da-ti-kazem-nedeljko-bilkic.html „Pesmom da ti kažem: Nedeljko Bilkić“], RTS, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://rts.rs/lat/tv/rts1/5356074/veselo-vece.html „Veselo veče“], RTS, 3. februar 2024.&lt;/ref&gt;

Godine 2025. nastupio je u revijalnoj večeri 61. Festivala narodne muzike Ilidža, zajedno s nizom poznatih izvođača narodne muzike.&lt;ref&gt;[https://www.bhrt.ba/najavljen-61-festival-narodne-muzike-ilid%C5%BEa-2025-bi%C4%87e-odr%C5%BEan-25-i-26-avgusta „Najavljen 61. Festival narodne muzike Ilidža 2025“], BHRT, 2025.&lt;/ref&gt;

== Privatni život ==
U braku je s pjevačicom [[Dušica Bilkić|Dušicom Bilkić]], s kojom je povremeno nastupao i snimao kao duet. Njihovu prvu zajedničku ploču snimili su 1969. godine.&lt;ref name=&quot;„Dušica i Nedeljko Bilkić&quot; /&gt;

== Diskografija ==
Bilkić je tokom karijere objavio veliki broj singlova, EP ploča i albuma za izdavačke kuće među kojima je bio [[PGP RTB]], odnosno kasnije [[PGP RTS]].&lt;ref name=&quot;rts.rs&quot;/&gt;

Među njegovim izdanjima su:

* ''Tebi majko misli lete'' (1962)
* ''Ide Jovo potokom'' (1964)
* ''Ljiljana'' (1965)
* ''Pjesma Bugojnu'' (1965)
* ''Veseli se srce moje'' (1968)
* ''Ilidžanko, Bosanko'' (1969)
* ''Odmori se, majko'' (1978)
* ''Narodni melos Bosne i Hercegovine'' (1980)
* ''Most do moga zavičaja'' (1985)

Godine 2023. [[PGP RTS]] objavio je trostruku kompilaciju ''Zapisano u vremenu'', koja sadrži 60 Bilkićevih snimaka iz različitih perioda njegove karijere.&lt;ref&gt;[https://www.qobuz.com/gb-en/album/zapisano-u-vremenu-nedeljko-bilkic/vgeair42nc0yb „Zapisano u vremenu – Nedeljko Bilkić“], Qobuz / PGP RTS, 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Safet Isović]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Nedžad Salković]]
* [[Himzo Polovina]]
* [[Festival narodne muzike Ilidža]]

== Reference ==
{{Reference}}

[[Kategorija:Rođeni 1941.]]
[[Kategorija:Biografije, Bugojno]]
[[Kategorija:Sevdalije]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjevači]]</text>
      <sha1>ogd6uf4m8xzw3k0fzpqzktk6xwlv1gb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Safet Kafedžić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536875</id>
    <revision>
      <id>3926494</id>
      <parentid>3924516</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T22:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nerko65</username>
        <id>55647</id>
      </contributor>
      <comment>+ 5 kategorija (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a)</comment>
      <origin>3926494</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6715" sha1="gx5229qkdp9gej3wj2dty6nss9u11sb" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Dodaj infokutiju|}}


'''Safet Kafedžić''' (Sarajevo, 15. mart 1910 – Sarajevo, 7. februar 1983) bio je bosanskohercegovački pjesnik, dramski pisac, humorista i autor brojnih pjesama pisanih u duhu [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Njegove pjesme izvodili su neki od najpoznatijih interpretatora narodne muzike u Bosni i Hercegovini i bivšoj Jugoslaviji, među kojima su [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]], [[Nedžad Salković]], [[Nada Mamula]], [[Beba Selimović]], [[Hanka Paldum]] i [[Muhamed Mujkanović]].&lt;ref&gt;[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', Media centar Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Safet Kafedžić rođen je 15. marta 1910. godine u [[Sarajevo|Sarajevu]]. Poeziju je počeo pisati u mladosti, a djelovao je kao pjesnik, dramski pisac, esejista i humorista. Bio je povezan s Muslimanskim kulturno-prosvjetnim društvom [[Gajret]], u okviru kojeg je razvijao dio svog književnog i dramskog rada.&lt;ref&gt;[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Od 1943. godine izvođena su njegova dramska djela. Među djelima koja se vezuju za njegov pozorišni rad nalaze se ''Džafer-begov jemin'', ''Čaršijska posla'' i monodrama ''Po suncu ti meni hodio''.&lt;ref&gt;[https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/ „Safet Kafedžić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Monodrama ''Po suncu ti meni hodio'' kasnije je izvođena u interpretaciji glumca [[Safet Pašalić|Safeta Pašalića]]. Predstava je zabilježena i u programu Susreta profesionalnih pozorišta „Joakim Vujić“ održanih 1976. godine, gdje je Kafedžić naveden kao autor teksta.&lt;ref&gt;[https://teatroslov.mpus.org.rs/publikacije/133.pdf ''Susreti profesionalnih pozorišta SR Srbije Joakim Vujić''], Muzej pozorišne umetnosti Srbije, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Kafedžić je sarađivao i s [[Radio Sarajevo|Radio Sarajevom]], za čiju je humorističku emisiju ''Veselo veče'' pisao priloge.&lt;ref&gt;[https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/ „Safet Kafedžić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Muzičko stvaralaštvo ==
Najveći dio Kafedžićeve kasnije popularnosti vezan je za tekstove pjesama nastalih po uzoru na tradicionalnu bosanskohercegovačku sevdalinku. Prema dostupnim izvorima, napisao je više od 300 takvih pjesama, od kojih su neke zbog dugogodišnje popularnosti i brojnih interpretacija počele biti poistovjećivane s tradicionalnim narodnim pjesmama.&lt;ref&gt;[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Njegove pjesme počele su se intenzivno izvoditi i snimati tokom 1960-ih. Na Festivalu narodne muzike [[Ilidža (festival)|Ilidža]] 1966. izvedeno je više pjesama na njegove tekstove. [[Zaim Imamović]] izveo je „Kraj pendžera Jusuf stari“, dok je [[Safet Isović]] izveo „Kono, Fato“.&lt;ref&gt;[https://www.telegraf.rs/jetset/muzicka-apoteka/3587047-muzicka-apoteka-safet-kafedzic „Ilidža 1966: Sećanje na Starog Jusufa“], Telegraf, 18. novembar 2022, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Tokom 1960-ih i 1970-ih njegove tekstove snimali su brojni poznati izvođači narodne muzike. Među njima su bili Zaim Imamović, Safet Isović, Nedžad Salković, Zekerijah Đezić, Nada Mamula, Beba Selimović, Zora Dubljević, Meho Puzić, Husein Kurtagić i Muhamed Mujkanović.&lt;ref&gt;[https://sevdalinka.info/autori/safet-kafedzic/ „Safet Kafedžić“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Njegovo autorstvo dokumentirano je i u diskografskim katalozima. Bibliografski sistem [[COBISS]] evidentira Kafedžića kao tekstopisca pjesme „Došli dani tugom rasplakani“, objavljene 1974. godine za [[PGP RTB]] u izvođenju [[Vida Pavlović|Vide Pavlović]].&lt;ref&gt;[https://plus.cobiss.net/cobiss/cg/en/data/cobib/30160900/cnbct?format=detail „Došli dani tugom, rasplakani“], COBISS Plus, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Poznatije pjesme ==
Među pjesmama čiji je autor ili tekstopisac Kafedžić navode se:

* „Kraj pendžera Jusuf stari“
* „Sinoć sam ti, Safo“
* „Oči moje, kletvom bih vas kleo“
* „Sjaj mjeseče žut“
* „Koliko je širom svijeta“
* „Mi smo momci Sarajlije“
* „Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja“
* „Na aleji staroj“
* „Ah, te žene“
* „Nemoj samo njoj“
* „Ja u klin, ti u ploču“
* „Došli dani tugom rasplakani“&lt;ref&gt;[https://www.bosnianexperience.com/12-tekst-br07 „Sevdalija i poeta Safet Kafedžić“], ''Pod nebom vedre vjere'', pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sta-ces-meni-ti-sta-cu-tebi-ja/ „Safet Isović: Šta ćeš meni ti, šta ću tebi ja“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Pjesmu „Sjaj mjeseče žut“ snimio je Safet Isović 1970. godine, a na izdanju je Kafedžić naveden kao autor pjesme.&lt;ref&gt;[https://sevdalinka.info/izvodaci/doajeni-sevdaha/safet-isovic-2/safet-isovic-sjaj-mjesece-zut/ „Safet Isović: Sjaj mjeseče žut“], Sevdalinka.info, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Smrt ==
Safet Kafedžić preminuo je 7. februara 1983. godine u Sarajevu, u 73. godini života.&lt;ref&gt;[https://www.oslobodjenje.ba/smrtovnice/sjecanje/2025/10/15/138756/ „Kafedžić – sjećanje“], ''Oslobođenje'', pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Naslijeđe ==
Kafedžićevo stvaralaštvo zauzima značajno mjesto u razvoju autorske pjesme pisane u duhu sevdalinke tokom druge polovine 20. stoljeća. Federalna televizija i radio posvetili su mu dva dijela dokumentarno-radijskog serijala ''Velikani sevdaha'', u kojem je predstavljen kao jedan od značajnih autora i stvaralaca vezanih za tradiciju sevdalinke.&lt;ref&gt;[https://federalna.ba/safet-kafedzic-i-dio-pamfa „Safet Kafedžić – I dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.federalna.ba/safet-kafedzic-ii-dio-pebjk „Safet Kafedžić – II dio“], Federalna, 15. august 2023, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Safet Isović]]
* [[Jozo Penava]]
* [[Rade Jovanović]]
* [[Festival narodne muzike Ilidža]]

== Reference ==
{{Reference}}

[[Kategorija:Rođeni 1910.]]
[[Kategorija:Umrli 1983.]]
[[Kategorija:Biografije, Sarajevo]]
[[Kategorija:Sevdalije]]
[[Kategorija:Bosanskohercegovački pjesnici]]</text>
      <sha1>gx5229qkdp9gej3wj2dty6nss9u11sb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bajro Redžić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536876</id>
    <revision>
      <id>3925764</id>
      <parentid>3924515</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4871" sha1="blzeu6y6bzxecz3a1g90v6eszhn4h7i" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Bajro Redžić''' (Polje kod Cazina, 1944 – novembar 2004) bio je bosanskohercegovački pjevač, harmonikaš i interpretator [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Posebno je bio vezan za muzičku tradiciju [[Bosanska Krajina|Bosanske krajine]], a tokom višedecenijskog djelovanja nastupao je na radiju, televiziji, koncertima i drugim kulturnim manifestacijama.&lt;ref&gt;[https://www.sevdalinke.com/2010/04/rasid-duric-hommage-pjevacu-sevdalinke.html Rašid Durić: „Hommage pjevaču sevdalinke Bajri Redžiću (1944–2004)“], tekst prethodno objavljen u časopisu ''Muzika'', 2008, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Bajro Redžić rođen je 1944. godine u naselju Polje kod [[Cazin]]a. Dio djetinjstva i mladosti proveo je u [[Banja Luka|Banjoj Luci]], gdje se upoznao s lokalnom tradicijom narodnog pjevanja. Još kao dječak svirao je frulu, a kasnije je počeo svirati harmoniku.&lt;ref name=&quot;cazin.net&quot;&gt;[https://www.cazin.net/vijesti/godisnjica-smrti-nezaboravnog-sevdalije-bajre-redzica-iz-cazina „Godišnjica smrti nezaboravnog sevdalije Bajre Redžića iz Cazina“], Cazin.NET, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Prema biografskim podacima, već sa četrnaest godina nastupio je kao mladi solista sevdaha u Sanskom Mostu. Nakon završetka škole intenzivnije je učio harmoniku i notno pismo.&lt;ref name=&quot;cazin.net&quot;/&gt;

== Muzička karijera ==
Početkom 1970-ih Redžić je sarađivao s [[Radio Sarajevo]]m, gdje je nastupao u emisiji ''Bazar''. U tom periodu dolazio je u kontakt i sarađivao s brojnim poznatim izvođačima narodne muzike i sevdalinke, među kojima su bili [[Zaim Imamović]], [[Safet Isović]], [[Zehra Deović]], [[Nedeljko Bilkić]] i drugi.&lt;ref name=&quot;sevdalinke.com&quot;&gt;[https://www.sevdalinke.com/2010/04/rasid-duric-hommage-pjevacu-sevdalinke.html Rašid Durić: „Hommage pjevaču sevdalinke Bajri Redžiću (1944–2004)“], ''Muzika'', 2008.&lt;/ref&gt;

Na Televiziji Sarajevo prvi put se pojavio krajem 1980-ih u emisiji ''Meraklije'', koju je uređivao [[Vehid Gunić]]. Nastupao je širom Bosne i Hercegovine i Jugoslavije, kao i na koncertima u Češkoj, Mađarskoj, Poljskoj, Rusiji i Njemačkoj.&lt;ref name=&quot;sevdalinke.com&quot;/&gt;

Redžić je bio poznat po tome što je istovremeno pjevao i sam sebe pratio na harmonici. Etnomuzikolog i autor Rašid Durić posebno je isticao njegovu sposobnost spajanja vokalne interpretacije sevdalinke s instrumentalnom pratnjom.&lt;ref name=&quot;sevdalinke.com&quot;/&gt;

Tokom dijela karijere radio je kao profesionalni muzičar u hotelu ''Sedra'' kod Cazina. Nakon rata ponovo je snimao sevdalinke za televizijske i arhivske projekte.&lt;ref name=&quot;sevdalinke.com&quot;/&gt;

== Sevdah majstori nekad i sad ==
Fondacija „Institut sevdaha“ [[Omer Pobrić|Omera Pobrića]] uključila je Redžića u dokumentarno-arhivski projekat ''Sevdah majstori nekad i sad'', u kojem su zabilježena svjedočanstva i izvođenja niza istaknutih i tradicionalnih izvođača sevdalinke.&lt;ref&gt;[https://www.youtube.com/watch?v=UfilUhjFwfc „Sevdah majstori nekad i sad: Bajro Redžić“], arhiv Fondacije Institut sevdaha, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Snimci nastali u okviru tog projekta bili su namijenjeni arhivi Instituta sevdaha kao dokumentacija o izvođačima i muzičkoj tradiciji Bosne i Hercegovine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cazin.net/vijesti/godisnjica-smrti-nezaboravnog-sevdalije-bajre-redzica-iz-cazina|title=Godišnjica smrti nezaboravnog sevdalije Bajre Redžića iz Cazina {{!}} Cazin.NET|last=Arif|date=23. 11. 2020|website=www.cazin.net|language=en|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Naslijeđe ==
Nakon njegove smrti u rodnom Polju kod Cazina osnovano je Kulturno-umjetničko društvo „Bajro Redžić“, nazvano njemu u čast. Društvo je osnovano 2010. godine s ciljem očuvanja folklorne i muzičke tradicije kraja.&lt;ref&gt;[https://www.cazin.net/vijesti/u-susret-proslavi-petogodisnjice-osnivanja-kud-bajro-redzic-sevdah-uz-tihi-sapat-une „U susret proslavi petogodišnjice osnivanja KUD-a Bajro Redžić“], Cazin.NET, 2015, pristupljeno 6. septembra 2026.&lt;/ref&gt;

Njegovo ime nosi i jedan put u mjesnoj zajednici Polje, što je evidentirano u službenim dokumentima Grada Cazina.&lt;ref&gt;[https://gradcazin.gov.ba/sites/default/files/dokumenti/2025-01/SL.NOVINE%201-25-Z.pdf ''Službene novine Grada Cazin'', br. 1/25], Grad Cazin.&lt;/ref&gt;

Godine 2023. Fondacija SEVDAH objavila je arhivsko izdanje ''Sa starih traka: Bajro Redžić'', koje sadrži osam njegovih interpretacija tradicionalnih pjesama.&lt;ref&gt;[https://music.apple.com/us/album/sa-starih-traka-bajro-red%C5%BEi%C4%87/1684469876 ''Sa starih traka: Bajro Redžić''], Fondacija SEVDAH, 2023.&lt;/ref&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Omer Pobrić]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Safet Isović]]
* [[Nedžad Salković]]

== Reference ==
{{Reference}}</text>
      <sha1>blzeu6y6bzxecz3a1g90v6eszhn4h7i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zekija Čuturić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536878</id>
    <revision>
      <id>3925765</id>
      <parentid>3924513</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:30:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4701" sha1="9xwt94ezef5astdsnu71auynz2uz9cu" xml:space="preserve">{{Čišćenje}}{{Standardi}}{{Wiki}}{{Kategorizacija}}{{Dodaj infokutiju|}}

'''Zekija Čuturić''' (Bosanska Dubica, 1939 – Sarajevo, 26. juli 2023) bila je bosanskohercegovačka pjevačica i interpretatorica [[Sevdalinka|sevdalinke]]. Pripadala je generaciji izvođača vezanih za [[Radio Sarajevo]], za čiji je muzički arhiv tokom višedecenijske karijere snimila desetine bosanskih i sandžačkih tradicionalnih pjesama.&lt;ref name=&quot;Bosni i Hercegovini 2023&quot;&gt;„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke u Bosni i Hercegovini“, ''Radio Sarajevo'', 27. juli 2023.&lt;/ref&gt;

== Biografija ==
Zekija Čuturić rođena je 1939. godine u [[Bosanska Dubica|Bosanskoj Dubici]]. Nakon smrti oca preselila se s bratom i sestrom u [[Sarajevo]], gdje je počela pjevati sevdalinke i razvijati svoju muzičku karijeru.&lt;ref&gt;Indira Pindžo, „Zekija Čuturić: Druga godišnjica smrti jedne od najboljih interpretatorica sevdalinki“, ''Dnevni avaz'', 26. juli 2025.&lt;/ref&gt;

U Sarajevu je bila povezana s kulturno-umjetničkim društvom „Slobodan Princip Seljo“, a kasnije i s Radio Sarajevom. Radio Sarajevo ju je opisao kao „dijete Radija Sarajevo“, ističući da su posebno mjesto u njenom repertoaru zauzimale zahtjevne sevdalinke, uključujući pjesme iz [[Sandžak]]a.&lt;ref name=&quot;Radio Sarajevo 2014&quot;&gt;„Sevdah Changes – Zekija Čuturić“, ''Radio Sarajevo'', 21. juli 2014.&lt;/ref&gt;

Pored muzičkog djelovanja, svoj radni vijek provela je u kolektivu Radio Sarajeva.&lt;ref name=&quot;Bosni i Hercegovini 2023&quot;/&gt;

== Muzička karijera ==
Čuturić je tokom karijere posebno njegovala tradicionalne bosanskohercegovačke i sandžačke sevdalinke. Za arhiv Radio Sarajeva, odnosno kasnije Radija Bosne i Hercegovine, snimila je desetine trajnih snimaka tradicionalnih pjesama.&lt;ref name=&quot;Oslobođenje 2023&quot;&gt;„Preminula Zekija Čuturić, jedna od najboljih interpretatorica sevdalinke“, ''Oslobođenje'', 27. juli 2023.&lt;/ref&gt;

Među pjesmama koje je interpretirala nalaze se:

* „Djevojka je zelen bor sadila“
* „Majka Fatu rano budi“
* „Akšam mrače“
* „Ah, moj dilbere“
* „Po Taslidži pala magla“
* „Iz tiha me glava boli“
* „Umihana hadži Jusufova“
* „Šećer Mujo i besjede tvoje“
* „Da sam sjajna mjesečina“

Njena interpretacija pjesme „Djevojka je zelen bor sadila“ objavljena je 1974. godine za sarajevski [[Diskoton]], uz pratnju seksteta [[Ismet Alajbegović Šerbo|Ismeta Alajbegovića Šerbe]].&lt;ref&gt;„Zekija Čuturić: Djevojka je zelen bor sadila“, arhiv ''Sevdalinke'', podatak o izdanju Diskoton SN 0087, 1974.&lt;/ref&gt;

Iako je najveći dio repertoara zasnivala na tradicionalnoj pjesmi, snimala je i komponovane pjesme. Među njima je „Safikada“, pjesma zasnovana na banjalučkoj legendi o [[Safikada|Safikadi]], za koju je tekst napisao [[Vlado Dijak]], a muziku Vlatko Marković.&lt;ref&gt;„Pjesme za Safikadu“, ''Šeher'', magazin Saveza Banjalučana u Švedskoj.&lt;/ref&gt;

== Stil i repertoar ==
Čuturić je bila poznata po interpretaciji melodijski složenijih sevdalinki i izraženoj upotrebi melizama. Radio Sarajevo je njen način izvođenja upoređivao s interpretacijom [[Ksenija Cicvarić|Ksenije Cicvarić]], posebno zbog kontrole melizama i interesovanja za sandžačku pjesmu.&lt;ref name=&quot;Radio Sarajevo 2014&quot;/&gt;

Posebnu pažnju posvećivala je manje poznatim tradicionalnim pjesmama, od kojih su neke njenim snimcima sačuvane u arhivi Radio Sarajeva i Radija Bosne i Hercegovine.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/radio/emisije/sevdah-changes-zekija-cuturic/159372|title=Sevdah Changes - Zekija Čuturić|date=21. 7. 2014|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Priznanja ==
Za višedecenijski umjetnički rad i doprinos očuvanju sevdalinke Čuturić je dobila više društvenih i strukovnih priznanja. U maju 2022. godine Fondacija SEVDAH dodijelila joj je '''Zlatnu povelju''' za višedecenijski rad na očuvanju sevdalinke.&lt;ref&gt;„Preminula jedna od najboljih interpretatorica sevdaha Zekija Čuturić“, ''Faktor'', 27. juli 2023.&lt;/ref&gt;

Bila je i članica umjetničkog savjeta Fondacije SEVDAH.&lt;ref name=&quot;Oslobođenje 2023&quot;/&gt;

== Smrt ==
Zekija Čuturić preminula je u Sarajevu 26. jula 2023. godine, u 85. godini života.&lt;ref name=&quot;Zekija 2023&quot;&gt;„Zekija (Smaila) Čuturić“, osmrtnica, ''Oslobođenje'', 28. juli 2023.&lt;/ref&gt;

Dženaza je obavljena 28. jula 2023. godine na Gradskom groblju Vlakovo u Sarajevu.&lt;ref name=&quot;Zekija 2023&quot;/&gt;

== Vidi također ==

* [[Sevdalinka]]
* [[Beba Selimović]]
* [[Zehra Deović]]
* [[Himzo Polovina]]
* [[Safet Isović]]
* [[Zaim Imamović]]
* [[Ismet Alajbegović Šerbo]]

== Reference ==
{{Reference}}</text>
      <sha1>9xwt94ezef5astdsnu71auynz2uz9cu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Canillo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536881</id>
    <revision>
      <id>3925787</id>
      <parentid>3924231</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Klima */ razne ispravke</comment>
      <origin>3925787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5975" sha1="hpejj4acuae9hvypkqnegabae5qscke" xml:space="preserve">{{About|općini Canillo u Andori|druge natuknice s istim imenom|Canillo (višeznačnica)}}

{{Infokutija naselje
| ime                     = 
| izvorno_ime             = 
| izvorno_ime_jez         = &lt;!-- ISO 639-2 kod, npr. &quot;fr&quot; za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --&gt;
| naselje_vrsta           = 
| slika                   = Canillo. Andorra 12.jpg
| slika_alt               = 
| slika_opis              = 
| slika_zastava           = Hypothetical flag of Canillo.svg
| zastava_alt             = 
| slika_grb               = Escut de Canillo.svg
| grb_alt                 = 
| slika_štit              = 
| štit_alt                = 
| etimologija             = 
| nadimak                 = 
| moto                    = 
| slika_karta             = 
| karta_alt               = 
| karta_opis              = 
| pushpin_karta           = Andora
| pushpin_karta_alt       = 
| pushpin_karta_opis      = 
| pushpin_oznaka_pozicija = 
| koordinate              = {{coord|42|34|00|N|1|36|00|E}}
| koor_pinpoint           = 
| koordinate_fusnote      = 
| podjela_vrsta           = Država
| podjela_ime             = {{ZID|Andora}}
| podjela_vrsta1          = 
| podjela_ime1            = 
| podjela_vrsta2          = 
| podjela_ime2            = 
| podjela_vrsta3          = 
| podjela_ime3            = 
| uspostavljanje_naslov   = 
| uspostavljanje_datum    = 
| osnivač                 = 
| sjedište_vrsta          = 
| sjedište                = 
| vlada_fusnote           = 
| vlada_vrsta             = 
| vladajuće_tijelo        = 
| vođa_partija            = 
| vođa_titula             = 
| vođa_ime                = 
| vođa_titula1            = 
| vođa_ime1               = 
| vođa_titula2            = 
| vođa_ime2               = 
| vođa_titula3            = 
| vođa_ime3               = 
| vođa_titula4            = 
| vođa_ime4               = 
&lt;!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: 
    -Decimalni zarez pisati kao tačku
    -Bez dodavanja tački za hiljade. 
    (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --&gt;
| površina_fusnote        = 
| površina_urban_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_rural_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_metro_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_bilješka       = 
| površina_vode_procenat  = 
| površina_rang           = 
| površina_prazno1_naslov = 
| površina_prazno2_naslov = 
| površina_ukupno         = 121
| površina_zemlje         = 
| površina_vode           = 
| površina_urban          = 
| površina_rural          = 
| površina_metro          = 
| površina_prazno1        = 
| površina_prazno2        = 
| dužina                  = 
| širina                  = 
| dimenzije_fusnote       = 
| visina_fusnote          = 
| nadmorska_visina        = 1526
| stanovništvo_fusnote    = 
| stanovništvo_datum      = 2011
| stanovništvo_ukupno     = 4826
| stanovništvo_gustoća    = auto
| stanovništvo_bilješka   = 
| stanovništvo_demonim    = 
| vremenska_zona1         = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]]
| utc_ofset1              = +1
| vremenska_zona1_DST     =  [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]
| utc_ofset1_DST          = +2
| poštanski_broj_vrsta    = [[Spisak poštanskih brojeva u Andori|Poštanski broj]]
| poštanski_broj          = AD100
| pozivni_broj_vrsta      = 
| pozivni_broj            = 
| iso_kod                 = 
| veb-sajt                = {{URL|www.canillo.ad/ }}
| fusnote                 = 
}}

'''Canillo''' je jedna od sedam [[Spisak općina u Andori|općina]] ({{ca|parròquia}}) na sjeveru  [[Andora|Andore]]. Središte naselja leži na nadmorskoj visini od 1531&amp;nbsp;m na planinskoj padini. Podijeljeno je na dva dijela rijekom [[Valirom]]. Gradski krajolik je pod snažnim [[srednjovjekovnim]] utjecajem srednjovjekovnog razdoblja.

== Historija ==
Crkva u Canillu ima jedan od najvećih zvonika u Andori. Visok je 27 metara, ima kvadratnu bazu i piramidalni krov. Crkva sadrži historijske dokumente i gotički kip Isusa iz Nazareta. U blizini Canilla nalazi se romanička crkva [[Sant Joan de Caselles]], koja datira iz 11/12. stoljeća. Stari mlin (Moli Vell) popularno je turističko odredište.

Dolina Incles, blizu francuske granice, važno je središte zimskih sportova. Općina također uključuje skijalište Soldeu. U junu 2022. otvoren je [[Pont Tibetà de Canillo]], pješački viseći most koji povezuje grad [[Arminia]] s prijevojem Cauba.

== Klima ==
{{Vremenski okvir
|location= Canillo (1981–2010 averages, extremes 1934−2017)
|metric first= Y
|single line= Y
| vt_jan = 2.7
| vt_feb = 5.0
| vt_mar = 8.0
| vt_apr = 9.4
| vt_maj = 13.7
| vt_jun = 18.7
| vt_jul = 22.5
| vt_aug = 22.0
| vt_sep = 17.8
| vt_okt = 12.8
| vt_nov = 6.4
| vt_dec = 3.0
|year = 11.9
| nt_jan = -5.5
| nt_feb = -5.5
| nt_mar = -3.3
| nt_apr = -1.4
| nt_maj = 1.9
| nt_jun = 5.3
| nt_jul = 7.6
| nt_aug = 7.5
| nt_sep = 4.6
| nt_okt = 1.6
| nt_nov = -1.9
| nt_dec = -4.5
|year = 0.6
|precipitation colour = green
| p_jan = 68.8
| p_feb = 42.7
| p_mar = 56.7
| p_apr = 94.8
| p_maj = 106.4
| p_jun = 100.5
| p_jul = 73.8
| p_aug = 88.1
| p_sep = 95.8
| p_okt = 95.4
| p_nov = 87.9
| p_dec = 81.3
|year = 992.2
|source 1 = [[Météo France]]&lt;ref&gt;{{cite web
| url = https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_99130004.pdf
| title=Climate of Canilo_ransol_feda 1981-2010
| language = fr
| publisher = [[Météo-France]]
| access-date = 8. 6. 2022}}&lt;/ref&gt;}}

== Galerija ==
&lt;gallery&gt;
Sant Serni de Canillo.jpg|Crkva u Canillu
Caselles 1.jpg|''Sant Joan de Caselles''
&lt;/gallery&gt;

== Sport ==
Europsko prvenstvo u mješovitom curlingu održano je u Canillu 2005. godine.

== Značajne osobe ==

* [[Xavier Capdevila Romero]] (* 1976), skijaš i planinar

== Vanjske linkovi ==

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi == 
{{commons|Canillo}}

{{Authority control}}

{{Općine Andore}}

[[Kategorija:Općine Andore]]</text>
      <sha1>hpejj4acuae9hvypkqnegabae5qscke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suse Wächter</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536885</id>
    <revision>
      <id>3925706</id>
      <parentid>3925388</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:12:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11548" sha1="fbzguvyjagrgps66qnkmchy7ofobwrb" xml:space="preserve">{{Infokutija osoba
| počasni_prefiks        = 
| ime                    = Suse Wächter
| počasni_sufiks         = 
| slika                  = &lt;!-- Samo naziv datoteke, bez prefiksa &quot;Datoteka:&quot; ili &quot;Slika:&quot; i bez upotrebe ikakvih zagrada --&gt;
| veličina_slike         = 
| opis                   = 
| izvorno_ime            = 
| izvorni_jezik          = de
| izgovor                = 
| ime_pri_rođenju        = 
| datum_rođenja          = 1969.
| mjesto_rođenja         = [[Sangerhausen]], [[Njemačka demokratska republika|Istočna Njemačka]]
| datum_nestanka         = 
| mjesto_nestanka        = 
| status_nestanka        = 
| datum_smrti            = 
| mjesto_smrti           = 
| uzrok_smrti            = 
| tijelo_pronađeno       = 
| mjesto_počivanja       = 
| spomenici              = 
| prebivalište           = [[Berlin]], [[Njemačka]]
| obrazovanje            = [[Hochschule für Schauspielkunst Ernst Busch|Visoka škola za dramsku umjetnost Ernst Busch u Berlinu]]
| alma_mater             = [[Hochschule für Schauspielkunst Ernst Busch|Visoka škola za dramsku umjetnost Ernst Busch u Berlinu]]
| zanimanje              = [[Lutkarica]], graditeljica lutaka, rediteljica
| godine_aktivnosti      = 1988–danas
| era                    = 
| poslodavac             = 
| organizacija           = 
| agent                  = 
| poznat_po              = Realističnim lutkama istorijskih ličnosti, savremenom pozorištu lutaka
| značajna_djela         = ''Helden des 20. Jahrhunderts'', ''Brechts Gespenster''
| stil                   = 
| rodni_grad             = 
| plaća                  = 
| bogatstvo              = 
| visina                 = 
| težina                 = 
| televizija             = 
| titula                 = 
| vrijeme_držanja_titule = 
| prethodnik             = 
| nasljednik             = 
| stranka                = 
| pokret                 = 
| opozicija              = 
| odbori                 = 
| religija               = 
| denominacija           = 
| krivične_prijave       = 
| krivične_kazne         = 
| sudski_status          = 
| supružnik              = 
| partner                = 
| djeca                  = 
| roditelji              = 
| rodbina                = 
| pozivni_znak           = 
| nagrade                = 
| web-sajt               = 
| modul                  = 
| modul2                 = 
| modul3                 = 
| modul4                 = 
| modul5                 = 
| modul6                 = 
| potpis                 = 
| veličina_potpisa       = 
| alt_potpisa            = 
| fusnote                = 
| alt                    = 
}}

'''Suse Wächter''' ([[1969]]. u [[Sangerhausen]]u) [[njemačka]] je lutkarica i redateljica. Jedna je od najznačajnijih i najistaknutijih lutkarica i graditeljki lutaka u njemačkom govornom području.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nachtkritik.de/glossar/waechter-suse|title=Lexikon: Wächter, Suse|website=nachtkritik.de|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt; Njena realistična lica lutaka često liče na historijske ličnosti. Pored toga, radi kao rediteljica i osmišljava vlastite predstave. Wächter živi u Berlinu.&lt;ref name=&quot;Kristina Auer&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.prenzlauerberg-nachrichten.de/2018/02/14/die-puppenspielerin/|title=Die Puppenspielerin|date=14. 2. 2018|website=Prenzlauer Berg Nachrichten|language=de|access-date=10. 2. 2025|author=Kristina Auer}}&lt;/ref&gt; Mnoge njene inscenacije odlikuju se prožimanjem lutaka i glumaca, kao i plesa i muzike.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.berliner-ensemble.de/suse-waechter|title=Suse Wächter|website=berliner-ensemble.de|language=de|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Život ==
Prvi susret Suse Wächter s pozorištem lutaka bio je u djetinjstvu i mladosti u [[Theater Waidspeicher (Puppentheater)|Pozorištu Waidspeicher]] u [[Erfurt]]u. Bila je fascinirana igrom između vizuelne i izvođačke umjetnosti.&lt;ref name=&quot;fidena.de&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.fidena.de/die-szene/kritiken-portraits-podcasts/portrait/mn_3?mode=object&amp;objectID=e8b998ad_ca34_0df3_0be2ea34c47aeb33|title=Der perfekte brutale Schein: Suse Wächter und ihre Puppen|language=de|access-date=10. 2. 2025|archive-date=8. 12. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251208162931/https://www.fidena.de/die-szene/kritiken-portraits-podcasts/portrait/mn_3?mode=object&amp;objectID=e8b998ad_ca34_0df3_0be2ea34c47aeb33|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Njene prve lutke koje je sama napravila kao dijete bile su Muppeti [[Waldorf und Statler]], koje se nisu mogle kupiti u [[Istočna Njemačka|Istočnoj Njemačkoj]].&lt;ref name=&quot;Kristina Auer&quot;/&gt;

Godine 1988. počela je raditi u slikarskoj sali i pozorišnoj plastici [[Theater Erfurt|Gradskih pozorišta u Erfurtu]] te je sakupljala zanatsko iskustvo. Wächter je to iskustvo produbila kada je od 1990. do 1992. godine putovala po Njemačkoj s putujućim [[cirkus]]om. Tu je izrađivala i restaurirala rekvizite i sprave, prije nego što je 1992. započela studij na [[Hochschule für Schauspielkunst Ernst Busch|Visokoj školi za dramsku umjetnost Ernst Busch u Berlinu]]. Tu je 1996. diplomirala kao savremena lutkarica. Od tada radi kao slobodna lutkarica i graditeljica lutaka. Već tokom studija interdisciplinarno je sarađivala sa kolegicama i kolegama iz oblasti režije, glume i lutkarstva. Neki članovi ove grupe su neposredno nakon završetka studija dobili angažman u [[Schauspiel Frankfurt|Pozorištu u Frankfurtu]], među njima, pored Wächter, i kasniji stalni reditelji [[Tom Kühnel]] i [[Robert Schuster (Regisseur)|Robert Schuster]].&lt;ref name=&quot;fidena.de&quot;/&gt;

Wächter je, između ostalog, radila i u [[Theater am Turm|TAT-u Frankfurt]], [[Thalia Theater (Hamburg)|Thalia teatru u Hamburgu]], [[Schaubühne am Lehniner Platz|Schaubühni u Berlinu]], [[Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz|Volksbühni]] u Berlinu, [[Bayerische Staatsoper|Bavarskoj državnoj operi]] u Minhenu, [[Schauspielhaus Zürich|Pozorištu u Cirihu]], [[Schauspiel Hannover|Državnom pozorištu u Hanoveru]], [[Schauspiel Köln|Pozorištu u Kelnu]] te na [[Salzburger Festspiele|Salzburškim svečanostima]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nachtkritik.de/glossar/waechter-suse|title=lexikon - Wächter, Suse|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

Tokom svog umjetničkog rada boravila je i na međunarodnim rezidencijama. Tako se tokom boravka u rezidenciji Goethe-Instituta ''Villa Kamogawa'' u Kjotu (Japan) inspirisala sadržajem i estetikom tradicionalnog japanskog lutkarskog pozorišta „Bunraku“, kao i japanskom zen-filozofijom, što je kasnije ugradila u inscenacije svog projekta „Helden des 20. Jahrhunderts“.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.goethe.de/ins/jp/de/sta/kyo/res/res/sti/s12/swa.html|title=Suse Wächter - Darstellende Kunst / Puppentheater|website=Goethe-Institut Villa Kamogawa|language=de|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

== Lutke ==
Suse Wächter svoje lutke prilikom izrade najčešće oprema vrlo realističnim licem. Pri tome se djelimično orijentiše i na istorijske ličnosti, kao u radovima ''Helden des 20. Jahrhunderts'' i ''Brechts Gespenster''. Lutke variraju po svom obliku – od [[Handpuppe|ručnih lutaka]], odnosno glava lutaka, preko [[Klappmaulpuppe|lutaka s pokretnim ustima]] do lutaka s kompletnim tijelima. U međuvremenu je izgradila daleko preko 100 lutaka, koje se djelimično preoblikuju i ponovo koriste za različite produkcije.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.welt.de/kultur/article1102732/Die-verstoerenden-Puppen-der-Suse-Waechter.html|title=Theater: Die verstörenden Puppen der Suse Wächter - WELT|language=de|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;

U Wächterinim inscenacijama one se većinom igraju u otvorenom stilu igranja, što znači da su lutkari tokom igre vidljivi iza svojih lutaka, a nisu skriveni iza paravana ili igraćeg stola.

== Pozorište lutaka ==

* 1995: Aleksandr Vvedenskij – ''Weihnachten bei Ivanovs.'' Režija: [[Tom Kühnel]] i [[Robert Schuster (Regisseur)|Robert Schuster]], [[Maxim Gorki Theater]] Berlin
* 2003: ''Helden des 20. Jahrhunderts.'' Režija: Tom Kühnel, Lutke: Suse Wächter, [[Volksbühne am Rosa-Luxemburg-Platz|Volksbühne]] Berlin
* 2008: Saša Stanišić – ''Go West – Eine Familie Wandert Aus.'' Režija: Tom Kühnel, Lutke: Suse Wächter, Schauspiel Graz&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nachtkritik.de/nachtkritiken/oesterreich/steiermark/graz/schauspielhaus-graz/go-west-tom-kuehnel-bringt-saa-staniic-zur-urauffuehrung|title=Go west – Tom Kühnel bringt Saša Stanišic zur Uraufführung|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
* 2010: Suse Wächter / Hans-Jörn Brandenburg – ''Helden der Oper''. Koncept, režija, lutke: Suse Wächter, [[Neuköllner Oper]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nachtkritik.de/nachtkritiken/deutschland/berlin-brandenburg/berlin/neukoellner-oper/helden-der-oper-suse-waechter-ihre-puppen-und-die-starparodie-in-der-neukoellner-oper-berlin-|title=Helden der Oper – Suse Wächter, ihre Puppen und die Starparodie|date=9. 4. 2010|language=de|access-date=10. 2. 2025|author=Wolfgang Behrens}}&lt;/ref&gt;
* 2018: ''Das Orakel von Delphi. Jahrmarkt der Vernunft.'' Koncept: Suse Wächter, Manuel Muerte, Lutke: Suse Wächter, [[Ballhaus Ost]] Berlin
* 2018: ''Hört, hört! Die Bauhaus-Protokolle – der große Streit von Weimar.'' Koncepcija: Suse Wächter, Janek Müller, Režija i lutke: Suse Wächter, [[Kunstfest Weimar]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nachtkritik.de/?option=com_content&amp;view=article&amp;id=15762:hoert-hoert-die-bauhaus-protokolle-der-grosse-streit-von-weimar-suse-waechter-gibt-beim-kunstfest-weimar-eine-kunst-geschichtsstunde-mit-puppenpolitikern-und-sigmund-freud&amp;catid=38&amp;Itemid=40|title=Hört, hört! Die Bauhaus-Protokolle. Der große Streit von Weimar – Suse Wächter gibt beim Kunstfest Weimar eine Kunst-Geschichtsstunde mit Puppenpolitikern und Sigmund Freud|date=30. 8. 2018|access-date=10. 2. 2025|author=Tobias Prüwer}}&lt;/ref&gt;
* 2022: ''Brechts Gespenster,'' Režija i lutke, [[Berliner Ensemble]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.berliner-ensemble.de/inszenierung/brechts-gespenster|title=Brechts Gespenster {{!}} berliner-ensemble|date=7. 3. 2025|language=de|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;. Predstava je u septembru 2026. godine gostovala i na 8. [[Sarajevo Fest]]u na sceni [[Narodno pozorište Sarajevo|Narodnog pozorišta Sarajevo]] &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nps.ba/predstave/brechtovi-duhovi/352|title=Brechtovi duhovi|date=5. 9. 2026|website=nps.ba|language=bs|access-date=6. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Izrada lutaka (izbor) ==

; Pozorište

* 2001: ''Ring des Nibelungen (ohne Musik).'' Režija: Tom Kühnel, Lutke: Suse Wächter, TAT Frankfurt
* 2007: [[William Shakespeare]] – ''[[Ein Sommernachtstraum]].'' Režija: Christian Weise, Lutke: Suse Wächter, [[Salzburger Festspiele]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://christianwei.se/ein-sommernachtstraum|title=Ein Sommernachtstraum|date=8. 2. 2017|website=CHRISTIAN WEISE|language=de|access-date=10. 2. 2025}}&lt;/ref&gt;
* 2007: Tom Kühnel, Jürgen Kuttner – ''Fordlandia'', Režija: Tom Kühnel, Lutke: Suse Wächter, [[Schauspiel Köln]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nachtkritik.de/nachtkritiken/deutschland/nordrhein-westfalen/koeln/schauspiel-koeln/fordlandia-tom-kuehnels-und-juergen-kuttners-soziale-relevanzrevue|title=Fordlandia – Tom Kühnels und Jürgen Kuttners soziale Relevanzrevue|access-date=10. 2. 2025|author=Andreas Wilink}}&lt;/ref&gt;

; Film, instalacija i izložba

* 2015: [[Manifesto (2015)|Manifesto]], Režija: [[Julian Rosefeldt]]
* 2025: [[Bernd – Operation Germanenkind]], Režija: [[Cornelius Schwalm]]

== Reference ==
{{Refspisak}}</text>
      <sha1>fbzguvyjagrgps66qnkmchy7ofobwrb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Merkatorova projekcija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536897</id>
    <revision>
      <id>3925779</id>
      <parentid>3924327</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8316" sha1="3rntds8tokvmctco02vmtbnjf0znn3q" xml:space="preserve">[[Datoteka:Mercator_projection_Square.JPG|alt=Refer to caption.|mini| Merkatorova projekcija svijeta između 85° južne i 85° sjeverne geografske širine]]
[[Datoteka:Mercator_with_Tissot's_Indicatrices_of_Distortion.svg|alt=Refer to caption.|mini| Merkatorova projekcija sa [[Tissotov indikatriks|Tissotovom indikatrisom]] deformacije ]]
[[Datoteka:Mercator_1569.png|alt=Refer to caption.|mini| [[Mercatorova karta svijeta iz 1569.]] ( {{Jezik|la|Nova et Aucta Orbis Terrae Descriptio ad Usum Navigantium Emendate Accommodata}}) koja prikazuje geografske širine od 66°J do 80°N ]]
'''Merkatorova projekcija''' je [[Konformna kartografska projekcija|konformna]] [[Cilindrična kartografska projekcija|cilindrična kartografska projekcija koju]] je prvi put predstavio flamanski geograf i kartograf [[Gerardus Mercator|Gerardus Merkator]] 1569. godine. U 18. vijeku postala je standardna kartografska projekcija za navigaciju zbog svoje osobine da predstavlja [[Loksodroma|loksodrome]] kao ravne linije. Kada se primjenjuje na svjetske karte, Merkatorova projekcija uvećava veličinu kopna što je dalje od [[ekvator]]a. Stoga, kopnene mase poput [[Grenland]]a i [[Antarktik]]a izgledaju daleko veće nego što zapravo jesu u odnosu na kopnene mase blizu ekvatora. Njegova upotreba za karte osim pomorskih opadala je tokom 20. vijeka, ali se ponovo povećala u 21. vijeku zbog karakteristika povoljnih za [[Web mapiranje|online mapiranje]].

Joseph Needham, historičar Kine, nagađao je da su neke zvjezdane karte kineske [[Dinastija Song|dinastije Song]] možda izrađene na Merkatorovoj projekciji;&lt;ref&gt;
{{Cite book|last=Needham|first=Joseph|title=[[Science and Civilization in China]]|publisher=Cambridge University Press|year=1959|volume=3|pages=277, 545}}&lt;/ref&gt; međutim, ova tvrdnja je predstavljena bez dokaza, a astronomski historičar Kazuhiko Miyajima je, koristeći kartometrijsku analizu, zaključio da su ove karte umjesto toga koristile [[Ekvipravougaona projekcija|ekvipravokutnu projekciju]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Miyajima|first=Kazuhiko|year=1998|title=Projection Methods in Chinese, Korean and Japanese Star Maps|journal=Highlights of Astronomy|volume=11|issue=2|pages=712–715|doi=10.1017/s1539299600018554}}&lt;/ref&gt; 
[[Datoteka:Comparison_of_cylindrical_projections.svg|desno|mini| Poređenje tangentnih i sekantnih oblika normalnih, kosih i transverzalnih Merkatorovih projekcija sa standardnim paralelama crvenom bojom]]

=== Primjeri izobličenja veličine ===

* [[Grenland]] izgleda iste veličine kao [[Afrika]], dok je u stvarnosti površina Afrike 14 puta veća.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nature.com/nature-index/news/data-visualisation-animated-map-mercater-projection-true-size-countries|title=This animated map shows the true size of each country|date=27. 8. 2019|website=Nature Index|language=en|access-date=20. 6. 2023}}&lt;/ref&gt;
** Stvarna površina Grenlanda je uporediva sa površinom [[Demokratska Republika Kongo|Demokratske Republike Kongo]] .
* Afrika izgleda otprilike iste veličine kao [[Južna Amerika]], dok je u stvarnosti Afrika više od jedan i po puta veća.
* [[Aljaska]] izgleda kao da je iste veličine kao [[Australija]], iako je Australija zapravo 4,5 puta veća.
** Aljaska također zauzima istu površinu na karti kao i [[Brazil]], dok je površina Brazila gotovo 5 puta veća od površine Aljaske.
* [[Madagaskar]] i [[Velika Britanija]] izgledaju otprilike iste veličine, dok je Madagaskar zapravo više nego dvostruko veći od Velike Britanije.
* [[Antarktik]], budući da se nalazi na najjužnijoj tački Zemlje gdje se susreću sve geografske dužine, izgleda beskonačno velik.

Od 2025. [[Afrička unija]] podržava kampanju koja favorizuje [[Equal Earth projection|projekciju Jednake Zemlje]] u odnosu na Merkatorovu projekciju.&lt;ref&gt;{{Cite news|first=Maham|last=Javaid|first2=Janice|last2=Kai Chen|first3=Tim|last3=Meko|title=Here's how Africa wants to redraw the world map|url=https://www.washingtonpost.com/world/interactive/2025/mercator-map-africa-au-size/|work=[[The Washington Post]]|date=26. 8. 2025|access-date=28. 8. 2025}}&lt;/ref&gt; Kampanju je predvodio [[Togo]], čiji je ministar vanjskih poslova, [[Robert Dussey]], rekao: &quot;Ova diskusija nije politička diskusija [već] naučna diskusija, jer postoje naučni dokazi, tako da svi moramo prihvatiti stvarnost.&quot;&lt;ref name=&quot;guard-4sep2026&quot;&gt;{{Cite news|last=Egbejule|first=Eromo|title=UN votes to adopt new world map that shows Africa’s true scale|url=https://www.theguardian.com/world/2026/sep/04/un-vote-world-map-mercator-equal-earth-africa|access-date=4. 9. 2026|work=[[The Guardian]]|date=4. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

U septembru 2026. godine, [[Ujedinjene nacije]] su odlučile da priznaju distorzije svojstvene Merkatorovoj projekciji i da promovišu projekcije karata jednakih površina, a posebno projekciju Jednake Zemlje, za šta su glasale 164 zemlje. Sjedinjene Američke Države bile su jedina zemlja koja je glasala protiv rezolucije; šest je bilo suzdržano.&lt;ref name=&quot;guard-4sep2026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite report|url=https://docs.un.org/en/A/80/L.104|title=“Correct the map”: rebalancing global cartographic representation and promoting equitable representation of the world’s regions, particularly Africa|date=4. 8. 2026|publisher=[[United Nations General Assembly]]|volume=Eightieth session|id=A/80/L.104|access-date=5. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; 
[[Datoteka:Rhumb_line_vs_great-circle_arc.png|mini|Loksodroma (plava) u poređenju sa lukom velike kružnice (crvena) između Lisabona, Portugal i Havane, Kuba. Gore: ortografska projekcija. Dole: Merkatorova projekcija.]]
Praktično svaka štampana pomorska karta zasnovana je na Merkatorovoj projekciji zbog njenih jedinstveno povoljnih svojstava za navigaciju. Također se često koristi od strane servisa za mapiranje ulica koji se nalaze na internetu, zbog svojih jedinstveno povoljnih svojstava za mape lokalnog područja izračunate na zahtjev.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mapthematics.com/forums/viewtopic.php?t=251|title=Why Mercator for the Web? Isn't the Mercator bad?|website=www.mapthematics.com|access-date=12. 11. 2024}}{{Self-published source|date=juli 2020}}&lt;/ref&gt; Merkatorove projekcije su također bile važne u matematičkom razvoju [[Tektonika ploča|tektonike ploča]] 1960-ih.&lt;ref&gt;
{{Cite book|title=Plate Tectonics and Geomagnetic Reversals|publisher=W.H. Freeman|year=1973|editor-last=Cox|editor-first=Allan|page=46}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}
== Bibliografija ==
.

* {{citation|last=Maling|first=Derek Hylton|title=Coordinate Systems and Map Projections|publisher=Pergamon Press|year=1992|isbn=0-08-037233-3|edition=second}}.
* {{citation|last=Monmonier|first=Mark|author-link=Mark Monmonier|title=Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection|location=Chicago|publisher=The University of Chicago Press|year=2004|isbn=0-226-53431-6|edition=Hardcover|url-access=registration|url=https://archive.org/details/rhumblinesmapwar00monm}}
* {{citation|ref=NIST|editor1-first=F. W.J.|editor1-last=Olver|editor2-first=D.W.|editor2-last=Lozier|editor3-first=R.F.|editor3-last=Boisvert|editor4-first=C.W.|display-editors=3|editor4-last=Clark|year=2010|title=NIST Handbook of Mathematical Functions|publisher=Cambridge University Press|url=https://dlmf.nist.gov}}
* {{citation|first=Peter|last=Osborne|title=The Mercator Projections|date=14. 11. 2013|doi=10.5281/zenodo.35392}} (Supplements: [https://zenodo.org/record/35561 Maxima files] and [https://zenodo.org/record/35562 Latex code and figures])
* {{citation|last=Snyder|first=John P|author-link=John P. Snyder|title=Flattening the Earth: Two Thousand Years of Map Projections|publisher=University of Chicago Press|year=1993|isbn=0-226-76747-7}}
* {{citation|last=Snyder|first=John P.|title=Map Projections – A Working Manual. U.S. Geological Survey Professional Paper 1395|publisher=United States Government Printing Office, Washington, D.C.|year=1987|url=https://archive.org/details/USGSMapProjectionsAWorkingManual1987}} This paper can be downloaded from [https://pubs.er.usgs.gov/publication/pp1395 USGS pages.] It gives full details of most projections, together with interesting introductory sections, but it does not derive any of the projections from first principles.
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Kartografija]]</text>
      <sha1>3rntds8tokvmctco02vmtbnjf0znn3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Borgo Maggiore</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536914</id>
    <revision>
      <id>3925722</id>
      <parentid>3924887</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8981" sha1="te9jv4kac1yw2pqpsp0yvu3ua7wcp7b" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| ime                     = 
| izvorno_ime             = 
| izvorno_ime_jez         = &lt;!-- ISO 639-2 kod, npr. &quot;fr&quot; za francuski jezik. Ukoliko više od jednog, koristiti {{jezik}} --&gt;
| naselje_vrsta           = općina
| slika                   = Borgo Maggiore seen from San Marino - June 2016.jpg
| slika_alt               = 
| slika_opis              = 
| slika_zastava           = Borgo Maggiore (RSM)-Bandiera.svg
| zastava_alt             = 
| slika_grb               = Borgo Maggiore (RSM)-Stemma.svg
| grb_alt                 = 
| slika_štit              = 
| štit_alt                = 
| etimologija             = 
| nadimak                 = 
| moto                    = 
| slika_karta             = Borgo Maggiore in San Marino.svg
| karta_alt               = 
| karta_opis              = Općina Borgo Maggiore u San Marinu
| pushpin_karta           = San Marino
| pushpin_karta_alt       = 
| pushpin_karta_opis      = 
| pushpin_oznaka_pozicija = 
| koordinate              ={{coord|43|56|42.08|N|12|26|59|E}}
| koor_pinpoint           = 
| koordinate_fusnote      = 
| podjela_vrsta           = Država
| podjela_ime             = {{ZID|San Marino}}
| podjela_vrsta1          = 
| podjela_ime1            = 
| podjela_vrsta2          = 
| podjela_ime2            = 
| podjela_vrsta3          = 
| podjela_ime3            = 
| uspostavljanje_naslov   = 
| uspostavljanje_datum    = 
| osnivač                 = 
| sjedište_vrsta          = 
| sjedište                = 
| vlada_fusnote           = 
| vlada_vrsta             = 
| vladajuće_tijelo        = 
| vođa_partija            = 
| vođa_titula             = ''Capitano''
| vođa_ime                = [[Silvia Marocci]]
| vođa_titula1            = 
| vođa_ime1               = 
| vođa_titula2            = 
| vođa_ime2               = 
| vođa_titula3            = 
| vođa_ime3               = 
| vođa_titula4            = 
| vođa_ime4               = 
&lt;!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: 
    -Decimalni zarez pisati kao tačku
    -Bez dodavanja tački za hiljade. 
    (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --&gt;
| površina_fusnote        = 
| površina_urban_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_rural_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_metro_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_bilješka       = 
| površina_vode_procenat  = 
| površina_rang           = 
| površina_prazno1_naslov = 
| površina_prazno2_naslov = 
| površina_ukupno         = 9.01
| površina_zemlje         = 
| površina_vode           = 
| površina_urban          = 
| površina_rural          = 
| površina_metro          = 
| površina_prazno1        = 
| površina_prazno2        = 
| dužina                  = 
| širina                  = 
| dimenzije_fusnote       = 
| visina_fusnote          = 
| nadmorska_visina        = 525
| stanovništvo_fusnote    = 
| stanovništvo_datum      = 2025.
| stanovništvo_ukupno     = 6953
| stanovništvo_gustoća    = auto
| stanovništvo_bilješka   = 
| stanovništvo_demonim    = 
| vremenska_zona1         = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]]
| utc_ofset1              = +1
| vremenska_zona1_DST     = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]
| utc_ofset1_DST          = +2
| poštanski_broj_vrsta    = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]]
| poštanski_broj          = 47893
| pozivni_broj_vrsta      = 
| pozivni_broj            = +378
| iso_kod                 = .sm
| veb-sajt                = [https://www.gov.sm/pub1/GovSM/Istituzioni-e-Forze/Giunte-di-Castello/Castello-di-Borgo-Maggiore.html]
| fusnote                 = 
}}

'''Borgo Maggiore''' ({{it|Borgo Maggior}}, {{rgn|E Bórgh}}) je [[Spisak općina u Sanmarinu|općina]] u [[San Marino|San Marinu]].

== Geografija ==
Borgo Maggior ima 6.953 stanovnika i površinu od 9,01 ​​km².&lt;ref name=pop&gt;{{cite web |url=https://www.statistica.sm/pub1/StatisticaSM/en/Dati-statistici/Popolazione/Struttura-Demografica.html |title=Demographic structure |access-date=11. 9. 2026|website=Office of Informatics, Technology, Data and Statistics }}&lt;/ref&gt;

Graniči s općinama: [[Serravalle]], [[Domagnano]], [[Faetano]], [[Fiorentino]], [[San Marino (grad)|San Marino]] i [[Acquaviva]], kao i s italijanskom općinom [[Verucchio]] u [[Italijanske pokrajine|pokrajini]] [[Rimini (pokrajina)|Rimini]], ([[Regije Italije|regija]] [[Emilia-Romagna]]). Općina uključuje zaseoke ({{it|Frazione}}): Cà Melone (360 m nadmorske visine), Cà Rigo (148 m), Cailungo (360 m), San Giovanni sotto le Penne (460 m), Valdragone (466 m) i Ventoso (360 m). Nalazi se u podnožju planine [[Titano]].

== Historija ==
Grad se nekoć zvao ''Mercatale'' (trgovište) i ostaje jedno od najvažnijih trgovišta u Republici. Prvo dokumentirano trgovište u gradu održano je 1243.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |title=Castello Borgo Maggiore |access-date=11. 9. 2026 |archive-date=17. 11. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117023410/http://www.sanmarinostate.com/castelli/borgo/borgo.htm |url-status=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;  Krajem 13. stoljeća grad je, zajedno s neovisnim općinama Cailungo i San Giovanni sotto le Penne, pripadao deset gildara San Marina. Godine 1879. grad je preimenovan u Borgo Maggiore.

== Klima ==
{{Vremenski okvir
| width = auto
| location = Borgo Maggiore
| collapsed = yes
| metric first = yes
| single line = yes
| pt_jan = 6.0
| pt_feb = 6.9
| pt_mar = 9.8
| pt_apr = 13.1
| pt_maj = 17.7
| pt_jun = 22.4
| pt_jul = 24.9
| pt_aug = 24.4
| pt_sep = 20.1
| pt_okt = 16.0
| pt_nov = 11.3
| pt_dec = 7.3
| year = 
| vt_jan = 8.7
| vt_feb = 10.0
| vt_mar = 13.0
| vt_apr = 16.4
| vt_maj = 21.0
| vt_jun = 25.9
| vt_jul = 28.5
| vt_aug = 28.2
| vt_sep = 23.6
| vt_okt = 19.2
| vt_nov = 14.0
| vt_dec = 9.9
| year = 
| nt_jan = 3.7
| nt_feb = 4.2
| nt_mar = 6.7
| nt_apr = 9.8
| nt_maj = 14.2
| nt_jun = 18.6
| nt_jul = 20.9
| nt_aug = 20.7
| nt_sep = 16.8
| nt_okt = 13.2
| nt_nov = 9.0
| nt_dec = 5.0
| year = 
| p_jan = 57.1
| p_feb = 65.9
| p_mar = 66.0
| p_apr = 64.5
| p_maj = 69.7
| p_jun = 42.0
| p_jul = 37.2
| p_aug = 49.1
| p_sep = 77.0
| p_okt = 81.2
| p_nov = 84.8
| p_dec = 72.5
| year = 
| source 1 = Weather.Directory&lt;ref name=&quot;Weather.Directory&quot;&gt;
{{cite web|url=https://weather.directory/sm/borgo-maggiore
|title= Borgo Maggiore Weather &amp; Climate Guide
|access-date= 21 Jun 2025
|website= Weather.Directory}}&lt;/ref&gt;
}}

== Znamenitosti ==

U središtu grada nalazi se Veliki trg (Piazza Grande), gdje se svakog četvrtka održava tradicionalna tržnica.

Trgom dominira palača iz 17. stoljeća, čiju je sahat-kulu Torre dell’Orologio projektirao [[Francesco Azzurri]] 1896. Na Velikom trgu (Piazza Grande) nalazi se i Crkva Posredništva (Chiesa del Suffragio) iz 18. stoljeća, posvećena svetom Antimu.

U blizini izlaza s autoceste Borgo Maggiore nalazi se moderno Svetište Gospe od Utjehe (Santuario della Beata Vergine della Consolazione), koje je 1958. projektirao [[Giacomo Michelucci]].

== Promet ==
Žičara [[Funivia di San Marino]] vodi od grada uz planinu Titano do glavnog grada San Marina. Borgo Maggiore ima jednu od dvije helikopterske platforme u Republici (druga se nalazi u Aviosuperficie Torraccia u Domagnanu).

== Sport ==
Grad je dom nogometnih klubova [[SP Cailungo]], [[AC Libertas]] i [[SS San Giovanni]], koji sudjeluje u prvenstvu [[Prva nogometna liga San Marina|Prvoj nogometoj ligi San Marina]].

== Poznate osobe ==
* [[Ilaria Bacciocchi]] (rođena 1990), sanmarinska političarka
* [[Alessandra Perilli]] (rođena 1988), osvajačica olimpijske medalje u sportskom streljaštvu
* [[Manuel Poggiali]] (rođen 1983), sanmarinsk motociklistički trkač
* [[Dalibor Riccardi]] (rođen 1983.), sanmarinski političar i kapetan regent San Marina od oktobra 2024. do aprila 2025.

== Gradovi partneri ==
* {{ZID|Malta}}, [[Żurrieq]], od 2001.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Twinning ZURRIEQ &amp; BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=13. 1. 2024}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;
* {{ZID|Italija}}, [[Catania]], od 2015.&lt;ref&gt;{{cite web |title = 
Catania e Borgo Maggiore (San Marino): un gemellaggio all'insegna di Sant'Agata|url=https://www.comune.catania.it/informazioni/cstampa/default.aspx?cs=41221|language=it|access-date=13. 1. 2024}}&lt;/ref&gt;

{{Geografska lokacija
| Centar       = Borgo Maggiore
| Sjever       = [[Verucchio]] &lt;small&gt;([[Italija]])&lt;/small&gt;
| Jug          = [[Fiorentino]]
| Sjeveroistok = [[Seravalle]]
| Jugoistok    = [[Faetano]]
| Jugozapad    = [[San Marino (grad)|San Marino]]
| Zapad        = [[Acquaviva]] 
| Istok        = [[Domagnano]]
}}

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi == 
{{commons|Borgo Maggiore}}
{{Coord|43|56|44.52|N|12|25|6.48|E|region:SM_type:city|display=title}}
{{Authority control}}

{{Općine San Marina}}

[[Kategorija:Borgo Maggiore|*]]</text>
      <sha1>te9jv4kac1yw2pqpsp0yvu3ua7wcp7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Żurrieq</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536921</id>
    <revision>
      <id>3925723</id>
      <parentid>3924868</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:23:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11040" sha1="hvjcqv4pjg41vn2vt1sjfi4d9k2a6ol" xml:space="preserve">{{Infokutija naselje
| ime                     = 
| izvorno_ime             = Iż-Żurrieq &lt;br&gt; Zurrico
| izvorno_ime_jez         = mte
| naselje_vrsta           = Grad
| slika                   = Church_of_St_Catherine_(Żurrieq)_01.jpg
| slika_alt               = 
| slika_opis              = Crkva sv. Katarine u Żurriequ
| slika_zastava           = New Flag of Żurrieq.svg
| zastava_alt             = 
| slika_grb               = Zurrieq coa.svg
| grb_alt                 = 
| slika_štit              = 
| štit_alt                = 
| etimologija             = 
| nadimak                 = 
| moto                    = ''Mill-Baħar iżraq ħadt ismi''&lt;br&gt;''Sic a cyaneo aequore vocor''&lt;br&gt;&lt;small&gt;&lt;!-- (From the blue sea I got my Name) --&gt;&lt;/small&gt;
| slika_karta             = Zurrieq in Malta.svg
| karta_alt               = 
| karta_opis              = 
| pushpin_karta           = 
| pushpin_karta_alt       = 
| pushpin_karta_opis      = 
| pushpin_oznaka_pozicija = 
| koordinate              ={{coord|35|49|45|N|14|28|33|E|type:city_region:MT|display=inline,title}}
| koor_pinpoint           = 
| koordinate_fusnote      = 
| podjela_vrsta           = Država
| podjela_ime             = {{ZID|Malta}}
| podjela_vrsta1          = [[Regije Malte|Regija]]
| podjela_ime1            = [[Zapadna regija (Malta)|Zapadna regija]]
| podjela_vrsta2          = [[Distrikti Malte|Distrikt]]
| podjela_ime2            = [[Distrikti Malte#Jugoistočni distrikt|Jugoistočni distrikt]]
| podjela_vrsta3          = 
| podjela_ime3            = 
| uspostavljanje_naslov   = 
| uspostavljanje_datum    = 
| osnivač                 = 
| sjedište_vrsta          = 
| sjedište                = 
| vlada_fusnote           = 
| vlada_vrsta             = 
| vladajuće_tijelo        = 
| vođa_partija            = 
| vođa_titula             = Gradonačelnik
| vođa_ime                = Rita Grima
| vođa_titula1            = 
| vođa_ime1               = 
| vođa_titula2            = 
| vođa_ime2               = 
| vođa_titula3            = 
| vođa_ime3               = 
| vođa_titula4            = 
| vođa_ime4               = 
&lt;!-- Format unošenja brojeva za parametre o površini, stanovništvu i gustoći: 
    -Decimalni zarez pisati kao tačku
    -Bez dodavanja tački za hiljade. 
    (Primjer: 1234567 daje 1.234.567; 12345.67 daje 12.345,67) --&gt;
| površina_fusnote        = 
| površina_urban_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_rural_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_metro_fusnote  = &lt;!-- &lt;ref&gt; &lt;/ref&gt; --&gt;
| površina_bilješka       = 
| površina_vode_procenat  = 
| površina_rang           = 
| površina_prazno1_naslov = 
| površina_prazno2_naslov = 
| površina_ukupno         = 10.05
| površina_zemlje         = 
| površina_vode           = 
| površina_urban          = 
| površina_rural          = 
| površina_metro          = 
| površina_prazno1        = 
| površina_prazno2        = 
| dužina                  = 
| širina                  = 
| dimenzije_fusnote       = 
| visina_fusnote          = 
| nadmorska_visina        = 111
| stanovništvo_fusnote    = 
| stanovništvo_datum      = 2024
| stanovništvo_ukupno     = 12731
| stanovništvo_gustoća    = auto
| stanovništvo_bilješka   = 
| stanovništvo_demonim    = 
| vremenska_zona1         = [[Srednjoevropsko vrijeme|CET]]
| utc_ofset1              = +1
| vremenska_zona1_DST     = [[Srednjoevropsko ljetno vrijeme|CEST]]
| utc_ofset1_DST          = +2
| poštanski_broj_vrsta    = [[Spisak poštanskih brojeva u San Marinu|Poštanski broj]]
| poštanski_broj          = ZRQ
| pozivni_broj_vrsta      = 
| pozivni_broj            = +356
| iso_kod                 = MT-68
| veb-sajt                = {{URL|http://zurrieqlocalcouncil.com/}}
| fusnote                 = 
}}

'''Żurrieq''' ({{jez-mt|Iż-Żurrieq}}) ([[IPA]]: {{IPA|ɪzːʊˈrːɪːʔ|}}) je [[Spisak gradova na Malti|grad]] na [[Malta|Malti]] u [[Zapadna regija (Malta)|Zapadnoj regiji]]. Glavni jezik koji se govori u Żurriequ je [[dijalekt Żurrieq]] [[Malteški jezik|malteškog jezika]].&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Kortmann |first1=Bernd |last2=Auwera |first2=Johan |year=2011 |title=The Languages and Linguistics of Europe - A Comprehensive Guide |url=https://books.google.com/books?id=Dt_Eg2ehL8kC&amp;dq=zurrieq+dialect+of+maltese&amp;pg=PA242 |publisher=Walter de Gruyter |page=242 |isbn=9783110220254 |archive-date=11. 3. 2025 |access-date=13. 9. 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311195441/https://books.google.com/books?id=Dt_Eg2ehL8kC&amp;dq=zurrieq+dialect+of+maltese&amp;pg=PA242 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://malti.mt/djaletti/dahla/ |title=Djaletti - Daħla |website=Malti |publisher=Department of Maltese at the University of Malta |language=en, mt |access-date=13. 9. 2026 |archive-date=14. 7. 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240714155242/https://malti.mt/djaletti/dahla/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Grad je u julu 2024. imao 12.731 stanovnika.&lt;ref name=&quot;nso_2012-2024&quot;&gt;{{cite web |title=Mid-year population estimates by locality, sex and citizenship: 2012-2024 |url=https://nso.gov.mt/wp-content/uploads/Mid-year-population-estimates-by-locality-sex-and-citzenship_2012-2024.xlsx |publisher=National Statistics Office}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==
Żurrieq je jedan od najstarijih gradova u zemlji. Jedan je od deset gradova koji su dokumentirani 1436.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Iż-Żurrieq|url=https://parrocci.knisja.mt/parrocca/iz-zurrieq/|access-date=13. 9. 2026|website=Parroċċi – Arċidjoċesi ta' Malta|language=mt-MT|archive-date=7. 2. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207232603/https://parrocci.knisja.mt/parrocca/iz-zurrieq/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; i posvećen je [[Katarina Aleksandrijska|svetoj Katarini]]. Grad se proteže od [[Nigret]]a do [[Ħal Far]]a. U stara vremena grad je imao granicu sa [[Żejtun]]om. Selo [[Qrendi]] bilo je dio župe Żurrieq do 1618. kada je pretvoreno u vlastitu župu.&lt;ref&gt;{{Cite web|date=15. 8. 2017|title=Church|url=https://parroccaqrendi.org/church/|access-date=23. 2. 2022|website=Parrocca Santa Marija Qrendi|language=en|archive-date=27. 12. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227154937/https://parroccaqrendi.org/church/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

U Żurriequ se mogu pronaći ostaci iz [[Bronzano doba|brončanog doba]], kao i građevine iz rimskog razdoblja. Te građevine odražavaju povijest naseljavanja otoka od strane različitih naroda: [[Fenikija|Feničana]], [[Kartaginska Republika|Kartažana]], [[Antički Rim|Rimljana]] i [[Antička Grčka|Grka]].

Żurrieq njeguje duboko ukorijenjenu katoličku tradiciju; u čast svete Katarine održavaju se raskošne godišnje svečanosti uz nastupe lokalnih muzičkih sastava, vatromet, ukrase na pročeljima zgrada, što ih čini jednim od najskupljih slavlja na otoku.

== Geografija ==
Područje grada obuhvaća i stjenoviti otok [[Filfla]] – smješten 5&amp;nbsp;km od obale – te pripadajući otočić [[Filfoletta]], koji čini najjužniju kopnenu tačku Malte.

=== Naselja ===
{{div col|colwidth=22em}}
*[[Bubaqra]]
*Nigret
*Xarolla
*Tal-Bebbux
*Tal-Ġawhar
*Ta' Xaqqa
*Taż-Żutli
*Tal-Għerien
*Taċ-Ċantar
*Tax-Xewki
*Tal-Ġibjun
*Tal-Baqqari
*Ta' Taħt iċ-Ċint
*Ħal Millieri
*Ħal Lew
*Ħal Far
*Ħal Manin
*Wied Ganu
*Wied Żurrieq
*Wied Babu
*Wied Ħallelin
*Wied Basasa
*Wied Żnuber
*Wied Fulija
*Għar Ħasan
{{colend}}

=== Susjedni gradovi ===
{{Geografska lokacija
| Centar       = Iż-Żurrieq
| Istok        = [[Birżebbuġa]]
| Jug          = ''[[Sredozemno more]]'' 
| Zapad        = [[Il-Qrendi]]
| Sjeveroistok = [[Ħal Safi]]
| Sjever       = [[Ħal Kirkop]]
| Sjeverozapad = [[L-Imqabba]]
}}

== Klima ==
{{sekcija}}

== Znamenitosti ==
[[Datoteka:Xarolla Windmill.jpg|180px|mini|desno|Vjetrenjača Xarolla]]
Jedna od najpopularnijih znamenitosti je [[Plava pećina (Malta)|Plava pećina]]. Lokalno je poznata kao &quot;Il-Ħnejja&quot; . Poznata je po prekrasnim nijansama plave boje ispod svoda. Do nje se može doći ukrcavanjem na tradicionalni brod [[luzzu]] u mjestu [[Wied Iż-Żurrieq]].

Još jedna popularna znamenitost je [[vjetrenjača Xarolla]]. Nalazi se na području mjesta Żurrieq, blizu naselja [[Ħal Safi]]. Jedna je od rijetkih obnovljenih malteških vjetrenjača na otocima. Tijekom obnove ispod vjetrenjače otkrivene su [[katakombe]]. Ispred vjetrenjače nalazi se mala kapelica posvećena [[Sveti Andrija|svetom Andriji]], koja datira iz vremena vitezova; i ona je obnovljena. U kući nadžupnika nalazi se mali punski toranj sagrađen u doba kada je Malta bila pod vlašću Feničana. U blizini ostataka kapelice u predjelu [[Tal-Baqqari]] nalaze se ostaci rimskog tornja. U Żurriequ postoji niz crkava i kapelica.

Żurrieq je poznat i po velikim svečanostima koje se održavaju ljeti. Prva od njih, posvećena [[Gospa Karmelska|Gospi Karmelskoj]], slavi se treće nedjelje u maju. Glavna župna svečanost održava se u čast svete Katarine, prve nedjelje u septembru. Tokom obje svečanosti gradske ulice bivaju bogato ukrašene. Tjedan dana održavaju se mise i povorke koje prethode nedjelji kada se kip u procesiji nosi kroz grad. Tijekom cijele sedmice se vatromet, a posebna vatrometna predstava održava se uoči same svečanosti. Blagdan svete Katarine slavi se i 25. novembra, na njezin liturgijski spomendan.

=== Crkve i kapele ===
* [[Crkva svete Katarine Aleksandrijske u Iż-Żurriequ]]
* [[Crkva Uznesenja Marijinoj u Bubaqri]] 
* [[Kapela Bezgrešnog začeća Blažene Djevice Marije u Nigretu]]
* [[Kapela Navještenja u Ħal Millieriju]]
* [[Kapela svetog Ivana Evanđelista u Ħal Millieriju]]
* [[Kapela svetog Lava u Iż-Żurriequ]]
* [[Kapela svete Agate u Iż-Żurriequ]]
* [[Kapela svetog Jakova u Iż-Żurriequ]]
* [[Kapela svetog Bartola u Iż-Żurriequ]]
* [[Kapela svetog Andrije u Iż-Żurriequ]]
* [[Kapela svetog Luke u Iż-Żurriequ]]

== Sport ==
U gradu postoji nogometni klub [[Żurrieq F.C.]], osnovan 1949. koji se u sezoni 2024/25. takmičio u [[Maltese Challenge League|Drugoj malteškoj ligi]].

== Poznate osobe ==
{{sekcija}}

== Gradovi partneri ==
* {{ZID|San Marino}}, [[Borgo Maggiore]], od 2001.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Twinning ZURRIEQ &amp; BORGO MAGGIORE|url=https://localgovernmentdivisioncms.gov.mt/en/lc/Zurrieq/Pages/Services/Twinning.aspx|language=en|access-date=13. 1. 2024}}{{Mrtav link}}&lt;/ref&gt;
* {{ZID|Njemačka}}, [[Angermünde]]&lt;ref name=&quot;gp&quot;&gt;{{cite web|title=Town Twinning|url=http://zurrieqlocalcouncil.com/town-twinning/|website=zurrieqlocalcouncil.com|publisher=Żurrieq|accessdate=13. 9. 2026|archive-date=19. 11. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119173023/http://zurrieqlocalcouncil.com/town-twinning/|url-status=dead|language=en}}&lt;/ref&gt;
* {{ZID|Kipar}}, [[Morphou]]&lt;ref name=&quot;gp&quot; /&gt;
* {{ZID|Italija}}, [[Taverna (Calabria)|Taverna]]&lt;ref name=&quot;gp&quot; /&gt;
* {{ZID|Italija}}, [[Pedara]]&lt;ref name=&quot;gp&quot; /&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi == 
{{commons|Żurrieq}}
{{Authority control}}

{{Gradovi na Malti}}

[[Kategorija:Żurrieq|*]]</text>
      <sha1>hvjcqv4pjg41vn2vt1sjfi4d9k2a6ol</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pravni fakultet u Mostaru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>536934</id>
    <revision>
      <id>3926650</id>
      <parentid>3925399</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T11:11:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Dodana slika</comment>
      <origin>3926650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27367" sha1="s6e4v6nrumdrncy0hfta2iw7q781upm" xml:space="preserve">{{Infokutija univerzitet
|naziv                = Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru
|slika                = Pravni fakultet u Mostaru logo.png
|veličina_slike       = 
|opis_slike           = 
|latinsko_ime         = 
|moto                 = 
|motobos              = 
|osnovan              = 1971.
|vrsta                = [[Javni univerzitet|Javni fakultet]]
|krovna               = [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]
|vjerska_pripadnost   = 
|akademska_pripadnost = 
|izdaci               = 
|budžet               = 
|rukovodilac          = 
|chairman             = 
|chairperson          = 
|chancellor           = 
|predsjednik          = 
|potpredsjednik       = 
|vice_chancellor      = 
|rektor               = Alena Huseinbegović
|prorektor            = 
|dekan                = Amra Jašarbegović
|direktor             = 
|vođa_titula          = 
|akademsko_osoblje    = 
|admin_osoblje        = 
|studenti             = 
|dodipl               = 
|dipl                 = 
|doktorat             = 
|ostali               = 
|lokacija             = 
|grad                 = [[Mostar]]
|savezna_država       = 
|provincija           = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
|država               = [[Bosna i Hercegovina]]
|koor                 = 
|kampus               = [[USRC &quot;Midhad Hujdur Hujka&quot; (Sjeverni logor)]]
|prijašnja_imena      = 
|slobodna_oznaka      = 
|slobodna_vrijednost  = 
|boje                 = 
|atletika             = 
|sportovi             = 
|nadimak              = 
|maskota              = 
|udruženja            = 
|web-sajt             = [https://pf.unmo.ba/ pf.unmo.ba]
|logo                 = 
|pushin_map           = 
|fusnote              = 
}}
[[Datoteka:Pravni fakultet u Mostaru, Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg|mini|desno|300px|Zgrada Pravnog fakulteta u Mostaru]]
'''Pravni fakultet u Mostaru''' je [[Javni univerzitet|javna visokoškolska ustanova]] i organizacijska jedinica [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]. Njegovi osnivanje vezano je za 1971, kada je u [[Mostar]]u osnovano Odjeljenje Pravnog fakulteta [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Fakultet je 1976. postao samostalna visokoškolska ustanova, a naredne godine uključen je u novoosnovani [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]].&lt;ref name=&quot;Historijat&quot;&gt;{{cite web |title=O nama |url=https://pf.unmo.ba/ba/fakultet/o-nama/ |website=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;VazniDatumi&quot;&gt;{{cite web |title=Važni datumi |url=https://www.unmo.ba/univerzitet/vazni-datumi/ |website=Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Fakultet organizuje i izvodi nastavu na prvom, drugom i trećem ciklusu studija prema [[Bolonjski proces|bolonjskom sistemu obrazovanja]]. Pored studija prava, izvodi i studij [[kriminologija|kriminologije]] i [[sigurnosne studije|sigurnosnih studija]],&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot;&gt;{{cite web |title=I Ciklus |url=https://pf.unmo.ba/ba/studiranje/i-ciklus/ |website=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_II_Ciklus&quot;&gt;{{cite web |title=II Ciklus |url=https://pf.unmo.ba/ba/studiranje/ii-ciklus/ |website=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt; kao i doktorski studij Evropskog prava.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_III_Ciklus&quot;&gt;{{cite web |title=III Ciklus |url=https://pf.unmo.ba/ba/studiranje/iii-ciklus/ |website=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=13. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Godine 1993, izbijanjem ratnih sukoba i [[Opsada Mostara|opsadom Mostara]], Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; i Pravni fakultet bili su primorani napustiti dotadašnje prostorije u ulici Blagoja Parovića, pri čemu su ostali i bez svoje opreme i značajnog broja kadra. Objekte Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; od tada koristi [[Univerzitet u Mostaru|Sveučilište u Mostaru]], formirano 1993. Od 1993. do 1996.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_2011&quot;&gt;{{cite web |last1=Bubić |first1=Suzana |last2=Husić |first2=Dubravka |last3=Čolaković |first3=Maja |last4=Duraković |first4=Anita |last5=Kotlo |first5=Rebeka |last6=Maslo Čerkić |first6=Šejla |last7=Ćiber |first7=Amila |title=Samoevaluacioni izvještaj: Projekat &quot;Standardi Evropske Unije za akreditaciju studijskih programa na univerzitetima u Bosni i Hercegovini&quot; |url=https://pf.unmo.ba/media/2wepgzac/samoevaluacioni_izvjestaj.pdf |website=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |date=2011 |access-date=14. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}&lt;/ref&gt; Fakultet je djelovao u neadekvatnim prostorima na različitim lokacijama u gradu. Od 1996, zajedno s ostalim članicama Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot;, smješten u objektima Univerzitetskog kampusa u [[USRC &quot;Midhad Hujdur Hujka&quot; (Sjeverni logor)|Sjevernom logoru]] u Mostaru.&lt;ref name=&quot;Historijat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;VazniDatumi&quot; /&gt;

== Historija ==

=== Osnivanje i razvoj ===

Pravni fakultet u Mostaru osnovan je 1971. kao Odjeljenje [[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravnog fakulteta Univerziteta u Sarajevu]]. Prema podacima Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot;, odjeljenje je u Mostaru počelo s radom u akademskoj 1971/72. Godine 1976. odjeljenje je preraslo u samostalnu visokoškolsku ustanovu, odnosno Pravni fakultet u Mostaru.&lt;ref name=&quot;Historijat&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;VazniDatumi&quot; /&gt;

Pravni fakultet bio je među četiri visokoškolske institucije koje su se 1977. udružile u [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]. Pored Pravnog fakulteta, u njegovom osnivanju učestvovali su [[Ekonomski fakultet u Mostaru|Ekonomski]] i [[Mašinski fakultet u Mostaru|Mašinski fakultet]] te [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Pedagoška akademija]]. Prva konstituirajuća sjednica Skupštine Univerziteta održana je 11. februara 1977, dok je njegovo svečano proglašenje obavljeno 14. februara iste godine u [[Narodno pozorište Mostar|Narodnom pozorištu u Mostaru]].&lt;ref name=&quot;VazniDatumi&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_2011&quot; /&gt;

=== Rat i obnova rada ===

Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992. rad [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]] bio je ozbiljno otežan. Tokom 1993. Univerzitet je izgubio svoje objekte, opremu i značajan dio nastavnog kadra, čime je došlo do privremenog prekida nastavno-naučnog procesa. U maju 1993, nakon ratnih dejstava i gubitka univerzitetske imovine, nastavno-naučni proces bio je prekinut, dok su objekti i oprema Univerziteta ostali izvan njegove kontrole.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;HistorijaUniverziteta&quot;&gt;{{cite web |title=O fakultetu |url=https://mf.unmo.ba/fakultet/ |website=Mašinski fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Mašinski fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=14. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Prekid rada nije značio prestanak postojanja Univerziteta. Nakon što su stvoreni minimalni uslovi za nastavak rada, obrazovni proces obnovljen je u novembru 1993. na privremenim lokacijama. Prema službenoj hronologiji Univerziteta, odluku o nastavku rada donijelo je [[Ratno predsjedništvo općine Mostar]], a nastava je organizovana u zgradi Socijalnog, Maloj sali [[Narodno pozorište Mostar|Narodnog pozorišta]] i [[Muzej Hercegovine (Mostar)|Spomen-kući Džemala Bijedića]].&lt;ref name=&quot;VazniDatumi&quot; /&gt; Arhivska građa bilježi i Odluku o nastavku rada Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; od 11. decembra 1993, koju je potpisao predsjednik Ratnog predsjedništva općine Mostar Smail Klarić.&lt;ref name=&quot;Zilha_2019&quot;&gt;{{cite book |last=Mastalić Košuta |first=Zilha |chapter=Uloga i djelovanje Ratnog predsjedništva opštine Mostar u dijelu Mostara pod opsadom 1993. godine |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/334030241_Zilha_Mastalic_-Kosuta_Uloga_i_djelovanje_ratnog_predsjednistva_opstine_Mostar_u_dijelu_Mostara_pod_opsadom_1993_godine |title=Zbornik radova/Naučni skup Bošnjaci u Hercegovini kroz historiju, Mostar, 14. 5. 2018. |publisher=BZK – Gradsko društvo Preporod Mostar |date=2019 |pages=133–163 |access-date=14. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Idrizovic_2026&quot;&gt;{{cite book |last=Idrizović |first=Sanel |chapter=Radna bilježnica Smaila Klarića predsjednika Predsjedništva opštine/okruga Mostar |title=Samostalni gatački bataljon &quot;Šargan&quot; |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/70000390 |publisher=Udruženje boraca Patriotska liga Gacko |location=Mostar |year=2026 |isbn=978-9926-9135-0-2 |access-date=14. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Obnova rada odvijala se uz istovremenu obnovu upravljačkih struktura Univerziteta. Dana 19. decembra 1993. donesena je odluka o izboru članova Savjeta Univerziteta, čime je obnovljena njegova institucionalna upravljačka struktura. Savjet je 12. januara 1994. donio odluku o imenovanju dekana visokoškolskih ustanova, a 20. januara 1994. imenovao je Kerima Slipičevića, redovnog profesora Građevinskog fakulteta, za rektora Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru.&lt;ref name=&quot;UNMO_O_Univerzitetu&quot;&gt;{{cite web |title=O Univerzitetu |url=https://www.unmo.ba/univerzitet/ |website=Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=14. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Nastava se u ratnim uslovima odvijala na različitim lokacijama u dijelu Mostara pod kontrolom [[Armija Republike Bosne i Hercegovine|Armije Republike Bosne i Hercegovine]]. Za studente koji zbog ratnih dejstava nisu mogli dolaziti u Mostar organizovana je i dislocirana nastava u Jablanici i Konjicu. Iako je Univerzitet raspolagao vrlo ograničenim materijalnim i kadrovskim resursima, obrazovni proces je nastavljen već tokom akademske 1993/94. godine.&lt;ref name=&quot;HistorijaUniverziteta&quot; /&gt;

Tokom rata Univerzitetu je prostor za izvođenje nastave stavljalo na raspolaganje Ratno predsjedništvo opštine Mostar. Od septembra 1994. Univerzitet je bio smješten u bivšem vojnom logoru koji je pretvoren u univerzitetski kampus. Ovaj prostor postao je osnova za obnovu materijalnih uslova rada Univerziteta nakon gubitka ranijih objekata.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_2011&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNMO_O_Univerzitetu&quot; /&gt;

Pravni fakultet je tokom ovog perioda, kao članica Univerziteta, nastavio rad u ratnim uslovima i na privremenim lokacijama. Prema historijatu Fakulteta, od 1993. do 1996. djelovao je u nedovoljnim i neadekvatnim prostorima u gradu. Od 1996. Fakultet je, zajedno s ostalim članicama Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot;, smješten u objektima Univerzitetskog kampusa na lokalitetu [[USRC &quot;Midhad Hujdur Hujka&quot; (Sjeverni logor)|Sjevernog logora]] u Mostaru.&lt;ref name=&quot;Historijat&quot; /&gt;

U poslijeratnom periodu Univerzitet je, uprkos teškim materijalnim uslovima, nastavio razvoj. Tokom druge polovine 1990-ih i početkom 2000-ih u njegovom okviru osnovani su novi univerzitetski studiji, koji su kasnije prerasli u zasebne fakultete, čime je postepeno obnovljena i proširena organizacijska struktura Univerziteta.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_2011&quot; /&gt;

== Organizacija ==

Pravni fakultet je organizacijska jedinica Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru koja djelatnost visokog obrazovanja obavlja organizovanjem nastavnog, naučno-istraživačkog i stručnog rada u oblasti prava i srodnih društvenih nauka. Nastava se organizuje kroz prvi, drugi i treći ciklus studija, u skladu s organizacijom visokog obrazovanja na Univerzitetu.&lt;ref name=&quot;Historijat&quot; /&gt;

Unutrašnja organizacija Fakulteta obuhvata katedre i nastavne predmete, [[Institut za pravna i društvena istraživanja u Mostaru|Institut za pravna i društvena istraživanja]], kao i stručne i administrativne službe. U okviru Fakulteta djeluju Sekretarijat i Studentska služba, dok su za podršku nastavnom i naučnoistraživačkom radu organizovane [[biblioteka]] i čitaonica. Fakultet u ostvarivanju pojedinih funkcija koristi i zajedničke službe Univerziteta, među kojima su računovodstvo, pravna služba, informacijski centar i [[Univerzitetska biblioteka u Mostaru|Univerzitetska biblioteka]].&lt;ref name=&quot;Historijat&quot; /&gt;

Prema Statutu Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru, organi fakulteta su Naučno-nastavno vijeće, dekan, prodekani i šef Odsjeka. Naučno-nastavno vijeće je akademsko tijelo Fakulteta nadležno za akademska pitanja, uključujući nastavne planove i programe, izvedbene planove, prijedloge za izbor nastavnika i saradnika te izbor i razrješenje dekana, uz saglasnost Senata Univerziteta.&lt;ref name=&quot;Statut&quot;&gt;{{cite web |title=Statut Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |url=https://www.unmo.ba/media/1034/statut_-_final_-_univerzitet_dzemal_bijedic_u_mostaru.pdf |website=Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=14. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Studij ==

Pravni fakultet Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru izvodi studijske programe iz oblasti [[pravo|prava]], kao i iz oblasti [[Kriminologija|kriminologije]] i [[Sigurnosne studije|sigurnosnih studija]]. Studij je organizovan kroz prvi, drugi i treći ciklus visokog obrazovanja. Fakultet kroz studijske programe prvog ciklusa pruža obrazovanje za pravnu profesiju i za oblasti povezane sa sigurnošću, dok se na višim ciklusima omogućava nastavak obrazovanja i naučno usavršavanje u različitim pravnim i srodnim oblastima.&lt;ref name=&quot;Historijat&quot; /&gt;

=== Prvi ciklus ===

==== Pravo ====

Osnovni studijski program Fakulteta je četverogodišnji studij [[pravo|prava]]. Studij traje osam semestara i nosi ukupno 240 ECTS bodova, a završetkom studija stječe se akademsko zvanje bachelor prava. Nastavni plan obuhvata 55 predmeta, od kojih je 50 obaveznih i pet izbornih, pri čemu studenti izborne predmete biraju sa šire liste ponuđenih predmeta.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot; /&gt;

Studijski program obuhvata različite grane i oblasti prava te je usmjeren na stjecanje općih i posebnih teorijskih i praktičnih znanja i vještina. Pored osnovnih pravnih znanja, nastavnim planom predviđeno je i stjecanje kontekstualnih znanja te razumijevanje pravnih vrijednosti, uključujući vladavinu prava, [[pravda|pravdu]] i pravičnost.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot; /&gt;

Praktična nastava sastavni je dio programa. Za studente četvrte godine predviđena je obavezna stručna praksa u trajanju od 21 dan u pravosudnim ili upravnim organima. Fakultet praksu organizuje u [[Općinski sud u Mostaru|Općinskom sudu u Mostaru]], kao i u drugim mjestima u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] za studente koji ne žive stalno u [[Mostar]]u.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot; /&gt;

==== Kriminologija i sigurnosne studije ====

Od akademske 2018/19. Fakultet izvodi i trogodišnji studijski program Kriminologija i sigurnosne studije. Program traje šest semestara i nosi 180 ECTS bodova, a završetkom prvog ciklusa stječe se zvanje bakalaureat/bachelor kriminologije i sigurnosnih studija.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot; /&gt;

Program je usmjeren na oblasti [[Kriminologija|kriminologije]] i [[Sigurnosne studije|sigurnosnih studija]], a nastava je organizovana kroz obavezne i izborne predmete. Program je koncipiran prema modelu 3+2+3 i omogućava nastavak obrazovanja u srodnim oblastima na drugom ciklusu, uključujući mogućnost nastavka studija na drugim visokoškolskim ustanovama u Bosni i Hercegovini i [[Evropska unija|Evropskoj uniji]].&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot; /&gt;

Završetkom prvog ciklusa studenti stječu znanja i kompetencije za rad u različitim oblastima odbrane, zaštite i sigurnosti, javnoj upravi, državnim institucijama, agencijama, međunarodnim organizacijama, privrednim i stručnim institucijama, obrazovnim ustanovama, inspekcijskim službama i drugim sektorima povezanim sa sigurnošću i upravljanjem društvenim resursima.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_I_Ciklus&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;UNMO_Pravni_Fakultet&quot;&gt;{{cite web |title=Pravni fakultet – Prvi ciklus studija |url=https://upisi.unmo.ba/prvi-ciklus/pravni-fakultet/ |website=Upisi – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

=== Drugi ciklus ===

Na drugom ciklusu Fakultet izvodi više studijskih programa i smjerova iz oblasti prava i srodnih društvenih nauka. Aktuelna ponuda obuhvata:&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_II_Ciklus&quot; /&gt; 
* Međunarodne odnose i diplomatiju 
* Državno-pravni smjer 
* Građansko-pravni smjer
* Krivično-pravni smjer 
* Pravno-ekonomski smjer 
* Pravnu informatiku 
* Kriminologiju i sigurnosne studije.

Veći dio programa iz oblasti prava na drugom ciklusu usmjeren je na produbljivanje znanja iz pojedinih grana prava, dok program Međunarodni odnosi i diplomatija proširuje obrazovanje prema međunarodno-pravnim, političkim i diplomatskim oblastima. Program Kriminologija i sigurnosne studije predstavlja nastavak obrazovanja iz istoimene oblasti na prvom ciklusu.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_II_Ciklus&quot; /&gt;

Pravo upisa na dvogodišnji studij drugog ciklusa imaju kandidati koji su završili odgovarajući studij prvog ciklusa u trajanju od tri godine sa 180 ECTS bodova, uz ispunjavanje uslova utvrđenih pravilima studiranja i konkretnim studijskim programom.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_II_Ciklus&quot; /&gt;

=== Treći ciklus ===

Treći ciklus Fakulteta čini doktorski studij Evropskog prava. Program je pokrenut u akademskoj 2017/18. i traje tri godine, odnosno šest semestara, sa ukupno 180 ECTS bodova. Riječ je o akademskom studiju iz područja [[Društvene nauke|društvenih nauka]], polja prava.&lt;ref name=&quot;UNMO_PF_III_Ciklus&quot; /&gt;

Doktorski studij obuhvata module iz [[građansko pravo|građanskog]] i [[Porodično pravo|porodičnog prava]], [[Krivično pravo|krivičnog prava]] i [[Ustavno pravo|ustavnog prava]]. Fakultet je 2026. raspisao konkurs za upis pete generacije polaznika doktorskog studija Evropskog prava za akademsku 2026/27, čime je potvrđen kontinuitet izvođenja ovog programa.&lt;ref name=&quot;Doktorski2026&quot;&gt;{{cite web |title=Upis pete generacije - Doktorski studij Evropskog prava |url=https://pf.unmo.ba/ba/vijesti/posts/upis-pete-generacije-doktorski-studij-evropskog-prava/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet „Džemal Bijedić“ u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta „Džemal Bijedić“ u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Naučno-istraživački rad ==

Naučnoistraživački rad Pravnog fakulteta obuhvata istraživanja iz oblasti prava i srodnih društvenih nauka, organizovanje naučnih skupova i konferencija te izdavačku djelatnost. Fakultet kroz ove aktivnosti učestvuje u razmjeni naučnih i stručnih znanja sa visokoškolskim ustanovama i institucijama u Bosni i Hercegovini i inostranstvu.&lt;ref name=&quot;IzdavačkaDjelatnost&quot;&gt;{{cite web |title=Izdavačka djelatnost |url=https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/izdavacka-djelatnost/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

=== Izdavačka djelatnost ===

Fakultet izdaje naučni časopis ''Revija za pravo i ekonomiju'', koji izlazi dva puta godišnje od 2000. Časopis je namijenjen radovima iz oblasti prava, ekonomije i srodnih društvenih nauka, a prilozi podliježu anonimnoj recenziji. Prema podacima Fakulteta, radovi se klasifikuju i referiraju po UDC i JEL publikacijama, London, Pittsburgh i Sydney, a svi prilozi iz Revije za pravo i ekonomiju referiraju se u EBSCO bazi.&lt;ref name=&quot;Revija&quot;&gt;{{cite web |title=Revija za pravo i ekonomiju |url=https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/izdavacka-djelatnost/revija-za-pravo-i-ekonomiju/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

U okviru izdavačke djelatnosti Fakultet objavljuje i ''Godišnjak Pravnog fakulteta Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru''. Publikacija ima međunarodno uredništvo, a radovi se podvrgavaju anonimnoj recenziji. U ''Godišnjaku'' se objavljuju naučni i stručni radovi iz različitih oblasti prava i srodnih društvenih nauka.&lt;ref name=&quot;IzdavačkaDjelatnost&quot; /&gt;

Fakultet objavljuje i zbornik radova sa međunarodnog naučnog skupa ''Dani porodičnog prava'', koji organizuje u saradnji s Njemačkom fondacijom za međunarodnu pravnu saradnju (IRZ). Skup je usmjeren na pitanja [[Porodično pravo|porodičnog prava]] i srodne pravne teme.&lt;ref name=&quot;IzdavačkaDjelatnost&quot; /&gt;

=== Naučni skupovi i konferencije ===

Fakultet organizuje i učestvuje u organizaciji naučnih skupova iz različitih pravnih oblasti. Među njima se posebno izdvaja međunarodni naučni skup ''Dani porodičnog prava'', koji ima kontinuitet održavanja i međunarodni karakter.&lt;ref name=&quot;NaucniSkupovi&quot;&gt;{{cite web |title=Naučni skupovi |url=https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/naucni-skupovi/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Fakultet organizuje i naučne konferencije posvećene [[Ljudska prava|ljudskim pravima]]. Na IV naučnoj konferenciji ''Ljudska prava pred izazovima stvarnosti'' učestvovali su nastavnici i saradnici visokoškolskih ustanova iz Bosne i Hercegovine i regiona, stručnjaci iz oblasti ljudskih prava i doktoranti pravnih, društvenih i humanističkih nauka. Radovi predstavljeni na konferenciji predviđeni su za objavljivanje u tematskom broju ''Godišnjaka Pravnog fakulteta''.&lt;ref name=&quot;LjudskaPrava&quot;&gt;{{cite web |title=Održana IV naučna konferencija pod nazivom &quot;Ljudska prava pred izazovima stvarnosti&quot; |url=https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/naucni-skupovi/odrzana-iv-naucna-konferencija-pod-nazivom-ljudska-prava-pred-izazovima-stvarnosti/ |website=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=14. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Fakultet učestvuje i u organizaciji međunarodnih naučnih konferencija posvećenih pravnim i ekonomskim aspektima evropskih integracija. Peta međunarodna konferencija ove vrste održana je 2023. u saradnji Pravnog i [[Ekonomski fakultet u Mostaru|Ekonomskog fakulteta]] Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru i [[Ekonomski fakultet u Zenici|Ekonomskog fakulteta Univerziteta u Zenici]].&lt;ref name=&quot;EU2023&quot;&gt;{{cite web |title=Održana 5. Međunarodna naučna konferencija &quot;Pravni i ekonomski aspekti procesa integracije Bosne i Hercegovine u Evropsku uniju&quot; |url=https://pf.unmo.ba/ba/vijesti/posts/odrzana-5-medunarodna-naucna-konferencija-pravni-i-ekonomski-aspekti-procesa-integracije-bosne-i-hercegovine-u-evropsku-uniju/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

=== Institut za pravna i društvena istraživanja ===

Fakultet je pokrenuo projekat osnivanja [[Institut za pravna i društvena istraživanja|Instituta za pravna i društvena istraživanja]] kao planirane organizacijske forme za naučno-istraživački rad u oblasti prava i srodnih društvenih nauka. Prema službenim podacima Fakulteta, izrađen je Elaborat o društveno-ekonomskoj opravdanosti osnivanja Instituta, ali njegovo osnivanje još nije proceduralno okončano.&lt;ref name=&quot;Institut&quot;&gt;{{cite web |title=Institut |url=https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/institut/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Planirana djelatnost Instituta obuhvata istraživanja iz različitih pravnih disciplina, uključujući teorijsko-pravne, pozitivno-pravne, historijsko-pravne i ekonomsko-pravne oblasti, uz interdisciplinarni pristup. Predviđena je i saradnja s javnim i privatnim sektorom.&lt;ref name=&quot;Institut&quot; /&gt;

Prema elaboratu projekta, planirana unutrašnja organizacija Instituta obuhvata odjele za državno i međunarodno javno pravo, ekonomiju, evropsko pravo, građansko pravo, historiju prava i komparativno pravo, krivično pravo i kriminološka istraživanja te uporedno pravo.&lt;ref name=&quot;Institut&quot; /&gt;

== Međunarodna saradnja ==

Pravni fakultet ostvaruje međunarodnu saradnju kroz partnerske odnose s visokoškolskim ustanovama i istraživačkim centrima, učešće u međunarodnim projektima i mrežama te programe studentske i nastavničke mobilnosti. Međunarodna saradnja obuhvata i povezivanje Fakulteta s međunarodnim institucijama i organizacijama u oblastima obrazovanja, naučno-istraživačkog rada i stručnog usavršavanja. Dio aktivnosti ostvaruje se neposredno na nivou Fakulteta, dok se studenti i nastavnici uključuju i u međunarodne programe Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot;.&lt;ref name=&quot;Saradnja&quot;&gt;{{cite web |title=Saradnja |url=https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/saradnja/ |website=Pravni fakultet – Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |publisher=Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru |access-date=15. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Dekani ==
* [[Kasim Trnka]]&lt;ref name=&quot;Sl_list_SRBiH_1978_10&quot;&gt;{{cite journal |title=Odluka o razrješavanju i imenovanju predsjednika i članova Odbora za dodjeljivanje nagrade &quot;Hasan Kikić&quot; |journal=Službeni list Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine |date=3. 4. 1978 |volume=34 |issue=10 |url=https://www.sistory.si/media/legacy/publikacije/55001-56000/55003/SL_SR_BIH_1978-04-03_010.pdf |access-date=15. 9. 2026 |format=PDF |language=bs}}&lt;/ref&gt;
* [[Suzana Bubić]]
* [[Edin Rizvanović]]
* [[Anita Duraković]]
* [[Alena Huseinbegović]]
* [[Amra Jašarbegović]]

== Nastavnici i saradnici ==
* [[Zlatko Brkić]]
* [[Suzana Bubić]]
* [[Maja Čolaković]]
* [[Nerma Čolaković-Prguda]]
* [[Ramajana Demirović]]
* [[Elvira Dilberović]]
* [[Anita Duraković]]
* [[Zdravko Grebo]]
* [[Sunčica Hajdarović]]
* [[Emina Hasanagić]]
* [[Alena Huseinbegović]]
* [[Dubravka Husić]]
* [[Mustafa Imamović]]
* [[Amra Jašarbegović]]
* [[Rebeka Kotlo]]
* [[Zdravko Lučić]]
* [[Amra Mahmutagić]]
* [[Mirjana Nadaždin Defterdarević]]
* [[Denis Pajić]]
* [[Nurko Pobrić]]
* [[Edin Rizvanović]]
* [[Kasim Trnka]]

== Bivši studenti i diplomanti ==
* [[Bariša Čolak]]
* [[Alena Huseinbegović]]
* Sead Maslo
* [[Nermin Nikšić]]
* Vlado Rogić
* Ahmet Šantić

== Također pogledajte ==
* [[Pravni fakultet u Bihaću]]
* [[Pravni fakultet u Sarajevu]]
* [[Pravni fakultet u Zenici]]
* [[Pravo]]
* [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://pf.unmo.ba/ Službeni sajt Pravnog fakulteta u Mostaru]
* [https://unmo.ba/ Službeni sajt Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]
* [https://pf.unmo.ba/ba/naucni-rad/izdavacka-djelatnost/dani-porodicnog-prava/ Dani porodičnog prava – Pravni fakultet Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]

{{Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru}}
{{Univerziteti u BiH}}
{{Normativna kontrola}}

[[Kategorija:Fakulteti u Bosni i Hercegovini]]
[[Kategorija:Obrazovanje u Mostaru]]
[[Kategorija:Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]
[[Kategorija:Obrazovne institucije osnovane 1976.]]
[[Kategorija:Pravni fakulteti u Bosni i Hercegovini|Mostar]]</text>
      <sha1>s6e4v6nrumdrncy0hfta2iw7q781upm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Belma Bećirbašić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537038</id>
    <revision>
      <id>3925707</id>
      <parentid>3925355</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3453" sha1="b7i5e3qsa3uhefuux14yh9wzda36zsl" xml:space="preserve">'''Belma Bećirbašić''' (rođ. 1979, [[Sarajevo]]) je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[spisateljica]], novinarka, [[istraživač]]ica i aktivistica.

== Biografija ==
Belma Bećirbašić odrasla je u [[Pariz]]u. Diplomirana je [[novinar]]ka i magistrica Rodnih studija te dobitnica Fulbrightove stipendije na [[Univerzitet Columbia|Columbia University]], [[New York]] (2011-2012).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.media.ba/bs/person/belma-becirbasic|title=Belma Bećirbašić|date=2. 4. 2012|website=MC_ONLINE|publisher=MC_ONLINE|language=bs|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Radila je kao novinarka i urednica u [[magazin]]u [[Dani (časopis)|''Dani'']]. Za svoj novinarski rad je više puta nagrađivana, između ostalih, zajedno sa Dženanom Šečić 2003. godine, nagradom [[Amnesty International]] za članak &quot;Invisible Casualties of War&quot; (“Nevidljive žrtve rata”), objavljen u [[časopis]]u [[START trijaža|''Start'']], iz oblasti [[Ljudska prava|ljudskih prava]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.synopsisbook.com/member/belma-becirbasic/|title=Bećirbašić Belma|last=synopsisbook|website=Synopsis book|language=en-US|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Rad se bavio položajem djece rođene kao posljedica ratnog [[Seksualno nasilje|seksualnog nasilja]] u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mreza-mira.net/vijesti/razno/sutnja-o-problematicnim-tackama-proslosti/|title=Intervju, Belma Bećirbašić: Šutnja o problematičnim tačkama prošlosti - Udruženje mreža za izgradnju mira|website=www.mreza-mira.net|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

[[Esej]]e, novinske članke i komentare je objavljivala u velikom broju časopisa. 2011. godine je objavila knjigu ''[[Tijelo, ženskost i moć: upisivanje patrijarhalnog diskursa u tijelo|Tijelo, ženskost i moć: upisivanje patrijarhalnog diskursa u]]'' ''[[Tijelo, ženskost i moć: upisivanje patrijarhalnog diskursa u tijelo|tijelo]]'', koju je objavio Synopsis u Sarajevu i [[Zagreb]]u. [[Knjiga]] se bavi različitim načinima na koje društvo utiče na žensko tijelo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/lica/belma-becirbasic-zensko-tijelo-je-vise-od-puke-tjelesnosti/120655|title=Belma Bećirbašić: 'Žensko tijelo je više od puke tjelesnosti'|date=30. 7. 2013|website=radiosarajevo.ba|language=hr|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Nakon višegodišnjeg rada kao novinarka i [[Publicistika|publicistkinja]], autorica se angažovala u radu organizacije [[Kvinna till Kvinna]], gdje je 2022. godine obavljala funkciju više programske službenice u sarajevskom uredu. Bavila se pitanjima ženskih prava i seksualnog nasilja povezanog sa sukobima. U svom radu se posebno zalagala za podršku [[žena]]ma koje su preživjele seksualno nasilje i za njihovo ostvarivanje prava i pravde.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kvinnatillkvinna.org/2022/06/19/we-must-keep-talking-about-rape-in-war/|title=“We must keep talking about rape in war”|date=18. 6. 2022|website=The Kvinna till Kvinna Foundation|language=en|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

== Objavljeni radovi ==

* ''Čovjek koji je mrzio drveće'' (kratka priča), izdanje 2010 TDK Šahinpašić
* ''Afrikat'', u ediciji Izvan koridora (kratka priča), izdanje 2011, Vranac (VBZ-Karver)
* ''Tijelo, ženskost i moć'' (publicistika), izdanje 2011, Synopsis
* ''Miketova mrtva draga'' (zbirka kratkih priča), izdanje 2024. Nova poetika

== Izvori ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>b7i5e3qsa3uhefuux14yh9wzda36zsl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Transkripcijski faktor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537043</id>
    <revision>
      <id>3925700</id>
      <parentid>3925373</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:11:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82265" sha1="26f8uk2dsuovh02udu1d4djqyq8k4d4" xml:space="preserve">[[File:Transcription Factors.svg|thumb|upright=1.85| Ilustracija aktivatora]]
U [[molekularna biologija|molekularnoj biologiji]], '''transkripcijski faktor''' ('''TF''') (ili '''faktor vezivanja DNK specifičan za sekvencu''') [[protein]] je koji kontroliše brzinu [[transkripcija (genetika)|transkripcije]] [[genetika|genetičkih]] informacija iz [[DNK]] u [[informacijska RNK|informacijsku RNK]], vezivanjem za [[sekvenca DNK|sekvence DNK]].&lt;ref name=&quot;pmid9570129&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Latchman DS |date=decembar 1997 |title=Transcription factors: an overview |journal=The International Journal of Biochemistry &amp; Cell Biology |volume=29 |issue=12 |pages=1305–12 |doi=10.1016/S1357-2725(97)00085-X |pmc=2002184 |pmid=9570129}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2128034&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Karin M |date=februar 1990 |title=Too many transcription factors: positive and negative interactions |journal=The New Biologist |volume=2 |issue=2 |pages=126–31 |pmid=2128034}}&lt;/ref&gt; Specificity can be due to sequence motifs, or epigenetic modifications.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Isbel |first1=Luke |last2=Grand |first2=Ralph S. |last3=Schübeler |first3=Dirk |date=decembar 2022 |title=Generating specificity in genome regulation through transcription factor sensitivity to chromatin |url=https://www.nature.com/articles/s41576-022-00512-6 |journal=Nature Reviews Genetics |language=en |volume=23 |issue=12 |pages=728–740 |doi=10.1038/s41576-022-00512-6 |pmid=35831531 |issn=1471-0064|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Funkcija transkripcijskih faktora (TF) je regulisanje – uključivanje i isključivanje – gena kako bi se osiguralo da su oni [[Ekspresija gena|eksprimirani]] u željenim [[Ćelija (biologija)|ćelijama]], u pravo vrijeme i u pravoj količini tokom života ćelije i organizma. Grupe TF funkcionišu na koordiniran način, kako bi usmjeravale [[ćelijska dioba|diobu ćelija]], [[ćelijski rast|rast]] i [[ćelijska smrt|smrt ćelija]] tokom života; [[ćelijska migracija|migraciju ćelija]] i organizaciju ([[tijelesni plan]]) tokom [[embiogeneza|embrionalnog razvoja]] i povremeno kao odgovor na signale izvan ćelije, kao što je [[hormon]]. U [[ljudski genom|ljudskom genomu]], postoji približno 1600 TF, gdje je polovina njih [[cinkov prst C2H2|C2H2-cinkovi prsti]].&lt;ref name=&quot;pmid15193307&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Babu MM, Luscombe NM, Aravind L, Gerstein M, Teichmann SA |date=juni 2004 |title=Structure and evolution of transcriptional regulatory networks |url=http://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/genomes/madanm/chalancon_chapter.pdf |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=14 |issue=3 |pages=283–91 |doi=10.1016/j.sbi.2004.05.004 |pmid=15193307 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175950/https://www.mrc-lmb.cam.ac.uk/genomes/madanm/chalancon_chapter.pdf |archive-date=30. 8. 2019 |access-date=25. 10. 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lyons&quot;&gt;{{YouTube |title= How Genes are Regulated: Transcription Factors |id=MkUgkDLp2iE|time=2m16s}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Lambert S, Jolma A, Campitelli L, Pratyush Z, Das K, Yin Y, Albu M, Chen X, Taipae J, Hughes T, Weirauch M |year=2018 |title=The Human Transcription Factors |journal=Cell |volume=172 |issue=4 |pages=650–665 |doi=10.1016/j.cell.2018.01.029 |pmid=29425488 |quote=The final tally encompasses 1,639 known or likely human TFs. |doi-access=free |pmc=12908702 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Lambert |first1=Samuel A. |last2=Jolma |first2=Arttu |last3=Campitelli |first3=Laura F. |last4=Das |first4=Pratyush K. |last5=Yin |first5=Yimeng |last6=Albu |first6=Mihai |last7=Chen |first7=Xiaoting |last8=Taipale |first8=Jussi |last9=Hughes |first9=Timothy R. |last10=Weirauch |first10=Matthew T. |date=8. 2. 2018 |title=The Human Transcription Factors |journal=Cell |language=English |volume=172 |issue=4 |pages=650–665 |doi=10.1016/j.cell.2018.01.029 |issn=0092-8674 |pmid=29425488 |pmc=12908702 }}&lt;/ref&gt; Transkripcijski faktori članovi su [[proteom]]a, kao i [[regulom]]a.
TF-ovi djeluju sami ili s drugim [[protrinski kompleks|proteinima u kompleksu]], promovirajući (kao [[aktivator (genetika)|aktivatoru]]), ili blokirajući (kao [[represor]]) regrutaciju [[RNK-polimeraza]] (enzima koji vrše [[transkripcija (genetika)|transkripciju]] genetičkih informacija iz [[DNK]] u [[RNK]]) na specifične gene.&lt;ref name=&quot;pmid8870495&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Roeder RG |date=septembar 1996 |title=The role of general initiation factors in transcription by RNA polymerase II |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=21 |issue=9 |pages=327–35 |doi=10.1016/S0968-0004(96)10050-5 |pmid=8870495}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8990153&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Nikolov DB, Burley SK |date=januar 1997 |title=RNA polymerase II transcription initiation: a structural view |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=94 |issue=1 |pages=15–22 |bibcode=1997PNAS...94...15N |doi=10.1073/pnas.94.1.15 |pmc=33652 |pmid=8990153 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid11092823&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Lee TI, Young RA |year=2000 |title=Transcription of eukaryotic protein-coding genes |journal=Annual Review of Genetics |volume=34 |pages=77–137 |doi=10.1146/annurev.genet.34.1.77 |pmid=11092823}}&lt;/ref&gt;

Karakteristično obilježje transkripcijskih faktora (TF) jest da sadrže barem jedan [[DNK-vezujući domen]] (DBD), koji se veže za specifičnu sekvencu DNK pored gena koje regulišu.&lt;ref name=&quot;pmid2667136&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Mitchell PJ, Tjian R |date=juli 1989 |title=Transcriptional regulation in mammalian cells by sequence-specific DNA binding proteins |journal=Science |volume=245 |issue=4916 |pages=371–8 |bibcode=1989Sci...245..371M |doi=10.1126/science.2667136 |pmid=2667136}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9121580&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Ptashne M, Gann A |date=april 1997 |title=Transcriptional activation by recruitment |journal=Nature |volume=386 |issue=6625 |pages=569–77 |bibcode=1997Natur.386..569P |doi=10.1038/386569a0 |pmid=9121580 |s2cid=6203915}}&lt;/ref&gt;  TF-ovi su grupirani u klase na osnovu njihovih DBD-ova.&lt;ref name=&quot;Jin_2014&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Jin J, Zhang H, Kong L, Gao G, Luo J |date=januar 2014 |title=PlantTFDB 3.0: a portal for the functional and evolutionary study of plant transcription factors |journal=Nucleic Acids Research |volume=42 |issue=Database issue |pages=D1182-7 |doi=10.1093/nar/gkt1016 |pmc=3965000 |pmid=24174544}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Matys_2006&quot; /&gt; Drugi proteini kao što su [[koaktivator (genetika)|koaktivatori]], [[kompleks remodeliranja strukture hromatina (RSC)|remodeleri hromatina]], [[histon-acetiltransferaza|histon-acetiltransferaze]], [[histon-deacetilaza|histon-deacetilaze]], [[kinaza|kinaze]] i [[metilaza|metilaze]] neophodni su također za regulaciju gena, ali nemaju domene za vezivanje DNK, te stoga nisu TF-ovi.&lt;ref name=&quot;pmid11823631&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Brivanlou AH, Darnell JE |date=februar 2002 |title=Signal transduction and the control of gene expression |journal=Science |volume=295 |issue=5556 |pages=813–8 |bibcode=2002Sci...295..813B |doi=10.1126/science.1066355 |pmid=11823631 |s2cid=14954195}}&lt;/ref&gt;
TF-ovi su zanimljivi u medicini jer [[mutacije]]  TF-ova mogu uzrokovati specifične bolesti, a lijekovi se potencijalno mogu ciljano djelovati na njih.

== Broj ==
{{glavni| Spisak ljudskih transkripcijskih faktora |more=no}}
Transkripcijski faktori neophodni su za regulaciju ekspresije gena i, kao posljedica toga, nalaze se u svim živim [[organizmi]]ma. Broj transkripcijskih faktora koji se nalaze u organizmu povećava se s veličinom [[genom]]a, a veći genomi obično imaju više transkripcijskih faktora po genu.&lt;ref name=&quot;pmid12957540&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=van Nimwegen E |date=septembar 2003 |title=Scaling laws in the functional content of genomes |journal=Trends in Genetics |volume=19 |issue=9 |pages=479–84 |arxiv=physics/0307001 |doi=10.1016/S0168-9525(03)00203-8 |pmid=12957540 |s2cid=15887416}}&lt;/ref&gt;
U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] postoji približno 2.800 proteina koji sadrže domene za vezivanje DNK, a pretpostavlja se da 1.600 od njih funkcionira kao transkripcijski faktori,&lt;ref name=&quot;pmid15193307&quot;/&gt; gdje je polovina njih (~800) protein C2H2-cinkovih prstiju.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Stoga, približno 10% gena u genomu kodira transkripcijske faktore, što ovu porodicu čini najvećom pojedinačnom porodicom ljudskih proteina. Nadalje, geni su često okruženi s nekoliko [[mjesto veznja|mjesta vezivanja]] za različite transkripcijske faktore, a efikasna ekspresija svakog od ovih gena zahtijeva kooperativno djelovanje nekoliko različitih transkripcijskih faktora (vidi, na primjer, [[jedarni hepatocitni faktor|jedarni faktori hepatocita]]). Dakle, kombinatorna upotreba podskupa od približno 2.000 ljudskih transkripcijskih faktora lahko objašnjava jedinstvenu regulaciju svakog gena u ljudskom genomu tokom [[razvojna biologija|razvoja]].&lt;ref name=&quot;pmid11823631&quot;/&gt;

== Mehanizam ==
Transkripcijski faktori vežu se za [[pojačivač (genetika)|pojačivače]] ili [[promotor (genetika)|promotore]] regije DNK susjedne genima, koje regulišu na osnovu prepoznavanja specifičnih DNK motiva. U zavisnosti od transkripcijskog faktora, transkripcija susjednog gena je ili smanjena ili pojačana. Transkripcijski faktori koriste različite mehanizme za regulaciju [[ekspresija gena|ekspresije gena]].&lt;ref name=&quot;pmid11758455&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Gill G |year=2001 |title=Regulation of the initiation of eukaryotic transcription |journal=Essays in Biochemistry |volume=37 |pages=33–43 |doi=10.1042/bse0370033 |pmid=11758455}}&lt;/ref&gt;  Ovi mehanizmi uključuju:
* stabilizaciju ili blokiranje vezivanja [[RNK-polimeraza|RNK-polimeraze]] ili drugih faktora za DNK&lt;ref name=&quot;pmid9570129&quot;/&gt;
* [[kataliza|katalizu]] [[acetilacija|acetilaciju]] ili deacetilaciju [[histon]]skih proteina. Transkripcijski faktor to može učiniti direktno ili regrutovati druge proteine ​​s ovom katalitičkom aktivnošću. Mnogi transkripcijski faktori koriste jedan ili drugi od dva suprotstavljena mehanizma za regulaciju transkripcije:&lt;ref name=&quot;pmid11909519&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Narlikar GJ, Fan HY, Kingston RE |date=februar 2002 |title=Cooperation between complexes that regulate chromatin structure and transcription |journal=Cell |volume=108 |issue=4 |pages=475–87 |doi=10.1016/S0092-8674(02)00654-2 |pmid=11909519 |s2cid=14586791 |doi-access=free |bibcode=2002Cell..108..475N }}&lt;/ref&gt;
** aktivnost [[histon-acetiltransferaza|histon-acetiltransferaze]] (HAT) – acetilira [[histon]]ske proteine, što slabi povezanost DNK s [[histon]]ima, što čini DNK dostupnijom za transkripciju, čime se transkripcija pojačava.
**aktivnost [[histon-deacetilaza|histon-deacetilaze]] (HDAC) – deacetilira [[histon]]ske proteine, što jača povezanost DNK s histonima, što čini DNK manje dostupnom za transkripciju, čime se transkripcija smanjuje.
* regrutiraju [[koaktivator (genetika)|koaktivatorske]] ili [[korepresor (genetika)|korepresorske]] proteine ​​u kompleks DNK transkripcijskog faktora.&lt;ref name=&quot;pmid10322133&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Xu L, Glass CK, Rosenfeld MG |date=april 1999 |title=Coactivator and corepressor complexes in nuclear receptor function |journal=Current Opinion in Genetics &amp; Development |volume=9 |issue=2 |pages=140–7 |doi=10.1016/S0959-437X(99)80021-5 |pmid=10322133}}&lt;/ref&gt;

== Funkcija ==
Transkripcijski faktori jedna su od grupa proteina koji čitaju i interpretiraju genetički &quot;nacrt&quot; u DNK. Oni se vežu za DNK i pomažu u pokretanju programa povećane ili smanjene transkripcije gena. Kao takvi, oni su vitalni za mnoge važne ćelijske procese. U nastavku su navedene neke od važnih funkcija i bioloških uloga u koje su uključeni transkripcijski faktori:

=== Osnovna transkripcijska regulacija ===
Kod [[eukariot]]a, važna klasa transkripcijskih faktora koji se nazivaju [[opći transkripcijski faktor]]i (GTF) neophodni su za odvijanje transkripcije.&lt;ref name=&quot;isbn1-86094-126-5&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Weinzierl RO |url=https://archive.org/details/mechanismsofgene0000wein |title=Mechanisms of Gene Expression: Structure, Function and Evolution of the Basal Transcriptional Machinery |publisher=World Scientific Publishing Company |year=1999 |isbn=1-86094-126-5 |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12672487&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Reese JC |date=april 2003 |title=Basal transcription factors |journal=Current Opinion in Genetics &amp; Development |volume=13 |issue=2 |pages=114–8 |doi=10.1016/S0959-437X(03)00013-3 |pmid=12672487}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid12676794&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Shilatifard A, Conaway RC, Conaway JW |year=2003 |title=The RNA polymerase II elongation complex |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=72 |pages=693–715 |doi=10.1146/annurev.biochem.72.121801.161551 |pmid=12676794}}&lt;/ref&gt;  Mnogi od ovih GTF-ova zapravo ne vežu DNK, već su dio velikog [[transkripcijski preinicijacijski kompleks|transkripcijskog preinicijacijskog kompleksa]] koji direktno interreaguje sa [[RNK-polimeraza|RNK-polimerazom]]. Najčešći GTF-ovi jesu [[TFIIA]], [[TFIIB]], [[TFIID]] (vidi također [[TATA-vezujući protein]]), [[TFIIE]], [[TFIIF]] i [[TFIIH]].&lt;ref name=&quot;pmid16858867&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Thomas MC, Chiang CM |year=2006 |title=The general transcription machinery and general cofactors |journal=Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology |volume=41 |issue=3 |pages=105–78 |doi=10.1080/10409230600648736 |pmid=16858867 |s2cid=13073440}}&lt;/ref&gt;  Preinicijacijski kompleks veže se za [[promotor (genetika)|promotorske]] regije DNK uzvodno od gena koji regulišu.

=== Diferencijalno pojačanje transkripcije ===
Drugi transkripcijski faktori diferencijalno regulišu ekspresiju različitih gena vezivanjem za [[pojačivač (genetika)|pojačivačke]] regije DNK uz regulisane gene. Ovi transkripcijski faktori ključni su za osiguravanje da se geni eksprimiraju u pravoj ćeliji u pravo vrijeme i u pravoj količini, ovisno o promjenjivim zahtjevima organizma.&lt;ref name=&quot;pmid9570129&quot;/&gt;

==== Razvoj ====
Mnogi transkripcijski faktori u [[višećelijski organizam|višećelijskim organizmima]] uključeni su u razvoj.&lt;ref name=&quot;pmid1424766&quot;&gt;{{Cite book |title=Transcription factors and mammalian development |vauthors=Lobe CG |year=1992 |isbn=978-0-12-153127-0 |series=Current Topics in Developmental Biology |volume=27 |pages=351–83 |doi=10.1016/S0070-2153(08)60539-6 |pmid=1424766}}&lt;/ref&gt;  Reagujući na stimuluse, ovi transkripcijski faktori uključuju/isključuju transkripciju odgovarajućih gena, što zauzvrat omogućava promjene u ćelijskoj [[morfologija|morfologiji]] ili aktivnostima potrebnim za [[određivanje sudbine ćelije]] i [[ćelijska diferencijacija|ćelijsku diferencijaciju]]. Porodica transkripcijskih faktora [[Hox (gen)|Hox]], naprimjer, važna je za pravilno [[Regionalna specifikacija|formiranje tjelesnog obrasca]] u organizmima raznolikim od voćnih mušica do ljudi.&lt;ref name=&quot;pmid17008523&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Lemons D, McGinnis W |date=septembar 2006 |title=Genomic evolution of Hox gene clusters |journal=Science |volume=313 |issue=5795 |pages=1918–22 |bibcode=2006Sci...313.1918L |doi=10.1126/science.1132040 |pmid=17008523 |s2cid=35650754}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16515781&quot;&gt;{{Cite journal  |vauthors=Moens CB, Selleri L |date=mart 2006 |title=Hox cofactors in vertebrate development |journal=Developmental Biology |volume=291 |issue=2 |pages=193–206 |doi=10.1016/j.ydbio.2005.10.032 |pmid=16515781 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  Drugi primjer je transkripcijski faktor kodiran genom [[SRY|Y-regiona koji određuje spol]] (SRY), koji ima glavnu ulogu u određivanju [[spol]]a kod [[ljudi]].&lt;ref name=&quot;pmid17187356&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Ottolenghi C, Uda M, Crisponi L, Omari S, Cao A, Forabosco A, Schlessinger D |date=januar 2007 |title=Determination and stability of sex |journal=BioEssays |volume=29 |issue=1 |pages=15–25 |doi=10.1002/bies.20515 |pmid=17187356 |hdl=11380/611683 |s2cid=23824870|hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;

==== Odgovor na međućelijske signale ====
Ćelije mogu [[međućelijska komunikacija|međusobno komunicirati,]] oslobađanjem molekula koje proizvode [[transdukcija signala|signalne kaskade]] unutar druge receptivne ćelije. Ako signal zahtijeva pojačanu ili smanjenu regulaciju gena u ćeliji primaocu, transkripcijski faktori će se često nalaziti nizvodno u signalnoj kaskadi.&lt;ref name=&quot;pmid8293575&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Pawson T |year=1993 |title=Signal transduction--a conserved pathway from the membrane to the nucleus |journal=Developmental Genetics |volume=14 |issue=5 |pages=333–8 |doi=10.1002/dvg.1020140502 |pmid=8293575}}&lt;/ref&gt; Signalizacija [[estrogen]]a  primjer je prilično kratke signalne kaskade koja uključuje transkripcijski faktor [[estrogenski receptor|estrogenskog receptora]]: estrogen sekretuju tkiva kao što su [[jajnici]] i [[placenta]], prelazi [[ćelijska membrana|ćelijsku membranu]] ćelije primatelja i veže se za estrogenski receptor u [[citoplazma|citoplazmi]] ćelije. Estrogenski receptor zatim odlazi u [[ćelijsko jedro|jedro]] ćelije i veže se za njegova [[mjesto vezivanja DNK|mjesta vezivanja DNK]], mijenjajući transkripcijsku regulaciju povezanih gena.&lt;ref name=&quot;pmid11916222&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Osborne CK, Schiff R, Fuqua SA, Shou J |date=decembar 2001 |title=Estrogen receptor: current understanding of its activation and modulation |journal=Clinical Cancer Research |volume=7 |issue=12 Suppl |pages=4338s–4342s; discussion 4411s–4412s |pmid=11916222}}&lt;/ref&gt;

==== Odgovor na okolinu ====
Transkripcijski faktori ne djeluju samo nizvodno od signalnih kaskada povezanih s biološkim podražajima, već mogu biti i nizvodno od signalnih kaskada uključenih u podražaje iz okoline. Primjeri uključuju [[faktor toplotnog šoka]] (HSF), koji pojačava regulaciju gena potrebnih za preživljavanje na višim temperaturama,&lt;ref name=&quot;pmid18239856&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Shamovsky I, Nudler E |date=mart 2008 |title=New insights into the mechanism of heat shock response activation |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |volume=65 |issue=6 |pages=855–61 |doi=10.1007/s00018-008-7458-y |pmc=11131843 |pmid=18239856 |s2cid=9912334}}&lt;/ref&gt; [[hipoksija-inducibilni faktor]] (HIF), koji pojačava regulaciju gena potrebnih za preživljavanje ćelija u okruženjima sa niskim sadržajem kisika,&lt;ref name=&quot;pmid18202826&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Benizri E, Ginouvès A, Berra E |date=april 2008 |title=The magic of the hypoxia-signaling cascade |journal=Cellular and Molecular Life Sciences |volume=65 |issue=7–8 |pages=1133–49 |doi=10.1007/s00018-008-7472-0 |pmc=11131810 |pmid=18202826 |s2cid=44049779}}&lt;/ref&gt; i [[protein koji veže sterolni regulatorni element]] (SREBP), koji pomaže u održavanju pravilnog nivoa [[lipid]]a u ćeliji.&lt;ref name=&quot;pmid15457548&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Weber LW, Boll M, Stampfl A |date=novembar 2004 |title=Maintaining cholesterol homeostasis: sterol regulatory element-binding proteins |journal=World Journal of Gastroenterology |volume=10 |issue=21 |pages=3081–7 |doi=10.3748/wjg.v10.i21.3081 |pmc=4611246 |pmid=15457548 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==== Kontrola ćelijskog ciklusa ====
Mnogi transkripcijski faktori, posebno neki koji su [[proto-onkogen]]i ili [[tumor supresorski gen|tumor-supresori]], pomažu u regulaciji [[ćelijski ciklus|ćelijskog ciklusa]] i kao takvi određuju koliko će ćelija postati velika i kada se može podijeliti na dvije kćerinske ćelije.&lt;ref name=&quot;pmid8960358&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Wheaton K, Atadja P, Riabowol K |year=1996 |title=Regulation of transcription factor activity during cellular aging |journal=Biochemistry and Cell Biology |volume=74 |issue=4 |pages=523–34 |doi=10.1139/o96-056 |pmid=8960358 |bibcode=1996BCB....74..523W }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8864058&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Meyyappan M, Atadja PW, Riabowol KT |year=1996 |title=Regulation of gene expression and transcription factor binding activity during cellular aging |journal=Biological Signals |volume=5 |issue=3 |pages=130–8 |doi=10.1159/000109183 |pmid=8864058}}&lt;/ref&gt;  Jedan primjer jest [[onkogen]] [[Myc]], koji ima važnu ulogu u [[ćelijski rast|rastu ćelija]] i [[apoptoza|apoptozi]].&lt;ref name=&quot;pmid7846125&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Evan G, Harrington E, Fanidi A, Land H, Amati B, Bennett M |date=august 1994 |title=Integrated control of cell proliferation and cell death by the c-myc oncogene |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences |volume=345 |issue=1313 |pages=269–75 |bibcode=1994RSPTB.345..269E |doi=10.1098/rstb.1994.0105 |pmid=7846125}}&lt;/ref&gt;

==== Patogeneza ====
Transkripcijski faktori  također semogu koristiti za promjenu [[ekspresija gena|ekspresije gena]] u ćeliji domaćinu kako bi se potaknula [[patogeneza]]. Dobro proučen primjer ovoga su efektori slični transkripcijskim aktivatorima ([[TAL-efektor]]) koje luče bakterije [[rod (biologija)|roda]] [[Xanthomonas]]. Kada se ubrizgaju u biljke, ovi proteini mogu ući u jezgro biljne ćelije, vezati se za sekvence biljnog promotora i aktivirati transkripciju biljnih gena koji pomažu u bakterijskoj infekciji.&lt;ref name=&quot;Boch J, Bonas U. 2010&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Boch J, Bonas U |year=2010 |title=Xanthomonas AvrBs3 family-type III effectors: discovery and function |journal=Annual Review of Phytopathology |volume=48 |issue=1 |pages=419–36 |doi=10.1146/annurev-phyto-080508-081936 |pmid=19400638|bibcode=2010AnRvP..48..419B }}&lt;/ref&gt; TAL-efektori sadrže centralnu ponavljajuću regiju u kojoj postoji jednostavna veza između identiteta dva kritična ostatka u sekvencnim ponavljanjima i sekvencijalnih DNK baza u ciljnom mjestu TAL-efektora.&lt;ref name=&quot;Moscou2010&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Moscou MJ, Bogdanove AJ |date=decembar 2009 |title=A simple cipher governs DNA recognition by TAL effectors |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |page=1501 |bibcode=2009Sci...326.1501M |doi=10.1126/science.1178817 |pmid=19933106 |s2cid=6648530}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Boch J, Scholze H, Schornack S, ''et al.'' 2010&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Boch J, Scholze H, Schornack S, Landgraf A, Hahn S, Kay S, Lahaye T, Nickstadt A, Bonas U |date=decembar 2009 |title=Breaking the code of DNA binding specificity of TAL-type III effectors |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1509–12 |bibcode=2009Sci...326.1509B |doi=10.1126/science.1178811 |pmid=19933107 |s2cid=206522347}}&lt;/ref&gt; Ovo svojstvo vjerovatno olakšava evoluciju ovih proteina, kako bi se bolje takmičili s odbrambenim mehanizmima ćelije domaćina.&lt;ref name=&quot;Voytas DF, Joung JK. 2010.&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Voytas DF, Joung JK |date=decembar 2009 |title=Plant science. DNA binding made easy |journal=Science |volume=326 |issue=5959 |pages=1491–2 |bibcode=2009Sci...326.1491V |doi=10.1126/science.1183604 |pmc=7814878 |pmid=20007890 |s2cid=33257689}}&lt;/ref&gt;

== Regulacija ==
Uobičajeno je u biologiji da važni procesi imaju više slojeva regulacije i kontrole. To važi i za transkripcijske faktore: transkripcijski faktori ne samo da kontroliraju brzinu transkripcije kako bi regulirali količine genskih produkata ([[RNK]] i [[protein]]a) dostupnih ćeliji, već su i sami transkripcijski faktori regulirani (često drugim transkripcijskim faktorima). U nastavku slijedi kratak pregled nekih načina na koje se aktivnost transkripcijskih faktora može regulirati.

=== Sinteza ===

Transkripcijski faktori (kao i svi proteini) transkribiraju se iz gena na [[hromosom]]u u RNK, a zatim se RNK prevodi u protein. Bilo koji od ovih koraka može se regulirati, kako bi se utjecalo na proizvodnju (a time i aktivnost) transkripcijskog faktora. Implikacija ovoga je da transkripcijski faktori mogu sami sebe regulirati. Naprimjer, u petlji [[povratna sprega|negativne povratne sprege]], transkripcijski faktor djeluje kao vlastiti represor: ako se protein transkripcijskog faktora veže za DNK vlastitog gena, on smanjuje proizvodnju više sebe. Ovo je jedan mehanizam za održavanje niskih nivoa transkripcijskog faktora u ćeliji.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Pan G, Li J, Zhou Y, Zheng H, Pei D |date=august 2006 |title=A negative feedback loop of transcription factors that controls stem cell pluripotency and self-renewal |journal=FASEB Journal |volume=20 |issue=10 |pages=1730–2 |doi=10.1096/fj.05-5543fje |pmid=16790525 |s2cid=44783683 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

===Jedarna lokalizacija ===
Kod [[eukariot]]a, transkripcijski faktori (kao i većina proteina) se transkribiraju u [[ćelijsko jedro|jedru]] , ali se zatim transliraju u citoplazmi ćelije. Mnogi proteini koji su aktivni u jedru sadrže signale jedarne lokalizacije koji ih usmjeravaju prema jedru. Ali, za mnoge transkripcijske faktore, ovo je ključna tačka u njihovoj regulaciji.&lt;ref name=&quot;pmid8314906&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Whiteside ST, Goodbourn S |date=april 1993 |title=Signal transduction and nuclear targeting: regulation of transcription factor activity by subcellular localisation |journal=Journal of Cell Science |volume=104 |issue=4 |pages=949–55 |doi=10.1242/jcs.104.4.949 |pmid=8314906}}&lt;/ref&gt;  Važne klase transkripcijskih faktora, kao što su neki [[jedarni receptor]]i, prvo se moraju vezati za [[ligand]] dok su u citoplazmi prije nego što se mogu premjestiti u jedro.&lt;ref name=&quot;pmid8314906&quot;/&gt;

=== Aktivacija ===
Transkripcijski faktori mogu se aktivirati ili deaktivirati putem svojih signalno-senzorskih ili efektorskih domena. Međutim, nemaju svi transkripcijski faktori efektorski domen; naprimjer, približno 400 transkripcijskih faktora sa [[cinkov prst|cinkovim prstima]] C2H2 sadrži samo domene za vezivanje DNK (DBD).&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt; Aktivacija ili represija transkripcijskih faktora može se dogoditi putem niza mehanizama, uključujući:
* [[ligand]] vezivanje – Ne samo da vezivanje liganda može uticati na to gdje se transkripcijski faktor nalazi unutar ćelije, već vezivanje liganda može uticati i na to je li transkripcijski faktor u aktivnom stanju i sposoban vezati [[DNK]] ili druge kofaktore (vidi, naprimjer, [[jedarni receptor]]i).
* [[fosforilacija]]&lt;ref name=&quot;pmid2149275&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Bohmann D |date=novembar 1990 |title=Transcription factor phosphorylation: a link between signal transduction and the regulation of gene expression |journal=Cancer Cells |volume=2 |issue=11 |pages=337–44 |pmid=2149275}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17536004&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Weigel NL, Moore NL |date=oktobar 2007 |title=Steroid receptor phosphorylation: a key modulator of multiple receptor functions |journal=Molecular Endocrinology |volume=21 |issue=10 |pages=2311–9 |doi=10.1210/me.2007-0101 |pmid=17536004 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; – Mnogi transkripcijski faktori poput [[STAT-protein]]a moraju biti [[fosforilacija|fosforilirani]] prije nego što se mogu vezati za DNK.
* interakcija s drugim transkripcijskim faktorima (npr. homo– ili hetero[[proteinski dimer|dimerizacija]])
* interakcija s  [[transkripcijski koregulator|koregulatornim]] proteinima, kao što su koaktivatori (npr. [[COP9 konstitutivna fotomorfogena homologna podjedinica 5|COPS5]], [[EP300]], [[BCL3]]); korepresori (npr. [[korepresor jedarnog receptora 1|NCOR1]], [[SIN3A]], [[TRIM24]]). Međutim, postoje [[transkripcijski koregulator|koregulatori transkripcije]] koji mogu djelovati i kao aktivatori i kao represori.

=== Pristupačnost mjesta vezivanja DNK ===
Kod eukariota, DNK je organizirana uz pomoć [[histon]]a u kompaktne čestice koje se nazivaju [[nukleosom]]i, gdje sekvence od oko 147 [[bazni par|baznih parova]] DNK prave ~1,65 okreta oko oktamera histonskih proteina. DNK unutar nukleosoma  nedostupna je  mnogim transkripcijskim faktorima. Neki transkripcijski faktori, takozvani [[pionirski faktor]]i, još uvijek su u stanju vezati svoja mjesta vezivanja DNK na nukleosomskoj DNK. Za većinu drugih transkripcijskih faktora, nukleosom bi trebao biti aktivno odmotan molekularnim motorima kao što su [[remodeliranje hromatina|remodeleri hromatina]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Teif VB, Rippe K |date=septembar 2009 |title=Predicting nucleosome positions on the DNA: combining intrinsic sequence preferences and remodeler activities |journal=Nucleic Acids Research |volume=37 |issue=17 |pages=5641–55 |doi=10.1093/nar/gkp610 |pmc=2761276 |pmid=19625488}}&lt;/ref&gt; Alternativno, nukleosom može se djelomično odmotati termalnim fluktuacijama, omogućavajući privremeni pristup mjestu vezivanja transkripcijskog faktora. U mnogim slučajevima, transkripcijski faktor treba [[Kompetitivna inhibicija|takmičiti se za vezivanje]] za svoje mjesto vezivanja DNK s drugim transkripcijskim faktorima i histonima ili [[hromatin]]skim nehistonskim proteinima .&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Teif VB, Rippe K |date=oktobar 2010 |title=Statistical-mechanical lattice models for protein-DNA binding in chromatin |journal=Journal of Physics: Condensed Matter |volume=22 |issue=41 |arxiv=1004.5514 |bibcode=2010JPCM...22O4105T |doi=10.1088/0953-8984/22/41/414105 |pmid=21386588 |s2cid=103345}}&lt;/ref&gt;

=== Dostupnost ostalih kofaktora/transkripcijskih faktora ===
Većina transkripcijskih faktora ne funkcioniše samostalno. Mnoge velike TF-porodice formiraju kompleksne homotipske ili heterotipske interakcije, putem dimerizacije.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Amoutzias GD, Robertson DL, Van de Peer Y, Oliver SG |date=maj 2008 |title=Choose your partners: dimerization in eukaryotic transcription factors |journal=Trends in Biochemical Sciences |volume=33 |issue=5 |pages=220–9 |doi=10.1016/j.tibs.2008.02.002 |pmid=18406148}}&lt;/ref&gt; Da bi došlo do transkripcije gena, određeni broj transkripcijskih faktora mora se vezati za regulatorne sekvence DNK. Ova kolekcija transkripcijskih faktora, zauzvrat, regrutuje posredničke proteine ​​kao što su [[transkripcijski koregulator|kofaktori]] koji omogućavaju efikasno regrutovanje [[transkripcijski preinicijacijski kompleks|preinicijacijskog kompleksa]] i [[RNK- polimeraza|RNK-polimeraze]]. Dakle, da bi jedan transkripcijski faktor pokrenuo transkripciju, svi ovi drugi proteini također moraju biti prisutni, a transkripcijski faktor mora biti u stanju u kojem se može vezati za njih ako je potrebno.

Kofaktori su proteini koji moduliraju efekte transkripcijskih faktora. Kofaktori  zamjenjivi su između specifičnih genskih promotora; [[proteinski kompleks]] koji zauzima promotorsku DNK i aminokiselinska sekvenca kofaktora određuju njegovu prostornu konformaciju. Naprimjer, određeni steroidni receptori mogu razmjenjivati ​​kofaktore sa [[NF-κB]], što je prekidač između upale i ćelijske diferencijacije; na taj način steroidi mogu uticati na upalni odgovor i funkciju određenih tkiva.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Copland JA, Sheffield-Moore M, Koldzic-Zivanovic N, Gentry S, Lamprou G, Tzortzatou-Stathopoulou F, Zoumpourlis V, Urban RJ, Vlahopoulos SA |date=juni 2009 |title=Sex steroid receptors in skeletal differentiation and epithelial neoplasia: is tissue-specific intervention possible? |journal=BioEssays |volume=31 |issue=6 |pages=629–41 |doi=10.1002/bies.200800138 |pmid=19382224 |s2cid=205469320}}&lt;/ref&gt;

=== Interakcija s metiliranim citozinom ===
Transkripcijski faktori i metilirani [[citozin]]i u DNK imaju glavnu ulogu u regulaciji ekspresije gena. (Metilacija citozina u DNK se prvenstveno događa tamo gdje citozin prati gvanin u 5' do 3' DNK sekvenci, [[CpG-mjesto]].) [[Metilacija]] CpG-mjesta u promotorskoj regiji gena obično potiskuje transkripciju gena,&lt;ref name=&quot;pmid17334365&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Weber M, Hellmann I, Stadler MB, Ramos L, Pääbo S, Rebhan M, Schübeler D |date=april 2007 |title=Distribution, silencing potential and evolutionary impact of promoter DNA methylation in the human genome |journal=Nat. Genet. |volume=39 |issue=4 |pages=457–66 |doi=10.1038/ng1990 |pmid=17334365 |bibcode=2007NaGen..39..457W |s2cid=22446734}}&lt;/ref&gt; while methylation of CpGs in the body of a gene increases expression.&lt;ref name=&quot;pmid25263941&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Yang X, Han H, De Carvalho DD, Lay FD, Jones PA, Liang G |date=oktobar 2014 |title=Gene body methylation can alter gene expression and is a therapeutic target in cancer |journal=Cancer Cell |volume=26 |issue=4 |pages=577–90 |doi=10.1016/j.ccr.2014.07.028 |pmc=4224113 |pmid=25263941}}&lt;/ref&gt;  [[TET- enzimi]] imaju centralnu ulogu u demetilaciji metiliranih citozina. Demetilacija CpG-ova u promotoru gena aktivnošću TET-enzima povećava transkripciju gena.&lt;ref name=&quot;pmid24108092&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Maeder ML, Angstman JF, Richardson ME, Linder SJ, Cascio VM, Tsai SQ, Ho QH, Sander JD, Reyon D, Bernstein BE, Costello JF, Wilkinson MF, Joung JK |date=decembar 2013 |title=Targeted DNA demethylation and activation of endogenous genes using programmable TALE-TET1 fusion proteins |journal=Nat. Biotechnol. |volume=31 |issue=12 |pages=1137–42 |doi=10.1038/nbt.2726 |pmc=3858462 |pmid=24108092}}&lt;/ref&gt;

Procijenjena su [[Mjesto vezivanja|mjesta vezivanja DNK]] 519 transkripcijskih faktora.&lt;ref name=&quot;pmid28473536&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Yin Y, Morgunova E, Jolma A, Kaasinen E, Sahu B, Khund-Sayeed S, Das PK, Kivioja T, Dave K, Zhong F, Nitta KR, Taipale M, Popov A, Ginno PA, Domcke S, Yan J, Schübeler D, Vinson C, Taipale J |date=maj 2017 |title=Impact of cytosine methylation on DNA binding specificities of human transcription factors |journal=[[Science]] |volume=356 |issue=6337  |doi=10.1126/science.aaj2239 |pmc=8009048 |pmid=28473536 |bibcode=2017Sci...356j2239Y |s2cid=206653898}}&lt;/ref&gt;  Od njih, 169 transkripcijskih faktora (33%) nije imalo CpG dinukleotide na svojim mjestima vezivanja, a 33 transkripcijska faktora (6%) mogla su se vezati za motiv koji sadrži CpG, ali nisu pokazivala preferenciju za [[mjesto vezivanja]] ni sa metiliranim ni sa nemetiliranim CpG. Postoji 117 transkripcijskih faktora (23%) koji su bili inhibirani u vezivanju za svoju sekvencu vezivanja ako je sadržavala metilirano CpG-mjesto, 175 transkripcijskih faktora (34%) koji su imali pojačano vezivanje ako je njihova sekvenca vezivanja imala metilirano [[CpG-mjesto]], a 25 transkripcijskih faktora (5%) su bili ili inhibirani ili su imali pojačano vezivanje ovisno o tome gdje se u sekvenci vezivanja nalazio metilirani CpG.

TET-enzimi  ne vežu se specifično za metilcitozin, osim kada su regrutovani (vidi [[demetilacija DNK]]). Višestruki transkripcijski faktori važni u [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciji ćelija]]  i specifikaciji loze, uključujući [[Homeoboksni protein NANOG|NANOG]], [[SALL4]]A, [[WT1]], [[EBF1]], [[SPI1|PU.1]] i [[TCF3|E2A]], pokazali su da regrutuju TET-enzime na specifične genomske lokuse (prvenstveno pojačivače) kako bi djelovali na metilcitozin (mC) i pretvorili ga u hidroksimetilcitozin hmC (i u većini slučajeva ih označavali za naknadnu potpunu demetilaciju u citozin)).&lt;ref name=&quot;pmid30809228&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Lio CJ, Rao A |year=2019 |title=TET Enzymes and 5hmC in Adaptive and Innate Immune Systems |journal=Front Immunol |volume=10 |doi=10.3389/fimmu.2019.00210 |pmc=6379312 |pmid=30809228 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;  Čini se da TET-posredovana konverzija mC u hmC remeti vezivanje proteina koji vežu 5mC, uključujući proteine ​​[[MECP2]] i MBD ([[metil-CpG-vezujući domen]]), olakšavajući remodeliranje [[nukleosom]]a i vezivanje transkripcijskih faktora, čime aktivira transkripciju tih gena. [[EGR1]]  važan je transkripcijski faktor u formiranju [[pamćenje|memorije]]. Ima esencijalnu ulogu u [[epigenetika|epigenetskom]] reprogramiranju [[mozak|moždanih]] [[neuron]]a . Transkripcijski faktor [[EGR1]] regrutuje protein [[Tet-metilcitozin dioksigenaze 1|TET1]] koji pokreće put [[demetilacija DNK]].&lt;ref&gt;Sun Z, Xu X, He J, Murray A, Sun MA, Wei X, Wang X, McCoig E, Xie E, Jiang X, Li L, Zhu J, Chen J, Morozov A, Pickrell AM, Theus MH, Xie H.  EGR1 recruits TET1 to shape the brain methylome during development and upon neuronal activity.  Nat Commun. 2019 Aug 29;10(1):3892. doi: 10.1038/s41467-019-11905-3.  PMID 31467272&lt;/ref&gt;  EGR1, zajedno sa TET1,  koristi seu programiranju distribucije mjesta metilacije na moždanoj DNK tokom razvoja mozga i u [[učenje|učenju]] (pogledajte [[Epigenetika u učenju i pamćenju]]).

== Struktura ==
[[Datoteka:Transcription factor schematic 2.png|thumb|upright=1.85|Shematski dijagram aminokiselinske sekvence (amino-terminal lijevo i karboksilni  desno) prototipskog transkripcijskog faktora koji sadrži (1) domen koji veže DNK (DBD), (2) domen za detekciju signala (SSD) i aktivacijski domen (AD). Redoslijed postavljanja i broj domena mogu se razlikovati kod različitih tipova transkripcijskih faktora. Osim toga, funkcije transaktivacije i detekcije signala često su sadržane unutar istog domena.]]
[[Slika:LacI Dimer Structure Annotated.png|thumb|upright=1.35|'''Primjer arhitekture domena: [[lac-represor|laktozni represor (LacI)]]'''. N-terminalni domen za vezivanje DNK (označen) [[lac-represor|''lac'' represora]] veže svoju ciljnu DNK sekvencu (zlato) u glavnom žlijebu koristeći motiv [[heliks-okret-heliks]]. Vezivanje efektorske molekule (zeleno)  odvija se u regulatornoj domeni (označeno). Ovo pokreće alosterini odgovor posredovan linker regionom (označen).]]

Transkripcijski faktori su modularne strukture i sadrže sljedeće [[proteinski domen|domene]]:&lt;ref name=&quot;pmid9570129&quot;/&gt;
* '''[[DNK-vezujući domen]]''' ('''DBD'''), koji se veže za specifične sekvence DNK ([[pojačivač (genetika)|pojačivač]] ili [[promotor (genetika)|promotor]]. Neophodna komponenta za sve vektore. Koristi se za pokretanje transkripcije vektorskih transgenskih sekvenci [[promotor (genetika)|promotor]]) uz regulirane gene. DNK sekvence koje vežu transkripcijske faktore često se nazivaju '''[[element hormonskog odgovora|elementi odgovora]]'''. Ponekad, DBD-ovi mogu direktno regrutovati transkripcijske koregulatore&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bianchi |first1=Daniëlle |last2=Borza |first2=Razvan |last3=De Zan |first3=Erica |last4=Huelsz-Prince |first4=Guizela |last5=Gregoricchio |first5=Sebastian |last6=Dekker |first6=Marleen |last7=Fish |first7=Alex |last8=Mazouzi |first8=Abdelghani |last9=Kroese |first9=Lona J. |last10=Linder |first10=Simon |last11=Hernandez-Quiles |first11=Miguel |last12=Vermeulen |first12=Michiel |last13=Celie |first13=Patrick H. N. |last14=Krimpenfort |first14=Paul |last15=Song |first15=Ji-Ying |date=3. 7. 2025 |title=Zincore, an atypical coregulator, binds zinc finger transcription factors to control gene expression |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.adv2861 |journal=[[Science]] |language=en |volume=389 |issue=6755 |doi=10.1126/science.adv2861 |pmid=40608935 |bibcode=2025Sci...389v2861B |issn=0036-8075|url-access=subscription |hdl=2066/324015 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; without the need of an activation domain.
* '''[[Trans-aktivacijski domen|Aktivacijski domen]]''' ('''AD'''), koji sadrži mjesta vezivanja za druge proteine, ​​kao što su [[transkripcijski koregulator]]i. Ova mjesta vezivanja  često se nazivaju '''aktivacijskim funkcijama''' ('''AF'''), '''Transaktivacijskim domenom''' ('''TAD''') ili '''Trans-aktivacijskim domenom''' [[Trans-aktivacijski domen|TAD]], ne treba ga miješati sa topološki asocijativnim domenom ([[Topološki asocijativni domen|TAD]]).&lt;ref name=&quot;pmid12893880&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Wärnmark A, Treuter E, Wright AP, Gustafsson JA |date=oktobar 2003 |title=Activation functions 1 and 2 of nuclear receptors: molecular strategies for transcriptional activation |journal=Molecular Endocrinology |volume=17 |issue=10 |pages=1901–9 |doi=10.1210/me.2002-0384 |pmid=12893880 |s2cid=31314461 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Međutim, nemaju svi TF-ovi aktivacijsku domenu (npr. polovina njih (~800) su C2H2 proteini [[cinkov prst|cinkovih prstiju]])&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;
* Opcioni '''domen za detekciju signala''' ('''SSD''') (''npr.'', domen za vezivanje [[ligand]]a), koji osjeća vanjske signale i, kao odgovor, prenosi te signale ostatku transkripcijskog kompleksa, što rezultira pojačanom ili smanjenom regulacijom ekspresije gena. Također, DBD i domeni za detekciju signala mogu se nalaziti na odvojenim proteinima koji se udružuju unutar transkripcijskog kompleksa kako bi regulirali ekspresiju gena.

=== DNK-vezujći domen===
[[Datoteka:Transcription factors DNA binding sites.svg|thumb|right|DNK kontakti različitih tipova [[w:DNK-vezujući domen|DNK-vezujući domeni]] transkripcijskih faktora]]
{{Glavni|DNK-vezujći domen}}
Dio ([[proteinski domeni|domena]]) transkripcijskog faktora koji se veže za DNK naziva se njegov  za DNK-vezujući domen. U nastavku je djelomični popis nekih od glavnih porodica DNK-vezujućih domena /transkripcijskih faktora:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! style=&quot;width:300pt;&quot;| Porodica
! style=&quot;width:100pt;&quot;| [[InterPro]]
! style=&quot;width:100pt;&quot;| [[Pfam]]
! style=&quot;width:100pt;&quot;| [[Strukturna klasifikacija proteina|SCOP]]
|-
| [[Osnovni heliks-petlja-heliks]]&lt;ref name=&quot;pmid7553065&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Littlewood TD, Evan GI |year=1995 |title=Transcription factors 2: helix-loop-helix |journal=Protein Profile |volume=2 |issue=6 |pages=621–702 |pmid=7553065}}&lt;/ref&gt;
|{{InterPro|IPR001092}}
|{{Pfam|PF00010}}
|{{SCOP|47460}}
|-
| Osnovni [[leucinski zatvarač]] ([[bZIP-domen|bZIP]])&lt;ref name=&quot;pmid12192032&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Vinson C, Myakishev M, Acharya A, Mir AA, Moll JR, Bonovich M |date=septembar 2002 |title=Classification of human B-ZIP proteins based on dimerization properties |journal=Molecular and Cellular Biology |volume=22 |issue=18 |pages=6321–35 |doi=10.1128/MCB.22.18.6321-6335.2002 |pmc=135624 |pmid=12192032 |bibcode=2002MolCB..22.6321V }}&lt;/ref&gt;
|{{InterPro|IPR004827}}
|{{Pfam|PF00170}}
|{{SCOP|57959}}
|-
|[[C-terminal]]ni efektorski domen bipartitnih regulatora odgovora
|{{InterPro|IPR001789}}
|{{Pfam|PF00072}}
|{{SCOP|46894}}
|-
|AP2/ERF/GCC box
|{{InterPro|IPR001471}}
|{{Pfam|PF00847}}
|{{SCOP|54176}}
|-
|[[Heliks-okret-heliks]]&lt;ref name=&quot;pmid8831795&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Wintjens R, Rooman M |date=septembar 1996 |title=Structural classification of HTH DNA-binding domains and protein-DNA interaction modes |journal=Journal of Molecular Biology |volume=262 |issue=2 |pages=294–313 |doi=10.1006/jmbi.1996.0514 |pmid=8831795}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|-
|Homeodomenski proteini, koji su kodirani [[homeoboks]]nim genima, su transkripcijski faktori. Homeodomenski proteini imaju ključnu ulogu u regulaciji [[razvojna biologija|razvojne biologije]].&lt;ref name=&quot;pmid7979246&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Gehring WJ, Affolter M, Bürglin T |year=1994 |title=Homeodomain proteins |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=63 |issue=1 |pages=487–526 |doi=10.1146/annurev.bi.63.070194.002415 |pmid=7979246 |bibcode=1994ARBio..63..487G }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid 26464018&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Bürglin TR, Affolter M |date=juni 2016 |title=Homeodomain proteins: an update |journal=Chromosoma |volume=125 |issue=3 |pages=497–521 |doi=10.1007/s00412-015-0543-8 |pmc=4901127 |pmid=26464018}}&lt;/ref&gt;
|{{InterPro|IPR009057}}
|{{Pfam|PF00046}}
|{{SCOP|46689}}
|-
|[[CI-protein|lambda-represoroliki]]
|{{InterPro|IPR010982}}
|
|{{SCOP|47413}}
|-
|Srf-liki  ([[faktor serumskog odgovora]])
|{{InterPro|IPR002100}}
|{{Pfam|PF00319}}
|{{SCOP|55455}}
|-
|[[Pax-geni|Uparena kutija]]&lt;ref name=&quot;pmid9297966&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Dahl E, Koseki H, Balling R |date=septembar 1997 |title=Pax genes and organogenesis |journal=BioEssays |volume=19 |issue=9 |pages=755–65 |doi=10.1002/bies.950190905 |pmid=9297966 |s2cid=23755557}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|-
|[[Krilati-heliks  transcripcijski faktori|Krilati heliks]]
|{{InterPro|IPR013196}}
|{{Pfam|PF08279}}
|{{SCOP|46785}}
|-
|[[Cinkov prst|Cinkovi prsti]]&lt;ref name=&quot;pmid11179890&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Laity JH, Lee BM, Wright PE |date=februar 2001 |title=Zinc finger proteins: new insights into structural and functional diversity |journal=Current Opinion in Structural Biology |volume=11 |issue=1 |pages=39–46 |doi=10.1016/S0959-440X(00)00167-6 |pmid=11179890}}&lt;/ref&gt;
|
|
|
|-
|* Multi-domen Cys&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;His&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; cinkovih prstiju&lt;ref name=&quot;pmid10940247&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Wolfe SA, Nekludova L, Pabo CO |year=2000 |title=DNA recognition by Cys2His2 zinc finger proteins |journal=Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure |volume=29 |pages=183–212 |doi=10.1146/annurev.biophys.29.1.183 |pmid=10940247}}&lt;/ref&gt;
|{{InterPro|IPR007087}}
|{{Pfam|PF00096}}
|{{SCOP|57667}}
|-
|* Zn&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/Cys&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;
|
|
|{{SCOP|57701}}
|-
|* Zn&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;/Cys&lt;sub&gt;8&lt;/sub&gt; [[Cinkov prst]] [[jedarni receptor|jedarnog receptora]]
|{{InterPro|IPR001628}}
|{{Pfam|PF00105}}
|{{SCOP|57716}}
|}

=== Elementi odgovora ===
Sekvenca DNK za koju se transkripcijski faktor veže naziva se [[mjesto vezivanja transkripcijskog faktora]] ili [[element odgovora]].&lt;ref name=&quot;pmid15711128&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Wang JC |date=mart 2005 |title=Finding primary targets of transcriptional regulators |url=http://www.landesbioscience.com/journals/cc/abstract.php?id=1521 |journal=Cell Cycle |volume=4 |issue=3 |pages=356–8 |doi=10.4161/cc.4.3.1521 |pmid=15711128 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
Transkripcijski faktori  međureaguju sa svojim mjestima vezivanja koristeći kombinaciju [[Kulonov zakon|elektrostatike]] (od kojih su [[vodikova veza|vodikove veze]] poseban slučaj) i [[Van der Waalsova sila|Van der Waalsove sile]]. Zbog prirode ovih hemijskih interakcija, većina transkripcijskih faktora veže DNK na način specifičan za sekvencu. Međutim, ne mogu sve [[Bazni par|baze]] u mjestu vezivanja transkripcijskog faktora zapravo interreagovati sa transkripcijskim faktorom. Osim toga, neke od ovih interakcija mogu biti slabije od drugih. Dakle, transkripcijski faktori ne vežu samo jednu sekvencu, već su sposobni da se vežu za podskup blisko povezanih sekvenci, svaka sa različitom jačinom interakcije.

Naprimjer, iako je [[konsenzusna sekvenca|konsenzusno mjesto vezivanja]] za [[TATA-vezujući protein]] (TBP) TATAAAA, transkripcijski faktor TBP također može vezati slične sekvence, kao što su TATATAT ili TATATAA.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Savinkova |first1=Ludmila |last2=Drachkova |first2=Irina |last3=Arshinova |first3=Tatyana |last4=Ponomarenko |first4=Petr |last5=Ponomarenko |first5=Mikhail |last6=Kolchanov |first6=Nikolay |date=12. 2. 2013 |title=An Experimental Verification of the Predicted Effects of Promoter TATA-Box Polymorphisms Associated with Human Diseases on Interactions between the TATA Boxes and TATA-Binding Protein |journal=PLOS ONE |language=en |volume=8 |issue=2 |doi=10.1371/journal.pone.0054626 |doi-access=free |issn=1932-6203 |pmc=3570547 |pmid=23424617 |bibcode=2013PLoSO...854626S }}&lt;/ref&gt;

Budući da transkripcijski faktori mogu vezati skup srodnih sekvenci, a te sekvence su obično kratke, potencijalna mjesta vezivanja transkripcijskih faktora mogu se pojaviti slučajno ako je DNK sekvenca dovoljno duga. Međutim, malo je vjerovatno da će transkripcijski faktor vezati sve kompatibilne sekvence u [[ćelija (biologija)|ćelijskom]] [[genom]]u . Druga ograničenja, kao što je dostupnost DNK u ćeliji ili dostupnost [[kofaktor (biohemija)|kofaktora]], također mogu pomoći u diktiranju gdje će se transkripcijski faktor zapravo vezati. Dakle, s obzirom na genomsku sekvencu, još uvijek je teško predvidjeti gdje će se transkripcijski faktor zapravo vezati u živoj ćeliji.

Međutim, dodatna specifičnost prepoznavanja može se dobiti korištenjem više od jedne domene za vezivanje DNK (naprimjer, tandemski DBD-ovi u istom transkripcijskom faktoru ili dimerizacijom dva transkripcijska faktora) koji se vežu za dvije ili više susjednih sekvenci DNK.

== Klinički značaj ==
Transkripcijski faktori su od kliničkog značaja iz najmanje dva razloga: (1) [[mutacije]] mogu biti povezane sa specifičnim bolestima i (2) mogu biti mete lijekova.

=== Poremećaji ===
Zbog njihove važne uloge u razvoju, [[ćelijska signalizacija|međućelijskoj signalizaciji]] i [[ćelijski ciklus|ćelijskom ciklusu]], neke ljudske bolesti su povezane s [[mutacija]]ma transkripcijskih faktora.&lt;ref name=&quot;isbn0-19-511239-3&quot;&gt;{{Cite book | vauthors = Semenza GL  |url= https://archive.org/details/transcriptionfac00seme |title=Transcription factors and human disease |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=978-0-19-511239-9 |location=Oxford [Oxfordshire] |url-access=registration}}&lt;/ref&gt;

Mnogi transkripcijski faktori su ili [[tumor supresor]]i ili [[onkogen]]i, te su stoga mutacije ili njihova aberantna regulacija povezane s rakom. Poznato je da su tri grupe transkripcijskih faktora važne kod raka kod ljudi: (1) porodice [[NF-kappaB]] i [[AP-1 transkripcijski faktor|AP-1]], (2) porodica [[STAT-protein|STAT]] i (3) [[receptor steroidnih hormona|steroidni receptori]].&lt;ref name=&quot;pmid16475943&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Libermann TA, Zerbini LF |date=februar 2006 |title=Targeting transcription factors for cancer gene therapy |journal=Current Gene Therapy |volume=6 |issue=1 |pages=17–33 |doi=10.2174/156652306775515501 |pmid=16475943}}&lt;/ref&gt;
BU nastavku su navedeni neki od bolje proučenih primjera:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Stanje
! Opis
! [[genski lokus|Lokus]]
|-
| [[Rettov sindrom]]
| Mutacije u transkripcijskom faktoru [[MECP2]] povezane su s [[Rettov sindrom|Rettovim sindromom]], neurorazvojnim poremećajem.&lt;ref name=&quot;pmid16647848&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Moretti P, Zoghbi HY |date=juni 2006 |title=MeCP2 dysfunction in Rett syndrome and related disorders |journal=Current Opinion in Genetics &amp; Development |volume=16 |issue=3 |pages=276–81 |doi=10.1016/j.gde.2006.04.009 |pmid=16647848}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid17317146&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Chadwick LH, Wade PA |date=april 2007 |title=MeCP2 in Rett syndrome: transcriptional repressor or chromatin architectural protein? |url=https://zenodo.org/record/1258987 |url-status=live |journal=Current Opinion in Genetics &amp; Development |volume=17 |issue=2 |pages=121–5 |doi=10.1016/j.gde.2007.02.003 |pmid=17317146 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002233545/https://zenodo.org/record/1258987 |archive-date=Oct 2, 2023 |via=Zenodo}}&lt;/ref&gt;
| Xq28
|-
| [[Dijabetes]]
| Rijedak oblik dijabetesa koji se naziva [[MODY]] (Maturity-onset Diabetes of the young) može biti uzrokovan mutacijama u jedarnim faktorima hepatocita (HNF).&lt;ref name=&quot;pmid17923767&quot;&gt;{{Cite book |title=Distinct roles of HNF1beta, HNF1alpha, and HNF4alpha in regulating pancreas development, beta-cell function and growth |vauthors=Maestro MA, Cardalda C, Boj SF, Luco RF, Servitja JM, Ferrer J |publisher=Karger Medical and Scientific Publishers |year=2007 |isbn=978-3-8055-8385-5 |series=Endocrine Development |volume=12 |pages=33–45 |chapter=Distinct Roles of HNF1 Β, HNF1 α, and HNF4 α in Regulating Pancreas Development, Β -Cell Function and Growth |doi=10.1159/000109603 |pmid=17923767 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=AzvFFxY-3CMC&amp;pg=PA33}}&lt;/ref&gt; ili [[Pdx1|insulin-promotorskim faktorom-1]] (IPF1/Pdx1).&lt;ref name=&quot;pmid18360684&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Al-Quobaili F, Montenarh M |date=april 2008 |title=Pancreatic duodenal homeobox factor-1 and diabetes mellitus type 2 (review) |url=https://www.spandidos-publications.com/ijmm/article.jsp?article_id=ijmm_21_4_399 |url-status=live |journal=International Journal of Molecular Medicine |volume=21 |issue=4 |pages=399–404 |doi=10.3892/ijmm.21.4.399 |pmid=18360684 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002232026/https://www.spandidos-publications.com/ijmm/21/4/399/abstract |archive-date=Oct 2, 2023 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| Multiplo
|-
| [[govorna apraksija|Razvojna verbalna dispraksija]]
| [[Mutacije]] u transkripcijskom faktoru [[FOXP2]] povezane su s [[govorna apraksija|razvojnom verbalnom dispraksijom]], bolešću kod koje osobe nisu u stanju proizvesti fino koordinirane pokrete potrebne za [[govor]].&lt;ref name=&quot;pmid17330859&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Lennon PA, Cooper ML, Peiffer DA, Gunderson KL, Patel A, Peters S, Cheung SW, Bacino CA |date=april 2007 |title=Deletion of 7q31.1 supports involvement of ''FOXP2'' in language impairment: clinical report and review |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=143A |issue=8 |pages=791–8 |doi=10.1002/ajmg.a.31632 |pmid=17330859 |s2cid=22021740}}&lt;/ref&gt;
| 7q31
|-
| [[Autoimunska bolest|Autoimunske bolesti]]
| Mutacije u transkripcijskom faktoru [[FOXP3]] uzrokuju rijedak oblik [[autoimunska bolest|autoimunske bolesti]] koji se naziva [[IPEX (sindrom)|IPEX]]&lt;ref name=&quot;pmid18317533&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=van der Vliet HJ, Nieuwenhuis EE |year=2007 |title=IPEX as a result of mutations in FOXP3 |journal=Clinical &amp; Developmental Immunology |volume=2007 |pages=1–5 |doi=10.1155/2007/89017 |pmc=2248278 |pmid=18317533 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| Xp11.23-q13.3
|-
| [[Li-Fraumenijev sindrom]]
| Uzrokovan mutacijama u tumor supresoru [[p53 (protein)|p53]].&lt;ref name=&quot;pmid15917654&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Iwakuma T, Lozano G, Flores ER |date=juli 2005 |title=Li-Fraumeni syndrome: a p53 family affair |journal=Cell Cycle |volume=4 |issue=7 |pages=865–7 |doi=10.4161/cc.4.7.1800 |pmid=15917654 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| 17p13.1
|-
| [[Rak dojke]]
| [[STAT-protein|STAT]] porodica je relevantna za [[rak dojke]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Clevenger CV |date=novembar 2004 |title=Roles and Regulation of Stat Family Transcription Factors in Human Breast Cancer |journal=American Journal of Pathology |type=Review |volume=165 |issue=5 |pages=1449–1460 |doi=10.1016/S0002-9440(10)63403-7 |pmc=1618660 |pmid=15509516 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
| Multiplo
|-
| Multipli [[kancer]]i
|Porodica [[HOX-gen|HOX]] uključena je u razvoj različitih vrsta raka.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;Transcription factors as targets and markers in cancer&quot; Workshop 2007 |url=http://www.ias.surrey.ac.uk/reports/hox-report.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120525104734/http://www.ias.surrey.ac.uk/reports/hox-report.html |archive-date=25. 5. 2012 |access-date=14. 12. 2009}}&lt;/ref&gt;
| Multipli
|-
|[[Osteoartritis]]
|[[Mutacija]] ili smanjena aktivnost [[SOX9]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Govindaraj K, Hendriks J, Lidke DS, Karperien M, Post JN |date=januar 2019 |title=Changes in Fluorescence Recovery After Photobleaching (FRAP) as an indicator of SOX9 transcription factor activity |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Gene Regulatory Mechanisms |volume=1862 |issue=1 |pages=107–117 |doi=10.1016/j.bbagrm.2018.11.001 |pmid=30465885 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
|
|}

=== Potencijalne mete lijekova ===
{{Glavni|Terapijska modulacija gena}}
Otprilike 10% trenutno propisivanih lijekova direktno cilja na klasu transkripcijskih faktora [[jedarni receptor]]i.&lt;ref name=&quot;pmid17139284&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Overington JP, Al-Lazikani B, Hopkins AL |date=decembar 2006 |title=How many drug targets are there? |journal=Nature Reviews. Drug Discovery |volume=5 |issue=12 |pages=993–6 |doi=10.1038/nrd2199 |pmid=17139284 |s2cid=11979420}}&lt;/ref&gt; Primjeri uključuju [[tamoksifen]] i [[bikalutamid]] za liječenje [[rak dojke|raka dojke]] i [[rak prostate|prostate]], te različite vrste [[glukokortikoid|protivupalnih]] i [[anabolički steroid|anaboličkih]] [[steroid]]a.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Gronemeyer H, Gustafsson JA, Laudet V |date=novembar 2004 |title=Principles for modulation of the nuclear receptor superfamily |journal=Nature Reviews. Drug Discovery |volume=3 |issue=11 |pages=950–64 |doi=10.1038/nrd1551 |pmid=15520817 |bibcode=2004NRvDD...3..950G |s2cid=205475111}}&lt;/ref&gt; Osim toga, transkripcijski faktori su često indirektno modulirani lijekovima putem [[signalna kaskada|signalnih kaskada]]. Moguće je direktno ciljati druge manje istražene transkripcijske faktore kao što je [[NF-κB]] lijekovima.&lt;ref name=&quot;pmid8049612&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Bustin SA, McKay IA |date=juni 1994 |title=Transcription factors: targets for new designer drugs |journal=British Journal of Biomedical Science |volume=51 |issue=2 |pages=147–57 |pmid=8049612}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7549464&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Butt TR, Karathanasis SK |year=1995 |title=Transcription factors as drug targets: opportunities for therapeutic selectivity |journal=Gene Expression |volume=4 |issue=6 |pages=319–36 |pmc=6134363 |pmid=7549464}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid9755455&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Papavassiliou AG |date=august 1998 |title=Transcription-factor-modulating agents: precision and selectivity in drug design |journal=Molecular Medicine Today |volume=4 |issue=8 |pages=358–66 |doi=10.1016/S1357-4310(98)01303-3 |pmid=9755455}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15790306&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Ghosh D, Papavassiliou AG |year=2005 |title=Transcription factor therapeutics: long-shot or lodestone |journal=Current Medicinal Chemistry |volume=12 |issue=6 |pages=691–701 |doi=10.2174/0929867053202197 |pmid=15790306}}&lt;/ref&gt; Smatra se da je teže ciljati transkripcijske faktore izvan porodice jedarnih receptora terapijom [[mala molekula|malih molekula]] jer nije jasno da li su &quot;lijekoviti&quot;, ali je postignut napredak u vezi s Pax2&lt;ref name=&quot;pmid28094913&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Grimley E, Liao C, Ranghini E, Nikolovska-Coleska Z, Dressler G |year=2017 |title=Inhibition of Pax2 Transcription Activation with a Small Molecule that Targets the DNA Binding Domain |journal=ACS Chemical Biology |volume=12 |issue=3 |pages=724–734 |doi=10.1021/acschembio.6b00782 |pmc=5761330 |pmid=28094913}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid29685496&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Grimley E, Dressler GR |year=2018 |title=Are Pax proteins potential therapeutic targets in kidney disease and cancer? |journal=Kidney International |volume=94 |issue=2 |pages=259–267 |doi=10.1016/j.kint.2018.01.025 |pmc=6054895 |pmid=29685496}}&lt;/ref&gt; i [[notch signalni put|notch]] putem.&lt;ref name=&quot;pmid19907488&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Moellering RE, Cornejo M, Davis TN, Del Bianco C, Aster JC, Blacklow SC, Kung AL, Gilliland DG, Verdine GL, Bradner JE |date=novembar 2009 |title=Direct inhibition of the NOTCH transcription factor complex |journal=Nature |volume=462 |issue=7270 |pages=182–8 |bibcode=2009Natur.462..182M |doi=10.1038/nature08543 |pmc=2951323 |pmid=19907488}}&lt;/ref&gt;

== Uloga u evoluciji ==
{{Glavni|Evolucijska razvojna biologija}}

[[duplikacija (genetika)|Duplikacije gena]] odigrale su ključnu ulogu u [[evolucija|evoluciji]] vrsta. To se posebno odnosi na transkripcijske faktore. Nakon što se pojave kao duplikati, akumulirane mutacije koje kodiraju za jednu kopiju mogu se odvijati bez negativnog uticaja na regulaciju nizvodnih ciljeva. Međutim, promjene specifičnosti vezivanja DNK transkripcijskog faktora s jednom kopijom [[Leafy]], koji se javlja kod većine kopnenih biljaka, nedavno su razjašnjene. U tom smislu, transkripcijski faktor s jednom kopijom može proći kroz promjenu specifičnosti putem promiskuitetnog međuprodukta bez gubitka funkcije. Slični mehanizmi su predloženi u kontekstu svih alternativnih [[filogeneza|filogenetskih]] hipoteza i uloge transkripcijskih faktora u evoluciji svih [[vrsta]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Jin J, He K, Tang X, Li Z, Lv L, Zhao Y, Luo J, Gao G |date=juli 2015 |title=An Arabidopsis Transcriptional Regulatory Map Reveals Distinct Functional and Evolutionary Features of Novel Transcription Factors |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=32 |issue=7 |pages=1767–73 |doi=10.1093/molbev/msv058 |pmc=4476157 |pmid=25750178}}&lt;/ref&gt;

== Uloga u aktivnosti biokontrole ==
Transkripcijski faktori imaju ulogu u aktivnosti [[Otpornost (ekologija)|otpornosti]] koja je važna za uspješnu aktivnost [[biokontrola|biokontrole]] Otpornost na [[oksidativni stres]] i alkalni pH doprinijeli su transkripcijski faktori Yap1 i Rim101 ''[[Papiliotrema|Papiliotrema terrestris]]'' LS28 kao molekularni alati koji su otkrili razumijevanje genetičkih mehanizama koji leže u osnovi aktivnosti biokontrole, što podržava programe [[Upravljanje bolestima (poljoprivreda)|upravljanja bolestima]] zasnovane na biološkoj i integriranoj kontroli.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Castoria R, Miccoli C, Barone G, Palmieri D, De Curtis F, Lima G, Heitman J, Ianiri G |date=mart 2021 |title=Molecular Tools for the Yeast Papiliotrema terrestris LS28 and Identification of Yap1 as a Transcription Factor Involved in Biocontrol Activity |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=87 |issue=7 |bibcode=2021ApEnM..87E2910C |doi=10.1128/AEM.02910-20 |pmc=8091616 |pmid=33452020 |veditors=Cann I }}&lt;/ref&gt;

== Analiza ==
Postoje različite tehnologije dostupne za analizu transkripcijskih faktora. Na [[genom]]skom nivou, obično se koriste DNK-[[sekvenciranje]] i istraživanje [[baza podataka]].&lt;ref name=&quot;pmid16845064&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Grau J, Ben-Gal I, Posch S, Grosse I |date=juli 2006 |title=VOMBAT: prediction of transcription factor binding sites using variable order Bayesian trees |url=http://www.eng.tau.ac.il/~bengal/VOMBAT.pdf |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |issue=Web Server issue |pages=W529-33 |doi=10.1093/nar/gkl212 |pmc=1538886 |pmid=16845064 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930084306/http://www.eng.tau.ac.il/~bengal/VOMBAT.pdf |archive-date=30. 9. 2018 |access-date=10. 1. 2014}}&lt;/ref&gt; Proteinska verzija transkripcijskog faktora može se detektirati korištenjem specifičnih [[antitijela]]. [[Uzorak]]  detektira se [[Western blot]] analizom. Korištenjem elektroforetskog testa pomjeranja mobilnosti (EMSA),&lt;ref name=&quot;pmid:18591661&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Wenta N, Strauss H, Meyer S, Vinkemeier U |date=juli 2008 |title=Tyrosine phosphorylation regulates the partitioning of STAT1 between different dimer conformations |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=105 |issue=27 |pages=9238–43 |bibcode=2008PNAS..105.9238W |doi=10.1073/pnas.0802130105 |pmc=2453697 |pmid=18591661 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; profil aktivacije transkripcijskih faktora može se detektovati. Multipleksni pristup za profiliranje aktivacije je TF čip sistem gdje se nekoliko različitih transkripcijskih faktora može detektovati paralelno.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Trauernicht |first1=Max |last2=Filipovska |first2=Teodora |last3=Rastogi |first3=Chaitanya |last4=Steensel |first4=Bas van |date=18. 12. 2024 |title=Optimized reporters for multiplexed detection of transcription factor activity |journal=Cell Systems |language=English |volume=15 |issue=12 |pages=1107–1122.e7 |doi=10.1016/j.cels.2024.11.003 |issn=2405-4712 |pmc=11667439 |pmid=39644900}}&lt;/ref&gt;
Najčešće korištena metoda za identifikaciju mjesta vezivanja transkripcijskih faktora je [[hromatinska imunoprecipitacija]] (ChIP).&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Furey TS |date=decembar 2012 |title=ChIP-seq and beyond: new and improved methodologies to detect and characterize protein-DNA interactions |journal=Nature Reviews. Genetics |volume=13 |issue=12 |pages=840–52 |doi=10.1038/nrg3306 |pmc=3591838 |pmid=23090257}}&lt;/ref&gt; Ova tehnika  oslanja se na hemijsku fiksaciju hromatina pomoću [[formaldehid]]a, nakon čega slijedi koprecipitacija DNK i transkripcijskog faktora od interesa korištenjem [[antitijela]] koje specifično cilja taj protein. DNK sekvence  zatim se mogu identificirati [[mikročip]]om ili sekvenciranjem visokog protoka ([[ChIP-sekvenciranje|ChIP-seq]]) kako bi se odredila mjesta vezivanja transkripcijskih faktora. Ako nije dostupno antitijelo za protein od interesa, [[identifikacija DNK-adenin metiltransferaze|DamID]] može biti prikladna alternativa.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Aughey GN, Southall TD |date=januar 2016 |title=Dam it's good! DamID profiling of protein-DNA interactions |journal=Wiley Interdisciplinary Reviews: Developmental Biology |volume=5 |issue=1 |pages=25–37 |doi=10.1002/wdev.205 |pmc=4737221 |pmid=26383089}}&lt;/ref&gt;

== Klase ==
Kao što je detaljnije opisano u nastavku, transkripcijski faktori mogu se klasificirati prema 
*(1) mehanizmu djelovanja, 
*(2) regulatornoj funkciji ili 
*(3) homologiji sekvenci (a time i strukturnoj sličnosti) u njihovim domenima za vezivanje DNK. Također se klasificiraju prema 3D strukturi njihovog DBD-a i načinu na koji on kontaktira DNK.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Wingender E, Schoeps T, Haubrock M, Dönitz J | title = TFClass: a classification of human transcription factors and their rodent orthologs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 43 | issue = Database issue | pages = D97-102 | date = januar 2015 | pmid = 25361979 | pmc = 4383905 | doi = 10.1093/nar/gku1064 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Blanc-Mathieu R, Dumas R, Turchi L, Lucas J, Parcy F | title = Plant-TFClass: a structural classification for plant transcription factors | journal = Trends in Plant Science | volume = 29 | issue = 1 | pages = 40–51 | date = januar 2024 | pmid = 37482504 | doi = 10.1016/j.tplants.2023.06.023 | bibcode = 2024TPS....29...40B | url = https://hal.science/hal-04212079 }}&lt;/ref&gt;

=== Mehanistički ===
Postoje dvije mehanističke klase transkripcijskih faktora:
* [[Opći transkripcijski faktor]]i  uključeni su u formiranje [[Transkripcijski preinicijacijski kompleks|preinicijacijskog kompleksa]]. Najčešći su skraćeno označeni kao [[TFIIA]], [[TFIIB]], [[TFIID]], [[TFIIE]], [[TFIIF]] i [[TFIIH]]. Oni su sveprisutni i interaguju sa regijom osnovnog promotora koja okružuje mjesto(a) početka transkripcije svih [[geni klase II|gena II klase]].&lt;ref name=&quot;pmidc&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Orphanides G, Lagrange T, Reinberg D |date=novembar 1996 |title=General transcription factors RNA polymerase II |journal=Genes and Development |volume=10 |number=21 |pages=2657–83 |doi=10.1101/gad.10.21.2657 |pmid=8946909 |doi-access=free}}&lt;renf&gt;
* '''Uzvodni transkripcijski faktori''' jesu proteini koji se vežu negdje uzvodno od mjesta inicijacije, kako bi stimulirali ili potisnuli transkripciju. Oni su otprilike sinonimi za '''specifični transkripcijski faktori''', jer se znatno razlikuju ovisno o tome koje su [[sekvenca prepoznavanja|sekvence prepoznavanja]] prisutne u blizini gena.&lt;ref name=&quot;boron125-126&quot;&gt;{{Cite book |title=Medical Physiology: A Cellular And Molecular Approach |vauthors=Boron WF |publisher=Elsevier/Saunders |year=2003 |isbn=1-4160-2328-3 |pages=125–126}}&lt;/ref&gt;

{|class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=4| Primjeri specifičnih transkripcijskih faktora
|-
! Faktor !! Strukturni tip !! [[Sekvenca prepoznavanja]] !! Vezuje se kao
|-
! [[Sp1 transkripcijski faktor|SP1]]
| [[Cinkov prst]] || [[pet primarnih krajeva|5']]-GGGCGG-[[tri primarna kraja|3']] || Monomer
|-
! [[AP-1 transkripcijski faktor|AP-1]]
| [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]] || 5'-TGA(G/C)TCA-3' || Dimer
|-
! [[Ccaat-pojačivač-vezujući proteini|C/EBP]]
| [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]] || 5'-ATTGCGCAAT-3' || Dimer
|-
! [[Faktor toplotnog šoka]]
| [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]]  || 5'-XGAAX-3' || Trimer
|-
! [[ATF/CREB]]
| [[leucinski zatvarač|Osnovni leucinski zatvarač]]  || 5'-TGACGTCA-3' || Dimer
|-
! [[Myc|c-Myc]]
| [[Osnovna heliks-petlja-heliks]]
| 5'-CACGTG-3' || Dimer
|-
! [[POU2F1|Oct-1]]
| [[Heliks-okret-heliks]] || 5'-ATGCAAAT-3' || Monomer
|-
! [[Jedarni faktor 1|NF-1]]
| Novi || 5'-TTGGCXXXXXXGCCAA-3' || Dimer
|-
|colspan=4| (G/C) = G ili C &lt;br /&gt; X = [[adenin|A]], [[timin|T]], [[guanin|G]] ili [[citozin|C]]
|}

=== Funkcionalne ===

Transkripcijski faktori su klasifikovani prema njihovoj regulatornoj funkciji:&lt;ref name=&quot;pmid11823631&quot; /&gt;
* I. '''Konstitutivni''' – prisutni u svim ćelijama u svakom trenutku, stalno aktivni, svi su [[Aktivator (genetika)|aktivatori]]. Vrlo vjerovatno imaju važnu olakšavajuću ulogu u transkripciji mnogih [[hromosom]]skih gena, moguće u genima koji se čine da su uvijek transkribovani (npr. strukturni proteini poput [[tubulin]]a i [[aktin]]a, i sveprisutni metabolički enzimi poput gliceraldehid-fosfat dehidrogenaze (GAPDH)). Npr.: [[opći transkripcijski faktor]]i, [[Sp1 transkripcijski faktor|Sp1]], [[jedarni faktor 1|NF1]], [[Ccaat-pojačivač-vezujući proteini|CCAAT]]
* II. '''Regulatorni (uslovno aktivni)''' – zahtijevaju aktivaciju.
** II.A '''Razvojni''' '''(specifični za tip ćelije)''' – počinju u oplođenom jajnoj ćeliji. Jednom eksprimirani, ne zahtijevaju dodatnu aktivaciju. Npr.:[[GATA-transkripcijski faktor|GATA]], [[HNF]], [[PIT-1]], [[MyoD]], [[Myf5]], [[Hox (gen)|Hox]], [[Transkripcijski faktori krilate spirale|krilata spirala]]
** II.B '''Zavisni od signala''' – mogu biti ili razvojno ograničeni u svojoj ekspresiji ili prisutni u većini ili svim ćelijama, ali svi su neaktivni (ili minimalno aktivni) sve dok ćelije koje sadrže takve proteine ​​ne budu izložene odgovarajućem intra- ili vanćelijskom signalu.
*** II.B.1 '''vanćelijski ligand ([[endokrini sistem|endokrini]] ili [[parakrina signalizacija|parakrini]])-zavisni''' – [[jedarni receptor]]i
*** II.B.2 '''Unutarćelijski [[ligand]] ([[autokrina signalizacija|autokrino]])-zavisni''' – aktiviraju ih male intracelularne molekule. Npr.: [[SREBP]], [[p53]], siročinski jedarni receptori.
*** II.B.3 '''Zavisni od interakcije receptora i liganda na površini ćelije''' – aktiviraju ih kaskade signalizacije drugog glasnika.
**** II.B.3.a Konstitutivni jedarni faktori aktivirani fosforilacijom serina – nalaze se unutar jedra. Enzimi za fosforilaciju serina mogu se aktivirati na dva glavna načina:
***** [[G-protein spregnuti receptor]]i nakon vezivanja liganda povećavaju intracelularne nivoe [[Sistem sekundarnih glasnika|sekundarnih glasnika]] ([[cAMP]], [[Inozitol-trifosfat|IP&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;]], [[Diglicerid|DAG]], kalcij) koji, zauzvrat, aktiviraju proteinske enzime [[serin-treonin kinaze]] (kao što su [[Protein kinaza A|PKA]], [[Protein kinaza C|PKC]]).
***** [[Receptor tirozin kinaze]] nakon vezivanja liganda pokreću druge puteve koji konačno završavaju fosforilacijom serina obilnih rezidentnih nuklearnih transkripcijskih faktora.
***** Primjeri uključuju: [[CREB]], [[AP-1 (transkripcijski faktor)|AP-1]], [[Mef2]]
**** II.B.3.b '''Latentni [[citoplazma]]tski faktori''' – nalaze se u citoplazmi kada su neaktivni. Strukturno i hemijski vrlo raznolika grupa, kao i njihovi putevi aktivacije. Npr.: [[STAT protein|STAT]], [[R-SMAD]], [[NF-κB]], [[Notch signalizacija|Notch]], [[Tubby-protein|TUBBY]], [[NFAT]]

=== Strukturni ===
Transkripcijski faktori se često klasifikuju na osnovu [[Homologija sekvenci|sličnosti sekvenci]] i stoga [[tercijarna struktura|ercijarne strukture]] njihovih domena koji vezuju DNK.&lt;ref name=&quot;Jin_2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Matys_2006&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Matys V, Kel-Margoulis OV, Fricke E, Liebich I, Land S, Barre-Dirrie A, Reuter I, Chekmenev D, Krull M, Hornischer K, Voss N, Stegmaier P, Lewicki-Potapov B, Saxel H, Kel AE, Wingender E |date=januar 2006 |title=TRANSFAC and its module TRANSCompel: transcriptional gene regulation in eukaryotes |journal=Nucleic Acids Research |volume=34 |issue=Database issue |pages=D108-10 |doi=10.1093/nar/gkj143 |pmc=1347505 |pmid=16381825}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15706513&quot;&gt;{{Cite journal |vauthors=Stegmaier P, Kel AE, Wingender E |year=2004 |title=Systematic DNA-binding domain classification of transcription factors |url=http://www.jsbi.org/journal/GIW04/GIW04F028.html |journal=Genome Informatics. International Conference on Genome Informatics |volume=15 |issue=2 |pages=276–86 |pmid=15706513 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619202726/http://www.jsbi.org/journal/GIW04/GIW04F028.html |archive-date=19. 6. 2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=TRANSFAC database |url=https://www.gene-regulation.com/pub/databases/transfac/cl.html |access-date=5. 8. 2007}}&lt;/ref&gt; Sljedeća klasifikacija zasniva se na 3D strukturi njihovog [[DNK-vezujući domen|DBD]] i načinu na koji on kontaktira DNK. Prvobitno je razvijena za ljudski TF, a kasnije je proširena na [[glodar]]e &lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;, a također i na biljke.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;
* 1. Natklasa: Osnovni domeni
** 1.1 Klasa: [[Leucinski zatvarač]] faktori ([[bZIP]])
*** 1.1.1 Porodica: [[AP-1 (transkripcijski faktor)|AP-1]](-slične) komponente; uključuje ([[c-Fos]]/[[c-Jun]])
*** 1.1.2 Porodica: [[CREB]]
*** 1.1.3 Porodica: [[Ccaat-pojačivač-vezujuči proteini|C/EBP]]-slični faktori
*** 1.1.4 Porodica: bZIP / [[PAR (transkripcijski faktor)|PAR]]
*** 1.1.5 Porodica: Biljni faktori vezivanja G-kutije
*** 1.1.6 Porodica: Samo ZIP
** 1.2 Klasa: Heliks-petlja-heliks faktori ([[bHLH]])
*** 1.2.1 Porodica: Sveprisutni (klasa A) faktori
*** 1.2.2 Porodica: Miogeni transkripcijski faktori ([[MyoD]])
*** 1.2.3 Porodica: Achaete-Scute
*** 1.2.4 Porodica: Tal/Twist/Atonal/Hen
** 1.3 Klasa: Heliks-petlja-heliks / faktori leucinskog zatvarača ([[osnovni transkripcijski faktor leucinskog zatvarača tipa heliks-petlja-heliks|bHLH-ZIP]])
*** 1.3.1 Porodica: Sveprisutni bHLH-ZIP faktori; uključuje USF ([[USF1]], [[USF2]]); SREBP ([[SREBP]])
*** 1.3.2 Porodica: Faktori koji kontrolišu [[ćelijski ciklus]]; uključuje [[Myc|c-Myc]]
** 1.4 Klasa: NF-1
*** 1.4.1 Porodica: NF-1 ([[NFIA|A]], [[NFIB (gen)|B]], [[NFIC (gen)|C]], [[NFIX|X]])
** 1.5 Klasa: RF-X
*** 1.5.1 Porodica: RF-X ([[RFX1|1]], [[RFX2|2]], [[RFX3|3]], [[RFX4|4]], [[RFX5|5]], [[RFXANK|ANK]])
** 1.6 Klasa: bHSH
* 2 Natklasa: Domeni za vezivanje DNK koje koordiniraju cink
** 2.1 Klasa: Cys4 [[cinkov prst]] tipa [[jedarni receptor]]
*** 2.1.1 Porodica: [[receptor steroidnih hormona|Receptori steroidnih hormona]]
*** 2.1.2 Porodica: Faktori slični [[receptor hormona štitnjače|receptoru hormona štitnjače]]
** 2.2 Klasa: raznoliki Cys4 [[cinkov prst|cinkovi prsti]]
*** 2.2.1 Porodica: [[GATA-transkripcijski faktor|GATA-Faktori]]
** 2.3 Klasa: Cys2His2 domen [[cinkov prst|cinkovih prstiju]]
*** 2.3.1 Porodica: Sveprisutni faktori, uključuje [[TFIIIA]], [[Sp1 transkripcijski faktor|Sp1]]
*** 2.3.2 Porodica: Regulatori razvojnog/ćelijskog ciklusa; uključuje [[Krüppel]]
*** 2.3.4 Porodica: Veliki faktori sa svojstvima vezivanja sličnim NF-6B
** 2.4 Klasa: Cys6 cistein-cinkov klaster
** 2.5 Klasa: Cinkovi prsti naizmjeničnog sastava
* 3 Natklasa: [[Heliks-okret-heliks]]
** 3.1 Klasa: [[Homeoboks|Homeo domen]]
*** 3.1.1 Porodica: Samo homeodomen; uključuje [[Ubx]]
*** 3.1.2 Porodica: [[POU-poroduca|POU domen]] faktori; uključuje [[Oktamer-transkripcijski faktor|Oct]]
*** 3.1.3 Porodica: Homeodomen sa LIM regijom
*** 3.1.4 Porodica: homeodomen plus motivi cinkovog prsta
** 3.2 Klasa: Sparena kutija
*** 3.2.1 Porodica: Sparena plus homeodomen
*** 3.2.2 Porodica: Samo spareni domen
** 3.3 Klasa: [[FOX-proteini|Fork.glava]] / [[Transkripcijski faktor krilate spirale|krilata spirala]]
*** 3.3.1 Porodica: Razvojni regulatori; uključuje [[replikacijska viljuška|viljušku]]
*** 3.3.2 Porodica: Regulatori specifični za [[tkivo]]
*** 3.3.3 Porodica: Faktori koji kontrolišu [[ćelijski ciklus]]
*** 3.3.0 Porodica: Ostali regulatori
** 3.4 Klasa: [[Faktor toplotnog šoka|Faktori toplotnog šoka]]
*** 3.4.1 Porodica: HSF
** 3.5 Klasa: Klasteri [[triptofan]]a
*** 3.5.1 Porodica: Myb
*** 3.5.2 Porodica: Ets-tip
*** 3.5.3 Porodica: [[interferon-regulatorni faktor|Regulatorni faktori interferona]]
** 3.6 Klasa: TEA (faktor transkripcijskog pojačivača) domen
*** 3.6.1 Porodica: TEA ([[TEAD1]], [[TEAD2]], [[TEAD3]], [[TEAD4]])
* 4 Natklasa: beta-Scaffold faktori sa kontaktima u manjim žljebovima
** 4.1 Klasa: RHR ([[domen homologije Rel|homologija Rel regija]])
*** 4.1.1 Porodica: Rel/[[Ankirinski repetitiv|ankirin]]; [[NF-κB|NF-kappaB]]
*** 4.1.2 Porodica: samo ankirin
*** 4.1.3 Porodica: [[NFAT]] ('''N'''nuklearni '''F'''aktor '''A'''aktiviranih '''T'''-ćelija) ([[NFATC1]], [[NFATC2]], [[NFATC3]])
** 4.2 Klasa: STAT
*** 4.2.1 Porodica: [[STAT-protein|STAT]]
** 4.3 Klasa: p53
*** 4.3.1 Porodica: [[p53]]
** 4.4 Klasa: [[MADS-kutija]]
*** 4.4.1 Porodica: Regulatori diferencijacije; uključuje ([[Mef2]])
*** 4.4.2  Porodica: Responderi na vanjske signale, SRF ([[faktor serumskog odgovora]]) ({{gen|SRF}})
*** 4.4.3  Porodica: Metabolički regulatori (ARG80)
** 4.5 Klasa: transkripcijski faktori beta-Barel [[alfa-heliks]]a
** 4.6 Klasa: [[TATA-vezujući protein]]i
*** 4.6.1  Porodica: TBP
** 4.7 Klasa: [[HMG-kutija]]
*** 4.7.1  Porodica: [[SOX-geni]], [[SRY]]
*** 4.7.2  Porodica: TCF-1 ([[HNF1A|TCF1]])
*** 4.7.3 Porodica: Povezana sa HMG2, [[SSRP1]]
*** 4.7.4  Porodica: UBF
*** 4.7.5  Porodica: MATA
** 4.8 Klasa: Heteromerni CCAAT faktori
*** 4.8.1 Porodica: Heteromerni CCAAT faktori
** 4.9 Klasa: Zrnastoglavih
*** 4.9.1 Porodica: Zrnastoglavih
** 4.10 Klasa: Faktori [[Domen hladnog šoka]]
*** 4.10.1 Porodica: csd
** 4.11 Klasa: Runt
*** 4.11.1 Porodica: Runt
* 0 Natklasa: Ostali transkripcijski faktori
** 0.1 Klasa: Proteini bakarne šake
** 0.2 Klasa: HMGI(Y) ([[HMGA1]])
*** 0.2.1 Porodica: HMGI(Y)
** 0.3 Klasa: Džepni domen
** 0.4 Klasa: Faktori slični E1A
** 0.5 Klasa: Faktori povezani s AP2/EREBP
*** 0.5.1 Porodica: [[Apetala 2|AP2]]
*** 0.5.2 Porodica: EREBP
*** 0.5.3 Natporodica: [[B3 DNK-vezujući domen|AP2/B3]]
**** 0.5.3.1 Porodica: ARF
**** 0.5.3.2 Porodica: ABI
**** 0.5.3.3 Porodica: RAV
== Baze podataka transkripcijskih faktora ==
Postoje brojne baze podataka koje katalogiziraju informacije o transkripcijskim faktorima, ali njihov opseg i korisnost se dramatično razlikuju. Neke mogu sadržavati samo informacije o stvarnim proteinima, neke o njihovim mjestima vezivanja ili o njihovim ciljnim genima. Primjeri uključuju sljedeće:
* footprintDB - baza metapodataka više baza podataka, uključujući JASPAR i druge
* [[JASPAR]]: [[baza podataka]] mjesta vezivanja transkripcijskih faktora za eukariote
* CIS-BP: &quot;online biblioteka transkripcijskih faktora i njihovih motiva vezivanja za DNK&quot; koja obuhvata različite vrste (u nekoliko kraljevstava), porodice proteina, genomske testove i studije&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Weirauch MT, Yang A, Albu M, Cote AG, Montenegro-Montero A, Drewe P, Najafabadi HS, Lambert SA, Mann I, Cook K, Zheng H, Goity A, van Bakel H, Lozano JC, Galli M, Lewsey MG, Huang E, Mukherjee T, Chen X, Reece-Hoyes JS, Govindarajan S, Shaulsky G, Walhout AJ, Bouget FY, Ratsch G, Larrondo LF, Ecker JR, Hughes TR|date=septembar 2014|title= Determination and inference of eukaryotic transcription factor sequence specificity|journal=Cell|volume=158|issue=6|pages=1431–43|doi=10.1016/j.cell.2014.08.009|pmc=4163041|pmid=25215497}}&lt;/ref&gt;
* PlantTFD: Baza podataka biljnih transkripcijskih faktora &lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Jin J, Tian F, Yang DC, Meng YQ, Kong L, Luo J, Gao G |date=januar 2017 |title=PlantTFDB 4.0: toward a central hub for transcription factors and regulatory interactions in plants |journal=Nucleic Acids Res |volume=45 |issue=D1 |pages=D1040–D1045 |doi=10.1093/nar/gkw982 |pmc=5210657 |pmid=27924042}}&lt;/ref&gt;
* YeTFaSCo: Kvasac ([[Saccharomyces cerevisiae|''S. cerevisiae'']]) baza podataka motiva vezivanja transkripcijskog faktora (TF)&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=de Boer |first=Carl G |author2=Timothy R Hughes |date=novembar 2011 |title=YeTFaSCo: a database of evaluated yeast transcription factor sequence specificities |journal=Nucleic Acids Res|volume=40 |issue=Database issue |pages=D169–D179 |doi=10.1093/nar/gkr993 |pmc=3245003 |pmid=22102575}}&lt;/ref&gt;
* [[TcoF-DB]]: Baza podataka transkripcijskih kofaktora i interakcija transkripcijskih faktora&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Schmeier S, Alam T, Essack M, Bajic VB |date=januar 2017 |title=TcoF-DB v2: update of the database of human and mouse transcription co-factors and transcription factor interactions |journal=Nucleic Acids Research |volume=45 |issue=D1 |pages=D145–D150 |doi=10.1093/nar/gkw1007 |pmc=5210517 |pmid=27789689}}&lt;/ref&gt;
* TFcheckpoint: baza podataka kandidata za transkripcijske faktore kod ljudi, miševa i pacova
* transcriptionfactor.org (sada komercijalan, prodaje reagense)
* MethMotif.org: Integrativna baza podataka specifična za ćelije, koja sadrži motive vezivanja transkripcijskih faktora povezane s profilima metilacije DNK.&lt;ref&gt;{{Cite journal |vauthors=Xuan Lin QX, Sian S, An O, Thieffry D, Jha S, Benoukraf T |date=januar 2019 |title=MethMotif: an integrative cell specific database of transcription factor binding motifs coupled with DNA methylation profiles |journal=Nucleic Acids Research |volume=47 |issue=D1 |pages=D145–D154 |doi=10.1093/nar/gky1005 |pmc=6323897 |pmid=30380113}}&lt;/ref&gt;

== Također pogledajte ==
* [[DNK-vezujući protein]]
* [[Inhibitor DNK-vezujućeg proteina]]
* [[Mapper(2)]]
* [[Jedarni receptor]], klasa transkripcijskih faktora aktiviranih ligandom
* [[Otvorena baza podataka regulatornih anotacija]]
* [[Filogenetički otisak]]
* [[TRANSFAC|TRANSFAC baza podataka]]
* [[YeTFaSCo]]

== Reference ==
{{Refspisak|33em}}

== Dodatni izvori ==
{{Refbegin}}
* Carretero-Paulet, Lorenzo;&amp;nbsp;Galstyan, Anahit;&amp;nbsp;Roig-Villanova, Irma;&amp;nbsp;Martínez-García, Jaime F.;&amp;nbsp;Bilbao-Castro, Jose R.&amp;nbsp;«Genome-Wide Classification and Evolutionary Analysis of the bHLH Family of Transcription Factors in Arabidopsis, Poplar, Rice, Moss, and Algae».&amp;nbsp;''Plant Physiology'',&amp;nbsp;153,&amp;nbsp;3,&amp;nbsp;2010-07,&amp;nbsp;pàg.&amp;nbsp;1398–1412. [[doi:10.1104/pp.110.153593]]. {{ISSN|0032-0889}}
* {{Cite journal |vauthors=Jin J, He K, Tang X, Li Z, Lv L, Zhao Y, Luo J, Gao G |year=2015 |title=An Arabidopsis Transcriptional Regulatory Map Reveals Distinct Functional and Evolutionary Features of Novel Transcription Factors |journal=Molecular Biology and Evolution |volume=32 |issue=7 |pages=1767–73 |doi=10.1093/molbev/msv058 |pmc=4476157 |pmid=25750178}}
{{Refend}}

== Vanjski linkovi ==
* {{MeshName|Transcription+Factors}}
* [https://transcriptionfactor.org/ Transcription factor database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204232625/http://www.transcriptionfactor.org/ |date=4. 12. 2008 }}

{{Ćelijska signalizacija}}
{{Transkripcijski faktori}}
{{Genarch}}
{{Authority control}}

[[Kategorija:Ekspresija gena]]
[[Kategorija:Proteinske porodice]]
[[Kategorija:Transkripcijski faktori|*]]
[[Kategorija:DNK]]
[[Kategorija:Biofizika]]
[[Kategorija:Evolucijska razvojna biologija]]</text>
      <sha1>26f8uk2dsuovh02udu1d4djqyq8k4d4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Radmila Žigić</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537048</id>
    <revision>
      <id>3925686</id>
      <parentid>3925470</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T14:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>AstraVia</username>
        <id>182382</id>
      </contributor>
      <comment>izvori</comment>
      <origin>3925686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7087" sha1="kgl86f1f4thhpzhaudqtc7tz687op73" xml:space="preserve">'''Radmila Žigić''' (rođ. 1960, [[Brčko]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[Novinar|novinarka]] i aktivistkinja za prava žena. 

== Biografija ==
Diplomirala je [[novinarstvo]] na Fakultetu političkih nauka u [[Beograd|Beogradu]] 1984. godine. Nakon studija radila je u medijima, a tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bavila se novinarstvom.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kvinnatillkvinna.org/2022/11/25/wars-are-mens-game/|title=“Wars are men’s game”|date=2022-11-25|website=The Kvinna till Kvinna Foundation|language=en|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt; 

U periodu prije početka rata živjela je u [[Orašje|Orašju]], gdje je radila kao [[glavna urednica]] javne [[Radiostanica|radio-stanice]]. Međutim, zbog pogoršanja sigurnosne situacije napustila je mjesto glavne urednice i vratila se u sjeveroistočnu Bosnu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://6yka.com/bih/devedesete-rat-i-nakon-rata-u-bosni-i-hercegovini/|title=Devedesete: Rat i nakon rata u Bosni i Hercegovini {{!}} 6yka|last=Portal|first=BUKA|date=2015-03-23|language=bs-BA|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;

1993. godine je zajedno sa još dvoje novinara pokrenula [[časopis]] ''Extra''. Časopis je obrađivao teme povezane s ratnim događajima, zloupotrebama, profiterstvom i mirovnim pregovorima.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://6yka.com/bih/devedesete-rat-i-nakon-rata-u-bosni-i-hercegovini/|title=Devedesete: Rat i nakon rata u Bosni i Hercegovini {{!}} 6yka|last=Portal|first=BUKA|date=2015-03-23|language=bs-BA|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;

Jedna je od osnivačica [[Organizacija|Organizacije]] žena &quot;Lara&quot;, osnovane 1998. godine. Organizacija se bavila zaštitom [[Nasilje nad ženama|žena od nasilja]], pružanjem pomoći žrtvama [[Nasilje|nasilja]] i [[Trgovanje ljudima|trgovine ljudima]] te osnaživanjem žena za učešće u javnom životu.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kvinnatillkvinna.org/2022/11/25/wars-are-mens-game/|title=“Wars are men’s game”|date=2022-11-25|website=The Kvinna till Kvinna Foundation|language=en|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt; [[Fondacija]] &quot;Lara&quot; je 2000. godine osnovala sklonište za žrtve trgovine ljudima, koje je pružilo podršku mnogim ženama. Također je bila uključena i u osnivanje sigurne [[Kuća|kuće]] za [[Žena|žene]] i [[Djeca|djecu]] koji su preživjeli nasilje u porodici. Kuća je otvorena 2011. godine na području [[Bijeljina|Bijeljine]] i okolnih gradova.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eca.unwomen.org/en/news/stories/2017/11/from-where-i-stand-radmila-zigic-director-of-foundation-lara-from-bosnia-and-herzegovina|title=From Where I Stand: “Women's voices are crucial in our civil society and can lead to change”|date=2017-11-20|website=UN Women – Europe and Central Asia|language=en|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt; Fondacija je pod njenim vodstvom radila na zagovaranju drugačijeg zakonskog definisanja [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini|silovanja]], odnosno njegovog definisanja kao sekusalnog čina bez pristanka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bosniaherzegovina.un.org/en/198565-achieving-better-legislative-response-sexual-violence-bosnia-and-herzegovina|title=Achieving a better legislative response to sexual violence in Bosnia and Herzegovina {{!}} United Nations in Bosnia and Herzegovina|website=bosniaherzegovina.un.org|language=en|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt; Tokom svog rada u Fondaciji, autorica je 2016. godine obavljala funkciju zamjenice direktorice, a već 2017. je postala i [[Direktorijski sistem|direktorica]] same Fondacije &quot;Lara&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eca.unwomen.org/en/news/stories/2017/11/from-where-i-stand-radmila-zigic-director-of-foundation-lara-from-bosnia-and-herzegovina|title=From Where I Stand: “Women's voices are crucial in our civil society and can lead to change”|date=2017-11-20|website=UN Women – Europe and Central Asia|language=en|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;

Pored toga, bila je urednica portala &quot;Lara online&quot;, a učestvovala je i u istraživanjima o položaju žena u medijima, rodnoj ravnopravnosti te rodno odgovornom budžetiranju.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Žigić|first=Radmila|title=Žene u istoriji Semberije|publisher=Organizacija žena &quot;Lara&quot;|year=2012|isbn=978-99938-639-3-9|location=Bijeljina}}&lt;/ref&gt; 

Bila je uključena u istraživački projekat &quot;Žene u istoriji Semberije&quot;, koji je obuhvatio istraživanje života i djelovanja žena iz [[Semberija|Semberije]]. Projekat je kasnije rezultirao objavljivanjem tri knjige i organizovanjem izložbe koja je istakla borbu za prava i emancipaciju žena, predstavljajući značajan doprinos [[Dokumentacija|dokumentovanju]] [[Historija Bošnjaka|historije žena u Bosni i Hercegovini]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fondacijalara.com/dokumenti/publikacije?utm_source=chatgpt.com|title=Publikacije|last=Administrator|website=Fondacija &amp;quot;Lara&amp;quot; Bijeljina|language=sr-yu|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;

Od 2014. godine obavlja funkciju koordinatorice ženskog mirovnog pokreta &quot;Mir sa ženskim licem&quot;, koji okuplja 14 ženskih organizacija za [[Ljudska prava u Bosni i Hercegovini|ljudska prava]]. Projekat je uključivao aktivnosti usmjerene na povećanje sigurnosti žena u Bosni i Hercegovini, uključujući razvijanje rodne perspektive te procese tranzicijske pravde.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Žigić|first=Radmila|title=Mir sa ženskim licem|publisher=Fondacija &quot;Lara&quot;|year=2014|isbn=978-9926-8393-0-7|location=Bijeljina}}&lt;/ref&gt; Jedna od aktivnosti povezanih s ovim radom bila je i inicijativa &quot;100 žena - 100 ulica&quot;, kojom se ukazivalo na zastupljenost žena u nazivima ulica i javnih prostora u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.blic.rs/vesti/republika-srpska/borba-za-pravedniju-proslost-u-bih-sto-zena-koje-zasluzuju-da-se-po-njima-zovu-ulice/cw6njzm|title=Borba za pravedniju prošlost u BiH: Sto žena koje zaslužuju da se po njima zovu ulice|last=Milojević|first=Milkica|date=2021-12-11|website=Blic.rs|language=sr|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;

Žigić je 2025. godine predstavljena kao članica Koordinacionog odbora za praćenje provedbe Akcionog plana za implementaciju Rezolucije 1325 [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] u Bosni i Hercegovini.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bosniaherzegovina.un.org/bhs/305244-%C5%BEene-grade-mir-i-sigurnost-od-strate%C5%A1kih-dokumenata-do-stvarnih-promjena|title=Žene grade mir i sigurnost: Od strateških dokumenata do stvarnih promjena {{!}} Ujedinjene nacije u Bosni i Hercegovini|website=bosniaherzegovina.un.org|access-date=2026-09-17}}&lt;/ref&gt;

Autorica je i urednica brojnih publikacija i istraživačkih radova. Danas živi i radi u Bijeljini.

== Publikacije i istraživanja ==

* ''Njen život poslije'' - ''Iskustva pomoći žrtvama trgovine ljudima u BiH i Republici Hrvatskoj'' (2010/2011)
* ''Žene u istoriji Semberije'' (2012)
* ''Hronika ženske akcije'' - ''Osnaživanje žena za suočavanje s prošlošću'' (2013-2014)
* ''Rod i katastrofe'' - ''ka rodno odgovornom izvještavanju medija'' (2014)

== Izvori ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>kgl86f1f4thhpzhaudqtc7tz687op73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3925693</id>
      <parentid>3925686</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:10:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6411" sha1="a0b0gwqudnqmkjefrgvfyujediokapr" xml:space="preserve">'''Radmila Žigić''' (rođ. 1960, [[Brčko]]) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] je [[novinar]]ka i aktivistkinja za prava žena.

== Biografija ==
Diplomirala je [[novinarstvo]] na Fakultetu političkih nauka u [[Beograd]]u 1984. godine. Nakon studija radila je u medijima, a tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] bavila se novinarstvom.&lt;ref name=&quot;Wars are men’s game&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kvinnatillkvinna.org/2022/11/25/wars-are-mens-game/|title=“Wars are men’s game”|date=25. 11. 2022|website=The Kvinna till Kvinna Foundation|language=en|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

U periodu prije početka rata živjela je u [[Orašje|Orašju]], gdje je radila kao [[glavna urednica]] javne [[Radiostanica|radio-stanice]]. Međutim, zbog pogoršanja sigurnosne situacije napustila je mjesto glavne urednice i vratila se u sjeveroistočnu Bosnu.&lt;ref name=&quot;Portal&quot;&gt;{{Cite web|url=https://6yka.com/bih/devedesete-rat-i-nakon-rata-u-bosni-i-hercegovini/|title=Devedesete: Rat i nakon rata u Bosni i Hercegovini {{!}} 6yka|last=Portal|first=BUKA|date=23. 3. 2015|language=bs-BA|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

1993. godine je zajedno sa još dvoje novinara pokrenula [[časopis]] ''Extra''. Časopis je obrađivao teme povezane s ratnim događajima, zloupotrebama, profiterstvom i mirovnim pregovorima.&lt;ref name=&quot;Portal&quot;/&gt;

Jedna je od osnivačica [[Organizacija|Organizacije]] žena &quot;Lara&quot;, osnovane 1998. godine. Organizacija se bavila zaštitom [[Nasilje nad ženama|žena od nasilja]], pružanjem pomoći žrtvama [[Nasilje|nasilja]] i [[Trgovanje ljudima|trgovine ljudima]] te osnaživanjem žena za učešće u javnom životu.&lt;ref name=&quot;Wars are men’s game&quot;/&gt; [[Fondacija]] &quot;Lara&quot; je 2000. godine osnovala sklonište za žrtve trgovine ljudima, koje je pružilo podršku mnogim ženama. Također je bila uključena i u osnivanje sigurne [[Kuća|kuće]] za [[Žena|žene]] i [[Djeca|djecu]] koji su preživjeli nasilje u porodici. Kuća je otvorena 2011. godine na području [[Bijeljina|Bijeljine]] i okolnih gradova.&lt;ref name=&quot;eca.unwomen.org&quot;&gt;{{Cite web|url=https://eca.unwomen.org/en/news/stories/2017/11/from-where-i-stand-radmila-zigic-director-of-foundation-lara-from-bosnia-and-herzegovina|title=From Where I Stand: “Women's voices are crucial in our civil society and can lead to change”|date=20. 11. 2017|website=UN Women – Europe and Central Asia|language=en|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Fondacija je pod njenim vodstvom radila na zagovaranju drugačijeg zakonskog definisanja [[Silovanja u ratu u Bosni i Hercegovini|silovanja]], odnosno njegovog definisanja kao sekusalnog čina bez pristanka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bosniaherzegovina.un.org/en/198565-achieving-better-legislative-response-sexual-violence-bosnia-and-herzegovina|title=Achieving a better legislative response to sexual violence in Bosnia and Herzegovina {{!}} United Nations in Bosnia and Herzegovina|website=bosniaherzegovina.un.org|language=en|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt; Tokom svog rada u Fondaciji, autorica je 2016. godine obavljala funkciju zamjenice direktorice, a već 2017. je postala i [[Direktorijski sistem|direktorica]] same Fondacije &quot;Lara&quot;.&lt;ref name=&quot;eca.unwomen.org&quot;/&gt;

Pored toga, bila je urednica portala &quot;Lara online&quot;, a učestvovala je i u istraživanjima o položaju žena u medijima, rodnoj ravnopravnosti te rodno odgovornom budžetiranju.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Žigić|first=Radmila|title=Žene u istoriji Semberije|publisher=Organizacija žena &quot;Lara&quot;|year=2012|isbn=978-99938-639-3-9|location=Bijeljina}}&lt;/ref&gt;

Bila je uključena u istraživački projekat &quot;Žene u istoriji Semberije&quot;, koji je obuhvatio istraživanje života i djelovanja žena iz [[Semberija|Semberije]]. Projekat je kasnije rezultirao objavljivanjem tri knjige i organizovanjem izložbe koja je istakla borbu za prava i emancipaciju žena, predstavljajući značajan doprinos [[Dokumentacija|dokumentovanju]] [[Historija Bošnjaka|historije žena u Bosni i Hercegovini]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.fondacijalara.com/dokumenti/publikacije?utm_source=chatgpt.com|title=Publikacije|last=Administrator|website=Fondacija &amp;quot;Lara&amp;quot; Bijeljina|language=sr-yu|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Od 2014. godine obavlja funkciju koordinatorice ženskog mirovnog pokreta &quot;Mir sa ženskim licem&quot;, koji okuplja 14 ženskih organizacija za [[Ljudska prava u Bosni i Hercegovini|ljudska prava]]. Projekat je uključivao aktivnosti usmjerene na povećanje sigurnosti žena u Bosni i Hercegovini, uključujući razvijanje rodne perspektive te procese tranzicijske pravde.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Žigić|first=Radmila|title=Mir sa ženskim licem|publisher=Fondacija &quot;Lara&quot;|year=2014|isbn=978-9926-8393-0-7|location=Bijeljina}}&lt;/ref&gt; Jedna od aktivnosti povezanih s ovim radom bila je i inicijativa &quot;100 žena - 100 ulica&quot;, kojom se ukazivalo na zastupljenost žena u nazivima ulica i javnih prostora u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.blic.rs/vesti/republika-srpska/borba-za-pravedniju-proslost-u-bih-sto-zena-koje-zasluzuju-da-se-po-njima-zovu-ulice/cw6njzm|title=Borba za pravedniju prošlost u BiH: Sto žena koje zaslužuju da se po njima zovu ulice|last=Milojević|first=Milkica|date=11. 12. 2021|website=Blic.rs|language=sr|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Žigić je 2025. godine predstavljena kao članica Koordinacionog odbora za praćenje provedbe Akcionog plana za implementaciju Rezolucije 1325 [[Vijeće sigurnosti Ujedinjenih nacija|Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija]] u Bosni i Hercegovini.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bosniaherzegovina.un.org/bhs/305244-%C5%BEene-grade-mir-i-sigurnost-od-strate%C5%A1kih-dokumenata-do-stvarnih-promjena|title=Žene grade mir i sigurnost: Od strateških dokumenata do stvarnih promjena {{!}} Ujedinjene nacije u Bosni i Hercegovini|website=bosniaherzegovina.un.org|access-date=17. 9. 2026}}&lt;/ref&gt;

Autorica je i urednica brojnih publikacija i istraživačkih radova. Danas živi i radi u Bijeljini.

== Publikacije i istraživanja ==

* ''Njen život poslije'' - ''Iskustva pomoći žrtvama trgovine ljudima u BiH i Republici Hrvatskoj'' (2010/2011)
* ''Žene u istoriji Semberije'' (2012)
* ''Hronika ženske akcije'' - ''Osnaživanje žena za suočavanje s prošlošću'' (2013-2014)
* ''Rod i katastrofe'' - ''ka rodno odgovornom izvještavanju medija'' (2014)

== Izvori ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>a0b0gwqudnqmkjefrgvfyujediokapr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DNK-vezujući domen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537049</id>
    <revision>
      <id>3925705</id>
      <parentid>3925394</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:12:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21393" sha1="cd7dazfh8ce1bxbfv601nw8ntx9fhxx" xml:space="preserve">[[File:LacI Dimer Structure Annotated.png|thumb|300px|right|Primjer DNK-vezujućeg domena u kontekstu proteina. [[N-terminal]]ni domen za vezivanje DNK (označen) [[Lac-represor]]a reguliran je [[C-terminal]]nim regulatornim domenom (označen). Regulatorni domen veže alosternu efektorsku molekulu (zeleno). Alosterni odgovor proteina prenosi se iz regulatornog domena na DNK-vezujući domen, putem linker regije.&lt;ref name=&quot;pmid19269243&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Swint-Kruse L, Matthews KS | title = Allostery in the LacI/GalR family: variations on a theme | journal = Current Opinion in Microbiology | volume = 12 | issue = 2 | pages = 129–37 | date = april 2009 | pmid = 19269243 | pmc = 2688824 | doi = 10.1016/j.mib.2009.01.009 }}&lt;/ref&gt;]]
'''DNK-vezujući domen''' ('''DBD''') nezavisno je savijeni [[proteinski domen]] koji sadrži barem jedan strukturni motiv koji prepoznaje dvolančanu ili jednolančanu [[DNK]]. DBD može prepoznati specifičnu DNK sekvencu (sekvencu za prepoznavanje) ili imati opći afinitet prema DNK.&lt;ref&gt;{{cite book | last = Lilley | first = David M. J. | name-list-style = vanc |title= DNA-protein: structural interactions |publisher= IRL Press at Oxford University Press |location= Oxford |year= 1995 |isbn= 0-19-963453-X }}&lt;/ref&gt; Neki DNK-vezujući domeni  mogu također uključivati [[nukleinske kiseline]] u svoju presavijenu strukturu.
== Funkcija ==
Jedan ili više DNK-vezujućih  domena često su dio većeg [[protein]]a koji se sastoji od daljnjih [[proteinski domen|proteinskih domena]] s različitom funkcijom. Dodatni domeni često reguliraju aktivnost DNK-vezujućeg domena. Funkcija vezivanja DNK je ili strukturna ili uključuje [[regulacija transkripcije|regulaciju transkripcije]], pri čemu se dvije uloge ponekad preklapaju.
Domeni koji vežu DNK s funkcijama koje uključuju strukturu [[DNK]] imaju biološke uloge u [[replikacija DNK|replikaciji DNK]], [[popravka DNK|reparaciji]], [[skladištenje hromatina|hromatina]] i modifikaciji, kao što je [[metilacija DNK]].
Mnogi proteini uključeni u [[regulacija ekspresije gena|regulaciju ekspresije gena]] sadrže DNK-vezujuće domene. Naprimjer, proteini koji regulišu [[Transkripcija (genetika)|transkripciju]] vezivanjem DNK nazivaju se [[transkripcijski faktor]]i. Konačni rezultat većine [[ćelijska signalizacija|ćelijskih signalnih kaskada]] jeste regulacija gena.

DBD interreaguje sa [[DNK-sekvenca|nukleotidima DNK]] na DNK [[sekvenca prepoznavanja|sekvencijski specifičan]] ili sekvencijski nespecifičan način, ali čak i sekvencijno nespecifično prepoznavanje uključuje neku vrstu [[molekularno prepoznavanje|molekularne komplementarnosti]] između proteina i DNK. Prepoznavanje DNK od strane DBD-a može se dogoditi na glavnom ili sporednom žlijebu DNK ili na šećerno-fosfatnom lancu DNK (pogledajte strukturu [[DNK]]). Svaka specifična vrsta prepoznavanja DNK prilagođena je funkciji proteina. Naprimjer, [[enzim]] [[Deoksiribonukleaza I|DNKaza I]] koji reže DNK gotovo nasumično i stoga se mora vezati za DNK na sekvencijski nespecifičan način. Ali, čak i tako, DNK-aza I prepoznaje određenu 3D DNK [[molekularna geometrija|strukturu]], dajući donekle specifičan obrazac cijepanja DNK koji može biti koristan za proučavanje prepoznavanja DNK tehnikom koja se naziva [[DNK-otisak]].

Mnogi DNK-vezujući domeni moraju prepoznati specifične DNK sekvence, kao što su DBD-ovi transkripcijskih faktora koji aktiviraju specifične gene ili one [[enzim]]e koji modificiraju DNK na specifičnim mjestima, poput [[restrikcijski enzim|restrikcijskih enzima]] i [[telomeraza|telomeraze]]. Obrazac [[vodikova veza|vodikovih veza]] u glavnom žlijebu DNK manje je degeneriran od onog u manjem žlijebu DNK, što pruža atraktivnije mjesto za [[DNK-sekvenca|sekvencu]]-specifično prepoznavanje DNK.
Specifičnost [[DNK-vezujući protein|DNK-vezujućih proteina]] može se proučavati korištenjem mnogih biohemijskih i biofizičkih tehnika, kao što su [[gel.elektroforeza]], [[ultracentrifuga|analitička ultracentrifugiranja]], [[kalorimetrija]], DNK [[mutacija]], mutacija ili modifikacija [[struktura proteina|strukture proteina]], [[nuklearna magnetna rezonanca]], [[rendgenska kristalografija]], [[rezonanca površinskog plazmona]], [[elektronska paramagnetna rezonanca]], [[umrežavanje]] i [[mikroskalna termoforeza]] (MST).

== DNK-vezujući protein u genomima ==
{{Glavni| DNK-vezujući protein}}
Veliki dio gena u svakom genomu [[kodon|kodira]] DNK-vezujuće proteine (vidi Tabelu). Međutim, samo prilično mali broj [[proteinska porodica|proteinskih porodica]]  veže se za DNK. Naprimjer, više od 2000 od ~20.000 ljudskih proteina su &quot;DNK-vezujući&quot;, uključujući oko 750 proteina sa [[cinkov prst|cinkovim prstom]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uniprot.org/uniprot/?query=proteome:UP000005640%20reviewed:yes|title=reviewed:yes AND organism:&quot;Homo sapiens (Human) [9606]&quot; AND proteome:up000005640 in UniProtKB|website=www.uniprot.org|language=en|access-date=25. 10. 2017}}&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
![[Vrsta]]
!DNK-vezujući proteini&lt;ref name=&quot;Malhotra-2013&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Malhotra S, Sowdhamini R | title = Genome-wide survey of DNA-binding proteins in Arabidopsis thaliana: analysis of distribution and functions | journal = Nucleic Acids Research | volume = 41 | issue = 15 | pages = 7212–9 | date = august 2013 | pmid = 23775796 | doi = 10.1093/nar/gkt505 | pmc=3753632}}&lt;/ref&gt;
!DNK-vezujuće porodice &lt;ref name=&quot;Malhotra-2013&quot;/&gt;
|-
|''[[Arabidopsis thaliana]]'' (Thalova potočarka)
|4471
|300
|-
|''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac)
|720
|243
|-
|''[[Caenorhabditis elegans]]'' ([[oble gliste|obla glista]])
|2028
|271
|-
|''[[Drosophila melanogaster]]'' (voćna mušica)
|2620
|283
|}

== Tipovi==
[[Slika:Transcription factors DNA binding sites.svg|thumb|300px|right|DNK kontakti različitih tipova DNK-vezujućih domena]]

=== Heliks-okret-heliks ===
{{Glavni|Heliks-okret-heliks}}
Prvobitno otkriven kod bakterija, motiv [[heliks-okret-heliks]] se obično nalazi u represorskim proteinima i dug je oko 20 [[aminokiselina]]. Kod [[eukariot]]a, [[homeodomen]] sastoji se od dva [[alfa-heliks|heliksa]], od kojih jedan prepoznaje DNK (poznat i kao heliks prepoznavanja). Uobičajeni su u proteinima koji regulišu razvojne procese.&lt;ref name=&quot;l353&quot;&gt;{{cite web | title=HTH search at PROSITE| website=Expasy | url=https://prosite.expasy.org/cgi-bin/prosite/prosite_search_full.pl?SEARCH=hth | access-date=17. 6. 2024}}&lt;/ref&gt;

=== Heliks-ukosnica-heliks ===
{{Glavni|Heliks-ukosnica-heliks}}
Heliks-ukosnica-heliks  nalazi se  u proteinima koji interaguju sa DNK na način koji nije specifičan za sekvencu.&lt;ref name=&quot;Doherty-1996&quot;&gt;{{cite journal |last1=Doherty |first1=AJ |last2=Serpell |first2=LC |last3=Ponting |first3=CP |title=The helix-hairpin-helix DNA-binding motif: a structural basis for non-sequence-specific recognition of DNA. |journal=Nucleic Acids Research |date=1. 7. 1996 |volume=24 |issue=13 |pages=2488–97 |doi=10.1093/nar/24.13.2488 |pmid=8692686|pmc=145986 }}&lt;/ref&gt; Sastoji se od dva antiparalelna  [[alfa-heliks]]a povezana kratkom ukosnicom. Dva alfa-heliksa  pakirana supod oštrim [[ugao|uglom]] od ~25–50° koji diktira karakteristični obrazac [[hidrofob]]nosti u sekvencama, dok se druge strukture koje vežu DNK, poput motiva heliks-okret-heliks, koji je također formiran parom heliksa, mogu lahko razlikovati po pakiranju heliksa pod gotovo pravim uglom.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal |date=2000 |title=Common fold in helix-hairpin-helix proteins |journal=Nucleic Acids Research |pmid=10908318 |last1=Shao |first1=X. |last2=Grishin |first2=N. V. |volume=28 |issue=14 |pages=2643–2650 |doi=10.1093/nar/28.14.2643 |pmc=102670 }}&lt;/ref&gt;

=== Cinkov prst ===
{{Glavni|Cinkov prst}}
[[Slika:1r4o.png|thumb|300px|Kristalografska struktura ([[PDB|1R4O]]) dimera cinkovog prsta koji sadrži DBD [[glukokortikoidni receptor|glukokortikoidnog receptora]] (gore) vezanog za DNK (dolje). Atomi cinka  predstavljeni su  sivim sferama, a koordinirajući bočni lanci cisteina kao štapići.]]
Domen [[Cinkov prst|cinkovog prsta]]  uglavnom se nalazi kod eukariota, ali neki primjeri su pronađeni i kod [[bakterija]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Malgieri G, Palmieri M, Russo L, Fattorusso R, Pedone PV, Isernia C | title = The prokaryotic zinc-finger: structure, function and comparison with the eukaryotic counterpart | journal = The FEBS Journal | volume = 282 | issue = 23 | pages = 4480–96 | date = decembar 2015 | pmid = 26365095 | doi = 10.1111/febs.13503 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Domen cinkovog prsta dug je uglavnom  između 23 i 28 aminokiselina i stabiliziran je koordinacijom cinkovih iona s pravilno raspoređenim ostacima koji koordiniraju cink ([[histidin]]i ili [[cistein]]i). Najčešća klasa cinkovih prstiju (Cys2His2) koordinira jedan cinkov ion i sastoji se od spirale za prepoznavanje i dvolančanog  [[beta-list]]a.&lt;ref name=&quot;pmid11395410&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pabo CO, Peisach E, Grant RA | title = Design and selection of novel Cys2His2 zinc finger proteins | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 70 | pages = 313–40 | year = 2001 | pmid = 11395410 | doi = 10.1146/annurev.biochem.70.1.313 }}&lt;/ref&gt;  U transkripcijskim faktorima, ovi domeni  često se nalaze u nizovima (obično odvojenim kratkim linker sekvencama), a susjedni prsti su razmaknuti na intervalima od tri [[bazni par|bazna para]], kada su vezani za DNK.

=== Leucinski zatvarač ===
{{Glavni|Leucinski zatvarač}}
Osnovni domen [[leucinski zatvarač|leucinskog zatvarača]] ([[bZIP-domen|bZIP]])  uglavnom se nalazi kod  [[eukariot]]a i u ograničenoj mjeri kod [[bakterija]]. BZIP domen sadrži [[alfa-heliks]] sa [[leucin]]om na svakoj 7. aminokiselini. Ako se dva takva helikasa pronađu jedan na drugom, leucini mogu interreagovati kao zubi u zatvaraču, omogućavajući [[proreinski dimer|dimerizaciju dva proteina]]. Prilikom vezivanja za [[DNK]], ostaci osnovnih aminokiselina  vežu se za šećerno-fosfatni lanac, dok se heliksi nalaze u glavnim žljebovima. Reguliše [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].

=== Krilata spirala ===
Sastoji se od oko 110 aminokiselina, domen [[transkripcijski faktor krilata spirala|krilata spirala]] (WH) ima četiri [[alfa-heliks|heliksa]] i dvolančani [[beta-list]].

=== Krilata spirala-okret-spirala ===
Domen [[krilata spirala-okret-spirala]] (wHTH) {{SCOP|46785}}  obično jedug 85–90 aminokiselina. Formiran je od 3-spiralnog snopa i 4-lančansa [[beta-list]]a (krila).

=== Heliks-petlja-spirala ===
Domen [[osnovna spirala-petlja-spirala]] (bHLH)  nalazi se u nekim [[transkripcijski faktor|[transkripcijskim faktorima]] i karakteriziraju ga dva [[alfa-heliks|α-heliksa]], povezana petljom. Jedna spirala je obično manja i zbog fleksibilnosti petlje omogućava dimerizaciju, savijanjem i pakovanjem uz drugi heliks. Veća heliksa obično sadrži DNK-vezujuće regije.
=== HMG-kutija ===
Domeni  [[HMG-kutija|HMG-kutije]] nalaze se u proteinima visoke mobilnosti, koji su uključeni u različite procese zavisne od DNK, poput replikacije i transkripcije. Oni također mijenjaju fleksibilnost DNK induciranjem [[savijanje proteina|savijanja]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Murugesapillai D ''et al.'' | year = 2014 | title = DNA bridging and looping by HMO1 provides a mechanism for stabilizing nucleosome-free chromatin | journal = Nucleic Acids Res | volume = 42 | issue = 14| pages = 8996–9004 | doi=10.1093/nar/gku635 | pmid=25063301 | pmc=4132745}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | pmid = 28303166 | doi=10.1007/s12551-016-0236-4 | pmc=5331113 | volume=9 | issue=1 | title=Single-molecule studies of high-mobility group B architectural DNA bending proteins | year=2017 | journal=Biophys Rev | pages=17–40 | vauthors=Murugesapillai D, McCauley MJ, Maher LJ 3rd, Williams MC}}&lt;/ref&gt; Domen se sastoji od tri [[alfa-heliks]]a odvojena petljama.

=== Wor3 domen ===
Wor3 domeni, nazvani po White-Opaque regulatoru 3 (Wor3) kod ''[[Candida albicans]]'', nastali su u novijem evolucijskom periodu  od većine prethodno opisanih DNK-vezujućih domena i ograničeni su na mali broj [[gljiva]].&lt;ref name=&quot;pmid23610392&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lohse MB, Hernday AD, Fordyce PM, Noiman L, Sorrells TR, Hanson-Smith V, Nobile CJ, DeRisi JL, Johnson AD | title = Identification and characterization of a previously undescribed family of sequence-specific DNA-binding domains | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 110 | issue = 19 | pages = 7660–5 | date = maj 2013 | pmid = 23610392 | pmc = 3651432 | doi = 10.1073/pnas.1221734110 | bibcode = 2013PNAS..110.7660L | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

=== OB-nabor domena ===
[[OB-nabor]]  mali je strukturni motiv, prvobitno nazvan po svojim svojstvima vezivanja [[oligonukleotid|&lt;u&gt;o&lt;/u&gt;ligonukleotid]]/[[oligosaharid|&lt;u&gt;o&lt;/u&gt;ligosaharid]]. OB-nabor domena ima dužinu između 70 i 150 [[aminokiselina]].&lt;ref name=&quot;pmid20515430&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Flynn RL, Zou L | title = Oligonucleotide/oligosaccharide-binding fold proteins: a growing family of genome guardians | journal = Critical Reviews in Biochemistry and Molecular Biology | volume = 45 | issue = 4 | pages = 266–75 | date = august 2010 | pmid = 20515430 | pmc = 2906097 | doi = 10.3109/10409238.2010.488216 }}&lt;/ref&gt; OB-nabori vežu jednolančanu DNK i stoga su [[proteini vezivanja jednolančane DNK]].&lt;ref name=&quot;pmid20515430&quot;/&gt;

OB-naborni proteini  identificirani su kao ključni za [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i  [[popravka DNK|popravku DNK]], [[transkripcija (genetika)|transkripciju]], [[translacija (genetika)|translaciju]], [[odgovor na hladni šok]] i održavanje [[telomera]].&lt;ref name=&quot;pmid12598368&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Theobald DL, Mitton-Fry RM, Wuttke DS | title = Nucleic acid recognition by OB-fold proteins | journal = Annual Review of Biophysics and Biomolecular Structure | volume = 32 | pages = 115–33 | year = 2003 | pmid = 12598368 | pmc = 1564333 | doi = 10.1146/annurev.biophys.32.110601.142506 }}&lt;/ref&gt;

== Neobični ==
=== Imunoglobulinski nabor ===
[[imunoglobulinski domen]] ([[InterPro|IPR013783]]) sastoji se od [[beta-list]]aste strukture s velikim spojnim petljama, koje služe za prepoznavanje glavnih žljebova DNK ili [[antigen]]a. Obično se nalaze u [[imunoglobulin]]skim proteinima, a prisutni su i u Stat-proteinima [[citokin]]skog puta. To je vjerovatno zato što se citokinski put razvio relativno nedavno i koristio je sisteme koji su već bili funkcionalni, umjesto da stvara svoje vlastite.
=== B3-domen ===
[[B3-domen|B3]] DBD ([[InterPro|IPR003340]], [[SCOP|117343]])  nalazi seisključivo u [[transkripcijski faktor|transkripcijskim faktorima]] iz [[cvjetnice|viših biljaka]] i [[restrikcijska endonukleaza|restrikcijskim endonukleazama]] [[EcoRII]] i BfiI i obično sastoji se od 100–120 ostataka. Uključuje sedam [[beta-list]]ova i dva [[alfa-heliks]]a, koji formiraju pseudobarni [[tercijarna struktura|proteinski nabor]].

=== TAL-efektor ===

[[TAL-efektor]]i nalaze se u bakterijskim biljnim [[patogen]]ima [[rod (biologija)|roda]] ''[[Xanthomonas]]'' i uključeni su u regulaciju gena biljke domaćina, kako bi se olakšala bakterijska [[virulencija]], proliferacija i širenje.&lt;ref name=&quot;pmid19400638&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Boch J, Bonas U | title = Xanthomonas AvrBs3 family-type III effectors: discovery and function | journal = Annual Review of Phytopathology | volume = 48 | pages = 419–36 | year = 2010 | issue = 1 | pmid = 19400638 | doi = 10.1146/annurev-phyto-080508-081936 | bibcode = 2010AnRvP..48..419B }}&lt;/ref&gt; Sadrže centralni region  33–35 [[tandemsko ponavljanje|tandemskih ponavljanja]] ostataka i svaki ponovljeni region kodira jednu bazu DNK na mestu vezivanja TALE-a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Moscou MJ, Bogdanove AJ | title = A simple cipher governs DNA recognition by TAL effectors | journal = Science | volume = 326 | issue = 5959 | pages = 1501 | date = decembar 2009 | pmid = 19933106 | doi = 10.1126/science.1178817 | bibcode = 2009Sci...326.1501M | s2cid = 6648530 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Boch J, Scholze H, Schornack S, Landgraf A, Hahn S, Kay S, Lahaye T, Nickstadt A, Bonas U | title = Breaking the code of DNA binding specificity of TAL-type III effectors | journal = Science | volume = 326 | issue = 5959 | pages = 1509–12 | date = decembar 2009 | pmid = 19933107 | doi = 10.1126/science.1178811 | bibcode = 2009Sci...326.1509B | s2cid = 206522347 }}&lt;/ref&gt; Unutar ponavljanja, samo ostatak 13 direktno kontaktira DNK bazu, određujući specifičnost sekvence, dok druge pozicije ostvaruju kontakt sa DNK osnovom, stabilizirajući DNK-vezujuću interakciju.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Mak AN, Bradley P, Cernadas RA, Bogdanove AJ, Stoddard BL | title = The crystal structure of TAL effector PthXo1 bound to its DNA target | journal = Science | volume = 335 | issue = 6069 | pages = 716–9 | date = februar 2012 | pmid = 22223736 | pmc = 3427646 | doi = 10.1126/science.1216211 | bibcode = 2012Sci...335..716M }}&lt;/ref&gt; Svako ponavljanje unutar niza ima oblik uparenih [[alfa-heliks]]a, dok cijeli niz ponavljanja formira desnoruki superheliks, koji se obavija oko dvostruke spirale DNK. Pokazano je da se TAL-efektorski nizovi ponavljanja kontrahiraju nakon vezivanja za DNK, a predložen je i mehanizam pretraživanja s dva stanja, pri čemu izduženi TALE počinje da se kontrahuje oko [[DNK]], počevši s uspješnim prepoznavanjem timina s jedinstvene ponavljajuće jedinice [[N-terminal]]nog jezgra TAL-efektorskog niza ponavljanja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cuculis L, Abil Z, Zhao H, Schroeder CM | title = Direct observation of TALE protein dynamics reveals a two-state search mechanism | journal = Nature Communications | volume = 6 | pages = 7277 | date = juni 2015 | pmid = 26027871 | pmc = 4458887 | doi = 10.1038/ncomms8277 | bibcode = 2015NatCo...6.7277C }}&lt;/ref&gt;
Srodni proteini se nalaze u bakterijskim biljnim [[patogen]]ima''Ralstonia solanacearum'',&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Lange O, Schreiber T, Schandry N, Radeck J, Braun KH, Koszinowski J, Heuer H, Strauß A, Lahaye T | title = Breaking the DNA-binding code of Ralstonia solanacearum TAL effectors provides new possibilities to generate plant resistance genes against bacterial wilt disease | journal = The New Phytologist | volume = 199 | issue = 3 | pages = 773–86 | date = august 2013 | pmid = 23692030 | doi = 10.1111/nph.12324 | doi-access = free | bibcode = 2013NewPh.199..773D }}&lt;/ref&gt; gljivičnom [[endosimbioza|endosimbiontu]] ''Burkholderia rhizoxinica''&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Juillerat A, Bertonati C, Dubois G, Guyot V, Thomas S, Valton J, Beurdeley M, Silva GH, Daboussi F, Duchateau P | title = BurrH: a new modular DNA binding protein for genome engineering | journal = Scientific Reports | volume = 4 | pages = 3831 | date = januar 2014 | pmid = 24452192 | doi = 10.1038/srep03831 | pmc=5379180| bibcode = 2014NatSR...4.3831J }}&lt;/ref&gt; i dva još uvijek neidentificirana morska mikroorganizma.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = de Lange O, Wolf C, Thiel P, Krüger J, Kleusch C, Kohlbacher O, Lahaye T | title = DNA-binding proteins from marine bacteria expand the known sequence diversity of TALE-like repeats | journal = Nucleic Acids Research | volume = 43 | issue = 20 | pages = 10065–80 | date = novembar 2015 | pmid = 26481363 | pmc = 4787788 | doi = 10.1093/nar/gkv1053 }}&lt;/ref&gt; Kod za DNK-vezivanje i struktura niza ponavljanja su [[konzervirana sekvenca|konzerviran]] između ovih grupa, koje se zajednički nazivaju [[TALE-lika grupa]].
== Također pogledajte==
* Za strukturnu klasifikaciju domena za vezivanje DNK prisutnih u genomima kopnenih biljaka, pogledajte&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Blanc-Mathieu |first1=Romain |last2=Dumas |first2=Renaud |last3=Turchi |first3=Laura |last4=Lucas |first4=Jérémy |last5=Parcy |first5=François |date=juli 2023 |title=Plant-TFClass: a structural classification for plant transcription factors |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1360138523002273 |journal=Trends in Plant Science |volume=29 |issue=1 |pages=40–51 |language=en |doi=10.1016/j.tplants.2023.06.023|pmid=37482504 }}&lt;/ref&gt;
* [[Poređenje softvera za simulaciju nukleinskih kiselina]]
*[[Proteinski domen]]

== Reference ==
{{refspisak|35em}}
== Vanjski linkovi ==
* [http://transcriptionfactor.org/ DBD database of predicted transcription factors] {{cite journal | vauthors = Kummerfeld SK, Teichmann SA | title = DBD: a transcription factor prediction database | journal = Nucleic Acids Research | volume = 34 | issue = Database issue | pages = D74-81 | date = januar 2006 | pmid = 16381970 | pmc = 1347493 | doi = 10.1093/nar/gkj131 }} Uses a curated set of DNA-binding domains to predict transcription factors in all completely sequenced genomes
* [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21115/table/A7039/ Table of DNA-binding motifs]
* {{MeshName|DNA+Footprinting}}
* {{MeshName|DNA-Binding+Proteins}}
* [http://www.expasy.org/cgi-bin/prosite-search-ful?SEARCH=DNA+binding DNA-binding domains]{{Dead link|date=januar 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in [[PROSITE]]

[[Kategorija:Molekularna genetika]]
[[Kategorija:Proteinski domeni]]
[[Kategorija:Proteinske natporodice]]</text>
      <sha1>cd7dazfh8ce1bxbfv601nw8ntx9fhxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Igralište/Dugo terminalno ponavljanje</title>
    <ns>4</ns>
    <id>537057</id>
    <revision>
      <id>3925893</id>
      <parentid>3925656</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:56:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke using [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>3925893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11255" sha1="gqdsjsh6oyap88lwbzsfus76z16ayyf" xml:space="preserve">[[File:Retrotransposon.jpg|thumb|280px| Identične LTR sekvence na oba kraja retrotranspozona.]]
'''Dugo terminalno ponavljanje''' ('''LTR''') par je identičnih sekvenci [[DNK]], dugih nekoliko stotina [[Bazni par|baznih parova]], koje se javljaju u [[Eukarioti|eukariotskim]] [[Genom|genomima]] na oba kraja serije [[Gen|gena]] ili [[Pseudogen|pseudogena]],  koji formiraju [[retrotranspozon]] ili [[endogeni retrovirus]] ili [[Retrovirus|retrovirusni]] [[provirus]]. Svi retrovirusni genomi okruženi su LTR-ovima, dok postoje neki retrotranspozoni bez LTR-ova. Tipično, element okružen parom LTR-ova kodirati će [[reverzna transkriptaza| reverznu transkriptazu]] i [[integraza| integrazu]], omogućavajući elementu da se kopira i umetne na drugu lokaciju genoma. Kopije takvog LTR-flankovanog elementa često se mogu naći stotinama ili hiljadama puta u genomu. [[LTR retrotranspozon|LTR retrotranspozoni]] čine oko 8% [[ljudski genom|ljudskog genoma]].&lt;ref&gt;{{cite journal|doi=10.1146/annurev-cancerbio-030419-033525|title=Reactivation of Endogenous Retroelements in Cancer Development and Therapy|year=2020|last1=Ishak|first1=Charles A.|last2=De Carvalho|first2=Daniel D.|journal=Annual Review of Cancer Biology|volume=4|pages=159–176|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
Prve LTR sekvence pronašli su A.P. Czernilofsky i [[John Shine|J. Shine]] 1977. 1980 godine.&lt;ref name=&quot;Shine1977&quot;&gt;{{cite journal|last1=Shine|first1=J.|last2=Czernilofsky|first2=A. P.|last3=Friedrich|first3=R.|last4=Bishop|first4=J. M.|last5=Goodman|first5=H. M.|year=1977|title=Nucleotide sequence at the 5' terminus of the avian sarcoma virus genome|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=74|issue=4|pages=1473–7|bibcode=1977PNAS...74.1473S|doi=10.1073/pnas.74.4.1473|pmc=430805|pmid=67601|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Czernilofsky1980&quot;&gt;{{cite journal|last1=Czernilofsky|first1=A.P.|last2=Delorbe|first2=W.|last3=Swanstrom|first3=R.|last4=Varmus|first4=H.E.|last5=Bishop|first5=J.M.|last6=Tischer|first6=E.|last7=Goodman|first7=H.M.|year=1980|title=The nucleotide sequence of an untranslated but conserved domain at the 3′ end of the avian sarcoma virus genome|journal=Nucleic Acids Research|volume=8|issue=13|pages=2967–84|doi=10.1093/nar/8.13.2967|pmc=324138|pmid=6253899}}&lt;/ref&gt;
==Transkripcija==
Sekvence okružene LTR-om djelimično su [[Transkripcija (genetika)|transkribovane]] u [[RNK]] međuprodukt, nakon čega slijedi [[reverzna transkripcija]] u [[cDNK|komplementarnu DNK]] (cDNK) i na kraju dsDNK (dvolančana DNK) sa punim LTR-ovima. LTR-ovi zatim posreduju u integraciji DNK putem LTR specifične [[integraza|integraze]] u drugu regiju domaćina [[hromosom]]a.
Retrovirusi poput [[HIV|virusa ljudske imunodeficijencije]] ([[HIV]]) koriste ovaj osnovni mehanizam.
==Datiranje retrovirusnih insercija==
{{Glavni|Endogenizacija}}
Budući da su 5' i 3' LTR-ovi identični nakon insercije, razlika između uparenih LTR-ova može se koristiti za procjenu starosti drevnih retrovirusnih [[insercija (genetika)|insercija]]. Ovu metodu datiranja koriste [[paleovirologija|paleovirolozi]], iako ne uzima u obzir faktore koji utiču na rezultate kao što su [[konverzija gena]] i [[homologna rekombinacija]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Hayward|first=Alexander|date=august 2017|title=Origin of the retroviruses: when, where, and how?|journal=Current Opinion in Virology|volume=25|pages=23–27|doi=10.1016/j.coviro.2017.06.006|issn=1879-6265|pmid=28672160|pmc=5962544}}&lt;/ref&gt;

==HIV-1==
[[HIV-1]] LTR je 634 bp &lt;ref&gt;Human Retroviruses and AIDS, 1998.&lt;/ref&gt; dužine i, kao i drugi [[retrovirus]]ni LTR-ovi, segmentirani su na U3, R i U5 regije. U3 i U5 su dalje podijeljeni prema mjestima [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] i njihovom uticaju na aktivnost LTR-a i ekspresiju virusnih gena. Višestepeni proces reverzne transkripcije rezultira postavljanjem dva identična LTR-a, od kojih se svaki sastoji od U3, R i U5 regije, na oba kraja provirusne [[DNK]]. Krajevi LTR-ova potom učestvuju u integraciji provirusa u genom domaćina. Nakon što je provirus integriran, LTR na 5' kraju služi kao promotor za cijeli retrovirusni genom, dok LTR na 3' kraju omogućava nascentnu virusnu [[RNK]]- [[poliadenilacija| poliadenilaciju]] i, kod HIV-1, HIV-2 i SIV-a, kodira pomoćni protein, [[Nef (protein)|Nef]].&lt;ref&gt;{{cite book |first1=Fred C. |last1=Krebs |first2=Tricia H. |last2=Hogan |first3=Shane |last3=Quiterio |first4=Suzanne |last4=Gartner |first5=Brian |last5=Wigdahl |year=2001 |chapter=Lentiviral LTR-directed Expression, Sequence Variation, and Disease Pathogenesis |chapter-url=http://www.hiv.lanl.gov/content/sequence/HIV/COMPENDIUM/2001/partI/Wigdahl.pdf |pages=29–70 |title=HIV Sequence Compendium 2001 |editor1-last=Kuiken |editor1-first=C |editor2-last=Foley |editor2-first=B |editor3-last=B |editor4-last=Marx |editor4-first=P |editor5-last=McCutchan |editor5-first=F |editor6-last=Mellors |editor6-first=JW |editor7-last=Wolinsky |editor7-first=S |editor8-last=Korber |editor8-first=B |publisher=Theoretical Biology and Biophysics Group, Los Alamos National Laboratory |location=Los Alamos, NM}}&lt;/ref&gt;
Svi potrebni signali za [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] nalaze se u LTR-ovima: [[pojačivač (genetika)|pojačivač]], [[promotor (genetika)|promotor]]  (može imati i transkripcijske pojačivače ili regulatorne elemente), inicijacija transkripcije (kao što je zatvaranje), terminator transkripcije i signal poliadenilacije.&lt;ref name=&quot;Klaver 3830–40&quot;&gt;{{cite journal |pmid=8189520 |year=1994 |last1=Klaver |first1=B |last2=Berkhout |first2=B |title=Comparison of 5' and 3' long terminal repeat promoter function in human immunodeficiency virus |volume=68 |issue=6 |pages=3830–40 |pmc=236888 |journal=Journal of Virology|doi=10.1128/JVI.68.6.3830-3840.1994 }}&lt;/ref&gt;

U HIV-1, regija  [[5'UTR]] okarakteriziran je prema funkcionalnim i strukturnim razlikama u nekoliko podregija:
*'''TAR''', ili [[element odgovora na trans-aktivaciju]], ima ključnu ulogu u transkripcijskoj aktivaciji, putem interakcije s virusnim proteinima. Formira visoko stabilnu strukturu petlje koja se sastoji od 26 baznih parova s izbočenjem u svojoj [[sekundarna struktura|sekundarnoj strukturi]], koje se spaja s proteinom aktivatora virusne transkripcije [[Tat (HIV)|Tat]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1186/1742-4690-1-13 |year=2004 |last1=Wu |first1=Yuntao |journal=Retrovirology |volume=1 |page=13 |pmid=15219234 |title=HIV-1 gene expression: Lessons from provirus and non-integrated DNA |pmc=449739 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
*'''Poli A''' ima ulogu i u [[proteinski dimer|dimerizaciji]] i u pakovanju [[genom]]a, budući da je neophodan za cijepanje i [[poliadenilacija|poliadenilaciju]]. Prijavljeno je da su potrebne uzvodne (U3 regija) i nizvodne (U5 regija) sekvence, kako bi proces cijepanja bio efikasan.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1508176 |year=1992 |last1=Valsamakis |first1=A |last2=Schek |first2=N |last3=Alwine |first3=JC |title=Elements upstream of the AAUAAA within the human immunodeficiency virus polyadenylation signal are required for efficient polyadenylation in vitro |volume=12 |issue=9 |pages=3699–705 |pmc=360226 |journal=Molecular and Cellular Biology|doi=10.1128/mcb.12.9.3699 }}&lt;/ref&gt;
*'''PBS''', ili [[prajmersko mjesto vezivanja]], dugo je 18 [[nukleotid]]a i ima specifičnu sekvencu koja se veže za [[tRNK]]&lt;sup&gt;Lys&lt;/sup&gt; [[prajmer]], potreban za inicijaciju reverzne transkripcije.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1074/jbc.M205295200 |title=Direct and Indirect Contributions of RNA Secondary Structure Elements to the Initiation of HIV-1 Reverse Transcription |year=2002 |last1=Goldschmidt |first1=V. |journal=Journal of Biological Chemistry |volume=277 |issue=45 |pages=43233–42 |pmid=12194974 |last2=Rigourd |first2=M |last3=Ehresmann |first3=C |last4=Le Grice |first4=SF |last5=Ehresmann |first5=B |last6=Marquet |first6=R|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
*'''Psi''' (Ψ), ili [[retrovirusni Psi element za pakovanje|Psi element za pakovanje]], jedinstveni je motiv uključen u regulaciju pakovanja virusnog genoma u [[kapsida|kapsidu]]. Sastoji se od četiri strukture matične petlje (SL) s glavnim donorskim mjestom za [[prerada RNK|splajsovanje]], ugrađenim u drugi SL.&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1371/journal.ppat.1001007 |title=Retroviral RNA Dimerization and Packaging: The What, How, when, Where, and Why |year=2010 |editor1-last=Madhani |editor1-first=Hiten D |last1=Johnson |first1=Silas F. |last2=Telesnitsky |first2=Alice |journal=PLOS Pathogens |volume=6 |issue=10|pmid=20949075 |pmc=2951377 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;
*'''DIS''', ili mjesto inicijacije dimera, [[konzervirana sekvenca| visoko je konzervirana]] [[RNK]]–RNK interagujuća sekvenca koja čini SL1 matičnu petlju u Psi elementu pakovanja mnogih retrovirusa. DIS karakterizira konzervirana matična i [[palindrom]]ska petlja koja formira kompleks [[ljubljenje drška-petlja]] između HIV-1 RNK genoma, kako bi ih dimerizirala za [[enkapsulacija| enkapsulaciju]].&lt;ref&gt;{{cite journal |doi=10.1016/j.jmb.2012.01.033 |title=Identification of a Minimal Region of the HIV-1 5′-Leader Required for RNA Dimerization, NC Binding, and Packaging |year=2012 |last1=Heng |first1=Xiao |last2=Kharytonchyk |first2=Siarhei |last3=Garcia |first3=Eric L. |last4=Lu |first4=Kun |last5=Divakaruni |first5=Sai Sachin |last6=Lacotti |first6=Courtney |last7=Edme |first7=Kedy |last8=Telesnitsky |first8=Alice |last9=Summers |first9=Michael F. |journal=Journal of Molecular Biology |volume=417 |issue=3 |pages=224–39 |pmid=22306406 |pmc=3296369 }}&lt;/ref&gt;
Transkript počinje na početku R sekvence, zatvoren je i nastavlja se kroz U5 i ostatak provirusa, obično završavajući dodavanjem poli A trakta odmah nakon R sekvence u 3' LTR-u.
Nalaz da oba HIV LTR-a mogu funkcionirati kao transkripcijski promotori nije iznenađujući, jer su oba elementa očigledno identična u [[nukleotid]]noj sekvenci. Umjesto toga, 3' LTR djeluje u terminaciji transkripcije i [[poliadenilacija|poliadenilaciji]]. Međutim, sugerirano je da je transkripcijska aktivnost 5' LTR-a daleko veća od aktivnosti 3' LTR-a, situacija koja je vrlo slična onoj kod drugih retrovirusa.&lt;ref name=&quot;Klaver 3830–40&quot;/&gt;

Tokom transkripcije provirusa virusa ljudske imunodeficijencije tipa 1, signali poliadenilacije prisutni u 5' dugom terminalnom ponavljanju (LTR) zanemaruju se, dok se identični signali poliadenilacije prisutni u 3' LTR-u efikasno koriste. Pretpostavlja se da transkribovane sekvence prisutne unutar HIV-1 LTR U3 regije djeluju in cis kako bi pojačale poliadenilaciju unutar 3' LTR.&lt;ref&gt;{{cite journal |pmid=1851882 |year=1991 |last1=Brown |first1=PH |last2=Tiley |first2=LS |last3=Cullen |first3=BR |title=Efficient polyadenylation within the human immunodeficiency virus type 1 long terminal repeat requires flanking U3-specific sequences |volume=65 |issue=6 |pages=3340–3 |pmc=240993 |journal=Journal of Virology|doi=10.1128/JVI.65.6.3340-3343.1991 }}&lt;/ref&gt;

==Također pogledajte==
* [[Direktno ponavljanje]]
* [[RetrOryza]]
* [[LTR retrotranspozon]]

==Reference==
{{refspisak}}

==Vanjski linkovi==
*{{Commonscat| Long Terminal Repeat }}
*{{MeshName|Long+Terminal+Repeat}}

{{Ponavljajuća sekvenca}}

[[Kategorija:Molekularna genetika]]</text>
      <sha1>gqdsjsh6oyap88lwbzsfus76z16ayyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Endogenizacija</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537064</id>
    <revision>
      <id>3925698</id>
      <parentid>3925591</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44540" sha1="cicu8ej1c65sqjjj800w5bkqgvbg0ns" xml:space="preserve">[[File:Retroviral endogenization.png|thumb|{{center|Endogenizacija dovodi do [[vertikalni transfer|vertikalnog prijenosa]] virusne [[DNK]].}}|400px|class=skin-invert-image]]
'''Endogenizacija''' je evolucijski proces kojim se virusni genetički materijal stabilno integrira u [[klicin list|klicinu liniju]] [[organizam domaćina|organizma domaćina]] i nasljeđuje ga potomstvo putem [[Mendelovsko nasljeđivanje|Mendelovskog nasljeđivanja]]. Integrirane sekvence postaju [[endogeni virusni elementi]], što obuhvata sve nasljedne sekvence izvedene iz virusa, bez obzira na tip virusa.&lt;ref name=&quot;Katzourakis2010&quot;&gt;{{cite journal
 |last1=Katzourakis
 |first1=Aris
 |last2=Gifford
 |first2=Robert J.
 |title=Endogenous viral elements in animal genomes
 |journal=PLOS Genetics
 |year=2010
 |volume=6
 |issue=11
 |doi-access=free
 |doi=10.1371/journal.pgen.1001191
 |pmid=21124940
 |pmc=2987831
}}&lt;/ref&gt;
U suštini, uspješan endogenizacijski događaj može transformirati ono što je bio [[egzogen]]i [[patogen]] u fiksnu, nasljednu komponentu genoma domaćina. Ovo može imati širok spektar posljedica unutar domaćina ili može uopće ne imati neželjenu DNK.
Molekularni mehanizmi koji pokreću ovaj proces variraju među tipovima virusa i domaćina. Češće se može dogoditi direktnom upotrebom [[integraza]] ili drugim sredstvima, kao što je slučajno preuzimanje puteva [[popravka DNK|popravke DNK]] domaćina.&lt;ref name=&quot;Feschotte2&quot;&gt;{{cite journal |last1=Feschotte |first1=Cedric |last2=Gilbert |first2=Clement |title=Endogenous viruses: insights into viral evolution and impact on host biology |journal=Nature Reviews Genetics |year=2012|volume=13 |issue=4 |pages=283–296 |doi=10.1038/nrg3199 |pmid=22421730 |url=https://www.nature.com/articles/nrg3199 }}&lt;/ref&gt;

[[Retrovirusi]] su najčešći izvor endogenizacije, jer je [[genom]]ska integracija obavezan korak u replikaciji  takvih virusa i mogu stvoriti [[endogen]]e retroviruse. Ipak, svaka kategorija [[eukariot]]skih virusa može doprinijeti germinativnim linijama domaćina sa svojim sekvencama DNK, uključujući RNK viruse bez obavezne DNK faze u njihovom [[životni ciklus|životnom ciklusu]].&lt;ref name=&quot;Aiewsakun2015&quot;&gt;{{cite journal |last1=Aiewsakun |first1=Pakorn |last2=Katzourakis |first2=Aris |title=Endogenous viruses: connecting recent and ancient viral evolution |journal=Virology |year=2015 |volume=479-480 |issue=5 |pages=26–37 |doi=10.1016/j.virol.2015.02.011 |pmid=25771503}}&lt;/ref&gt;

==Kriteriji==
Endogenizacija u [[Višećelijski organizam|višećelijskom životu]] obično zahtijeva da se virusna integracija dogodi u [[klicin list|germinativnoj ćeliji]], kao što je [[spermatozoid]] ili [[jajna ćelija]], ili u ranom [[embrio]]nu prije nego što se [[Somatska ćelija|somatske]] i germinativne loze razdvoje, tako da se virusna sekvenca prenese na sve ćelije rezultirajućeg organizma i postane dostupna za [[vertikalni prijenos]].&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Koala study reveals clues about origins of the human genome
 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2014/11/141106132315.htm
 |website=ScienceDaily
 |publisher=Institute for Genomic Biology, University of Illinois at Urbana-Champaign
 |date=6. 11. 2014
 |access-date=30. 5. 2026
}}&lt;/ref&gt; Integracija u normalne somatske ćelije, bez obzira na to koliko je raširena tokom akutne infekcije, neće proizvesti nasljedni endogeni virus kod [[životinja]], ali može u drugim [[carstvo (biologija)|carstvima]].&lt;ref name=&quot;Katzourakis2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Feschotte2&quot;/&gt; Budući da su zametne ćelije brojčano mala i često fizički izolovana meta, integracija zametne linije je izuzetno rijetka u odnosu na [[infekcija|infekciju]], jer se čini da mnogi endogeni virusni elementi (EVE) potiču od pojedinačnih drevnih događaja integracije, a ne od ponovljenih nezavisnih endogenizacija.&lt;ref name=&quot;Holmes2011&quot;&gt;{{cite journal |last=Holmes |first=Edward C. |title=The evolution of endogenous viral elements |journal=Cell Host and Microbe |year=2011 |volume=10 |issue=4 |pages=368–377 |doi=10.1016/j.chom.2011.09.002 |pmid=22018237 |pmc=7172163}}&lt;/ref&gt;

Nakon što se endogenizira kao [[heterozigotna]] insercija u jednoj individui, EVE je podložan istim silama kao i svaki novi [[alel]]. Neutralni ili samo blago štetni EVE mogu prijeći na [[fiksaciju (populacijska genetika)|fiksaciju]], dok se oni korisni mogu širiti [[prirodnom selekcijom|selekcijom]].&lt;ref name=&quot;Feschotte2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holmes2011&quot;/&gt;

==Mehanizam==
===Retrovirusi===
[[Slika:Reverse transcriptase 3KLF labels.png|400px|caption={{Center|[[Reverzna transkriptaza]] virusa [[HIV-1]] }}|align=right|caption position=bottom}}
{{Glavni|Endogeni retrovirus}}
[[Retrovirusi]] [[kodon|kodiraju]] [[Reverzna transkriptaza|reverznu transkriptazu]], koja pretvara RNK genom u dvolančanu DNK, i [[integraza|integrazu]], koja ubacuje tu DNK u [[hromosom]] domaćina kao [[provirus]]. Budući da je integracija obavezni korak u replikaciji retrovirusa, povremena integracija germinativne linije normalna je karakteristika retrovirusne biologije, što [[endogeni retrovirus|endogene retroviruse]] (ERV) čini najzastupljenijom klasom EVE u genomima kičmenjaka,&lt;ref name=&quot;Stoye2012&quot;&gt;{{cite journal |last=Stoye |first=Jonathan P. |title=Studies of endogenous retroviruses reveal a continuing evolutionary saga |journal=Nature Reviews Microbiology |year=2012|volume=10 |issue=6 |pages=395–406 |doi=10.1038/nrmicro2783 |pmid=22565131}}&lt;/ref&gt; uključujući ljude gdje [[HERV]]i čine otprilike 8% [[ljudski genom|ljudskog genoma]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Stein
 |first1=Richard A.
 |last2=DePaola
 |first2=Rosalie V.
 |title=Human endogenous retroviruses: our genomic fossils and companions
 |journal=Physiological Genomics
 |year=2023
 |volume=55
 |issue=6
 |pages=249–258
 |doi=10.1152/physiolgenomics.00171.2022
 |pmid=37154499
 |url=https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physiolgenomics.00171.2022
|doi-access=free
 |access-date=22. 6. 2026
|url-access=subscription
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last=Burn
 |first=Aidan
 |title=Humans are 8% virus – how the ancient viral DNA in your genome plays a role in human disease and development
 |url=https://theconversation.com/humans-are-8-virus-how-the-ancient-viral-dna-in-your-genome-plays-a-role-in-human-disease-and-development-192322
 |website=The Conversation
 |date=18. 10. 2022
 |access-date=22. 5. 2026
}}&lt;/ref&gt;
====LTR datiranje====
Kada se [[dugo terminalno ponavljanje|LTR]] [[retrovirus]] endogenizira, i 5′ i 3′ LTR iz istog kalupa potiču iz jedne runde reverzne transkripcije i identični su.&lt;ref name=&quot;MartinsVillesen2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Martins |first1=Hugo |last2=Villesen |first2=Palle |title=Improved Integration Time Estimation of Endogenous Retroviruses with Phylogenetic Data |journal=PLOS ONE |year=2011 |volume=6 |issue=3  |doi=10.1371/journal.pone.0014745 |doi-access=free |pmid=21394200 |pmc=3048862 |bibcode=2011PLoSO...614745M }}&lt;/ref&gt; Nakon što se fiksiraju u germinativnoj liniji, dvije LTR kopije akumuliraju mutacije nezavisno, evoluirajući kao [[paralog|paralozi]] neutralnom brzinom supstitucije genoma domaćina. Divergencija koja se akumulira između njih može pomoći u procjeni vremena endogenizacije.&lt;ref name=&quot;MartinsVillesen2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Antoinette&quot;&gt;{{cite journal |last1=Van der Kuyl|first1=Antoinette Cornelia 
|title=Mutation Rate Variation and Other Challenges in 2-LTR Dating of Primate Endogenous Retrovirus Integrations |journal=Journal of Molecular Evolution |year=2024 |volume=93 
|issue=1 
|pages=62–82 
|doi=10.1007/s00239-024-10225-5 |pmid=39715846 
|url=https://pure.amsterdamumc.nl/en/publications/f132d843-42b5-41dc-8df4-fe5aca1d0752 
}}&lt;/ref&gt;

:&lt;math&gt;T = \frac{D}{2\mu}&lt;/math&gt;
Vrijeme &lt;math&gt;T&lt;/math&gt;, gdje je &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; [[Jukes-Cantorov model|Jukes-Cantor]] divergencija [[nukleotid]]a između 5′ i 3′ LTR-ova, &lt;math&gt;\mu&lt;/math&gt; je stopa [[neutralna mutacija|neutralne mutacije]] po mjestu godišnje za vrstu domaćina, a faktor uzima u obzir divergenciju koja se akumulira nezavisno na obje LTR grane.&lt;ref name=&quot;Shao2025&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jiang |first1=Ruqi |last2=Zhou |first2=Jingjun |last3=Liu |first3=Yue |last4=Zhou |first4=Guanjin |last5=Fan |first5=Dongdong |last6=Xiang |first6=Lixin |last7=Chen |first7=Ye |last8=Shao |first8=Jianzhong |title=Endogenous Retroviruses in Host-Virus Coevolution: From Genomic Domestication to Functional Innovation |journal=Genes |year=2025 |volume=16 |issue=8  |doi=10.3390/genes16080964 |doi-access=free |pmid=40870012 |pmc=12386078}}&lt;/ref&gt; Ipak, drugi faktori poput različitog iscrpljivanja [[CpG-dinukleotid]]a mogu uzrokovati da se ERV porodice u istom domaćinu razvijaju različitim brzinama.&lt;ref name=&quot;Antoinette&quot;/&gt;
Za ERV lokuse koje dijele vrste, nezavisno utvrđena vremena divergencije između loza koje dijele lokus mogu kalibrirati [[mutacijska stopa|stopu mutacije]] za svaku LTR odvojeno, umjesto pretpostavke jedne fiksne stope za obje.
:&lt;math&gt;T_{\text{integration}} = \frac{D_{5'-3'}}{r_{5'} + r_{3'}}&lt;/math&gt;
Gdje je &lt;math&gt;D_{5'-3'}&lt;math&gt; Jukes-Cantorova [[genetička divergencija|divergencija]] između LTR-ova, a &lt;math&gt;r_{5'}&lt;math&gt;r_{3'}&lt;math&gt;su odvojeno procijenjene stope supstitucije za 5′ i 3′ LTR [[ortolog]]e, skalirane divergencijom grana [[filogenetsko stablo|filogenetska]]. 3′ LTR obično se mijenja nešto brže od 5′ zbog različitih [[selekcijski pritisak|selekcijskih pritisaka]] na svakom kraju [[lokus (genetika)|lokusa]], u skladu s ulogom 5′ LTR-a kao virusnog [[promotor (genetika)|promotora]] u transkripcijski aktivnim elementima.&lt;ref name=&quot;MartinsVillesen2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Annasophie&quot;&gt;{{cite arXiv |last1=Fiston-Lavier |first1=Anna-Sophie |last2=Quesneville |first2=Hadi |title=Transposable element sequence evolution is influenced by gene context|class=q-bio.GN |year=2012 |eprint=1209.0176}}&lt;/ref&gt;
Ova metoda se često koristi u [[paleovirologija|paleovirologiji]] za rekonstrukciju tačke u evolucijskom vremenu kada je određena loza bila permisivna za ulazak retrovirusa u [[klicin list|germliniju]] ili koliko često su se događaji endogenizacije dešavali u [[kladus]]u, iako je poznato da nije apsolutno pouzdana.&lt;ref name=&quot;Antoinette&quot;/&gt;

===RNK virusi===
{{Obična slika sa natpisom|image=LINE-1 retrotranspozon ORF2p PDB-8UW3 (prozirna).png|upright=1.3|caption={{Center|LINE-1 [[retrotranspozon]]}}|align=right|caption position=bottom}}
RNK virusi koji ne kodiraju [[reverzna transkriptaza|reverznu transkriptazu]] i čiji je [[životni ciklus]] u potpunosti [[citoplazma]]tski ne podliježu direktnoj ili [[Teleologija u biologiji|svrhovitoj]] endogenizaciji svojih gena, kao što bi to mogao retrovirus; međutim, od otkrića i proučavanja EVE-a, dokazano je da se mogu endogenizirati na različite načine. Elementi slični [[Bornavirus]]u iz porodice ''[[Bornaviridae]]'' postoje u genomima ljudi, drugih [[primati|primata]], [[glodar]]a, [[slonovi|slonova]] i drugih, s nekim integracijama primata koje datiraju iz prije više od 40 miliona godina.&lt;ref name=&quot;Horie2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horie |first1=Masayuki |last2=Honda |first2=Tomoyuki |last3=Suzuki |first3=Yoshihiro |last4=Kobayashi |first4=Yuki |last5=Daito |first5=Takuji |last6=Oshida |first6=Tatsuo |last7=Ikuta |first7=Kazuyoshi |last8=Jern |first8=Patric |last9=Gojobori |first9=Takashi |last10=Coffin |first10=John M. |last11=Tomonaga |first11=Keizo |title=Endogenous non-retroviral RNA virus elements in mammalian genomes |journal=Nature |year=2010|volume=463 |issue=7277 |pages=84–87 |doi=10.1038/nature08695 |pmid=20054395 |pmc=2818285 |bibcode=2010Natur.463...84H }}&lt;/ref&gt; Sekvence povezane sa ''[[Ebolavirus]]pm'' i ''[[Marburgvirus]]om'' (porodica ''[[Filoviridae]]'') pronađene su endogenizirane u genomima glodara, [[šišmiš]]a i [[torbari|torbara]], što ukazuje na to da virusi slični [[filovirus]]u doprinose germinativnim sekvencama u [[sisar]]skim lozama već desetinama miliona godina.&lt;ref name=&quot;Belyi2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Belyi |first1=Vladimir A. |last2=Levine |first2=Arnold J. |last3=Skalka |first3=Anna Marie |title=Unexpected inheritance: multiple integrations of ancient bornavirus and ebolavirus/marburgvirus sequences in vertebrate genomes |journal=PLOS Pathogens |year=2010 |volume=6 |issue=7 |doi=10.1371/journal.ppat.1001030 |doi-access=free |pmid=20686665 |pmc=2912400}}&lt;/ref&gt;
Mehanizam endogenizacije razlikuje se ovisno o tipu virusnog genoma. Za [[virusi s negativnim RNK lancem|ssRNK viruse]] kod životinja, kodirana [[reverzna transkriptaza]] elemenata genoma domaćina [[LINE-1]] može [[Trans-djelovanje|djelovati na]] [[citoplazma]]tske virusne [[iRNK]], putem &quot;ciljno pripremljene&quot; [[reverzna transkripcija|reverzne transkripcije]] (TPRT), mnogi rezultirajući EVE nose [[poliadenilacija|poli(A) repove]] i duplikacije na ciljnom mjestu u skladu s ovim putem. Međutim, nekim događajima integracije nedostaju ovi obilježja, što ukazuje na dodatne puteve.&lt;ref name=&quot;Horie2010&quot;/&gt; [[dsRNA virusi]] nisu pogodni za TPRT, ali EVE izvedeni iz [[totivirus]]a široko su rasprostranjeni u genomima [[insekti|insekata]], što pokazuje da se endogenizacija dsRNK događa iako osnovni put nije okarakteriziran.&lt;ref name=&quot;Huang2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Huang |first1=Hai-Jian |last2=Li |first2=Yi-Yuan |last3=Ye |first3=Zhuang-Xin |title=Co-option of a non-retroviral endogenous viral element in planthoppers |journal=Nature Communications |year=2023 |volume=14 |issue=1  |doi=10.1038/s41467-023-43186-2  |doi-access=free|pmid=37945658 |pmc=10636211 |bibcode=2023NatCo..14.7264H }}&lt;/ref&gt; 
{{Plain image with caption|image=Formation and antiviral functions of NIRVS.png|upright=1.2|caption={{Center| Integracija neretrovirusnih [[RNK virus]]nih sekvenci ili NIRVS-a u ćeliju domaćina.}}|align=right|caption position=bottom}}
Kod insekata, neretrovirusne integrirane RNK virusne sekvence '''(NIRVS)''' posebno su obogaćene u genomskim regijama naseljenim [[LTR retrotranspozon|LTR]] i [[Dugi isprekidani jedarni element|LINE]] retrotranspozonima, što ukazuje na to da ovaj mehanizam domaćina služi kao primarno sredstvo za endogenizaciju virusne RNK unutar germinativne linije. Kod [[komarci|komaraca]]''[[Aedes aegypti]]'' i ''[[Aedes albopictus]]'', NIRVS izvedeni iz virusa  porodica ''[[Flaviviridae]]'' i ''[[Rhabdoviridae]]'' obilni su i proizvode [[Piwi-interagirajuća RNK|Piwi-interagirajuću RNK]] koja, izgleda, učestvuje u antivirusnoj odbrani.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Palatini |first1=Umberto |last2=Miesen |first2=Pascal |last3=Carballar-Lejarazu |first3=Rebeca |last4=Ometto |first4=Lino |last5=Rizzo |first5=Elisa |last6=Tu |first6=Zhijian |last7=van Rij |first7=Ronald P. |last8=Bonizzoni |first8=Mariangela |title=Comparative genomics shows that viral integrations are abundant and express piRNAs in the arboviral vectors Aedes aegypti and Aedes albopictus |journal=BMC Genomics |year=2017 |volume=18 |issue=1 |doi=10.1186/s12864-017-3903-3 |doi-access=free |pmid=28676109 |pmc=5496407 |bibcode=2017BMCG...18..512P }}&lt;/ref&gt;
Iste ove virusne porodice su snažno prisutne kod insekata, ali su endogenizirane i kod drugih vrsta [[biljni virus|biljnih virusa]].&lt;ref name=&quot;Chiba2011&quot;&gt;{{cite journal |last1=Chiba |first1=Sotaro |last2=Kondo |first2=Hideki |last3=Tani |first3=Akio |last4=Saisho |first4=Daisuke |last5=Sakamoto |first5=Wataru |last6=Kanematsu |first6=Satoko |last7=Suzuki |first7=Nobuhiro |title=Widespread endogenization of genome sequences of non-retroviral RNA viruses into plant genomes |journal=PLOS Pathogens |year=2011 |volume=7 |issue=7 |doi=10.1371/journal.ppat.1002146 |pmid=21779172 |pmc=3136472
|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;
Kod jednoćelijskih organizama kao što su [[dinoflagelate]], učestalost EVE [[korelacija|korelira]] među rodovima s obiljem LINE [[retroelement]]a domaćina, a LINE-kodirane sekvence [[reverzna transkriptaza|reverzne transkriptaze]] javljaju se u neposrednoj genomskoj blizini mjesta insercije, što potvrđuje reverznu transkripciju vođenu retroelementima kao primarni mehanizam endogenizacije. Procesi [[popravka DNK|popravke DNK]] i koinfekcija s različitim virusima također mogu biti alternativni putevi.&lt;ref name=&quot;Veglia2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Veglia |first1=Alex J. |last2=Bistolas |first2=Kalia S. I. |last3=Vega Thurber |first3=Rebecca L. |title=Endogenous viral elements reveal associations between a non-retroviral RNA virus and symbiotic dinoflagellate genomes |journal=Communications Biology |year=2023|volume=6 |issue=1 |doi=10.1038/s42003-023-04917-9  |doi-access=free|pmid=37264063 |pmc=10235124}}&lt;/ref&gt;

===DNK virusi===
Porodice DNK virusa prošle su kroz endogenizaciju različitim putevima. ''[[Hepadnaviridae]]'', koji su dijelom dvolančana, dijelom jednolančana kružna DNK (pdsDNK) i repliciraju se putem RNK međuprodukta, koristeći vlastitu reverznu transkriptazu, doveli su do endogenih elemenata kod [[ptice|ptica]], [[zmije|zmija]] i drugih [[kičmenjak]]a.&lt;ref name=&quot;Gilbert2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gilbert |first1=Clement |last2=Feschotte |first2=Cedric |title=Genomic fossils calibrate the long-term evolution of hepadnaviruses |journal=PLOS Biology |year=2010 |volume=8 |issue=9|doi=10.1371/journal.pbio.1000495 |doi-access=free |pmid=20927357 |pmc=2950124}}&lt;/ref&gt; Gotovo kompletan hepadnavirusni genom identificiran je na [[sinten|sintenskoj hromosomskoj]] poziciji u više ptičjih loza, datirajući endogenizaciju u [[mezozoik]]. Istraživači su koristili zajedničke hepadnavirusne elemente ovih loza, kako bi kalibrirali dugoročni [[molekularni sat]] za porodicu.&lt;ref name=&quot;Suh2013&quot;&gt;{{cite journal |last1=Suh |first1=Alexander |last2=Brosius |first2=Jürgen |last3=Schmitz |first3=Jürgen |last4=Kriegs |first4=Jan Ole |title=The genome of a Mesozoic paleovirus reveals the evolution of hepatitis B viruses |journal=Nature Communications |year=2013 |doi=10.1038/ncomms2798  |doi-access=free|pmid=23653203 |bibcode=2013NatCo...4.1791S }}&lt;/ref&gt; ssDNA virusi ''[[Circoviridae]]'' i ''[[Parvoviridae]]'' kojima nedostaje reverzna transkriptaza također su endogenizirani kod sisara, po svemu sudeći putem popravka DNK.&lt;ref name=&quot;Feschotte2&quot;/&gt;
====Biljke====
[[Datoteka:Plant pararetroviruses replication.png|thumb|330px|Replikacija kod ''Caulimoviridae''. Rijetko se fragmenti DNK endogeniziraju u biljni genom.&lt;small&gt;(right)&lt;/small&gt;  |class=skin-invert-image]]
Široko rasprostranjena endogenizacija sekvenci ''[[Caulimoviridae]]'' i ''[[Geminiviridae]]'' uočena je u biljnim [[genom]]ima.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Vassilieff
 |first1=Héléna
 |last2=Geering
 |first2=Andrew D. W.
 |last3=Choisne
 |first3=Nathalie
 |last4=Teycheney
 |first4=Pierre-Yves
 |last5=Maumus
 |first5=Florian
 |title=Endogenous Caulimovirids: Fossils, Zombies, and Living in Plant Genomes
 |journal=Biomolecules
 |date=3. 7. 2023
 |volume=13
 |issue=7
 |page=1069
 |doi=10.3390/biom13071069
 |doi-access=free
 |pmc=10377300
 |pmid=37509105
 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web
 |last1=Geering
 |first1=Andrew D. W.
 |last2=Choisne
 |first2=Nathalie
 |last3=Vezzulli
 |first3=Silvia
 |last4=Sharahskin
 |first4=Tanya
 |last5=Velasco
 |first5=Riccardo
 |last6=Quesneville
 |first6=Hadi
 |last7=Teycheney
 |first7=Pierre-Yves
 |title=Endogenous caulimovirid sequences are widespread in plant genomes
|url=https://agritrop.cirad.fr/556017/1/document_556017.pdf
}}&lt;/ref&gt; Nijedan ne kodira [[integraza|integrazu]], tako da se integracija događa putem [[nelegitimne rekombinacije]] na prekidima dvostrukog lanca ili reverzne transkripcije.&lt;ref name=&quot;Feschotte2&quot;/&gt;
''Caulimoviridae'' su jedinstveni po tome što, poput ''[[hepadnaviridae]]'', kodiraju vlastitu [[reverzna transkriptaza|reverznu transkriptazu]]. Oni se [[replikacija virusa|repliciraju]] transkripcijom jedarnog [[minihromosom]]a u [[Baltimore klasifikacija|pregenomskom RNK]], koja se jednom u [[citoplazma|citoplatmi]] reverzno transkribira natrag u dsDNK unutar sklapajućih [[nukleokapsida]]. Ipak, integracija nije obavezan korak, ali kada [[genotoksičnost|genotoksično]] oštećenje uvede [[dvostruki prekid lanca]] u kružni virusni [[episom]], rezultirajuća linearizirana molekula izlaže slobodne krajeve dsDNK koje domaćin [[NHEJ]] ili [[Homologijom usmjeren popravak|HDR]] prepoznaju kao supstrate za popravak, što dovodi do [[nelegitimna rekombinacija|nelegitimne rekombinacije]] i endogenizacije kroz više mogućih puteva osim RT.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Chabannes
 |first1=Matthieu
 |last2=Baurens
 |first2=Franc-Christophe
 |last3=Duroy
 |first3=Pierre-Olivier
 |last4=Bocs
 |first4=Stéphanie
 |last5=Vernerey
 |first5=Marie-Stéphanie
 |last6=Rodier-Goud
 |first6=Marguerite
 |last7=Barbe
 |first7=Valérie
 |last8=Gayral
 |first8=Philippe
 |last9=Iskra-Caruana
 |first9=Marie-Line
 |title=Three infectious viral species lying in wait in the banana genome
 |journal=Journal of Virology
 |volume=87
 |issue=15
 |pages=8624–8637
 |date=august 2013
 |doi=10.1128/JVI.00899-13
 |pmid=23720724
 |pmc=3719817
 |url=https://journals.asm.org/doi/10.1128/jvi.00899-13
 |access-date=18. 6. 2026
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RichertPoeggeler2021&quot;/&gt;
''Geminiviridae'' ne kodiraju reverznu transkriptazu i repliciraju svoje genome [[jednolančana DNK|ssDNK]] putem kružne replikacije u jedru. Isto hvatanje lineariziranih episoma posredovano [[popravka DNK|popravkom DNK]] ili procesi posredovani [[transpozon]]ima pokreću njihovu endogenizaciju, pri čemu se smatra da domen [[HUH-oznake|HUH endonukleaze]] replikacijskog inicijacije proteina Rep/AC1 dodatno olakšava pristup genomu domaćina.&lt;ref name=&quot;KatjaGemini&quot;&gt;{{cite journal |last1=Richert-Pöggeler |first1=Katja R. |last2=Iskra-Caruana |first2=Marie-Line Iskra-Caruana
|first3=Yuji
|last3=Kishima|title=Editorial: DNA virus and host plant interactions from antagonism to endogenization |journal=Frontiers in Plant Science |year=2022 |volume=13 |doi=10.3389/fpls.2022.1014516 |doi-access=free |pmid=36119616 |pmc=9493344 |bibcode=2022FrPS...1314516R }}&lt;/ref&gt; Endogene geminivirusne sekvence identificirane su u biljnoj filogeniji kod ''[[Nicotiana]]'', [[Jam (povrće)|jam]], [[jabuka]], zelene salate, [[Populus trichocarpa|topole]] i [[Coffea canephora|kahve]], između ostalih.&lt;ref name=&quot;GeminiLargeSurvey&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sharma |first1=Vikas |last2=Lefeuvre |first2=Pierre |last3=Roumagnac |first3=Philippe |last4=Filloux |first4=Denis |last5=Teycheney |first5=Pierre-Yves |last6=Martin |first6=Darren P. |last7=Maumus |first7=Florian |title=Large-scale survey reveals pervasiveness and potential function of endogenous geminiviral sequences in plants |journal=Virus Evolution |year=2020 |volume=6 |issue=2 |doi=10.1093/ve/veaa071 |doi-access=free |pmid=33391820 |pmc=7758297}}&lt;/ref&gt;
Budući da biljkama nedostaje stroga [[diferencijacija klica i soma|diferencijacija klica/soma]], njihove [[meristem]]ske ćelije ostaju [[pluripotentnost|pluripotentne]] i mogu dati povod za [[tkivo]] koje proizvodi [[gamet]]e. Stoga [[infekcija]] u pravom razvojnom kontekstu može stvoriti nasljedne sekvence bez da virus nužno treba tipičan mehanizam endogenizacije kroz germinativnu liniju, što se smatra objašnjenjem veće relativne raznolikosti nrEVE-a (neretrovirusnih [[endogeni virusni elemenatu|endogenih virusnih elemenata]]) u biljnim genomima.&lt;ref name=&quot;Chiba2011&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RichertPoeggeler2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Richert-Pöggeler |first1=Katja R. |last2=Vijverberg |first2=Kitty |last3=Alisawi |first3=Osamah |last4=Chofong |first4=Gilbert N. |last5=Heslop-Harrison |first5=J. S. |last6=Schwarzacher |first6=Trude |title=Participation of multifunctional RNA in replication, recombination and regulation of endogenous plant pararetroviruses (EPRVs) |journal=Frontiers in Plant Science |year=2021 |doi-access=free|volume=12 |doi=10.3389/fpls.2021.689307 |pmid=34234799 |pmc=8256270 |bibcode=2021FrPS...1289307R }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Staginnus |first1=Christina |last2=Richert-Pöggeler |first2=Katja R. |title=Endogenous pararetroviruses: two-faced travelers in the plant genome|journal=Trends in Plant Science |year=2006 |volume=11 |issue=10 |pages=485–491 |doi=10.1016/j.tplants.2006.08.008 |pmid=16949329 |bibcode=2006TPS....11..485S |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S136013850600224X|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
=== Gigantski virusi === 
[[Slika:2024.01.08.574619.Fig5r.png|thumb|Događaji endogenizacije gigantskog virusa koreliraju s prisustvom [[5-metilcitozin]]a u [[eukarioti]]ma.|class=skin-invert-image|338px]]
[[Gigantski virus]] ''[[nucleocytoviricota]]'' može se endogenizirati u [[eukariot]] skegenome domaćina, što je naizgled slučajna pojava nakon [[virusna bolest|infekcije]], kao i kod drugih neretrovijalnih endogenizacijskih događaja.&lt;ref name=&quot;VT2020&quot;&gt;{{cite web |title=Lurking in genomic shadows: How giant viruses fuel the evolution of algae |work=Phys.org |publisher=Virginia Tech |date=18. 11. 2020 |url=https://phys.org/news/2020-11-lurking-genomic-shadows-giant-viruses.html}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Sarre2024&quot;&gt;{{cite journal |last1=Sarre |first1=Luke A. |last2=Kim |first2=Iana V. |last3=Ovchinnikov |first3=Vladimir |last4=Olivetta |first4=Marine |last5=Suga |first5=Hiroshi |last6=Dudin |first6=Omaya |last7=Sebé-Pedrós |first7=Arnau |last8=de Mendoza |first8=Alex |title=DNA methylation enables recurrent endogenization of giant viruses in an animal relative |journal=Science Advances |year=2024 |volume=10 |issue=28  |doi=10.1126/sciadv.ado6406 |pmid=38996012 |pmc=11244446 |bibcode=2024SciA...10O6406S }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Mckeown2025&quot;&gt;{{cite journal |last1=Mckeown |first1=Dean |last2=Cormier |first2=Alexandre |last3=Schroeder |first3=Declan |last4=Couloux |first4=Arnaud |last5=Tadrent |first5=Nachida |last6=Cock |first6=J. Mark |last7=Corre |first7=Erwan |title=Multiple, diverse endogenous giant virus elements within the genome of a brown alga |journal=Virus Evolution |year=2025 |volume=11 |issue=1|doi=10.1093/ve/veaf009 |pmid=40061209 |pmc=11890097 |url=https://academic.oup.com/ve/article/11/1/veaf009/8045376}}&lt;/ref&gt; Izuzetak od ovoga su virusi ''[[Phycodnaviridae]]'', koji kodiraju [[rekombinaciju specifičnu za mjesto|integrazne rekombinaze]] i slijede [[lizogeni]] [[životni ciklus virusa|životni ciklus]] unutar [[smeđih algi]].&lt;ref name=&quot;Mckeown2025&quot;/&gt;

[[Epigenetičko]] [[Utišavanje gena|utišavanje]] endogenizirane virusne DNK može smanjiti troškove [[Fitnes (biologija)|fitnes]] za domaćina, pri čemu [[5-metilcitozin]] [[metilacija DNK]] služi kao primarni mehanizam u eukariotskim lozama koje zadržavaju 5mC. Njihove sekvence imaju tendenciju da budu hipermetilirane, a eksperimentalno uklanjanje 5mC je dovoljno za reaktivaciju virusne [[transkripcije gena]].&lt;ref name=&quot;Sarre2024&quot;/&gt; Tamo gdje 5mC nedostaje, [[metilacija histona]] može imati ekvivalentnu funkciju, kao što je uočeno kod EsV-1 ''[[Ectocarpus]]'' [[provirusa]].&lt;ref name=&quot;Sarre2024&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Mckeown2025&quot;/&gt; Shodno tome, endogenizacije gigantskih virusa kod eukariota se prvenstveno nalaze u lozama s ovim mehanizmima.

S druge strane, čini se da gigantski virusi nose protumjere protiv utišavanja, uključujući virusno kodirane [[DNK metiltransferaze]] (DNMT) i [[demetilaze|histonske demetilaze]] koje mogu zaštititi endogenizirane viruse od [[hromatin]]a domaćina.&lt;ref name=&quot;Jivaji2025&quot;&gt;{{cite journal |last1=Jivaji |first1=Abdeali M. |last2=Karki |first2=Sangita |last3=Franken |first3=Emma |last4=Erazo-Garcia |first4=Maria P. |last5=Barth |first5=Zach K. |last6=Aylward |first6=Frank O. |title=Giant endogenous viral elements in the genome of the model protist Euglena gracilis reveal past interactions with giant viruses |journal=Journal of Virology |year=2025 |volume=99 |issue=9 |doi=10.1128/jvi.00713-25 |pmid=40856505 |pmc=12455990 }}&lt;/ref&gt;
Nakon endogenizacije, virusna sekvenca može proći kroz progresivnu genomsku eroziju. [[Splajsosom]]ski [[intron]]i akumuliraju se u virusnim genima, [[transpozabilni element]]i napadaju umetnutu regiju, a osnovni virusni geni mogu se izgubiti ili duplicirati putem [[hromosomski rearanžman|hromosomskih preuređenja]].&lt;ref name=&quot;Jivaji2025&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Moniruzzaman2020&quot;&gt;{{cite journal |last1=Moniruzzaman |first1=Mohammad |last2=Weinheimer |first2=Alaina R. |last3=Martinez-Gutierrez |first3=Carolina A. |last4=Aylward |first4=Frank O. |title=Widespread endogenization of giant viruses shapes genomes of green algae |journal=Nature |year=2020 |volume=588 |issue=7836 |pages=141–145 |doi=10.1038/s41586-020-2924-2 |pmid=33208937 |bibcode=2020Natur.588..141M |url=https://www.nature.com/articles/s41586-020-2924-2|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Zadržani geni pokazuju visok [[omjer Ka/Ks]] u poređenju sa slobodnoživućim homolozima, dok se [[intron]]i i [[geni koji kodiraju proteine]] mogu dijeliti sa bočnim genomskim regijama i mogu dovesti do postepene asimilacije putem [[prirodno odabiranje|negativne selekcije]].&lt;ref name=&quot;Moniruzzaman2020&quot;/&gt;

Uprkos tome, količina [[lateralni transfer gena|lateralno prenesenog]] genetičkog materijala (LGT) endogenizacijom gigantskih virusa kod eukariota (kao što su  u rodu ''[[Amoebidium]]'')&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=Biologists Find Ancient Giant Virus Insertions in Genome of Unicellular Parasite
 |url=https://www.sci.news/genetics/ancient-giant-virus-insertions-amoebidium-appalachense-genome-13104.html
 |website=Sci.News
 |date=16. 7. 2024
 |access-date=24. 5. 2026
}}&lt;/ref&gt; može postati potencijalni izvor evolucijskih novosti, baš kao i kod češće endogeniziranih virusa. Gigantski [[endogeni virusni elementi]] (GEVE) identificirani su izvan svojih endogenih virusnih regija, a istovremeno pokazuju normalne obrasce [[metilacija]], a vjerovatno su ih njihovi domaćini domesticirali.&lt;ref name=&quot;Sarre2024&quot;/&gt; Proučavanje endogenizacije gigantskih virusa, u kombinaciji s njihovim jedinstvenim svojstvima, pomoglo je da se potvrdi hipoteza o [[virusna eukariogeneza|virusnoj eukariogenezi]].&lt;ref name=&quot;Forterre2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Forterre |first1=Patrick |last2=Gaïa |first2=Morgan |title=Giant DNA viruses make big strides in eukaryote evolution |journal=Cell Host and Microbe |year=2021 |volume=29 |issue=2 |pages=152–154 |doi=10.1016/j.chom.2021.01.008 |pmid=33571441 |url=https://www.cell.com/cell-host-microbe/fulltext/S1931-3128(21)00038-X}}&lt;/ref&gt;

====Virofagi====
[[Virofagi]] su mali dsDNK virusi koji [[parazit]]iziraju gigantske viruse. Genomi virofaga mogu proći endogenizaciju u genome jednoćelijskih [[eukariot]]a, a zatim se reaktivirati nakon infekcije gigantskim virusom, čime se pruža oblik inducibilne [[intrinzična imunost|antivirusne odbrane]].&lt;ref name=&quot;FischerHackl2016&quot;&gt;{{cite journal |last1=Fischer |first1=Matthias G. |last2=Hackl |first2=Thomas |title=Host genome integration and giant virus-induced reactivation of the virophage mavirus |journal=[[Nature]] |year=2016 |volume=540 |issue=7632 |pages=288–291 |doi=10.1038/nature20593 |pmid=27929021 |bibcode=2016Natur.540..288F |url=https://www.nature.com/articles/nature20593|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Oni kodiraju [[integraza|integrazu]] srodnu onima kod Polintonovih elemenata, integracija nije specifična za mjesto i može se dogoditi u [[jedarni genom|jedarnom genomu]] njihovog domaćina na različitim [[hromosom]]skim pozicijama, gdje proizvode tihe [[provirus|provirofage]].&lt;ref name=&quot;Koslova2024&quot;&gt;{{cite journal |last1=Koslová |first1=Anna |last2=Hackl |first2=Thomas |last3=Fischer |first3=Matthias G. |title=Endogenous virophages are active and mitigate giant virus infection in the marine protist Cafeteria burkhardae |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |year=2024 |volume=121 |issue=11 |doi=10.1073/pnas.2314606121 |doi-access=free |pmid=38446847 |pmc=10945749 |bibcode=2024PNAS..12114606K }}&lt;/ref&gt; Neki virofagi nose drugi [[enzim]] za integraciju, [[tirozin]]sku [[rekombinaza|rekombinazu]], što ukazuje na nezavisno sticanje kapaciteta integracije kroz loze.&lt;ref name=&quot;Hackl2021&quot;&gt;{{cite journal |last1=Hackl |first1=Thomas |last2=Duponchel |first2=Sarah |last3=Barenhoff |first3=Karina |last4=Weinmann |first4=Alexa |last5=Fischer |first5=Matthias G. |title=Virophages and retrotransposons colonize the genomes of a heterotrophic flagellate |journal=eLife |year=2021 |volume=10 |doi=10.7554/eLife.72674 |doi-access=free |pmid=34698016 |pmc=8547959 }}&lt;/ref&gt;

==Ishod==
{{Glavni|Endogeni virusni element|Smeća DNK}}
{{Plain image with caption|image=Arc viral capsid.png|caption={{center| Kapsida gena virusnog [[Grupno-specifični antigen|gag]] porijekla koji proizvodi protein [[regulirani protein citoskeleta|Arc]].&lt;ref&gt;{{cite magazine
 |last=Yong
 |first=Ed
 |title=Brain Cells Can Share Information Using a Gene That Came From Viruses
 |url=https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/01/brain-cells-can-share-information-using-a-gene-that-came-from-viruses/550403/
 |magazine=The Atlantic
 |date=12. 1. 2018
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180112231808/https://www.theatlantic.com/science/archive/2018/01/brain-cells-can-share-information-using-a-gene-that-came-from-viruses/550403/
 |archive-date=12. 1. 2018
}}&lt;/ref&gt;}}|upright=0.7|align=left|caption position=bottom}}
Endogenization of viral elements typically creates [[non-coding DNA|non-functional relics]] that accumulate mutations and persist by [[Genetic drift|neutral drift]], with their original coding capacity eroded.&lt;ref name=&quot;Katzourakis2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Holmes2011&quot;/&gt; Their persistence of for tens or hundreds of millions of years may, in most cases, reflect the absence of a strong selection to actively remove them rather than a utility to the host.
Still, a subset have been [[exaptation|exapted]] for host functions. Most currently known cases of this are of retroviral origin, although, for example, endogenous [[bornavirus]]-like [[nucleoproteins]] have been proposed to interfere with replication of exogenous bornaviruses, putting them forward as a form of inheritable antiviral immunity created by past infections.&lt;ref name=&quot;Feschotte2&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Horie2010&quot;/&gt; 
[[File:Koala (3338476021) (cropped).jpg|thumb|[[KoRV]] podtip A nedavno je endogeniziran kod koala prije otprilike 50.000 godina i smatra se [[onkogen]]im.&lt;ref&gt;{{cite web
 |title=What Happens When a Virus Becomes a Permanent Part of Your Genome?
 |url=https://www.illumina.com/company/about-us/corporate-social-responsibility/news-feed.html?mid=1245761
 |website=Illumina
 |publisher=Illumina, Inc.
 |date=11. 1. 2024
 |access-date=16. 6. 2026
}}&lt;/ref&gt;]]
===Koopcija===
Mali broj EVE sačuvan je [[swlekcija|pozitivnom selekcijom]] i &quot;pripitomljen&quot; za nove funkcije domaćina, u procesu [[eksaptacija]], transformirajući virusne sekvence u transkripcijski aktivne dijelove ćelijske fiziologije ćelije domaćina.&lt;ref name=&quot;Amanda&quot;&gt;{{cite journal|last1=Lopes da Silva|first1=Amanda|last2=Luiz Miranda Guedes|first2=Bruno|title=Beyond pathogens: the intriguing genetic legacy of endogenous retroviruses in host physiology |journal=Frontiers in Cellular and Infection Microbiology |year=2024 |volume=14  |doi=10.3389/fcimb.2024.1379962 |doi-access=free |pmid=38655281 |pmc=11035796 }}&lt;/ref&gt; Ovaj [[fenomen]] može se javiti čak i [[konvergentna evolucija|konvergentno]] među vrstama; retrovirusni [[Env (gen)|geni omotača]], uhvaćeni u odvojenim endogenizacijskim događajima u [[klicin list|germlinojama]], [[glodari|glodara]] i drugih sisara, više puta su kooptirani da obavljaju istu ulogu [[ćelijska fuzija|ćelijske fuzije]] u razvoju [[placenta|posteljice]], uprkos tome što ne dijele zajedničko retrovirusno porijeklo.&lt;ref name=&quot;Shimode2023&quot;&gt;{{cite journal |last1=Shimode |first1=Sayumi |title=Acquisition and Exaptation of Endogenous Retroviruses in Mammalian Placenta |journal=Biomolecules |year=2023 |volume=13 |issue=10|doi=10.3390/biom13101482 |doi-access=free |pmid=37892164 |pmc=10604696}}&lt;/ref&gt; Još jedan značajan primjer je [[aktivnošću regulirani protein povezan s citoskeletom]] (Arc), vjerovatno koopcija izvedena iz ''[[Metaviridae]]'', koja ima važnu ulogu u komunikaciji između [[neuron]]a putem [[kapsida]] kod [[tetrapoda]], ali je također imala [[homologija sekvence|homologe]] otkrivene u genomima [[insekti|insekata]], gdje je stečena nezavisno, vjerovatno iz istog drevnog izvora.&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Sibarov
 |first1=Dmitry A.
 |last2=Tsytsarev
 |first2=Vassiliy
 |last3=Volnova
 |first3=Anna
 |last4=Vaganova
 |first4=Anastasia N.
 |last5=Alves
 |first5=Janaina
 |last6=Rojas
 |first6=Legier
 |last7=Sanabria
 |first7=Priscila
 |last8=Ignashchenkova
 |first8=Alla
 |last9=Savage
 |first9=Elton D.
 |last10=Inyushin
 |first10=Mikhail
 |title=Arc protein, a remnant of ancient retrovirus, forms virus-like particles, which are abundantly generated by neurons during epileptic seizures, and affects epileptic susceptibility in rodent models
 |journal=Frontiers in Neurology
 |volume=14c
 |date=7. 7. 2023
 |doi=10.3389/fneur.2023.1201104
 |doi-access=free
 |pmid=37483450
 |pmc=10355128
 }}&lt;/ref&gt;

===Bolest===
Aberantna reaktivacija [[Utišavanje gena|utišanih]] EVE-ova povezana je s autoimunim i upalnim stanjima kod kičmenjaka, iako utvrđivanje određene uzročnosti ostaje izazov u [[medicinsko istraživanje|medicinskim istraživanjima]].&lt;ref name=&quot;Holmes2011&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last=Stetson
 |first=Daniel B.
 |title=Endogenous retroelements and autoimmune disease
 |journal=Current Opinion in Immunology
 |date=10. 10. 2012
 |volume=24
 |issue=6
|pages=692–697
 |doi=10.1016/j.coi.2012.09.007
|pmid=23062469
 |pmc=4005353
 }}&lt;/ref&gt; Neki [[HERV]]-i mogu sporadično proizvoditi retrovirusne RNK i proteine koji angažiraju [[receptor prepoznavanja obrazaca|receptore za prepoznavanje obrazaca]], izazivajući [[upalni odgovor]]. [[HERV-W]]-izvedeni [[Env (gen)|env proteini]] predloženi su kao biomarker progresije [[multipla skleroza|multiple skleroze]],&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Ruberto
 |first1=S.
 |last2=Domínguez-Mozo
 |first2=M. I.
 |last3=García-Martínez
 |first3=M. A.
 |last4=Cossu
 |first4=D.
 |last5=Sechi
 |first5=L. A.
 |last6=Alvarez-Lafuente
 |first6=R.
 |title=Immune response profiling of HERV-W envelope proteins in multiple sclerosis: potential biomarkers for disease progression
 |journal=Frontiers in Immunology
 |year=2025
 |volume=15
 |doi=10.3389/fimmu.2024.1505239
 |doi-access=free
 |pmid=39850873
 |pmc=11754046
}}&lt;/ref&gt; dok je ekspresija [[HERV-K]] okvirno povezana s pogoršanjem [[neurodegeneracije]] kod pacijenata s [[amiotrofna lateralna skleroza|amiotrofnom lateralnom sklerozom]].&lt;ref&gt;{{cite journal
 |last1=Li
 |first1=Wenxue
 |last2=Lee
 |first2=Myoung-Hwa
 |last3=Henderson
 |first3=Lisa
 |last4=Tyagi
 |first4=Richa
 |last5=Nath
 |first5=Avindra
 |title=Human endogenous retrovirus-K contributes to motor neuron disease
 |journal=Science Translational Medicine
 |date=30. 9. 2015
 |volume=7
 |issue=307
 |pages=307ra153
 |doi=10.1126/scitranslmed.aac8201
 |pmid=26424568
 |pmc=6344353
}}&lt;/ref&gt; Ipak, ostaje neizvjesno da li sporadična reaktivacija HERV-ova aktivno doprinosi patogenezi bolesti ili njihova prekomjerna ekspresija jednostavno odražava ukupne promjene u ćelijskim transkripcijskim faktorima koje se javljaju pod izmijenjenim fiziološkim uslovima oboljelih pacijenata.&lt;ref name=&quot;Stoye2012&quot;/&gt;

==Historija==
Krajem 1950-ih, [[Howard Temin]] primijetio je da ćelije transformisane [[Rousov sarkomski virus|Rousovim sarkomskim virusom]] zadržavaju nasljedna izmijenjena svojstva u odsustvu detektabilnog virusa, što je dovelo do hipoteze da se retrovirusni genomi reverzno transkribuju u DNK i stabilno integrišu u [[hromosom]]e domaćina kao DNK [[provirus]]i.&lt;ref name=&quot;Weiss2006&quot;&gt;{{cite journal |last=Weiss |first=Robin A. |title=The discovery of endogenous retroviruses |journal=Retrovirology |year=2006 |volume=3 |doi=10.1186/1742-4690-3-67 |pmid=17018135 |pmc=1617120 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Weiss2013&quot;&gt;{{cite journal |last=Weiss |first=Robin A. |title=On the concept and elucidation of endogenous retroviruses |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |year=2013 |volume=368 |issue=1626 |doi=10.1098/rstb.2012.0494 |pmid=23938757 |pmc=3758183}}&lt;/ref&gt; Ovo tumačenje nije prihvaćeno sve do otkrića reverzne transkriptaze u retrovirusnim česticama 1970., istovremeno dokazujući provirusni model i pružajući osnovu za endogenizaciju. Za ovo otkriće, Temin, [[David Baltimore|Baltimore]] i [[Renato Dulbecco|Dulbecco]] su 1975. godine dobili [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Nobelovu nagradu za fiziologiju ili medicinu]].&lt;ref name=&quot;Baltimore1970&quot;&gt;{{cite journal |last=Baltimore |first=David |title=RNA-dependent DNA polymerase in virions of RNA tumour viruses |journal=[[Nature]] |year=1970 |volume=226 |issue=5252 |pages=1209–1211 |doi=10.1038/2261209a0 |pmid=4316300 |bibcode=1970Natur.226.1209B}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;TeminMizutani1970&quot;&gt;{{cite journal |last1=Temin |first1=Howard M. |last2=Mizutani |first2=Satoshi |title=RNA-dependent DNA polymerase in virions of Rous sarcoma virus |journal=[[Nature]] |year=1970 |volume=226 |issue=5252 |pages=1211–1213 |doi=10.1038/2261211a0 |pmid=4316301 |bibcode=1970Natur.226.1211T}}&lt;/ref&gt; Kasnije je pokazano da [[endogen]]e provirusne sekvence kod  ikikoši maju Mendelovsko nasljeđivanje, analogne elemente koji su brzo pronađeni kod sisara. &quot;Endogena&quot; priroda otkrivena je kada su neinficirane kulture [[mišji embrionalni fibroblasti|embrionalnih fibroblasta]] tretirane sa [[bromodeoksiuridin]]om, koji oslobađa utišavanje gena uzrokovano metilacijom DNK, i proizvodi čestice [[mišji virus tumora dojke|MMTV]].&lt;ref name=&quot;Weiss2013&quot;/&gt;
Naknadno se pretpostavljalo da je endogenizacija isključiva za retroviruse. Godine 1975., [[Viktor Ždanov]] predložio je puteve kroz koje bi se neretrovirusni geni mogli endogenizirati, što je mnogo kasnije ilustrovano 2004. godine otkrićem sekvenci izvedenih iz flavivirusa endogeniziranih unutar komarca ''[[Aedes aegypti]]''.&lt;ref name=&quot;Crochu2004&quot;&gt;{{cite journal |last1=Crochu |first1=Stéphane |last2=Cook |first2=Shelley |last3=Attoui |first3=Houssam |last4=Charrel |first4=Rémi N. |last5=Belhouchet |first5=Mourad |last6=de Lamballerie |first6=Xavier |title=Sequences of flavivirus-related RNA viruses persist in DNA form integrated in the genome of ''Aedes spp.'' mosquitoes |journal=Journal of General Virology |year=2004 |volume=85 |issue=7 |pages=1971–1980 |doi=10.1099/vir.0.79850-0 |pmid=15218177}}&lt;/ref&gt; Oni su kategorizirani kao [[endogeni virusni elementi]] i od tada su identificirani u sve većem broju životinjskih i biljnih genoma, proizašlih iz svih glavnih [[baltimore klasifikacija|klasifikacija virusa]].&lt;ref name=&quot;Horie2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Horie |first1=Masayuki |last2=Honda |first2=Tomoyuki |last3=Suzuki |first3=Yoshihiro |last4=Kobayashi |first4=Yuki |last5=Daito |first5=Takuji |last6=Oshida |first6=Tatsuo |last7=Ikuta |first7=Kazuyoshi |last8=Jern |first8=Patric |last9=Gojobori |first9=Takashi |last10=Coffin |first10=John M. |last11=Tomonaga |first11=Keizo |title=Endogenous non-retroviral RNA virus elements in mammalian genomes |journal=[[Nature]] |year=2010|volume=463 |issue=7277 |pages=84–87 |doi=10.1038/nature08695 |pmid=20054395 |pmc=2818285 |bibcode=2010Natur.463...84H }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Belyi2010&quot;&gt;{{cite journal |last1=Belyi |first1=Vladimir A. |last2=Levine |first2=Arnold J. |last3=Skalka |first3=Anna Marie |title=Unexpected inheritance: multiple integrations of ancient bornavirus and ebolavirus/marburgvirus sequences in vertebrate genomes |journal=PLOS Pathogens |year=2010 |volume=6 |issue=7 |doi=10.1371/journal.ppat.1001030 |doi-access=free |pmid=20686665 |pmc=2912400}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Tarlinton2006&quot;&gt;{{cite journal |last1=Tarlinton |first1=Rachael E. |last2=Meers |first2=Joanne |last3=Young |first3=Paul R. |title=Retroviral invasion of the koala genome |journal=Nature |year=2006 |volume=442 |issue=7098 |pages=79–81 |doi=10.1038/nature04841 |pmid=16823452 |bibcode=2006Natur.442...79T }}&lt;/ref&gt;
==Također pogledajte==
* [[Koala retrovirus]]
* [[Endogeni pjenasti virusi]]
* [[Paleovirologija]]
* [[Sincitin]]
* [[Transpozibilni element]]
* [[Dugo isprekidani nuklearni element]]
* [[Simbiogeneza]]
* [[Viruform]]
==Reference==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Virologija]]
[[Kategorija:Endogeni retrovirusi]]
[[Kategorija:Virusi]]
[[Kategorija:Evolucijska biologija]]
[[Kategorija:Istraživanje virusa]]
[[Kategorija:Mikrobiološki termini]]
[[Kategorija:Mikrobiologija]]
[[Kategorija:Endosimbiotski događaji]]
[[Kategorija:Virusni geni]]
[[Kategorija:Biološki koncepti]]</text>
      <sha1>cicu8ej1c65sqjjj800w5bkqgvbg0ns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Histon-modificirajući enzimi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537067</id>
    <revision>
      <id>3925697</id>
      <parentid>3925601</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:11:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33291" sha1="538vnkw4j3tbvgc0a4ybhilc53kjetr" xml:space="preserve">[[File:The basic unit of chromatin organization is the nucleosome, which comprises 147 bp of DNA wrapped ar.jpg|thumb|upright=1.25|[[DNK]] omotava se oko [[histon]]a i formira [[nukleosom]]e. Nukleosomi su prikazani kao &quot;kuglice na niti&quot; s razlikom između [[euhromatin]]a i [[heterohromatin]]a.]] 
[[File:Basic units of chromatin structure.svg|thumb|upright=1.0| Osnovne jedinice strukture [[hromatin]]a.]]
'''Histon-modificirajući enzimi''' jesu [[enzimi]] uključeni u [[posttranslacijska modifikacija|modifikaciju]] [[histon]]skih [[supstrat (biohemija)|supstrata]] nakon [[Translacija (biologija)|translacije proteina]] i utiču na ćelijske procese uključujući [[ekspresija gena|ekspresiju gena]].&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Morgan MA, Shilatifard A |date=decembar 2020 |title=Reevaluating the roles of histone-modifying enzymes and their associated chromatin modifications in transcriptional regulation |url=https://www.nature.com/articles/s41588-020-00736-4 |journal=Nature Genetics |volume=52 |issue=12 |pages=1271–1281 |doi=10.1038/s41588-020-00736-4 |pmid=33257899 |s2cid=227242638|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Vinayachandran |first1=V |display-authors=et al |date=14. 2. 2018 |title=Widespread and precise reprogramming of yeast protein-genome interactions in response to heat shock |url=https://genome.cshlp.org/content/28/3/357 |journal=Genome Research |volume=28 |issue=3 |pages=357–366 |doi=10.1101/gr.226761.117 |pmid=29444801|pmc=5848614 }}&lt;/ref&gt; Da bi se sigurno pohranio [[eukarioti|eukariotski]] [[genom]], [[DNK]] je omotana oko četiri osnovna [[histon]]ska [[proteina]] (H3, H4, H2A, H2B), koji se zatim spajaju i formiraju [[nukleosom]]e. Ovi nukleosomi dalje se savijaju u visoko kondenzovani [[hromatin]], što čini genetički materijal organizma daleko manje dostupnim faktorima potrebnim za [[transkripcija (genetika)|transkripciju gena]], [[replikacija DNK|replikaciju DNK]], [[genetička rekombinacija|rekombinaciju]] i [[popravka DNK|popravku DNK]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = McGinty RK, Tan S | title = Nucleosome structure and function | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2255–2273 | date = mart 2015 | pmid = 25495456 | pmc = 4378457 | doi = 10.1021/cr500373h }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:17&quot;/&gt; Nakon toga, eukariotski organizmi razvili su složene mehanizme za prevazilaženje ove represivne barijere koju nameće [[hromatin]], putem [[modifikacija histona]], vrste [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijske modifikacije]] koja obično uključuje [[kovalentna veza|kovalentno vezivanje]] određenih grupa za histonske ostatke. Nakon što se dodaju histonu, ove grupe (direktno ili indirektno) izazivaju ili labavu i otvorenu histonsku konformaciju, [[euhromatin]], ili čvrstu i zatvorenu histonsku konformaciju, [[heterohromatin]]. Euhromatin označava aktivnu [[Transkripcija (biologija)|transkripciju]] i [[ekspresija gena|ekspresiju gena]], jer lagano pakovanje histona na ovaj način omogućava ulazak proteinima uključenim u proces transkripcije. Kao takav, čvrsto pakovani heterohromatin označava odsustvo trenutne ekspresije gena.&lt;ref name=&quot;:17&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kouzarides T | title = Chromatin modifications and their function | journal = Cell | volume = 128 | issue = 4 | pages = 693–705 | date = februar 2007 | pmid = 17320507 | doi = 10.1016/j.cell.2007.02.005 | s2cid = 11691263 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
 
Iako postoji nekoliko različitih posttranslacijskih modifikacija za histone, četiri najčešće modifikacije histona uključuju [[acetilacija|acetilaciju]] i deacetilaciju histona,&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sterner DE, Berger SL | title = Acetylation of histones and transcription-related factors | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 64 | issue = 2 | pages = 435–459 | date = juni 2000 | pmid = 10839822 | pmc = 98999 | doi = 10.1128/MMBR.64.2.435-459.2000 }}&lt;/ref&gt; [[Metilacija histona|metilaciju]],&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang Y, Reinberg D | title = Transcription regulation by histone methylation: interplay between different covalent modifications of the core histone tails | journal = Genes &amp; Development | volume = 15 | issue = 18 | pages = 2343–2360 | date = septembar 2001 | pmid = 11562345 | doi = 10.1101/gad.927301 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[fosforilacija|fosforilaciju]]&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Nowak SJ, Corces VG |date=april 2004 |title=Phosphorylation of histone H3: a balancing act between chromosome condensation and transcriptional activation |url=https://www.cell.com/trends/genetics/fulltext/S0168-9525(04)00045-9?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0168952504000459%3Fshowall%3Dtrue |journal=Trends in Genetics |volume=20 |issue=4 |pages=214–220 |doi=10.1016/j.tig.2004.02.007 |pmid=15041176|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; i [[ubikvitinacija|ubikvitinaciju]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Shilatifard A |year=2006 |title=Chromatin modifications by methylation and ubiquitination: implications in the regulation of gene expression |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=75 |pages=243–269 |doi=10.1146/annurev.biochem.75.103004.142422 |pmid=16756492|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Histon-modificirajući enzimi koji induciraju modifikaciju (npr. dodaju [[funkcionalna grupa|funkcionalnu grupu]]) nazivaju se pisačima, dok se enzimi koji vraćaju modifikacije nazivaju brisačima. Nadalje, postoje mnoge neuobičajene modifikacije histona, uključujući [[O-GlcNAc|''O''-GlcNAcilaciju]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Sakabe K, Wang Z, Hart GW | title = Beta-N-acetylglucosamine (O-GlcNAc) is part of the histone code | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 107 | issue = 46 | pages = 19915–19920 | date = novembar 2010 | pmid = 21045127 | pmc = 2993388 | doi = 10.1073/pnas.1009023107 | bibcode = 2010PNAS..10719915S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; [[SUMO-protein|sumoilaciju]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nathan D, Ingvarsdottir K, Sterner DE, Bylebyl GR, Dokmanovic M, Dorsey JA, Whelan KA, Krsmanovic M, Lane WS, Meluh PB, Johnson ES, Berger SL | display-authors = 6 | title = Histone sumoylation is a negative regulator in Saccharomyces cerevisiae and shows dynamic interplay with positive-acting histone modifications | journal = Genes &amp; Development | volume = 20 | issue = 8 | pages = 966–976 | date = april 2006 | pmid = 16598039 | pmc = 1472304 | doi = 10.1101/gad.1404206 }}&lt;/ref&gt; [[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilaciju]],&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Hassa PO, Haenni SS, Elser M, Hottiger MO | title = Nuclear ADP-ribosylation reactions in mammalian cells: where are we today and where are we going? | journal = Microbiology and Molecular Biology Reviews | volume = 70 | issue = 3 | pages = 789–829 | date = septembar 2006 | pmid = 16959969 | pmc = 1594587 | doi = 10.1128/MMBR.00040-05 }}&lt;/ref&gt; [[citrullination]]&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T | display-authors = 6 | title = Histone deimination antagonizes arginine methylation | journal = Cell | volume = 118 | issue = 5 | pages = 545–553 | date = septembar 2004 | pmid = 15339660 | doi = 10.1016/j.cell.2004.08.020 | s2cid = 8948511 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Wang Y, Wysocka J, Sayegh J, Lee YH, Perlin JR, Leonelli L, Sonbuchner LS, McDonald CH, Cook RG, Dou Y, Roeder RG, Clarke S, Stallcup MR, Allis CD, Coonrod SA |date=oktobar 2004 |title=Human PAD4 regulates histone arginine methylation levels via demethylimination |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1101400 |journal=Science |volume=306 |issue=5694 |pages=279–283 |bibcode=2004Sci...306..279W |doi=10.1126/science.1101400 |pmid=15345777 |s2cid=1579362|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Sams |first1=K.L |last2=Mukai |first2=C |last3=Marks |first3=B.A |last4=Mittal |first4=C |last5=Demeter |first5=E.A |last6=Nelissen |first6=S |last7=Grenier |first7=J.K |last8=Tate |first8=A.E |last9=Ahmed |first9=F |last10=Coonrod |first10=S.A |title=Delayed puberty, gonadotropin abnormalities and subfertility in male Padi2/Padi4 double knockout mice |journal=Reprod Biol Endocrinol |date=oktobar 2022 |volume=20 |issue=1 |page=150 |doi=10.1186/s12958-022-01018-w |pmid=36224627 |pmc=9555066 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; i [[prolin-izomerizacija|prolin-izomerizaciju]].&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Nelson CJ, Santos-Rosa H, Kouzarides T | title = Proline isomerization of histone H3 regulates lysine methylation and gene expression | journal = Cell | volume = 126 | issue = 5 | pages = 905–916 | date = septembar 2006 | pmid = 16959570 | doi = 10.1016/j.cell.2006.07.026 | s2cid = 17789997 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Za detaljan primjer modifikacija histona u regulaciji transkripcije pogledajte [[Kontrola RNK-polimeraze strukturom hromatina]] i tabelu &quot;[[Histon]]&quot;.
 
== Uobičajene modifikacije histona ==
Četiri uobičajene modifikacije histona i njihovi odgovarajući enzimi za pisanje i brisanje prikazani su u tabeli ispod.&lt;ref name=&quot;:5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:18&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rossetto D, Avvakumov N, Côté J | title = Histone phosphorylation: a chromatin modification involved in diverse nuclear events | journal = Epigenetics | volume = 7 | issue = 10 | pages = 1098–1108 | date = oktobar 2012 | pmid = 22948226 | pmc = 3469451 | doi = 10.4161/epi.21975 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:24&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:26&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Modifikacija
!Pisač(i)
!Brisač(i)
!Uticaj na DNK
|-
|[[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija]]
|[[Histon-acetiltransferaza|Histon-acetiltransferaze (HAT)]]
|[[Histon-deacetilaza|Histon-deacetilaze (HDAC)]]
|Povećava transkripciju gena
|-
|[[Metilacija histona|Metilacija]]
|[[Histon-metiltransferaza|Histon-metiltransferaze (HMT)]]
|Histonske [[demetilaza|demetilaze]] (KDM)
|Povećava ili smanjuje transkripciju gena
|-
|[[Fosforilacija proteina|Fosforilacija]]
|[[Proteinska kinaza|Proteinske kinaze (PTK)]]
|[[Proteinska fosfataza|Proteinske fosfataze (PP)]]
|Povećava transkripciju gena i ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[ćelijska dioba|dioba ćelija]]
|-
|[[Ubikvitinacija]]
|[[Ubikvitin-ligaza]]
|[[Deubikvitinirajući enzim|Deubikvitinirajući enzimi (DUB)]]
|Povećava ili smanjuje transkripciju gena i ima ulogu u popravci DNK
|}
 
=== Acetilacija ===
[[Datoteka:Histone acetylation and deacetylation.jpg|thumb|upright=1.15|Dinamičko stanje acetilacije/deacetilacije histona regulirano je enzimima [[Histon-acetiltransferaza|HAT]] i [[Histon-deacetilaza|HDAC]]; acetilacija histona mijenja dostupnost hromatina.]]
[[Acetilacija i deacetilacija histona|Acetilacija histona]], ili dodavanje [[acetilna grupa|acetilne grupe]] histonima, olakšava se [[Histon-acetiltransferaza|histonskim acetiltransferazama (HAT)]] koje ciljaju ostatke [[lizin|lizina (K)]] na [[N-terminal]]nom repu histona. [[Histon-deacetilaza|Histonske deacetilaze (HDAC)]] olakšavaju uklanjanje takvih grupa. Pozitivno naelektrisanje na histonu  uvijek se neutralizira nakon acetilacije, stvarajući [[euhromatin]], koji povećava transkripciju i ekspresiju ciljnog gena.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Gräff J, Tsai LH |date=februar 2013 |title=Histone acetylation: molecular mnemonics on the chromatin |url=https://www.nature.com/articles/nrn3427 |journal=Nature Reviews. Neuroscience |volume=14 |issue=2 |pages=97–111 |doi=10.1038/nrn3427 |pmid=23324667 |s2cid=205508482|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Lizinski ostaci 9, 14, 18 i 23 osnovnog histona H3 i ostaci 5, 8, 12 i 16 histona H4  svi su meta acetilacije.&lt;ref name=&quot;:18&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Roth SY, Denu JM, Allis CD |date=1. 6. 2001 |title=Histone acetyltransferases |url=https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |journal=Annual Review of Biochemistry |volume=70 |issue=1 |pages=81–120 |doi=10.1146/annurev.biochem.70.1.81 |pmid=11395403|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite book|last1=Voet|first1=D|title=Biochemistry|last2=Voet|first2=JG|publisher=John Wiley &amp; Sons |year=2004 |isbn=978-0-471-19350-0|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.}}&lt;/ref&gt;
 
=== Metilacija ===
[[Metilacija histona]] uključuje dodavanje [[metil grupa]] histonima, prvenstveno na ostatke [[lizin|lizin (K)]] ili [[arginin|arginin (R)]]. Dodavanje i uklanjanje metil grupa vrši se pomoću [[Histon-metiltransferaza|histonskih metiltransferaza (HMT)]] i histonskih [[demetilaza]] (KDM), respektivno. [[Metilacija]] histona je odgovorna za aktivaciju ili represiju gena, ovisno o ciljnom mjestu, i igra važnu ulogu u razvoju i [[učenje|učenju]].&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jambhekar A, Dhall A, Shi Y | title = Roles and regulation of histone methylation in animal development | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 20 | issue = 10 | pages = 625–641 | date = oktobar 2019 | pmid = 31267065 | doi = 10.1038/s41580-019-0151-1 | pmc = 6774358 }}&lt;/ref&gt; 
 
=== Fosforilacija===
[[Slika:General structural formula of phosphoryl group.svg|thumb|upright=0.7.0|[[Fosforilna grupa]] prikazana je plavom bojom.]]
[[Fosforilacija proteina|Fosforilacija histona]]  javlja se kada se [[fosforilna grupa]] doda [[histon]]u. [[Protein-kinaza|Protein-kinaze (PTK)]] katalizuju fosforilaciju histona, a [[Protein-fosfataza|proteinske fosfataze (PP)]] katalizuju defosforilaciju histona. Slično kao i acetilacija histona, fosforilacija histona neutralizira pozitivni naboj na histonima, što inducira [[euhromatin]] i povećava ekspresiju gena. [[Fosforilacija]] histona  događa se na ostacima [[aminokiselina]] [[serin|serina (S)]], [[treonin|treonina (T)]] i [[tirozin|tirozina (Y)]]  uglavnom u [[N-terminal]]nim histonskim repovima.
Dodatno, utvrđeno je da fosforilacija histona ima ulogu u [[popravka DNK|popravci DNK]] i [[kondenzacija hromatina|kondenzaciji hromatina]] tokom [[ćelijska dioba|ćelijske diobe]].&lt;ref name=&quot;:22&quot;/&gt; Jedan takav primjer je fosforilacija S139 na [[H2AFX|H2AX]] histonima, koja je potrebna za popravak [[dvostruki prekid|dvostrukih prekida]] u [[DNK]].&lt;ref name=&quot;:22&quot; /&gt;
 
=== Ubikvitinacija ===
[[Ubikvitin]]acija je posttranslacijska modifikacija koja uključuje dodavanje [[Ubikvitin|ubikvitinskih proteina]] na ciljne proteine. Histoni su često ubikvitinirani s jednom molekulom ubikvitina (monoubikvitinacija), ali se mogu modificirati i s ubikvitinskim lancima (poliubikvitinacija), a oba mogu imati različite efekte na transkripciju gena.&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Citation|last1=Guo|first1=Hui Jun|title=Biochemistry, Ubiquitination|date=2021|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556052/|work=StatPearls|place=Treasure Island (FL)|publisher=StatPearls Publishing|pmid=32310512|access-date=2. 12. 2021|last2=Tadi|first2=Prasanna}}&lt;/ref&gt; [[Ubikvitin-ligaza|Ubikvitin ligaze]] dodaju ove ubikvitinske proteine dok [[Deubikvitinirajući enzim|deubikvitinirajući enzimi (DUB)]] uklanjaju ove grupe.&lt;ref name=&quot;:24&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Smeenk G, Mailand N | title = Writers, Readers, and Erasers of Histone Ubiquitylation in DNA Double-Strand Break Repair | journal = Frontiers in Genetics | volume = 7 | page = 122 | date = 28. 6. 2016 | pmid = 27446204 | pmc = 4923129 | doi = 10.3389/fgene.2016.00122 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ubikvitinacija histona H2A jezgra obično potiskuje ekspresiju gena jer sprječava metilaciju na H3K4, dok je ubikvitinacija H2B neophodna za metilaciju H3K4 i može dovesti i do aktivacije ili do represije gena. Osim toga, ubikvitinacija histona povezana je s održavanjem [[genom]]a, budući da je ubikvitinacija [[H2AFX|histona H2AX]] uključena u [[popravka DNK|oštećenje DNK]] prepoznavanjem  [[dvostruki prekid lanca|dvostrukih prekida lanca]] DNK.&lt;ref name=&quot;:26&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ikura T, Tashiro S, Kakino A, Shima H, Jacob N, Amunugama R, Yoder K, Izumi S, Kuraoka I, Tanaka K, Kimura H, Ikura M, Nishikubo S, Ito T, Muto A, Miyagawa K, Takeda S, Fishel R, Igarashi K, Kamiya K | display-authors = 6 | title = DNA damage-dependent acetylation and ubiquitination of H2AX enhances chromatin dynamics | journal = Molecular and Cellular Biology | volume = 27 | issue = 20 | pages = 7028–7040 | date = oktobar 2007 | pmid = 17709392 | pmc = 2168918 | doi = 10.1128/MCB.00579-07 }}&lt;/ref&gt;
 
== Neuobičajene modifikacije histona ==
Dodatne rijetke modifikacije histona i njihovi efekti navedeni su u tabeli ispod.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:11&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:13&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:14&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ryu KW, Kim DS, Kraus WL | title = New facets in the regulation of gene expression by ADP-ribosylation and poly(ADP-ribose) polymerases | journal = Chemical Reviews | volume = 115 | issue = 6 | pages = 2453–2481 | date = mart 2015 | pmid = 25575290 | pmc = 4378458 | doi = 10.1021/cr5004248 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Karch KR, Langelier MF, Pascal JM, Garcia BA | title = The nucleosomal surface is the main target of histone ADP-ribosylation in response to DNA damage | journal = Molecular BioSystems | volume = 13 | issue = 12 | pages = 2660–2671 | date = novembar 2017 | pmid = 29058739 | pmc = 5702540 | doi = 10.1039/c7mb00498b }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:29&quot;&gt;{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Cuthbert GL, Daujat S, Snowden AW, Erdjument-Bromage H, Hagiwara T, Yamada M, Schneider R, Gregory PD, Tempst P, Bannister AJ, Kouzarides T |date=septembar 2004 |title=Histone deimination antagonizes arginine methylation |journal=Cell |volume=118 |issue=5 |pages=545–553 |doi=10.1016/j.cell.2004.08.020 |pmid=15339660 |s2cid=8948511|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:33&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Zhu D, Zhang Y, Wang S | title = Histone citrullination: a new target for tumors | journal = Molecular Cancer | volume = 20 | issue = 1 | page = 90 | date = juni 2021 | pmid = 34116679 | pmc = 8192683 | doi = 10.1186/s12943-021-01373-z | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:30&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Darrah E, Andrade F | title = Rheumatoid arthritis and citrullination | journal = Current Opinion in Rheumatology | volume = 30 | issue = 1 | pages = 72–78 | date = januar 2018 | pmid = 28937414 | pmc = 5848217 | doi = 10.1097/BOR.0000000000000452 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:16&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:27&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Modifikacija
!Pisač(i)
!Brisač(i)
!Uticaj na DNK
|-
|[[O-GlcNAc]]ilacija
|[[Protein O-GlcNAc-transferaza|O-GlcNAc transferaza (OGT)]]
|[[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaza (OGA)]]
|Povećava ili smanjuje transkripciju posredovanjem dodatnih modifikacija histona
|-
|[[Sumoilacija]]
|E3 SUMO ligaze
|SUMO-specifične proteaze
|Povećava ili smanjuje transkripciju i igra ulogu u popravci DNK
|-
|[[ADP-ribozilacija]]
|[[Poli (ADP-riboza) polimeraza|Poli-ADP riboza polimeraza]] 1 (PARP-1)
|(Adp-ribozil)hidrolaze ARH1 i ARH3
|Smanjuje transkripciju prilikom označavanja specifičnih mjesta DNK za popravak
|-
|[[Citrulinacija]]
| [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaza]] 4 (PAD4)
| Nema poznatog brisača
| Smanjuje transkripciju uklanjanjem mjesta metilacije
|-
|[[Izomerizacija prolina u epigenetici|Izomerizacija prolina]]
| Fpr4
| Fpr4
| Povećava ili smanjuje transkripciju prebacivanjem između izomera H3P38 (trans i cis respektivno)
|}
=== O-GlcNAcilacija ===
[[File:O-GlcNAc clear red.png|thumb|[[O-GlcNAc]]ilirani [[treonin]]ski ostatak. [[GlcNAc]] dio je prikazan crvenom bojom, dok je modificirani treonin prikazan crnom.]]
Poznato je da prisustvo [[O-GlcNAc|O-GlcNAcilacije (O-GlcNAc)]] na histonskim ostacima [[Serin|serin (S)]] i [[Treonin|treonin (T)]] posreduje u drugim [[posttranskripcijska modifikacija|posttranskripcijskim modifikacijama]] histona. Dodavanje i uklanjanje [[GlcNAc]] grupa vrši se pomoću [[Protein O-GlcNAc transferaza|O-GlcNAc transferaze (OGT)]], odnosno [[Protein O-GlcNAkaza|O-GlcNAkaze (OGA)]]. Iako je razumijevanje ovih procesa ograničeno, utvrđeno je da GlcNAcilacija S112 na osnovnom histonu H2B podstiče monoubikvitinaciju K120.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Fujiki R, Hashiba W, Sekine H, Yokoyama A, Chikanishi T, Ito S, Imai Y, Kim J, He HH, Igarashi K, Kanno J, Ohtake F, Kitagawa H, Roeder RG, Brown M, Kato S | display-authors = 6 | title = GlcNAcylation of histone H2B facilitates its monoubiquitination | journal = Nature | volume = 480 | issue = 7378 | pages = 557–560 | date = novembar 2011 | pmid = 22121020 | doi = 10.1038/nature10656 | pmc = 7289526 | bibcode = 2011Natur.480..557F }}&lt;/ref&gt; Slično tome, OGT povezuje se sa kompleksom [[faktor ćelije domaćina C1|HCF1]] koji interreaguje sa [[BAP1]], kako bi posredovao u deubikvitinaciji H2A. OGT je također uključen u trimetilaciju H3K27 i stvara korepresorski kompleks koji promovira deacetilaciju histona nakon vezivanja za [[SIN3A]].&lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Yang X, Qian K | title = Protein O-GlcNAcylation: emerging mechanisms and functions | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 18 | issue = 7 | pages = 452–465 | date = juli 2017 | pmid = 28488703 | doi = 10.1038/nrm.2017.22 | pmc = 5667541 }}&lt;/ref&gt;
 
=== Sumoilacija ===
[[Sumoilacija|SUMOilacija]]  odnosi se na dodavanje [[SUMO-protein|proteina malog ubikvitinu sličnog modifikatora (SUMO)]] na histone. SUMOilacija uključuje [[kovalentna veza|kovalentne veze]] između SUMO proteina i ostataka [[lizin|lizina (K)]] na histonima i provodi se u [[SUMO-enzimi|tri glavna koraka]] pomoću tri odgovarajuća enzima: aktivacija putem SUMO E1, [[Konjugacija (višeznačna odrednica)|konjugacija]] putem SUMO E2 i [[Ligacija (genetika)|ligacija]] putem SUMO E3. Kod ljudi, SUMO E1 je identificiran kao [[Proteinski dimer|heterodimer]] [[SAE1]]/[[UBA2|SAE2]], SUMO E2 je poznat kao [[UBE2I]], a uloga SUMO E3 može biti [[multiproteinski kompleks]] koji ima nekoliko različitih enzima.&lt;ref name=&quot;:11&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Gareau JR, Lima CD | title = The SUMO pathway: emerging mechanisms that shape specificity, conjugation and recognition | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 11 | issue = 12 | pages = 861–871 | date = decembar 2010 | pmid = 21102611 | pmc = 3079294 | doi = 10.1038/nrm3011 }}&lt;/ref&gt;
 
SUMOilacija utiče na status [[hromatin]]a (labavost) histona i utiče na sastavljanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] na genetičim [[promotor (genetika)|promotorima]], što dovodi do transkripcijske represije ili aktivacije, ovisno o supstratu.&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lyst MJ, Stancheva I | title = A role for SUMO modification in transcriptional repression and activation | journal = Biochemical Society Transactions | volume = 35 | issue = Pt 6 | pages = 1389–1392 | date = decembar 2007 | pmid = 18031228 | pmc = 2871292 | doi = 10.1042/BST0351389 }}&lt;/ref&gt; SUMOilacija također ima ulogu u glavnim putevima popravke DNK, kao što su [[popravka ekscizijom baza]], [[popravka ekscizijom nukleotida]], [[spajanje nehomolognih krajeva]] i popravka [[homologna rekombinacija|homolognom rekombinacijom]] . Osim toga, SUMOilacija olakšava [[popravka DNK|translezijsku sintezu]] sklonu greškama.&lt;ref name=&quot;:13&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jalal D, Chalissery J, Hassan AH | title = Genome maintenance in Saccharomyces cerevisiae: the role of SUMO and SUMO-targeted ubiquitin ligases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 45 | issue = 5 | pages = 2242–2261 | date = mart 2017 | pmid = 28115630 | pmc = 5389695 | doi = 10.1093/nar/gkw1369 }}&lt;/ref&gt;
 
=== ADP-ribozilacija ===
[[File:ADP ribose.svg|thumb|upright=1.15|[[adenozin difosfat-riboza|Adenozin difosfat-ribozna]] grupa.]]
[[ADP-ribozilacija|ADP-ribozilacija (ADPr)]] definiše dodavanje jedne ili više [[Adenozin difosfat-riboza|adenozin difosfat riboza (ADP-riboza) grupa]] na [[protein]].&lt;ref name=&quot;:14&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Ziegler M |date=mart 2000 |title=New functions of a long-known molecule. Emerging roles of NAD in cellular signaling |journal=European Journal of Biochemistry |volume=267 |issue=6 |pages=1550–1564 |doi=10.1046/j.1432-1327.2000.01187.x |pmid=10712584|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; ADPr  važan je mehanizam u [[Regulaciji ekspresije gena|regulaciji gena]] koji utiče na organizaciju hromatina, vezivanje [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]] i [[prerada RNK|obradu iRNK]] putem [[enzim poli (ADP-riboza) polimeraza|poli-ADP riboza-polimeraze (PARP)]]. Postoje više vrsta PARP proteina, ali potklasa DNK-zavisnih PARP proteina, uključujući PARP-1, PARP-2 i PARP-3, interreaguje sa histonom.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Enzim PARP-1 najistaknutiji je od ova tri proteina u kontekstu regulacije gena i interaguje sa svih pet histonskih proteina.&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt;
Poput PARP-ova 2 i 3, [[kataliza|katalitska]] aktivnost PARP-1  aktivira se diskontinuiranom [[fragmentacija DNK|fragmentima DNK]], fragmentima DNK sa [[jednolančani prekid|prekidima jednog lanca]]. PARP-1 veže histone blizu ose gdje DNK ulazi i izlazi iz [[nukleosom]]a, a dodatno interreaguje s brojnim proteinima povezanim s hromatinom, što omogućava indirektno povezivanje s [[hromatin]]om.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; Nakon vezivanja za hromatin, PARP-1 proizvodi represivne histonske oznake koje mogu promijeniti [[konformacijska promjena|konformacijsko stanje]] histona i inhibirati ekspresiju gena, tako da se može odvijati [[popravka DNK]]. Drugi putevi regulacije transkripcije putem PARP-1 uključuju djelovanje feaktora kao što je [[transkripcijski koregulator]], regulaciju [[RNK]] i modulaciju [[metilacija DNK|metilacije DNK]] putem inhibicije [[DNK- metiltransferaza|DNK- metiltransferaze]] [[DNMT1|Dnmt1]].&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:15&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Rack JG, Ariza A, Drown BS, Henfrey C, Bartlett E, Shirai T, Hergenrother PJ, Ahel I | display-authors = 6 | title = (ADP-ribosyl)hydrolases: Structural Basis for Differential Substrate Recognition and Inhibition | journal = Cell Chemical Biology | volume = 25 | issue = 12 | pages = 1533–1546.e12 | date = decembar 2018 | pmid = 30472116 | doi = 10.1016/j.chembiol.2018.11.001 | pmc = 6309922 }}&lt;/ref&gt;
 
=== Citrulinacija ===
[[File:Citrullination.svg|thumb|TAminokiselina [[arginin]] (lijevo)  pretvara se u [[citrulin]] (desno), putem procesa citrulinacije.]]
[[Citrulinacija]], ili deiminacija,  proces je kojim se [[aminokiselina]] [[arginin|arginin (R)]] pretvara u [[citrulin]]. [[Protein-arginin deiminaza|Protein arginin deiminaze (PAD)]] zamjenjuju [[ketimin]] sku grupu arginina sa [[keton]]skom grupom, da bi se formirao citrulin. PAD4 jeste [[deaminaza]] uključena u modifikaciju histona i pretvara arginin u citrulin na histonima H3 i H4; Budući da je arginin [[metilacija histona|metilacija]] na ovim histonima važan za transkripcijsku aktivaciju, citrulinacija određenih ostataka može uzrokovati eventualni gubitak metilacije, što dovodi do smanjene transkripcije gena;&lt;ref name=&quot;:29&quot;/&gt; specifična citrulinacija ostataka H3R2, H3R8, H3R17 i H3R26 identificirana je u ćelijama raka dojke.&lt;ref name=&quot;:33&quot;/&gt; Prema istraživanju provedenom 2019. godine, smatra se da je ovaj proces nepovratan.&lt;ref name=&quot;:30&quot;/&gt;
 
=== Izomerizacija prolina ===
[[File:Proline-cis-trans-isomerisation.svg|thumb|upright=1.2|Prolinska [[Cis-trans izomerizam|trans-cis izomerizacija]] pomoću enzima [[Prolil-izomeraza|PPIaza]].]]
[[Izomerizacija]] uključuje transformaciju molekule, tako da usvoji drugačiju strukturnu konformaciju; Izomerizacija prolina ima integralnu ulogu u modifikaciji histonskih repova.&lt;ref name=&quot;:16&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sadakierska-Chudy A, Filip M | title = A comprehensive view of the epigenetic landscape. Part II: Histone post-translational modification, nucleosome level, and chromatin regulation by ncRNAs | journal = Neurotoxicity Research | volume = 27 | issue = 2 | pages = 172–197 | date = februar 2015 | pmid = 25516120 | pmc = 4300421 | doi = 10.1007/s12640-014-9508-6 }}&lt;/ref&gt; Fpr4 je [[Prolil-izomeraza|enzim prolil izomeraze (PPIase)]] koji pretvara [[aminokiselina|aminokiselinu]] [[prolin|prolin (P)]] na histonima između [[Cis-trans izomerizma|cis i trans konformacija]]. Dok Fpr4 ima [[katalitsku aktivnost]] na brojnim prolinima na [[N-terminal]]noj regiji središnjeg histona H3 (P16, P30 i P38), najlakše se veže za P38.&lt;ref name=&quot;:27&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Monneau YR, Soufari H, Nelson CJ, Mackereth CD | title = Structure and activity of the peptidyl-prolyl isomerase domain from the histone chaperone Fpr4 toward histone H3 proline isomerization | language = English | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 288 | issue = 36 | pages = 25826–25837 | date = septembar 2013 | pmid = 23888048 | doi = 10.1074/jbc.M113.479964 | pmc = 3764789 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
H3P38 se nalazi blizu ostatka [[lizin|lizin (K)]] H3K36, a promjene u P38 mogu uticati na status [[metilacija histona|metilacije]] K36. Dva moguća dostupna [[izomer]]a P38, cis i trans, uzrokuju različite efekte koji su međusobno suprotni. Cis položaj inducira kompaktne histone i smanjuje sposobnost proteina da se vežu za [[DNK]], čime se sprečava [[metilacija]] K36 i smanjuje transkripcija gena. Suprotno tome, trans položaj P38 promovira otvoreniju konformaciju histona, omogućavajući metilaciju K36 i dovodeći do povećane transkripcije gena.&lt;ref name=&quot;:16&quot;/&gt;
 
== Klinički značaj==
 
===Kancer ===
Promjene u funkcijama enzima koji modificiraju histone dereguliraju kontrolu procesa baziranih na [[hromatin]]u, što u konačnici dovodi do [[onkogen]]e transformacije i [[kancer|raka]].&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Sawan|first1=Carla |date=1. 1. 2010|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B9780123808660600034|series=Advances in Genetics|volume=70|pages=57–85|editor-last=Herceg|editor-first=Zdenko |publisher=Academic Press|language=en|access-date=3. 12. 2021|last2=Herceg|first2=Zdenko|title=Epigenetics and Cancer, Part A |chapter=Histone Modifications and Cancer |doi=10.1016/B978-0-12-380866-0.60003-4|pmid=20920745|isbn=978-0-12-380866-0|editor2-last=Ushijima|editor2-first=Toshikazu|url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; I [[metilacija DNK]] i modifikacije histona pokazuju obrasce distribucije u ćelijama raka.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Audia JE, Campbell RM | title = Histone Modifications and Cancer | journal = Cold Spring Harbor Perspectives in Biology | volume = 8 | issue = 4 | date = april 2016 | pmid = 27037415 | pmc = 4817802 | doi = 10.1101/cshperspect.a019521 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:31&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kurdistani SK | title = Histone modifications as markers of cancer prognosis: a cellular view | journal = British Journal of Cancer | volume = 97 | issue = 1 | pages = 1–5 | date = juli 2007 | pmid = 17592497 | doi = 10.1038/sj.bjc.6603844 | pmc = 2359665 }}&lt;/ref&gt; Ove [[Epigenetika|epigenetičke]] promjene mogu se pojaviti u različitim fazama [[tumourigeneza|tumourigeneze]] i tako doprinijeti i razvoju i/ili progresiji raka.&lt;ref name=&quot;:31&quot;/&gt;
 
=== Ostala istraživanja ===
Pokazalo se da nedostatak [[vitamin B12|vitamina B12]] kod miševa mijenja ekspresiju enzima koji modificiraju histone u mozgu, što dovodi do promjena u ponašanju i [[Epigenetika|epigenetičkog]] reprogramiranja.&lt;ref&gt;{{cite journal |vauthors=Saraswathy KN, Ansari SN, Kaur G, Joshi PC, Chandel S |date=april 2019 |title=Association of vitamin B12 mediated hyperhomocysteinemia with depression and anxiety disorder: A cross-sectional study among Bhil indigenous population of India |url=https://clinicalnutritionespen.com/article/S2405-4577(18)30626-0/fulltext |journal=Clinical Nutrition ESPEN |volume=30 |pages=199–203 |doi=10.1016/j.clnesp.2019.01.009 |pmid=30904222 |s2cid=85497723|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Dokazi također pokazuju važnost [[histon- deacetilaza|HDAC]] u regulaciji [[metabolizam lipida|metabolizma lipida]] i drugih metaboličkih puteva koji igraju ulogu u [[patofiziologija|patofiziologiji]] metaboličkih poremećaja.&lt;ref&gt;{{cite journal |display-authors=6 |vauthors=Ferrari A, Fiorino E, Giudici M, Gilardi F, Galmozzi A, Mitro N, Cermenati G, Godio C, Caruso D, De Fabiani E, Crestani M |date=novembar 2012 |title=Linking epigenetics to lipid metabolism: focus on histone deacetylases |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.3109/09687688.2012.729094 |journal=Molecular Membrane Biology |volume=29 |issue=7 |pages=257–266 |doi=10.3109/09687688.2012.729094 |pmid=23095054 |s2cid=39956339|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;
 
== Također pogledajte ==
* [[DNK]]
* [[Histon]]
* [[Nukleosom]]
* [[Hromatin]]
* [[Euhromatin]]
* [[Heterohromatin]]
* [[Acetilacija i deacetilacija histona]]
* [[Metilacija histona]]
* [[Fosforilacija proteina]]
* [[Ubikvitin]]
* [[O-GlcNAc]]
* [[Sumoilacija]]
* [[ADP-ribozilacija]]
* [[Citrulinacija]]

== Reference ==
{{Refspisak|2}}

{{DEFAULTSORT:Histone-Modifying Enzymes}}
[[Kategorija:Epigenetika]]
[[Kategorija:Proteini]]
[[Kategorija:Enzimi]]</text>
      <sha1>538vnkw4j3tbvgc0a4ybhilc53kjetr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jedarcetna RNK</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537070</id>
    <revision>
      <id>3925696</id>
      <parentid>3925635</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:10:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32412" sha1="28q0iu1lddji4wefjztwsx2p9417eoq" xml:space="preserve">{{Razlikovati|Mala jedarna RNK}}
'''Male jedarcetne RNK''' ili '''male nukleolusne RNK''' ('''snoRNK''') klasa  su nekodirajućih malih molekula [[RNK]] u [[jedarce]]tu, koje prvenstveno vode hemijske modifikacije drugih RNK, uglavnom [[ribosomska RNK|ribosomskih]], [[tRNK|transfernih]] i [[mala jedarna RNK|malih jedarnih RNK]]. Postoje dvije glavne klase snoRNK, C/D kutijska snoRNK, koje su povezane sa [[metilacija|metilacijom]], i H/ACA  kutijskom snoRNK, koje su povezane sa [[pseudouridilacija|pseudouridilacijom]].
SnoRNK obično se nazivaju vodičkim RNK, ali ih ne treba miješati sa [[vodička RNK|vodičkim RNK]] koje usmjeravaju [[editiranje RNK]] u [[tripanosom]]ima ili vodičkim RNK (gRNK) koje Cas9 koristi za [[CRISPR-editiranje gena]].

==Modifikacije vođene snoRNA ==
Nakon [[transkripcija (genetika)|transkripcije]], nascentne molekule [[ribosomska RNK|rRNK]] (zvane pre-rRNK) prolaze kroz niz koraka [[prerada RNK|obrade]], kako bi se generirala zrela molekula rRNK. Prije cijepanja [[egzonukleaza|egzo–]] i [[endonukleaza]]ma, pre-rRNK prolazi kroz složeni obrazac nukleozidnih modifikacija. To uključuje metilacije i pseudouridilacije, vođene snoRNK.
*[[Metilacija]] jeste vezivanje ili supstitucija [[metil grupa|metil grupe]] na različite [[Supstrat (biohemija)|supstrate]]. Ljudska rRNK sadrži približno 115 modifikacija metilne grupe. Većina njih su [[2′-O-metilacija|2′O-riboza-metilacija]] (gdje je metil grupa vezana za riboznu grupu).&lt;ref name=&quot;pmid9211966&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Maden BE, Hughes JM | title = Eukaryotic ribosomal RNA: the recent excitement in the nucleotide modification problem | journal = Chromosoma | volume = 105 | issue = 7–8 | pages = 391–400 | date = juni 1997 | pmid = 9211966 | doi = 10.1007/BF02510475 | s2cid = 846233 }}&lt;/ref&gt;
*Pseudouridilacija je konverzija ([[izomerizacija]]) [[nukleozid]]a [[uridin]]a u drugačiji izomerni oblik [[pseudouridin]] (Ψ). Ova modifikacija sastoji se od rotacije uridinske baze za 180º oko njene glikozilne veze sa [[riboza|ribozom]] RNK-lanca. Nakon ove rotacije, [[dušična baza]] doprinosi glikozilnoj vezi atomom [[ugljik]]a, umjesto uobičajenog atoma [[dušik]]a. Koristan aspekt ove modifikacije je dodatni donor vodikove veze dostupan na bazi. Dok uridin formira dvije vodikove veze sa svojim Watson-Crickovim baznim parom, [[adenin]]om, pseudouridin jest sposoban da formira tri [[vodikove veze]]. Kada je pseudouridin bazno sparen sa adeninom, također može formirati još jednu vodikovu vezu, omogućavajući formiranje složenosti zrele strukture rRNK. Slobodni donor vodikove veze često formira vezu sa bazom koja je udaljena od sebe, stvarajući tercijarnu strukturu koju rRNK mora imati da bi bila funkcionalna. Zrele ljudske [[rRNK]] sadrže približno 95 Ψ modifikacija.&lt;ref name=&quot;pmid9211966&quot;/&gt;
===snoRNP===
Svaka molekula snoRNK djeluje kao vodič za samo jednu (ili dvije) pojedinačne modifikacije u ciljnoj RNK.&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Gjerde DT, Hoang L, Hornby D | chapter = Eurkaroytic Cellular DNA | title = RNA Purification and Analysis: Sample Preparation, Extraction, Chromatography |date=2009 |publisher=Wiley-VCH |location=Weinheim |isbn=978-3-527-62720-2 |pages=25–26 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=qoshFRNUJS8C&amp;pg=PA25 |access-date=28. 9. 2020}}&lt;/ref&gt; Da bi se izvršila modifikacija, svaka snoRNK povezuje se sa najmanje četiri osnovna proteina u kompleksu RNK/protein koji se naziva mala nukleolusna ribonukleoproteinska čestica (snoRNP).&lt;ref&gt;{{cite book | vauthors = Bertrand E, Fournier MJ |title= Madame Curie Bioscience Database | chapter = The snoRNPs and Related Machines: Ancient Devices That Mediate Maturation of rRNA and Other RNAs | chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK6107/ | location = Austin, Texas |publisher=Landes Bioscience |access-date=28. 9. 2020 |language=en |date=2013}}&lt;/ref&gt; Proteini povezani sa svakom [[RNK]] zavise od tipa molekule snoRNJK (pogledajte porodice vodiča za snoRNK ispod). Molekula SnoRNK sadrži [[smislenost (genetika)|antisens]] element (sekvencu od 10–20 [[nukleotid]]a), koji su bazno komplementarni sekvenci koja okružuje bazu ([[nukleotid]]) namijenjenu modifikaciji u molekuli pre-RNK. To omogućava snoRNP-u da prepozna i veže se za ciljnu RNK. Nakon što se snoRNP veže za ciljno mjesto, povezani proteini nalaze se na ispravnoj fizičkoj lokaciji kako bi [[kataliza|katalizirali]] hemijsku modifikaciju ciljne baze.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Lykke-Andersen S, Ardal BK, Hollensen AK, Damgaard CK, Jensen TH | title = Box C/D snoRNP Autoregulation by a cis-Acting snoRNA in the NOP56 Pre-mRNA | journal = Molecular Cell | volume = 72 | issue = 1 | pages = 99–111.e5 | date = oktobar 2018 | pmid = 30220559 | doi = 10.1016/j.molcel.2018.08.017 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

== snoRNK vodičke porodice ==
Dvije različite vrste modifikacije rRNK (metilacija i pseudouridilacija) usmjeravaju dvije različite porodice snoRNA. Ove porodice snoRNK nazivaju se antisens C/D kutija i H/ACA kutija snoRNK, na osnovu prisustva [[konzervirana sekvenca|konzerviranih sekvencnih]] motiva u snoRNK. Postoje izuzeci, ali kao opće pravilo, članovi C/D kutije vode metilaciju, a članovi H/ACA vode pseudouridilaciju. Članovi svake porodice mogu se razlikovati u biogenezi, strukturi i funkciji, ali svaka porodica klasifikovana je prema sljedećim generalizovanim karakteristikama. Za više detalja, pogledajte pregled.&lt;ref name=&quot;Bachellerie&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bachellerie JP, Cavaillé J, Hüttenhofer A | title = The expanding snoRNA world | journal = Biochimie | volume = 84 | issue = 8 | pages = 775–790 | date = august 2002 | pmid = 12457565 | doi = 10.1016/S0300-9084(02)01402-5 }}&lt;/ref&gt;
SnoRNA klasifikovane su kao male jedarne RNK u [[MeSH]]. [[HUGO Komitet za nomenklaturu gena|HGNC]], u saradnji sa [https://www-snorna.biotoul.fr/snoRNABase] i stručnjacima u toj oblasti, odobrio je jedinstvena imena za ljudske gene koji kodiraju snoRNK.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Wright MW, Bruford EA | title = Naming 'junk': human non-protein coding RNA (ncRNA) gene nomenclature | journal = Human Genomics | volume = 5 | issue = 2 | pages = 90–98 | date = januar 2011 | pmid = 21296742 | pmc = 3051107 | doi = 10.1186/1479-7364-5-2-90 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;

===C/D-kutija===
[[File:RF00071.jpg|thumb|Primjer sekundarne strukture C/D-lutije snoRNK, preuzete iz baze podataka [[Rfam]]. Ovaj primjer je [[mala nukleolusna RNK SNORD73|SNORD73]] (RF00071).]]
C/D-kutija snoRNK sadrži dva kratka konzervirana sekvencijska motiva, C (RUGAUGA) i D (CUGA), smještena blizu [[5′]], odnosno [[3′]] krajeva snoRNK. Kratke regije (~ 5 nukleotida) smještene [[uzvodno i nizvodno (DNK)|uzvodno]] od C-kutije i [[uzvodno i nizvodno (DNK)|nizvodno]] od D-kutije obično su komplementarne bazama i formiraju strukturu matične kutije, koja dovodi motive C i D-kutije u neposrednu blizinu. Pokazalo se da je ova struktura matične kutije neophodna za ispravnu sintezu snoRNK i lokalizaciju [[nukleolus]]a.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Samarsky DA, Fournier MJ, Singer RH, Bertrand E | title = The snoRNA box C/D motif directs nucleolar targeting and also couples snoRNA synthesis and localization | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 13 | pages = 3747–3757 | date = juli 1998 | pmid = 9649444 | pmc = 1170710 | doi = 10.1093/emboj/17.13.3747 }}&lt;/ref&gt; Mnoge C/D-kutije snoRNK također sadrže dodatn, manje konzerviranu kopiju C i D motiva (označenih kao C' i D'), koji se nalaze u centralnom dijelu molekule snoRNK. [[Konzervirana sekvenca| Konzervirana regija od 10-21 nukleotida uzvodno od D-kutije komplementarna je mjestu metilacije ciljne RNK i omogućava snoRNK da formira dupleks sa RNK.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kiss-László Z, Henry Y, Kiss T | title = Sequence and structural elements of methylation guide snoRNAs essential for site-specific ribose methylation of pre-rRNA | journal = The EMBO Journal | volume = 17 | issue = 3 | pages = 797–807 | date = februar 1998 | pmid = 9451004 | pmc = 1170428 | doi = 10.1093/emboj/17.3.797 }}&lt;/ref&gt;  [[Nukleotid]] koji treba modificirati u ciljnoj RNK obično se nalazi na petoj poziciji uzvodno od D-kutije (ili D'-kutije).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Cavaillé J, Nicoloso M, Bachellerie JP | title = Targeted ribose methylation of RNA in vivo directed by tailored antisense RNA guides | journal = [[Nature]][ | volume = 383 | issue = 6602 | pages = 732–735 | date = oktobar 1996 | pmid = 8878486 | doi = 10.1038/383732a0 | bibcode = 1996Natur.383..732C | s2cid = 4334683 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kiss-László Z, Henry Y, Bachellerie JP, Caizergues-Ferrer M, Kiss T | title = Site-specific ribose methylation of preribosomal RNA: a novel function for small nucleolar RNAs | journal = Cell | volume = 85 | issue = 7 | pages = 1077–1088 | date = juni 1996 | pmid = 8674114 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)81308-2 | s2cid = 10418885 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;   C/D-kutija snoRNK povezuju se sa četiri evolucijski konzervirana i esencijalna proteina - [[fibrilarin]] (Nop1p), [[NOL5A|NOP56]], [[NOP5/NOP58|NOP58]] i [[SNU13]] (protein od 15,5 kD kod [[eukariot]]a; njegov [[Archaea|arhejski]] homolog je L7Ae) – koji čine jezgro C/D box snoRNP.&lt;ref name=&quot;Bachellerie&quot;/&gt;

Postoji eukariotska C/D-kutija snoRNK ([[snoRNK U3]]) za koju nije dokazano da vodi 2′-''O''-metilaciju.
Umjesto toga, ona funkcioniše u obradi rRNK, usmjeravanjem cijepanja pre-rRNK.

===H/ACA-kutija=== 
[[File:RF00265.jpg|thumb|Primjer sekundarne strukture H/ACA-kutije snoRNK, preuzete iz Rfam baze podataka. Ovaj primjer je [[mala nukleolusna RNK SNORA69|SNORA69]] (RF00265).]]
H/ACA-kutija snoRNA imaju zajedničku [[sekundarna struktura|sekundarnu strukturu]] koja se sastoji od dvije ukosnice i dva jednolančana regiona nazvana struktura ukosnica-šarnir-ukosnica-rep.&lt;ref name=&quot;Bachellerie&quot;/&gt; H/ACA snoRNK također sadrže konzervirane sekvencne motive poznate kao H kutija (konsenzus ANANNA) i ACA kutija (ACA). Oba motiva se obično nalaze u jednolančanim regionima sekundarne strukture. H-motiv nalazi se u šarniru, a ACA motiv u repnom regionu; tri nukleotida od 3′ kraja sekvence.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ganot P, Caizergues-Ferrer M, Kiss T | title = The family of box ACA small nucleolar RNAs is defined by an evolutionarily conserved secondary structure and ubiquitous sequence elements essential for RNA accumulation | journal = Genes &amp; Development | volume = 11 | issue = 7 | pages = 941–956 | date = april 1997 | pmid = 9106664 | doi = 10.1101/gad.11.7.941 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;  Regije ukosnica sadrže unutrašnja ispupčenja, poznata kao petlje prepoznavanja, u kojima se nalaze antisens vodičke sekvence (baze komplementarne ciljnoj sekvenci). Ove vodičke sekvence u suštini označavaju lokaciju uridina na ciljnoj rRNK koja će biti modificirana. Ova sekvenca prepoznavanja bipartitna je (konstruirana od dva različita kraka regije petlje) i formira kompleksne [[pseudočvor|pseudo-čvorove]] sa ciljnom RNK. H/ACA-kutija snoRNK povezuju se sa četiri evolucijski konzervirana i esencijalna proteina – [[diskerin]] (Cbf5p), [[GAR1]], [[NOLA2|NHP2]] i [[NOP10]] –  koji čine jezgro H/ACA-ktije snoRNP.&lt;ref name=&quot;Bachellerie&quot;/&gt; Diskerin je vjerovatno katalitska komponenta ribonukleoproteinskog (RNP) kompleksa, jer posjeduje nekoliko [[konzervirana sekvenca|konzerviranih sekvenci]] pseudouridin-sintaze i blisko je povezan sa pseudouridin-sintazom koja modificira uridin u [[transferna RNK|tRNK]]. U ćelijama nižih eukariota kao što su [[tripanosoma]], slične RNK postoje u obliku strukture jedne ukosnice i AGA-utije, umjesto ACA-kutije na 3' kraju RNK.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Liang XH, Liu L, Michaeli S | title = Identification of the first trypanosome H/ACA RNA that guides pseudouridine formation on rRNA | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 276 | issue = 43 | pages = 40313–40318 | date = oktobar 2001 | pmid = 11483606 | doi = 10.1074/jbc.M104488200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Like Trypanosomes, ''Entamoeba histolytica'' has mix population of single hairpin as well as double hairpin H/ACA box snoRNAs. It was reported that there occurred processing of the double hairpin H/ACA box snoRNA to the single hairpin snoRNAs however, unlike trypanosomes, it has a regular ACA motif at 3′ tail.&lt;sup&gt;[19]&lt;/sup&gt;
RNK komponenta ljudske [[telomeraza|telomeraze]] (hTERC) sadrži H/ACA domen za formiranje pre-RNP i [[jederce]]tnu lokalizaciju same telomeraze RNP.&lt;ref name=&quot;pmid19095616&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Trahan C, Dragon F | title = Dyskeratosis congenita mutations in the H/ACA domain of human telomerase RNA affect its assembly into a pre-RNP | journal = RNA | volume = 15 | issue = 2 | pages = 235–243 | date = februar 2009 | pmid = 19095616 | pmc = 2648702 | doi = 10.1261/rna.1354009 }}&lt;/ref&gt;  H/ACA snoRNP je povezan s rijetkom genetskom bolešću [[dyskeratosis congenita]] (DKC) zbog svoje povezanosti s ljudskom telomerazom. Mutacije u proteinskoj komponenti H/ACA snoRNP rezultiraju smanjenjem fizioloških nivoa TERC. Ovo je snažno povezano s patologijom koja stoji iza DKC, koja se čini da je prvenstveno bolest lošeg održavanja [[telomera]].

===Kompozitni H/ACA i C/D okvir===
Identificirana je neobična vodička snoRNK U85 koja funkcionira i u metilaciji 2′-O-riboze i u pseudouridilaciji [[mala jedarna RNK|male jedarne RNK]] (snRNK) U5..&lt;ref name=&quot;pmid11157760&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jády BE, Kiss T | title = A small nucleolar guide RNA functions both in 2′-O-ribose methylation and pseudouridylation of the U5 spliceosomal RNA | journal = The EMBO Journal | volume = 20 | issue = 3 | pages = 541–551 | date = februar 2001 | pmid = 11157760 | pmc = 133463 | doi = 10.1093/emboj/20.3.541 }}&lt;/ref&gt; Ova kompozitna snoRNK sadrži i C/D i H/ACA-kutijske domene i povezuje se s proteinima specifičnim za svaku klasu snoRNK (fibrilarin i Gar1p). Sada je okarakterisano više kompozitnih snoRNK.&lt;ref name=&quot;pmid12032087&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Darzacq X, Jády BE, Verheggen C, Kiss AM, Bertrand E, Kiss T | title = Cajal body-specific small nuclear RNAs: a novel class of 2′-O-methylation and pseudouridylation guide RNAs | journal = The EMBO Journal | volume = 21 | issue = 11 | pages = 2746–2756 | date = juni 2002 | pmid = 12032087 | pmc = 126017 | doi = 10.1093/emboj/21.11.2746 }}&lt;/ref&gt;
Utvrđeno je da se ove kompozitne snoRNK akumuliraju u subjedarnoj organeli koja se naziva [[Cajalovo tijelo]] i nazivaju se [[malo Cajalovo tijelo specifične RNK]] (scaRNK). To je u suprotnosti s većinom C/D  ili H/ACA- kitije snoRNK, koje se lokalizuju u nukleolusu. Pretpostavlja se da su ove Cajalovo tijelo specifične RNK uključene u modifikaciju [[splajsosom]]skih RNK U1, U2, U4, U5 i U12 transkribovanih [[RNK-polimeraza II|RNK-polimerazom II]].&lt;ref name=&quot;pmid12032087&quot;/&gt; Nisu sve snoRNK koje su lokalizovane u Cajalovoj tijelu kompozitne C/D i H/ACA-kutijske snoRNK.

===Siroče snoRNK===
Ciljevi za novo identifikovane snoRNK predviđaju se na osnovu komplementarnosti sekvenci između pretpostavljenih ciljnih [[RNK]] i [[smislenost (genetika)|antisens elemenata]] ili petlji prepoznavanja u sekvenci snoRNK . Međutim, postoji sve veći broj 'sirotih' vodiča bez ikakvih poznatih RNK ciljeva, što ukazuje na to da bi moglo biti više proteina ili transkripata uključenih u rRNK nego ranije i/ili da neke snoRNK imaju različite funkcije koje nisu povezane s [[rRNK]].&lt;ref name=&quot;pmid10684929&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Jády BE, Kiss T | title = Characterisation of the U83 and U84 small nucleolar RNAs: two novel 2′-O-ribose methylation guide RNAs that lack complementarities to ribosomal RNAs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 28 | issue = 6 | pages = 1348–1354 | date = mart 2000 | pmid = 10684929 | pmc = 111033 | doi = 10.1093/nar/28.6.1348 | url = }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15716270&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Li SG, Zhou H, Luo YP, Zhang P, Qu LH | title = Identification and functional analysis of 20 Box H/ACA small nucleolar RNAs (snoRNAs) from Schizosaccharomyces pombe | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 280 | issue = 16 | pages = 16446–16455 | date = april 2005 | pmid = 15716270 | doi = 10.1074/jbc.M500326200 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Postoje dokazi da neke od ovih siročetnih snoRNK regulišu [[alternativna prerada RNK|lternativno prerađene transkripte]].&lt;ref name=&quot;pmid17381313&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kishore S, Stamm S | title = Regulation of alternative splicing by snoRNAs | journal = Cold Spring Harbor Symposia on Quantitative Biology | volume = 71 | pages = 329–334 | year = 2006 | pmid = 17381313 | doi = 10.1101/sqb.2006.71.024 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Naprimjer, čini se da C/D-kutijska snoRNK [[Mala nukleolusna RNK SNORD115|SNORD115]] reguliše [[alternativno splajsovanje]] [[5-HT2C receptor|serotonin 2C- receptora]] [[iRNK]], putem konzervirane regije komplementarnosti.&lt;ref name=&quot;pmid16357227&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kishore S, Stamm S | title = The snoRNA HBII-52 regulates alternative splicing of the serotonin receptor 2C | journal = [[Science]] | volume = 311 | issue = 5758 | pages = 230–232 | date = januar 2006 | pmid = 16357227 | doi = 10.1126/science.1118265 | bibcode = 2006Sci...311..230K | s2cid = 44527461 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid19304781&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Doe CM, Relkovic D, Garfield AS, Dalley JW, Theobald DE, Humby T, Wilkinson LS, Isles AR | title = Loss of the imprinted snoRNA mbii-52 leads to increased 5htr2c pre-RNA editing and altered 5HT2CR-mediated behaviour | journal = Human Molecular Genetics | volume = 18 | issue = 12 | pages = 2140–2148 | date = juni 2009 | pmid = 19304781 | pmc = 2685753 | doi = 10.1093/hmg/ddp137 }}&lt;/ref&gt;
Za drugu C/D-kutijsku snoRNK, [[Mala nukleolusna RNK SNORD116|SNORD116]], koja se nalazi u istom klasteru kao i SNORD115, predviđeno je da ima 23 moguća cilja unutar gena koji kodiraju proteine, korištenjem [[bioinformatika|bioinformatičkog]] pristupa. Od njih, veliki dio  pronađen je kao alternativno splajsovan, što ukazuje na ulogu SNORD116 u regulaciji [[alternativna prerada|alternativnog splajsovanja]].&lt;ref name=&quot;pmid18160232&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bazeley PS, Shepelev V, Talebizadeh Z, Butler MG, Fedorova L, Filatov V, Fedorov A | title = snoTARGET shows that human orphan snoRNA targets locate close to alternative splice junctions | journal = Gene | volume = 408 | issue = 1–2 | pages = 172–179 | date = januar 2008 | pmid = 18160232 | pmc = 6800007 | doi = 10.1016/j.gene.2007.10.037 }}&lt;/ref&gt;
U novije vrijeme, sugerirano je da [[Mala nukleolusna RNK SNORD90|SNORD90]] može voditi modifikacije [[N6-metiladenozin]]a (m6A) na ciljnim  transkriptima RNK.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lin R, Kos A, Lopez JP, Dine J, Fiori LM, Yang J, Ben-Efraim Y, Aouabed Z, Ibrahim P, Mitsuhashi H, Wong TP, Ibrahim EC, Belzung C, Blier P, Farzan F, Frey BN, Lam RW, Milev R, Muller DJ, Parikh SV, Soares C, Uher R, Nagy C, Mechawar N, Foster JA, Kennedy SH, Chen A, Turecki G | display-authors = 6 | title = ''SNORD90'' induces glutamatergic signaling following treatment with monoaminergic antidepressants | journal = eLife | volume = 12 | date = juli 2023 | pmid = 37432876 | pmc = 10335830 | doi = 10.7554/eLife.85316 | veditors = West AE, Wong ML | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Preciznije, Lin i saradnici  pokazali su da SNORD90 može smanjiti ekspresiju [[neuregulin-3|neuregulina-3]] (NRG3).&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

== Modifikacije ciljnih mjesta ==
Precizan učinak modifikacija metilacije i pseudouridilacije na funkciju zrelih RNK još nije poznat. Modifikacije  ne čine se bitnima, ali je poznato da suptilno pojačavaju savijanje RNK i interakciju s [[ribosom]]skim proteinima. U prilog njihovoj važnosti, modifikacije ciljnih mjesta  isključivo se nalaze unutar konzerviranih i funkcionalno važnih domena zrele RNK i obično su konzervirane među udaljenim [[eukariot]]ima.&lt;ref name=&quot;Bachellerie&quot;/&gt; Razvijena je nova metoda, Nm-REP-seq, za obogaćivanje 2'-O-metilacija vođenih C/D snoRNK, korištenjem RNK egzoribonukleaze (Mycoplasma genitalium RNaza R, MgR) i reaktivnosti oksidacije perjodata, kako bi se eliminirali 2'-hidroksilirani (2'-OH) nukleozidi;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Zhang P, Huang J, Zheng W, Chen L, Liu S, Liu A, Ye J, Zhou J, Chen Z, Huang Q, Liu S, Zhou K, Qu L, Li B, Yang J | display-authors = 6 | title = Single-base resolution mapping of 2'-O-methylation sites by an exoribonuclease-enriched chemical method | journal = Science China Life Sciences | volume = 66 | issue = 4 | pages = 800–818 | date = april 2023 | pmid = 36323972 | doi = 10.1007/s11427-022-2210-0 | s2cid = 253266867 }}&lt;/ref&gt;

#2′-O-metilirana [[riboza]] uzrokuje povećanje 3′-endo konformacije
#Pseudouridin (psi/Ψ) dodaje još jednu opciju za H-vezivanje.
#Jako metilirana RNK  zaštićena je od hidrolize. [[rRNK]] djeluje kao [[ribozim]], katalizirajući vlastitu hidrolizu i splajsovanje.

== Genomska organizacija ==
SnoRNK  nalaze se raznoliko u [[genom]]u. Većina gena snoRNK kod kičmenjaka kodirana je u [[intron]]ima gena koji kodiraju proteine uključene u sintezu ili translaciju ribosoma, a sintetizira ih [[RNK-polimeraza II]]. Također  pokazano je da se snoRNK nalaze u intergenskim regijama, [[otvoreni okvir čitanja|ORF-ovima]] gena koji kodiraju proteine i [[UTR]]-ovima.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kaur D, Gupta AK, Kumari V, Sharma R, Bhattacharya A, Bhattacharya S | date = 14. 8. 2012 | title = Computational prediction and validation of C/D, H/ACA and Eh_U3 snoRNAs of Entamoeba histolytica | journal = BMC Genomics | volume = 13 | doi = 10.1186/1471-2164-13-390 | pmid = 22892049 | pmc = 3542256 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; SnoRNK  također se mogu transkribirati iz vlastitih promotora pomoću [[RNK-polimeraza II|RNK-polimeraze II]] ili [[RNK-polimeraza III|III]].

===Imprintirani lokusi===
U [[ljudski genom|ljudskom genomu]] postoje najmanje dva primjera gdje se C/D-kutije snoRNK nalaze u tandemskim ponavljanjima unutar [[genomsko utiskivanje|utisnutih]] lokusa. Ova dva lokusa (14q32 na [[hromosom 14|hromosomu 14]] i 15q11q13 na [[hromosom 15|hromosomu 15]])  opsežno su okarakterizirana, a u obje regije pronađene su višestruke snoRNK, smještene unutar [[intron]]a u klasterima blisko povezanih kopija.
U 15q11q13 identificirano je pet različitih snoRNK ([[Mala nukleolusna RNK SNORD64|SNORD64]], SNORD107, SNORD108, SNORD109 (dvije kopije), [[Mala nukleolusna RNK SNORD116|SNORD116]] (29 kopija) i [[mala nukleolusna RNK SNORD115|SNORD115]] (48 kopija). Gubitak 29 kopija SNORD116 (HBII-85) iz ove regije identificiran je kao uzrok [[Prader-Willijev sindrom|Prader-Willijevog sindroma]]&lt;ref name=&quot;pmid18166085&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Skryabin BV, Gubar LV, Seeger B, Pfeiffer J, Handel S, Robeck T, Karpova E, Rozhdestvensky TS, Brosius J | title = Deletion of the MBII-85 snoRNA gene cluster in mice results in postnatal growth retardation | journal = PLOS Genetics | volume = 3 | issue = 12 | date = decembar 2007 | pmid = 18166085 | pmc = 2323313 | doi = 10.1371/journal.pgen.0030235 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18500341&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Sahoo T, del Gaudio D, German JR, Shinawi M, Peters SU, Person RE, Garnica A, Cheung SW, Beaudet AL | title = Prader-Willi phenotype caused by paternal deficiency for the HBII-85 C/D box small nucleolar RNA cluster | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 6 | pages = 719–721 | date = juni 2008 | pmid = 18500341 | pmc = 2705197 | doi = 10.1038/ng.158 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18320030&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ding F, Li HH, Zhang S, Solomon NM, Camper SA, Cohen P, Francke U | title = SnoRNA Snord116 (Pwcr1/MBII-85) deletion causes growth deficiency and hyperphagia in mice | journal = PLOS ONE | volume = 3 | issue = 3 | date = mart 2008 | pmid = 18320030 | pmc = 2248623 | doi = 10.1371/journal.pone.0001709 | veditors = Akbarian S | bibcode = 2008PLoSO...3.1709D | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid16075369&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ding F, Prints Y, Dhar MS, Johnson DK, Garnacho-Montero C, Nicholls RD, Francke U | title = Lack of Pwcr1/MBII-85 snoRNA is critical for neonatal lethality in Prader-Willi syndrome mouse models | journal = Mammalian Genome | volume = 16 | issue = 6 | pages = 424–431 | date = juni 2005 | pmid = 16075369 | doi = 10.1007/s00335-005-2460-2 | s2cid = 12256515 }}&lt;/ref&gt; dok je dobijanje dodatnih kopija SNORD115 povezano sa [[autizam|autizmom]].&lt;ref name=&quot;pmid19563756&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Nakatani J, Tamada K, Hatanaka F, Ise S, Ohta H, Inoue K, Tomonaga S, Watanabe Y, Chung YJ, Banerjee R, Iwamoto K, Kato T, Okazawa M, Yamauchi K, Tanda K, Takao K, Miyakawa T, Bradley A, Takumi T | title = Abnormal behavior in a chromosome-engineered mouse model for human 15q11–13 duplication seen in autism | journal = Cell | volume = 137 | issue = 7 | pages = 1235–1246 | date = juni 2009 | pmid = 19563756 | pmc = 3710970 | doi = 10.1016/j.cell.2009.04.024 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid15318025&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Bolton PF, Veltman MW, Weisblatt E, Holmes JR, Thomas NS, Youings SA, Thompson RJ, Roberts SE, Dennis NR, Browne CE, Goodson S, Moore V, Brown J | title = Chromosome 15q11–13 abnormalities and other medical conditions in individuals with autism spectrum disorders | journal = Psychiatric Genetics | volume = 14 | issue = 3 | pages = 131–137 | date = septembar 2004 | pmid = 15318025 | doi = 10.1097/00041444-200409000-00002 | s2cid = 37344935 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid18923514&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cook EH, Scherer SW | title = Copy-number variations associated with neuropsychiatric conditions | journal = Nature | volume = 455 | issue = 7215 | pages = 919–923 | date = oktobar 2008 | pmid = 18923514 | doi = 10.1038/nature07458 | bibcode = 2008Natur.455..919C | s2cid = 4377899 }}&lt;/ref&gt;
Regija 14q32 sadrži ponavljanja dvije snoRNK [[Mala nukleolusna RNK SNORD113|SNORD113]] (9 kopija) i SNORD114 (31 kopija) unutar introna tkivno specifičnog ncRNK transkripta ([[MEG8 (gen)|MEG8]]). Pokazano je da domen 14q32 dijeli zajedničke genomske karakteristike sa imprintiranim lokusima 15q11-q13, a sugerirana je i moguća uloga tandemskih ponavljanja C/D-kutijske snoRNK u evoluciji ili mehanizmu imprintiranih lokusa.&lt;ref name=&quot;pmid12045206&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cavaillé J, Seitz H, Paulsen M, Ferguson-Smith AC, Bachellerie JP | title = Identification of tandemly-repeated C/D snoRNA genes at the imprinted human 14q32 domain reminiscent of those at the Prader-Willi/Angelman syndrome region | journal = Human Molecular Genetics | volume = 11 | issue = 13 | pages = 1527–1538 | date = juni 2002 | pmid = 12045206 | doi = 10.1093/hmg/11.13.1527 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid21618561&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Labialle S, Cavaillé J | title = Do repeated arrays of regulatory small-RNA genes elicit genomic imprinting?: Concurrent emergence of large clusters of small non-coding RNAs and genomic imprinting at four evolutionarily distinct eutherian chromosomal loci | journal = BioEssays | volume = 33 | issue = 8 | pages = 565–573 | date = august 2011 | pmid = 21618561 | doi = 10.1002/bies.201100032 | s2cid = 10408004 }}&lt;/ref&gt;

== Ostale funkcije ==
snoRNK mogu funkcionirati kao [[miRNK]]. Pokazano je da je ljudska [[ACA45]] ''prava'' snoRNK koja se može obraditi u zrelu miRNK, dugu 21-[[nukleotid]]a, pomoću [[RNaza III|RNAzne III porodice endoribonukleaza]] [[dicer]].&lt;ref name=&quot;Ender&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Ender C, Krek A, Friedländer MR, Beitzinger M, Weinmann L, Chen W, Pfeffer S, Rajewsky N, Meister G | title = A human snoRNA with microRNA-like functions | journal = Molecular Cell | volume = 32 | issue = 4 | pages = 519–528 | date = novembar 2008 | pmid = 19026782 | doi = 10.1016/j.molcel.2008.10.017 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ovaj snoRNK produkt prethodno je identificiran kao [http://www.mirbase.org/cgi-bin/mirna_entry.pl?acc=MI0009991 mmu-miR-1839] i pokazano je da se obrađuje nezavisno od druge [[miRNK]]-generirajuće [[endoribonukleaza|endoribonukleaze]] [[drosha]].&lt;ref name=&quot;babiarz&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Babiarz JE, Ruby JG, Wang Y, Bartel DP, Blelloch R | title = Mouse ES cells express endogenous shRNAs, siRNAs, and other Microprocessor-independent, Dicer-dependent small RNAs | journal = Genes &amp; Development | volume = 22 | issue = 20 | pages = 2773–2785 | date = oktobar 2008 | pmid = 18923076 | pmc = 2569885 | doi = 10.1101/gad.1705308 }}&lt;/ref&gt; [[Bioinformatika|Bioinformatičke]] analize  otkrile suda se fragmenti slični miRNK, navodno izvedeni iz snoRNK, javljaju u različitim organizmima.&lt;ref name=&quot;taft&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Taft RJ, Glazov EA, Lassmann T, Hayashizaki Y, Carninci P, Mattick JS | title = Small RNAs derived from snoRNAs | journal = RNA | volume = 15 | issue = 7 | pages = 1233–1240 | date = juli 2009 | pmid = 19474147 | pmc = 2704076 | doi = 10.1261/rna.1528909 }}&lt;/ref&gt;
Nedavno je otkriveno da snoRNK mogu imati funkcije koje nisu povezane s rRNK. Jedna takva funkcija je regulacija [[alternativna prerada|alternativnog splajsovanja]] transkripta gena ''trans'', što se vrši pomoću snoRNK [[Mala nukleolusna RNK SNORD115|HBII-52]], koja je također poznata kao SNORD115.&lt;ref name=&quot;pmid16357227&quot;/&gt;
U novembru 2012. godine, Schubert i saradnici  otkrili su da specifične RNK kontrolišu zbijanje i dostupnost [[hromatin]]a u ćelijama  voćne mušice roda ''[[Drosophila]]''.&lt;ref name=&quot;Schubert&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Schubert T, Pusch MC, Diermeier S, Benes V, Kremmer E, Imhof A, Längst G | title = Df31 protein and snoRNAs maintain accessible higher-order structures of chromatin | journal = Molecular Cell | volume = 48 | issue = 3 | pages = 434–444 | date = novembar 2012 | pmid = 23022379 | doi = 10.1016/j.molcel.2012.08.021 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt;
U julu 2023., Lin i saradnici  pokazali su da snoRNK imaju potencijal da vode druge modifikacije RNK, posebno [[N6-metiladenozin]]; međutim, ovo je predmet daljnjih istraživanja.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Primjeri==
===TB11Cs4H1===
'''TB11Cs4H1''' je član H/ACA-slične klase nekodirajućih RNK ([[ncRNK]]) molekula (snoRNK) koje vode mjesta modifikacije [[uridin]]a u [[pseudouridin]]e supstratnih [[RNK]]. Predviđa se da će TB11Cs4H1 voditi [[pseudouridilacija|pseudouridilaciju]] ribosomske RNK LSU3 ([[rRNK]]) na ostatku Ψ1357.&lt;ref&gt;{{cite journal|vauthors=Liang XH, Uliel S, Hury A, Barth S, Doniger T, Unger R, Michaeli S |title=A genome-wide analysis of C/D and H/ACA-like small nucleolar RNAs in ''Trypanosoma brucei'' reveals a trypanosome-specific pattern of rRNA modification.|journal=RNA|date=maj 2005|volume=11|issue=5|pages=619–645|pmid=15840815|doi=10.1261/rna.7174805|pmc=1370750}}&lt;/ref&gt;

==Reference ==
{{refspisak|2}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20091220034028/http://deepbase.sysu.edu.cn/prediction.php human snoRNA atlas from small RNA sequencing data]
* [http://bioinf.scri.sari.ac.uk/cgi-bin/plant_snorna/home plant snoRNA database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140407223344/http://bioinf.scri.sari.ac.uk/cgi-bin/plant_snorna/home |date=7. 4. 2014 }}
* [https://web.archive.org/web/20070827132008/http://www-snorna.biotoul.fr/ snoRNAbase: human H/ACA and C/D box snoRNA database]
* [https://web.archive.org/web/20081120083220/http://evolveathome.com/snoRNA/snoRNA.php snoRNP Database]
* [http://people.biochem.umass.edu/fournierlab/snornadb/main.php The yeast snoRNA database]
* [https://web.archive.org/web/20160425064857/http://biocenter.sysu.edu.cn/deepBase/browser_smallRNA.php?SClade=mammal&amp;SOrganism=hg19&amp;SSource=GSE20592 human snoRNA expression pattern]
* [http://rfam.org/search?q=entry_type:%22Family%22%20AND%20rna_type:%22CD-box%22 Rfam page for C/D box snoRNAs]
* [http://rfam.org/search?q=entry_type:%22Family%22%20AND%20rna_type:%22HACA-box%22 Rfam page for H/ACA box snoRNAs]
* [http://rfam.org/search?q=entry_type:%22Family%22%20AND%20rna_type:%22scaRNA%22 Rfam page for scaRNA snoRNAs]
{{Nukleinske kiseline}}
{{RNK-podnožje}}
{{Mala nukleolusna RNK}}

[[Kategorija:RNK]]
[[Kategorija:Molekularna genetika]]
[[Kategorija:Nekodirajuća RNK]]</text>
      <sha1>28q0iu1lddji4wefjztwsx2p9417eoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>DNK-metiltransferaza</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537073</id>
    <revision>
      <id>3925695</id>
      <parentid>3925637</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T16:10:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>PanaskoBot</username>
        <id>180210</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>razne ispravke</comment>
      <origin>3925695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32329" sha1="mlqtehkckzxw0pqppslr9u40sbnp866" xml:space="preserve">{{Infokutija protein
| Symbol = N6-Mtase
| Ime = N-6 DNK-Metilaza
| image = 2ar0_structure.png
| width =
| caption = = [[Kristalna struktura]] restrikcijskog enzima tipa i ecoki m proteina (EC 2.1.1.72) (m.ecoki))
| Pfam = PF02384
| Pfam_clan = CL0063
| InterPro = IPR003356
| SMART =
| PROSITE = PDOC00087
| MEROPS =
| SCOP =
| TCDB =
| OPM family =
| OPM protein =
| CAZy =
| CDD =
}}
{{Infokurija protein 
| Symbol = HsdM-N
| Name = HsdM [[N-terminal]]ni domen
| image = HaeIII-methyltransferase-dna-pdb-1DCT.png

| width =
| caption =DNK-metiltransfereza
| Pfam = PF12161
| Pfam_clan = 
| InterPro =
| SMART =
| PROSITE =
| MEROPS =
| SCOP =
| TCDB =
| OPM family =
| OPM protein =
| CAZy =
| CDD =
}}
{{Infokutija protein
| Symbol = DNA-meth
| Ime = C-5 citozin-specifična DNK-metilaza
| image = 1g55_structure.png
| width =
| caption = Struktura ljudskog dnmt2, enigmatičnog homologa DNK-metiltransferaze
| Pfam = PF00145
| Pfam_clan = CL0063
| InterPro = IPR001525
| SMART =
| PROSITE = PDOC00089
| MEROPS =
| SCOP = 1hmy
| TCDB =
| OPM family =
| OPM protein =
| CAZy =
| CDD = cd00315
}}
{{Infokutija protein 
| Symbol = N6/N4-Mtase
|Ime = DNK-metilaza
| image = 1g60_structure.png
| width =
| caption = [[Kristalna struktura]] metiltransferaze mboiia (''Moraxella bovis'')
| Pfam = PF01555
| Pfam_clan = CL0063
| InterPro = IPR002941
| SMART =
| PROSITE = PDOC00088
| MEROPS =
| SCOP = 1boo
| TCDB =
| OPM family =
| OPM protein =
| CAZy =
| CDD =
}}
U [[biohemija|biohemiji]], porodica enzima '''DNK-metiltransferaze''' ('''DNK MTase''', '''[[DNMT]]''') [[kataliza|katalizira]] prijenos [[metil grupa|metil grupe]] na [[DNK]]. [[Metilacija DNK]] služi za širok spektar bioloških funkcija. Sve poznate DNK.metiltransferaze koriste [[S-adenozil metionin]] (SAM) kao donor metil grupe.

== Klasifikacija ==

=== Supstrat ===
MTaze se mogu podijeliti u tri različite grupe na osnovu hemijskih reakcija koje kataliziraju:
* m6A - one koje generiraju [[N6-metilladenin]] [[EC broj|EC 2.1.1.72}}
* m4C - one koje generiraju [[N4-metilcitozin]] [[EC broj|EC 2.1.1.113}}
* m5C - one koje generiraju [[C5-metilcitozin]] [[EC broj|EC 2.1.1.37 }}
Metiltransferaze m6A i m4C prvenstveno se nalaze u [[prokarioti]]ma (iako nedavni dokazi sugeriraju da je m6A obilno prisutan u [[eukarioti]]ma).&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Iyer LM, Zhang D, Aravind L | title = Adenine methylation in eukaryotes: Apprehending the complex evolutionary history and functional potential of an epigenetic modification | journal = BioEssays | volume = 38 | issue = 1 | pages = 27–40 | date = januar 2016 | pmid = 26660621 | pmc = 4738411 | doi = 10.1002/bies.201500104 }}&lt;/ref&gt;). M5C-metiltransferaze nalaze se u nekim nižim eukariotima, u većini [[vaskularna biljka|viših biljaka]] i u [[životinja]]ma, počevši od [[bodljokošci|bodljokožaca]].
M6A-metiltransferaze (N-6 adenin-specifična DNK-metilaza) (A-Mtaza) [[enzimi]] su koji specifično metiliraju amino grupu na C-6 poziciji [[adenin]]a u DNK. Nalaze se u tri postojeća tipa bakterija (u sistemu tipa I, A-Mtaza je produkt hsdM gena, a u tipu III je produkt mod gena). Ovi [[enzimi]] odgovorni su za [[metilacija|metilaciju]] specifičnih DNK [[sekvenca (biologija)|sekvenci]] kako bi se spriječilo da domaćin probavi vlastiti [[genom]], putem svojih [[restrikcijski enzim|restrikcijskih enzima]] . Ove metilaze imaju istu specifičnost sekvence kao i njihovi odgovarajući restrikcijski enzimi. Ovi enzimi sadrže [[konzervirana sekvenca|konzervirani]] [[proteinski motiv|motiv]] [[Asparaginska kiselina|Asp]]/[[Asparagin|Asn]]-[[Prolin|Pro]]-Pro-[[Tirozin|Tyr]]/[[Fenilalanin|Phe]] u svom [[N-terminal]]nom dijelu, ova [[konzervirana sekvenca|konzervirana]] regija mogla bi biti uključena u [[Enzimski supstrat|supstrat]] [[Vezivanje (molekula)|vezivanje]] ili u [[katakiza|katalitsku]] aktivnost.&lt;ref name=&quot;pmid3323532&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Loenen WA, Daniel AS, Braymer HD, Murray NE | title = Organization and sequence of the hsd genes of Escherichia coli K-12 | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 198 | issue = 2 | pages = 159–70 | date = novembar 1987 | pmid = 3323532 | doi = 10.1016/0022-2836(87)90303-2 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid3248728&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Narva KE, Van Etten JL, Slatko BE, Benner JS | title = The amino acid sequence of the eukaryotic DNA [N6-adenine]methyltransferase, M.CviBIII, has regions of similarity with the prokaryotic isoschizomer M.TaqI and other DNA [N6-adenine] methyltransferases | journal = Gene | volume = 74 | issue = 1 | pages = 253–9 | date = decembar 1988 | pmid = 3248728 | doi = 10.1016/0378-1119(88)90298-3 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2541254&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lauster R | title = Evolution of type II DNA methyltransferases. A gene duplication model | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 206 | issue = 2 | pages = 313–21 | date = mart 1989 | pmid = 2541254 | doi = 10.1016/0022-2836(89)90481-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7607512&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Timinskas A, Butkus V, Janulaitis A | title = Sequence motifs characteristic for DNA [cytosine-N4] and DNA [adenine-N6] methyltransferases. Classification of all DNA methyltransferases | journal = Gene | volume = 157 | issue = 1–2 | pages = 3–11 | date = maj 1995 | pmid = 7607512 | doi = 10.1016/0378-1119(94)00783-O }}&lt;/ref&gt; [[Sekundarna struktura]] N6-MTase TaqI (M.TaqI) razlučena je na 2,4 [[Angstrom|A]]. Molekulsko [[savijanje proteina|savijanje]] dijeli se na dva domena, [[N-terminal]]ni katalitski domen, koji sadrži [[mjesta vezivanja]] za [[kataliza|katalitsko mjesto]] i [[kofaktor (biohemija)|kofaktor]], a sastoji se od centralna 9-lančana [[beta-list]]a, okružene sa pet heliksa; i [[C-terminal]]ni domen za prepoznavanje DNK, koji je formiran od ćetiri mala [[beta-list]]a i 8 [[alfa heliks|alfa-heliksa]]. N– i C-terminalni [[proteinski domen|domeni]] formiraju pukotinu koja smješta DNK [[supstrat (biohemija)|supstrat]].&lt;ref name=&quot;pmid7971991&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Labahn J, Granzin J, Schluckebier G, Robinson DP, Jack WE, Schildkraut I, Saenger W | title = Three-dimensional structure of the adenine-specific DNA methyltransferase M.Taq I in complex with the cofactor S-adenosylmethionine | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 91 | issue = 23 | pages = 10957–61 | date = novembar 1994 | pmid = 7971991 | pmc = 45145 | doi = 10.1073/pnas.91.23.10957 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Predložena je klasifikacija N-MTaza, zasnovana na aranžmanima [[konzervacijska genetika|konzerviranom]] [[motiv sekvence|motivu]] (CM).&lt;ref name=&quot;pmid7607512&quot;/&gt; Prema ovoj klasifikaciji, N6-MTaze koje imaju DPPY motiv (CM II), koji se nalazi nakon FxGxG motiva (CM I) označene su kao N6-adenin MTaze D12 klase. Sistem restrikcije i modifikacije tipa I sastoji se od tri [[polipeptid]]a: R, M i S. M (hsdM) i S [[proteinska podjedinica|podjedinice]] zajedno formiraju [[metiltransferaza|metiltransferazu]] koja [[metilacija|metilira]] dva [[adenin]]ska [[ostatak (hemija)|ostatla]] u [[Komplementarnost (genetika)|komplementarnim]] lancima bipartitne DNK [[sekvenca prepoznavanja|sekvence prepoznavanja]]. U prisustvu R podjedinice, [[Proteinski kompleks|kompleks]] može djelovati i kao [[endonukleaza]], vezujući se za istu ciljnu [[nukleotidna sekvenca|sekvencu]], ali presijecajući [[DNK]] na određenoj udaljenosti od ovog mjesta. Da li je DNK presječena ili modificirana zavisi od stanja metilacije ciljne [[peptidna sekvenca|sekvence]]. Kada ciljno mjesto nije modificirano, DNK se presijeca. Kada je ciljno mjesto hemimetilirano, kompleks djeluje kao metiltransferaza za održavanje, modificirajući DNK tako da oba lanca postaju [[Metilacija|metilirana]]. HsdM sadrži [[alfa-heliks]]ni [[proteinski domen|domen]] na [[N-terminal]]u, N-terminalnom domenu HsdM.&lt;ref name=&quot;pmid1833555&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kelleher JE, Daniel AS, Murray NE | title = Mutations that confer de novo activity upon a maintenance methyltransferase | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 221 | issue = 2 | pages = 431–40 | date = septembar 1991 | pmid = 1833555 | doi = 10.1016/0022-2836(91)80064-2 }}&lt;/ref&gt;
Među m6A metiltransferazama (N-6 adenin-specifična DNK-metilaza) postoji grupa MTaza siročadi koje ne učestvuju u bakterijskom sistemu restrikcije/metilacije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Adhikari S, Curtis PD | title = DNA methyltransferases and epigenetic regulation in bacteria | journal = FEMS Microbiology Reviews | volume = 40 | issue = 5 | pages = 575–91 | date = septembar 2016 | pmid = 27476077 | doi = 10.1093/femsre/fuw023 | url = https://academic.oup.com/femsre/article/40/5/575/2198251 | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; Ovi enzimi imaju regulatornu ulogu u ekspresiji gena i regulaciji ćelijskog ciklusa. [[Dam-metilaza|EcoDam]] iz ''[[E. coli]]'' &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Chahar S, Elsawy H, Ragozin S, Jeltsch A | title = Changing the DNA recognition specificity of the EcoDam DNA-(adenine-N6)-methyltransferase by directed evolution | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 395 | issue = 1 | pages = 79–88 | date = januar 2010 | pmid = 19766657 | doi = 10.1016/j.jmb.2009.09.027 }}&lt;/ref&gt; i CcrM iz ''Caulobacter crescentus'' &lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Maier JA, Albu RF, Jurkowski TP, Jeltsch A | title = Investigation of the C-terminal domain of the bacterial DNA-(adenine N6)-methyltransferase CcrM | journal = Biochimie | volume = 119 | pages = 60–7 | date = decembar 2015 | pmid = 26475175 | doi = 10.1016/j.biochi.2015.10.011 }}&lt;/ref&gt; dobro su okarakterisani članovi ove porodice. Nedavno je pokazano da CamA iz ''[[Clostridioides difficile]]'' ima ključne funkcionalne uloge u [[spora|sporulaciji]], formiranju [[biofilm]]a i adaptaciji domaćina.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Oliveira PH, Ribis JW, Garrett EM, Trzilova D, Kim A, Sekulovic O, Mead EA, Pak T, Zhu S, Deikus G, Touchon M, Lewis-Sandari M, Beckford C, Zeitouni NE, Altman DR, Webster E, Oussenko I, Bunyavanich S, Aggarwal AK, Bashir A, Patel G, Wallach F, Hamula C, Huprikar S, Schadt EE, Sebra R, van Bakel H, Kasarskis A, Tamayo R, Shen A, Fang G | display-authors = 6 | title = Epigenomic characterization of Clostridioides difficile finds a conserved DNA methyltransferase that mediates sporulation and pathogenesis | journal = Nature Microbiology | volume = 5 | issue = 1 | pages = 166–180 | date = januar 2020 | pmid = 31768029 | pmc = 6925328 | doi = 10.1038/s41564-019-0613-4 }}&lt;/ref&gt;
m4C-metiltransferaze (N-4 citozin-specifične DNK-metilaze) enzimi su koji specifično metiliraju amino grupu na C-4 poziciji []citozin]]a u [[DNK]].&lt;ref name=&quot;pmid7607512&quot;/&gt; Takvi enzimi nalaze se kao komponente sistema restrikcijske modifikacije tipa II u prokariotima. Takvi enzimi prepoznaju specifičnu sekvencu u DNK i metiliraju citozin u toj sekvenci. Ovim djelovanjem oni štite DNK od [[cijepanje veze|cijepanja]] restrikcijskim enzimima tipa II koji prepoznaju istu [[Nukleotidna sekvenca|sekvencu]].
m5C-metiltransferaze (C-5 citozin-specifična DNK metilaza) (C5 Mtaza) enzimi su koji specifično metiliraju C-5 [[ugljik]] [[citozin]]a u DNK, kako bi proizveli [[5-metilcitozin|C5-metilcitozin]].&lt;ref name=&quot;pmid3248729&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Pósfai J, Bhagwat AS, Roberts RJ | title = Sequence motifs specific for cytosine methyltransferases | journal = Gene | volume = 74 | issue = 1 | pages = 261–5 | date = decembar 1988 | pmid = 3248729 | doi = 10.1016/0378-1119(88)90299-5 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid8127644&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Kumar S, Cheng X, Klimasauskas S, Mi S, Posfai J, Roberts RJ, Wilson GG | title = The DNA (cytosine-5) methyltransferases | journal = Nucleic Acids Research | volume = 22 | issue = 1 | pages = 1–10 | date = januar 1994 | pmid = 8127644 | pmc = 307737 | doi = 10.1093/nar/22.1.1 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;pmid2716049&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Lauster R, Trautner TA, Noyer-Weidner M | title = Cytosine-specific type II DNA methyltransferases. A conserved enzyme core with variable target-recognizing domains | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 206 | issue = 2 | pages = 305–12 | date = mart 1989 | pmid = 2716049 | doi = 10.1016/0022-2836(89)90480-4 }}&lt;/ref&gt; U ćelijama [[sisar]]a, citozin-specifične [[metiltransferaza|metiltransferaze]] [[metilacija|metiliraju]] određene [[CpG-mjesto|CpG]]-sekvence, za koje se vjeruje da moduliraju [[ekspresija gena|ekspresiju gena]] i [[ćelijska diferencijacija|diferencijaciju ćelija]]. U [[bakterija]]ma, ovi [[enzimi]] komponenta su sistema restrikcijske modifikacije i služe kao vrijedni alati za manipulaciju DNK.&lt;ref name=&quot;pmid8127644&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;pmid7773746&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cheng X | title = DNA modification by methyltransferases | journal = Current Opinion in Structural Biology | volume = 5 | issue = 1 | pages = 4–10 | date = februar 1995 | pmid = 7773746 | doi = 10.1016/0959-440X(95)80003-J }}&lt;/ref&gt; [[Sekundarna struktura]] HhaI metiltransferaze (M.HhaI) razdvojena je na 2,5 [[Angstrom|A]]: molekula se savija u dva [[proteinski domen|domena]] – veći [[kataliza|katalitski]] domen koji sadrži katalitička i [[Kofaktor (biohemija)|kofaktor]] mjesta vezivanja, i manji domen za prepoznavanje DNK.&lt;ref name=&quot;pmid8343957&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Cheng X, Kumar S, Posfai J, Pflugrath JW, Roberts RJ | s2cid = 54238106 | title = Crystal structure of the HhaI DNA methyltransferase complexed with S-adenosyl-L-methionine | journal = Cell | volume = 74 | issue = 2 | pages = 299–307 | date = juli 1993 | pmid = 8343957 | doi = 10.1016/0092-8674(93)90421-L }}&lt;/ref&gt;
Prijavljene su [[konzervirana sekvenca|visoko konzervirane]] DNK metiltransferaze tipova m4C, m5C i m6A,&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Oliveira PH, Fang G | title = Conserved DNA Methyltransferases: A Window into Fundamental Mechanisms of Epigenetic Regulation in Bacteria | journal = Trends in Microbiology | date = maj 2020 | volume = 29 | issue = 1 | pages = 28–40 | pmid = 32417228 | doi = 10.1016/j.tim.2020.04.007 | pmc = 7666040 }}&lt;/ref&gt; koji se čine kao obećavajuće mete za razvoj novih [[epigenetika|epigenetičkih]] inhibitora za borbu protiv bakterijske virulencije, [[otpornost na antibiotike|otpornosti na antibiotike]], između ostalih biomedicinskih primjena.

=== De novo vs. održavanje ===
''De novo'' metiltransferaze prepoznaju nešto u DNK što im omogućava da nanovo metiliraju citozine. One se uglavnom eksprimiraju u ranom razvoju embrija i uspostavljaju obrazac metilacije. ''De novo'' metiltransferaze također su aktivne kada ćelija koja reaguje na signal, kao što je [[neuron]], treba da promijeni ekspresiju proteina.&lt;ref name=&quot;pmid17728700&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=McClung CA, Nestler EJ |title=Neuroplasticity mediated by altered gene expression |journal=Neuropsychopharmacology |volume=33 |issue=1 |pages=3–17 |date=januar 2008 |pmid=17728700 |doi=10.1038/sj.npp.1301544 |s2cid=18241370 |url=|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;  Naprimjer, kada [[uslovljavanje straha]] stvara novo [[pamćenje|memoriju]] kod pacova, 9,17% gena u genomu [[hipokampus]]nih neurona pacova različito je metilirano.&lt;ref name=Duke&gt;{{cite journal |vauthors=Duke CG, Kennedy AJ, Gavin CF, Day JJ, Sweatt JD |title=Experience-dependent epigenomic reorganization in the hippocampus |journal=Learn Mem |volume=24 |issue=7 |pages=278–288 |date=juli 2017 |pmid=28620075 |pmc=5473107 |doi=10.1101/lm.045112.117 |url=}}&lt;/ref&gt;

== Sisarske ==
Kod sisara su identifikovane najmanje četiri različito aktivne DNK-metiltransferaze. Nazvane su [[DNMT1]],&lt;ref&gt;{{cite web | title = DNMT1 | work = Gene Symbol Report | publisher = HUGO Gene Nomenclature Committee| url = https://www.genenames.org/data/hgnc_data.php?hgnc_id=2976 | access-date = 27. 9. 2012 | archive-date = 6. 10. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121006100223/http://www.genenames.org/data/hgnc_data.php?hgnc_id=2976 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; dvije izoforme transkribovane iz gena ''DNMT3a'': DNMT3a1 i DNMT3a2,&lt;ref name=&quot;pmid12138111&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Chen T, Ueda Y, Xie S, Li E |title=A novel Dnmt3a isoform produced from an alternative promoter localizes to euchromatin and its expression correlates with active de novo methylation |journal=J Biol Chem |volume=277 |issue=41 |pages=38746–54 |date=oktobar 2002 |pmid=12138111 |doi=10.1074/jbc.M205312200 |url=|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; i [[DNMT3b]].&lt;ref&gt;{{cite web | title = DNMT3B | work = Gene Symbol Report | publisher = HUGO Gene Nomenclature Committee | url = https://www.genenames.org/data/hgnc_data.php?hgnc_id=2979 | access-date = 27. 9. 2012 | archive-date = 20. 11. 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121120210447/http://www.genenames.org/data/hgnc_data.php?hgnc_id=2979 | url-status = dead }}&lt;/ref&gt;  Nedavno je otkriven još jedan [[enzim]], DNMT3c, koji se specifično eksprimira u muškoj [[klicin list|germinativnoj liniji]] miša.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Barau J, Teissandier A, Zamudio N, Roy S, Nalesso V, Hérault Y, Guillou F, Bourc'his D | s2cid = 30907442 | display-authors = 6 | title = The DNA methyltransferase DNMT3C protects male germ cells from transposon activity | journal = [[Science]] | volume = 354 | issue = 6314 | pages = 909–912 | date = novembar 2016 | pmid = 27856912 | doi = 10.1126/science.aah5143 | bibcode = 2016Sci...354..909B }}&lt;/ref&gt;
[[File:Histone tails set for transcriptional activation.jpg|thumb|'''Neki aktivacijski signali na [[nukleosom]]u''':&lt;br&gt;[[Nukleosom]]i sastoje se od po četiri para [[histon]]skih proteina u čvrsto sastavljenoj središnjoj regiji plus do 30% svakog histona koji ostaje u labavo organiziranom repu (prikazan je samo jedan rep svakog para). DNK je omotana oko histonskih središnjih proteina u [[hromosom]]ima. [[Lizin]]i (K) su označeni brojem koji pokazuje njihov položaj, kao na primjer (K4), što ukazuje na lizin kao 4. aminokiselinu od amino (N) kraja repa u histonskom proteinu. [[Metilacija]] {Me} i [[acetilacija]] [Ac] su uobičajene [[posttranslacijske modifikacije]] na lizinima histonskih repova.]]
[[File:Histone tails set for transcriptional repression.jpg|thumb|'''Neki signali represije na [[nukleosom]]u'''.]]
Manzo et al.&lt;ref name=Manzo&gt;{{cite journal |vauthors=Manzo M, Wirz J, Ambrosi C, Villaseñor R, Roschitzki B, Baubec T |title=Isoform-specific localization of DNMT3A regulates DNA methylation fidelity at bivalent CpG islands |journal=EMBO J |volume=36 |issue=23 |pages=3421–3434 |date=decembar 2017 |pmid=29074627 |pmc=5709737 |doi=10.15252/embj.201797038 |url=}}&lt;/ref&gt; uočili su razlike u [[genom]]skom vezivanju DNMT3a1, DNMT3a2 i DNMT3b. Pronašli su 3.970 regija isključivo obogaćenih za DNMT3a1, 3.838 isključivo obogaćenih za DNMT3a2 i 3.432 isključivo obogaćenih za DNMT3b.
DNMT-enzimi nisu regulirani samo na svojim metilirajućim lokacijama na genomu mjestom gdje se vežu za DNK,&lt;ref name=Manzo/&gt;, već su regulirani i [[posttranslacijska modifikacija|posttranslacijskim modifikacijama]] na [[histon]]skim proteinima [[nukleosom]]a oko kojih je genomska DNK omotana (vidi slike).  Rose and Klose&lt;ref name=&quot;pmid24560929&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Rose NR, Klose RJ |title=Understanding the relationship between DNA methylation and histone lysine methylation |journal=Biochim Biophys Acta |volume=1839 |issue=12 |pages=1362–72 |date=decembar 2014 |pmid=24560929 |pmc=4316174 |doi=10.1016/j.bbagrm.2014.02.007 |url=}}&lt;/ref&gt; pregledali su odnos između metilacije DNK i metilacije [[histon]]skog [[lizin]]a. Naprimjer, naznačili su da H3K4me3 izgleda blokira metilaciju DNK, dok H3K9me3 ima ulogu u promovisanju [[metilacija DNK|metilacije DNK. [[DNMT3L]]&lt;ref&gt;{{cite web | title = DNMT3L | work = Gene Symbol Report | publisher = HUGO Gene Nomenclature Committee | url = https://www.genenames.org/data/hgnc_data.php?hgnc_id=2980 | access-date = 27. 9. 2012 }}&lt;/ref&gt; protein je blisko povezan sa DNMT3a i DNMT3b, po strukturi i ključan je za metilaciju DNK, ali izgleda da je sam po sebi neaktivan.

=== DNMT1 ===

'''DNMT1''' najzastupljenija je DNK-metiltransferaza u ćelijama sisara i smatra se ključnom metiltransferazom za održavanje kod [[sisari|sisara]]. Predominantno [[metilacija|metilira]] hemimetilirane [[CpG-mjesto|CpG]] dinukleotide u genomu sisara. Motiv prepoznavanja za ljudski enzim uključuje samo tri baze u paru CpG-dinukleotida: C na jednom lancu i CpG na drugom. Ovaj opušteni zahtjev za specifičnost [[supstrat (biohemija)|supstrata]] omogućava mu da metilira neobične strukture, poput međuprodukata klizanja DNK de novo brzinama koje su jednake njegovoj brzini održavanja.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Kho MR, Baker DJ, Laayoun A, Smith SS | title = Stalling of human DNA (cytosine-5) methyltransferase at single-strand conformers from a site of dynamic mutation | journal = Journal of Molecular Biology | volume = 275 | issue = 1 | pages = 67–79 | date = januar 1998 | pmid = 9451440 | doi = 10.1006/jmbi.1997.1430 }}&lt;/ref&gt; Kao i druge DNK citozin-5 metiltransferaze, ljudski enzim prepoznaje izbačene citozine u dvolančanoj DNK i djeluje putem mehanizma nukleofilnog napada.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Smith SS, Kaplan BE, Sowers LC, Newman EM | title = Mechanism of human methyl-directed DNA methyltransferase and the fidelity of cytosine methylation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 89 | issue = 10 | pages = 4744–8 | date = maj 1992 | pmid = 1584813 | pmc = 49160 | doi = 10.1073/pnas.89.10.4744 | bibcode = 1992PNAS...89.4744S | doi-access = free }}&lt;/ref&gt; U ljudskim ćelijama raka, DNMT1 je odgovoran i za ''de novo'' i za održavanje metilacije gena supresora tumora.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Jair KW, Bachman KE, Suzuki H, Ting AH, Rhee I, Yen RW, Baylin SB, Schuebel KE | display-authors = 6 | title = De novo CpG island methylation in human cancer cells | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 2 | pages = 682–92 | date = januar 2006 | pmid = 16423997 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-1980 | doi-access =  }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Ting AH, Jair KW, Schuebel KE, Baylin SB | title = Differential requirement for DNA methyltransferase 1 in maintaining human cancer cell gene promoter hypermethylation | journal = Cancer Research | volume = 66 | issue = 2 | pages = 729–35 | date = januar 2006 | pmid = 16424002 | doi = 10.1158/0008-5472.CAN-05-1537 | doi-access =  }}&lt;/ref&gt; 
Nulti mutanti DNMT1 gena [[embrionalne matične ćelije]] bili su održivi i sadržavali su mali postotak metilirane DNK i metiltransferazne aktivnosti. Mišji embriji [[homozigot]]ni za [[delecija (genetika)|deleciju]] u Dnmt1 genu umiru nakon 10-11 dana gestacije.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Li E, Bestor TH, Jaenisch R | s2cid = 19879601 | title = Targeted mutation of the DNA methyltransferase gene results in embryonic lethality | journal = Cell | volume = 69 | issue = 6 | pages = 915–26 | date = juni 1992 | pmid = 1606615 | doi = 10.1016/0092-8674(92)90611-F }}&lt;/ref&gt;

=== TRDMT1 ===
Iako ovaj enzim ima jake sličnosti u sekvenci sa 5-metilcitozin metiltransferazama i [[prokariot]]a i [[eukariot]]a, 2006. godine je pokazano da enzim metilira poziciju 38 u [[aspartat|asparaginskoj kiselini]] [[tRNK|transferne RNK]] i ne metilira DNK.&lt;ref&gt;{{cite journal | vauthors = Goll MG, Kirpekar F, Maggert KA, Yoder JA, Hsieh CL, Zhang X, Golic KG, Jacobsen SE, Bestor TH | display-authors = 6 | title = Methylation of tRNAAsp by the DNA methyltransferase homolog Dnmt2 | journal = Science | volume = 311 | issue = 5759 | pages = 395–8 | date = januar 2006 | pmid = 16424344 | doi = 10.1126/science.1120976 | bibcode = 2006Sci...311..395G | s2cid = 39089541 | url = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/311/5759/395 | url-access = subscription }}&lt;/ref&gt; Naziv ove metiltransferaze promijenjen je iz DNMT2 u TRDMT1 (tRNK- asparaginska kiselina metiltransferaza 1) kako bi bolje odražavao njenu biološku funkciju.&lt;ref&gt;{{cite web |title=TRDMT1 tRNA aspartic acid methyltransferase 1 (Homo sapiens) |work=Entrez Gene |publisher=NCBI |date=1. 11. 2010 |access-date=7. 11. 2010 |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/gene?Db=gene&amp;Cmd=ShowDetailView&amp;TermToSearch=1787}}&lt;/ref&gt; TRDMT1 is the first RNA cytosine methyltransferase to be identified in human cells.

=== DNMT3 ===
'''DNMT3''' porodica je [[DNK]]-metiltransferaza koje mogu metilirati hemimetilirane i nemetilirane [[CpG-mjesto|CpG]] istom brzinom. Arhitektura DNMT3 enzima slična je onoj kod DNMT1, s regulatornom regijom vezanom za katalitski domen. Postoji najmanje pet članova DNMT3 porodice: DNMT3a1, DNMT3a2, 3b, 3c i 3L.
DNMT3a1, DNMT3a2 i DNMT3b mogu posredovati u metilaciji [[CpG-mjesto|CpG-mjesta]] u [[promotor (genetika)|promotorima gena]], što rezultira [[Transkripcijska regulacija|represijom gena]]. Ove DNK-metiltransferaze također mogu metilirati CpG-mjesta unutar kodirajućih regija gena, gdje takva [[metilacija]] može povećati transkripciju gena.&lt;ref name=&quot;pmid25263941&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Yang X, Han H, De Carvalho DD, Lay FD, Jones PA, Liang G |title=Gene body methylation can alter gene expression and is a therapeutic target in cancer |journal=Cancer Cell |volume=26 |issue=4 |pages=577–90 |date=oktobar 2014 |pmid=25263941 |pmc=4224113 |doi=10.1016/j.ccr.2014.07.028 |url=}}&lt;/ref&gt;  Rad sa DNMT3a1 pokazao je da je preferencijalno lokaliziran na CpG-ostrvima bivalentno označenim sa H3K4me3 (oznaka koja promoviše transkripciju) i H3K27me3 (oznaka koja represira transkripciju), što se poklapa sa [[promotor (genetika)|promotorom]] mnogih [[transkripcijski faktor|transkripcijskih faktora]]. Rad sa DNMT3a2, u [[neuron]]ima, otkrio je da se promjene metilacije DNK uzrokovane DNMT3a2 pretežno javljaju u intergenskim i introničkim regijama. Smatralo se da ove intergenske i [[intron]]ske metilacije DNK vjerovatno regulišu aktivnost [[pojačivač (genetika)|pojačivača]], [[alternativna prerada|alternativno splajsovanje]] ili ekspresiju [[nekodirajuća RNK|nekodirajućih RNK]].&lt;ref name=Karaca&gt;{{cite journal |vauthors=Karaca KG, Kupke J, Brito DV, Zeuch B, Thome C, Weichenhan D, Lutsik P, Plass C, Oliveira AM |title=Neuronal ensemble-specific DNA methylation strengthens engram stability |journal=Nat Commun |volume=11 |issue=1 |date=januar 2020 |pmid=32005851 |pmc=6994722 |doi=10.1038/s41467-020-14498-4 |bibcode=2020NatCo..11..639G |url=}}&lt;/ref&gt;
DNMT3a1 se može ko-lokalizirati s proteinom [[heterohromatin]] (HP1) i proteinom koji veže metil-CpG (MeCBP), između ostalih faktora.&lt;ref name=&quot;pmid33604794&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Hegde M, Joshi MB |title=Comprehensive analysis of regulation of DNA methyltransferase isoforms in human breast tumors |journal=J Cancer Res Clin Oncol |volume=147 |issue=4 |pages=937–971 |date=april 2021 |pmid=33604794 |pmc=7954751 |doi=10.1007/s00432-021-03519-4 |url=}}&lt;/ref&gt; Također mogu interagovati sa DNMT1, što bi mogao biti kooperativni događaj tokom metilacije DNK. DNMT3a preferira [[metilacija|metilaciju]] [[CpG-mjesto|CpG]], u odnosu na CpA, CpT i CpC metilaciju, iako se čini da postoji određena preferencija sekvence metilacije za DNMT3a i DNMT3b. DNMT3a metilira [[CpG-mjesto|CpG]] mjesta brzinom mnogo sporijom od DNMT1, ali većom od DNMT3b.
Ekspresija DNMT3a2 razlikuje se od DNMT3a1 i DNMT3b, jer se ekspresija DNMT3a2 javlja u obrascu neposrednog ranog gena. DNMT3a2 se inducira na ekspresiju u neuronima, naprimjer, novom neuronskom aktivnošću.&lt;ref name=Karaca /&gt;&lt;ref name=&quot;pmid22751036&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Oliveira AM, Hemstedt TJ, Bading H |title=Rescue of aging-associated decline in Dnmt3a2 expression restores cognitive abilities |journal=Nat Neurosci |volume=15 |issue=8 |pages=1111–3 |date=juli 2012 |pmid=22751036 |doi=10.1038/nn.3151 |s2cid=10590208 |url=}}&lt;/ref&gt;  Ovo može biti važno za uspostavljanje dugoročnog [[pamćenje|pamćenja]].&lt;ref name=&quot;pmid35098021&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Bernstein C |title=DNA Methylation and Establishing Memory |journal=Epigenet Insights |volume=15 |issue= 
|date=2022 |pmid=35098021 |pmc=8793415 |doi=10.1177/25168657211072499 |url=}}&lt;/ref&gt;  Kod pacova, visoki nivoi novih [[metilacija DNK]] u neuronima [[hipokampus]]a javljaju se nakon što je pacovu nametnut neki nezaboravan događaj, kao što je kontekstualno uslovljavanje straha.&lt;ref name=Duke /&gt;  Bayraktar and Kreutz&lt;ref name=&quot;pmid29875631&quot;&gt;{{cite journal |vauthors=Bayraktar G, Kreutz MR |title=The Role of Activity-Dependent DNA Demethylation in the Adult Brain and in Neurological Disorders |journal=Front Mol Neurosci |volume=11 |issue= |date=2018 |pmid=29875631 |pmc=5975432 |doi=10.3389/fnmol.2018.00169 |url=|doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Utvrđeno je da inhibitori DNMT-a, primijenjeni u mozgu, sprječavaju formiranje dugoročnih sjećanja.
DNMT3L sadrži DNK-metiltransferaze i potreban je za uspostavljanje majčinog genomskog utiskivanja, uprkos tome što je katalitski neaktivan. DNMT3L eksprimira se tokom [[gametogeneza|gametogeneze]], kada se odvija genomsko utiskivanje. Gubitak DNMT3L dovodi do bi-[[aleln]]e ekspresije gena koje normalno ne eksprimira majčin alel. DNMT3L interreaguje sa DNMT3a i DNMT3b i kolokalizovan je u jedru. Iako se čini da DNMT3L nije sposoban za metilaciju, može učestvovati u transkripcijskoj represiji.

== Klinički značaj ==
===DNMT inhibitori===
{{Glavni|Hipometilirajući agens}}
Zbog [[Epigenetika|epigenetičkih efekata]] iz DNMT-porodice, neki [[DNMT-inhibitor]]i pod istragom su za liječenje nekih vrsta [[kancer|raka]]:&lt;ref name=&quot;pmid21139608&quot;&gt;{{cite journal | vauthors = Mack GS | s2cid = 11480326 | title = To selectivity and beyond | journal = Nature Biotechnology | volume = 28 | issue = 12 | pages = 1259–66 | date = decembar 2010 | pmid = 21139608 | doi = 10.1038/nbt.1724 }}&lt;/ref&gt;
* [[Vidaza]] ([[azacitidin]]) u fazi III ispitivanja za [[mijelodisplazijski sindrom]] i [[AML]]
* [[Dacogen]] ([[decitabin]]) u fazi III ispitivanja za AML i [[hronična mijeloidna leukemija|CML]]. U [[Evropska unija|EU]] odobren je 2012. za AML.&lt;ref name=EC-AML&gt;{{cite news|title=EC Approves Marketing Authorization Of DACOGEN For Acute Myeloid Leukemia|url=https://www.rttnews.com/1973982/ec-approves-marketing-authorization-of-dacogen-for-acute-myeloid-leukemia.aspx?type=qf|access-date=28. 9. 2012|date=28. 9. 2012}}&lt;/ref&gt;
* gvadecitabin, eksperimentalni lijek koji razvijaju Astex Pharmaceuticals i Otsuka Pharmaceutical. Nije uspio dostići primarne ciljeve u ispitivanju AML faze III iz 2018. godine.
== Također pogledajte==
* [[Metiltransferaza]]
* [[Metilacija DNK]]
* [[PRMT4 put]]
* [[Metiltransferaza regulisana ćelijskim ciklusom]]

== Reference ==
{{refspisak|2}}

== Dodatni izvori ==
{{refbegin|2}}
* {{cite book | vauthors = Smith SS | title = Biological implications of the mechanism of action of human DNA (cytosine-5)methyltransferase | volume = 49 | pages = 65–111 | year = 1994 | pmid = 7863011 | doi = 10.1016/s0079-6603(08)60048-3 | isbn = 9780125400497 | series = Progress in Nucleic Acid Research and Molecular Biology }}
* {{cite journal | vauthors = Pradhan S, Esteve PO | title = Mammalian DNA (cytosine-5) methyltransferases and their expression | journal = Clinical Immunology | volume = 109 | issue = 1 | pages = 6–16 | date = oktobar 2003 | pmid = 14585271 | doi = 10.1016/S1521-6616(03)00204-3 }}
* {{cite journal | vauthors = Goll MG, Bestor TH | title = Eukaryotic cytosine methyltransferases | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 74 | pages = 481–514 | year = 2005 | pmid = 15952895 | doi = 10.1146/annurev.biochem.74.010904.153721 | s2cid = 32123961 }}
{{refend}}

== Vanjski linkovi ==
* [https://web.archive.org/web/20070107175009/http://www.epigeneticstation.com/cellular-methylation-machinery/ Information about DNA methyltransferases and DNA methylation] at epigeneticstation.com
* [http://www.activemotif.com/documents/tds/39206.pdf Data for a DNA methyltransferase (DNMT) Antibody]
* {{MeshName|DNA+Modification+Methyltransferases}}

{{InterPro content|IPR001525}}

{{InterPro content|IPR003356}}

{{InterPro content|IPR012327}}

{{InterPro content|IPR002941}}
{{Transkripcija}}
{{Jednougljične transferaze}}
{{Enzimi}}
{{Portal|Biologija |border=no}}

[[Kategorija:EC 2.1.1]]
[[Kategorija:Enzimi]]</text>
      <sha1>mlqtehkckzxw0pqppslr9u40sbnp866</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tresetišta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537076</id>
    <redirect title="Tresetište" />
    <revision>
      <id>3926270</id>
      <timestamp>2026-09-21T20:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SrpskiAnonimac</username>
        <id>92796</id>
      </contributor>
      <comment>SrpskiAnonimac premjestio je stranicu [[Tresetišta]] na [[Tresetište]]</comment>
      <origin>3926270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="6h6apco6g7b7gj1i8ldcp5lgi8xfmuu" xml:space="preserve">#PREUSMJERI [[Tresetište]]</text>
      <sha1>6h6apco6g7b7gj1i8ldcp5lgi8xfmuu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Džamija u Sjevernom logoru (Mostar)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>537077</id>
    <revision>
      <id>3926496</id>
      <timestamp>2026-09-21T22:38:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Rad na članku</comment>
      <origin>3926496</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3098" sha1="5e7sykh3q5erwtwk1tdhweahg51bnli" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt
| ime                       = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;
| slika                     = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg
| veličina_slike            = 250px
| alt_slike                 =
| opis_slike                = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Mostaru
| vrsta_karte               = Bosna i Hercegovina
| veličina_karte            = 240px
| reljef_karte              = 1
| opis_karte                = Položaj džamije Bosanski mudžahidi u Bosni i Hercegovini
| lokacija                  = {{ZD|BIH}} [[Mostar]]
| geografska_širina         = 43.3567
| geografska_dužina         = 17.8142
| religijska_pripadnost     = [[Islam]]
| država                    = [[Bosna i Hercegovina]]
| provincija                = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| teritorija                =
| distrikt                  =
| sektor                    =
| okrug                     =
| općina                    = [[Mostar]]
| administracija            = 
| godina_posvećenja         = 
| organizacijski_status     =
| funkcijski_status         = Aktivna džamija
| oznaka_baštine            = 
| vodstvo                   =
| zaštitnik                 =
| web_stranica              =
| organisational_status     =
| arhitekt                  =
| arhitektonski_tip         = 
| arhitektonski_stil        = 
| osnivač                   = [[Muhammad Sayyid Tantawi]]
| osnovano_od_strane        = 
| glavni_ugovarač           =
| smjer_fasade              =
| kamen_temeljac            =
| godina_dovršetka          = 1996.
| troškovi_gradnje          =
| kapacitet                 =
| dužina                    =
| širina                    =
| širina_srednje_lađe_crkve =
| visina_maks               =
| broj_kupola               = 
| vanjska_visina_kupole     =
| unutrašnja_visina_kupole  =
| vanjski_prečnik_kupole    =
| unutrašnji_prečnik_kupole =
| broj_munara               = 1
| visina_munare             =
| broj_tornjeva             =
| visina_tornja             =
| materijali                = 
| nrhp                      =
| dodano                    =
| refbroj                   =
| označen                   =
| oznaka1_službenoime       =
| oznaka1_tip               =
| oznaka1_kriterij          =
| oznaka1_datum             =
| uklonjeno1_datum          =
}}
'''Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;''', poznata i kao  '''Džamija u Sjevernom logoru''' i '''Džamija u Zaliku''', je džamija u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf [[Muhammad Sayyid Tantawi|Muhammada Tantawia]] i svečano otvorena 17. januara 1996.&lt;ref name=&quot;30_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Džamije u Mostaru]]</text>
      <sha1>5e7sykh3q5erwtwk1tdhweahg51bnli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926498</id>
      <parentid>3926496</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T23:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Rad na članku</comment>
      <origin>3926498</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6101" sha1="0nh96s328jap7972npm9fmyedl59lqh" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt
| ime                       = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;
| slika                     = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg
| veličina_slike            = 250px
| alt_slike                 =
| opis_slike                = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Mostaru
| vrsta_karte               = Bosna i Hercegovina
| veličina_karte            = 240px
| reljef_karte              = 1
| opis_karte                = Položaj džamije Bosanski mudžahidi u Bosni i Hercegovini
| lokacija                  = {{ZD|BIH}} [[Mostar]]
| geografska_širina         = 43.3567
| geografska_dužina         = 17.8142
| religijska_pripadnost     = [[Islam]]
| država                    = [[Bosna i Hercegovina]]
| provincija                = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| teritorija                =
| distrikt                  =
| sektor                    =
| okrug                     =
| općina                    = [[Mostar]]
| administracija            = 
| godina_posvećenja         = 
| organizacijski_status     =
| funkcijski_status         = Aktivna džamija
| oznaka_baštine            = 
| vodstvo                   =
| zaštitnik                 =
| web_stranica              =
| organisational_status     =
| arhitekt                  =
| arhitektonski_tip         = 
| arhitektonski_stil        = 
| osnivač                   = [[Muhammad Sayyid Tantawi]]
| osnovano_od_strane        = 
| glavni_ugovarač           =
| smjer_fasade              =
| kamen_temeljac            =
| godina_dovršetka          = 1996.
| troškovi_gradnje          =
| kapacitet                 =
| dužina                    =
| širina                    =
| širina_srednje_lađe_crkve =
| visina_maks               =
| broj_kupola               = 
| vanjska_visina_kupole     =
| unutrašnja_visina_kupole  =
| vanjski_prečnik_kupole    =
| unutrašnji_prečnik_kupole =
| broj_munara               = 1
| visina_munare             =
| broj_tornjeva             =
| visina_tornja             =
| materijali                = 
| nrhp                      =
| dodano                    =
| refbroj                   =
| označen                   =
| oznaka1_službenoime       =
| oznaka1_tip               =
| oznaka1_kriterij          =
| oznaka1_datum             =
| uklonjeno1_datum          =
}}
'''Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;''', poznata i kao  '''džamija u Sjevernom logoru''' i '''džamija u Zaliku''', je [[džamija]] u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf [[Muhammad Sayyid Tantawi|Muhammada Tantawia]] i svečano otvorena 17. januara 1996.&lt;ref name=&quot;30_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Izgradnja džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; započela je u drugoj polovini 1995, na inicijativu dr. Muhammada Tantawija. On je 30. juna 1995. podnio zahtjev općinskom Sekretarijatu za dodjelu objekta 135, bivše zgrade muzeja u kasarni &quot;Sjeverni logor&quot;, radi izgradnje [[Džamija|džamije]] i pratećih objekata [[vakuf]]a Daru-l-ilm (Kuća znanja). Za realizaciju projekta prethodno je pribavljena saglasnost [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]] i [[Ratno predsjedništvo općine Mostar|Ratnog predsjedništva općine Mostar]].&lt;ref name=&quot;20_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Obilježena 20-ta godišnjica svečanog otvorenja džamije u Sjevernom logoru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/konjic/item/1086-obiljezena-20-ta-godisnjica-svecanog-otvorenja-dzamije-u-sjevernom-logoru |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=19. 1. 2016 |access-date=22. 9. 2026 |url-status=live |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Džamija i objekti vakufa Daru-l-ilm svečano su otvoreni 17. januara 1996. Svečanosti su prisustvovali zamjenik reisu-l-uleme Ismet-ef. Spahić, mostarski muftija Seid-ef. Smajkić, potpredsjednik Sabora Islamske zajednice Nezim Halilović Muderis, gradonačelnik Mostara Safet Oručević, predsjednik Okruga Mostar Smail Klarić, direktor Karađoz-begove medrese Salih-ef. Čolaković i drugi predstavnici Islamske zajednice i lokalnih vlasti.&lt;ref name=&quot;20_godina&quot; /&gt;

[[Vakuf]] Daru-l-ilm osnovali su Mahmud i Barbara Tantavi, a njegov je kompleks izgrađen u Sjevernom logoru, unutar Univerzitetskog kampusa [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]. U njegovim prostorijama nakon obnove rada Karađoz-begove medrese održavana je nastava, a u narednim godinama u njima su organizovani različiti obrazovni i kulturni programi.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot;&gt;{{cite web |last=Ćeman |first=Senad |title=Vakuf Mahmuda i Barbare Tantavi u Mostaru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/1191-vakuf-mahmuda-i-barbare-tantavi-u-mostaru |website=Muftijstvo mostarsko |date=22. 6. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Skupština općine Mostar je 28. oktobra 1997. donijela odluku o prijenosu prava svojine na nekretnini u korist vakufa Daru-l-ilm. Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini je 19. septembra 2000, na prijedlog [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]], prihvatio uvakufljenje kompleksa objekata u Sjevernom logoru. Vakufnama Muhammada i Barbare Tantawi izdana je 11. septembra 2000, a [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu]] određen je za titulara vakufa. Sama džamija u vakufnami je navedena kao vlasništvo [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]].&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]]
* [[Muhammad Sayyid Tantawi]]
* [[Mostarsko muftijstvo]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Džamije u Mostaru]]</text>
      <sha1>0nh96s328jap7972npm9fmyedl59lqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926499</id>
      <parentid>3926498</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T23:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3926499</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6109" sha1="4lrcwa4j1edudf86rbz9eoihqkm86yq" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt
| ime                       = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;
| slika                     = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg
| veličina_slike            = 250px
| alt_slike                 =
| opis_slike                = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Mostaru
| vrsta_karte               = Bosna i Hercegovina
| veličina_karte            = 240px
| reljef_karte              = 1
| opis_karte                = Položaj džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Bosni i Hercegovini
| lokacija                  = {{ZD|BIH}} [[Mostar]]
| geografska_širina         = 43.3567
| geografska_dužina         = 17.8142
| religijska_pripadnost     = [[Islam]]
| država                    = [[Bosna i Hercegovina]]
| provincija                = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| teritorija                =
| distrikt                  =
| sektor                    =
| okrug                     =
| općina                    = [[Mostar]]
| administracija            = 
| godina_posvećenja         = 
| organizacijski_status     =
| funkcijski_status         = Aktivna džamija
| oznaka_baštine            = 
| vodstvo                   =
| zaštitnik                 =
| web_stranica              =
| organisational_status     =
| arhitekt                  =
| arhitektonski_tip         = 
| arhitektonski_stil        = 
| osnivač                   = [[Muhammad Sayyid Tantawi]]
| osnovano_od_strane        = 
| glavni_ugovarač           =
| smjer_fasade              =
| kamen_temeljac            = 1995.
| godina_dovršetka          = 1996.
| troškovi_gradnje          =
| kapacitet                 =
| dužina                    =
| širina                    =
| širina_srednje_lađe_crkve =
| visina_maks               =
| broj_kupola               = 
| vanjska_visina_kupole     =
| unutrašnja_visina_kupole  =
| vanjski_prečnik_kupole    =
| unutrašnji_prečnik_kupole =
| broj_munara               = 1
| visina_munare             =
| broj_tornjeva             =
| visina_tornja             =
| materijali                = 
| nrhp                      =
| dodano                    =
| refbroj                   =
| označen                   =
| oznaka1_službenoime       =
| oznaka1_tip               =
| oznaka1_kriterij          =
| oznaka1_datum             =
| uklonjeno1_datum          =
}}
'''Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;''', poznata i kao  '''džamija u Sjevernom logoru''' i '''džamija u Zaliku''', je [[džamija]] u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf [[Muhammad Sayyid Tantawi|Muhammada Tantawia]] i svečano otvorena 17. januara 1996.&lt;ref name=&quot;30_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Izgradnja džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; započela je u drugoj polovini 1995, na inicijativu dr. Muhammada Tantawija. On je 30. juna 1995. podnio zahtjev općinskom Sekretarijatu za dodjelu objekta 135, bivše zgrade muzeja u kasarni &quot;Sjeverni logor&quot;, radi izgradnje [[Džamija|džamije]] i pratećih objekata [[vakuf]]a Daru-l-ilm (Kuća znanja). Za realizaciju projekta prethodno je pribavljena saglasnost [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]] i [[Ratno predsjedništvo općine Mostar|Ratnog predsjedništva općine Mostar]].&lt;ref name=&quot;20_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Obilježena 20-ta godišnjica svečanog otvorenja džamije u Sjevernom logoru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/konjic/item/1086-obiljezena-20-ta-godisnjica-svecanog-otvorenja-dzamije-u-sjevernom-logoru |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=19. 1. 2016 |access-date=22. 9. 2026 |url-status=live |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Džamija i objekti vakufa Daru-l-ilm svečano su otvoreni 17. januara 1996. Svečanosti su prisustvovali zamjenik reisu-l-uleme Ismet-ef. Spahić, mostarski muftija Seid-ef. Smajkić, potpredsjednik Sabora Islamske zajednice Nezim Halilović Muderis, gradonačelnik Mostara Safet Oručević, predsjednik Okruga Mostar Smail Klarić, direktor Karađoz-begove medrese Salih-ef. Čolaković i drugi predstavnici Islamske zajednice i lokalnih vlasti.&lt;ref name=&quot;20_godina&quot; /&gt;

[[Vakuf]] Daru-l-ilm osnovali su Mahmud i Barbara Tantavi, a njegov je kompleks izgrađen u Sjevernom logoru, unutar Univerzitetskog kampusa [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]. U njegovim prostorijama nakon obnove rada Karađoz-begove medrese održavana je nastava, a u narednim godinama u njima su organizovani različiti obrazovni i kulturni programi.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot;&gt;{{cite web |last=Ćeman |first=Senad |title=Vakuf Mahmuda i Barbare Tantavi u Mostaru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/1191-vakuf-mahmuda-i-barbare-tantavi-u-mostaru |website=Muftijstvo mostarsko |date=22. 6. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Skupština općine Mostar je 28. oktobra 1997. donijela odluku o prijenosu prava svojine na nekretnini u korist vakufa Daru-l-ilm. Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini je 19. septembra 2000, na prijedlog [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]], prihvatio uvakufljenje kompleksa objekata u Sjevernom logoru. Vakufnama Muhammada i Barbare Tantawi izdana je 11. septembra 2000, a [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu]] određen je za titulara vakufa. Sama džamija u vakufnami je navedena kao vlasništvo [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]].&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]]
* [[Muhammad Sayyid Tantawi]]
* [[Mostarsko muftijstvo]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Džamije u Mostaru]]</text>
      <sha1>4lrcwa4j1edudf86rbz9eoihqkm86yq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926500</id>
      <parentid>3926499</parentid>
      <timestamp>2026-09-21T23:34:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>3926500</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6033" sha1="dsbegd4bb85q57wgmnb7hk8iej1d5bo" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt
| ime                       = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;
| slika                     = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg
| veličina_slike            = 250px
| alt_slike                 =
| opis_slike                = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Mostaru
| vrsta_karte               = Bosna i Hercegovina
| veličina_karte            = 240px
| reljef_karte              = 1
| opis_karte                = Položaj džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Bosni i Hercegovini
| lokacija                  = {{ZD|BIH}} [[Mostar]]
| geografska_širina         = 43.3567
| geografska_dužina         = 17.8142
| religijska_pripadnost     = [[Islam]]
| država                    = [[Bosna i Hercegovina]]
| provincija                = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| teritorija                =
| distrikt                  =
| sektor                    =
| okrug                     =
| općina                    = [[Mostar]]
| administracija            = 
| godina_posvećenja         = 
| organizacijski_status     =
| funkcijski_status         = Aktivna džamija
| oznaka_baštine            = 
| vodstvo                   =
| zaštitnik                 =
| web_stranica              =
| organisational_status     =
| arhitekt                  =
| arhitektonski_tip         = 
| arhitektonski_stil        = 
| osnivač                   = Mahmud Tantawi
| osnovano_od_strane        = 
| glavni_ugovarač           =
| smjer_fasade              =
| kamen_temeljac            = 1995.
| godina_dovršetka          = 1996.
| troškovi_gradnje          =
| kapacitet                 =
| dužina                    =
| širina                    =
| širina_srednje_lađe_crkve =
| visina_maks               =
| broj_kupola               = 
| vanjska_visina_kupole     =
| unutrašnja_visina_kupole  =
| vanjski_prečnik_kupole    =
| unutrašnji_prečnik_kupole =
| broj_munara               = 1
| visina_munare             =
| broj_tornjeva             =
| visina_tornja             =
| materijali                = 
| nrhp                      =
| dodano                    =
| refbroj                   =
| označen                   =
| oznaka1_službenoime       =
| oznaka1_tip               =
| oznaka1_kriterij          =
| oznaka1_datum             =
| uklonjeno1_datum          =
}}
'''Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;''', poznata i kao  '''džamija u Sjevernom logoru''' i '''džamija u Zaliku''', je [[džamija]] u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf Mahmuda Tantawija i svečano otvorena 17. januara 1996.&lt;ref name=&quot;30_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Izgradnja džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; započela je u drugoj polovini 1995, na inicijativu dr. Mahmuda Tantawija. On je 30. juna 1995. podnio zahtjev općinskom Sekretarijatu za dodjelu objekta 135, bivše zgrade muzeja u kasarni &quot;Sjeverni logor&quot;, radi izgradnje [[Džamija|džamije]] i pratećih objekata [[vakuf]]a Daru-l-ilm (Kuća znanja). Za realizaciju projekta prethodno je pribavljena saglasnost [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]] i [[Ratno predsjedništvo općine Mostar|Ratnog predsjedništva općine Mostar]].&lt;ref name=&quot;20_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Obilježena 20-ta godišnjica svečanog otvorenja džamije u Sjevernom logoru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/konjic/item/1086-obiljezena-20-ta-godisnjica-svecanog-otvorenja-dzamije-u-sjevernom-logoru |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=19. 1. 2016 |access-date=22. 9. 2026 |url-status=live |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Džamija i objekti vakufa Daru-l-ilm svečano su otvoreni 17. januara 1996. Svečanosti su prisustvovali zamjenik reisu-l-uleme Ismet-ef. Spahić, mostarski muftija Seid-ef. Smajkić, potpredsjednik Sabora Islamske zajednice Nezim Halilović Muderis, gradonačelnik Mostara Safet Oručević, predsjednik Okruga Mostar Smail Klarić, direktor Karađoz-begove medrese Salih-ef. Čolaković i drugi predstavnici Islamske zajednice i lokalnih vlasti.&lt;ref name=&quot;20_godina&quot; /&gt;

[[Vakuf]] Daru-l-ilm osnovali su Mahmud i Barbara Tantavi, a njegov je kompleks izgrađen u Sjevernom logoru, unutar Univerzitetskog kampusa [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]]. U njegovim prostorijama nakon obnove rada Karađoz-begove medrese održavana je nastava, a u narednim godinama u njima su organizovani različiti obrazovni i kulturni programi.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot;&gt;{{cite web |last=Ćeman |first=Senad |title=Vakuf Mahmuda i Barbare Tantavi u Mostaru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/1191-vakuf-mahmuda-i-barbare-tantavi-u-mostaru |website=Muftijstvo mostarsko |date=22. 6. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Skupština općine Mostar je 28. oktobra 1997. donijela odluku o prijenosu prava svojine na nekretnini u korist vakufa Daru-l-ilm. Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini je 19. septembra 2000, na prijedlog [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]], prihvatio uvakufljenje kompleksa objekata u Sjevernom logoru. Vakufnama Mahmuda i Barbare Tantawi izdana je 11. septembra 2000, a [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu]] određen je za titulara vakufa. Sama džamija u vakufnami je navedena kao vlasništvo [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]].&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]]
* [[Mostarsko muftijstvo]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Džamije u Mostaru]]</text>
      <sha1>dsbegd4bb85q57wgmnb7hk8iej1d5bo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926561</id>
      <parentid>3926500</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T08:05:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Rad na članku</comment>
      <origin>3926561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7404" sha1="qu005gxdggxhyjqn8pvr3zs3fstsgkg" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt
| ime                       = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;
| slika                     = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg
| veličina_slike            = 250px
| alt_slike                 =
| opis_slike                = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Mostaru
| vrsta_karte               = Bosna i Hercegovina
| veličina_karte            = 240px
| reljef_karte              = 1
| opis_karte                = Položaj džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Bosni i Hercegovini
| lokacija                  = {{ZD|BIH}} [[Mostar]]
| geografska_širina         = 43.3567
| geografska_dužina         = 17.8142
| religijska_pripadnost     = [[Islam]]
| država                    = [[Bosna i Hercegovina]]
| provincija                = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| teritorija                =
| distrikt                  =
| sektor                    =
| okrug                     =
| općina                    = [[Mostar]]
| administracija            = 
| godina_posvećenja         = 
| organizacijski_status     =
| funkcijski_status         = Aktivna džamija
| oznaka_baštine            = 
| vodstvo                   =
| zaštitnik                 =
| web_stranica              =
| organisational_status     =
| arhitekt                  =
| arhitektonski_tip         = 
| arhitektonski_stil        = 
| osnivač                   = Mahmud Tantawi
| osnovano_od_strane        = 
| glavni_ugovarač           =
| smjer_fasade              =
| kamen_temeljac            = 1995.
| godina_dovršetka          = 1996.
| troškovi_gradnje          =
| kapacitet                 =
| dužina                    =
| širina                    =
| širina_srednje_lađe_crkve =
| visina_maks               =
| broj_kupola               = 
| vanjska_visina_kupole     =
| unutrašnja_visina_kupole  =
| vanjski_prečnik_kupole    =
| unutrašnji_prečnik_kupole =
| broj_munara               = 1
| visina_munare             =
| broj_tornjeva             =
| visina_tornja             =
| materijali                = 
| nrhp                      =
| dodano                    =
| refbroj                   =
| označen                   =
| oznaka1_službenoime       =
| oznaka1_tip               =
| oznaka1_kriterij          =
| oznaka1_datum             =
| uklonjeno1_datum          =
}}
'''Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;''', poznata i kao  '''džamija u Sjevernom logoru''' i '''džamija u Zaliku''', je [[džamija]] u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf Mahmuda Tantawija i svečano otvorena 17. januara 1996.&lt;ref name=&quot;30_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; dio je [[vakuf]]a Daru-l-ilm (Kuća znanja), koji su osnovali Mahmud i Barbara Tantawi, a njegov kompleks izgrađen je unutar Univerzitetskog kampusa [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]], poznatog i kao [[Univerzitetski kampus Mostar|Sjeverni logor]]&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot;&gt;{{cite web |last=Ćeman |first=Senad |title=Vakuf Mahmuda i Barbare Tantavi u Mostaru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/1191-vakuf-mahmuda-i-barbare-tantavi-u-mostaru |website=Muftijstvo mostarsko |date=22. 6. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Izgradnja džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; započela je u drugoj polovini 1995, na inicijativu dr. Mahmuda Tantawija. On je 30. juna 1995. podnio zahtjev općinskom Sekretarijatu za dodjelu objekta 135, bivše zgrade muzeja u kompleksu kasarne &quot;Sjeverni logor&quot;, radi izgradnje [[Džamija|džamije]] i pratećih objekata [[vakuf]]a Daru-l-ilm. Za realizaciju projekta prethodno su pribavljene saglasnosti [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]] i [[Ratno predsjedništvo općine Mostar|Ratnog predsjedništva općine Mostar]].&lt;ref name=&quot;20_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Obilježena 20-ta godišnjica svečanog otvorenja džamije u Sjevernom logoru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/konjic/item/1086-obiljezena-20-ta-godisnjica-svecanog-otvorenja-dzamije-u-sjevernom-logoru |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=19. 1. 2016 |access-date=22. 9. 2026 |url-status=live |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Džamija i objekti vakufa Daru-l-ilm svečano su otvoreni 17. januara 1996. Svečanosti su prisustvovali predstavnici [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice]] i lokalnih vlasti, među kojima zamjenik reisu-l-uleme Ismet-ef. Spahić, mostarski muftija Seid-ef. Smajkić, potpredsjednik Sabora Islamske zajednice Nezim Halilović Muderis, gradonačelnik Mostara Safet Oručević, predsjednik Okruga Mostar Smail Klarić, direktor Karađoz-begove medrese Salih-ef. Čolaković.&lt;ref name=&quot;20_godina&quot; /&gt;

Pravno oblikovanje vakufa odvijalo se postepeno. Skupština općine Mostar je 28. oktobra 1997. donijela odluku o prijenosu prava svojine na nekretnini u korist vakufa Daru-l-ilm. [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]] je 19. septembra 2000, na prijedlog [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]], prihvatio uvakufljenje kompleksa objekata u Sjevernom logoru. Vakufnama Mahmuda i Barbare Tantawi izdana je 11. septembra 2000, a [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu]] određen je za titulara vakufa. Prema vakufnami, osim džamije koja je vlasništvo [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], vakuf obuhvata i druge objekte i prostorije namijenjene obrazovnim i drugim aktivnostima.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

U narednim godinama prostorije vakufa korištene su za različite obrazovne i druge namjene. U njegovim prostorijama tokom obnove rada [[Karađoz-begova medresa|Karađoz-begove medrese]] održavana je nastava.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt; U decembru 2002. Fondacija Daru-l-ilm sklopila je dva odvojena ugovora s [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerzitetom &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]] o korištenju poslovnih prostorija za potrebe Studija informatike i [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Pedagoške akademije]] – Odsjeka za islamsku vjeronauku. Dio kompleksa koristio se i za smještaj studentica Univerziteta.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

Namjena pojedinih prostorija kasnije je mijenjana. U decembru 2011. osam prostorija koje su ranije služile kao studentski dom preuređeno je za potrebe Centra za učenje Kur'ana u Mostaru. Od 2014. dvije sale s pratećim prostorijama koristi vrtić &quot;Zemzem&quot; [[Medžlis Islamske zajednice Mostar|Medžlisa Islamske zajednice Mostar]], dok jednu salu s kabinetima koristi [[Fakultet humanističkih nauka u Mostaru|Fakultet humanističkih nauka Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]].&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]]
* [[Karađoz-begova medresa]]
* [[Mostarsko muftijstvo]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Džamije u Mostaru]]</text>
      <sha1>qu005gxdggxhyjqn8pvr3zs3fstsgkg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>3926615</id>
      <parentid>3926561</parentid>
      <timestamp>2026-09-22T09:41:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bosancica by MK</username>
        <id>173186</id>
      </contributor>
      <comment>Rad na članku</comment>
      <origin>3926615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8608" sha1="7hnigtrysq77iljza2bo4ayo16vdy80" xml:space="preserve">{{Infokutija vjerski objekt
| ime                       = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;
| slika                     = Džamija Bosanski mudžahidi Zalik, Mostar - Bosna i Hercegovina (2026)-bs.jpg
| veličina_slike            = 250px
| alt_slike                 =
| opis_slike                = Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Mostaru
| vrsta_karte               = Bosna i Hercegovina
| veličina_karte            = 240px
| reljef_karte              = 1
| opis_karte                = Položaj džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; u Bosni i Hercegovini
| lokacija                  = {{ZD|BIH}} [[Mostar]]
| geografska_širina         = 43.3567
| geografska_dužina         = 17.8142
| religijska_pripadnost     = [[Islam]]
| država                    = [[Bosna i Hercegovina]]
| provincija                = [[Federacija Bosne i Hercegovine]]
| teritorija                =
| distrikt                  =
| sektor                    =
| okrug                     =
| općina                    = [[Mostar]]
| administracija            = 
| godina_posvećenja         = 
| organizacijski_status     =
| funkcijski_status         = Aktivna džamija
| oznaka_baštine            = 
| vodstvo                   =
| zaštitnik                 =
| web_stranica              =
| organisational_status     =
| arhitekt                  =
| arhitektonski_tip         = 
| arhitektonski_stil        = 
| osnivač                   = Mahmud Tantawi
| osnovano_od_strane        = 
| glavni_ugovarač           =
| smjer_fasade              =
| kamen_temeljac            = 1995.
| godina_dovršetka          = 1996.
| troškovi_gradnje          =
| kapacitet                 =
| dužina                    =
| širina                    =
| širina_srednje_lađe_crkve =
| visina_maks               =
| broj_kupola               = 
| vanjska_visina_kupole     =
| unutrašnja_visina_kupole  =
| vanjski_prečnik_kupole    =
| unutrašnji_prečnik_kupole =
| broj_munara               = 1
| visina_munare             =
| broj_tornjeva             =
| visina_tornja             =
| materijali                = 
| nrhp                      =
| dodano                    =
| refbroj                   =
| označen                   =
| oznaka1_službenoime       =
| oznaka1_tip               =
| oznaka1_kriterij          =
| oznaka1_datum             =
| uklonjeno1_datum          =
}}
'''Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot;''', poznata i kao  '''džamija u Sjevernom logoru''' i '''džamija u Zaliku''', je [[džamija]] u naselju [[Zalik (Mostar)|Zalik]] u [[Mostar]]u. Izgrađena je kao vakuf Mahmuda Tantawija i svečano otvorena 17. januara 1996.&lt;ref name=&quot;30_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Zajedništvo, tradicija i znanje: Džemat Zalik obilježio tri decenije džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/vijestiii/2332-zajednistvo-tradicija-i-znanje-dzemat-zalik-obiljezio-tri-decenije-dzamije-bosanski-mudzahidi |publisher=Muftijstvo mostarsko |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

== Historija ==

Džamija &quot;Bosanski mudžahidi&quot; dio je [[vakuf]]a Daru-l-ilm (Kuća znanja), koji su osnovali Mahmud i Barbara Tantawi, a njegov kompleks izgrađen je unutar Univerzitetskog kampusa [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]], poznatog i kao [[Univerzitetski kampus Mostar|Sjeverni logor]]&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot;&gt;{{cite web |last=Ćeman |first=Senad |title=Vakuf Mahmuda i Barbare Tantavi u Mostaru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/index.php/bastina/1191-vakuf-mahmuda-i-barbare-tantavi-u-mostaru |website=Muftijstvo mostarsko |date=22. 6. 2021 |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Izgradnja džamije &quot;Bosanski mudžahidi&quot; započela je u drugoj polovini 1995, na inicijativu dr. Mahmuda Tantawija. On je 30. juna 1995. podnio zahtjev općinskom Sekretarijatu za dodjelu objekta 135, bivše zgrade muzeja u kompleksu kasarne &quot;Sjeverni logor&quot;, radi izgradnje [[Džamija|džamije]] i pratećih objekata [[vakuf]]a Daru-l-ilm. Za realizaciju projekta prethodno su pribavljene saglasnosti [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]], [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]] i [[Ratno predsjedništvo općine Mostar|Ratnog predsjedništva općine Mostar]].&lt;ref name=&quot;20_godina&quot;&gt;{{cite web |title=Obilježena 20-ta godišnjica svečanog otvorenja džamije u Sjevernom logoru |url=https://www.muftijstvo-mostarsko.ba/arhiva/index.php/konjic/item/1086-obiljezena-20-ta-godisnjica-svecanog-otvorenja-dzamije-u-sjevernom-logoru |publisher=Muftijstvo mostarsko |date=19. 1. 2016 |access-date=22. 9. 2026 |url-status=live |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Džamija i objekti vakufa Daru-l-ilm svečano su otvoreni 17. januara 1996. Svečanosti su prisustvovali predstavnici [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Islamske zajednice]] i lokalnih vlasti, među kojima zamjenik reisu-l-uleme Ismet-ef. Spahić, mostarski muftija Seid-ef. Smajkić, potpredsjednik Sabora Islamske zajednice Nezim Halilović Muderis, gradonačelnik Mostara Safet Oručević, predsjednik Okruga Mostar Smail Klarić, direktor Karađoz-begove medrese Salih-ef. Čolaković.&lt;ref name=&quot;20_godina&quot; /&gt;

Pravno oblikovanje vakufa odvijalo se postepeno. Skupština općine Mostar je 28. oktobra 1997. donijela odluku o prijenosu prava svojine na nekretnini u korist vakufa Daru-l-ilm. [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini|Rijaset Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini]] je 19. septembra 2000, na prijedlog [[Mostarsko muftijstvo|Mostarskog muftijstva]], prihvatio uvakufljenje kompleksa objekata u kasarni &quot;[[Midhad Hujdur|Midhat Hujdur Hujka]]&quot; (Sjeverni logor). Vakufnama Mahmuda i Barbare Tantawi izdana je 11. septembra 2000, a [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu]] određen je za titulara vakufa. Prema vakufnami, vakuf je obuhvatao džamiju &quot;Bosanski mudžahidi&quot; s munarom, namjenski stan za [[imam]]a, [[Biblioteka|biblioteku]], kancelarijski prostor, četiri učionice, osam trokrevetnih soba za smještaj [[Student|studenat]]a, te prostorije za noćivanje gostujućih profesora i vakifa. Vakuf je prema svojim odredbama bio namijenjen služenju [[Fakultet islamskih nauka u Sarajevu|Fakultetu islamskih nauka u Sarajevu]] i mogao se koristiti uz njegovu saglasnost.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Vakifi&quot;&gt;{{cite web |last1=Hasani |first1=Mustafa |last2=Jelovac |first2=Firdevsa |last3=Kulenović |first3=Azra |title=Vakifi, stipenditori i donatori Fakulteta islamskih nauka |url=https://fin.unsa.ba/wp-content/uploads/2025/03/Vakifi_compressed.pdf |publisher=Fakultet islamskih nauka Univerziteta u Sarajevu |format=PDF |access-date=22. 9. 2026 |language=bs}}&lt;/ref&gt;

Prostorije vakufa uređivane su i proširivane u skladu s njegovim obrazovnim i društvenim namjenama. Prema opisu razvoja vakufa, vakifi su u objektu preko puta džamije u prvoj fazi adaptacije uredili imamski stan, apartman za vakife i gostujuće profesore, te studentski dom za smještaj 25 studentica [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerziteta]], dok su u drugoj fazi opremljene tri sale za predavanja s pripadajućim kabinetima, mokrim čvorovima, priručnom kuhinjom i garažom.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

U narednim godinama prostorije vakufa korištene su za različite obrazovne i druge namjene. U njegovim prostorijama tokom obnove rada [[Karađoz-begova medresa|Karađoz-begove medrese]] održavana je nastava.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt; U decembru 2002. Fondacija Daru-l-ilm sklopila je dva odvojena ugovora s [[Univerzitet &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru|Univerzitetom &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]] o korištenju poslovnih prostorija za potrebe Studija informatike i [[Nastavnički fakultet u Mostaru|Pedagoške akademije]] – Odsjeka za islamsku vjeronauku. Dio kompleksa koristio se i za smještaj studentica Univerziteta.&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

Namjena pojedinih prostorija kasnije je mijenjana. U decembru 2011. osam prostorija koje su ranije služile kao studentski dom preuređeno je za potrebe Centra za učenje Kur'ana u Mostaru. Od 2014. dvije sale s pratećim prostorijama koristi vrtić &quot;Zemzem&quot; [[Medžlis Islamske zajednice Mostar|Medžlisa Islamske zajednice Mostar]], dok jednu salu s kabinetima koristi [[Fakultet humanističkih nauka u Mostaru|Fakultet humanističkih nauka Univerziteta &quot;Džemal Bijedić&quot; u Mostaru]].&lt;ref name=&quot;Vakuf_Tantavi_2021&quot; /&gt;

== Također pogledajte ==
* [[Islamska zajednica u Bosni i Hercegovini]]
* [[Karađoz-begova medresa]]
* [[Mostarsko muftijstvo]]

== Reference ==
{{Refspisak}}

[[Kategorija:Džamije u Mostaru]]</text>
      <sha1>7hnigtrysq77iljza2bo4ayo16vdy80</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>